Page 1

BIULETYN METAEKONOMICZNY Nr 1/2018


2

Kolegium redakcyjne: pracownicy Zakładu Metaekonomii Instytutu Badań Rynku, Konsumpcji i Koniunktur – Państwowego Instytutu Badawczego Kontakt: metaekonomia@ibrkk.pl

© Copyright by Instytut Badań Rynku Konsumpcji i Koniunktur Państwowy Instytut Badawczy Warszawa 2018 Materiały zamieszczone w monografii są chronione prawem autorskim. Przedruk tekstu może nastąpić tylko za zgodą wydawcy.

Instytut Badań Rynku, Konsumpcji i Koniunktur Państwowy Instytut Badawczy Institute for Market, Consumption and Business Cycles Research National Research Institute 02-001 Warszawa, Al. Jerozolimskie 87 telefon: (48) 22 628 55 85, 22 813-46-50 fax: (48) 22 628-24-79 e-mail: ibrkk@ibrkk.pl http://www.ibrkk.pl

BIULETYN METAEKONOMICZNY Nr 1/2018


3

Szanowni Państwo, z przyjemnością oddajemy w Państwa ręce pierwszy numer Biuletynu Metaekonomicznego. Jest to cykliczna publikacja redagowana przez pracowników Zakładu Metaekonomii Instytutu Badań Rynku Konsumpcji i Koniunktur – Państwowego Instytutu Badawczego. Działalność Zakładu została zainicjowana w lutym 2018 roku w celu rozwijania badań w obszarze filozofii ekonomii. Zainteresowania naukowe pracowników Zakładu dotyczą zagadnień metodologicznych, np. modelowania w ekonomii, koncepcji przyczynowości, kultury eksperckiej; a  także problematyki z  pogranicza etyki i  ekonomii, w tym zagadnień z zakresu teorii racjonalnego wyboru, filozofii działania ekonomicznego oraz filozofii dobrobytu. Naszym zamierzeniem jest, by Biuletyn nie tylko informował o bieżącej działalności Zakładu Metaekonomii, lecz także popularyzował problematykę filozofii ekonomii w polskim środowisku akademickim. W związku z tym chcemy zarówno prezentować informacje o inicjatywach podejmowanych w ramach Zakładu, jak i publikować krótkie teksty poświęcone filozofii ekonomii, wywiady z autorytetami z tej dziedziny, recenzje książek, o których warto dyskutować. Chcemy również informować o ważnych konferencjach i seminariach, a także publikować relacje z wydarzeń dotyczących filozofii ekonomii. W tej części Biuletyn będzie stanowił kontynuację wydawanego dotychczas Newslettera Polskiej Sieci Filozofii Ekonomii. W bieżącym numerze Biuletynu znajdą Państwo informacje o Zakładzie Metaekonomii; wywiad z  amerykańskim ekonomistą i  filozofem Danielem Hausmanem, któremu zadaliśmy kilka pytań dotyczących filozofii ekonomii; komentarze do opublikowanej niedawno książki prof. Łukasza Hardta pt. Economics without Laws; relacje z wydarzeń, w których uczestniczyli pracownicy naszego zakładu; call for papers organizowanej przez nas międzynarodowej konferencji pt. Economics as a Moral Science; zaproszenie dla studentów i doktorantów do zgłaszania się do konkursu na esej metaekonomiczny; a także informacje o zbliżających się wydarzeniach, na które warto zwrócić uwagę. Życzymy owocnej lektury. Tomasz Kwarciński Kierownik Zakładu Metaekonomii IBRKK-PIB

BIULETYN METAEKONOMICZNY Nr 1/2018


4

Spis treści Informacje o Zakładzie Metaekonomii IBRKK-PIB................................................................ 5 O znaczeniu filozofii ekonomii – Wywiad z Danielem M. Hausmanem [fragment]......... 6 Seminarium naukowe poświęcone książce pt. Economics without Laws. Towards a New Philosophy of Economics....................................................................... 9 Komentarz do książki Łukasza Hardta pt. Economics without Laws. Towards a New Philosophy of Economics..................................................................... 11 Komentarz do książki Łukasza Hardta pt. Economics without Laws. Towards a New Philosophy of Economics..................................................................... 13 Komentarz do książki Łukasza Hardta pt. Economics without Laws. Towards a New Philosophy of Economics..................................................................... 16 Seminarium Nudging and Moral Responsibility: Lessons from manipulation, implicit bias and situationism.......................................................................................... 18 Seminarium Filozofia & Ekonomia....................................................................................... 19 ECONOMICS AS A MORAL SCIENCE: Exploring moral components of economic theory and analysis International Conference..................................... 20 Konkurs na esej metaekonomiczny ................................................................................... 22 Konferencje poświęcone filozofii ekonomii........................................................................ 23

BIULETYN METAEKONOMICZNY Nr 1/2018


5

ZAKŁAD METAEKONOMII jest jednostką Instytutu Badań Rynku, Konsumpcji i Koniunktur - Państwowego Instytutu Badawczego realizującą w formule interdyscyplinarnej badania podstawowe w  zakresie refleksji metanaukowej nad ekonomią, przy czym: • refleksja metanaukowa obejmuje metodologię badań ekonomicznych, etykę ekonomii oraz socjologię wiedzy ekonomicznej; • realizacja badań podstawowych dotyczy działalności badawczej podejmowanej głównie w celu rozwoju wiedzy teoretycznej o ekonomii, o specyfice badań ekonomicznych oraz o naturze wiedzy ekonomicznej; • formuła interdyscyplinarna odnosi się do formy współpracy poszczególnych członków zespołu, którzy z  różnych perspektyw teoretycznych zgłębiają wspólny problem badawczy. Działalność naukowo-badawcza obejmuje: • monitorowanie praktyk badawczych w naukach ekonomicznych (dotyczących zarówno głównego nurtu ekonomii, jak i teorii heterodoksyjnych, w  tym ewolucjonizmu, instytucjonalizmu, teorii publicznego wyboru), ich analizę pod kątem respektowania określonych standardów metodologicznych i  etycznych oraz form i  stylów komunikacji naukowej;

• monitorowanie działalności społeczności eksperckich oraz analizę ich wpływu na politykę gospodarczą, życie gospodarcze i społeczne; • monitorowanie najważniejszych innowacji teoretycznych w  zakresie różnie ukierunkowanej refleksji nad ekonomią, ich analizę oraz opracowanie sprawozdań; • monitorowanie najnowszych badań w dziedzinach pozaekonomicznych o bezpośrednim znaczeniu dla analizy zjawisk i  zachowań ekonomicznych (m.in. psychologia, socjologia, antropologia filozoficzna). Pracownicy Zakładu Metaekonomii: • dr Tomasz Kwarciński (kierownik) • dr Krzysztof Nowak-Posadzy • mgr Mariusz Maziarz • mgr Robert Mróz • mgr Agnieszka Wincewicz-Price

BIULETYN METAEKONOMICZNY Nr 1/2018


6

O znaczeniu filozofii ekonomii Wywiad z Danielem M. Hausmanem [fragment]1

Daniel M. Hausman

Fot. Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie.

Daniel M. Hausman jest profesorem filozofii na University of Wisconsin-Madison, założycielem czasopisma Economics and Philosophy (razem z Michaelem McPhersonem). Prowadzi badania naukowe poświęcone zagadnieniom epistemologicznym, metafizycznym i  etycznym, dotyczącym związku ekonomii i  filozofii. Ostatnio ukazał się polski przekład książki pt. Etyka ekonomii. Analiza ekonomiczna, filozofia moralności i  polityka publiczna (Copernicus Center Press, Kraków 2017), której jest współautorem wraz z Michaelem S. McPhersonem i  Debrą Satz. Etyka ekonomii to bogate studium poświęcone analizie ekonomicznej prowadzonej z perspektywy filozofii moralności. Źródło: Copernicus Center Press, https://www.ccpress.pl/

  Pełny zapis wywiadu ukazał się w czasopiśmie Zarządzanie Publiczne (nr 4(42)/2017).

1

BIULETYN METAEKONOMICZNY Nr 1/2018

Marcin Gorazda, Tomasz Kwarciński: Ekonomistów obwinia się często o to, że nie są dostatecznie przewidujący, tak by uprzedzić polityków lub przedsiębiorców o nadchodzących kryzysach finansowych, a  nauka ekonomii jest często uważana za nieskuteczną. Czy Pan podziela ten pogląd? Czy potrafiłby Pan wskazać jakieś znaczące sukcesy ekonomii w ostatnich latach? Daniel M. Hausman: Nie podzielam tego poglądu. Nie sądzę, aby ekonomia była nieskuteczna. Oczywiście, nie jest ona w  stanie przewidzieć istotnych kryzysów gospodarczych, a  w  szczególności porażkami były kryzys z  lat 2007/2008 i  niedostrzeżenie bańki cenowej na rynku nieruchomości w  Stanach Zjednoczonych, co doprowadziło do recesji, która rozlała się na cały świat. Musimy jednak zrozumieć, że nauka może dokonywać określonych predykcji, tylko jeżeli znane są warunki początkowe. W fizyce, jeśli ktoś miałby przewidzieć, jak długo spadać będzie w próżni obiekt, mający do pokonania określony dystans, to może tego dokonać z  dużą precyzją. Gdybyśmy jednak mieli określić, jak będzie spadał liść z  drzewa na wietrze, to jedyne, co można powiedzieć, to fakt, że po jakimś czasie osiągnie on poziom gruntu. W  odniesieniu zaś do otwartego i  niekontrolowanego systemu, jakim jest gospodarka i w którym występują tysiące czynników, takich jak na przykład ogromne powodzie, które właśnie zdarzyły się w  południowym Teksasie i z pewnością istotnie odbiją się na gospodarce, czynienie zarzutu, że ekonomiści tego nie przewidzieli, jest nieuzasadnione. Jeśli tylko jednak okoliczności początkowe są znane i  pozostają pod kontrolą, wówczas predykcje te są użyteczne i  skuteczne. Weźmy na przykład pod uwagę zaprojektowane przez ekonomistów aukcje dotyczące dystrybucji częstotliwości w telekomunikacji lub algorytmy przydziału studentów medycyny na stanowiska stażystów w szpitalach, które uczyniły ten proces znacząco wydajniejszym. Podobnie jest z projektowaniem przez instytuty rządowe wpływów z okre-


7

ślonych podatków - w tym zakresie kluczową kwestią jest odpowiedni model ekonomiczny. Pomysł zatem, iż ekonomia jest bezużyteczna, jest całkowicie fałszywy lub co najmniej grubo przesadzony. Musimy jednak, niestety, istotnie obniżyć nasze oczekiwania. Nie możemy oczekiwać od ekonomistów, że powiedzą nam, jak będzie wyglądać przyszłość. Występuje tu zbyt wiele komplikacji przyczynowych. M.G., T.K.: Nie wydaje się Panu, że ekonomiści czasami sprawiają wrażenie, iż są w  stanie przewidzieć przyszłość? D.M.H.: Jestem pewien, że łatwo byłoby znaleźć ekonomistów, którzy wygłaszają niepoważne twierdzenia. Równie łatwo byłoby jednak znaleźć takich filozofów. Z  pewnością ekonomiści bywają nadmiernie zachwyceni własnymi wytworami. Jeśli natomiast spojrzymy na całą dyscyplinę, to nie sądzę, aby był to uczciwy zarzut. M.G., T.K.: Przejdźmy teraz do pytań dotyczących roli, jaką odgrywają filozofowie ekonomii. Zapytajmy najpierw, kim są filozofowie ekonomii oraz czy ekonomiści rzeczywiście potrzebują filozofów. D.M.H.: Można postawić to pytanie w  kontekście instytucjonalnym i zastanawiać się, kim są ci, którzy w  świecie akademickim uchodzą za filozofów ekonomii. Wówczas jednak pytanie to nie będzie zbyt interesujące. Interesujące jest natomiast pytanie, co to znaczy być filozofem ekonomii. Uważam, że wielu ekonomistów jest filozofami ekonomii bez względu na to, czy określają się w ten sposób. Bycie filozofem ekonomii oznacza formułowanie pewnych pytań w  stosunku do ekonomii. Przede wszystkim są to pytania etyczne, dotyczące praktyki ekonomicznej, konsekwencji tej praktyki, możliwych sposobów zmiany przez ekonomię ludzkiego życia na lepsze lub gorsze. Ponadto, są to pytania metodologiczne. Wydaje się, że ekonomia jest

podobna do nauk przyrodniczych, ale nie odnosi podobnych sukcesów. Do jakiego stopnia jest ona nauką? Co to znaczy być nauką? Refleksja tego typu jest bardzo powszechna wśród ekonomistów, nawet tych, którzy twierdzą, że cała filozofia to tylko stek bzdur. Uznanie, że coś jest wyłącznie stekiem bzdur, samo w sobie jest filozoficznie angażujące. Bardzo trudno jest uniknąć zaangażowania filozoficznego. Każdy, kto ma postawę refleksyjną, kto robi krok w tył, zadając etyczne lub metodologiczne pytania w  stosunku do ekonomii, jest filozofem ekonomii. Jest nim bez względu na to, jak bardzo niechętnie określiłby się w ten sposób. Zapytajmy teraz, czy ekonomia potrzebuje filozofii. Tak, nie chodzi jednak o  ludzi z  filozoficznym wykształceniem akademickim, przychodzących i  mówiących ekonomistom, co mają robić. Jak każda poważna dyscyplina, ekonomia wymaga refleksji nad swoimi celami, strukturą, metodologią, skutkami, do których prowadzi, oraz wkładem, który wnosi w ludzkie życie. M.G., T.K.: Jaki jest odbiór tego, co robią filozofowie, ze strony ekonomistów? Czy mógłby się Pan podzielić osobistymi doświadczeniami, jako jeden z założycieli dyscypliny, którą jest filozofia ekonomii? D.M.H.: Raczej nie powiedziałbym, że jestem założycielem tej dyscypliny, w  tym kontekście wróciłbym do Adama Smitha i  Johna Stuarta Milla jako filozofów ekonomii, którzy zdecydowanie mają pierwszeństwo przede mną. Jeśli chodzi o  recepcję dokonań filozofów ekonomii przez środowisko ekonomistów, to jest ona bardzo różna. Z  jednej strony są ekonomiści, którzy czują się zdenerwowani i zirytowani przez filozofów i  którzy zawsze są gotowi odrzucać wszystko, cokolwiek filozofowie akademiccy mogliby powiedzieć o ich dyscyplinie. Z drugiej strony jednak miałem naprawdę bardzo dużo bardzo owocnych relacji z ekonomistami, którzy sami nie są metodologami, ale bardzo in-

BIULETYN METAEKONOMICZNY Nr 1/2018


8

teresują się konkretnymi problemami. W szczególności myślę tutaj o  tych zajmujących się ekonomią zdrowia. Naprawdę miałem szczęście współpracować z  wieloma znakomitymi ekonomistami z  tej dziedziny i  takie kwestie, jak na przykład problem sprawiedliwości, są tak oczywiste dla osób zajmujących się ekonomią zdrowia, że praktycznie każdy ekonomista, z  którym rozmawiałem, był otwarty na wsparcie ze strony filozofów. Chciałbym móc takiego wsparcia udzielać. Myślę zatem, że jest bardzo różnie. Z  pewnością są bardzo szkodliwi filozofowie, których żaden ekonomista nie chciałby słuchać. Bardzo niewielu ekonomistów byłoby również gotowych oświadczyć: „Od tej pory zamierzam robić coś zupełnie inaczej, ponieważ Hausman powiedział mi, że tak powinienem”. To nie działa w ten sposób, lecz ja bardzo sobie cenię współpracę i  dyskusję z  ekonomistami. Książkę pt. Etyka ekonomii. Analiza ekonomiczna, filozofia moralności i  polityka publiczna, właśnie przetłumaczoną na język polski, napisałem wspólnie między innymi z Michaelem S. McPhersonem, który jest ekonomistą o wielkiej skłonności do filozofii, lecz zasadniczo jest ekonomistą, zajmującym się w  szczególności problematyką szkolnictwa wyższego. Jest autorem wielu ważnych książek z tego zakresu. McPherson ceni współpracę ze mną tak samo jak ja cenię współpracę z nim.

nizowane wspólnie z Philosophy of Economics Society. Zamiast ekonomistów i filozofów współpracujących ze sobą są badacze o podejściu hybrydowym, którzy inkorporują zagadnienia filozoficzne do swoich badań. Są to również ekonomiści, może nieco schizofreniczni, a jednym z nich mogę być ja sam. Bardzo bym się wahał przed uznaniem filozofii ekonomii za odrębną dyscyplinę. Gdy ktoś pyta mnie o sugestie dotyczące jego edukacji, odpowiadam: „najpierw zostań znakomitym ekonomistą, a następnie interesuj się filozofią lub odwrotnie, najpierw bądź świetnym filozofem, a następnie zainteresuj się ekonomią, nie staraj się być kimś pomiędzy”. Wciąż jestem tego zdania. Myślę, że ogólnie ekonomiści stali się bardziej otwarci na dyskusję z filozofami; częściowo jest to cecha zmieniającej się natury samej ekonomii. Fakt, że zwiększa się liczba prac empirycznych, rośnie zainteresowanie historią ekonomii. Być może też przedstawiciele samej dyscypliny stali się nieco mniej pewni siebie, nie tylko ze względu na trudności z przewidzeniem katastrofy 2008 roku, lecz także dlatego, że gospodarka nadal raczej niedostatecznie odzyskuje siły, a ekonomiści nie zdołali zrobić więcej i byli tak podzieleni w opiniach na temat właściwej recepty na bieżące problemy gospodarcze. Sądzę, że wszystko to sprawiło, iż stali się bardziej skłonni do prowadzenia niepraktycznych dyskusji z filozofami.

M.G., T.K.: Czy w ostatnich latach dostrzega Pan jakiś trend dotyczący tej recepcji? Czy wspomniana współpraca między ekonomistami i  filozofami poprawia się, czy ulega pogorszeniu?

Rozmawiali: Marcin Gorazda - dr filozofii i prawnik. Prowadzi badania w zakresie filozofii ekonomii w ramach Centrum Kopernika Badań Interdyscyplinarnych w Krakowie. Tomasz Kwarciński - dr filozofii, ekonomista, adiunkt w  Katedrze Filozofii Uniwersytetu Ekonomicznego w  Krakowie, kierownik Zakładu Metaekonomii IBRKK-PIB.

D.M.H.: Sytuacja jest złożona, ponieważ nastąpił ogromny wzrost liczby publikacji zwłaszcza z zakresu metodologii ekonomii zagadnień, które filozofowie nauki stosują do ekonomii. Uformowała się cała subdyscyplina, której przedstawiciele publikują głównie w czasopiśmie Journal of Economic Methodology, po części również w  Economics and Philosophy. Co pół roku odbywają się konferencje, orga-

BIULETYN METAEKONOMICZNY Nr 1/2018


9

Seminarium naukowe poświęcone książce pt. Economics without Laws. Towards a New Philosophy of Economics Dnia 22 lutego 2018 roku w Instytucie Badań Rynku, Konsumpcji i Koniunktur – Państwowym Instytucie Badawczym w  Warszawie odbyło się seminarium naukowe poświęcone wydanej niedawno książce dr. hab. Łukasza Hardta, prof. UW, pt. Economics Without Laws. Towards

Łukasz Hardt

Fot. IBRKK-PIB.

A New Philosophy of Economics (Palgrave, 2017). Seminarium było jednocześnie spotkaniem inauguracyjnym nowo utworzonego Zakładu Metaekonomii przy IBRKK-PIB. Książka pt. Economics Without Laws stanowi niezwykle ważny głos w debacie o statusie ekonomii jako nauki, ujmujący wiele istotnych wątków z  dziedziny metodologii ekonomii, takich jak znaczenie praw naukowych, sposób wyjaśniania w  ekonomii czy charakter relacji między teoriami a  modelami ekonomicznymi. Jest to więc pozycja, która podejmuje problemy kluczowe z punktu widzenia metaekonomii i uświadamia znaczenie refleksji metanaukowej dla teorii ekonomii i praktyki badań ekonomicznych. W  pierwszej części spotkania pracownicy Zakładu Metaekonomii przedstawili krótkie

wprowadzenie do książki z perspektywy własnych zainteresowań badawczych. Wspomniano tu istotny wątek historyczny książki i jej nawiązanie do tradycji sięgających nie tylko do Adama Smitha i innych ważnych klasyków ekonomii, lecz także do myśli Arystotelesa i jego koncepcji prawa naturalnego jako porządku niezdeterminowanego przez prawa, lecz urzeczywistniającego się w  czasie. Podniesiono poruszane w  książce wątki metodologiczne, w  tym zwłaszcza rolę modeli ekonomicznych w  wyjaśnianiu rzeczywistości gospodarczej, problemy związane z konstruowaniem tych modeli oraz postulaty Autora w zakresie pluralizmu metodologicznego i  kultury metodologicznej w ekonomii. Zwrócono również uwagę na wątek etyczny i antropologiczny dotyczący natury ludzkiej jako istotnego czynnika wpływającego na problematyczność uniwersalnego charakteru praw ekonomicznych. Wspomniano wreszcie o  socjologicznie istotnym zagadnieniu roli ekspertów ekonomicznych, jaka kształtuje się w  tak zarysowanej perspektywie uprawiania ekonomii. Po wstępnych refleksjach na temat książki, Łukasz Hardt opowiedział o  tym, co zainspirowało jego pracę nad tą publikacją, dziękując swojej żonie Annie Hardt oraz najbliższym za wsparcie przy jej pisaniu. Wspomniał również o  inspirującej roli środowiska skupionego wokół Polskiej Sieci Filozofii Ekonomii. Następnie, wychodząc od podręcznikowego przykładu, zgodnie z  którym obniżenie kosztu pieniądza implikuje zwiększone inwestycje, postawił pytanie, co ekonomiści tak naprawdę mówią posługując się językiem praw ekonomicznych. Czy związek między kosztem pieniądza a wielkością inwestycji ma status uniwersalnej regularności, a może jest to prawo ceteris paribus, bądź prawo działające w tendencji? Autor przedstawił główne tezy poszczególnych rozdziałów książki oraz wyjaśnił, w  jaki sposób przyczyniają się one do lepszego zrozumienia wspomnianych kontrowersji. Nawiązał przy tym do swojego doświadczenia jako akademika i praktyka ekonomii, wskazując jak istotna jest głębsza świa-

BIULETYN METAEKONOMICZNY Nr 1/2018


10

domość metodologicznych, a nawet metafizycznych fundamentów teorii ekonomii w tych obszarach.

Tomasz Kwarciński

Fot. IBRKK-PIB.

Prowokacyjną tezę o tym, że możliwa jest ekonomia bez uniwersalnych praw naukowych, skomentowali zaproszeni prelegenci: ekonomista, dr hab. Aleksander Sulejewicz, prof. SGH (Szkoła Główna Handlowa) oraz filozof, dr Jarosław Boruszewski (Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu). Podczas gdy Aleksander Sulejewicz starał się umiejscowić pracę Łukasza Hardta na tle jego dotychczasowego dorobku naukowego, stawiając hipotezę, że nie chce on zmieniać ekonomii, lecz współtworzyć dobre reguły produkcji wiedzy ekonomicznej, Jarosław Boruszewski skoncen-

BIULETYN METAEKONOMICZNY Nr 1/2018

trował się na odróżnieniu praw nauki od praw natury, wskazując, że przyjęcie praw nauki bez praw natury jest bardzo ciekawym i oryginalnym stanowiskiem. Zwrócił on również uwagę na istotną potrzebę precyzyjnego sformułowania pojęcia uniwersalności praw w  dyskusji o prawach nauki, a także na funkcję, jaką pełnią prawa nauki w  uprawianiu badań ekonomicznych i kształceniu ekonomistów. Spotkanie zakończyła ożywiona dyskusja, tym ciekawsza, że uczestniczyli w niej nie tylko ekonomiści (sprowokowani odważnymi tezami książki), lecz także przedstawiciele innych dyscyplin naukowych. Inspirujące głosy dyskutantów, choć czasem polemiczne wobec niektórych wątków poruszanych w  książce, przyczyniły się do lepszego zrozumienia tez bronionych przez Autora. W dyskusji padły propozycje zorganizowania kolejnych interdyscyplinarnych spotkań, które mogłyby kontynuować rozpoczętą wymianę poglądów (np. ekonomistów i psychologów), co odbieramy jako dobry i zachęcający owoc naszego pierwszego seminarium. Agnieszka Wincewicz-Price, Tomasz Kwarciński, Krzysztof Nowak-Posadzy


11

Komentarz do książki Łukasza Hardta pt. Economics without Laws. Towards a New Philosophy of Economics

istotną rolę odgrywa to, co zwolennicy praw w ekonomii nazywają czynnikami czy przyczynami zakłócającymi (ang. disturbing causes). Ekonomia kryje w sobie zatem tajemnice, które trudno dostrzec w  zidealizowanym świecie działającym według neoklasycznych praw. Należy zauważyć jednak, że tajemniczość „Nie potrafimy przeniknąć tajemnicy, łudzimy się, ekonomii, o  której mówi prof. Hardt, nie jest że da się przekształcić ją w  wiedzę, ale istotna z gatunku tych, do których nie mamy dostępu. jest świadomość istnienia tajemnicy. Jakkolwiek W  książce wskazuje, że modelowe ujęcie zjanie zedrzemy zasłony z  rzeczywistości ostateczwisk ekonomicznych może pomóc nam przyblinej, powinniśmy wiedzieć, że jest taka zasłona”. żyć znaczną część tej tajemnicy. Podejście to L. Kołakowski, Horror Metaphysicus wręcz zaprasza nas do zgłębiania istoty tego, od czego prawa aspirujące do statusu uniwersalnych abstrahują. Zgodnie z tradycją ArystoCytując powyższą myśl Leszka Kołakowskietelesa, Autor Economics without Laws zachęca go w zakończeniu swojej książki prof. Hardt zdanas do uważnego przyjrzenia się naturze, zdolje się odsłaniać przed czytelnikiem nieujawniony nościom i  potencjalnowcześniej wprost kontekst ściom badanych zjawisk towarzyszący powstaniu i  podmiotów, podkreEconomics without Laws. ślając przy tym, że owe Jest to kontekst swoistej zdolności, skłonności tajemniczości świata i potencjalności manifeekonomii, na którą Autor stują się w różny sposób uczula swoich kolegów w  zależności od kontekekonomistów. Tajemnistu. Tym samym prof. czość ta polega na tym, Hardt zdaje się otwierać że świata ekonomii nie (a  przynajmniej uchyda się w pełni zrozumieć lać) liczne furtki, które czy opisać przy użyciu uniwersalnych praw czy Agnieszka Wincewicz i Krzysztof Nowak-Posadzy Fot. IBRKK-PIB. wskazują kierunek dalszych poszukiwań i  być teorii. Ekonomia bazumoże są w stanie zbliżyć nas do tajemnic skryjąca na uniwersalnych prawach opisuje świat wanych w ekonomicznej rzeczywistości, oddaabstrakcji czy wręcz iluzji. Rzeczywistość świata lając nas jednocześnie od kanonów ekonomii ekonomii jest o wiele bardziej złożona, a w doneoklasycznej. datku podlega nieustannym zmianom, nieporównywalnym z bardziej przewidywalnym świaJedną z tych furtek jest zwrócenie uwagi na tem przyrody. miejsce natury ludzkiej w wyjaśnieniach ekonomicznych, która wraz z rozwojem matematyczEkonomia jako nauka społeczna bada zjanych narzędzi stosowanych w  ekonomii stopwiska, które trudno jest wprost uchwycić, zmieniowo traciła na znaczeniu (dopiero ekonomia rzyć i ocenić. Ekonomiści w swoich badaniach behawioralna na nowo podjęła to zagadniepolegają w  istotnym stopniu na mało precynie, choć w dość ograniczonym zakresie). Nie zyjnych koncepcjach (tj. wzrost gospodarczy, będzie odkryciem stwierdzenie, że złożoność inflacja, bezrobocie), którym daleko do jednoi niedookreśloność zjawisk ekonomicznych wyznaczności pojęć należących do dziedzin nauk przyrodniczych (np. temperatura, masa, prędnika w znacznym stopniu z tego, że ich podmiokość). W rzeczywistości, którą bada ekonomia, tem i sprawcą jest człowiek, który nie podlega

BIULETYN METAEKONOMICZNY Nr 1/2018


12

uniwersalnym prawom w takim stopniu jak inne elementy przyrody ożywionej, a  tym bardziej nieożywionej. Ekonomia oparta na prawach koncentruje się na tym, co jest wspólne dla wszystkich przedstawicieli ludzkiego gatunku, co leży w  ludzkiej naturze, co można uznać, na przykład, za działanie racjonalne. Ekonomia bazująca na modelach, wrażliwych na konkretne uwarunkowania i właściwy kontekst analizy, otwiera drogę do zgłębiania tego, co można uznać za odchylenia od przyjętej w prawach normy, np. zachowań nieracjonalnych. W intrygującym artykule pt. Economic Agent. Not Human But Important Don Ross twierdzi – i nie jest w tym przekonaniu odosobniony – że ekonomistów nie powinien zajmować człowiek w ujęciu fenomenologicznym, jako osoba. Miejsce człowieka w tradycyjnym ujęciu wyznacza logiczna struktura teorii racjonalnego wyboru. Człowiek w  ekonomii to homo oeconomicus. Wydaje się, że książka prof. Hardta dostarcza argumentów tym, którzy zajmują przeciwne stanowisko twierdząc, że wyizolowanie rozważań ekonomicznych od doświadczenia człowieka znacznie ogranicza możliwości wyjaśniania w ekonomii. Teza o ekonomii bez uniwersalnych praw pomaga dostrzec, dlaczego ekonomię uznaje się czasem za dyscyplinę antropologiczną, uwarunkowaną czynnikami historycznymi, czasem, przestrzenią i światem wartości. O  tych ostatnich prof. Hardt nie wspomina w  swojej książce, bowiem, jak zaznacza, prawa natury interesują go wyłącznie w  ujęciu systemowym, a  ich funkcją ma być wyjaśnianie zjawisk ekonomicznych bez zagłębiania się w rozważania natury etyczno-moralnej. Trzeba

BIULETYN METAEKONOMICZNY Nr 1/2018

jednak pamiętać, że czynnik ludzki sprawia, iż systemy zachowań i zjawisk w  ekonomii mają charakter otwarty. Zgodnie z  podstawową myślą książki pt. Economics Without Laws nie rządzą nimi prawa determinujące określoną sekwencję zdarzeń, lecz potencjalności, zdolności i możliwości, które w danych warunkach mogą, ale nie muszą się zamanifestować. Istotnym, jeśli nie najważniejszym czynnikiem uaktywniającym takie czy inne procesy gospodarcze, są decyzje podmiotów gospodarujących, a więc ludzi. Zdolność podejmowania wyborów stanowi jedną z podstawowych zdolności człowieka. Wybory te nie są z góry przesądzone, lecz wynikają z zewnętrznych i wewnętrznych uwarunkowań, które człowiek nie zawsze ma możliwość kształtować. Homo oeconomicus nie posiada takiej zdolności. Jeśli zgodzimy się, że zjawiska ekonomiczne współkształtuje nie zawsze racjonalny (lub racjonalny inaczej) homo sapiens, warto być może rozszerzyć analizę ekonomii proponowaną przez prof. Hardta o  rozumienie praw natury jako naturalnych skłonności człowieka, nie tego abstrakcyjnego, lecz rzeczywistego, uczestniczącego w  naturalnym porządku rzeczy. W tym kontekście za dodatkowe źródło inspiracji dla ekonomistów poszukujących wyjaśnienia badanych przez siebie zjawisk mogłoby na nowo posłużyć prawo naturalne rozumiane także w ujęciu moralnym, jak to miało miejsce w ekonomii scholastyków i szkockiego oświecenia z jego najważniejszym dla ekonomii przedstawicielem, Adamem Smithem. Agnieszka Wincewicz-Price


13

Komentarz do książki Łukasza Hardta pt. Economics without Laws. Towards a New Philosophy of Economics Książka Łukasza Hardta pt. Economics without Laws. Towards a New Philosophy of Economics opiera się na odrzuceniu tzw. nomocentryzmu (law-centrism), zakładając pierwotność modeli teoretycznych względem praw nauki. Poniżej chciałbym poruszyć trzy następujące zagadnienia: –– problem uniwersalności praw; –– kwestia odróżnienia praw nauki od praw przyrody; –– zarys problemu funkcji praw nauki. Pojęcie uniwersalności praw nauki jest rozumiane na wiele odmiennych sposobów. Weźmy pod uwagę trzy z  nich. Pierwsze dotyczy tego, że prawo nauki jest spełnione zawsze i wszędzie. Nazywamy to uniwersalnością kondycjonalną, że zawsze i wszędzie zachodzą warunki spełnienia prawa. Przy takim rozumieniu powstają wątpliwości, czy nawet prawa fizyki są uniwersalne, a co dopiero prawa nauk pozostałych. Drugi rodzaj uniwersalności dotyczy tego, że prawo jest spełnione na wielu, a najlepiej wszystkich poziomach organizacji rzeczywistości. W  tym względzie wystarczy wskazać przykład nauk biologicznych, na który powołuje się Łukasz Hardt w  kontekście organicyzmu Alfreda Marshalla. Jest wielce wątpliwe, czy możemy wskazać prawa, które pozwalałyby na połączenie wszystkich poziomów organizacji rzeczywistości, od atomów, przez molekuły, tkanki, organizmy na całych ekosystemach kończąc. W  tych dwóch wskazanych rozumieniach uniwersalności Łukasz Hardt słusznie krytykuje koncepcję praw uniwersalnych. Jest jednak pojęcie uniwersalności, przy którym można podjąć z  Autorem dyskusję. Pojęcie to bowiem nakłada określone metodologiczne restrykcje na uniwersalność:

• po pierwsze prawa nauki nie mogą zawierać nazw własnych, np. dotyczyć tylko Polski czy Europy; • po drugie i ważniejsze, wiąże się to z  zasadą Maxwella, że do praw uniwersalnych nie mogą wchodzić współrzędne czasoprzestrzenne. Mówimy wtedy, że prawo nauki to twierdzenie ściśle ogólne, a  nie ogólne po prostu. W tym sensie stwierdzenie „Wszystkie polskie miasta w  2017 roku miały poniżej 3 milionów mieszkańców” nie jest sądem ściśle ogólnym. W  przypadku takiego – czasoprzestrzennego – rozumienia uniwersalności trzeba zachować ostrożność i precyzję: • po pierwsze, dotyczy to tego, że w prawach nauki nie mogą występować wartości bezwzględne czasu i  przestrzeni, choć mogą, i  faktycznie występują, różnice tych wartości; • po drugie, uniwersalność czasoprzestrzenna oznacza, że prawo nauki posiada uniwersalny zakres stosowalności; ma on charakter potencjalny, który należy koniecznie odróżnić od rzeczywistego zakresu działania prawa.

Jarosław Boruszewski

Fot. IBRKK-PIB.

Należy więc odróżniać zakres stosowalności prawa, który wyłącza czas i przestrzeń z zestawu warunków działania prawa, od rzeczywistego zasięgu działania prawa. Prawo działa, gdy spełnione są odpowiednie dla niego warunki swoiste. Tak pojęta uniwersalność nie przesą-

BIULETYN METAEKONOMICZNY Nr 1/2018


14

dza, jaki jest obszar działania określonego prawa. Z metodologicznej perspektywy może być bowiem tak, że obszar ten w  porównaniu do jego zakresu stosowalności będzie raczej niewielki. Zatem czasoprzestrzenne, Maxwellowskie ujęcie uniwersalności ma charakter elementarny i  właściwie skromny, dotyczy potencjalności, a nie aktualności. Kończąc tę część zacytuję fragment komentowanej pracy, który jest bardzo dobrym ujęciem praw ekonomicznych w rozumieniu Johna Stuarta Milla (s. 39): „a law is true of the tendency to produce its characteristic results, so even if the actual effect is not the one predicted by the law, this law still may hold since the tendency may be present. Therefore, laws may be universally true if and only if they are treated as descriptions of tendencies and not actual outcomes”. Omawiane problemy nie są oczywiście identyczne, ale niewątpliwe zachodzi tu analogia, która wymagałaby bliższego zbadania. Druga kwestia, którą chciałbym poruszyć, ma bardziej ogólno-metodologiczny charakter. Chodzi mianowicie o  odróżnienie praw przyrody lub natury (laws of nature) od praw nauki (laws of science). Problematyka dotycząca tych dwóch rodzajów praw jest oczywiście ze sobą powiązana, jednak zachodzą tu ważne różnice. Pierwsza z  nich ma czysto historyczny charakter, który, ze względu na to, że drugi rozdział omawianej książki taki właśnie charakter posiada, nie jest rzeczą obojętną. Problem praw przyrody jest filozoficznie starszy i jego geneza sięga początków nowożytnej nauki, czyli wieku XVII. Natomiast o problematyce praw nauki można mówić od wieku XIX, kiedy to formowały się zręby nowożytnej metodologii. Dlatego w przypadku Adama Smitha możemy mówić o problemie praw przyrody, lecz nie praw nauki. Inaczej jest już w przypadku wspomnianego J.S. Milla. Wprowadził on choćby ważne w  kontekście problematyki praw nauki odróżnienie ogólności ścisłej od ogólności numerycznej, charakterystycznej dla generalizacji historycznych. Natomiast w kontekście ogólno-

BIULETYN METAEKONOMICZNY Nr 1/2018

-metodologicznym różnicę problematyki praw przyrody i praw nauki klasycznie przedstawia się w  taki sposób, że prawa nauki opisują prawa przyrody, że te pierwsze są przez naukowców konstruowane, a te drugie odkrywane. W polskiej literaturze dla prawa przyrody wprowadzono termin „prawidłowość”, stąd też mamy wniosek, że prawa nauki opisują prawidłowości przyrody. Różnica ta objawia się choćby w dwuznaczności terminu „prawo ekonomiczne”. Czy jest to prawo sformułowane na gruncie ekonomii jako nauki, czy prawidłowość rządząca życiem gospodarczym? Oczywiście dwuznaczności takie pojawiają się także w przypadku innych nauk, np. fizyki lub biologii. Różnica, o  której tu mowa, jest także ważna dla problematyki komentowanej pracy. Weźmy bowiem przywoływaną przez Autora pracę Ronalda Giere pt. Science without Laws. Giere ma na myśli prawa przyrody, które nazywa po prostu prawami, a przeciwstawia im zasady (principles), które odpowiadają prawom nauki. Prawomocności zasad nie kwestionuje, choć stanowczo odrzuca prawa przyrody, czyli prawidłowości. Z  racji analogicznych tytułów omawianej i przywołanej książki należy zapytać – jakiego rodzaju prawa są przedmiotem analiz omawianej pracy? Z  lektury należy wnosić, że oba, choć w innym jednakże sensie. Jedna z  głównych tez pracy głosi, że modele teoretyczne są podstawową jednostką wiedzy we współczesnej nauce, w  tym w  ekonomii. Prawa nauki są wobec modeli wtórne, są stwierdzeniami spełnionymi tylko w modelach, a nie w świecie realnym. Jak stwierdza Autor na stronie 78: „Now we can recognize what the idea of science without laws means. It is not to erase the notion of laws from the fabric of science, but rather to define their role in a very specific way, precisely, as statements being always true only in models used in their construction”. Oczywiście wcześniej nie moglibyśmy się o tym w ogóle przekonać, a rozwój nauk ekonomicznych to umożliwił. W  tym kontekście warto przytoczyć bardzo ciekawą myśl Alfre-


15

da Marshalla, na którą z aprobatą powołuje się Łukasz Hardt: „If the subject matter of a science passes through different phases of development, the laws of the science must have a development corresponding to the things of which they treat”. Podsumowując tę część komentarza: ekonomia bez praw nie oznacza oddelegowania praw nauki na śmietnik historii, lecz zredefiniowanie ich dotychczasowego statusu. Inaczej wydaje się być jednak w przypadku praw przyrody. Autor, powołując się na Nancy Cartwright (s. 70), stwierdza, że choć w świecie występują pewne regularności, to jednak nie ma praw przyrody. Regularności te są wytworem zdolności (capacities), sił lub natury rzeczy. Z drugiej jednak strony mamy stwierdzenie słabsze (s. 83): „the world is not governed by laws but rather by capacities and powers. Laws are only by-products of these”. Stąd można wprost zapytać – są prawa przyrody czy ich nie ma? Nie rządzą one światem, to wiemy, ale to dlatego, że ich po prostu nie ma czy dlatego, że są one zaledwie produktem ubocznym obiektywnych zdolności? W mojej opinii, w ramach perspektywy przyjętej przez Autora książki, z  pojęcia praw przyrody można śmiało zrezygnować. Co więcej, dodatkowo uzasadniałoby to skierowanie się Autora książki w stronę tradycji prawa naturalnego. Niniejszy komentarz chciałbym zakończyć pobieżnym zaledwie zarysem problemu funkcji nauki i  funkcji praw. Dwie najważniejsze funkcje poznawcze to eksplanacyjna – wyjaśnianie zjawisk oraz prewidystyczna – ich przewidywanie. Taką funkcję tradycyjnie przypisywano prawom. W  kwestii wyjaśniania na podstawie praw powstała olbrzymia wręcz literatura, także z zakresu filozofii ekonomii. Tradycyjny nomo-

logiczno-dedukcyjny sposób wyjaśniania napotyka na wiele problemów. Obecnie o wiele większe nadzieje pokłada się w  wyjaśnianiu przez odwołanie do mechanizmów przyczynowych. W kwestii przewidywania, to w metodologii nauk już dość dawno temu zauważono, że prawa nie są do tego potrzebne. W 1950 roku najważniejszy przedstawiciel neopozytywizmu Rudolf Carnap w swojej monumentalnej pracy pt. Logical Foundations of Probability stwierdził, że „stosowanie praw nie jest niezbędne do przewidywania. Niemniej jednak wskazane jest oczywiście podawanie uniwersalnych praw w książkach o fizyce, biologii, psychologii itd.”. Powyższy cytat naprowadza nas na ostatnią funkcję praw nauki, o  której chciałbym wspomnieć. Jest to funkcja informacyjno-komunikacyjna, która rozpada się głównie na funkcję edukacyjną i  wychowawczą. Pomagają one także w  budowaniu maksymalnie szerokiego i spójnego naukowego obrazu świata. Obecnie panuje przekonanie, że modele teoretyczne są w stanie lepiej od praw wypełniać poprzednio wskazane funkcje nauki. Chciałbym jednakże wyrazić wątpliwość co do tego, że modele są w  stanie lepiej pełnić funkcję informacyjno-komunikacyjną. Profesjonalne podręczniki, porządna i wartościowa twórczość popularnonaukowa, a nawet fantastycznonaukowa, bez praw nauki obejść się nie może. O ile modele są w  stanie dostarczać wiedzy bardziej efektywnej, tak w funkcji informacyjno-komunikacyjnej uniwersalne prawa nauki wydają się wręcz niezastąpione. Jarosław Boruszewski Instytut Filozofii Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu

BIULETYN METAEKONOMICZNY Nr 1/2018


16

Komentarz do książki Łukasza Hardta pt. Economics without Laws. Towards a New Philosophy of Economics W książce pt. Economics without Laws. Towards a New Philosophy of Economics Łukasz Hardt proponuje pewną formułę uprawniania filozofii ekonomii, która – w odróżnieniu od wielu poprzednich podejść – nie zrównuje nauki z  teoriami (i  zbiorem praw naukowych) i  dopuszcza refleksję metafizyczną, dzięki czemu, w  opinii jej Autora, może dopomóc ekonomistom w  uzyskaniu świadomości metodologicznej dotyczącej granic nauki, którą uprawiają oraz natury wiedzy, jaką zdobywają. Taka filozofia ekonomii ma wtedy wspierać ekonomię w  inny jeszcze sposób – chroni adeptów tej ostatniej przed pokusą dogmatyzmu i  fundamentalizmu, na którą wystawieni są zwłaszcza zwolennicy stanowiska, według którego celem ekonomii jest formułowanie praw uniwersalnych. Na gmach zarysowanego w omawianej książce projektu nowej filozofii ekonomii składa się refleksja z zakresu historii myśli ekonomicznej, metodologii ekonomii oraz aksjologii ekonomii. Autor łączy wymienione wyżej perspektywy w  taki sposób, że przegląd wybranych klasycznych i  neoklasycznych idei ekonomicznych (m.in. Adam Smith, David Ricardo, John Stuart Mill, Alfred Marshall) dostarcza materiału historycznego badaniom metodologicznym (m.in. krytyka „nomocentryzmu” w  ekonomii i  propozycja rozumienia modeli ekonomicznych jako wiarygodnych światów). Badania metodologiczne z kolei są inspirowane i prowadzone na podstawie określonych rozstrzygnięć aksjologicznych (m.in. wartości poznawczych, norm poznania naukowego i  postaw aksjologicznych badaczy). Poniżej chciałbym skupić się wyłącznie na wymiarze aksjologicznym. Nie dlatego, że wymiary historyczny i metodologiczny są mniej istotne, ale dlatego, iż – jak wyraził to współczesny filozof nauki i  metodo-

BIULETYN METAEKONOMICZNY Nr 1/2018

log Larry Laudan – metodologia zmierza donikąd bez aksjologii. Łukasz Hardt w omawianej pracy zdaje się milcząco podzielać wyjściowe stanowisko amerykańskiego filozofa i  dlatego, oprócz szczegółowej analizy poglądów metodologicznych i  wytworów naukowych wybranych ekonomistów, zarysowuje i  promuje dobre praktyki, które miałyby sprzyjać rozpowszechnianiu się w społeczności ekonomistów standardów „dobrej nauki”.

Krzysztof Nowak-Posadzy

Fot. Archiwum autora.

Zawarte w omawianej książce analizy i rozważania nie dotyczą bezpośrednio kwestii meta-metodologicznych i aksjologicznych, których wyraźne przywołanie wspierałoby uprawianie „dobrej nauki ekonomicznej”. Jednak Autor w  swojej pracy sygnalizuje wyznawane stanowisko w tym względzie, wpisując się tym samym w  toczącą się współcześnie w  środowisku filozoficznym i  ekonomicznym dyskusję. Bez wątpienia zasadniczą częścią wspomnianej dyskusji są dwie kwestie, które stanowią wyraz tego, co – za filozofem nauki i metodologiem Stefanem Amsterdamskim – nazwalibyśmy ideałami nauki (ekonomicznej) oraz etosem ekonomisty jako naukowca: • problem pluralizmu metodologicznego, • zagadnienie kultury metodologicznej. W  przypadku kwestii pluralizmu metodologicznego w  ekonomii, Łukasz Hardt formułuje postulat, aby ekonomiści zaakceptowali i  respektowali nie tylko pluralizm w zakresie wniosków, ale również w  zakresie ujęć przyczyno-


17

wości oraz metod wyjaśniania (s. 197). Problem pluralizmu metodologicznego jest dyskutowany we współczesnej ekonomii przede wszystkim jednak przez ekonomistów heterodoksyjnych i jest częściowo ignorowany przez ekonomistów głównego nurtu. Bez wątpienia jednak na gmach współczesnej ekonomii składają się różne podejścia, szkoły czy paradygmaty, co oznacza, że pluralizm metodologiczny należałoby uznać za normalny stan rzeczy w  ekonomii. Pytanie tylko, czy współwystępujące w ekonomii metody, kryteria oceny i standardy naukowości są konkurencyjne czy też komplementarne. Kwestia pluralizmu metodologicznego w  ekonomii jest istotna jeszcze z  jednego powodu – o  ile metodologowie ekonomii mogą stwierdzić, że nie ma jednej, najlepszej metody wyboru spośród konkurujących teorii (lub modeli), o  tyle politycy gospodarczy potrzebują jednak konkretnej podstawy do podjęcia decyzji. Drugim przypadkiem, w którym Łukasz Hardt deklaruje stanowisko aksjologiczne w  kontekście prowadzonej przez siebie refleksji metodologicznej, jest zagadnienie kultury metodologicznej charakterystycznej dla społeczności ekonomistów. Chociaż Autor nie stosuje w swoich analizach terminu „kultura metodologiczna”, to jednak część jego rozważań można zinterpretować za pomocą tego ujęcia i  mówić wtedy o  przynajmniej dwóch postawach aksjologicznych charakteryzujących współczesnych ekonomistów: postawie pokornej i postawie aroganckiej. Sformułowany przez Łukasza Hardta postulat pokornej metodologicznie nauki ekonomicznej (s. 2, 8, 54, 196) jest zbieżny

z innymi tego typu zaleceniami, które zwracają uwagę na „nadmierną ambicję we współczesnej ekonomii” (Roman Frydman, Michael Goldberg, Ekonomia wiedzy niedoskonałej, 2009, s. 3), „arogancję metodologiczną” (David Glasner; Dani Rodrik, One Economics. Many Recipes, 2007, s. 5) czy „nadmierną pewność siebie” (Dani Rodrik, Economics Rules, 2015, s. 39, 41, 171, 185, 208-211). Zdaniem Łukasza Hardta, o  taką dominującą wśród współczesnych ekonomistów postawę aksjologiczną określaną mianem „nadmiernej ambicji”, „arogancji metodologicznej” czy „nadmiernej pewności siebie” łatwiej, gdy rozpowszechnionym ideałem nauki ekonomicznej jest formułowanie praw uniwersalnych. Gdyby natomiast uznać za Autorem, że ekonomia jest raczej nauką generującą modele o lokalnym zasięgu, wówczas dominująca postawa aksjologiczna wśród ekonomistów ma szansę stać się bardziej pokorna. Podsumowując, zarysowany w  omawianej pracy projekt nowej filozofii ekonomii nie ogranicza się oczywiście do dwóch wskazanych w niniejszym komentarzu zagadnień meta-metodologicznych i  aksjologicznych (pluralizmu metodologicznego i pokory metodologicznej). Połączenie refleksji z zakresu historii myśli ekonomicznej, metodologii ekonomii oraz aksjologii ekonomii sprawia, że książka Łukasza Hardta pt. Economics without Laws. Towards a New Philosophy of Economics poszerza i pogłębia wiedzę środowiska ekonomicznego i filozoficznego na temat kultury metodologicznej w ekonomii. Krzysztof Nowak-Posadzy

BIULETYN METAEKONOMICZNY Nr 1/2018


18

Seminarium Nudging and Moral Responsibility: Lessons from manipulation, implicit bias and situationism W dniach 6-7 kwietnia br. na Wolnym Uniwersytecie w Amsterdamie (VU) odbyło się seminarium pt. Nudging and Moral Responsibility: Lessons from manipulation, implicit bias and situationism z  udziałem młodych naukowców (filozofów, prawników i  przedstawicieli nauk społecznych) z Europy, Stanów Zjednoczonych i Izraela. Seminarium było poświęcone zagadnieniu, które rzadko, jeśli w  ogóle, poruszane jest w  dyskusjach na temat wykorzystywania tzw. nudge’ów w polityce i w biznesie. Zamiast normatywnej oceny samego wykorzystania tych innowacyjnych narzędzi, uczestnicy seminarium podjęli refleksję nad tym, czy podmioty podejmujące decyzje w warunkach ukształtowanych przez nudge ponoszą odpowiedzialność za swoje wybory i ich konsekwencje. Czy osoba, która decyduje się udostępnić swoje narządy do przeszczepu pod wpływem odpowiednio zaprojektowanej formuły wyboru

BIULETYN METAEKONOMICZNY Nr 1/2018

zasługuje na uznanie? Czy decyzja o zatrudnieniu kandydata powinna uwzględniać jego dokonania będące wynikiem zastosowania nudge’u? Zaprezentowano kilkanaście bardzo ciekawych wystąpień, w  których zastanawiano się m.in. nad tym, w  jaki sposób manipulacja, sytuacjonizm czy nieuświadomione uprzedzenia wpływają na odpowiedzialność decydenta i jej zakres. W szerokim wachlarzu poruszanych zagadnień znalazły się problemy nudge’ów wykorzystujących nowoczesne technologie, roli nudge’ów w  stymulowaniu publicznej debaty o  celach społeczno-gospodarczych, a  nawet kontrowersjach w  stosowaniu nudge’ów w  kształtowaniu wyborów podejmowanych przez lub dla dzieci. Wszystkie wystąpienia odnosiły się do najnowszych dyskusji, badań i praktyk wykorzystywania nudge’ów. Pokazały one rosnącą popularność tego narzędzia w coraz liczniejszych sferach życia społecznego. Ożywione dyskusje potwierdziły jednak słuszność wątpliwości i  obaw, jakie wzbudza nudge jako narzędzie polityki i biznesu. Agnieszka Wincewicz-Price


19

Seminarium Filozofia & Ekonomia Dnia 18 maja 2018 roku na Uniwersytecie Ekonomicznym w Krakowie odbyło się kolejne już seminarium z  cyklu Filozofia & Ekonomia. Tym razem prelegentem był dr Maciej Szlinder, filozof, socjolog i  ekonomista, prezes Polskiej Sieci Dochodu Podstawowego, członek Unconditional Basic Income Europe i  Red Renta Básica. Wygłosił on wykład pt. Bezwarunkowy dochód podstawowy. Dlaczego jest potrzebny i jak można go sfinansować?

Maciej Szlinder

Fot. Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie.

W ramach wystąpienia dr Szlinder prezentował główne tezy ostatnio opublikowanej książki pt. Bezwarunkowy dochód podstawowy. Rewolucyjna reforma społeczeństwa XXI wieku (2018). Prelegent rozpoczął wykład od odróżnienia dochodu podstawowego od minimalnego dochodu gwarantowanego, negatywnego podatku dochodowego oraz dochodu partycypacyjnego, podkreślając przede wszystkim bezkryterialność dochodu podstawowego. Następnie, omówione zostały możliwe źródła finansowania tego pomysłu, którymi są: likwidacja części świadczeń socjalnych, redukcja kosztów administracyjnych, dywidenda od sprzedaży surowców naturalnych oraz deficyt budżetowy i wzrost obciążeń podatkowych. Spośród dwóch koreferentów, dr hab. Dariusz Juruś (Instytut Studiów Międzykulturowych, Uniwersytet Jagielloński) zwrócił uwagę na za-

łożenia filozoficzne koncepcji dochodu podstawowego. Podkreślił przede wszystkim prymat sprawiedliwości dystrybutywnej w stosunku do sprawiedliwości wymiennej oraz faworyzowanie perspektywy biorcy i  zakładanie kolektywistycznej wizji społeczeństwa. Karol Wałachowski (Centrum Analiz Klubu Jagiellońskiego) zwrócił z  kolei uwagę na możliwości wprowadzenia dochodu podstawowego w  Polsce. Wskazał on w szczególności na trzy problemy: wiarygodność eksperymentów dotyczących dochodu podstawowego, zglobalizowanie współczesnego świata, w którym reakcją na zwiększenie obciążeń podatkowych będą przepływy ludzi i kapitału oraz słabość instytucjonalną państwa, które musiałoby wziąć na siebie wprowadzenie rewolucyjnej reformy, jaką bez wątpienia jest bezwarunkowy dochód podstawowy. Seminarium zakończyła emocjonująca dyskusja, w której podnoszono zarówno argumenty natury filozoficznej, jak i ekonomicznej. Po raz pierwszy seminarium było organizowane wspólnie przez Katedrę Filozofii Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie oraz Zakład Metaekonomii Instytutu Badań Rynku, Konsumpcji i  Koniunktur - Państwowego Instytutu Badawczego. Organizatorzy już dzisiaj zapraszają na kolejne spotkanie, które odbędzie się w przyszłym roku, jak zwykle w maju. Tomasz Kwarciński

Maciej Szlinder

Fot. Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie.

BIULETYN METAEKONOMICZNY Nr 1/2018


20

ECONOMICS AS A MORAL SCIENCE: Exploring moral components of economic theory and analysis International Conference Warsaw, 9 November 2018 Modern economics originated as a  moral science. Its prominent father Adam Smith was a  moral philosopher whose economic reflection was interwoven with questions of philosophical and ethical nature. Economics used to be seen to operate within “the law of nature,” or jurisprudence, which, in turn, had its roots in moral philosophy. Having embraced natural sciences methods and positivistic claims of fact and value distinction, economics came a long way toward scientific neutrality on moral issues. While Ricardo’s claim that political economy is “a  strict science like mathematics” might not find too many supporters today, there remains a  strong methodological tendency toward positivism in the discipline. Toward the end of the last century, mainstream economics came under considerable criticism from humanists over the apparent lack of ethical concern in the discipline. While there have been more and more debates over ethical aspects of economic policies and outcomes, much less attention has been given to the moral dimension of questions, methods and goals of economics as a discipline of study. In this conference we want to (a) focus on the implications of this distinctive narrowing in the scope of economic theory for economic methodology and (b) explore moral components of economic theory and analysis which could be systematically integrated with analytical thought rather than being treated as mere add-ons. We invite economists and philosophers to reflect on different perspectives which are

BIULETYN METAEKONOMICZNY Nr 1/2018

taken today to reclaim the moral character of economics as a scientific discipline.

Confirmed keynotes: Prof. Łukasz Hardt (Warsaw) Prof. Geoffrey Hodgson (Loughborough University London) Prof. Arjo Klamer (Rotterdam) Prof. Péter Róna (Oxford)

Call for papers Short papers are invited on topics relevant to the conference theme which discuss various perspectives in which economics can be viewed and practised as a moral science. Papers are to be delivered in parallel sessions of 30 minutes (20-minute paper, 10 minutes discussion). Those wishing to contribute a  paper should submit: (1) Full name (2) Institutional affiliation (3) Paper title (4) An up to 500-word abstract that summarises the key points and indicates its scholarly backdrop. Submissions should be sent to: conference@ ibrkk.pl with the subject line: “Economics as a Moral Science”. Closing date for abstract submissions: Monday 6 August 2018 Notification of acceptance:  Friday 31 August 2018

Topics for consideration: Human and non-human agency in economics: Could economics benefit from understanding the economic agent as a moral person? Causation theories and causal mechanisms vs. human agency Economic and non-economic rationality Practical vs. instrumental reasoning


21

Nature and evolution of morality: Human moral nature and its implications for economic theory Moral vs. self-interested motivations – false dichotomy? Should economics limit its focus to self-interested behaviour? Is there a place for natural law in economics? Modelling morality: Moral behaviour in models – mere entry in utility functions? Normative content of economic assumptions Moral motivation in economic theory (e.g. theory of the firm)

Human values vs. economic goals: Value judgments and methodological choices What makes value judgments legitimately scientific? Positive-normative economics dichotomy Objectivity in economics The list of topics is not exhaustive. Other related questions are welcome.

Organisers: The conference is organised by the Department of Metaeconomics at the Institute for Market, Consumption and Business Cycle Research in Warsaw (www.ibrkk.pl)

BIULETYN METAEKONOMICZNY Nr 1/2018


22

Konkurs na esej metaekonomiczny Zakład Metaekonomii Instytutu Badań Rynku, Koniunktur i Konsumpcji – Państwowego Instytutu Badawczego, Polska Sieć Filozofii Ekonomii, Wydawnictwo Copernicus Center Press i  Centrum Kopernika Badań Interdyscyplinarnych mają przyjemność zaprosić studentów i doktorantów zainteresowanych zagadnieniami metaekonomicznymi do udziału w konkursie na esej. Pula nagród w konkursie wynosi 10 000 zł. Wymogi formalne i kryteria oceny: • Esej powinien charakteryzować się oryginalnością podejmowanych problemów. • Esej musi podejmować zagadnienia z zakresu metaekonomii. Dziedzinę tę definiuje się jako refleksję metanaukową nad ekonomią obejmującą filozofię ekonomii, metodologię badań ekonomicznych, etykę ekonomii oraz socjologię wiedzy ekonomicznej.

BIULETYN METAEKONOMICZNY Nr 1/2018

• Na konkurs przyjmowane są prace w języku polskim o objętości 4000-9000 słów (z wyłączeniem bibliografii). • Tekst powinien być napisany czcionką Times New Roman, 12 pkt., interlinia 1,5, marginesy 2,5 cm. Prosimy o  nadsyłanie prac pocztą elektroniczną na adres konkurs@ibrkk.pl oraz pocztą tradycyjną wraz z wydrukowanym Oświadczeniem autora-uczestnika (do pobrania) na adres „Instytut Badań Rynku, Koniunktur i Konsumpcji – Państwowy Instytut Badawczy” Al. Jerozolimskie 87, 02-001 Warszawa, z dopiskiem “Esej metaekonomiczny”. Prace można przesyłać do dnia 30 września 2018 roku. Szczegółowe informacje o  Konkursie można znaleźć w Regulaminie (do pobrania). Pytania można kierować na konkurs@ibrkk.pl Zapraszamy do wydarzenia na Facebooku. Plakat z informacją o konkursie (do pobrania).


23

Konferencje poświęcone filozofii ekonomii

2018 Joint Meeting: The European Network for the Philosophy of the Social Sciences/ The Philosophy of Social Science Roundtable Hannover 30 sierpnia – 1 września 2018 http://enposs.eu/ Konferencja European Association for Evolutionary Political Economy 2018 Nicea 6-8 września 2018 http://eaepe.org/ Konferencja SOPhiA Salzburg Conference for Young Analytic Philosophy Salzburg, 12-14 września 2018 https://www.sbg.ac.at/sophia/SOPhiA/2018/ languages/en/

Konferencja Naukowa z okazji 70 rocznicy urodzin prof. Andrzeja Malawskiego „Nauki społeczne – matematyczne czy matematyzowalne?” Kraków 27-28 września 2018 http://fip.uek.krakow.pl/konferencje-iseminaria/ Konferencja ASSA 2019 4-6 stycznia 2019 https://www.aeaweb.org/conference/ International Conference of the German Society for the Philosophy of Science Köln 25-27 lutego 2019 (zgłoszenia do 31 lipca 2018) http://www.wissphil.de/gwp2019/

BIULETYN METAEKONOMICZNY Nr 1/2018

Biuletyn Metaekonomiczny nr 1/2018  

Pierwszy numer Biuletynu Metaekonomicznego. Jest to cykliczna publikacja redagowana przez pracowników Zakładu Metaekonomii Instytutu Badań R...

Biuletyn Metaekonomiczny nr 1/2018  

Pierwszy numer Biuletynu Metaekonomicznego. Jest to cykliczna publikacja redagowana przez pracowników Zakładu Metaekonomii Instytutu Badań R...

Advertisement