Page 1

Zeven heuvelen Bij Nijmegen Zoek zevende bergen en dalen ← Opschuiven op de lange bergbaan ← Meerdere klimwegen naar Rome ←

Zeven heuvelen Heuvelgraven Hoe zit het met de Gelderse Zeven Heuvelen? Zuid-Limburg 1 heeft ze bij Gronsveld2. Noord-Brabant kent een Zevenbergen naast het Vorstengraf bij Oss 3. Zeven verwijst op beide plekken naar een zevental grafheuvels uit de prehistorie. De stad Nijmegen lijkt echter naar Romeins voorbeeld4 gebouwd op zeven heuvelen5, of Zevenbergen6? En in haar omgeving ligt een illustere heuvelige weg, waarvan het aantal maar niet klopt. Een loopje met de waarheid? In 2016 is naast het oude pad van Groesbeek naar Beek een zestal grafheuvels ontdekt7, of is ook hier de zevende heuvel weg? Van hellend vlak naar Ad Chartam.

Bergendalsebaan De weg heette in 1885 nog gewoon Berg en Dalsche Baan 8 naar Groesbeek. Op de kaart staan wel de Engelenberg en Vlierenberg. In 1570 liggen in het Nederrijkswald vooral bospaden, maar prijken de Boksheuvel en Brantberg 9. Vanuit de Heerlijkheid Groesbeek loopt in 1768 de Beeksche Straat10 over de Knotseklef, langs het gericht op de Galgenhei11, slingerend het Nederrijkswald12 in. Dit pad sluit in de Meerwijk aan op de rechthoekige parkaanleg, waarvan de doorgetrokken noordelijke zijde rond 1900 de naam Weg over de Zeven Heuvelen13 krijgt. In 1953 wordt de Galgenhei omgelegd 14 en de Kampheuvel15 half.

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15

Van Agt, J.F., Zuid-Limburg uitgezonderd Maastricht (1962), p 14. Beckers, Dr., Voordracht Archeologische onderzoekingen in Z.-Limburg, in Natuurhistorisch Maandblad, 20e jaargang - No.1 (1931), p 10. Fokkens, H., Jansen, R. & Van Wijk, I.M. (red.), Oss-Zevenbergen; de langetermijn-geschiedenis van een prehistorisch grafveld, Archol Rapport 50 (2009), p 227. Ball Platner, S., The Septimontium and the Seven Hills, Classical Philology, Vol. 1, No. 1 (1906), p 69-80. Van der Aa, A.J., Nederland: handboekje voor reizigers door ons vaderland ; met 6 kaartjes (1849), p 281. Leenders, K.A.H.W., Zevenbergen (Zevenbergen, nu Moerdijk) (2005), webpublicatie § 1.1 Zevenbergen. Klinkenberg, P. & Kuppens, W.J.A., Identificatie van een prehistorisch grafveld in de Westermeerwijk, gemeente Berg en Dal (2016), p 16. N.N., Van Nijmegen naar Berg-en-Dal. Wandelkaart van Ubbergen, Beek, Berg-en-Dal en de Meerwijken (1885). Witteroos, T., Het Nederrijkswald en omliggende plaatsen (1570) Geverifieerd door waldgraaf Thomas van Appeltern. Van Aarden, J., Cart van de heerlijkheid Groesbeek … , in het laatst des jaars 1768 (1768). Driessen, G.G. & Montenberg, J.D.G., Oud-Groesbeek in woord en Beeld (1980), Knotseklef p 29, Galgenhei p 25. Van Aarden, J., Cart van den Nederrijxe Walt : met desselfs inleggende gecultiveerde landerijen (1758). N.N., Nijmegen en omstreken (ca 1900). Mijn Gelderland, Canon van Groesbeek (2017), 1953 – item De Zevenheuvelenweg. N.N., Behoort bij de Gelderlander... in De Gelderlander van 22 november (1874), p 5.

–1–

R.J. Duchateau, Zeven heuvelen (2019)


Zeven heuvelen Bij Nijmegen Zoek zevende bergen en dalen ← Opschuiven op de lange bergbaan ← Meerdere klimwegen naar Rome ←

Wegverbergen In 1826 wordt de weg van Nijmegen naar Groesbeek de meeste allure van het Geldersch Lustoord toegekend, omdat deze door zijne rijzingen en dalingen, zeven heuvelen16 vormt, en even zo vele dalen17, of valleien18 door een naschrijver. Een tocht tussen Berg en Dal en Groesbeek wordt niet gemaakt. Vanuit Berg en Dal keert hij op landgoed de Groote Vlierenberg. Vanaf 1880 koppelen andere schrijvende wandelaars door Nederland het toponiem zeven heuvels19 of zeven heuvelen20 aan de Berg en Dalsche baan. De weg van Nijmegen naar Groesbeek is geëffend en een van hen gaat al per trein naar Groesbeek,

Rijkaardskunde Terwijl rijkaards spreken over Zeven Heuvelen21, nog in 1848 op de Groesbeeksche baan, spreken aardrijkskundigen22 over Groesbeeksch gebergte23 of Mookerheide24. Met de opkomst van de wielrijder stelt de recreatieve kampioen in 1888 dat de weg tussen Berg en Dal en Groesbeek over zeven heuvelen 25 loopt. Een aarzelende aardrijkskundige schrijft in 1907 over de weg over de zeven heuvelen 26, die haaks op droogdalen is aangelegd. Zeven blijkt een telwoord, en dezelfde bron heeft ook de term keizerstad27 in omloop gebracht. Zo krijgt een nivellerend archivaris 28 alsnog een beetje gelijk bij Nijmegen.

16 1 Huiselenberg: Van Schevichaven, H.D.J., Penschetsen uit Nijmegen's verleden (1898), p 251. 2 Kenterberg: Hottingerkaart, Gedeelte van het Ryk van Nymegen (1780). 3 & 4 Ketelberg en Oeselenberg: Tranchotkaart 1 Nijmegen Nord - 3 Nijmegen Süd (1802-1820). 5 & 6 Hoge en Lage Langenberg: N.N., Wandelkaart van Nijmegen en omstreken (1914-1936). 7 Stekkenberg: Witteroos, T., Het Nederrijkswald en omliggende plaatsen (1570), Geverifieerd door waldgraaf Thomas van Appeltern. 17 Ten Hoet Jz, C., Het Geldersch lustoord, of beschrijving van de stad Nijmegen … (1826), p 53. 18 Maaskamp, E., Het Geldersch reisje van Amsterdam en Elders, over Utrecht … (ca. 1827), p 39. 19 Ter Haar, B., Berg-en-Dal, een gids voor wandelaars in Nijmegen's omstreken (1880), p 39. 20 Craandijk, J., Wandelingen door Nederland met pen en potlood deel 6 (1882), p 216. 21 Nijhoff, P., Een Geldersch reisje, van Amsterdam of elders, naar Arnhem … (1848), p 83. 22 Van der Aa, A.J., Aardrijkskundig woordenboek der Nederlanden, dertiende en laatste deel (1851), ZEV p 144-172. 23 Van der Aa, A.J., Aardrijkskundig woordenboek der Nederlanden, vierde deel (1843), p 899. 24 Staring, W.C.H., De bodem van Nederland, de zamenstelling en het ontstaan … , tweede deel (1860), p 49-56. 25 Van Galen, J.B.M., No 194 ANWB Cleve, in De Kampioen maart (1888), p 94. 26 Brill, E.J. (red.), Tijdschrift van het Koninklijk Nederlandsch Aardrijkskundig Genootschap, 2 e rks: d.24 (1907), p 668. 27 De Jonge, W., Keizerstad; Het keizerlijke imago van Nijmegen (2015), p 19. 28 Meijers, L., Bestemmingsplan Watertoren Zevenbergen, gemeente Moerdijk (2013), p 4.

–2–

R.J. Duchateau, Zeven heuvelen (2019)


Zeven heuvelen Bij Nijmegen Zoek zevende bergen en dalen ← Opschuiven op de lange bergbaan ← Meerdere klimwegen naar Rome ←

Een mijl op zeven Zeven heuvelen Het hoogteprofiel van het oude Zeven heuvelentraject slingerend vanaf de kerk in Groesbeek over de velden het Nederrijkswald in, en vanaf de rechte parkaanleg van de Meerwijken, rechtsom de buitenrand naar Berg en Dal, Het pad over de Galgenhei is steeds meer naar het oosten verschoven en tegen de tijd dat de weg eindelijk haar naam kreeg, had zij er nog maar zes. Deze heuvel kun je terugwinnen door op de Zevenheuvelenweg LA Mozartstraat, RA Dries, LA Nieuweweg en RA Siep.

1 Knotseklef, 2 Galgenhei, 3 Kampheuvel, 4 Boksheuvel, 5 Vlierenberg, 6 Engelenberg en 7 Brantberg.

Zeven rijzingen Tot de effening van de Groesbeekseweg en Nijmeegsebaan rond 1850 zouden de originele zeven rijzingen zich bevinden op de weg van Nijmegen naar Groesbeek. Via een kleine omweg op heuvels 3, 6 en 7 kun je het traject herbeleven. 3 Ketelberg: RA v. Cranenborchstraat, LA v.d. Boekhoffstraat, RD P Scheersstraat, LA Schlatmaeckerstraat. 6 Hoge Langenberg: RA Nijmeegsebaan, RD Parklaan en 7 Stekkenberg via het terrein van Werkenrode parallel aan de Nijmeegsebaan.

1.Huiselenberg, 2 Kenterberg, 3 Ketelberg, 4 Oeselenberg, 5 en 6 H + L Langenberg en 7 Stekkenberg.

–3–

R.J. Duchateau, Zeven heuvelen (2019)


Zeven heuvelen Bij Nijmegen Zoek zevende bergen en dalen ← Opschuiven op de lange bergbaan ← Meerdere klimwegen naar Rome ←

Septimontium Vijf tot zeven Vanaf 1650 tot 1950 was de stad Nijmegen gebouwd op vijf heuvelen 29 30 31, veelvuldig benoemd als de Hessenberg, Marienberg, Gruitberg, Klokkenberg en Hoenderberg 32. Vanaf 1825 duiken er ineens ook zeven heuvelen33 34 35 36 op, die echter nooit met naam genoemd worden. Voor een periode van 125 jaar lijken er twee plaatsen naast elkaar beschreven. Tweespalt is er ook over het ontstaan van middeleeuws Nijmegen, als een stad op of tegen de heuvels, maar de aantallen blijven buiten beschouwing 37 38.

1 Jansberg, 2 Hundisberg, 3 Hessenberg, 4 Gruitberg, 5 Klokkenberg, 6 Lindenberg en 7 Hofberg.

Septinima De zeven heuvelen van Nijmegen, de ‘Septinima’, waren al aanwezig in de 14 e eeuwse omwalde stad, die een eeuw eerder was ontstaan nabij een 11 e eeuws godshuis39 en een 12e eeuwse burg. Wat betreft oriëntatie liggen ze op de as tussen de Stevenskerk en de St. Nicolaaskapel. Eind 15e eeuw komen er nog eens drie bij, waarmee het aantal hoogten op tien uitkomt, dus een alternatieve uitleg op basis van prominentie, waarbij de Geertruidsberg de plek inneemt van de Gruitberg, zou ook goed kunnen.

29 Guicciardyn, L., Beschryvingh der Neder-Landen, Soo uyt Louis Guicciardyn als andere ... (1662), p 353. 30 Van Brussel, T., Aanhangsel tot Ludolf Smids, M.D. Schatkamer der Nederlandsche oudheden ... (1778), p 320. 31 Frequin, L., (red) naar Ir. Fokkinga, Nieuws uit eigen omgeving, Nijmegen wordt weer op de rivier gericht, Reconstructieplan "op vijf heuvelen" ..., in De Gelderlander van 18 oktober (1956), p 2. 32 Plantenga, B.P., Plantenga’s Nederland: Handboek voor reizigers, met reiskaart … (1874), p 97 en 98. 33 Van Wijk, J., Algemeen aardrijkskundig woordenboek: volgens de nieuwste ... , Volume 5 (1824), p 769. 34 P. Nijhoff, Een Geldersch reisje, van Amsterdam of elders, naar Arnhem, Zutphen, ... en Nijmegen (1848), p 70. 35 Blok, P.J & Bierens de Haan, J.D., Onze eeuw: maandschrift voor staatkunde … , volume 4 (1901), p 477. 36 N.N., Touractief in december, Wandelen in Nijmegen, in ANWB Kampioen december (1992), p 5. 37 Gorissen, F., Stede-Atlas van Nijmegen (1956), p 73 fig. 30 Eerste omwalling, p 77 fig. 33 Stadsuitleg in het westen en tweede omwalling, p 79 fig. 35 De stad +/- 1450, p 85 fig. 41 De stad +/- 1550. 38 Delahaye, A., Het mysterie van de Keizer Karel-stad (1958), p 180 fig. Nijmegen tot +/- 1200. 39 Perlich, B. & Van Tussenbroek, G., De Valkhofkapel te Nijmegen, in Bulletin KNOB 3 (2008), p 98.

–4–

R.J. Duchateau, Zeven heuvelen (2019)


Zeven heuvelen Bij Nijmegen Zoek zevende bergen en dalen ← Opschuiven op de lange bergbaan ← Meerdere klimwegen naar Rome ←

Bijlage 1 Neomagus Van bewezen Romeins Nijmegen staat de naam niet vast. Overblijfselen van de palts van Karel de Grote40 41, of van de Ottoonse burcht zijn hier tot nu toe niet aangetroffen. Aanvaard is de bouw van de nog bestaande naamloze kapel, door een onbekende bouwheer rond 103042, geen plaatsnaam, en de oprichting van de ‘Valhofburcht’ in 1155 door Frederik Barbarossa met plaatsaanduiding Neomagus 43, maar wat was er precies nieuw? En hoe en wanneer is de bewuste grond (weer) beland bij de kroon?

Safliggi Een plaats in de nabijheid die wel bekend is door gebeurtenissen van die tijd is Zyfflich waar Balderik als graaf van Oplathe of Houberch het St. Martin-stift opricht en waar hij in 1021 kinderloos is begraven, nadat veel van zijn goederen in de regio zijn vervallen aan de kroon en geestelijkheid. Na verwoesting van de sterkte Upladium in 1016, wist de aartsbisschop van Keulen de onbekende grond te bemachtigen 44 45 46 47 48. Kerkelijk hoorde de -vanaf 123049- stad Nijmegen nog lange tijd bij het dekenaat van Zyfflich 50.

Upbergen De heerlijkheid Ubbergen is tot 1290 rijksgoed en in 1247/48 niet meeverpand met de burcht en stad Nijmegen aan het graafschap Gelre. Bij het opnemen van de burcht in de nieuwe omwalling van 1467, kwam de stad, op de Geertruidsberg onbesproken op het terrein van Ubbergen51. Dat een ‘pre-stedelijk’ oud kerkhof daar nog op grond van de buren lag52, duidt op een oudere indeling, door nieuwe uitgiften overschreven. Ook lijkt het domein van het Valkhof wat krap voor een reeds lang bestaande palts. 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52

Sloet, L.A.J.W, Oorkondenboek der graafschappen Gelre en Zutfen, eerste gedeelte (1872) no. 298. Delahaye, G., Et iuxta villam Inglinheim, in SEMafoor augustus (2008), p 38-39. Perlich, B. & Van Tussenbroek, G., De Valkhofkapel te Nijmegen, in Bulletin KNOB 3 (2008), p 98. Scheers, J.H.A. & T.H.A.J. Abeleven, T.H.A.J., Beschrijving van de Gemeente-verzameling ... (1873), p 189. Hulshof, A., Alperti Mettensis De Diversitate Temporum, Historisch Genootschap deel 3/37 (1916), p 48. Dederich, A., Geschichte der Römer und der Deutschen am Niederrhein ...(1854), p 280. Arend, J.P, Algemeene geschiedenis des vaderlands, van de vroegste … , tweede deel (1841), p 96-97. Kremer, A.J.C., Hattuarie, de oorsprong van de graven van Gelre en Cleve (1887), p 104. Aarts, B, Montferland en de consequenties, in Middeleeuwse kastelen in veelvoud (2009), p 13-59. In de Betouw, J., Handvesten en onuitgegeevene charters behoorende … Nijmegen (1785), p 1-5. Binterimi, A.J. & Mooren, J.H., Die alte und neue Erzdiözese Köln in Dekanate ... (1828), p 277. Spaen, W.A., Oordeelkundige inleiding tot de historie van Gelderland, vierde deel (1795), p 6, 38 en 42. Gorissen, F., Stede-Atlas van Nijmegen (1956), p 71 fig. 29 Burgus en portus in de 12e eeuw.

–5–

R.J. Duchateau, Zeven heuvelen (2019)


Zeven heuvelen Bij Nijmegen Zoek zevende bergen en dalen ← Opschuiven op de lange bergbaan ← Meerdere klimwegen naar Rome ←

St. Aposteln De achthoekige kapel heeft het voorkomen van een baptisterium 53 en kan als basilica (koningskerk), capella baptismales (eigenkerk), of ecclesia baptismales (collatiekerk) 54 zijn gebouwd. Het laatste kan wijzen op aartsbisschop Pilgrim, stichter van het Keulse St. Apostelnstift55 56, als bouwheer en sluit een verplaatste parochiekerk van Nijmegen, gewijd aan St. Nicolaas of St. Katharina, niet uit 57. Dat dit godshuis wel eens in puin ligt is geen wonder: De zijmuren staan namelijk bijna een meter uit het lood 58.

Mergelpe In 1117 neemt het aartsbisdom de burcht Mergelp in Wyler over van het St. Martin-stift in Zyfflich en beleent de Keulse sterkte in 1223 aan het graafschap Kleve om deze te moderniseren59. Ook de prominente60 61 Hofberg kan tot 1155 hebben gefunctioneerd als steunpunt van Keulen tegen het opkomende bisdom Utrecht, want bronnen sluiten niet geheel uit62 63 64 dat Nijmegen is gesticht op Zevelichse heuvels, die de Mergelp dan als oudst bekende hoogte van het Rijk van Nijmegen met 100 jaar verslaan.

Cranenborg Net als Nijmegen zou het nabije Kranenburg ooit een Reichsstadt65 zijn geweest. Nog zonder muren, maar met stadsrechten, wordt ze in 1290 als rijksleen herbeleend aan het graafschap Kleve. In 1436 neemt ze het kapittel over van Zyfflich. Hoe de kroon aan de ‘drassige’ grond en burcht van de vrije ontginning 66 komt, staat ook hier niet vast, maar waar Nijmegen de Duitse oorsprong uitvent met keizers en adelaars, gaat Kranenburg met dijkgraven en weidevogels andersom op de Hollandse toer 67.

53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67

Oltmans, A., …. Achthoekige en Romaanse kapellen, in Bouwkundige bijdragen, Volume 3 (1843), p 298. Binterim, A.J. & Mooren, J.H., Die alte und neue Erzdiözese Köln in Dekanate …, Teil 1 (1830), p 21-23. N.N, Archief voor de Geschiedenis van de Katholieke Kerk in Nederland, deel 20-21 (1978-1979), p 135. Spaen, W.A., Oordeelkundige inleiding tot de historie van Gelderland, vierde deel (1795), p 4-5. Van Schevichaven, H.D.J., Oud-Nijmegens Kerken, kloosters, gasthuizen ... (1909), p 119. Perlich, B. & Van Tussenbroek, G., De Valkhofkapel te Nijmegen, in Bulletin KNOB 3 (2008), p 92. Tibus, A., Die Pfarre Cleve von ihrer Gründung an bis nach Errichtung der Collegiat ... (1878), p 96-97. Knight, S. & Tilg, S., The Oxford Handbook of Neo-Latin (2015), lemma = paululum p 302. Hulshof, A., Alperti Mettensis De Diversitate Temporum, Historisch Genootschap deel 3/37 (1916), p 44. Kremer, A.C.J., Hattuarie, de oorsprong van de graven van Gelre en Cleve (1887), p 34. Aarts, B., Montferland en de consequenties, in Middeleeuwse kastelen in veelvoud (2009), p 26. Oppermann, O., Rheinische Urkundenstudien, Tl. 1: Die Kölnisch-Niederrheinischen Urkunden (1922), p 18. Büsching, A.F., Neue Erdbeschreibung, Dritter Theil, welche das Deutsche Reich ... (1779), p 71 Liesegang, E., Niederrheinisches Städtewesen vornehmlich im Mittelalter (1897), p 61, 65, 118, 126-132.. Gorissen, F., Die Duffel, Zur Geschichte einer Kulturlandschaft, in Numaga XXII-3 (1975) p 137-138.

–6–

R.J. Duchateau, Zeven heuvelen (2019)


Zeven heuvelen Bij Nijmegen Zoek zevende bergen en dalen ← Opschuiven op de lange bergbaan ← Meerdere klimwegen naar Rome ←

Bijlage 2 Romeins vs Middeleeuws Hoogte

Ter

1e68

2e69

Grote Kop*

UB

1

1

Hunerberg*

UB

2

2

Geertruidsberg**

UB

3

3

Marienberg**

NY

Hofberg**

4e70

11e

12e

13e

14e

15e

17e71 1

1

1

2

4

2

2

3

NY

5

3

Lindenberg**

NY

6

Klokkenberg**

NY

Jansberg**

NY

Gruitberg**

1

1

1

1

3

4

2

2

4

5

2

3

3

5

6

3

4

4

6

7

NY

5

5

7

8

Hundisberg**

NY

6

6

8

9

Hessenberg**

NY

7

9

10

Molenberg***

NY

10

11

Hoedberg***

NY

12

Huiselenberg

NY

13

Totaal

14

4

6

4

3

1

3

6

7

10

13

*72 **73 ***74

68 69 70 71

Bureau Archeologie en Monumenten gemeente Nijmegen, Vroeg-Romeinse tijd 19 v. Chr. - 70 na Chr. Bureau Archeologie en Monumenten gemeente Nijmegen, Midden-Romeinse tijd 70 - 270 na Chr. Bureau Archeologie en Monumenten gemeente Nijmegen, Laat-Romeinse tijd 270 - 450 na Chr. Pool, M. naar Brakel,G., Plattegrond van Nijmegen, Nimegue ville forte dans la province de Gueldre, avec les nouvelles fortifications de monsieur Coehorn (ca. 1700-1710). 72 Hoet Jz, C., Het Geldersch lustoord, of beschrijving van de stad Nijmegen… (1826), p 79. 73 In de Betouw, J., Nijmegen verdeeld in Wijken, Straaten, Steegen, en Strecken boven en beneden de Stad ... (1805), Hofberg p 6, Lindenberg p 6, Klokkenberg p 8, Geertruidsberg p 18, Gruitberg p 20, Marienberg p 22, Hessenberg p 31, Hundisberg p 37 en Jansberg p 38. 74 N.N., Nijmeegse Broederschappen, archiefnummer 469, Hoedberg 20 februari (1423), inventarisnummer 1794 en Molenberg 1 juli (1439), inventarisnummer 265.

–7–

R.J. Duchateau, Zeven heuvelen (2019)

Profile for Rob Duchateau

Zeven heuvelen, bij Nijmegen en Berg en Dal  

Hoe zit het met de Gelderse Zeven Heuvelen? Zuid-Limburg heeft ze bij Gronsveld. Noord-Brabant kent een Zevenbergen naast het Vorstengraf bi...

Zeven heuvelen, bij Nijmegen en Berg en Dal  

Hoe zit het met de Gelderse Zeven Heuvelen? Zuid-Limburg heeft ze bij Gronsveld. Noord-Brabant kent een Zevenbergen naast het Vorstengraf bi...

Advertisement