Page 1

Beerse Overlaat

projectvoorstel HUTTEN IN DE POLDER

21 mei 2012

Beerse Overlaat

Hutten in de Polder inleiding Het landschap van de Beerse Overlaat is een oeroud cultuurlandschap. Het gebied ligt grofweg tussen Cuijk en Den Bosch in Noordoost Brabant. De Beerse Overlaat werd gebruikt als noodoverloopgebied gebied van de Maas. Bij hoog water op de Maas liep het water over een verlaagd stuk dijk (overlaat).

“Grootste noodoverloopgebied van Nederland� Ontwerp van een Scheepvaartkanaal van Oss naar Lithoijen. Vereeniging Oss' Belang 1916

Dit Maaswater vormde een tweede rivier (Beerse Maas) achter de dijken om en liep van Cuijk naar Den Bosch over binnendijkse landbouwgrond. Het is het grootste noodoverloopgebied van Nederland en misschien wel van heel West-Europa. Het is uniek omdat het van de eerste bedijking in de middeleeuwen tot en met het midden van de 20e eeuw onafgebroken dienst heeft gedaan om overtollig Maaswater af te voeren. Overal zijn nog sporen van dijkdoorbraken van oude binnendijken, van Den Dungen tot Herpen en van Gassel tot Orthen. De oorzaak was overal hetzelfde: de Beerse Maas. Deze sporen zijn in de loop van de tijd zo versnipperd geraakt dat de onderlinge samenhang niet herkenbaar meer is. De herinnering aan de Beerse Overlaat is bijna uitgewist. En dat terwijl het zo'n enorme stempel heeft gedrukt op de samenleving van Noordoost Brabant. De overlaat zelf is in 1942 gedicht. Er zijn geen foto's of films van terug te vinden. Alleen een slecht onderhouden monument aan de weg tussen Grave en Cuijk herinnert nog aan de Beerse Overlaat. Ruilverkavelingen en grootschalig hergebruik hebben het oorspronkelijke gebruik bijna uitgewist en nog bestaande elementen versnipperd.

verdwijnend erfgoed bundelen en teruggeven aan de streek

De Beerse Overlaat is uit de herinnering van de streekbewoners verdwenen. Na de oorlog hadden de Maaslanders wel wat anders aan hun hoofd dan hun erfgoed veilig stellen. De inwoners van het gebied wilden graag alle rampspoed en bijbehorende armoede zo snel mogelijk vergeten. Het gebied werd verkaveld en opnieuw ingericht. De streek weerspiegelt zich in de identiteit van de bewoners. De mensen werken hard, en houden niet van kapsones. De no-nonsense mentaliteit is een gevolg van de vele eeuwen overstromingen waar ze niets tegen konden beginnen en dat van hogerhand werd instandgehouden.

Rob Dekkers, Werner Evers, Marieke Schellekens, Gerard Zaal,

1 / 21


Beerse Overlaat

projectvoorstel HUTTEN IN DE POLDER

21 mei 2012

eigen karakter Het is echt een landschap met een eigen karakter dat nergens anders in Nederland zo is gevormd en toch zo typisch Nederlands, door de eeuwenlange strijd tegen het water. Het is in die zin net zo waardevol als de Hollandse droogmakerijen, de Zeeuwse polders, of de afsluitdijk. We willen de streek herkenbaar en onderscheidend maken van andere regio´s in Brabant

identiteit versterken door uitwisseling en beeldvorming Het eigen karakter van de streek willen we versterken door het erfgoed opnieuw onder de aandacht brengen. We willen dat mensen beseffen dat ze in een waardevolle streek leven. Die beeldvorming is heel belangrijk. Met dit project willen we nieuwe lokale initiatieven en regionale samenwerkingsverbanden uitlokken. Deze streek heeft een enorm potentieel. Er zijn talloze kleinere organisaties, lokale media en particulieren die zich lokaal en soms incidenteel, bezig houden met erfgoed. Daarnaast is er een groeiende behoefte aan streekgebonden recreatie. De eerste babyboomers hebben de pensioengerechtigde leeftijd bereikt en zoeken naar een zinvolle invulling van hun vrije tijd. Wij willen mensen in beweging krijgen om zelf mee te doen aan de vormgeving van hun omgeving en dat ze daarbij geïnspireerd worden door het erfgoed. We willen een nieuw platform lanceren in het gebied van de Beerse Overlaat, dat zich ten doel stelt, om mensen op een andere manier te laten kijken naar ALLES wat er ooit was in het gebied, wat er nu is en dit geheel als een eenheid opnieuw in beeld brengen. Vergeten historie, verloren verhalen en unieke kwaliteiten zichtbaar maken voor mensen in dit gebied en daar buiten. ‘De mensen van de streek op een intuïtieve manier te verbinden aan deze bijzonder plek. Een ontmoeting tot stand brengen waar persoonlijke beleving en historische context samenkomen.’ Dit doel willen we realiseren door hutten te plaatsen in het gebied van de Beerse Overlaat. De concrete opzet van de hut vindt u verderop in dit stuk. Binnen deze hutten, kunnen lokale bewoners en organisaties hun betrokkenheid met de streek verwoorden en tot verbeelding brengen, onder begeleiding van vakmensen werkzaam vanuit het creatieve vak gebied zoals: Architectuur, journalistiek, beeldende kunst, landschapsarchitectuur, film, theater, fotografie en literatuur. Het uitgangspunt is op vijf verschillende locatie hetzelfde. Een hut, een bijzondere plek, een lokale partij, een professional en dit alles samen zal per hut, een creatief en streekgebonden invulling voortbrengen. Klaar om beproefd en beleefd te worden door de lokale bewoners zelf en de bezoekers die het project aan zal trekken. De vijf hutten samen zullen een groeiend gebeuren vormen wat een voortdurende samenhang gaat voortbrengen voor het gebied en haar bewoners en de beoogde nieuwe bezoekers die het aan zal trekken. We willen graag inzetten op duurzaamheid en langdurige samenwerking. Daarbij staan we een model voor ogen, waarbij mensen met eigen ideeën zich kunnen aansluiten. Het platform de Beerse Overlaat zal dit project uitzetten en coördineren, breed gedragen en ondersteund door lokale organisaties en ondernemers. Waarbinnen creatieve ruimte en mogelijkheden zijn voor lokale initiatieven. Door in te zetten op een termijn van meerdere jaren kunnen we het idee creëren dat het project niet vrijblijvend of van voorbijgaande aard is, en dat het rustig kan groeien door de inzet van lokale initiatieven. kijk voor een filmpje van dit project op http://www.beerseoverlaat.nl/hutten.html

Rob Dekkers, Werner Evers, Marieke Schellekens, Gerard Zaal,

2 / 21


Beerse Overlaat

projectvoorstel HUTTEN IN DE POLDER

21 mei 2012

samenhangend beleid Er is in dit gebied geen sprake van een samenhangend beleid ten aanzien van de Beerse Overlaat. Hier en daar werken organisaties, zoals het Waterschap, natuur- en landschapsorganisaties samen om elementen te behouden en onder de aandacht te brengen van het publiek, maar dat gebeurt vaak op te kleine schaal. De kracht van het platform zoals wij dat voor ogen hebben, vanuit een kunstzinnig perspectief een creatieve beweging tot stand brengen, die het doorgaande beeld wat men van dit gebied heeft, verandert. Wat nu vaak wordt bestempeld als iets normaals, om te buigen naar een uniek stukje landschap, iets om trots op te zijn en wat niet onopgemerkt voorbij zou mogen gaan. Daarnaast overstijgt een kunstproject als dit de individuele belangen van bijvoorbeeld ondernemers en organisaties, door te handelen vanuit een breder belang. Een belang wat betrekking heeft op een groter gebied. Door de samenwerking aan te gaan met ondernemers in het gebied kunnen ook deze individuele belangen worden gediend. Door bijvoorbeeld de vijf geplaatste hutten onderling aan elkaar te verbinden met een fietsroute.

strategie: nieuwe beelden - nieuwe verhalen We gaan ideeën uitwisselen, tussen bewoners, erfgoedorganisaties, scholen, gemeenten in de omgeving. Dat kan op kleine schaal, door samenwerking tussen plaatselijke heemkundekringen en andere erfgoedinstellingen. We gaan verhalen verzamelen van bewoners uit de streek over “ik had eenen spijker in de tafelpoot vroeger en nu, hoe ze de streek beleven of wat ze geslagen om na het eten te kunnen zien, hebben meegemaakt.

hoeveel het water gestegen was, en toen ik na het eten van de opkamer kwam om te kijken, was niet alleen de spijker niet meer te zien, maar ook de tafel was weggedreven...”

Deze verhalen willen we graag documenteren in schrift en in beeld en geluid. We zetten nieuwe media in voor de uitwisseling van ideeën en creëren een community met social media. Er ligt ruimte genoeg voor nieuwe ideeën om het landschap zo vorm te geven dat de oude bestemming weer te herkennen is in het landschap, zonder afbreuk te doen aan het bestaande landschap en haar gebruikers. De Beerse Overlaat mist een beeld, een verhaal… Dat willen we (terug) brengen.

Hutten in de polder Typisch voor de streek waren hutten in de polder. De houten hutten vormen de inspiratiebron van dit project. Hun stenen opvolgers staan nog steeds in de polder, maar van de originele houten hutten is niet veel meer terug te vinden, net als van veel andere elementen van de Beerse Overlaat. En met het verdwijnen van die tastbare elementen is ook het herkenbare van de streek verbleekt. Al snel werd duidelijk dat het geen zin heeft om de hutten precies na te maken. Maar we kregen wel een nieuw idee: We maken een pleisterplaats die dezelfde functies heeft als de oude hutten, mobiele ontmoetingsplaatsen, maar met inzet van nieuwe middelen en nieuwe ideeën.

Nieuwe hutten in de polder We bouwen verplaatsbare hutten in de geest van de polderhutten. De verplaatsbare hut is geïnspireerd op de oorspronkelijk hutten. Daarmee willen we een ontmoetingsplaats creëren. In deze ontmoetingsplaats kunnen mensen informatie krijgen en verhalen en ideeën uitwisselen. Deze ontmoetingsplaats is mobiel, gemaakt van duurzame materialen en kan op verschillende plaatsen worden ingezet. We willen ook inzetten op het samen bouwen aan deze nieuwe hutten met omwonenden, belangengroepen, instanties en kunstenaars.

Rob Dekkers, Werner Evers, Marieke Schellekens, Gerard Zaal,

3 / 21


Beerse Overlaat

projectvoorstel HUTTEN IN DE POLDER

21 mei 2012

Vanuit de hut krijg je een andere indruk van het landschap. Je kunt het landschap met nieuwe ogen zien door een groot venster. Ook laten wij oude en nieuwe foto's zien van de overstromingsgebieden. Zo wordt het landschap van nu geplaatst in een beeldend kader.

Rob Dekkers, Werner Evers, Marieke Schellekens, Gerard Zaal,

4 / 21


Beerse Overlaat

projectvoorstel HUTTEN IN DE POLDER

21 mei 2012

verhalenbank Digitale “ontmoetingsplaats� Daarnaast maken we een digitale ontmoetingsplaats, een digitale hut op beerseoverlaat.nl, waar mensen via het web hun verhalen kwijt kunnen. Deze verhalen vormen de verhalen voor toekomstige projecten. Dat kan door landschappelijke elementen opnieuw zichtbaar worden en het recreatieve potentieel optimaal te benutten. Voor het maken van de digitale pleisterplaats gebruiken we het internet als platform. Waar bijvoorbeeld ook scholen terecht kunnen voor digitale leermiddelen. Zo zorgen we ervoor dat de verhalen toegankelijk zijn voor iedereen die daar interesse in heeft. Ze kunnen worden uitgewisseld en tentoongesteld. We maken een databank waarin we de verhalen van de bezoekers opslaan. In deze DIGITALE HUT slaan we tekst, foto's, audio, film, namen en locaties op. Deze DIGITALE HUT kan iedereen online bezoeken. In de MOBIELE hut komt een gastenboek en een video gastenboek. Bezoekers kunnen in dit gastenboek hun verhaal kwijt. Maar dit kunnen ze ook doen via ons platform of op Facebook en Twitter. Ook deze verhalen slaan we op in de DIGITALE HUT. De verhalen in de DIGITALE HUT vormen de basis van een boek over deze projecten. De filmpjes van het video-gastenboek worden verwerkt in een videoproductie over de verschillende projecten, waarin ook interviews worden opgenomen met bewoners, betrokken partijen, kunstenaars en ondernemers.

Rob Dekkers, Werner Evers, Marieke Schellekens, Gerard Zaal,

5 / 21


Beerse Overlaat

projectvoorstel HUTTEN IN DE POLDER

21 mei 2012

Concrete producten concrete producten die dit project op zal leveren zijn: - Vijf mobiele hutten - Een zesde, digitale hut - Een boek - Een film - Nieuwe fiets- en wandelroutes - Wervingsavonden voor organisaties en ondernemers voor deelneming - Een opening en een afsluiting - voorstellingen - verschillende exposities die tijdens de periode worden samengesteld. De vijf hutten zullen geplaatst gaan worden binnen een nader te bepalen project periode. De bedoeling is dat er vijf hutten geplaatst gaan worden, en zij in een vijftal weekenden exposities voorbrengen toegankelijk voor de lokale bewoners, passanten en andere belangstellenden. Iedere hut zal dus op vijf verschillende momenten door verschillende lokale organisaties worden ingenomen, en met begeleiding van vijf verschillende kunstdisciplines een invulling krijgen. Het resultaat zal een schat aan wetenswaardigheden over het gebied, in de vorm van verhalen, lokale diversiteit en een gemeenschappelijkheid zichtbaar maken.

mogelijke spin off Op termijn kan dit project de opmaat zijn voor andere projecten. - een permanente hut nagebouwd volgens de oorspronkelijke hutten - routes voor toeristen van buiten de streek (in combinatie met ANWB en NS) - een vierseizoenen hut -

Een landschap op de kaart zetten vanuit een beeldend perspectief •

Een kunstproject kan het individuele belang van bijvoorbeeld ondernemers en organisaties overstijgen om vanuit een breder belang, het gebied te benaderen en gebiedsherkenning te veroorzaken op een ‘ongewone’ manier voor zowel bezoekers als de lokale bevolking. ‘Ongewoon’ kan gezien worden als een overstijgende (vernieuwende) manier van het bundelen/ samenbrengen van: historie/ beleving/ cultuur/ landschap/ ondernemerschap. Het Beerse Overlaat Platform koppelt de HUT aan lokale partijen om deze te adopteren zodat er een streekgebonden kleur ontstaat wat weer bijdraagt aan uniciteit en authenticiteit van een gebied. Beide eerder genoemde zaken neergezet op een aansprekende manier vanuit Architectuur/ Beeldende Kunst/ Landschap/ Poëzie. Waarmee de adopterende organisaties worden geïnspireerd de HUT kleur te geven.

Rob Dekkers, Werner Evers, Marieke Schellekens, Gerard Zaal,

6 / 21


Beerse Overlaat

projectvoorstel HUTTEN IN DE POLDER

21 mei 2012

Doelgroep Het aantal mensen met veel vrije tijd is de afgelopen jaren enorm toegenomen. Het gaat in eerste instantie om mensen die in deze streek wonen of hier zijn opgegroeid. Noordoost-Brabant is een streek met een eigen karakter en een eigen dialect. Steeds meer mensen van de oudere generatie trekken er op uit met de fiets om de streek te verkennen. De mensen creëren graag in de buurt. Het is een vertrouwde omgeving en dichtbij voor dagtripjes vanuit het eigen huis. De babyboomers gaan nu (2012) met pensioen. Ze zijn opgegroeid na de oorlog. Het zijn vaak actieve streekgenoten die graag wat om handen hebben, en zijn gewend om zelf het voortouw te nemen. Ouders met jonge kinderen recreëren graag in de buurt. Hun kinderen gaan in de regio naar school. Schoolkinderen leren door middel van omgevingsonderwijs hun wereld verkennen en die begint in hun eigen dorp of wijk.

aanknopingspunten voor mogelijke samenwerking We willen een brug slaan tussen verschillende partijen en verschillende programma’s. Tussen erfgoed en ruimtelijke ontwikkeling enerzijds en leefbaarheid en culturele identiteit anderzijds. Van oudsher heeft het waterbeheer van de Maas, Dommel en Aa een cruciale rol gespeeld bij de inrichting van het gebied. Zo groot zelfs, dat de belangen van de agrarische sector daarbij moesten wijken. Pas na de oorlog kwam de agrarische ontwikkeling van het gebied pas goed op gang. Tegelijk ging de infrastructuur een grote rol spelen. Er werden snelwegen aangelegd en nieuwe woonwijken. Het gebied is nog steeds volop in ontwikkeling. Er wordt nog steeds gebouwd en gegraven (omlegging Zuid-Willemsvaart). De laatste tijd komt er ook meer aandacht voor sociale en culturele belangen, zoals een prettige woonomgeving en mogelijkheden om te kunnen recreëren in het gebied. Ook natuur en milieu spelen een belangrijke rol bij die belangen. En de laatste tijd krijgt ook het behoud van erfgoed meer aandacht.

verwante projecten Er lopen diverse verwante projecten in de regio, van verschillende schaal en soms ook met verschillende belangen. Denk maar aan de Zuiderwaterlinie, de reconstructie van het landelijk gebied (Provincie Noord-Brabant), en het herinrichten van de uiterwaarden langs de Maas (Deltaprogramma Rivieren). Maar er zijn ook andere initiatieven zoals stichting Maasmeanders voor het bevorderen van horeca en toerisme in de streek. Als we kunnen aanhaken bij bestaande initiatieven kunnen we krachten bundelen.

initiatief Het initiatief is van Werner Evers (architect), Gerard Zaal (beeldend kunstenaar), Marieke Schellekens (beeldend kunstenaar) en Rob Dekkers (journalist, filmmaker). Ze zijn opgegroeid in Noordoost-Brabant of in de buurt daarvan en kennen de streek goed. Op dit moment (2012) zijn ze werkzaam in Den Bosch.

Rob Dekkers, Werner Evers, Marieke Schellekens, Gerard Zaal,

7 / 21


Beerse Overlaat

projectvoorstel HUTTEN IN DE POLDER

21 mei 2012

8 mogelijke lokaties

project

oijense bovendijk

lokatie

Bierbrouwerij Oijen speciaal

Thema

51.810126,5.531101 google maps

streekproducten

Het Maasland is na de oorlog flink op de schop gegaan. Na de sluiting van de Beerse Overlaat is men het gebied opnieuw gaan verkavelen. Deze ruilverkaveling heeft geleid tot schaalvergroting. De laatste tijd is er juist een kentering en krijgt ook kleinschaligheid weer een kans. Kleine bedrijven specialiseren zich in streekproducten met een eigen karakter.

HOReca

Bierbrouwerij Oijen speciaal

kunst

koken exposities van beelden en schilderijen expositie van brouwerij

disciplines

koken beeldende kunst

workshops

bierbrouwen kooklessen met streekproducten

in samenwerking met sponsors

Bierbrouwerij Oijen speciaal ZLTO Rabobank

ZLTO, Rabobank

Rob Dekkers, Werner Evers, Marieke Schellekens, Gerard Zaal,

8 / 21


Beerse Overlaat

projectvoorstel HUTTEN IN DE POLDER

project

Lithse Ham

lokatie

Kesselse Waarden Lithse Ham

Thema

21 mei 2012

51.812356,5.412933 google maps

WONEN AAN DE Maas, vroeger en nu

De Beerse Maas volgt de bedding van de Maas zoals hij duizenden jaren geleden stroomde. Voordat er dijken waren. Het gebied zag er toen heel anders uit. Ook toen woonden er al mensen aan het water. In Kessel en in Empel zijn resten gevonden van een Romeinse tempel. Voor de Romeinen werd deze plek al bewoond door Keltische stammen en het is ĂŠĂŠn van de oudste vindplaatsen van glas in Nederland.

HOReca

De Lithse Ham

kunst

expositie vondsten duurzaam bouwen

disciplines

architectuur archeologie

workshops

bouwen archeologie verwerken van gevonden materiaal

in samenwerking met

sponsors

Museum Jan Cunen Oss Heemkundekring Maasdorpen Lith Mooiland Maasland Van Wanrooij

Museum Jan Cunen Mooiland Maasland Van Wanrooij

Rob Dekkers, Werner Evers, Marieke Schellekens, Gerard Zaal,

9 / 21


Beerse Overlaat

projectvoorstel HUTTEN IN DE POLDER

project

Haren

lokatie

Groenendijk

21 mei 2012

51.802511,5.600663 google maps

Thema

Dwarsdijken

Ook tussen de dorpen onderling brak wel eens strijd uit. Van oudsher verdeelden dwarsdijken het stroomgebied van de Beerse Maas. Zo kon het water nog even op afstand worden gehouden. Maar de boeren van de bovenstroomse gebieden wilden juist van dat water af. De bewoners van de dorpen bovenstrooms vormden knokploegen. Zij gingen vaak 's nachts op pad om de dijken door te steken zodat het water weg kon stromen. Berucht was de strijd tussen de dorpen Demen, Dieden, Deursen en Dennenburg enerzijds en Haren en Megen anderzijds. Tot in de jaren dertig van de 20e eeuw moest de Marechaussee eraan te pas komen om de Groenendijk te bewaken.

HOReca

Voormalig klooster Bethlehem

kunst

foto's re-enactment

disciplines

geschiedenis landschapsinrichting

workshops

workshop re-enactment

in samenwerking met sponsors

Landschapsbeheer Oss Brabants Landschap BHIC

Brabants Landschap

Rob Dekkers, Werner Evers, Marieke Schellekens, Gerard Zaal,

10 / 21


Beerse Overlaat

projectvoorstel HUTTEN IN DE POLDER

project

Den Bosch

lokatie

Stadion de Vliert

21 mei 2012

51.700053,5.331651 google maps

Thema

terpen en vluchtheuvels

Den Bosch werd ook wel de moerasdraak genoemd. Bijna elke winter stroomde de polders rond Den Bosch onder water. Om Den Bosch te veroveren moest Frederik Hendrik het moeras eerst helemaal droog malen. Toen de stad ging uitbreiden bouwde het de nieuwe wijken, zoals 't Zand en de Muntel op een paar meter zand. Na de sluiting van de Beerse Overlaat was dat niet meer nodig en de meeste naoorlogse wijken, zoals de Maaspoort liggen dan ook een stuk lager. Het oude stadion De Vliert is na de oorlog gebouwd en ligt op het maaiveld. De toegangsweg vanaf de Aartshertogenlaan, die wel is opgehoogd, loopt hier dan ook een stuk naar beneden.

HOReca

Sportiom, stadion De Vliert

kunst

trappartijen foto's verhalen

disciplines

stedenbouw architectuur

workshops

ontwerpen

in samenwerking met

sponsors

Bai gemeente 's-Hertogenbosch Sportiom stadion De Vliert

Sportiom gemeente 's-Hertogenbosch Waterschap Aa en Maas

Rob Dekkers, Werner Evers, Marieke Schellekens, Gerard Zaal,

11 / 21


Beerse Overlaat

projectvoorstel HUTTEN IN DE POLDER

project

Lithoijen

lokatie

Lutterstraat, Batterijstraat

21 mei 2012

51.796411,5.478808 google maps

Thema

Zuider Waterlinie

Brabant had zijn eigen waterlinie. Een waterlinie was een vinding van de Nederlanders om grote stukken land onder water te zetten, zodat de vijand er niet doorheen kon. In Holland lag de beroemde Hollandse Waterlinie, maar in de 19e eeuw werden er ook plannen gemaakt voor een Brabantse Waterlinie. Bij oorlogsdreiging werd een enorm gebied tussen Bergen-op-Zoom en Grave onder water gezet om een opmars vanuit het zuiden tegen te houden. De Beerse Overlaat maakte in zijn geheel deel uit van deze linie. Bij Lithoijen werd een schans aangelegd om de noordkant van de linie te bewaken. De schans is inmiddels verdwenen, maar de Batterijstraat herinnert in naam nog aan het verdedigingswerk.

HOReca

Het Raadhuys, Bakkerij het Centrum

kunst

foto's verhalen re-enactment

disciplines

geschiedenis

workshops

re-enactment

in samenwerking met

sponsors

Galerie Sous Terre Heemkundekring Maasdorpen de Zuiderwaterlinie Waterschap Aa en Maas

de Zuiderwaterlinie Waterschap Aa en Maas

Rob Dekkers, Werner Evers, Marieke Schellekens, Gerard Zaal,

12 / 21


Beerse Overlaat

projectvoorstel HUTTEN IN DE POLDER

project

Lith

lokatie

stuw

21 mei 2012

51.808144,5.452254 google maps

Thema

Maaswerken

In de jaren 30 werden de Maaswerken gerealiseerd. Een enorm project, vergelijkbaar met de inpolderingen. Bochten van de Maas werden afgesneden en bij Grave en Lith werden stuwen gebouwd om de rivier beter te beheersen. Door deze werken werd Alem afgesneden van de rest van Brabant en Keent van Gelderland. Beide plaatsen liggen nu in een andere provincie.

HOReca

Eeterij bij ons op den Dijk, Liths bakkertje

kunst

foto's verhalen

disciplines

waterbeheer

workshops

maquettes bouwen hydrologie

in samenwerking met

sponsors

Rijkswaterstaat Waterschap Aa en Maas Heemkundekring Maasdorpen TU Delft

Rijkswaterstaat Waterschap Aa en Maas TU Delft

Rob Dekkers, Werner Evers, Marieke Schellekens, Gerard Zaal,

13 / 21


Beerse Overlaat

projectvoorstel HUTTEN IN DE POLDER

project

Gewande

lokatie

Blauwe Sluis Stoomgemaal Roode Wetering

Thema

21 mei 2012

51.753888,5.35299 google maps

Afwatering

Het laagste punt van het Maasland ligt bij Gewande. Hier stroomt het water uit de polders naar toe. In de middeleeuwen werd bij het gehucht Gewande al een sluis gebouwd om het overtollige polderwater te kunnen lozen op de Maas. Nu liggen er verschillende gemalen die inmiddels in onbruik zijn geraakt.

HOReca

Restaurant De Blauwe Sluis De Wildse Hut

kunst

foto's verhalen maquettes

disciplines

waterbeheer bouwen met gevonden materialen

workshops

maquettes bouwen

in samenwerking met sponsors

Rijkswaterstaat Waterschap Aa en Maas TU Delft

Rijkswaterstaat Waterschap Aa en Maas TU Delft

Rob Dekkers, Werner Evers, Marieke Schellekens, Gerard Zaal,

14 / 21


Beerse Overlaat

projectvoorstel HUTTEN IN DE POLDER

project

Haren

lokatie

klooster Bethlehem

21 mei 2012

51.797005,5.585126 google maps

Thema

Landbouw

In de gebieden die jaarlijks overstroomd werden door de Beerse Maas kon alleen gras groeien. Dat drukte een enorme stempel op de landbouw in het gebied. De mensen pachtten kleine stukjes grasland, om de beesten op de stal te kunnen voeren. Als de Beerse Maas te vroeg kwam, waren ze hun oogst kwijt, maar de pacht moesten ze wel gewoon betalen.

HOReca

voormalig klooster Bethlehem

kunst

exposities landbouwgereedschappen exposities foto's en verhalen

disciplines

landbouw

workshops in samenwerking met sponsors

erfgoedlokaal Haren ZLTO Rabobank

ZLTO Rabobank

Rob Dekkers, Werner Evers, Marieke Schellekens, Gerard Zaal,

15 / 21


Beerse Overlaat

projectvoorstel HUTTEN IN DE POLDER

21 mei 2012

begroting Het project gaat ruim twee jaar duren. We bouwen 5 hutten die voor een bepaalde tijd op een locatie kunnen blijven staan. Van dit project maken we een boek en een film. Hieronder volgt een specificatie van de kosten: begroting 5 hutten ontwerp hout, afdekkings en bevestigingsmateriaal canvas meubilair hardware videogastenboek transportkosten

een hut € 2.500 € 5.500 € 900 € 500 € 750 € 1.250

aantal 1 5 5 5 5 5

totaal € 2.500 € 27.500 € 4.500 € 2.500 € 3.750 € 6.250

communicatie ex website merchandise website + database

€ 5.000 € 1.500 € 2.500

1 1 1

€ 5.000 € 1.500 € 2.500

boek ontwerpen en drukken in kleine oplage filmproductie

€ 7.500 € 7.500

1 1

€ 7.500 € 7.500

uren bouw en transport uren bemannen hut uren kunstenaars / acteurs

€ 15.000 € 10.000 € 5.000

€ 36.650

€ 71.000

€ 30.000

€ 71.000

€ 30.000

€ 101.000 ex BTW € 19.190 BTW € 120.190 incl BTW

financiering De kosten zullen worden gedekt door verschillende partijen. We doen voor de helft van de kosten een beroep op het Streekimpuls fonds. Voor de andere helft vragen we geld aan Waterschap Aa en Maas, in ruil voor een bijdrage aan de communicatiedoelstellingen van het waterschap en de waterschapsverkiezingen van 2014 gedurende de looptijd van het project. Verder zullen we de mogelijkheden onderzoeken in hoeverre we materialen voor de bouw van de hutten, merchandise en fotomateriaal kunnen laten sponsoren door bedrijven en instellingen die onze doelstellingen onderschrijven en op de een of andere manier kunnen bijdragen met niet-geldelijke middelen of uren. Tot slot spannen we ons in om door middel van crowdfunding middelen bijeen te krijgen om een deel van de kosten te kunnen dekken.

Rob Dekkers, Werner Evers, Marieke Schellekens, Gerard Zaal,

16 / 21


Beerse Overlaat

projectvoorstel HUTTEN IN DE POLDER

21 mei 2012

Bijlagen stroomgebied “Sinds onheugelijke tijden zijn de Maasstreekbewoners geteisterd door en het slachtoffer gebleven van het 'water'. Zoo niet verarmd is de voorspoed van alle Maasdorpen vanaf Cuyk tot den Diezemond ten achter gebleven bij die hunner zusterplaatsen in het overige deel der provincie; niet zoo zeer vanwege dijkbreuken als wel door het jaarlijks wederkeerende inundatiewater van de Beersche Maas.”

huidige strijd tegen het water In de afgelopen eeuwen hebben de rivieren steeds minder ruimte gekregen doordat steeds meer ruimte werd gebruikt voor wonen, werken en recreëren, met als gevolg dat de rivieren zijn ingeklemd tussen de dijken die steeds hoger zijn gemaakt. De kwetsbaarheid van ons land, in combinatie met de ongunstige verwachtingen over klimaatverandering en zeespiegelstijging, maken duidelijk dat een duurzame bescherming tegen hoogwater, zowel nu als in de toekomst, hoge prioriteit moet houden. bron: http://www.deltacommissaris.nl/organisatie/deelprogrammas/rivieren/ Provincie blij met besluit Beerse Overlaat Publicatie: maandag 8 december 2008 - 17:20 DEN BOSCH - De provincie is blij dat de Beerse Overlaat tussen Beers en Den Bosch niet langer zal worden gebruikt als noodoverloopgebied van de Maas. Staatssecretaris Huizinga van Verkeer en Waterstaat heeft de Beerse Overlaat uit het Nationaal Waterplan geschrapt. Volgens een woordvoerster van de provincie is dat te danken aan een stevige lobby die Brabantse organisaties afgelopen zomer hebben gevoerd. Ze willen liever een stevigere dijk in plaats van een overloopgebied. Het kabinet gaat het Nationaal Waterplan waarschijnlijk volgende week vaststellen. Volgens de woordvoerster van de provincie ligt het niet voor de hand dat het plan, zonder de Beerse Overlaat, niet wordt aangenomen. bron: http://www.omroepbrabant.nl/? news/1099911153/Provincie+blij+met+besluit+Beerse+Overlaat.aspx

beelden uit de streek - de kanonnen langs de Maas in Grave. Deze kanonnen werden ingezet om de boeren in de omgeving te waarschuwen dat de Beerse Maas 'om' was. - Het monument aan de weg van Grave naar Cuijk is het enige beeld dat direct verwijst naar de Beerse Overlaat. Het monument werd in de jaren 50 onthuld is, maar is bijna vergeten en wordt slecht onderhouden.

Rob Dekkers, Werner Evers, Marieke Schellekens, Gerard Zaal,

17 / 21


Beerse Overlaat

projectvoorstel HUTTEN IN DE POLDER

21 mei 2012

- De dijkvakken tussen Gassel en Linden en tussen Cuijk en Katwijk zijn inmiddels opgehoogd, zodat daar niets meer te zien is van de oorspronkelijke overlaten - de binnendijken langs de oude bedding. Erfdijk, Kruisstraat, Dungense Ringdijk, - landmarks: bouwwerken die vanuit de verte al te zien zijn, de CHV in de haven, de radiotoren van Megen (bij Haren), de kerktoren van en de watertoren van Oss, de kerktorens van Cuijk, Gassel, Beers, Grave, Herpen, Haren, Berghem, Geffen, Lith, Rosmalen, de veevoederfabriek van De Heus in Ravenstein, de kloosters van Velp, de Soetelieve langs de A2 in Den Bosch, het provinciehuis in Den Bosch.

verhalen uit de streek De streek kent een paar grote verhalen. EĂŠn van de bekendere verhalen is de roman Dorp aan de Rivier van Antoon Coolen. Dit verhaal uit de jaren dertig beschrijft de leefomstandigheden van de mensen in de streek, in het bijzonder het dorp Lith en omgeving. Ook de Beerse Maas wordt hierin genoemd. De verhalen over de bende van Oss zijn ook algemeen bekend. Hiermee verwierf Oss een dubieuze reputatie van criminele stad. In 2011 werd het verhaal verfilmd door streekgenoot AndrĂŠ van Duren, met een cast van landelijk bekende acteurs. De streek speelt een grote rol in de bevrijding van Nederland tijdens de 2 e Wereld Oorlog. De brug bij Grave is een van de schakels in Operation Market Garden. De film A bridge too far vertelt het verhaal van die episode. Verder zijn er een heleboel kleinere verhalen. `De Overlaat. Het water ritselt in kleine golvingen tegen de kruin.` uit een verslag van journalist Uri Nooteboom, gepubliceerd op cubra.nl (http://www.cubra.nl/auteurs/urinooteboom/urinooteboommaas.htm)

reconstructie van het landschap: De nieuwe Groenendijk Hier en daar is een poging gedaan om elementen van de Beerse Maas terug te brengen. Een mooi voorbeeld van zo'n reconstructie is de nieuwe Groenendijk tussen Berghem en Haren. Daarin is te zien hoe dwarsdijk het land verdeelde in compartimenten. Toch is het tot nu toe gebleven bij incidentele reconstructies.

Rob Dekkers, Werner Evers, Marieke Schellekens, Gerard Zaal,

18 / 21


Beerse Overlaat

projectvoorstel HUTTEN IN DE POLDER

21 mei 2012

samenhangend erfgoedbeleid In 2009 heeft Minister Plasterk van OCW een aanwijzing voor de Hollandse Waterlinie als Rijksmonument in gang gezet. Het is mooi voorbeeld voor samenhangend erfgoedbeleid. “De aanwijzing van De Nieuwe Hollandse Waterlinie is een stap op weg naar de nieuwe aanpak bij de bescherming van monumenten. Deze aanpak maakt het mogelijk om behalve het monument, ook zijn omgeving te beschermen en om landschappen, kanalen en dijken als cultuurhistorisch waardevol aan te merken. Dat was in het verleden niet mogelijk. Voor de Waterlinie betekent dit dat de onderdelen die in militaire samenhang zijn gebouwd nu ook als zodanig worden beschermd. “ nieuwsbericht 27 sept 2009 ministerie van OCW

Ook in het gebied van de Beerse Overlaat was die samenhang vroeger zichtbaar. Overal zijn bijvoorbeeld nog sporen van dijkdoorbraken van oude binnendijken, van Den Dungen tot Herpen en Gassel. De oorzaak was overal hetzelfde: de Beerse Maas. Deze sporen zijn in de loop van de tijd zo versnipperd geraakt, dat de bewoners zich niet meer realiseren dat op andere plaatsen dezelfde problematiek speelde. Er is in dit gebied ook nog onvoldoende sprake van een samenhangend erfgoedbeleid. Hier en daar werken organisaties, zoals het Waterschap, natuuren landschapsorganisaties samen om elementen te behouden en onder de aandacht te brengen van het publiek. Maar vaak is er geen sprake van een samenhangend beleid. Door juist de samenhang in het gebied te benadrukken, kan het erfgoed weer levend worden.

Zuiderwaterlinie http://nl.wikipedia.org/wiki/Zuiderfrontier

De Beerse Overlaat is ook een onderdeel geweest van de Zuiderwaterlinie, een verdedigingslinie die onder water gezet kon worden om de vijand buiten het hart van Holland te houden. De Beerse Overlaat vormt het meest Oostelijke deel van de linie. De meeste forten en lunetten lagen rond de vesting Den Bosch maar ook rond de vestingsteden Ravenstein en Grave. FORT LUTTEREIND Het fort was een eenvoudig aarden werk, aangelegd in 1833. De lunetten dienden ter afsluiting van het acces dat gevormd werd door de in 1825 verhoogde Litherweg. Rond 1850 verkeerde het fort al in grotendeels vervallen staat. In 1886 werd het gedeclassificeerd. Het is nu niet meer herkenbaar in het landschap. Op de plaats van het oude fort is nu een horecagelegenheid gevestigd. Het is de bedoeling om de historische plaats en daarmee het oude fort beter zichtbaar te maken door herinrichting van de plek. Het plan omvat: herbeplanting; sloot uitgraven; bestrating; bestaande horeca verbeteren en meer thematisch (vesting) insteken; wal beter zichtbaar maken (dubbele bomenrij plaatsen); bestaande bebouwings-concentratie ontwikkelen als centraal punt voor buitendijkse watersportontwikkeling.

Rob Dekkers, Werner Evers, Marieke Schellekens, Gerard Zaal,

19 / 21


Beerse Overlaat

projectvoorstel HUTTEN IN DE POLDER

21 mei 2012

LUNETTE TIENDWEG EN LUTTERSGRAAF Beide lunetten waren eenvoudige aarden werken, aangelegd in 1833. Ook deze lunetten dienden ter afsluiting van het acces dat gevormd werd door de in 1825 verhoogde Litherenweg, werden in 1886 gedeclassificeerd en zijn nu niet meer herkenbaar. Men wil schouwpaden openstellen langs de voormalige gracht rondom de dorpskern en Hertogswetering; aanleggen fiets- en wandelpad langs de Tiendweg; picknickplaatsen met beplanting en infopanelen aanleggen op locatie lunetten; herstellen voormalige 'hutten' (onderkomens voor seizoensarbeiders) door plaatsing van eenvoudige onderkomens met frisdrankautomaat; opstarten kunstproject samen met Galerie Sous Terre aan de Batterijstraat; uitkijkpunt met verrekijker en infopaneel plaatsen; grond verwerven; lange afstandswandeling ontwikkelen waardoor geschiedenis van de Beerse Overlaat beter beleefbaar wordt. bron: http://www.zuiderwaterlinie.nl/58_590_Lunette_Tiendweg_en_Luttersgraaf.aspx

Wielen Overal in het gebied werden kades opgeworpen om het water te keren. Langs de Maas zelf, maar ook landinwaarts langs zogenaamde binnendijken. Van Gassel en Herpen tot Geffen en Den Dungen zijn nog sporen te vinden van dijkdoorbraken in de vorm van wielen. Dit geeft hoe krachtig het water was zo diep landinwaarts, zelfs kilometers van de oorspronkelijke Maas.

Kades In het landschap zijn stukken van kades en dijken terug te vinden. Sommige kades bestaan nog, zoals de erfdijk in Herpen, de keerdijk in Gassel, de dijk van Kruisstraat, de Heinis in Den Bosch en de ringdijk rond Den Dungen. Andere kades zijn verdwenen, de Huisselingse dam en de Peeldam zijn daar een voorbeeld van. Op een enkele plek is die kade later opnieuw aangelegd, zoals de Groenendijk.

Gemalen en weteringen In Gewande en in Grave staan gemalen die het overtollige water moesten lozen van onder andere de hertogswetering. Langs deze oude gegraven waterloop volgde het water van de Beerse Maas richting Den Bosch.

Rivierarmen en kanalisatie De Putwielen bij Herpen en het Osse Meer zijn overblijfselen van oude loop van de Maas in het landschap. Ook het natuurgebied De Vilt bij Beugen, dat strikt genomen buiten de loop van de Beerse Maas ligt, is daar een mooi voorbeeld van. Maar ook de kanalisatie van de Maas in de jaren dertig heeft nieuwe waterlopen en 'dooie` rivierarmen gecreëerd, zoals te zien is bij Keent, Lithoijen, Megen, Ravenstein en Alem. In Keent wordt bijvoorbeeld nieuwe natuur gecreëerd in de oude stroombedding.

Donken en stroomruggen Naast kades en dijken waren ook veel natuurlijke hoogtes in het landschap. Hier zijn veel dorpjes ontstaan. Op veel plaatsen is met enige goede wil het hoogteverschil nog te zien, zoals in Velp bij de kloosters en in Haren bij het oude klooster van Bethlehem. Ook de kerkjes van Linden, Beers, Deursen-Dennenburg, Teeffelen, Geffen en Rosmalen liggen op dergelijke natuurlijke, nauwelijks waarneembare hoogten.

Erfgoedonderwijs Een van de kerndoelen zoals geformuleerd door het ministerie van OCW luidt: “Kinderen leren over de maatregelen die in Nederland genomen worden/werden om bewoning van door water bedreigde gebieden mogelijk te maken.” kerndoel 48 Oriëntatie op jezelf en de wereld > Ruimte, kerndoelenboekje, Ministerie van OCW Een ander kerndoel is:

Rob Dekkers, Werner Evers, Marieke Schellekens, Gerard Zaal,

20 / 21


Beerse Overlaat

projectvoorstel HUTTEN IN DE POLDER

21 mei 2012

“De leerlingen verwerven enige kennis over en krijgen waardering voor aspecten van cultureel erfgoed.” Kerndoel 56 Kunstzinnige oriëntatie, kerndoelenboekje, Ministerie van OCW

De eigen omgeving speelt hierbij een belangrijke rol. “Voordat leerlingen hun omgeving kunnen vergelijken met een omgeving elders, zullen ze eerst een duidelijk idee moeten hebben hoe die eigen omgeving eruit ziet. Hoe die precies in elkaar zit, eruit ziet, en ruimtelijk is ingericht. Waarbij de inrichting die de kinderen waarnemen het uiteindelijke resultaat is van allerlei processen en verschijnselen, bijvoorbeeld: de manier waarop het landschap is ontstaan...” Toelichting en verantwoording leerlijn, Kerndoel 47

tule.slo.nl

trefwoorden landschap, stilte, leegte, uitzicht, watermanagement, dijken, dammen, duurzaam, basaal, water, wind, doorstroom, aarde, klei, hout, vuur, winter, strijd, gras, terpen, middeleeuws, verhalen, routes, boeren, reizigers, monument, polderwerkers, natuur, eenden, ganzen, portretten, bouwen, breken, struinen, knotten, foto's, speuren, sporen, kaarten,

Bronnen - Henk Buijks in Oss, het Magazine, jaargang 6 extra editie, Maasland Uitgeverij, Oss - BHIC, http://www.bhic.nl/site/pagina.php?id=4374

Rob Dekkers, Werner Evers, Marieke Schellekens, Gerard Zaal,

21 / 21

Beerse Overlaat  

Hutten in de Polder

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you