Prajnaloka 2016

Page 1

ISSN– 2320–5911

ूालोकः

् कानशैिकशोधसंान संृतायनिवभाग शोधपिऽका) (रामकृ िमशन-िववे

चतथु ः अः

संृतिवभागः ् कानशैिकशोधसंानम ् रामकृ िमशन-िववे वेडमठम ्


jj


ISSN– 2320–5911

ूालोकः

् कानशैिकशोधसंान संृतायनिवभाग शोधपिऽका) (रामकृ िमशन-िववे

चतथु ः अः उपदेा

ामी आिूयानः सादकमडली

राके शदाशः गोपीकृ न र् घःु वेटरमणभः नागराजभः नीरजकुमारभागवः

संृतिवभागः ् रामकृ िमशन-िववेकानशैिकशोधसंानम ् वेडमठम ्


ूालोकः (संृतायनिवभाग शोधपिऽका)

Prajñāloka

(Research Journal of Department of Sanskrit Studies) ISSN– 2320–5911 सादकमडली– राके शदाशः गोपीकृ न र् घःु वेटरमणभः नागराजभः नीरजकुमारभागवः Board of Editors– Rakesh Das Gopikrishnan Reghu Venkataramana Bhat Nagaraja Bhat Neeraj Kumar Bhargave ूकाशकः– कुलसिचवः ् कानशैिकशोधसंान रामकृ िमशन-िववे वेडमठ, हावडामडले, पिमवेष ु Publisher– Registrar Ramakrishna Mission Vivekananda Educational and Research Institute Belur Math, Howrah, West Bengal ©ूकाशक ©Publisher ूकाशनवष म–् २०१६ Year of Publishing– 2016 मूम–् ` ५०/– Price– ` 50/Powered by LATEX 2ε


सूचीपऽम ् बमः १. २.

३. ४. ५. ६. ७. ८. ९. १०. ११.

िनबः िनबकार िनवेदनम ् Foreword Swami Atmapriyananda िववरणूान े सािपम ् देवानदासः ु पयोगिवचारः परमतिनपणे बे पलाशघोडइः

िवूितपिवाजसंशय िवचारािवचारः हिरपदश

मूछायाः पिवचारः ु ु मारपानः सक ् सपं तल गीतायाम अ ु सिजतपरामािनकः ायनये मोसाधनमागाः ईरआखिु लः

शूॄतयोः अिभम ् अिमतकुमारदे

ु सापराणिदशा समीमाणाः ादशािदाः : ऋितं पैधम ् अिभषेकघोषः ूाचीनभारतवष  उानिवानसमीा उलकमकारः

ु ् पटम i iii 1 7 17 31 39 51 56 66

72


१२. १३. १४. १४. १५. १६. १७. १८. १९. २०. २१.

ु पराणूितपािदता आरोयावधारणा ु े शकुमारः मक

् नबूय ु कायाणां समीणम ् ु अाााम अ  ु सदीपमडलः

अथ वूऽ े अथ विवमशः ौीमभिः

सदानिवमशः जयदेविदडा ु िहतायां पिरवेशिचनम ् मनसं शापालः

ौकासजन िवधौ कालीपदतकाचाय दाम ् ु िजेनः शॅ

हिरदासिसावागीशिवरिचते वीयूतापनाटके इितवृतम ् ु समूामािणकः Position of God in Sāṅkhya Philosophy Debbani Ghosh Multi Word Expressions In Sanskrit : A Challenge In Machine Translation Ryali Anupama Nirvāṇa and Fanā : A process of Self annihilation Parthasarathi Bhattacharya Aesthetic style of Mock-heroic poetry in Sanskrit: Mudgaradūta of Rāmāvatāraśarmā Arijit Gupta

78 83 95 112 122 129 141

144 152

162

180


िनवेदनम ् ् वष चतुयात ूकाँयमानाया अाः पिऽकायाः इयं ूथमा िवशेषपरीिता ु सिका। अथ नाीयं िवबधानां मनोषाय अेतण ॄ ां च ानिववधनाय ् िविवध ैः िवशेष ैः ् िन वष भवेिदित सादकानाम ऐ् कािको दोहदः। तदथ म अ परीकै ः ूबानां िनरीणं कृ तम।् के चन ूबाः च त ैः िनराकृ ताः इित न ूाकाँयिमताः। पिऽकायाः ूकाशनाथ िनयतम ् अान ् ूोािहतवः साननीयकुलपितः, पिऽकायाः ूकाशके ः िविवालय माननीयकुलसिचवेः, पिऽकायाः टनकाय अरपिरारािदकाय च साम ् आचिरतवः अाकं िवभाग शोधाऽेः, संृतायनिवभाग समायोजके ः ािमजपिसानेः, मिु के ः, सवः ूाबिके ः च वयं सिवनयं धवादं िवतरामः अिन ू् से। ु भगवतः अनकया पिऽकायाः ूकाशनॐोतः अिविं भविित सा िवरमामः। सादकाः


j


Ramakrishna Mission Vivekananda Educational and Research Institute (Deemed to be University)

(Declared by Government of India under Section 3 of UGC Act, 1956) PO Belur Math, Dist Howrah 711202, West Bengal, India

Foreword ॐ वाे मनिस ूितिता। मनो मे वािच ूितितम।् आिवरािवम एिध। वेद म आणीः ौतु ं मे मा ूहािसनीरन ेनाधीतनाहोराऽान ् सधाृत ं विदािम। सं विदािम। तामवत।ु तारमवत।ु अवत ु मामवत ु वारम।् ॐ शािः शािः शािः॥ Om. May my speech be established in the mind, and in turn let my mind be established in speech. O Selfeffulgent Brahman (the Supreme Being)! Reach me through and through! May my speech and mind be capable of revealing to me the inner meaning of the Vedic mantras. Let my learning never leave me [but be a constant source of inspiration and guidance]. May I be attuned day and night to the spirit of the Holy Scriptures that I have learnt. May I be truthful in speech and in thought. May the Supreme Being (Brahman) protect me (the disciple). May Brahman protect my teacher. [I repeat,] may He protect me and protect my teacher. May He protect my teacher. Om Peace, Peace, Peace!

The present issue of our Research Journal Prajñāloka of the Department of Sanskrit Studies, which has since been rechristened as the Department of Sanskrit and Philosophy with enlarged scope of academic achievement, under the School of Indian Heritage, Ramakrishna Mission Vivekananda Educational and Research Institute, is now being published after some delay.


It was to have been published on the occasion of the University Foundation Day on 4 July 2017. This journal, as mentioned in my Foreword to an earlier issue, is a reverential attempt to worship surabharati by our faculty of the Department of Sanskrit Studies. Our hearty congratulations to the faculty members of the Department on this sustained effort and tenacious pursuit of this literary endeavour. May Surabharati Medhadevi Vagdevi Saraswati illumine our hearts by making them Her eternal abode and bless us with the awakening and blazoning of the Light of Wisdom, PrajĂąÄ loka, is the humble prayer of

Belur Math 30 August 2017

Swami Atmapriyananda Vice Chancellor

iv


िववरणूाने सािपम ् देवान-दास:*

ु ु ण ‘साि’ पदाथ ः अपरोो साादीणात ् साीित ान सारे िेित। भगवता पािणिनना ‘साी’ ित पद िनवचनं कृ तं यथा ‘सााद ् ििर संायाम’् [पा॰ ५।४।९१] इित। लोकवहारे उदासीनः अपरोो िा एव सािपदेन अिभधीयते। िववदमानजनसकले िभचारवारणाय उदासीनपदं, िववादले उपिते के वलमदु ासीनजन े अचेतनादौ च अितािवारणाय िृपदं, के वलमदु ासीन े चेतन े िवचारके अितािवारणाय अपरोपदं ु म।् ौिु तरिप अपरों िारमेव सािपदेन िनिदशित। ‘साी चेता ूय ु ’ [े॰उ॰ ६।११] इादौ ‘चेत’ृ पदेन सािणः अपरों, के वलो िनगण ‘के वल’ पदेन सािण औदासीधम एव सूिचतः। अैताचायः ूितपािदतं ूमातृच ैताितिरे सािच ैते एव लोकिसं ौिु तिसं लणं च ूितपाते। परं त ु कथं ूमातृच ैताितिरं सािच ैतं ीकृ तिमित िवषये संशयो जातः। अ िनरसनाथ मुम–् ु  १. ूमातृाितिरे सािे ीकाररिहते ूमातःु ानसखादे ु ते। ानसखादयः ु ु अपरोूकाशो न य यं ानसखादीनां ूकाशको न भिवतमु हि; यतः कोऽिप  उि-िवनािवनाशौ न ूं कत ु शोित। ् उि-िवनाशौ सवषां ूिसौ। ूमाता अिप ु िकं त ु ानसखादीनाम ु ानसखादीनां उदासीनो िा भिवत ं ु नाहित। अैतमते ूमाता एव िबयाया कता िबयाफल भोा चेित। भोृ े औदासी ूितबकात ् ूमाता न उदासीनः। ु २. अैतमते ूमाता एव िवकारी। अतः स ानसखादीनां िा भिवत ं ु नाहित। िवकािरपदाथ  पूवप रकालाियाभवात ् तेन बमभािवनां ु ानसखादीनां ूितसंधानमसंभवम।् िवकािरपदाथ न कदािप िा पदवा इित ायािदसंूदायेनािप ीकृ तम।् ते सव िऽकालाियनम ् ु अिवकािरणम ् आानमेव ानसखादीनां िृपेण ीकुवि। िकं ऽ *

सहायकाचायः, संृतिवभागे, झाडमाम-राजकीय-महािवालय


देवानदासः

ु आा एव ानसखादीनामाौयः। अत आा एव िवकारीित आेपः अैतवािदिभािपतः; यतो धम उि-िवनाशाां तदाौय धिमणोऽिप िवकारो जातः। सरेु राचायणोम–् ‘आगमापाियिनादिनिमयािशः। ् म िवकरोित िह धिमणम’् [न ै॰िस॰, २।३५]। उपयपयन ध ु ३. अिप च ‘अहं सखी’ इादौ अहं-ममाकाराूतीतौ ूमाता िवषयपेण ूकािशतो भवित। िकं त ु क एव ूमातिु  िे त ूो जायते। ूमाता के नािप ितीयेन ूमाऽा न ूकािशतो; यतः समान े देहे ूमातःु ूकाशाथ यिद ूमाऽरं ीकृ तं तिह अनवादोष उवेत।् ूमाऽरेण यिद ूमाता ूकािशतो भवित,  म-िवरोधोऽिनवायः। समिबयायाः कता कदािप कम भिवत ं ु नाहित; तिह कतृक  ं परसमवेतिबयाफलशािलपं यतः समवेतिबया-फलशािलपं कतृ  -कमपधमााम ् कमं च पररिविमतः एकिन ् धिमिण कतृ ् एकऽावानमसंभवम। अतः ूमाता एव न ूमातःु ूकाशकः। ूमातःु ् अपरोूकाशोपपादनाय अैतवािदिभः ु ूमाऽािौतानां च ानसखादीनाम ु कतृ  -ूमातृ-भोृ ािदधमादीनाम ् ूमातृिभः साी ीकृ तः। वतः ु उदासीनोऽपरोो  ािदधमाणां तदाौयपूमात अनाौयादिप य एव कतृ िा, स एव साी– ‘नत ाद ् िविबयां ःखी सािता का िवकािरणः। धीिविबयासहॐाणां सातोऽहमिविबयः’ [बृह॰भा॰वा॰ ४।३।३९६]। अतः ् परो-िृपमेव सािम।् औदासीसमानािधकरणम अ ु ण साी एकः श ु नसारे ु च ैतप एव– ४. भगवतीौ एको देवः सवभतू षे ु गूढः सवापी सवभतू ाराा। कमाः ु ॥ इित। [े॰ उ॰ ६। ११] सवभतू ािधवासः साी चेता के वलो िनगण अऽ ‘एक’ इित पदेन सािणः गत-सजातीय-िवजातीयभेदरािहं, ‘देव’ इित पदेन त ोतनशीलं ूकाशं वा, ‘गूढ’ इित पदेन सवभतू षे ु अवानेऽिप सािच ैतं अिवावशात ् अहिमित ममेित चािभमान ेन ु , ‘सवभतू ाराा’ इित पदेन ृ ं, ‘सवािप’ इित पदेन सािणो िवभं संवत घटािदपिरिपदाथाद ् आकाशवद ् सवािपं, ‘कमा’ इित पदेन सािणो िृम ् अभोृ ं च, ‘सवभतू ािधवास’ इित पदेन जगतः अिधानपं, ‘चेता’ इित पदेन सािणः अपरोपेण िृ,ं ‘के वल’ इित पदेन कू टं ु ईरो न सािपदेन िनिवकारं वा विणतम।् अां ौतु ौ अिवोपिहतः सगणः 2


िववरणूाने सािपम ्

ु च ैतमेव सािपदेन िनिदम।् अात ् ‘के वल’, ‘िनगण ु ं श ु ’ िनिदः; िनगण ु च ैतमेव साीित ु ं िनिवकारं श इित च पदयं संिनिवम।् अतो िनगण 2 ौिु तिसं सूिसंमतं च – ‘एकोऽितीयो देवो ोतनभावः। सवभतू षे ु गूढः ृ ः। सवापी सवभतू ाराा पभूत इथ ः। कमाः सवूािणष ु संवत सवूािणकृ तिविचऽकमािधाता। सवभतू ािधवासः सवूािणष ु वसतीथ ः। सवषां भूतानां साी सविा। सााद ् ििर संायािमित रणात।् चेता चेतियता। ु ः सािदरिहतः’ [े॰उ॰शां॰भा॰ ६।११] इित। के वलो िनपािधकः। िनगण अिवा के नािप ूमाणेन न िसा, परं त ु स ैव साििसा सािभाा वेित अैतसंमतम।् अनािद ानिनवम ् अानम ् [अिवा] सािूिसम।् ् नमानाथा ु िववरणाचायः अानिसथ म अ पागमूमाणािन ूदिशतािन। िकं त ु ु अानं यिद अनमानािदूमाणवे  ं भवेत, ् तिह अान पारमािथ कापिभवते ।् ूमाणिसात ् आनो यथा पारमािथ कसापिः, तथा अानािप ु पारमािथ कसापिभविे दित। ताद िवनाशोऽिप असंभवः। वतः अानं साििसमेव, न ूमाणिसम।् सािणा अान पे िसेऽिप त ु अनािदं, ानिनवम, ् अभाविभं च अनमानािदूमाण ैः िसम।् 3 ु िकं त ु अिवा अानं वा ूाितभािसकं व।ु ूाितभािसक वनः ु च ैतमेव ूतीितशरीरमाऽात ्ूतीतौ वतमानायां त िनवृिन  संभवेत।् श ु च ैतमि। अतो मोकालेऽिप अान ूतीितपम।् मोकाले एव श अानमीित आेपो ायामृतकारेण कृ तः। समाधानपेण अैतवािदिभं चमडल रायथा ावृत च ूकाशेन ूकािशतो भवित, तथा अानमिप अानावृतने च ैतपूकाशेन ूकाँयम।् मोकाले अानाभावात ् अानावृतः ूकाशोऽिप नाि। अानावृत ं च ैतमेव अान ूतीितः। ् ान ूतीितनाीित।4 मोकाले अानावृत-च ैताभावात अ ूमाता ूमाणवधानमपे ूमेय ाता; साी त ु ूमाणवधानम ् अनपे साािूपेण ाता एव। िन-ूकाशच ैत सविवषय िृात ् 2

Rupa Bandyopadhyaya, Vivaraṇaprasthāne Ajňānasiddhi : Suṣupti Arthāpatti o Śrutivicāra, pp. 32-35. 3 Yogendranath Bagchi, Advaitavedānte Avidyānumāna (Advaitavāde Avidyā), p. 1. 4 ibid., pp. 165-166. 3


देवानदासः

ु ः अातसाभावात ् सखािदन ु  ूमाणगः, साीिभधीयते। यथा सखादे ु तो साििसो वा, तथा अानमिप। सखाकारा ु साादनभू अःकरणवृिः ःखाकारा अःकरणवृिः च ीिबयते। परं ानाकारा अानाकारा च अःकरणवृिन  भवित। सव ातम ् अातं चेित ाततया अाततया च। अतो िववरणाचायः उते ‘सव व ु ाततया वा अाततया वा सािच ैत िवषय एव। तऽ ाततया िवषयः ूमाणवधानमपेते, अ ु सामााकारेण िवशेषाकारेण वा अानावतकतया सदा भासते’ [प॰पा॰िव॰, ु ं – ‘चरु ािदजं घट इािदानमिप पृ॰ ८३-८४]। भावूकािशकायाम ातिवषयमेव, घटिनवृािदिवषय तदिभसािणा िवषयीकरणात, ् अथा ततो ात इित वहारायोगािदित भावः। ूमाणवधानमपेत इित। ु एत बापदाथािभूायेणोम।् सखादौ ूमाणवधानाभावात ् च ैतिवषये तिन ् ातत संभवा। अथा तऽ जानामीित वहाराभावूसात।् शिु ादाविप इदमाकारवृिवधान सा िभचारः। तदारिमित ु नाातं वोते’ िसा इित वा न सदाकारूमाणपेिे त भावः। वशे [प॰पा॰िव॰, पृ॰ ८४]। ु ावयित। ृितवाम ् उपलते यथा ‘ान ेन त ु िकं त ु पूवप ी दोषम तदानं येषां नािशतमानः’ [गी॰ ५।१३]। अानिनवचनमिप ‘अानमिप ु त ु सदसदाम ् अिनवचनीयं िऽगणाकं ानिवरोिध भावपं यिििदित ु ावयि। अऽ वदि’ इित [वे॰सा॰, पृ॰७९]। अतःपूवप िणो दोषम ् ् ूमाणानम अानिवरोिध, सािच ैतं िनिवमानम अनविच ैतं वा त ु न अानिवरोिध। तेषां मते ूमाणानम ् अःकरणवृविच ैतं वा, ु च ैतं साी वा उभयमेव यदा ानं, तदा अानम ् उभाामेव नाँयम।् श तात ् िसािमतेन यदा वृविच ैतम ् अाननाशकिमित; अिप च सािच ैतम ् अानूकाशकं भासकं वेित अतीव असतम।् एकं भावव ु ु िनविततम;् यथा आलोके न अकारनाशः। अपरेण िवेन भाववना अतः समानाौयिवषयकान ेन सह समानाौयिवषयकाान िवरोिधताि। फलतः तान ेन तदान िनवृििरित िसािनािप ीकृ ता। पूवप िणा ु अनमानमिप ूदिशतम ्‘एतानं न ैतानसमकालीनम, ् एतानिनव ात, ् ् 5 एतानूागभाववत’। 5

Himnashunarayan Chakrabarty, 4

Amalānanda:

Bhāmatī o Vi-


िववरणूाने सािपम ्

साी न िकता, स एव िशपः। ‘ईतेनाशम’् [ॄ॰सू॰ १।१।५] इित सूऽ भाे ूपितं “नन ु सिवतदु ाूकाँयसंयोगे सित दहित ूकाशयतीित ु ानकमसयं ोगोऽीित िवषमो ाः। पदेशः ात, ् त त ु ॄणः ूागे  पदेशदशनात।् एवमसिप न, असिप कमिण सिवता ूकाशत इित कतृ ्  पदेशोपपेन  वषै म [ॄ॰सू ानकमिण ॄणः ‘तदैत’ इित कतृ ॰शां॰भा॰ १।१।५]। यिप मोकाले ँय अभावोऽि, िकं त ु सािणो िशप ् ाः ूकाशोऽिप न ु मोकाले अिवापिवषयाभावात त न हािनभवित। वतो 6 संभवः” इित। कः साीित ू समाधानपेण िवारयमनु ीेणों – “खािददीिपते कुे दप णािददीिवत।् कू टभािसतो देहो धीजीवेन भाते” [प॰द॰ ८।१] इित। सािपिनणयूसे िसालेशसंमहे िनबीकृ तं साादीणात ् ् वभासकं च ैतमेव िनिवकारा साीित। जीवानां सूदेहानां ूलदेहानाम अ सािपदेनािभधीयते। एकिन ् ॄच ैते यिद अःकरणमपु ािधभवते , ् तिह सािपेणाायते, यिद िवशेषणं भवेत, ् तिह जीव इित संां ूाोित। साी यथा जीवकोिटन  भवित, जीव उदासीनाभावात, ् तथा ईरकोिटरिप न भवित, ु  उदासीनाभावात।् 7 तम–् जगृििनयमनािदापारकत ु ा सखाया समानं वृ ं पिरषजाते। तयोरः िपलं ु ा सपणा सयज ानोऽिभचाकशीित [े॰उ॰ ४।६] इित। शांकरभाे उं ‘ा ौ िवानापरमाानौ। तयोरोऽिवाकामवासनाौय-िलोपािधिवानाा ु िपलं कमफलं सखःखलणं ा अन ेकिविचऽवेदनाादपमि ु  ु बम ु भावः परमेरोऽिभचाकशीित उपभेु ऽिववेकतः, अनो िनश सवमिप पँयाे’ [े॰उ॰शां॰भा॰ ४।६] इित। अऽ िवानाा इाथ ः जीव इित।8 साी एककालेन ैव कतारं िबयां बािवषयं ूकाशयित दीपवत।् उते varaṇaprasthāner(a) Yogasūtra, p.189. 6 Rupa Bandyopadhyaya, op. cit., pp. 38-39. 7 Asutosh Bhattacharya, Vedāntadarśaṇ(a)-Advaitavād(a), Vol-3, pp. 233-239. Rupa Bandyopadhyaya, op. cit., p. 43. 8 Śvetāsvataropaniṣat, ed. & trans. Durgācaraṇa Sāṃkhya Vedāntatīrtha, pp. 139-141. 5


देवानदासः

े नाटकदीपे यथा– नाशालाितो दीपः ूभ ं ु सां नतकीम।् दीपयेदिवशेषण तदभावेऽिप ँयते॥ इित। [प॰द॰ १०।११] उं च िववेकचूडामयां यथा– न सािणं साधमाः संश ृ ि िवलणम।् अिवकारमदु ासीनं गृहधमाः ूदीपवत।् देहिे यमनोधमा न ैवाानं ृशहो॥ रवेयथ ा कमिण सािभावो वेयथ ा वायिस दाहकम।् ु रोयथारोिपतवस तथ ैव कू टिचदानो मे॥ [िव॰चू॰ ५०६-५०७] इित। -K-

6


ु पयोगिवचारः परमतिनपणे बे पलाश घोडइः*

०. भूिमका

् शतकपासपूवक  ं वेदाथावगमाय तक ापेाि न वेित िवशये के िचत कक तावगमनाय यते तिवािदराािनराकरणाय च सूयिु तितं तः ीयिधषणातीतासमेधनपरायणाः मोतं कािठगहनं ूवेशयः ु रगोचरतां िवधात ं ु िनररम ु हे, के िच ु तक चातयु च  मृ तौ साधारणबे ु ाातिष दिशतामृतते परं ौावः पिरिेनाःकरणेन अौधानाः ौ ु अपिरिात िवानं गगनकुसमकं िनिावगमाय ु पयोगमकुवः ौिु तसमिथ तेन महाजनसेिवतेन येन के निचनोवाितेन बे ु े ण तक ण परममोदप मागण परं पदं ूेवो यतेतराम।् न के वलेन श शतसहॐिवषयानसोहाितिर आपावबोधः सत इित ारं ारं लौिककूमाणातीतं परमेशतं लौिकके न मागण ातमु िप न ेे नमि सादरं– तव तं न जानािम कीशोऽिस महेर। ु ारयः। याशोऽिस महादेव ताशाय नमो नमः॥ इेवम ु ष तािभन ेन भारतीयदशनपररायां दाशिनका न ैव बे दाशिनकपदवीमलवि , िक ु तसााािरेन ैव दाशिनकपदवीभाजे भवि दशनश तसाााराथ परात।् तसााािरेन ैव तािन दशनािन वेदाथ िनपणे ूमाणपदवीमिधरोहि। ूकृ ते परमतिनपणे ् लोचियते। तक ापेाि न वेित िवषयोऽयं ूबेऽिन आ परमतिनपणे ौिु तिह अनसापेेन तं ूामायमावहतीित िववािदनामिप अिवूितपििसः िसाः। ौिु ततायपयालोचनूसे ु ं ानम ् अलतः।  ीमांसादशनम ् उरमीमांसादशन ं च ूाम पूवम तऽ अथ वादपरेन उपिनषदां वणनात, ् कमस ु च ौिु ततायूितपादनात ्  ीमांसादशनम ् अातिजासूनाम ् अनिभिचकारणं सत ् गौरवं पूवम *

् कानशैिकशोधसंान शोधाऽः, वेदािवभागे, रामकृ िमशन-िववे


पलाश घोडइ

् रु ादं सूतम।् वेदादशनािभधानािभधेयम उ जहत ि् वदाये अम मीमांसादशनम ्औपिनषदातिनपणे बादरं कममाग ानूािसाधनेन ु ादयद ् अानभोमडले िनवणय द ् आतरसिपपासूनां परमाादं सम मामातड इव राजतेतमाम।् औपिनषदातूितपादनपरम ् अिप तद ् ु अथाथा गृमाणं पररिववादादं दशन ं कालेन उपिनषाय बा ु ाैत-ैताैत-शैविविशाैता-न ेकभेदिभं ैता-ैत-िविशाैत-श सत ् े म ् अानिनिािनमानां िकतिवमूढानां समेधयत ् परमूेमु ानससमु ग साधकानाम ् आकुलीकरोित िचम।् ैताैतािदवािदनः मतूितपादनवेलायां ततसमथ नकारीिण ौिु तवाािन एव उदाहरः तिमतूितपादकािन ु ु वाणाः वााथा ाायताेव ौिु ततायभतू ानीररीक ् ीयिसंकोचसावं महता हषण ापयि। िवषयेऽिन िववेकानािमचरणानां वचनम ् उे खतामहित– Coming to our commentators again, we find another difficulty. The Advaitic commentator, whenever an Advaitic text comes, preserves it just as it is; but the same commentator, as soon as a dualistic text presents itself, tortures it if he can, and brings the most queer meaning out of it…In the same way, if not in a still worse fashion, the texts are handled by the dualistic commentator. Every dualistic text is preserved, and every text that speaks of non-dualistic philosophy is tortured in any fashion he likes…1 यिद वयम ् अाूपूाानां ौीकृ -ौीशराचाय-ौीरामकृ ु ं ु ानां ािमिववेकान-ौीअरिवूमख दशनमालोचयामः तत भासते ये िकिदेकमेव मतं परमाथ ूापकेन अीकुवो ैताैतािदकृ सरणीसरणं भगवािविु शवािदनानािभधान ैकपरायणं परमेशतमामनः ु ीयाािकििवारपरःसरं समेषामेव परमाथ ूापकपानाम ् ईरूितपावेव पयवसानिमित उ ैोषयि। एतेष ु अाोिते ष ु ु ौीरामकृ परमहंसा अामागिविचिकून ् आासयो नानापथजषां  मा नृणां गं ेकमेव परमतिमित िनःशं ाहरः पूणच 1

The Complete Works of Swami Vivekananda, Vol.3, pp. 233-34. 8


ु पयोगिवचारः परमतिनपणे बे

इव कौमदु ीकााितशेरते सवान।् ते िह ईरतम ् अपरोेन ु ु ु ने सााृ  तदनभवािभवृ ाः समृाः सदनभवम ख शाािण ु ने ाायः परमत आनपूकाशतामवग उदाहरणमख मायापाशकविलतान ् मायातीतं पं कथिोधयः पिरिेनाःकरणेन अपिरिात कनामिप असािवन ममाना यिु जालसमृतक लेशमिप न ूकाशयि। ँयते िह शराचायाः िवरिचतगीतोपिनषाेष ु शारीरकमीमांसाु ािौतिवषयिवशयां भाेष ु च तक ण ौिु तं ृितं च ाायः ौ तक ण ैवापाकुवोऽिप आूमाणेन ौिु तमेव ीकुवि। तते ौिु तसमिथ ता एव तकाः ूितां लभे, न त ु ौिु तिनरपेाः। ूसेऽिन ् ु वं यत ् तक शेनाऽ ौिु तिनरपे अनमानोपपे  महणं ु ु ां, न त तक संमहािदूिस अयथाथानभवभेद ाारोपेण ापकारोपप तक ।2 शरभगवादैः कठोपिनषिद “न ैषा तक ण मितरापन ेया” [१.२.९] इित म भाे तक शाथ ः ूितपाते ु ु बू हमाऽिमित। तथािह भां– “न ैषा तक ण बू हमाऽेण आपन ेया नापनीया न ूापणीयेथ ः, नापनेता वा, नोपहा। तािक को नागमः ु बिपिरकितं यििदेव कयित। अत एव च येयमागमूभूता मितः ु अेन ैव आगमािभेनाचायण ैव तािक कात ् ूोा सती सानाय भवित हे ूे िूयतम।” [कठोपिनषद ् १.२.९] इित। शरभगवादमते ौिु ततो ु ा यिु तः पयालोचनारािवषयिनयः करणीयः। ॄिवषयवाािन ौ ु हीतक ते आदतः। “आा वा अरे िः ौोतो ु नगृ अतः ौ मो िनिदािसतः” इित बृहदारयकोपिनषाे तेन मननपदेन तक ूितपादयता तक ािप ौिु ततायानसाधनेन वणन ं कृ तम।् तथािह भां– “आा वै अरे िः दशनाहः, दशनिवषयमापादियतः, ौोतः  ् आचायत आगमत; पाः तक तः; ततो िनिदािसतो पूवम िनयेन ातः” [बृहदारयकोपिनषद ् २.४.५] इित। मननपद तकाथ ु ष ु ाारोपेण ापकारोपक ः इित संशय-िवपयय-तक ष ु िऽिवधेष ु अयथाथानभवे ् तक लणं िनगिदतम अंभेन तक संमहे। त ाो यथा यिद विन  ािह धूमोऽिप न ात।् 2

9


पलाश घोडइ

वेदापिरभाषाकारैरिप ीकृ तः। तथािह वेदापिरभाषायां ूयोजनपिरेद े मननिवषये उते– “मननं नाम शावधािरतेऽथ मानारिवरोधशायां तिराकरणानकूु लतकाानजनको मानसो ापारः” इित। एतेनावगते यद ् अयातिविनयाय तिरोिधैतािदमतिनरासपरकतय ैव तक ापेा अैतिसाेऽि, अथा अैतमागगािमनाम ् अितीये ॄिण संशयरिहता ु  ात।् िक, ौिु तसमिथ त एव तक आदत इऽािप भावां बिन ूमाणेनोदाहत ु शते– “यदिप ौवणितरेकेण मननं िवदध एव ु तक ाऽालाभः सवित; तक मादत ं दशयतींु , नान ेन िमषेण श ु हीत एव ऽ तकऽनभवाे ु ु नगृ ौ नाौीयते”3 इित। न िह के वलेन ु यिमित तक ण िकितं ूितां िवत इित “तकाूितानादथानमे चेदवे मिवमोूसः” इित बादरायणकृ तॄसूऽ भाे भगवादैदि शतम–् “इत नागमगेऽथ के वलेन तक ण ूवातं, यािरागमाः ु पषोेामाऽिनबनाका अूितिता भवि, उेाया िनरशात।् ु ै यने ोेिताका अिभय ु तरैर ैराभामाना तथा िह कै िदिभय ु िे ताः सतोऽ ैराभा इित न ूितितं तकाणां ँये, त ैर ु शमाौियत,ं ु पषमितवै ात।् …अिप च सानाो इित सवषां ु मोवािदनामपु गमः। त सानमेकपं, वतात ।् एकपेण ु वितो योऽथ ः स परमाथ ः, लोके तिषयं ानं सानिमते ु ु यथाि इित। तऽैव ं सित सान े पषाणां िवूितपिरनपपा। तक ानानां ोिवरोधािसा िवूितपिः। यि के निचािक केणेदमेव ु सानिमित ूितािपतं, तदपरेण ाते । तेनािप ूितािपतं ु ततोऽपरेण ात इित च ूिसं लोके । कथमेकपानवितिवषयं ु े च सित तक ूभवं सानं भवेत।् ...वेद त ु िने िवानोिहेत विताथ िवषयोपपेः, तिनत ान समतीतानागतवतमान ैः सवरिप तािक कैरपोतमु शम।् अतः िसम ैवौपिनषद ान ु सानम, ् अतोऽऽ सानानपपे ः संसारािवमो एव ूसेत।”4 इित। 3 4

ॄसूऽभाम २् .१.६ ॄसूऽभाम २् .१.११ 10


ु पयोगिवचारः परमतिनपणे बे

एताायते यद ् आगमाौयरिहताकाः ूितां न लभे। के निचद ् ु ु बिमता तािक केण अनमानािदना यः िसाः ूिताते, तमेन के निचत ् ु ततोऽिधके न बिमता ितरृ  नूतनः िसाः ूिताते, सोऽिप िसाः ु ु ु ततोऽिधके न बिमता पनः ितरियते इित बािौततक ण न िह ूितामाोित ् ् ् परमतम। तात परमतिवषये सदिशनाम ऋषीणां ानपो वेद एव ूामायमावहित, न िह वेदवचनेष ु के निचद ् आे ं ु शते इित शरिसाः। ॄसूऽ ितीयााय ूिसे तक पादािभधेय े ितीये पादे ु ा समेषां दशनानां दोषूदशनपरःसरं ु ौिु तिनरपेतया के वलय िनराकरणकाले ु ा अैततूितापनाथ तक ापेा शरभगवादैरिप यं ूं सम अि न वेित िवषये िनगते– “यपीदं वेदावाानामैदय िनपियत ं ु शां ूवृ,ं न तक शावे वलािभयिु िभः कििां साधियत ं ु षियत ं ु वा ूवृ,ं तथािप वेदावाािन ाचाण ैः सदशनूितपभूतािन सांािददशनािन िनराकरणीयानीित तदथ ः परः पादः ूवतत।े वेदााथ िनणय च सदशनाथ ािणयने पापनं ूथमं ु ण ू ां मोसाधनेन कृ तं, तिहत ं परपूाानािदित। नन ु ममु  ु ं , िकं परपिनराकरणेन सदशनिनपणाय पापनमेव के वलं कत ु य परिवेषकरणेन? बाढमेव,ं तथािप महाजनपिरगृहीतािन महाि सांािदतािण ु सदशनापदेशने ूवृापल भवेेषािमतीनाम ् एतािप सदशनायोपादेयािन इपेा, तथा यिु गाढसवेन सवभािषता ौा च तेष ु इतदसारतोपपादनाय ूयते।”5 इित। एताद ् भाकारवचनात ्केचन िवषया अवधेयेन ताः। ूथमतो, वेदावाानां तायानाय तक ापेा ूकृ ािधकािरणः कृ ते नाि, वेदाथष ु ौावतां तेषां िनमलाःकरणानां वेदतायभतू े अयते अिवचलमितसात।् ितीयतो, ममतीनां सांािदवेदाेतरमतेष ु ौावशाद ् अैतिसाे तथा ूीितन  ािदित भावं मनिस िनधाय मते ढूितपथ परमतिनरासाय ूयते अैितिभः, न त ु परमतिवेषाय परमतदोषूदशन ं परमतिनराकरणं वा त ैः िबयते। ु े रमूामायम ् उोषयोऽिप अनभव अऽेदं ेय ं यद ् अैितनः ौतु  5

ॄसूऽभाम २् .२.१ 11


पलाश घोडइ

ूामायं न ितरुवि। एतिषये शारवचनमेव िवते– “न धमिजासायािमव ु ु ादय एव ूमाणं ॄिजासायाम।् िक ु ौ ु ादयोऽनभवादय ौ ् ु ु यथासविमह ूमाणम, अनभवावसानाूतविवषया ॄान।”6 ् नभवोऽिप ु इित। अत एव ॄिवदाम अ ूमाणेन अपु गते अैितिभः। पर ु ु अऽािप शरभगवादानामिभूायो िह ॄिवदाम ् अनभवोऽिप ौिु तिवरोधी न ु व ािदित। यिद ॄिवदाम ् अनभवोऽिप ु ु नसाय ात, ् िक ु ौ ूमाणेन ु ॄ, ु ं ॄ ैव ौिु तूितपां न त ु सगणं ीिबयते तिह अैितसमिथ तं िनगण ु ॄिवानादेव कै वूाििरािदमतािन ीकत ु न अैितसमिथ तिनगण ु ॄान ेन मिु ं शे। कुतः इित चेत, ् न िह के वलम ् अैितन एव िनगण ु म।् िविशाैत-ैतािदमागगािमनः िवे इित कथिदिप ीकत ु य ु ु ु ा इित ीकरणीयं, तदीयानामिप अनभवानां रामानजूभृ तयोऽिप म ु ूामायापु गमात।् िक, आधिनकाचाय ष ु ौीरामकृ -ौीअरिवु ु पषे ु रामदासूभृतीनां म न ीकृ तानाम ् अनभवोऽिप ूसेऽिन ् ु ने सगणे ु न च अनभू ु यः। तेऽिप ईरं िनगण ु तवः। अनसे मते ईरतिविनयिवषये तक ापेा न ैव करणीया। तक िह ु ु बिसापे ः। बििह अःकरणवृििवशषपा। न िह मनःपदवाेन पिरिेनाःकरणेन अपिरिम ् अनपं परमतं कियतमु िप शं, का कथा ूाेः। ौतु यः ृतय असकृ त ् परमत मनसा अगं िनगदयि। तथािह कािनचन ौिु तवााऽोदाि॑ये– ु येनामनो मतम।् यनसा न मनते तदेव ॄ ं िवि नेदं यिददमपु ासते॥ [के नोपिनषद ् १.६] यो मनिस ितनसोऽरो यं मनो न वेद य मनः शरीरं यो मनोऽरो यमयेष त आायामृतः॥ [बृ.उ. ३.७.२०] अँयमवहायममामलणम ् िचमपदेँयमेकाूयसारम।् ूपोपशमं शां िशवमैत ं चतथु  मे स आा स िवेयः॥ [माडूोपिनषद ् ७] न ैव वाचा न मनसा ूा ं ु शो न चषु ा। [कठोपिनषद ् २.३.१२] 6

ॄसूऽभाम १् .१.२ 12


ु पयोगिवचारः परमतिनपणे बे

 ित न वागित नो मनः। न तऽ चगु  ु न िवो न िवजानीमो यथेतदनिशात ॥् अदेव तििदतादथो अिविदतादिध। [के नोपिनषद ् १.३-४] ृितवामिप उदाहत ु शम।् यथा– ु ते।[ौीमगवीता २.२५] अोऽयमिचोऽयमिवकायऽयम अऽ गीतासूते यत ् परमतमिचम।् शरभगवादैरिप उते– “सवकरणािवषया त इित अोऽयमाा। अत एव अिचोऽयम।् यि इियगोचरिािवषयमापते। अयं ाा अिनियगोचराद ् अिचः” [ौीमगवीताभाम ् २.२५] इित। ु अतो मनसागं तं कुतो मनोापारपेण तक णानसात िु मते इित ु आय जनयेदवे । वतः शरभगवादैरिप अैतमेव परमतिमित ु पयोगः कृ त ु ु ौितताय िनगदयिः ौिततायपयालोचनवेलायां बे ु ं ॄ उपिनषिद ूितपाते इऽ न संशते, पर ु इित भाित। िनगण ु ं ॄ एव उपिनषितपािमऽ िवूितपिरेव। वतु िनगण ु ु ॄिवषये सगणॄिवषये उपिनषिद िनगण च ूितपादनं िवते। यथा– ु ु ॄूितपादनादनरमिप उमाहैमवाानपरःसरं के नोपिनषिद िनगण ु ॄ ूितपाते। त ैिरीयोपिनषिद “सं ानमनं ॄ” इित सगणं ु ॄूितपादनानरं “ताा एतादान आकाशः सूतः” इेव ं िनगण ु ु ं ॄ सगणॄ ूितपाते। अिन ् िवषये अैितनो ॄवु ि यत ् िनगण कथिद ् बोधियतमु ् मािधकािरणां कृ ते अारोपापवादायमािौ एताश ु ु उपदेशो, न त ु सगणॄूितपादने उपिनषदां तायिमित। भिमागानसािरणो ु ॄानादनरं जगदिप ॄण ैितनोऽिन ् िवषये कथयि यत ् िनगण ् ईर ैव ु एव सूतिमित ानं भवित, ततो जगदगत ं सवमवे वजातम ् ु ूकाशपिमित ायते; ततो भो भगवमेव सवऽ पँयनानरसमनभवन ु ानापेयािप उमिमित बोधियतमु वे मोदते; एतदैतानम ् अैितसतिनगण ु ु ॄूितपादनानरं सगणॄणो िनगण िनदश इित। ौीरामकृ परमहंसानां दशन ं त ु ैताैतािददशनानां समयं संसाािप तािन सवािण अती नूतनं तं ूकाशयित। ौीरामकृ दशन े तक णाूां परमतं तक ण ातमु िप न ेते। ौीरामकृ ा ु परमेशतं िभ ैः मागः अपरोतया सााृ  13


पलाश घोडइ

पिरपूणि वानं ूा उदघोषयन ् यत ् सवायेव िभािन मतािन अतः परमतूापकायेव। यावि मतािन तावः पानः, पर ु सवषां लं ु परमतमेव। ौीरामकृ  वचनिमव वचनं पद िशवमिहोऽे ूाते– ु ु िटलनानापथजषां ु चीनां वैिचाजक नृणामेको गमिस पयसामणव इव॥ इित। ् वायिप यथा िभमागण गो नः अिमे समिु मािवशि तत स ैताैतािदमतािन िभिभमागमािौ अत एकमेव ईरतं ूापयि। ु मागवे भेदो, न त ु ूाे विन। िक, ौीरामकृ मते य एव ैितनां ् ु  ं ॄ, स एव योिगनां परमाा। एक ैव ईर भगवान, तदेवाैितनां िनगण ु साकारिनराकारादीिन अनािन पािण। तद ् अािभयिु परःसरं कथिदिप ् ाकारपं धे, यथा जलं ु बों ु न शते। िनराकारं ॄ भानमहाय कदािचत स ् बोम।् एतिरपूणि वानं ु ा तत प् रमतम अ शैात ि् हमं सायते। एवं य के वलं िवािनन एव सवित। िवानी नाम स एव भवित यो न के वलं परमतं ् तदनभवे ु ु न ातवान ् सााृ तवान ् वा, िक ु ूितणं परमतम ् अनभवन ु समृः सातः। एवं ौीरामकृ दशन े यिु परःसरं परमतानं न ैव सवतीित ं िनगते। ु ेन ूातः ािमरामदासः ौीरामकृ दशन ं ूश िवंशशताां म पूणत या तशन िसां समिथ तवान।् ईरिवषये तचनमऽ उपापियत ं ु शते : To the question whether God is personal or impersonal, Ramdas’ answer is that God is at once personal and impersonal. You can behold Him as everything and in everything in the universe....He is an Impersonal Person, that is, He is not only the all-pervading nameless and formless Reality, but He is also all that have names and forms... How this is possible is very difficult to describe. We have read such things in the life of Sri Ramakrishna. He used to have Darshan of some living images of Divinity. He even played with them. But if you try to understand this 14


ु पयोगिवचारः परमतिनपणे बे

by the help of the poor intellect, which has only a very limited capacity, you cannot comprehend how these things are possible. On the higher spiritual plane you can actually experience this.7 ् शिमित ूितपादय ु परमतमहणम अ ौीरामकृ परमहंसा अिप बा ु उदाजः– यथा कलसं ीकृ  समिे िकयलमीित पिरमात ं ु न शते, तत ् ् सवम।् पिरिेनाःकरणेन अनप परमत पूणत ो ानम अ अंशत ु तानं सवित, पर ु तानमेव यथाथ िमित ममानः कू पमडूक ु इव पिरिमतबििरित ातम।् तेनोते– अा यथा हिनः पादं कण ु शु डम ् उदरं ृा तदाकारवान ् हीित ॄवु ः अंशतो यथाथ तं पं ूकाशयोऽिप पिरपूणह ििवानवो न भवि, तद ् ैताैतािदवािदनोऽिप  रतं न ूकाशयि। न अंशतः परमेरपं ूकाशयोऽिप पिरपूण ् मेित। ईरः साकारो िनराकारः तदितिर। कदािचद ् ईर पम आ ु िनेत ं ु न कदािचते। अनप त पिमदिममेविे त बा ौीमगवीतायामिप ौीरामकृ मतसितिवत इित भाित। ु ते भगवता– ौीमगवीतायाम ये यथा मां ूपे तांथ ैव भजाहम।् ु  े मनाः ु मम वतानवत पाथ  सवशः॥ [ौीमगवीता ४.११] अऽािप ान-कम-भियोगानां मो ैकपरम ् उोत इित गते। िक, गीतास ु सवान ् योगान ् िनवय भगवता किचदेक ु योग ौें नोोिषतम।् एतेनािप बते य किचदेक योग ौें पर ु सवषामेव। ताधकानां कृ ते त ु तदेव ौेिमित मा अमेसतम।् एतेन ममितसाधकसौकयाय अैत-ैत-िविशाैतािदवािदनां ु मतौेापनपरःसरं परमतदोषूदशन ं न दोषायेवगम।् ् ौधानाः, परमे ले एव परं ौाव ु अैितनोऽिप ूिबयायाम अ वतः इित ँयते। सरेु राचायाणां वचनिमह ूिणधानयोयम–् ु ं ु ां िः यया यया भवेत प् स ूगािन। ् ाी सा चानविता॥ सा स ैव ूिबयेह ात स (बृहदारयकोपिनषावाितकम–् अ.१, ॄा.४, ो.४०२)

7

Ramdas Speaks. Vol.3. p.16. 15


पलाश घोडइ

यिप एतचनम ् अैितनाम ् अवेदाभासिबूितिबािदवादानाम ् आैकूितपिपरं ूदशियत ं ु ूवृम ् तथािप एतादेव वचनाद ् अािभः अवग ं ु शते यत ् ैतिविशाैताैतािददशनानामिप परमतूितपावेव तायम।् गमन ेष ु एव भेदो, न त ु गे। “एकं सिूा बधा वदि”8 ु इित ऋवेदवचनमिप िवषयेऽिन ् ूमाणभूतम।् अतो बिः उपपिवा परमतमहणाय सहायभूतािप अनः परमतावगमनायासमथा। ताद ् ु पयोगे ु ब न अनप परमत पूणत ः अवगमनम ् अशिमित ाा यिु साहाेन परमतावगमनाय यो न ैव िवधेयः। -K-

8

ऋवेदसंिहता १.१६४.४६ 16


िवूितपिवाजसंशय िवचारािवचारः ०.भूिमका

हिरपदश*

ु ु चतुेष ु परमपषाथ धमाथ काममोापषाथ मोः समवेदाथ सारसहभूतः परॄान ेन ैवाो भवतीित अैतवेदारााः। ताैत ं ूानऽयेष ु भगवता शराचायण ूितािपतम।् पर अधीनाम ् अाशााणां च ॅमवशात ् तामथां ूाम।् तादेव शरोमैतमपु ोलियत ं ु वािदमतिनरासन ेन तेषां ॅमिनराकरणाय पिडतूवरः ु दनसरती “अैतिसि”िरित वादूधानं मं िवरचयामास। तऽ च मधसू ु  ैव िवचारे ूवृने मकऽा आदावेवालोते वमाणां िवचारपितमनसृ मूदिशतिवूितपिवाजसंशय िवचारामि न वेित। िवचाराामि इित मकतृम तेऽिप के षािते नाीतोऽािभः ु ाानपरःसरमिबे िवचायत े त संशय िवचारामि न वेित।

१. िवचारः िवचारपित

 ः नन ु कोऽयं िवचारः। उते– यदा कििद ् िवषये संशयिनराकरणपूवक ूकृ ततिनणयो भवित तदा तिषयकं वचनमेव िवचारपदवां भवित। अथवा तिषयकं संशयिनराकरणवामेव िवचारपदवां भवित। अतो िवचार फलं संशयिनवृिः ॅमिनरसनं वा। अ ैव िवचार पािरभािषकं नाम कथा। सोऽयं िवचारः ििवधः किताकितभेदने । आचायः यदा िशिहतकामनाय ममे िवचारं करोित, तदा तवित कितिवचारः। यथा वेदादशन ूेकमिप अिधकरणमेकैको िवचारः। अ िवचार अाः िवषयसंशयसितपूवप िसापाः। अनेके फलभेदं पूवप खडनं च ीकृ  सिवधं कथयि। ु ु गिशमे , सभामे वा वािदूितवािदनोः य उरूरपवाूयोगः स अकितिवचारः। अ िवचार चारोऽाः– *

ु शोधाऽः, संृतिवभागे, यादवपरिविवालय।


हिरपदश

िवषयसंशयपूवप िसापाः। पूवप  एव वािदपः, िसाप एव ु ूितवािदपः। अयं च िवचारः पनििवधः वादजिवतडापः। तऽ ु सह ु नु ा सह कथा वादः, सा च तिनणयावसाना।” “िविजगीषणा “तबभु  कथा जः, सा च िवजयावसाना वािदिनमहमाऽूयोजना” इित। “िवतडा त ु पापनाहीना परपखडनमाऽपयवसाना” इित। ु क न वेित पररमतवैिभे साते उभयमतयोम े क साधं ूितानाथ उभयोमतूवतकयोम े िवचारः ूचिलतो भवित। तििचारे  ं िवचारकेन एको मो भवित। स िवचाराूव िवचायिवषयोारणपूवक ् ् ् “येदं साधनीयम”, “अनेन ेदं षणीयम” इित िनयमापनं कुयात यमयब ु । तत वािदूितवािदां पिनणय े अनमितदानम ु इते ।् तत तेषां ् जयपराजयोोषणम। िवचारा अिधकारी िऽिवधः अूितपः, िवूितपः, िक सिहानः। य िवचायिवषये नाि िकिदिप ानं सः अूितपः। य िवपरीतिनयोऽि स िवूितपः, य च संशयोऽि सः सिहानः। ु ा िवषयिवशेष े सिमानः अूितपः अिधकारी अपरप कथां ौ सिहानोऽिधकारी सन ्िवचारे ूवतत।े अयमेव सिहानः वादिवचारे ूवतत।े िवूितप ु जिवतडादौ ूवतत,े िच परािजतः सन व् ादे ूवतत।े ु दन ेन मासादाियकासतीथ कृ ताैतखडनपरकामकऽा मधसू यामृतिमित म खडनं कृ ाैत ं ूितापियतिु मता मादौ  ात ् ैतिमामेव ूितातम–् “अैतिसेः ैतिमािसिपूवक ूथममपु पादनीयिम”ित। अथात ् यऽ यऽ ौिु तिभः “एकमेवाितीयम”,् “तमिस”, “सं ानमनं ॄ” इािदिभः अैतिनयः कृ तऽ  एव। तथा िह ैत िमािनयाभावे तऽ ैतिमािनयपूवक नाैतिसििरतो मकऽा ूथममेव ैतव ु पं कृ ा त ु िमामनमीयते ।

२. अैतिसिः

ु ा च ूितिपपादियिषता। उते नन ु िकिमयमैतिसिः यकऽा, ौ

18


िवूितपिवाजसंशय िवचारािवचारः

च बालबोिधनीकारैः– “ैताभावोपलितिनिवककिनयः”2 इित। अैत–ं िनिवककम।् िसिः– िनयः। अथात ् अैतिसिनाम िनिवककिनयः। स च िनयो ैताभावोपलित इित। सूकारं ानं सिवककम।् ु । ॄिनये ूकारीभूतधमाभावात ् ताशिनयो िनिवकक इते अतो ैताभावोपलितॄिवषयकिनिवककिनय एव अैतिसिपदाथ ः।

३. अैतौतु ःे तायम ्

ु ा अैतिनयः कृ तऽ तऽ ैतिमापूवक  यं यऽ यऽ ौ इित तिददान िवचायत।े अैतॄूितपािदकायाः “एकमेवाितीयम”् 3 े ाय इािदौतु  ैताभावोपलितिनिवककॄिनये, न तु च ैतमाऽे। यिद च ैतमाऽूितपौ तासां ौतु ीनां ताय ीिबयेत ु तिह ौतु ीनामनवादमाऽं ूसेत, तत थ तापिः ात ् ु ूितपादके च ैतमाऽ ूकाशात ् िनिसा। िनिसवनः ् थ तापििरथ ः। ु ौतु ीनामनवादपात  ु ु िक च ैतमाऽूितपादके ौतु ीनां पषाथा नपयोिगं ूसेत, ् ु  ात। च ैतमाऽं त अिवािदैतजात च ैतमाऽ ैतॅमपानथ िनवतक साधकमेव भवित। वाितककृ िोम–् “यसादादिवािद िसतीव िदवािनशम”् 4 इित। अत एवाैतूितपादकौतु ीनां ताय ैताभावोपलित-ॄिवषयूतीतौ ु एव। ताशूतीतेः पूवि साभावात ् ौतु ीनामनवादकं नाि। िक ु ात ् परमपषाथ ु उूतीितः अनथ जालिनवृःे हेत ूित हेतिु रिप िसं भवित। अतोऽैतॄूितपादकौतु ीनां ैताभावूकारकॄबोधनारा ैताभावोपलितॄपधिममाऽबोधकिमित िसम।् ताशिमा ु ादयित। ूितपाम।् “एकमेवाितीयम”् इािदौिु तः िनिवककॄानम अतः ौतु ःे परमताय िनिवककॄिनये अवारताय त ु ैतिमाे इित। अैतिसौ चतथु मलोक बालवोिधनीाा छाोयोपिनषद ्– ६.२.१ 4 ौीराजेनाथ-घोषेन सािदत अैतिसेः ूथमपिरेदः, पृ० ३५ 2 3

19


हिरपदश

ु ैव यिद ैतिमापूवक  मैत ं ूितपािदतं तिह िकमथऽयं नन ु ौ ु ैव ूितपािदतात ् ु पनः वादूस इित न वम।् यिप ौ नारणीयं तथाानानामाशााणां च ॅमकृ तवादिनरासाय ु इदमारणीयमेव। अिप च ौिु तबोिधतिमां यिद यथाथानमानािदना सािधतं भवेिह तेषामिप वािदनां ौतु ौ ौा उेत। अतः ूामेव ैत िमामपु पादनीयमेव। तोपपादनं पावयवपिरकरोपेतवापास ु ितसृष ु कथास ु वादजिवतडास ु अतमामािौ करणीयम।् यं मकृ िः– “उपपादनं च पसाधनपरपिनराकरणाां भवतीित तभयं वादजिवतडानामतमां कथामािौ सादनीयम”् 5 इित। एव ितसृष ु कथास ु अ अैतिसििरित म वादूधानात ् ु वादिनयमानसारं वािदूितवािदनोः िवचाराणाूव मेन एके न िवूितपिः ूदशनीया। तत संशये उिदते एके न पूवप ोापनम, ् अेन एके न िसापोापनं करणीयम।् तत आेपः समाधानं ं पेण िवचारः ूचिलतो भवित। एतमेव– “िवषयो ूितसमाधानिमेव िवशय ैव पूवप थोरम”् 6 इित। अऽैव भवित संशयो मेन ूदिशत िवूितपिजसंशय िवचारामि न वेित। तामकारेण िवचारोऽयमारः।

४. िवचारसितः

ु िजां भवित अैतिसिं ूितिपपादियषणा माकऽा िकमथ िवूितपिजसंशय िवचारामि न वेित िवचारो मादौ आरः।  ादैतिसेः। यावता ैतिमामेव ूथममपु पादनीयं, तूवक अऽोते न ेदमसूलािपतम।् यात ् ैतिमां पापनं परपिनराकरण ैतभयपमािौ अथात ् जगं िक  ं ूवतनीयो यो िवचारः स संशयजात ् जगिां पयपिरमहपूवक िवचारासंशयजनकिवूितपिवामादौ मेन ूदशनीयम।् अतो  वे िवूितपिवां ूदँयत।े अतो नायं दोषः। ैतिमाूितपादनाूवम तादेव ूितपादनीयं िवूितपिजसंशय िवचारामि न वेित। 5 6

ु ानिगिरणा सािदत अैतिसेः ूथमपिरेद,े पृ० ४ ािमिवश भादीिपका 20


िवूितपिवाजसंशय िवचारािवचारः

६. ायामृतकार ासतीथ  मतम ्

एतेषां मते संशयजनकिवाथ ूितपािदका या िवूितूिः मेन िवचाराूव ूदँयत,े सा िनरिथ का। यात–्

६.१. मूलाभावात–् भाािदमूलमे न ािप िवूितपिः ूदिशता। यिद

िवूितूेः िवचारां ािह अवँयमेव मूलमे ूदिशता ात।् अिप च िवूितपिवां िवचारां भिवत ं ु नाहित, याद ् िवूितपिं ूदँय ु “िवमतं िमा न वेित” इािदपेणानमानकथाौयं िवनािप “िवं िमा” इािदपेण अवँयापेितूितावाादेव पापनं परपिनराकरणं ु सवित, अतो “िवमतं िमा न वेित” इनमानाथ िवूितपिूदशन ं िनरथ कमेविे त। ६.२. वाादीनां िनयात–् वािदूितवािदनोः िवशेषदशनसात ् िवूितपिवाजसंशयो वािदूितवािदनोः संशयजनको न भवित, वािदूितवािदनोः पिनयाावँयकात।् मवाेन न ु कदािप तेषां संशयोिभिवतमहित। तेषा पिनयं कथाूवृःे पूव ‘समिवापकपरीायामे’व िसम।् यिद उते वािदूितवािदनोः ु िनयपूितबसात ् िवूितपिवाेन तेषां संशयपफलाने ऽिप िवूितपिवा संशयजनकपपयोयं त ु अि एव। अतः ् ेन िवूितपिूदशन ं करणीयमेव। समयबािदवत म इित चे, ‘त’ फलोपधायकमेवािसमतः पयोयमिप कियत ं ु न शते, फलोपिहतजातीय ैव पयोयीकारात।् वािदूितवािदनोः िवशेषदशन अवँयापेणीयात ् िवूितपिवां वािदूितवािदिनसंशय फलोपधायके कारणं न भवित, अतः पयोयमिप न भवित। यिद ािप फलोपधायकमि तिह त ैव पयोयमीित उते। य न कुऽािप फलं जनयित त पयोयकारणमीित कथन े हेाभावः। िवूितपिवां यात ् कुऽािप वािदूितवािदनोः संशयोादकं न भवित, ् लोपधायकं ु तात ि् वूितपिवां दसनीयतयािप न संशयजनकम।् अथात फ पयोय न कारणिमित।

21


हिरपदश

६.३. िनये ूमाणात–् अिप च वाादीनां िनयवे ूमाणं त ु वाचतीयं वां– “िनितौ िह वादं कुतः”7 इित।

६.४.

ूयोजनाभावात–् मेन नावँयमेव िवूितूितः ूदशनीया

६.५.

ूयोजनाराभावात–् पपिरमहपफलाथािसेऽिप न

इित यीिबयते त का आवँयकता– यिद साधनीयकोिटपिरमहः पपिरमहो वा त ूयोजनिमित उते तदिप न, त पपिरमह कथाबिहभूत िवषयात।् अत एव िनमहानोावन ु ण संृतपेण भाषावाारा वा “मया अयोयलौिककरीानसारे ूपिमां साते” इािदपवािदवाेन अथवा “ताशूपिमां या साताम”् इािदपमकितिवषयीकारेण ापनीयकोटे ः पिरमहसवात ् ूितावाितिरकुसृिकनापिवूितूिवां थ मेव। यं ासतीथाचायण ायामृत–े “त च कथाबाेन ु िनमहानहण लौिककरीानसािरणा संृतपेण वा भाषापेण वा ‘मया ूपिमां साते’ इित वािदवाेन वा, ‘या ूपिमां साताम’् इित मपिरकितिवषयीकारेण वा िसौ ूिताितिर ु  िवूितूिवा वैयात”् 8 इित। अतः पपिरमहपं उकुसृिय ु ं तथाबिहभूत लौिककरी ैव िसात ् िनयोजनमेव। ययोजनम तािक कमते िवूितपेः पपिरमहपोिरिप अूमाणीभूता। यं ु 9 इित। अतो ासतीथण– “इदं च िवूितूिदशन ं तािक करी ैव, न त ु वतः” िवूितपिजसंशय िवचारां नाीित। िनयोजनं, िवूितूिवा त ूयोजनारािदित चेते िकिमदं ूयोजनानरं, िकं साोपिितः, अथवा पूयोजकः संशय इित।

६.५.२ न पूयोजकः– नािप ितीयः पः पूयोजकः संशयपः।

यिप ‘सिधसाधमा धम पः’, ‘सिधसावान ् पः’ इित ु ण पताूयोजकसंशयीकारथािप क संशयः ूाचीनपदाथ िवदां मतानसारे पताूयोजक इित िववेचनीयम।् वािदूितवािदनोः िवशेषदशनसात ् ु ानिगिरणा सािदते अैतिसेः ूथमपिरेद,े पृ० ७ ािमिवश ायामृत े १.२ 9 तऽैव

7

8

22


िवूितपिवाजसंशय िवचारािवचारः

संशयजनकिवशेषदशनाभावपसंशयहेसा िवूितूिवा वािदूितवािदनोः संशयजनकं न िसम।् न च सिधसाधमवं पिमित संशयघिटतपात ि् वूितूिजसंशय पसादकतयोपयोग इित वां, सिधसाधमव पाूयोजकात।् ताय त–ु ु ं , ूमाणं यिप ूाचीन ैः न ैयाियकै ः सिधसाधमवं पतालणम ु च वाायनीयं दिशत–ं ‘नानपले ऽथ न िनणतेऽथ ायः ूवतत े 10 िक ु सिधेऽथ’ इित तथािप न ेदं िन ं पतालणं भिवतमु हित, ु याद ् ूमाणारिनणतेऽथऽिप अनिमया ायूयोगदशनात।् ु यथा िह अनमानूकाशे िचदोपााय ैः– ‘साधकमानपदम ् 11 ु ु अनमानाितिरसाधकमानपरं वा’ इित। तथा िह िनितेऽथ अनमानं भवित– ‘गगनं मेघवत, ् घनगजनात’् इािदष।ु अतो न ेह सिधसाधमवं पतायाः िन ं लणिमित। अत एव लणेऽिोषं पँयन ् ौीमिनाथायपाननभाचायः पतालणं ूणािय– िसषाधियषया शूा िसियऽ न िवते। ु स पऽ वृिानादनिमितभ वते ।् । [कािरकावली ७०] इित। अ ैव ाखानावसरे उं ‘िसषाधियषािवरहिविशिसभावः पता’12 इित। उ तेन ैव– ‘िसषाधियषामाऽं न पता, िवनािप िसषाधियषां घनगिजतने ु मेघानमानात ।् अतएव सासेहोिप न पता, िवनािप सासेहं 13 ु तदनमानात ’् इित एतादेव मकारेण ासाचायण ूों – ‘संशयं िवनािप िसषाधियषािवरहसहकृ तसाधकमानाभावप प सवा’14 ु ाभावात ् न िवूितूिजसंशय इित। अतः पतायाः संशयूय पसादकतयोपयोगः। यिद उते वािदूितवािदनोः िनयवे अिप पािरषदां िनयाभावात ् िवूितपिवां तेषां संशयजनकं भिवित िक ताशसंशय ूथमगौतमसूऽ वाायनभाम ् ौीराजेनाथ-घोषेन सािदते अैतिसेः ूथमपिरेद–े ५८ पऽाः 12 ु ावली कािरकावाः ७० कािरकायाः िसाम 13 तऽैव 14 ायामृतम–् १.३ 10 11

23


हिरपदश

िवचारािमित, एतदिप न। अदीयसंशय पताया अूयोजकात ् ु अनमानानम ।् तादेव िवचारानमिप। अतः सिधसाधमवं न पम।्

ं य अितूसिात–् यिद उते वािदूितवािदनोः ६.६. आहायसश

ं यो यथा ‘वभाववान ् ॑दो विमान ् न वा’ पिनयवेऽिप आहायसश ं याूितबकः, ताद ् इाकारको भिवतमु हित, याद ् िनय आहायसश ं यो िवचाराो भिवतमु हतीित चे, य सािनयो जातः, िक ु आहायसश ु ु न भवित, यतो िह तिले पता एव नाि– अनमान ेऽिनाि तानमानं ‘सिधसाधमवं पं’ वा भवत ु ‘िसषाधियषािवरहिविशिसभाववं ु ं यसादनिमितूसः पं’ वा भवत।ु अतोऽिले आहायसश ं यािप ात।् िक ु न भवतीतो िवूितपिवाजाहायसश ् ं य पाूयोजकात िवचारानमेव। न चेापिः, आहायसश ं य िवूितूिवासापेात ् इित। उं िह ासाचायण– “आहायसश 15 ् चाितूसिेन पाूयोजकात, िवूितूिवाानपेा” इित।

६.७. िवरोधात–् यिद के निचते सिधसाधमव पताूयोजक-

ात, ् ताशसंशयजनकिवूितपिवाजसंशय िवचाराम ् अि इित, एतदसत।् याद ्– ‘ौोतो मः’16 इित ौिु तवाले ूथमतः ु ु मननपानमानासवः। ौवणेन शाबोधाकािनये संजाते पनः तात ् ‘िसषाधियषािवरहिविशिसभाव’ एव पता। यात ् ् शाबोधाकािनये सिप िसषाधियषयामिप बाधाभावात। अतः ु िविशाभावपपताया अिप सवः। िसषाधियषासवात ् िवशेषाभावूय ु ु ौोवणोरमननासवः। सिधसाधमव ैव पे ौ

६.८. गौरवदोषात–् नन ु पपिरमह एव िवूितपिवा न फलं

याद ् मूदिशतिवूितपिवाेन ापनीयकोिटपिरमहसवः िक “येदं साधनीयम”् इित कथाबिहभतू मवाादिप सव इित उभयािप वा पपिरमाहकात ् के न वाेन पपिरमहपफलं भिवतीित िविनगमकाभावात ् िवूितपिवाािप पपिरमहपफलसवात ् अि 15 16

तऽैव बृहदारयकोपिनषद ्– २.४.५ 24


िवूितपिवाजसंशय िवचारािवचारः

ु तात ् ख िवचारािमित चे। “येदं साधनीयम”् इित वा लघभू पपिरमहपफलोेशने ूयोगः समीचीनः िक ु अन ेकिवशेषणिविशु िवूितपिवाालं भिवित इे ु गौरवदोषः ूसेत। कुसृिूय ु म।् तादेव न अतः पपिरमहपफलं िवूितपिवाािप इित वं ु न य िवचारािमित। अतो न कथिदिप िवूितूिवा िवचारां िसं भवतीतो मेन िवूितपिवाूदशन ं िनयोजनाय एव इित ायामृतकाराणां तत ्  ां च मतम।् एतावता पूवप  उपािपतः। टीकाकतॄण

ु दनसरितमतम ् ७. मधसू

ासतीथ चायण पूव यितपािदतं िवूितपिवाजसंशय ु दनसरतीनां मते न भवित। तिददान िवचाराां नाीित तदेषां मधसू िवचायत।े ७.१.१ न मूलाभावः– “िवं िमा” इेु िवशेन ॄालीकूाितभािसकानामिप महणसवात ् ॄिण अलीके च बाधदोषो भवित, ूाितभािसके शिु रजतादौ िवे िससाधनदोषो भिवित। िक ु “िवमतं ु ते दोषा न सवि। िमा” इे िवूितपिूदशन ेनािप उदोष तादवमेव याद ् िवमतिमित पदेनािप ॄालीकूाितभािसकानां महणं भिवित, िवमितिवषयमाऽ िव महणािदित यिद उेत तिह वं िवूितूेः िवशेपेण यो िनिदः ु ूपः, स एवानिमितपे “िवमतिम”ित शेन गृहीतं भवित, एतदितिरानां ॄालीकानां महणं न भवित। अत उबाधािददोषाणां नाऽ अवकाशः। अिप च त ैः यत ् मूलमे िवूितपिदशनाभावात ् त अनावँयकं  माधान ेन ैवापाम।् याद ् बाधािददोषिनराकरणूितपािदतं तदिप पूवस पूयोजनिविशूितपिः अवँयं ूदशनीया। िच िवूितपदशन ं िशाणामनायासोेणीयात ् उपेितमिप न दोषाय। अिप च न कुऽािप मूलमे िवूितूिूदशन ं नाीित न वं, याद ् “िवमतं िमा ँयात”् इित ूाचीनूयोगेिप िवूितपििवशेपेण िवमतिमित पदूयोगो ँयते। अतो न िवूितपिवा ूयोजनाभावः।

25


हिरपदश

७.१.२

न वाादीनां िनयः– िवूितपिवां वाादीनां ु संशयानादकिमित मतमिप असाध।ु वािदूितवािदनोः िनयपूितबसात ् तयोरजनकेऽिप पािरषदां संशयजनको भिवतमु हित, तेषां ु िनयाभावात, ् िक ताशसंशयोऽनमानाने ऽिप िवचाराो भिवतमु हित, ु याद ् संशयो िवचारेण दसनीयः। अाथ ः– िवचारफलं भवित संशयाभावः, ताशसंशयाभावूितयोिगनः संशय िवूितपिवाजात।् अत उूकारेण संशय िवचारां िसिमित। ु यिद उते पािरषदां दसनीयसं शयोथ िवूितपिवा ूयोजनं नाि, वािदूितवािदनोः ूितावाादेव तपलते। अताशसंशयं ् थािसमेव इित। एवमिप कथियत ं ु न शते, कारणं ूित िवूितपिवाम अ िह िवूितपिवाादेव ताशसंशय लाभात ् वाादीनां ूितावां, ु ु न े गौरवदोषसवात।् कोपिितः, िवशेषादशनिमादीनां हेतक ु म।् यं समिवपरीायामेव वाादीनां िनयवं िसिमित तदय यिद कथाूवृःे पूव तेषां पिनयमवँयापेणीयं ािह परपमवल अहंकािरणां जादौ ूवृिन  ात।् यात ् परपे तेषां िनयो नाि।  वे यिद अहंकािरणां ाितिनिमूवृिरिप न संगते। याद ् कथाूवृःे पूवम ु नु ा सह कथा” इित तेषां तिनयिह वादकथायां ूवृसवः। “तबभु  ूागेव उम।् अतिनयो वादोमवे जायते। िवूितपिवा फलोपधायकाभावात ् पयोयमिप नाि इित चेवै म।् िवशेषदशनरिहतयोः वािदूितवािदनोः संशयोादकं यात ् ु िवूितपिवााि तात ् ािप फलानादके पयोयं नाीित ु कथियत ं न शते। अतः पयोयं ताि। ७.१.३ न ूमाणम–् “िनितौ िह वादं कुतः”17 इित वाचतीयवाात ् सवऽािप वािदूितवािदनोः िवशेषदशनसात ् िवूितपिवा ूयोजनमेव नाीित चे, त संशयजनकं िनितमेव। तथािह उं ायसूऽकारेण– ु “समानान ेकधमपपेिवूितपेपलनपलवात िवशेषापेो िवमशः संशयः”18 इित। एतेन ायते संशयजनकं िवूितपिवाािप अि। 17 18

ु ानिगिरणा सािदते अैतिसेः ूथमपिरेद,े ७ पऽाः ािमिवश ायसूऽम–् १.१.२३ 26


िवूितपिवाजसंशय िवचारािवचारः

 िप उं िवशेषदशन ूितबकमेव के वलम।् य च िवशेषदशनमि पूवम ु त संशयाने ऽिप न िवूितपिवा संशयजनकं ु णं भवित। अिप च िवचारे वाादीनां िनयवं ादेव इित कन िनयमो नाि। यं वाचितिमौेण– “िनितौ िह वादं कुतः” इित त ताय त ु एवमेव ूेक वािदनोऽिभनयथा ात ् यथा सवरिप स िवशेषदश इित ायते। िच िवपरीतिनयवान व् ादी अं मतमवल वैूकटनाय जादौ ूवतत।े अतो वािदूितवािदनोः िनयवे ूमाणं नाि। तं मकऽा– “वाादीनां च िनयवे िनयमाभावात”् 19 इित।

७.१.४ न ूयोजनाभावः–

अिप च यं ायामृताचायः– “इदं ु 20 इािद, तदसत, ् यात ् िवूितपिूदशन ं तािक करी ैव न वतः”  िप उं िववादासंशय बीजपात ् िवूितपेरि आवँयकता। पूवम कथायाः पूव वाादीनां पिनयासवात, ् तेषां ारिसकसंशयो भिवतमु हित। ताशसंशय बीजं िवूितपिवाम।् कथायां ूवृानां वाादीनां िववादजिनयेन ैव िनवतनीयाशः संशयः। िनयेन िनवतनीयो यो िववादादः संशय वेन ताशिवूितपिवामेव ु िवचार फलं संशयाभावः िक फलानं संशयोपापकम।् वतो िवचारे ूवृिजनकम।् संशयिनवृिः कथाया एकं ूयोजनिमित वाचितः– ु “अनिधगतबोधः, संशयिनवृिः, अावसयानानिमित फलािन ऽीिण”21 इित। ७.१.५ न ूयोजनाराभावः– िवूितपिूदशन ं न साोपिथ म, ् ु इतः िवचारानपयोयिमित यतं तदिप असत।् यतो िह िवूितपिजसंशय िवचारोपयोिगात ् संशयजननारा िवूितपेरिप िवचारां िसम।् यिप संशय साापयोिगं िवचारं ूित नाि तथािप पररापेण िवचारोपयोिगं न िवते। िक िवूितपिवा पताूयोजकसंशयजनकपेणािप उपयोिगं सावियत ं ु शते। यिप के निचमदीयसंशयः पता अूयोजकः िक तऽैव ायामृतम–् १.३ 21 तायटीका– १.२.१ 19

20

27


हिरपदश

वाादीनां पिनयसात ् संशय एव असवोऽतो िवूितपेपयोगो नाीित, एतदिप न िवते वाादीनां िनयदशनपूितबसात ् िवूितपिवा संशयाजनकेऽिप पयोयं त ु अीित ु फलोपधायकाभावेऽिप सवः ीिबयते। ूितबकूय कारण फलोपधायकपपयोये बाधाभावात।्

ं य अितूसिम–् ७.१.६ न आहायसश

मतिवरोिधात ्  वे त ैः वाचतीयं ‘साधकमानपदम ् यमेव अपाम।् अाथ ः पूवम 22 ु अनमानाितिरसाधकमानपरं वा’ इित वामदु ा दिशत ं संशयशू े अिप ु अनमानं ूवतत,े अऽािप च ‘वभाववान ् ॑दो विमान ् न वा’ इित िनिते ु  ं ािपतम।् अतः कुतो अिप वभाववित ॑दे वनमानं पतािनणयपूवक ं य िवचाराम।् यिप आहायसश ं यः नाऽ ूयोजकथािप न आहायसश खडनूकारे दिशत ं के वलम।्

७.१.७ न िवरोधः– यिप िवूितपिवा तऽ अूयोजकं तथािप ु संशयाभावपफलानं िवचारे ूवृपयोिग। फलानं िवना ूेावतां िवचारे ूवृिन  भवित। िवचार फलं संशयाभावः, त ैव ानं फलानम।् अिप च िवचारूवृःे कारणपं यत ्फलानं संशयाभावानं वा तिन ्िवशेषणपेण वतत े एव संशयः। अतो िवूितपिवाेन संशयानारम ् “अहं सेि” इित संशयपिवशेषानारा संशयाभावपं फलानं सािवतं भवित। तत फलेया िवचारे ूवृिजायते। अतो िवचारे िवूितपेरि आवँयकता। ७.१.८ न गौरवदोषः– सं “येदं साधनीयम”् इित वाादेव साधनीयकोिटपिरमहसवः िक ु एतात ् ूाक ् यिद मेन िवूितपिन  दिशता ािह वाा अूासिकं ूसेत। एतात ् कारणादेव ु िवूितपिवाााि आवँयकता। अन ेकिवशेषणिविशकुसृिूय 23् ु – अिप च ये साधारण कृ ते शााानं ७.२ कथकसदायानरोधात ु नािप िवूितपिवाूदशनमावँयकमेव। कुवि तेषां कथकसदायानामनरोधे ौीराजेनाथ-घोषेन सािदते अैतिसेः ूथमपिरेद,े ५८ पऽाः ये साधारण कृ ते शााानं कुवि ते भवि कथकसदायाः। नेदं ु अपररामाऽं, िशाचारवत ् अािप अि मूलूमाणानमापकता। यथा िह िशाचारेण ु ु ृितः, ृा च मूला ौितः अनिमता भवित, तथ ैव कथकसदायेनािप 22 23

28


िवूितपिवाजसंशय िवचारािवचारः

िवचाराूव िवूितपिवाूदशनाभावे त ैः साकं िवरोधो भवित। यऽ पूवप ििभः उते यत ् िवूितपिूदशन ं कथकसदायरीा ् तअ ् पररायामेव पयवतीतः िनयोजनमेव  ात त भवित चेदिप िनमूल ु तिदित चे, िशाचारानसारं कथकसदायािप अि ूामािणकता। ु अथात ् िशाचारेण ृितः, ृा मूला ौिु तः अनिमता भवित। अतो नाि ु अपररा। यिद च कथकसदाय मूलूमाणानमापका नाि तिह ु िशाचार ैव मूलूमाणानमापकता भिवत ं ु नाहित। अतो िवूितपिूदशन ं न िनयोजनाय। ७.३ िवूितपेरि आवँयकता िक यं पूवप ििभः िवचारे िवूितपिवाूदशन ं नावँयकिमित तऽ िजां भवित तेषामऽािभूायः कः। िकम–् िवूितपिवां संशयजनकमेव नाि? ु िवूितपिजसंशयः अनमानाो नाि? िवूितपिजसंशयः कथाो नाि? इित। नाऽ ूथमः पः। यात ् साधारणासाधारणधमवाानिमव िवूितपिवाािप संशयजनकं ूामािणकै ः ीकृ तम।् नािप ितीयः पः। याद ् “पवत े विरि”, “पवत े विनाि” इित िवाथ ूितपादकवायौवणकािरणः पवत े विं सिहान ु वििवषयकमनमानं जायते। यऽ उते िवशेषदशनरिहत संशयोेऽिप िवशेषदशनवतो ु नोते संशयः। अतः िवूितपिजसंशय नाि अनमानािमित, ु ु एतदिप असत, ् िवशेषदशनवतः अनमानान े ऽिप िवशेषदशनरिहत ैव ु ः संशय ु वतमान एव भवित। ु अनिमितं भवित। िवशेषदशनाभावूय ् ु अतो िभचाराभावात संशय अनमानाे बाधा नाि। एतादेव  ं वादं कुयाताम”् इित समयबारा “वािदूितवािदनौ िवूितपिपूवक कथाूवृात ि् वूितपेः साविऽकं िसमेव। ु यिद उेत िवूितपिवामनाय िवचारः िबयते चेदिप त ु नाि ख ूवायत िनयमिसिः कथं भवतीित चे, याद ् िवूितपिं िवना वाादीनां पिनयाभावात ् पािरषदामिवासो भिवतमु हित। अ

29


हिरपदश

 मेव िवचारे ूवृिभवित। च अिवास पिरहाराथ मेव िवूितपिूदशनपूवक ु िवूितपेिन यमोऽिप एतादेव िसित। वतः योऽयं तृतीयः पः, सोऽिप अिसः। यात ् िवूितपिवाेन अयं ु यिनपणं, वादी, अय ूितवादी इित ायते। वािदूितवािदिनयमः, सानिवधे िनमहसामासामिमािदकं िवचारािमित कथकै ः ीकृ तम।् अतः वािदूितवािदिनयामकपेण कथायां िवूितपिूदशनमावँयकम।् ७.४ संशयः िनरास– पूव यितपािदतं िवचार फलं संशयिनरासऽ भवित संशयः। यऽ वािदूितवािदसानां सवषां िनयमि, तऽ संशयाभावमिु ँय िवचारे ूवृिन  भवित। अतः उे ले िवूितपेरावँयकता नाीित चे, ताशले िवचारकाले संशयाभाव िनयेऽिप िनयजसंार कालारे उेदूसात।् अतः कालारे संशयसावनमिप वतत।े कालारीयसंशयोिानारा कालारीयसंशयाभावान सािवतात ् कालारे “संशयाभावः ु मानो भवत”ु इित इावशात ् िवचारे ूवृिः सवित। अतः अनवित ु , वाादीनां िनयेऽिप संशयाभाविवषियणी या इा, यां फलेा इते सा सिवतमु हित। अतोऽि िवूितपिूदशन आवँयकता।

८. उपसंहारः

साविऽककािलकसंशयाभावूयोजकसंारदााय, वािदूितवािदवापनाथ, मकततािनवहणाथ च िवूितपिरवँयं ूदशनीया। ु – माूदिशत े अूासिके वािदूितवािदवा इे िवषये वािदूितवािदनोरतर जयीकारापिः आपेत। ूासिके िवषय एव वािदूितवािदनोः जयपराजयवा, या मेन अवँयकता सा  े िनवािहता न भवित। िवूितपिूदिशत े सानां ूकृ तकोिटयौतु पूव वाादीनां ूसारे ूवेशो न सवित। अतः िवचारपूव मेन अवँयमेव िवूितपिः ूदशनीया इित िशवम।् -K-

30


मूायाः पिवचारः ु ु मार पान* सक

१. भूिमका

जगित नाि कोऽिप य मु धश पिरचयः नाि एव। पर ु मु धावायाः पलणिवषये ं ानं समेषां नाि। अतः परमहंसपिरोाजकाचायबादरायणकृ तॄसूऽ तृतीयााय ु ु मधािधकरणनामके ितीयपादे मध पं परीते। आदौ तावातं मु ध ूिसिः अि न वा। कारणं िह अूिसे िवषये न कोऽिप यतते तानाय। अतः मु धावा लोके अि न वा तितपादनीयं, ततपलणपरीणिमित। तथािह भाे भगवरपादैः िनगिदतं यत ् मु धो नाम अि यं मूिछत इित ॄूवि लौिककाः इित।2 अिवावासनामयजीवः ु ु कुऽािप ितित। अऽ ूः समदु िे त सवदा ूिसास ु िऽसृष ु जामसषु वास यत ् मु धावायाः का िितः? स िकं ूिसास ु एताेवावाभाव ं ूाोतु पृथगवा इित गयते? संशा िनणयाय बनां पिडतानां ु मतभेदाः सदाये दरीँये। िक लणूमाणाां विसिभ वतीित ायः। मु ध िवषये लोके आयवु द े च ूिसिः वणना च ँयते। मु धावायाः समानपयायवािचशो भवित मूावा इित। आयवु द े ् ााकाराः मोह इिप आचे।4 ु ते।3 के िचत  रोगिवशेषोऽिवकृ ती अतो मु धावायाः पिरचय ु सवऽ िवलसित एव। पर ु मु धावायाः सानाय परीा िबयते ताः पिवानिवषये। मु ध पिवचारे बनामाचायाणां मतभेदाः सि। अतः मु धाायाः पिवचारे तेषां मतािन परीितािन। तेन ैव िनष पेण मु धावायाः िकं पिमायाित। आदौ िविशाैतमतमालोते। शोधाऽः, संृतिवभागे,यादवपूरिविवालय ॄसूऽशारभाम, ् मोतीलाल बन ैरसीदास, १९८० पृा– ६३८ 3 ौीभाम, ् लोिलतकृ गोामी, चौखाा, अ०३ पा०२ अ०४ सू०१० 4 तऽैव *

2


स ुकु मार पान

२. िविशाैतमतम ्

ं ििरेव ीिबयते। पर ु िविशाैतमते त ु मूायाःपम ् अधस िकिैलयं ँयते अैतमतात।् ौीभाे मु धेऽध संिः पिरशेषात5् ु इित सूऽ ाानसमये रामानजाचाया ः अवािदष ु यत ् मु धावायाः ु ं ि एव। पर ु सषु मरणयोः अधस अधसिः इित न ूोम।् त ैः ूों यत ् 6  िः इित चेते मरणायाधसििरित। नन ु कुतः उते मु ध अधस पिरशेषािदित। यतो िह ानाभावाद ् न जागरयोः अभावो भवित। िक ु सषु ाविप न भवित िनिमािदूयोजनलणभेदात।् अिभघातािदः मूायाः ु ु उासािदकं भवित, िनिमम।् ौमापनयािदः सषु  िनिमम।् िक सषु ौ पर ु मरणं िह सवूाणदेहसोपरितः। तथ ैव सूूाणदेहसाविितः मूा। एतेषां मते त ु मु धावा मरणात ् असमीपावा। अतः िविशाैतमते मोह ु मरणायाधसितः इित।

ु ाैतसदायमतम ् ३. श

ु ाैतसदायमतेऽिप मु धाधसिरेव। तथािह वभाचायण श अणभु ाे उते यत ् मु धे मु धभावे अधसिरेव न सवा।7 अऽ ृ ािन कारणं दशयित न िह मु ध यादाविधकारोऽि।8 िक पूवव  अिहोऽादीिन त ु जीवनािधकाराद ् िबये। शाीयवहारोऽिप न अपूव भवित। अत मु धे अधसिः पूवव नोरा इित। कुत एतायते, पिरशेषाद ् एव ायते मु धेऽधसिः। स एव वा न वेित िनयूमाणानामभावादथात ् सेहोऽविशते। ताद ् मु ध अधसिः। अऽ वभाचायनये जीवावा एव िह िवचायत,े न त ु ूाणायनिवघातमूायाः ूाणधमदशनाद ्। तथा बां शरीरधमः। अतः मूायाः अधसिः इित। तऽैव ु मु धे पषे यातावा सा मरणायाधसिः। ौीभाम, ् लोिलतकृ गोामी, चौखाा, अ०३ पा०२ अ०४ सू०१०। 7 ौीमदणभु ाम, ् कृ दास अकादेमी, पृाः– ८९५ 8 ् ामथ ाद ् योपवीताद ्। अिथ ात स 5 6

32


मूायाः पिवचारः

४. भेदाभेदवािदमतम ्

ु अभावः। तथािह भाराचायः भेदाभेदवािदमतेऽिप मु ध न सषु ौ ु ूों मु धः सावोऽवधाय त े तिह संु धरेव न ूबोधयेिदित। अतः ु लािभिहते धरा ताम तीोािभघातेन ूबोधो न कत इित। मस मूित े अधसिमरणानाध सते। यतो िह भाराचायमते िवशेषिवानाभावाद ् न जागिरतयोः अभावः। नािप मृतः ूाणोणेः िवमानात।् अतः अधसिः मु ध।9

् ु ५. वेदाकौभूभाकारमतम

ु ं िः वेदाकौभूभाकारै ः के शवकाँमीिरभैरिप मूायाः अधस 10 ीकृ ता। पर ु मु ध मरणावायाः अध सते। अिप च के शवभमते जागरयोः िवशेषानाभावााभावः। नािप मरणं, ूाणोात।् ु  ा।  िमू नािप सषु िः तैलयाद ्। अतः पिरशेषाद ् मरणाधस ु तथािह के शवकाँमीिरभेन वेदाकौभूभायां ूों मरणं च 11 सवूाणािदसोपरितः।

६. अैतवेदामतम ्

ु मु धावायाः पं भवित सषु िमरणयोः अधसिः इैतवेदारााः। तथािह सूऽमाह बादरायणः मु धेऽधसिः 12् पिरशेषात इित। अऽ पिरशेषाद ् इित हेथ ूदशनाय। आचायशरैः सतया सूऽ ाखानं कृ तम।् ूिसाः ितः अवाः जीव जागिरतं ं ु सषु िमित। िक चतथु ावािप लोके ौतु ा अपसृितिरित। यिद पूवप ििभः आिते एषा मु धावा पृथािचदवा तदिप न िवमतमेव। यतो िह एतावता अािभः ौतु ौ ृतौ कुऽािप न ैव ौतु ं यद ् पवा नाम कािचद ् ूिसा अि। अतः आचायः बमेण िनरािबयते जामदावायाः– ु े न त ु न ूाणोाणौ ु  पं िः कमशषे े सित ूाणोाणौ पनरागतः तादधस ूय ूावतत े इित ितम।् भाराचायकृतॄसूऽभाे। 10 ु ु लािभिहते पषे ु  िः। मरणानाध मघे मूित े मश या तावा साधस ु सते मु धः।– वेदाकौभूभा, िवजयनारायणिमौः, सूणानः, पृा– २४९। 11 ु   ितिववेकः, वेदाकौभूभा सूूाणदेहसेनाविितमू पृा– २४९। 12 अ०३ पा०२ अ०४ सू०१० 9

33


स ुकु मार पान

६.१. जामद ्

नन ु जामदवायामभावो भवत।ु भगवता भाकृ ता ूों मु ध जामित अभावो न भवित। जामद ् नाम यऽ इिय ैः िवषय महणमथ ोपलिः ु भवित सा अवाा।13 जामाले िऽपटीानं वतत।े पर ु जामदवायां मु धो न हीिय ैिवषयानीते। िक अथ ािप अमहणं ँयते। कै िद ् ु आिते यथा इषकारो जामदपीासमनया नाािषयानीते ु ु लसंपातािदजिनतःखानभवमनया तथा मूितािप मस जामदिप ् ु नाािषयानीते इित। पर तथािप न जामोहयोः साम मु ध न ु भवित अचेतयमानाु ध। िक उभयोः अनभविवरोधोऽिप ूीकृ त एव। ु ु वाहमेतावकालमपु लभामानोऽभूविमित तथा इषकारो िह ापृतमना वदतीषमे पर ु मु धः लसंो सन ् ॄवीे तमहमेतावकालं ूिोऽभूव ं न ु लसंपातािदजिनतमु ध शरीरमं िकिया चेिततिमित। अिप च ँयते िह मस ु धरयां पतित। पर जामाले एकिवषयासचेतसोऽिप दडायमानः ितित न त पतनं भवित। अतः न जामोहयोः सां भवित। तात ्मु धावायाः न जामित अभावः भवित।

६.२. ावा

जामाले मा भवभावः िक ावायामिप न भवेद ् मु ध िितः? जामाले ँयमानाः िवषयसंाराः मनिस िति। ्  इते ु ।14 बाेियाणामपु रमे सित मनिस एव जामदवा इव भाषते तत  अतः काले अःकरणवृिभवित, ततः ानं15 भवित। पर ु मु ध ् कुऽ वतत।े िनःसका ापेऽभावः। अतः मु ध बोधो न भवित यत स पर ु  त ु ानं तिकाले भवित। तथािह उितः सन ्वदित अहं िहमालये आसं, राजा अभूविमािद। पर ु मोह ु न िकिद ् मया वेिदतिमित वदित। अतः मोह ु ापेतर एव।

इिय ैरथपलिजागिरतम–् पदशी, रामकृ कृ​ृ तटीका, च ैखाा संृत ूितान िदी, २००८…पृाः– २ 14 करणेषपू संतेष ु जागिरतसंारजः ूयः सिवषयः ः इित पदशी, रामकृ कृ​ृ तटीका, च ैखाा संृत ूितान, िदी, २००८ …पृाः– ३ 15 इियाजिवषयगोचरापरोाःकरणवृवा वा इित वेदापिरभाषा, ौाी गजाननशाी, चौखाा, २०१०, पृाः– ३७०। 13

34


मूायाः पिवचारः

ु ६.३. सषु िः

ु मा भूत ् जामापयोः अभावः िक सषु ावग तः न ाद ् ु भूयसः सादशनाद ्। सषु ाविप बाेियािरियाणामपु रमे सित जीवः ु ् इित। अऽ ु सपेण ितित तषु म गाढिनिां ूित गित। तऽ पनः 16 अिवािवषयीभूताःकरणं बीजपेण ितित। अतः िकमिप कामना न 17 ु ु व मूािवशेषिवानाभावािवशेषाद ्। िक भवित सषु । अतः सषु िरे यासकनािदकं भवित त ु सषु ेु ः अवारभेदाः भवि। तथा ु किु ोितः आह सखमहमां लघूिन मे गाऽािण, ूसं मे ु ु ःखमहमां गिण मे गाऽािण, ॅमनवितं मनः इित, किन ु ते मु धात।् भामतीकारेण मे मनः इित। अतः न च ैतावता सषु ििभ ु उते िवकारेऽिप मूा न सषु ेु िभते। यिप मोहसषु योः सां ् दरीँयते िवशेषिवानोपशमाद ् तथािप तयोः न ैम। अिप च यिद ु ु धयोरभेदः तिह जागिरतयोरिप कै िते ानाभावसाेन सषु म ु िवशेषिवानसाादभेदः ाद ्। अिप च सषु  यं ँयते त ु तामवायामपु ािधरिहेन उते। अतः उपाभाव मु धािप तथ ैव ँयते।18 पर ु तथा न भवित, तयो ु बाेियापारभावाभावाां त ु ु भेदः ँयते तथ ैव सषु मोहयोरिप ूयोजनकारण-लणभेदा भेद ु वतत े एव। आदौ तावद ् तयोः ूयोजनभेदूदशत।े ौम उपशमाय ॄणा साकं ु सिः भवित सषु । िक ु शरीरागाथ िह ॄणा साकं सिः ु भवित मोह। तथािह भामतीकाराः अवादीषःु ौमापनथा िह ॄणा 19 ् ु । शरीरागाथा िह ॄणा संपिमह इित। अऽ भामतीकारैः संपिः सषु म यिु ः ूदिशता यत ्यिप सिप मोहे न मरणं, तथासित मोहे न मरणिमित ु लसंपातािदिनिमाघातकारणाु धावा मरणाथ िह मोहः। िक मस भवित। पर ु बौमािदिनिमकारणात ् ापावा भवित। अिप च

तऽैव, पृाः– ३७०। न तऽ कन कामं कामयते इित माडुोपिनषद ्, गीताूेस, ् मः– ४। 18 यषु ंु ूित सं ौतु ं तपाभावािभूायेण उपाभाव मु धािप सम इित ॄसूऽशारभाम, ् रूभाटीका, मोतीलाल बन ैरसीदास, १९८०, पृा– ६३८ 19 ॄसूऽशारभाम, ् भामतीटीका, मोतीलाल बन ैरसीदास, १९८०, पृा– ६३९ 16

17

35


स ुकु मार पान

ु ु न ेऽािदिवकारलणात ् मोह ूसवदनािदलभेदा सषु  मख च ु मिप भयानकं भवित, भेदः ः। तथा मु ध शरीरकनािदकं ँयते, मख ु ु ं ँयते, अिप च िनमीिलते अ न ेऽे िवािरते भवतः। पर ु सषु  ूसमख न ेऽे भवतः, शरीरकनािदकं न ैव ँयते। िक मोहकाले कदािचद ् िचरमिप ु ित मख ु े नोिसित, ापकाले त ु सवदा उासािदकं भवित। सषु ौ ु िकिलं िनिते चेद ् स उानं भवित। पर ु मु ध त ु मु रपातेनािप ु नाभावः। उानसवः ँयते। अतः तयोः न ैम।् ताद ् मु ध सषु ौ

६.४. अपसृितः

ु व ा अपसृितः मा भवत ु ूिसास ु िऽसृाभावः। पर ु चत ूिसा लोके , तऽैव अभवत।ु यतो िह मरणसमयेऽिप शरीर कनािदकं ु  भयानकािदलणं परीलते। कदािचत ् न ेऽेऽिप िवािरते ँयते। मख भवतः। उासािदकमिप न भवित। अतः मु धमरणावयोः सां वतत।े तात ् मु ध मरणेऽभावः नाि िवूितपिः। शराचायरिप तदिप ु ने । मु धो न मृतः कारणं िह मु ध शरीरे िनराकृ तं वैलयूदशनमख ु यते ूाणवायूता च ँयेत।े िक नािसकाूदेश े हं ाते चेदनभू ूाणोऽि इित। िक लोके ऽिप मु ध परीा िबयते अयं मृतो न वा ु यते तिह मृतोऽयिमित वदित। ूाणोााम।् यिद ूाणोाणोः अिं नानभू मृता शरीर दहनाय अरयं नयि। यिद ूाणोणोः ानं भवित तिह ु उानं ँयतेऽतो न मृत इित। िचिकाथ नयि जनाः। मूित पनः अऽ शराचायण सग ् वबोिः वतत।े तथा निह यमं गतः यमरााद ् ् कदािप न पनीवित ु ूागित। ताम यः एकवारं मरणं ूावान स अतः मु ध न मरणेऽभावः।

६.५. पवा

यिद कोऽिप एवं कथयित मु ध ूिसास ु िऽसृष ु नाभवत,ु पर ु पृथावा भवत।ु तदिप न भवित यतो िह पमी कावा एतावता ौिु तष ु ृितष ु ूिसा न ँयते। अतः पृथेन गणियतमु शाद ् ूमाणाभावाद ् न पवािविशः मु ध इित।

६.६. िसाः

आचायबादरायणमते त ु मु ध अधसिः इेव। मु धाधसिः 36


मूायाः पिवचारः

 पििभः आिते यत ् कथं तरेण तया िनगिदतम।् अऽ पूवच 20 ु सषु  कृ ते ौतु यः ॄवु ि यत ् सं सकृु तं21 ृ तं मृ ं ु ःखािदकं ् तथ ैव मु ध उपापशमात ् कुसिरेव ु ु न भवित। उपापशमात ं िः कुतः? भवत ु अधस तदा उते आचायण यत–् “न ॄूमो ु   ं ि ु सषु  मु धेऽधसपं िजव ॄणा भवतीित। मु ध अधस अधण िनःसकािदना धमण कनािदना मरणधमण इित। अऽ भामतीकारेण  िम”22 इित। कुतः, पिरशेषािदित। ूस ूों यत ् सावैषाामध ु यः सयः सः पिरशेषः इित। ूितषेध े अऽाूसात ् िशमान े विन ु जीवित। मोह ु ारीकारणं मरण। यदा कमयः सूण न भवित तदा पनः ु कमशषे ो भवित चेद ् न पनीवित। तादधसपं िः एव ॄिवदः इि। ं पु गमा न पमी गयते इनवम।् अतः अधस

७. आयवु द ािदमतम ्

शराचायण गािद यत ् लोकायवु द योः मूछा ूिसा अि। ु मूछा अपारनामक िनदानान कारणेष ु अतमा। आयवु द ािदमतानसारं ु ते। अपत े आयवु द ािदमते अपारो नाम रोगिवशेषोऽिवकृ ती ु ृ ं िवत े अन ेन इित अपारः। चरकसंिहतायां त ु अपारः पनः पूवव  23 ु ृितबिससं वीभचेमाविकं तमः ूवेशमाचते। अपार फलं मूा इित। तथािह ँयते शाे– तकः शूता खेदो ानं मूा ूमूढता। िनिानाश तिं भिवित भव॥24 इित। चारोऽपारा भवि वातिपकफसिपातिनिमाः चेित। अतः ् फजिनतात स ् िपातजिनतात अ ् पारो भवित। वातजिनतात ि् परसजिनतात क सता ो तदा संपो भवित इित (छायोपिनषद ् ६.८.१) ु नु  शोको न सकृु तं न ृ तम इ् ित (छायोपिनषद ् ८.४.१) न म 22 ॄसूऽशारभाम, ् भामतीटीका, मोतीलाल बन ैरसीदास, १९८०, पृा– ६३९ 23 अिवेशः, चरक संिहता: (आयवु द दीिपका,िवोितनी टीकोपेता), गासहाय पाडेय, चौखाा संृत संान, वाराणसी, २०६३। 24 अिवेशः, चरक संिहता: (आयवु द दीिपका,िवोितनी टीकोपेता), गासहाय पाडेय, चौखाा संृत संान, वाराणसी, २०६३। 20 21

37


स ुकु मार पान

ु लघातािदजिनतमु धऽ सिपातः नाम सजिनतात ् इित। अिप च मस ु लािदूहारेण शरीरे ूाणवायोः रोधो वातजिनतपे आगित। यतो िह मस भवित। तत मूा भवित। तत अपारः जायते। कफािदः शरीरे अिधकं भवित ु ा भवित। तथ ैव िपादीनां ेयम।् अत मूा भवित काय, ताः चेत ्ततः मछ अपारः करणिमित।

८. उपसंहारः

ु मते त ु मूायाः सषु िमरणयोः अधसिरेव। अैतवेदामते एव ु मु ध सषु िमरणयोः अधूािः इित ीिबयते चेदवे दोषाः भवि। यतो िह शराचायः तया दिशत ं यत ् सावैषाामेव अधसिभवित।  पं िः ीकृ ता तेषां ूोऽयं यत ् यिप येष ु सदायेष ु मु ध मरणायाधस मु ध ारकारणं मरणं ूित तथािप सेु न साकमिप बिन साािन ँये। ु मोह  ििरित नोिचतम।् पनः अत के वलं मरणपाधमािदना साकमधस सवदा कनािदकं भवित इिप नाि। यतो िह िपकफािदिनिमं यिद भवित ् ोह त ु एकऽ ु सिपातजिनतात म मोहदा त ु कनािदकं तथा न ँयते। पनः ु िरता एव ँयते। मलसलािदूहाराघातािदिनिमाोह त ु कनािदकं भवित। सवदा त ु मोह िनसंािदधमसाात ् सां वतत े एव। अतः के वलमरणायाधसिः इित न संगते। अतः आचायशरैः यत ्ूों तदेव ु ं िशवम।् बतरय -K-

38


् सपं तल गीतायाम अ * ु सिजतपरामािनकः

१. भूिमका

िवसताया इितहासे भारतवष बः ूाचीनतमो देशः। िक िवसतायाः िवयमयी संृितः भारतीयसंृितः। अाः संृतेः िनयासो वेदािदौिु तमे गीतािदृितमे च िवधृतोऽि। के वलं न भारतवष देश अिप त ु सममिव मानवसमाजे भारतवष  ौेसादरोपहारो ेन भगवता ु ा ौीमगवीता। तथा िह उपिदा उपिनषारभूता अादशाायसमाय गीतामाहाे उते– सवपिनषदो गावो दोधा गोपालननः। ु पाथ वः सधीभा धं गीतामृत ं महत॥् ु अादशाायेष ु अादशयोगाः ूोा भगवता। वतो य ु यऽ िचः स तद ् ीकृ ा परमपषाथ साधियत ं ु शोित। साात साात ् भगवत एव ताशं वचनमि– “ये यथा मां ूपे तांथ ैव भजाहम”् [ौीमगवीता ४/११]। यत ् िकमिप एकं सया पाते ु ः िसित। रामकृ परमहंसने ूों यत–् “यावत ् चेत ् परमपषाथ ु मतं तावन ् मागः” इित। शाेष ु चारः पषाथा ः सि, ते यथा ु ु धमऽथ ः कामो मोेित। एतेष ु पषाथ ष ु परमपषाथ भवित मोः। भगवीता िविभदाशिनकवादेष ु िनिला आािकतिनपणपरवैिदक ु ु ितूितपािदकानाम ् धममाऽानसािरणी राजते। गीतायाम ् आापरोानभू ु उपिनषदाम ् अैतिसाः, ूकृ ितपषिववे कानाो इित ूितपािदका ु सांूिबया, कमानानजगािदफलदाियकममीमांसािसाः, ु  जीव कै विमित योगिसाः, अासाधन ेन ूकृ ितबना रागाकभिूधानः, सवकमणां परमााप णूधान पााराऽिसा इादयो यऽ तऽ ूितपािदताः सि। िसमिरााणां तथा िव ु नीया अपिरसीमा सवाः समायाः समधान े गीतायाः भूिमका अतल *

् कानशैिकशोधसंान शोधाऽः, संृतायनिवभागे, रामकृ िमशन-िववे


स ुिजतपरामािनकः

च। वरेय ैितहािसक क-उइल-डुया मते “भारत पराधीनतायाः कारणं भवित गीतािवृित” इित। बशताीम ् आर िवदधसमाजे समातोऽयं गणमो जगित ितीयो नाि। शारसाादतपोवन े नाि, रणान े कुेऽनामकान े गीताया उवः। मानविवलासे न अिप त ु मानवजीवनसंमाम अो भवित अयं गीतामः। तदिप के वलं सािसनां कृ ते न, अिप त ु संसािरणां सवषां कृ ते। मोऽयं के वलं िहनािमित वं ु न शते। कारणं िह गीतामो भवित सनातनधममः। अतः सव िभ ैः िभ ैः धमजन ैः मोऽयं ीिबयते समािीयते च। भगवान ् ौीकृ ः अजनु मपु ल मानवजाितकाणाथ यपदेश ं ूदवान ् तत ् के वलं किित ् सादाये ु सीमाबो नाि। अनपमः अितीयोऽयं सनातनधममो दशनयोगशाे ् लनऽम इ् व आलोकवितकापेण सवदा दीमानः। पषाणां ु अिनवाणम उ ु ूितपादने गीता सम ितीयो मो नाि जगित। वेदादशन े पषाथ ृितूान ेऽगतये ं गीतामो भारतीयाािकसमाज पराकापः सारभूतः। मोसाधनभूतािन बिन ताऽ परमकािणके न भगवता ु ं भवित ौीकृ ेन ूितपािदतािन सि। बष ु मोसाधनभूतषे ु एकं म ु सवष ु िवषयेष ु अनासिः, असभावः। वतः आा असपः तिन ्लेशमाऽं स भावो नाि। िक ु अिवामो जीवः शरीरानोः ु ादयित। तेन त सखःखभोगजननमरणचबिमित। ु परराासेन सभावम ् सभावं ूाोित तदऽ आलोते। ु इदानीमसपं िक पषः कथं सात अ

२.असपम ्

ौीमगवीतायाम ् अस इित शः सवऽ नोपलते चेदिप ु िचत ् तितपादकशाः तदनपूितपादकशाः दरीँये। यथा ु ितूलणिवचारे, भिलणिवचारे, एव गणातीतलणिवचारे एवमऽािप तया पिरलते। परमहंस ौीरामकृ  मते सममाः गीतायाः ागे तायमि। त मते कृ  गीताशा साराथ भवित ु ाग इित। ागेन ैव पषः परमशािमाोित “ागेािरनरम”् [ौीमगवीता १२/१२]। तिह इदान ूः समदु िे त यत ् ूकृ तासो नाम िकम।् तिषये िविभ ैः आचायः भाकारैः िटकाकारैः िभािन िभािन मतािन संािपतािन। गीतायामिप तिन ् िवषये पेण

40


् सपं तल गीतायाम अ

उमि। ौीमगवीताटीकामे ौीधरािमना उं यत ् “असः फलसरिहतः सन ् कायमवँयकततया िविहतं िनन ैिमिकं कम ु ा ूाोित”2 ु सगाचर, िह यादसः कमाचरन ् पषः परं मों िचश इित। अथात ् येन भावेन कमिण िबयमाने कमण इमिनं फलं न भवित ु ण एव यत ् कम लोकसंमहोेँयेन िबयमाणं भवित, अिप च येन पषे ु दनसरितना पिितः लते तावो अस इित। आचायमधसू उं यत ् “फलकामनारिहतः सततं सवदा न त ु कदािचायमवँयकत–ं ु ु यावीवमिहोऽं जयात –् ‘तमेत ं वेदानवचनेन ॄाणा िविविदषि येन ु ा ान े दान ेन तपसाऽनाशके न’ [बृहदारयकोपिनषद ् ४/४/२३] इित ौ ु ं कम िनन ैिमिकलणं सगाचरो यथाशां िनवतय असो िह िविनय ु यादाचरीराथ कम कुवशिु ानूािारेण परं मोमाोित पषः, 3 ु ु स एव सषो असो ना इिभूायः” इित। िसमहापषाः  कृ ते ं हो कम न कुवि, कुवि चेदिप िनिमं न, लोकसंमहोेँयेन तेषां कमसम भवित। ते फलकामनारिहताः सः सवदा कम कुवि, ते जानि  यत ् “कमयेवािधकारे मा फलेष ु कदाचन” [ौीमगवीता २/४७] कारणं िह तत ् ु ु कमण इािनफलाां पयपापाां ु कम तं पषं नावृणोित। ते ॄाप णबा ु ु कम कुवि, तेन तेषां सखःखप पयपाप संश न भवित। तदेव ु भगवता गीतायामते– ॄयाधाय कमािण सं ा करोित यः। िलते न स पापेन पपऽिमवासा॥ [ौीमगवीता ५/१०] ु आगित। िनरासभावे कमिण िबयमाणे ु पष सवदोष आसा बा कमणः लेशमाऽं संश न भवित। “एका कथा ौूयते यत ् एकदा वेदासो वृावने यमनु ाना अपरतीरं ग ं ु यमनु ानदीतीरं ूित उपित आसीत।् िक ु ु ना अवतरणाय कािप नौका तऽ नासीत।् तिन ् काले त अतीव बभु ा जाता तदा तेन तऽाः नदीतीराः गोपकाः उा यत ् भवः यिद मम धु ािनवारणं कत ु शोवि तिह अहमपु ामेकं करोिम तेन भवतीनां नदीपारावारं भिवित। गोपककाः अिप त ै ीरदािदकं दवः। तेन त धु ायाः 2 3

ौीमगवीतायां ३/१९ ोक ौीधरटीका। ौीमगवीतायां ३/१९ ोक गूढदीिपकाटीका॥ 41


स ुिजतपरामािनकः

् त ह् े यमनु े मया यिद उपशमोऽभवत।् ततः परं वेदासो यमनु ामिु ँय अवदत य इदान पय ं िकमिप भित ात ्तिह ं शीयं िवभा भव अहम ्तव अपरं तीरं गािम। तदा झिटित यमनु ा िवभा जाता तदा वेदासः गोपका च तेन ् 4 अऽ ूो समदु िे त यत व् दे ास ु ् गन”। िवभे न मागन ना अपरतीरम अ धदािदकम ् अखादत ् तिह कथं स अवदत ् यत ् मया िकमिप न भितम।् ु िनरासभावेन सवमकरोत ् उते यत ् त दोषः, कारणं िह स त ु आबा ु ु  भोृ बा न त ु कतृ आसिबा वा, अतो न दोषः। लौिकका लोकसंमहेणोेँयाय यिप स िकमिप करोित िक ु ततः िकमिप स न करोित ु भवित। तदेव भगवान व् ि गीतायाम–् तानभवो ् रोमीित य ु ो मते तिवत।् न ैव िकितत क पँयनवृनियनपसन॥् [गीता ५/८] ु ु आबा िकमिप िबयते चेत ् लेशमाऽदोषः पयपापं वा  भोृ कारकािद न संभवित। अत उते सवदोषो िनराकरणाय कतृ अनासभावेन सरिहतोऽस सन ् कम कतम।् तेन बमेन ु ु  भोृ िबयाकारकािदभावोऽपगित पषः कतृ पयपापाा िलो न भवित। आसिः ानये भवित कमिण त फले च। आसिभावेन कम िबयते चेत ् कमयोगो न िसित। पात ् तु ो िवजातीयजडपदाथ ु । आसे ः कारणं न ायते चेत ्आसिशूो भिवत ं ु आकष णमासि इते ु ु नाहित। अहं मन, इदं मम शरीरम, ् अहं बिमान , ् अहं ूल इादय आानानोः पररेतरेतरोऽनथ मूलको योऽासः तेन कारणेन आनः ् नािन पषािभमान ु ते तदेव आसि इित। अथात अ ु सम आसिः। तदेव िववेकचूडामणौ परमपिरोाजकाचायण ौीमरेण उते यत–् योऽयं िवानमयः ूाणेष ु िद िरयंोितः। ु कू टः साा कता भोा भवपािधः॥ [िववेकचूडामिणः १९१] ु अनािन अनाभाव एव िनरासभावः, तेन पष अनासभावः ु ान ् बनु ् ूित या उते। अजनु  जनान ् भातॄन, ् िपतॄन, ् मातल ूीितः ममभावो आसीत ् तदेव त ःखशोककारणमासीत।् तात ् त ु े अनीहासीत।् अतः भगवान ् तमपु देशित “िनराशीिन मम भूा य ु  य 4

ौीमकिथतं ौीौीरामकृ कथामृतम–् पृम २् १७। 42


् सपं तल गीतायाम अ

िवगतरः” [ौीमगवीता ३/३०] इित। िक जगित िवषयेष ु अिप समभावोऽपेते। सिहतु ा ितिता, िवषयवासनास ु अनिभेहं, मनस ् व पष ु अहं क इाकारका या िजासा ु ैः अजनीयम।् वतः ऐकािमेतत स तदेव िचिूमबीजदहन े अिः सश इित विसमिु नः रामचं वदित यत–् रामः ािवचारोऽयं कोऽहं ािमितपकः। िचिूमबीज दहन े दहनः ृतः॥ [योगवािसः] ु तौ अेव ं ूकारकं ानसाधनं ँयते। तऽोते अहं कः, अपरोानभू जगात ् जातं, जगता कोऽि, जगत उपादानं वा िकिमाकारको यो ् ानसाधनिमित। तथा िह– िवचारः तत  कोऽहं कथिमदं जातं को वै कता िवते। ु ितः १२] उपादानं िकमीह िवचारः सोऽयमीशः॥ [अपरोानभू ऽयोदशााये यािन ानसाधनािन लणािन उािन सि तेष ु ु ते त ानसाधनात ् “असिरनिभः असभावोऽिप ानम ु ु ु पऽदारगृ हािदष”ु [ौीमगवीता१३/९] इित। तऽ पष पऽदारगृ हािदष ु ् ं ारवृसमूलअनिभम अनासिमसोऽिभधीयते। पदशोऽाये त ु सस ु ु ेदनाथ भगवता असपं शेनािभिहतमि। ीपऽपािदष यः असभावः तेन अनथ पमायामोहम संसारवृ समूलनाशो ु ैः तातपदं भिवित। एवमसपशेण संसारवृ ं नाशिया तत प् रं पष िनॄपदं पिरमािगत ं ु शते। तऽाचायशर मते असपशेण ढेन ु िनयढीकृ तेन पनः ु पनिव ु वक े ाासाँमिनिशतेन अमेन ं परमाािभम ु सिवढमू लं सु ु िवढािन िवरोहं गतािन मूलािन िछा संसारवृ ं सबीजसमु ृ अथात ् संसारवृ अशित णभर यमेवोेदसवात ् न ु  ेन इित। ततः परं वैवं ूयिततम।् ानं वैरायपूव पािरोां िववेकपूवक ु संसाराय पदम ् अेषणं ातिमथ ः। यिन ् पदे गता न िनवति पनः इित। तदेव ूों देवकीननेन– ु अमेन ं सिवढमू लमसशेण ढेन िछा। ् ता न िनवति भूयः॥[ौीमगवीता १५/३] ततः पदं तिरमािगतं यिन ग ु ु इियमनोबििभः आसा पष जडपदाथन सह सं ापयित, ु ु ु ु गणऽये न बो भवित। अयं जडसः गणस पनः पनः

43


स ुिजतपरामािनकः

ु ु जमृचब कारणं भवित– “कारणं गणसोऽ सोिनजस”ु ् इित। अत एते उपािध अनाे आा पृथक करणीयः। तेन आनः असं ूकृ ततया पं सते। िनरासासभावेन कम िबयते चेत ् आना साकमनानो देहिे याणां जडसो िवते। ऋृण,ं िपतॄण,ं देवताणिमित ऋणऽयाणां पिरहाराथ जगतः िहताथ कम कतम।् रामकृ सदाये एवं मूलोपदेशोऽि यत ् “आनः मोाथ जगिताय च” इित।  कृ ते िबयमाणेन कमणा ऋणं न पिरहायत े अिप च नतूनतया ऋणमागित। पर ु अपरिहताथ िनामभावतया कम िबयते चेत ् ऋणं न ् ायी न भवित िक ु आसिः ब कालः यावत ् भवित। कम िचरकालः यावत  संारपेण ितित। तागवता उपिदँयते– “तादसः सततं काय कम समाचर” [ौीमगवीता३/१९] इित। एवमसभावेन िनन ैिमिककम ु ैः सादनीयम।् एतेष ु शामेव चरमं ूमाणम, ् यथाशां, यथाकतम त् था पष अथा िकं कत ं िकमकत ं तऽ कवयोऽिप मोिहताः। अतः िकं कत ं िकमकत ं तऽ शां िक िशाचारलणमाकं ूमाणं तदेव ूितपायित वसदेु वननेन– ् ां ूमाणं ते कायाकाय वितौ। तात श ाा शां िवधानों कम कतिु महािस॥ [ौीमगवीता १६/२४] यदाचरित ौेदेवते रो जनः। ु त॥ े [ौीमगवीता ३/२१] स यमाणं कुते लोकनवत ु ण यत ् कम िविहतमि पष ु वणाौमानसारे कृ ते तेन तत ् कम ु पिरितौ तदेव त ाभािवकं सहजं यथाथ तया आचरणीम।् यथोपय कम। सहजकमिण दोषेऽिप त ां “सहजं कम कौेय सदोषमिप न जेत”् [ौीमगवीता१८/४८] इित। तात ् कारणात ् भगवान ् ौीकृ ः अजनु ं ूित अवदत ् यत ् ं िऽयो यं तव सहजं कम न त ु शािविहतं ् मपु ितं सहजकम अनासभावेन तदेव कतम।् ु े यत स िनुरकम। तव सख ु ाा ु एवमनासे सित सवऽ समभावः आगित, तेन समभावेन पषः योगय भिवित। बमेण समभावाासेन त अःकरणं पे लीयते तदा ु ाा सवऽ समदशनः” ु स पषः सवभतू षे ु माानम ् ईते “ईते योगय [ौीमगवीता६/२९] इित। यथा साधारण संसारी जीवः शरीरे सवष ु 44


् सपं तल गीतायाम अ

ु ु  पेणानभवित अूेष ु अहिमित भावं पूण तत ् समदश पषोऽिप सवष ु ूािणष ु सवभतू षे ु ितं पं पँयित। समभाव ु सरलतया अनायासेन ु न सते त िनिमम ् आयासः ूयः करणीयः। पष चलं ु मायामोहमं मन एव अनारूारपकमण इमिनपं पयपापफलं ु ु ु पष परमपषाथ ूितबको भवित। एतत ् सव ितित चेत ् पष ् ु िचमःकरणं िनमलं िक मनसोऽिप ऐकां न सते, तमोगणािधात ् ु ानं सया न ूकाशते। तेन पष ूकाशपाभावात िकमिप न ूतीयते एव समपयोगोऽिप न िसित। तदेव परमभे नाजनु ेनािप गीतायां ूोम–् ु दन। योऽयं योगया ूोः साेन मधसू एताहं न पँयािम चलािितं िराम॥् [ौीमगवीता ६/३३] ु ैः आदौ शाा मन एकामं करणीयम।् कारणं तात ् कारणात ् पष िह िविं मनः िितं न ूाोित। उपिनषिद अिप समाायते “ौोतो मो िनिदािसतः” [बृहदारयकोपिनषद ् ४/५/६] इित। ूथमं तावत ् ौवणं ततो मननं ततः परं परमासाााराय अिमे िनिदासनं कतम।् योगशामते त ु यत ि् कमालनं ीकृ ा मनोिनमहं कत ु शते। अेष ु शाेष ु िभाः िभाः मागा उपिदाः सि। भिमाग ु अिधकतरं ु ौेयः भवित पष कृ ते। तऽ भगवतः आचायाणामिप सितः अीित दरीँयते। यथा यं भगवता एव उमि यत ् “भाेऽतीव मे िूयाः” [ौीमगवीता१२/२०]। एवमाचाय भगवाद ौीमराचायािप तिन ् अिधकतरा ौा अीित िववेकचूडामणौ इित मे अिप च त अितमाहापूणभ िमूलकोऽेष ु तया दरीँयते– “मोकारणसामां ु ु भिरेव गरीयसी” [िववेकचूडामिणः ३२] इित। एवं िवभु ागवतपराणािदष  रणगा रामायणमहाभारतािदशाेष ु भूयो भूय उपलते। भिभावेन पूणश ु भवित तेन भ समसंशयो नँयित, े ते चेत ् भगवान ् सो भगवान ् स ु  ु साय ु सव ानं ूकाशमयं भवित, अितसगमतया भो भगवतः अनमहं ूाोित। भगवान ् सवषां ूािणनां ेश े ितित “ईरः सवभतू ानां ेशऽे जनु ः ितित” [ौीमगवीता १८/६१] इित, सवाभिभावेन सवऽ भगवतः पदशन ं कतम।् तिषयेऽिप भगवतः वचनािन उपले– ये यथा मां ूपे तांथ ैव भजाहम।् [ौीमगवीता ४/११] इित। 45


स ुिजतपरामािनकः

अिप च–

येऽदेवता भा यजे ौायािताः।  म॥् [ौीमगवीता ९/२३] तेऽिप मामेव कौेय यजिविधपूवक ु  हापषाणां अािभः यिद पूवम जीवनचिरऽम ् ईते तिह एवमेव ँयते यत ् तषे ां जीवनचिरऽमनासमयमासीत।् वहािरकिवषयसंसग तेषां नासीत।् ु ण सवदा ूितभाित ु िमावपे िवषयव ु कािमनीकानं तेषां सिमधे त । ापेण भगवतः परमहंसौीरामकृ  जीवनचिरऽं पयालोते। रामकृ परमहंसजीवनचिरऽे एवम ् ईते यत ् रामकृ परमहंसः सततं े ायते  यत ् बाेियाथष ु सविवषयेष ु िनरासभावेनासीत।् तेन समूपण 5 ु ः ूितबकः” इित। अतः त म ु ोपदेश “कािमनीकानं ईरिवरणे म ् त “् कािमनाकानािदष ु पष ु एव आसीत य सदा सवदा िनरासभावना भवेत”् इित। स तपदेशः त जीवनचिरऽेऽिप सया पािलतवान।् त सकाशे ् कं मृिका, मृिका धनं मृिका सव समानमासीत।् स सदा वदित  यत  ् ् कम इित। “स किँमंित काले गातीरे मनसः कािमनीकानासिं ् परेिन ह् े मृदं ीकृ ा अवदत  ् कं पिरं ु एकिन ह् े कम अ मृद ्, मृद ् कं एवं बवारं कथयन ् तद ् यमिप गासिलले िनिवान”् 6 इित। बािवषयेष ु त एताशी भावना आसीत।् “एवमिप ौूयते यत ् एकदा ु रामकृ  कामकानािदष ु िनरासभावं परीाथ ामीिववेकानः त गरोः ् रभागे एकक नाणकमेकं ािपतवान।् त शयनके शायाम अ ् ाात  ् शरीरे िवषययणां यदा रामकृ ः तां शामपु िवः तणं साात स ु संश भवित चेत ् त ु तवान।् बिहिवषय कचन वनः वेदनाानभू ु ितः भवित । एवं ौीरामकृ परमहंसो िनरासासभावेन एताशी अनभू ु परमाभावं ूावान”् 7 इित। एवं वयं पँयामो यत ्यिप महापषाणां जीवन े बाधािवपययो िवपिासीत ् तथािप ते सव ूपिमदं िनसभावेन सेमानाः सः सवमनथ मिवाजालमानायासेन अितबावः। ते सवदा ःखेष ु ु ु ष ु िवगतृहा आसन।् एवं बहवः असपषा ु अनिमनाः सखे जनकादयः लोकसंमहाथ िनामभावेन कम कृ ा परमाथ भावं ूावः। गीतायामिप तत ् ौीमकिथतं ौीौीरामकृ कथामृतम, ् पृम २् १६। ामी तेजसानः, पृम ४् ३। 7 ामी िवाौयानः, पृम २् ६। 5 6

46


् सपं तल गीतायाम अ

ूमाणं ूदँयत े भगवता वसदेु वननेन– कमण ैव िह संिसिमािता जनकादयः। ् तमु हिस॥ [ौीमगवीता ३/२०] लोकसंमहमेवािप संपँयन क

३. अस फलम ्

ु िनामासवपषो यिप फलं न ेित तथािप िनामपं फलं त ु कम करोित, स आसिबा ु ु भवित। असपषो सततं िनामपरमाथ बा ु ु इव काय िकिदिप न करोित। यिद उते यत ् स त ु मोबा सकामपष काय करोित, तेन ैविमते यत ् मम संसाराला नँयत ु परमाथ ूाि भवत ु इित तदिप काित ् कामनायामभावः तिह कथं त िनामं िसित। ु यः कम करोित त सकामं आचायः उते यत त् , कारणं िह ॄाप णबा ् न संभवित। स त ु पं ूा ं ु तिन यतते तदेव त ूकृ तपम।् अतः ॄान ेायाः मो कामनायामभावो न संभवित। त ु िनिवशषे ं िनामभूत ं एतेन त न ै ं िसतीित। असपमालोिचतमि ु ण िक ु त फलं नोमि। अतः त फलमिप वं शाानसारे ् स ु ण च। शाा त ु भगवता देवकीननेन गीतायाम अ भगवचनानसारे ् ् ् फलं तत तत ूकरणे अिततया उम। अस आिकफलं त ु मोः कै वूािः ऐकाभावः इऽ कािप नाि सेहः। कोऽिप यिद ॄभावं ु ूािमित तिह तेन तावो भिवतः। ॄ त ु असपं सरिहतम।् अतः तावाासेन तावूािः भिवतीित नाि संशयः। तगवतािप तोते यत–् यं यं वािप रावं जे कलेवरम।् तं तमेविै त कौेय सदा तावभािवतः॥ [ौीमगवीता ८/६] ु असभावाासेन पऽिवलोकै षणाः ूकृ तवैरायः िसित। तेन ु पष इियाथष ु वैरायं िनःृहं िसित। पं, रसः, गः, शः, श ु इािदष ु इियाथष ु आसिः ना भवित। पऽदारगृ हािदष ु तानिभं सते। एवं ूकारेण इियाणां संयमं भवित। तदा स िवषयेः ेया कू म इव इियािण िनयणं कत ु शोित। तदा त ैकिन ् िवषये ूा ु ूितिता भवित। पष आसिभावेन रागेषौ उेत।े िक ु िनःसभावेन ु िः न संभवित। तेन कारणेन स िवषयोपभोगं करोित चेत ् रागतेषादीनाम

47


स ुिजतपरामािनकः

िूयव ु ूा न ित अिूयव ु ूा च न ित। सवदा त िचं ूसं ु भवित अिप च िचे मिलनता नोते। एवं ूकारेण त सगणािधं भवित तेन सव ानं ूकाशयमयं िनमल भवित, त ानं परमाथ सहायकं ् म इव अूकाशयमयं भवित। सभाव ु िचं किषतं करोित तेन सव ानम त ु न पयवितते, अशाः सन प् रं सखं ु शाि मिलन भवित। तदा त बिः ु िनरासभावेन लोकयाऽाथ कम कुवि, तेन त ु न ूाोित। असपष कमयोगः सया िसित। स िनरासभावेन इियािण मनसा संयमनं कृ ा ु ो भवित। उ– “याथात ् काय रतो भवित। कमयोगे िसे कमबन ेन म कमणोऽऽ लोकोऽयं कमबनः” [ौीमगवीता ६/९] “यो वै िवःु ” ु ण यात ् िभं कम कमबन कारणं भवित। अतः यत ् ु ानसारे इित ौ ु िबबु ा ु करणीयिमित। इेव ं ूकारेण िकमिप कम कत ं चेत ् परमाबा ु कमिण िबयमाणे स पषः अनारूारपकमफलं िनि। मोसाधनािन यािन सि तािन सवािण असभावेन िसित, कारणं िह ते सव अाभूताः पिरपूरकाः भवि। यथा सूय  उदेित सित पृिथाः सव तमः अपगित ु असभावे आगते सित अत ् सव सव ूकाशमयं भवित, तदऽािप पषे मोसाधनभूतमनायासेन िसित। कामकानिवषयेष ु सभावेष ु स ु कथं ु पषः अनथ महासागरे पिततो भवित तद ् भगवान ् परमहंसः ौीौीरामकृ ः एके न भागवथााेन भानां सिमधे अवदत ् यत ् “कन िचाभः पी कुऽिचत ् अिमांसखडम ् आवान।् एदा अे सव काकाः त पाद ् धावः आसन।् िक ु िचाभपिणा िकमिप नावगतम ् यत ् एते पिणः मां ु िकमथ मनसरीित। अतः सोऽिप भयेन पलायमान आसीत।् तेन बरं गा ्  मख ् द ् मांसखडं अधः ु ात त एकां वृशाखायामपु िवम।् तदा अकात त पिततम।् तिन ् काले सव पिनः तं पिणं ा तत ् मांसखडं ीकत ु ु ं गतवः। तदा स िचाभपी सया अवगतवान ् यत ् त तदिभमख िवपद मूलकारणं िकमासीत”् 8 इित। तदेव अवधूतॄाणेनोते– सािमषं कुररं जबु िलनोऽो िनरािमषाः। ु समवित॥ [ौीमागवतम १् १/६/२] तदािमषं पिर स सखं ु एवमेव संसायासपषाणामिप िवपद तथा संसारबन मूलकारणं 8

ौीमकिथतं ौीौीरामकृ कथामृत,ं पृम–् २९९। 48


् सपं तल गीतायाम अ

ु िवषयासिः। यावत ् पय ं पषो िवषयवासनां न ित तावत ् पय ं स ु ु संसारमहाणव े िवपदे पिततः सन ् सखःखमान भवित। िवषयवासनया स ु बो भवित। िक पष ु पनः ु अपाशरना ु पनः ःख कारणं भवित ु ु आशा। आशािप पषं सवदा ःखसागरे मयित। न ैराँयं पषं मो ् ु सिकटमानयित। िपला नाी कािचत रमणी धनिनिमं पषसमेाया ु ं श ु ं जातं मनिस लािनः आराऽीजागरणमकरोत।् तेन कारणेन ताः मख ु तवती। तिन ् णे भगवतः कृ पया च उा िक ब ःखमिप अनभू ु मु ँे यं िकं तिषये सया ताः उमवैरायं सातं िक जीवन म ु न सापः। ु ातवती। तदा सा कााशां पिर सखे तदेव वणयित ु – ौीमागवतमहापराणे ु ।् आशा िह परमं ःखं न ैराँयं परमं सखम ु सा​ाप ु यथा संिछ कााशां सखं िपला॥ [तऽैव ११/८/४४] ौीरामकृ देव सहधिमणीमातासारदादेाः एकं वचनामृतमि यत ् ं ारे एकखडशक रायाः उपिर यिद कािप आसिः ात ् तिह “अिन ् सस ु ु पनः त आसिपरणाय ज भवेत”् इित। िवषयवासना एतावती ूवला भवित। िक ु िनरासभावेन आसिरिहतेन िवषयवासना सेते चेत ् एतत ् ु शातशािं मो ूाोित। ु सवमनायासेन ं ु शते। तेन पषः परं सखं ु अितसहजतया अपाशबनं े ं ु शोित। ु मोकांी पष

४. उपसंहारः

ु ण िविहतकम यत ् िनिदमि तषे ु ण एवं यथाथ वणाौमानसारे ु असभावनया पिरपाते चेत ् चारः पषाथा ः सया िसि। ु ैः असावावँयमेवाजनीया, िक तदिप शासतं मोकांपष भवेत।् वेदृािदशाे सावा सया विणताि। ौीमवीतायामिप परमकणामयः सवपालकः, सवकारणकारण अनाािदः गोिवः असपमित ु ैः तावोऽवँयमेवाौनीयः। अऽ सव सारेन विणतवानि। सवः पष ु सक ् समालो एतत ् वं ु शते यत ् पषो यसभावमजयित तिह ु त अािन मोसाधनािन अनायासेन ूािरभवि। िक असपषः ु संसारशोकःखमोहकोटपमनथ े ं ु तथा परमपषाथ कै वं मो ु ैः ूा ं ु शोित। अतः असभाव कृ ते यदपेते तदवँयमेव पष 49


स ुिजतपरामािनकः

अितौासहकारेण शाा सादनीयम।् असाभावात ् कामसाः ु ु षु बहवः सषाः लात ् आािकमागात ् भाः ँये पराणे ौिु तृितमेष।ु यिप ौेषांिस बिन िवािन भवि तथािप परमाभावनया, ु असभावेन सव िबयते चेत ् अत ् सव सु ुतया साते भगवदप णबा इित, तदािभः ौिु तृितशाेष ु लौिकके ऽिप परमभीूवूािदचिरऽेष ु ु वामदेवजनकािदचिरऽेष ु परमािनशक रमनमहिष ौीरामकृ लौिककचिरऽेष ु ् गवािः। ौीरामकृ  भगवतः मते ईते। जीवानां सवषां मूललं भवेत भ ् त ं तदवँयमेव ु मनजीवन चरमोेँयं भगवाभः। अतः तििमं यत क करणीयम।् उदाहरणपेण अािभः ोजगोपीनां जीवनचिरऽम ् ईते। ताः गोपककाः भगवतः कृ ते कुलशीलमानं, लाभयं, धमाधम, पितं, सानं,  रणगा भगवतः समीपं गतवः। कुऽािप गृहिमेतत ् सव पिर पूणश ु भावेन तासां लेशमाऽं सभावं नासीत।् ताः सव भगवरणे समिप तवः, माधय ु रसं सया अनभू ु तवः भगवं सेिवतव। अतः ताः गोः माधय ु ,ं परमं सख ु िकािमे भगवतः साय ूावः। अतः भगवान ् वासदेु वो देवकीननः तं ूा ं ु समम गीताम सारपेण एके न ैव ोके न कथयित यत–् सवधमािर मामेकं शरणं ोज। ु ः॥ अहं ा सवपापेो मोियािम मा शच [ौीमगवीता १८/६६] -K-

50


ायनये मोसाधनमागाः ईर-आखिु लः*

“आा वा अरे िः ौोतो मो िनिदािसतो मैऽाानो वा अरे दशन ेन ौवणेन मा वा िवान ेन ेदं सव िविदतम”् इित ौिु तवााायते यत ् आदशनपतानाय बमेण ौवणमननिनिदासनानािन कतािन। ु े ः सााारणिमित ौतु रे व े ायते। अतो न िह आदशनपतानं म ायसूऽूणेऽा महामिु नना गौतमेन “ूमाणूमेयसंशयूयोजना– िसाावयवतक िनणयवादजिवतडाहेाभासालजाितिनमहानानां े तानािःौेयसािधगमः” इािदमेन सूऽण ूमाणािदषोडशपदाथानां ् ् ु । नन ु षोडशपदाथानां तानात ् तानान िनःौेयसूाििरम ु ते, त सााारणाभावात।् तऽ आादीनां मिु भवतीित न य ूमेयपदाथानां तानात ् बमेण मिु लभते। उ भाकारेण– “आादेः ख ूमेय तानािःौेयसािधगमः” इित। ु अहंकारिनवृिं िवना जीवानां िनःौेयसं न घटते इित त ु िनूचमेव। वतः कथं च अहंकारिनवृििरित चें अपादेन– दोषिनिमानां तानादहारिनवृिः इित। ु ते। अहारो हिमिभमानः। स च शरीरािदिवषयको िमाानम त दोषिनिमानां शरीरादीनां त अना ानािवतत।े आेन ु न ्रनीयेष ु रित कोपनीयेष ु कुित। के िच ु दोषिनिमानां िह शरीरादौ म रागादीनां तानाद ् अहार िनवृििराः। साधनाारा आनः शरीरादीना चरमतानान ् िमाान आिकिनवृौ िनःौेयसं भवित, ािननः ूारं कम िवना धमाधमयोः िवनात।् तथााातं ौतु ौ– “ीये चा कमािण” इित। भगवता ौीकृ ेनािप गीतायां गीतम–् ् ु ते तथा” इित। “ानािः सवकमािण भसात क पर ु चरमतानात ् ूारकम न ीयते। ऋते च भोगात ् त यो नाि। ूारकम िह कमजो धमाधमिवशेषः। अतः चरमतानात ् *

शोधाऽः, संृतिवभागे, पिमवरािविवालय


ईर-आखिु लः

ु पष ु इाायते। परमिप तानी जीवन ् ितित। स च तदा जीव ् ाानादविहतपरमेव या मिु घटते सा ु पष ु जीव या मिु ः अथात त ु । अिप च जीव ु पष ु अपरा मिु िरते देहावसान े या मिु लते सा परा मिु ः, चरमा मिु वा उते। ता एव िवदेहकै वं िनवाणमिु िरेव ं ु ं ूयोजनम।् सा च मिु ः परमतानात ् नामारम।् तदेव ायशा म बमेण लते, न त ु साादेव। कुत इित चेते यिद तानात ् साादेव िनःौेयसािधगमिह शासदायो िविेत, अपवगूा सशरीराभावात।् तथााातं छाोयोपिनषिद– “अशरीरं वावसं स िूयािूये ृशतः” इित। अतः तदिशनः शरीराभावात ् न शासदायः। तेन शासदायराथ ु ,ं िक ु बमेण। उ उोतकरेण– तान न साािु हेत “बमूितपादनाथ ेदं सूऽम”् इित। उ िवनाथेन तदीये वृौ– “नन ु ु म।् िनःौेयसं तावद ् ििवधं परापरभेदात।् तान न साादेव िनःौेयसहेत तऽाऽपरं जीविु लणं तानानरमेव, तदवधािरतात ु न ैरयाासापतिमाान ूारं कम उपभान। परं त ु बमेण। ” इित। अथात ् परं िनःौेयसं तानात ् बमेण उते। तऽ बमूितपादनाय ु मिनराह– ु रोरापायेतदनरापायादपवगः। ःखजूवृिदोषिमाानानाम ःखादीनां मे यरोरं, तेषामपाये तदनर तििहत  ापायादपवग इथ ः। उ िवनाथायपाननेन– “तान ेन पूवप वू  िवरोिधतयाऽपते िमाान े, कारणाभावा िनवृ े रागेषाके दोषे, तदभावा जनो िविशशरीरसाभावात ् ःखाभावादपवगः” इित। अथात ् तानात ् िमाान े िनवृौ ताय दोषापायः, दोषापाये ूवृरे पायः, ूवृपाये जनः अपायः, जापाये ःखापायः, ताापवगः।  ाः, िमाान ःखािदपूवक  म।् ःखजूवृिदोषाः िमाानपूवक न चेयमनावा वाा, बीजारवत ् ूामािणकीयमनावा न दोषाय, ् स ु  ं ारोेः। अत एव सूऽबमम अनािदकालादेव उभयोः कायकारणभावात स भाकारेणों – “त इमे िमाानादयः” इित। अनािदसूचनाय तममिप अथाकृ  वाितककारेणागािद– “त इमे ःखादयः” इित।

52


ायनये मोसाधनमागाः

तऽ िमाानमाापवगपयूमेय े अन ेकूकारं भवित। उ भाकृ ता– “आिन तावाीित। अनााेित, ु ःखे सखिमित, अिने िनिमित, अऽाणे ऽाणिमित, सभये ु िनभयिमित, जगु िते ऽिभमतिमित, हातेऽूितहातिमित” इित। आापवगूमेयपदाथाः िमाान िवषयाः। के ते ूमेयाः इत ु आह मिु नः– “आशरीरेियाथ बिमनःूवृ िदोषूेभावफलःखापवगा ु ् ूमेयम” इित। एते आादयो ादश ूमेयपदाथाः। एतेष ु िमाानं जीवानां संसारिनदानम।् एवं िमााना जीवानामनकूु लिवषयेष ु रागो जायते, ूितकू लिवषयेष ु च ेषः। रागेषािधकाराासेामायालोभादयो दोषाः भवि। तऽ रागेषमोहाः िह जीवानां दोषाः। ूवतनां िह तणम।् दोषाणां ऽयः पाः। तऽ रागपो िह कामः, मरः, ृहा, तृा, लोभ इित। ेषपो िह बोधः, ईा, असूया, िोहः, अमष  इित। मोहपः िमाानं, िविचिका, मानः, ूमाद इित। उ मिु नना गौतमेन– “त ैराँयं रागेषमोहाथारभावात”् इित। ु दोषवशा मानवाः िविवधेष ु पयकम स ु पापकमस ु च ूवृाः सः ु ः शरीरेण ूवतमानो धमाधम लभे। उ भाकृ ता– “दोष ैः ूय िहंसाेयूितिसमैथनु ााचरित। वाचानृतपषसूचनासािन। मनसा परिोहं परिाभीां नािेित। सेय ं पापािका ूवृिरधमाय। अथ शभु ा– शरीरेण दानं पिरऽाणं पिरचरण। वाचा सं िहतं िूयं ाायेित। मनसा दयामृहां ौाेित। सेय ं धमाय ” इित। नन ु यिप दोषाणां न ु ं तथािप तोषाणां तमािदहेत ु ाोषापाये धमापायः। अथात ् धमािदहेत सूऽ े ूवृिशेन लािणकेन ूवृजौ धमाधम बोौ। महिष णा त ु ु े “ूवृिवाबिशरीराः” इािदना सूऽण वािचकमानिसकशारीिरकािन अशभु कमािण ूवृिशेन विदािन। पर ु भाकारमते शभु ाशभु योः ु उभयोरेव कमयोः ूवृिशेन बोध इित तयोिवशषे ः। नन ु ूवृिवाबिशरीरा ् थं धमाधमयोभयोरेव परामशः? अऽोते यत ू् वृि ु ु इलणसात क ु यी कारणपा कयपा च। तऽ कारणपा ूवृिः वाबिशरीराः, कायपा च धमाधमसमाा। उ वृिकारेण िवनाथायपाननेन– “ूवृि ु 53


ईर-आखिु लः

यी कारणपा कायपा च, े अासमवेत।े तऽाा जेनाऽिविशा िविशा च यजाितमती मानसूिसा, ितीया त ु धमाधमपा यागादेरगागमनादे िचर ापारतया कमनाशाजलशादःे ूायिादे नाँयतया िसतीित” इित। सेय ं धमाधमािका ूवृिः िनकृ  उृ  च जनः कारणम।् ज ु ु शरीरेियबीनां ु पनः िनकायिविशः ूाभावः। जिन सित ःखम।् तनः ूितकू लवेदनीयं बाधना पीडा ताप इित। त इमे िमाानादयो ःखाा धमा अिवेदने ैव ूवतमानाः संसारः। अतो आािदूमेयत सााारपतानं िमाानिनवृिं िवधाय अपवग ूित सााारणं भवित, आािदूमेयतानमृत े िमाानािनवृःे । ततः िमापाये दोषा अपयि, दोषापाये ूवृिरप ैित, ूवृपाये जाऽप ैित, जापाये च ःखमप ैित। ःख आिकिनवृौ च अपवगः। अशेषःखानाम ् आिकिनवृौ एव ूकृ तमिु ः। एवमेव े भगवान ् गौतमः ायशा ूथमााय ूथमािक ािवंशितसूऽण ॄूत–े “तदिवमोोऽपवगः” इित। ःखप ूकाशयित– “बाधनालणं ःखम”् इित। उ भाकारेण वाायन ेन तेन ःखेन जना अं िवमिु रपवगः इित। ायवाितकेन उते– “तेन शरीरािदना ःखाेनािको िवयोगः” इित। तऽ यत ् तानं िमाानिनवृिारा मिु ं ूित कारणं ति तसााारपचरमतानम।् त योगशाों िनिदासनं ् िवना न घटते। चरमसमािधिवशेषात परं तानं जायते। उ अपादेन– “समािधिवशेषाासात”् इित। सा च समािधः यमिनयमाामासंारारा जायते। उ मिु नना– “तदथ ु ैः” इित। यमिनयमाामासंारयोगााािवपाय योगशाोिनयमेष ु ईरूिणधानमेव ौेम।् ईरे भििवशेष एव ु परमेरे पराभिं िवना तानं ल ं ु न शते। ईरूिणधानम।् वतः ौतु ावाातं– ु इित। “य देव े परा भियथा देव े तथा गरौ” ु परमेरानमहं िवना आदशन ं न भवित। आात ौतु ौ– “तमेव ् ु ित नाः पा िवतेऽयनाय” इित। ईरानमहात ु िविदाितमृमे 54


ायनये मोसाधनमागाः

ु  न भवित। उ आदशनपतानात ् िमाानिवनात ् पनज भगवता ौीकृ ेन– ु  न िवते।” इित। े त ु कौेय पनज “मामपु  ् ु मिु साधनमागाः एवं ूशाः पिरशेष े वं ु शते यत ायदशनानसारं ् ु वः तागमवल अनायासेन अपवगपिशखरं ूा ं ु शुवीलं यत ममु  िवरेणिे त शम।् -K-

55


शू-ॄतयोः अिभम ् अिमत-कुमार-दे*

०.भूिमका

भारतीयदशन ं नवधा िवभं चेदिप वेदमूलकमेव भारतीयदशनम।् आिकं वा भवत,ु नािकं वा भवत ु वेदोपबृहं णाथ मेव तेषां ूवृिः। वेदचतु यं भारतीयदशनानां न के वलं जकारणं, तेषां पूणत ादायकमिप अि। यथा ु िवशालवटवृः सष पबीजादिप लघतरे बीजे अतया ितित, तथ ैव े वे िनिहतोऽि। िनिखलमिप भारतीयदशन ं भारतीयदशनानां िचनूकारः वेद वेद े एवाभूत मि। वेद इित पदेन अऽ सकलं वैिदकवायमिभूेतमि– ॄाणारयकोपिनषेदापयम।् तऽ आिकं षशन ं त ु वेद उपाभूतिमवधेयम।् यिप कालबमेण भारतीयदशन ं वेद धािमकसोपानं िवहाय के वलं दशन रहमेव ूितपा नािकदशनेन ूितभातं, तथािप तऽ वैिदकी िचनधारा साकेन न ा। इयमेवाि भारतीयदशन िवशेषता यदऽ नािकािकोभयदशनधारायामिप वैिदकिचन ूितिवं ँयते। ् ल ु िसाे अथात म ू ते दशनानां सक ् पयालोचन ेन ायते यत द् शनानां म भेदः नाि के वलं पारमािथ कतं ूित गमनकौशले आचारािदगौणिसाे च भेदः। अतः ौूयते– ु ु िटलनानापथजषाम ु ।् चीनां वैिचाजक नृणामेको गमिस पयसामणव इव॥  भोृ ािक, जननमरणचबे आवतमान ःखोातसमाकुल कतृ न ेकानथािभमािननो जीव आिकःखनाशाय दशनानां ूवृिः। तथों सरेु राचायण– “आॄपय ैः सवूािणिभः सवूकारािप ःख रसत एव िजहािसतात ् तिवृथा ूवृिरि रसत एव... अशेषानथ हेाानवबोधिवषय चानागिमकूािदलौिककूमाणािवषयाेदाागमवाादेव सानम।् अतः ूकरणिमदमारते” इित। *

् कानशैिकशोधसंान शोधाऽः, संृतिवभागे, रामकृ िमशन-िववे


शू-ॄतयोः अिभम ्

सांकािरकायामिप िनगिदतं यत–् ःखऽयािभघातािासा तदपघातके हेतौ। े साऽपाथा चे ैकााऽोऽभावात॥् २॥ ु ामिप उम–् “शािवषयो न िजाेत यिद ःखं नाम जगित तकौम न ात”् इित। न के वलमािकदशनानां ूवृिः ःखिनरासाय, नािकदशनानामिप ् शेषूपोपशम– ूवृिकारणं तदेव। यथा ौूयते मािमकवृिमे– “तदेवम अ िशवलणां शूतामाग यादशेषकनाजालूपिवगमो भवित। ूपिवगमा िवकिनवृिः। िवकिनवृा चाशेषकमेशिनवृिः कमेशिनवृा जिनवृिः। तात ् शूत ैव सवूपिनवृिलणाु ते” इित। िवाणम ु ु एतेन ायते यत ् भारतीयदशनानां समयः सतरां शः। वतः, ् न के वलम आिकदशनानां नािकदशनानां वा समयः, नािकआिकदशनानामिप समयः शः इित मे ूितभाित। तात ् आिकदशनाभूत  अैतवेदाूितपािदत ॄत िक, नािकदशनाभूत  बौदशनूितपािदत (मािमक) शूत अिभं यथासां ूितपाते।

२. िवचारसितः

ु ु “ूयोजनमनिँय मोऽिप न ूवतत”े इित वचनानसारं ूितपामान ु िवषय ूयोजनं ूितपादन पवकं िवचारसितः ूदँयत।े भारतीयदशनानां ु समयिवषये बिन पकािन शोधपऽािण सि चेदिप सवऽवै के वलम ् आिकदशनानां समयोऽथवा नािकदशनानां समयः ूाते। न कुऽािप ु नाकमयनपरःसरं ु आिक-नािकदशनानां तल समयः ँयते। ् ु ु िक के षिचत मेष “शूॄ ैं ँयते” इेतावाऽं ूाते। ु “भारतीय दशनशाेर ् समय” इित वीयपक भूिमकायां मकारेण ौीयोगेनाथ-तक -सांवेदातीथन भारतीयदशनानां समयः ूितपािदतः चेदिप मूलमे के वलं भारतीय-आिकदशनानां समयः ूाते। तऽ ु े खः नाि। नािकदशनानाम शोधूबेऽिप तथ ैव ँयते। यथा– ‘संृतमरी’ नािमकायां पिऽकायां 57


अिमत-कु मार-दे

(अोवर २०१२) ूकािशतं डां जगदीश-ूसाद-सेमवालः महोदय भारतीयदशनानां समयः इित गवेषणापऽे सामाेन आिकदशनानां समयः ूितपािदतः। आचाय-बलदेव-उपााय-महोदय ‘बौदशनमीमांसा’ इित नामके मे शूवादूितपादनकाले ॄ-शूयोः अिभूितपादनं िकित ्लते चेदिप तेन िजासूनां ानिपपासायाः िनवारणं न भवित इित मनः। तात ि् वरेण ूितपादनाय मम ूयः। ु पन, बऽ ौूयते यत ् शरः ूबौः, के चन एवमिप वदि यत ् ु गौडपादः अिप ूबौः। कित ए् वमिप ूितपादयित यत ब् ौतं वतः ूाचीन-वैिदक-अैतत िवकृ ितमाऽम।् अतः शा जायते यत–् बौ् तन ् ? तात ि् वरेण ातक ु ामोऽहं वेदादशनयोः मे अि िकं साम उ ु संृतवाये ौूयते यत–् ‘नामभेदाद ् भवेि न ूबोऽयमारम।् वतः, िभा परमाथ तः’ इित। तथ ैव शू-ॄयोः नामभेदात ् िभम ् उत तािका िभिमित िवचारियत ं ु ूबारः कृ तः। शू-ॄयोः िभािभं ूितपादनावु तयोः तयोः सामापं ातम।् सामाानं िवहाय िवशेषानं ूित गमनमसवम।् अतः आदौ अैतवेदाा ॄतं ूितपा मािमकदशनरीा शूतं ु नामूलकमयनपूवक  ं तय िभािभं ूितपािदतम।् ततः परं तयोः तल िवचायत।े

३. ॄतम ्

अि अिगित िनिवकोपािधरिहता िनिवकारा एका सा या ॄ ु इते अैतवेदाििभः। “बृहाद ् बृहं णाा आैव ॄेित गीयते” इित। ु ु पयोभयोः पयािववेचनम।् शराचाय ौतु ौ िह अि ॄणः सगणिनग ण ु ॄ मायासंविलतं ावहािरकं उपां जगारणं चेित, िक ु मते सगणं ु ं ॄ सपं, पारमािथ कं िनम ् च। ॄपिवषये उपिनषिद िनगण बधाऽऽातम–् “एष सवरः एष सव एषोऽयाषे योिनः सव ूभवायौ िह भूतानाम”् (माडूोपिनषद ्– ६) इित। एवमेव िनगिदतम–्

58


शू-ॄतयोः अिभम ्

“अमाऽतथु ऽवहायः ूपोपशमः िशवोऽैत…” (माडूोपिनषद ्– ् १२) इित। “अजमिनिममनामकमपकं , सकृ िभातं सवम…” (माडूकािरका– ३.३६) चेित। “सं ानमनं ॄ” इित च ॄणः पलणम।् सिदानं िह ु ॄ इिभधीयते। ृ ं सत ् सगणं ॄणः यथाथ पम।् इदमेव ॄ मायासंवत ु ॄानमेव। तथ ैवों शरेण– तदेव जगारणम।् मोकारणं िनगण ॄािभिवानं भवमो कारणम।् येनाितीयमानं ॄ सते बधु ैः॥

४. शूतम ्

ु न एक एव बोधियता चेदिप बोानां बिभे ु दाातिु व ं भगवता बे परमतबोधकान ् वाान ् ूितपािदतपः। सव िणकं िणकं ःखं ःखं लणं लणं शू ं शू ं चेित। तेष ु सव शू ं शूिमित तमािौ मािमकदशन ूवृिः। मािमकदाशिनके ष ु अतमः नागाजनु ः। त मूलमािमककािरकायां शूतिववेचनं लते। अऽ शू ं नाम ् त ु ोिट िविनम ु ं तम।् अतः िनगिदतम–् सवभावशूम च ् ् ु न सन नासन न सदस चानभयाकम ।् ु ोिटिविनम ु ं तं मािमका िवः॥ (मािमककािरका १.७) चत शूतिमदं न िनं न शातं नािप अिनं ावहािरकम।् अि नाि इािद वहारः शूते नाि। शूतूितपादनकाले मािमकाः सवान ् िने। मािमकाः शूत पिवषये मूलमािमककािरकायां ूितपादयि यत–् ु ु दमशातम।् अिनरोधमनामन े अन ेकाथ मनानाथ मनागममिनगमम॥् (मािमककािरका १.८)

५. शू-ॄतयोः अिभे िवूितपिः

अि वेदूामायमि ईरो वा इित मितय सः आिकः। िक, ु नाि वेदूामायं नाि ईरो वा इित मितय सः नािकः। एतेन बते ् िकदशन ं नािकदशन ं च सूणिभ-पय ु म।् अतः तेषां सां यत आ ु वापऽवदसवम ।्

59


अिमत-कु मार-दे

ु पन, ॄ िनपं, शातं, भावाकं , जरिहतमजं, सत-् ु म।् िक ु मािमकदशनों शू ं सवाभावाकं , िनािनिभम, ् पय ्  ू -ॄतयोः अिभमसवम।् अशातम।् तात श शराचायण ॄसूऽभाे ूितपािदतं यत–् “शूवादीप ु सवूमाणिवूितिषः इित तिराकरणाय न आदरः िबयते। न िह अयं सवूमाणूितिसः लोकवहारः अम ् अनिधग शते अपऽोतमु , ् अपवादाभावे उगूितिसेः” (२.२.३१ इित। शू-ॄतयोः अिभं यिद ात ् तिह शराचायणािप अकथयत।् अतः कथमिप शूु ॄणः ॄतयोः अिभं न सवम।् िक, माडूोपिनषिद िनगण पूितपादनाथ माातम–् “अमाऽतथु ऽवहायः ूपोपशमः िशवोऽैत…” (१२) इित। िक ु शूपूितपादनकाले उं – ु न सन न् ासन न् सदस चानभयाकम ।् ु ोिट िविनम ु ं तं मािमका िवः॥ (मािमककािरका १.७) चत ु ा वा भवत ु ौ ु ा वा भवत,ु कथमिप शू-ॄतयोः अिभं अतः य न िसित।

६. शूॄतयोः अिभम ्

िवूितपिं पिठा शू-ॄतयोः अिभे संशयः भवित चेदिप अैतवेदादशन-मािमकदशनयोः सक ् पयालोचन ेन ायते यत ् ु दशनययोः पारमािथ कं तं समानमेव। इदान अैतवेदादशनवतः ु नामूलकायनपरःसरं ु मािमकदशनयोः तल िवूितपिवाोदोष ु िनराकरणपरःसरं च शू-ॄतयोः अिभं ूितपाते। ु ं तथािप यिप आिकदशन ं नािकदशन ं च सूणिभपय तेषां िचनूकारे वेदूितपािदतिचन ूितिवनं ँयते यतो िह भारतीयदशन ं वेदमूलकमेव, वेदोपबृहं णाथ मेव तेषां ूवृिः। नािकाः वेदूामायं नाीबुवि  चेदिप वेदूितपािदतं िचनूकारं ीकुवि। यथा– मो िनं नािकाः अिप ीकुवि। अतः नािकािकदशनयोः परमते अिभूितपादनमसविमित न मम।् यतो िह नामभेद े सिप तािका अिभमेव परमतम।् यथों िविः– 60


शू-ॄतयोः अिभम ्

ु ायि तं वैवा कृ ं ँयामलसरम ।् ू  ं शां लीकां मनोहरम॥् के िचतभु ज िऽशूलधािरणं के िचत प् वं िदगरम।् ु नानाप पँयि ानानसारत माम॥् एकोऽहं पधा ातं बीडाथ नामिभः िकल। नामभेदाद ् भवेिा न िभा परमाथ तः॥ नािकदशन े वैिदकिचन ूितिबनं कथं ँयते तत ् उदाहरणेन ् िकित ूितपाते । वेदािमभागे उपिनषिद एकिवानेन सविवानं ूिसम।् तऽोते– आिन खरे े ौतु े मते िवाते इदं सव िवातं भवित, अथात ् ॄान ेन िवकाराक सव ूप ानं भवित इित अैतवेदािनः। अ ैव िचनूकार ूितिवनं ँयते बौदशन े। मूलमािमककािरकायां ्  ू ान ेन सव ानं भवित। तऽोते– ूितपाते यत श ु ते त शूता य य ु ते। सव च य ु ते त शू ं य न य ु ते॥ (मािमककािरका २४.१४) सव न य न के वलं िचनूकारे तेषां सां, ूितपादनूकारेऽिप दशनय ऐं ु ने अथात ि् नषेधमख ु ने यथा ॄ ूितपादनं ँयते ँयते। वेदाे न ेित न ेित मख ु ने शू ूितपादनं ँयते। शूपिवषये मािमकदशन े अिप िनषेधमख मूलमािमककािरकायां ूितपाते– ु ु दमशातम।् अिनरोधमनामन े अन ेकाथ मनानाथ मनागममिनगमम॥् (मािमककािरका १.७) वेदादशन े स ूकारयं ँयते। पारमािथ कसं ावहािरकसं चेित। मािमकदशन ेऽिप तथ ैव ँयते। तऽों मूलमािमककािरकायाम–् ु े ना। े से समपु ािौ बानां धमदश लोकसंविृ तसं च सं च परमाथ तः॥ (मािमककािरका (२४.८) इतः ायते यत ् नािकािकदशनयोः समयः असवः इित न िचनीयः। दशनयोः सक ् पयालोचन ेन दशनय मूलतपे ु यते एव। अिभमनभू ् ु म।् ॄ िनपं, शातं, भावाकं , जरिहतमजं, सत-पय  िक ु मािमकदशनों शू ं सवाभावाकं , िनािनिभम, ् अशातम।्

61


अिमत-कु मार-दे

ु म।् यतो िह ॄिण तात ् शू-ॄयोः अिभमसवम ् इिप न य िनं शातं अजपं सवम ् अिवामूलकम।् अिवामािौ ैव िनािदशेन ॄपकथनम।् पूितपादनं ैतभाषया भवित, अतः िनािदिवशेषणं अैततूितपादन े सहायकं न भवित। अिवाकारणादेव ु ु ॄ आवृणोित, पनः लौिककवहारः सवित। अिवा ावरणशा िनगण िवेपशा तऽ जगृजित, तेन ैव ारेण अिवािवषयो लौिककवहारः। तथ ैव ृ ा संवरणं संविृ तः अिवािवषयो लौिककवहारः, तया उं शरेण– “संव ृ ा जायते सवम”् माडूकािरकायामिप तथ ैवाातम–् संव ृ ा जायते सव शातं नाि तेन वै। संव ु दे ेन नाि वै॥ (माडूकािरका ४.५७) सावेन जं सवम ृ ा परमाथन नाजः। अजः कितसंव ृ ा जायते त ु सः॥ (माडूकािरका ४.७४) परतािभिना संव मािमकाः अिप लौिककवहार कारणमानमिवां वा ीकुवि। ु ूितभाित इित शूवािदनः अान आवरणशिकारणात प् रमं तं न सतरां ु म–् “समारणं संविृ तः। अानं िह मािमकाः अिप मे। ूसपदायाम ु ” इित। शूतासितम समावपदाथ तावादनांबिृ तिरते ूथमकािरकायाः वृौ नागाजनु ेनािप उम–् “उा िित भेित च ु न लौिककवहारवशां , त त ु नाि च हीन समोमेते त ् सव बे ततः”। एतेन ूां यत ्िनािद िवशेषणेन पूितपादनम ्अिवावशादेव ु त यथाथ पकथनं न सवम।् िनं शातिमित भवित। वतः अिवामूलकं कनमाऽं न त ु यथाथ पबोधकम।् ु ने भवित। सविनषेधानरं उपिनष ु अिप ॄूितपादनं न ेित न ेित मख ् ् ु ं ॄ। तात िनगण ु ॄपिवषये के नोपिनषिद यत तं ितित तदेव िनगण आातम–्  ित न वागित नो मनः। न तऽ चगु  ु न िवो न िवजानीमो यथ ैतदनिशात ॥् (कोनोपिनषद ् १.३) ् तथ ैव ूितपादयित कठोपिनषत– न ैव वाचा न मनसा ूा ं ु शो न चषु ा। अीित ॄवु तोऽऽ कथं तपलते॥ (कठोपिनषद ् २.३.१२) 62


शू-ॄतयोः अिभम ्

ु ॄतं वाचा ूितपादियतमु शम।् त एतेन िसं यत ् िनगण ु सं पकथनाय िन-स-शाािदवहारः आपेिकः। वतः ् ानमनं ॄेित यत ॄणः पलणं वेदाििभः कते तऽ लणवाात ् ु ाािदधमरोिहतात।् अतः ूां ॄ लते, न त ु उते, शूवृिहेतज ् यत शू-ॄतयोः पिवषये िनािनं शाताशातिमित िवशेषणमिवामूलकं न त ु तािकम।् ु म।् यतो िह शू ं सवाभावाकिमित यं तदिप न यिु य मािमकदशनमेष ु कुऽािप सवाभावाकेन शू ूितपादनं न ँयते। ु मािमके तर-दाशिनकाः मािमकानां तं शूिमित शू ं शं ौ ु ा वतः ु म् ू ं नाम सव अभावः। अतः मूलमािमककािरकायाम एव गृिहतं यत ्श नागाजनु ेन– ु अभावश यः अथ ः सः शूताशाथ ः। २४.७। न पनः तिह त बोधनाय शूिमित श वहारः कुतः? इित चेते– शूशेन अऽ िनःभाविमम।् यतो िह परमाथ तं िनःभावम।् िनःभावं नाम त ाभावः वाचाम ् अगोचरम।् मािमकानां शू ं ु िसित। भावाकमेव। अतः शू-ॄतयोः ऐं सतरां अैतवेदािनः ॄसूऽशारभाात ् भावचनं उा कथयि यत ् “शूवादीप ु सवूमाणिवूितिषः इित तिराकरणाय न आदरः ु शूवािदनं ूित िबयते” (ॄसूऽशारभाम–् २.२.३१) इित। वतः शर एताशवचनं ूित कारणं शर-नागाजनु योः आिवभावकाल ु पयालोचनेन ायते। ब िनवाणानरं मािमकदशन ूचारः ूिसि तथा नासीत।् तदा िवानवािदनामािधमासीत।् अतः ॄसूऽशारभाे ु िवानवािदनां खडनं ँयते। यथा अैतवेदा पनःूितापकः शरः, ु तथ ैव मािमकदशन पनःूितापकः नागाजनु ः इित। नागाजनु  पूवव तनः शरः अतः शर काले शूवािदनां अूिसात ् तऽ खडन े आनादरः ूदिशतः शरेण इित के चन वदि तथ ैव मे ूितभाित। के चन एवमिप कथयि यत ् शरेण शूश मािमकदशनूितपािदतः अथ ः सक ् तया न ातः। यतो िह ॄशूशयोः धााथ योः पिरशीलनेनािप ायते तेषामिभम।् तथ ैव 63


अिमत-कु मार-दे

ूितपादतम ि् दलीप-कुमारेण त ममकदशन ेरपरेखामे। ु ोिटिविनम ु म ् अतः अमाऽतथु  ॄ िक ु शू ं भवित चत तेषामेकमसविमित चे, चतथु श ूयोगः शेनाूितपािमित  ् अ उ म इित अरऽयेण ॄणः बोधनात।् माडूकािरकायां ततः पूवम ु ा चतथु पाद तरु ीयॄणः ूितपादनकाले उं अमाऽतथु  ॄ। पादऽयम ु ॄूितपादनं शेन अशम।् शू ं नाम िकिमित यथा एतेन ायते यत ि् नगण ु ोा शेन वा ूितपादनं अि नाि अिनाि नोभयाकिमित चत ु ॄपमिप तथ ैव शेन ूितपादियत ं ु न शते। अतः न शते, िनगण ु ोिटिविनम ु ं शूिमित वा िवरोधः नाि। अमाऽतथु  ॄ इन ेन चत ु शूिमव िनगण ु ोिटिविनम ु िमित ूितपादनं ु ॄतमिप चत वतः माडूकािरकायां लते। तऽोते– ु अि नाित नाीित नाि नाीित वा पनः। चलिरोभयाभावैरावृणोेव वािलशः॥ कोातॐ एता ु महैयासां सदावृतः। ् (माडूकािरका ४.८३-८४) भगवानािभरु ो येन ं स सवक॥ ् िभः अि नाीािदकोिटिभः शरभगवादेनािप उं – “स भगवान आ चतसृिभरिप अृः अािदिवकनाविजत इेतत।् येन ो ातो वेदाेष ु ु उपिनषदः पषः , स सवक ् सवः परमाथ पिडतः इथ ः” इित। ् ततं चत ु ोिटिविनम ु ं पमकोिटमाऽम।् ौीहषणािप ूितपािदतं यत अै तऽोम न् ैषधीयचिरते– सा ं ु ूयि न पचतु ये तां ताभशंिसिन न पमकोिटमाऽे। ौां दधे िनषधराङ् िवमतौ मतानाम ् अैतत इव सतरेऽिप लोकः॥ (न ैषधीयचिरतम १् ३.३६) मैऽाययपु िनषिद ॄणः िवशेषणेन शूोे खः ँयते। तऽाातम–् ु ः शूः शाः” (२.४) इित। “एष श न के वलं शू-ॄतयोः पे सां, फलेऽिप सां ँयते। ु यथा– ॄान ेन ूपोपशमपरःसरं मोूापणम ् तथ ैव यथाथ शूपान े ्  ु ू वािदनः मािमकाः– ूपोपशमपरःसरं िनवाण ं ूाोित। यथोम श 64


शू-ॄतयोः अिभम ्

कमेशयाोः कमेशाः िवकतः। ते ूपात ू् प ु शूतायां िनते॥ (माडूकािरका १८.५) तथ ैव ूितपादयि अैतवेदािनः– ु ॄभूत ु संस ृ ै िवाावतत े पनः। ् ािभानः॥ िवातमतः सग ॄ अतः शू-ॄणोः अिभं िसम।्

७. उपसंहारः

ु ेन आपाता दशनयोः बौदशन ं िक, वेदादशनमानामनशीलन ु यते। मे िवरोधः ूितभाित चेदिप सक ् तावगमन ेन दशनानामेकमनभू े मेव ैताैतिवविजत ं पारमािथ कं तम।् तथ ैव उं यतो िह अतो गा सवमक ु कलाणवते– अैत ं के िचिदि ैतिमि चापरे। ् मम तं न जानि ैताैतिवविजतम॥् (कुलाणवतम १.११०) अैतवेदादशन-मािमकदशनयोः मे इतोऽिप सां ् ूदशियत ं ु शते। यथा– िनवाण-मोयोः साम। यतो िह अवाये ु अास-ूतीसम ु ादयोः आिकःखनाशः, जिनवृि भवित। पनः, सामिप ँयते। कारणं िह– अैतवेदािनः यथा ॄिण जगतः ु ादं अासमाऽं ीकुवि, मािमकाः अिप तथ ैव शूोपिर ूतीसम ीकुवि। उभयऽ भाव सा सामियकः, आदावे नाि जगतः सा। माडूकािरकायामाातम–् आदावे च याि वतमान ेऽिप तथा। िवतथ ैः सशाः सोऽिवतथा इव लिताः॥ (माडूकािरका २.६) तथ ैव उवः मािमकाः– ु ादः शूता स ैव ते मता। यः ूतीसम ु ः॥ (मािमककािरका १.२२) भावः तो नाि िसंहनादवातल ु नामूलकमयनं भिवतमु हतीित िशवम।् एतेष ु िवषयेष ु दशनय तल -K-

65


ु सापराणिदशा समीमाणाः ादशािदाः: ऋितं पैधम ् अिभषेकघोषः*

आिदानां ूकृ ितिितसंादीनां याः चचाः वेद े लोके च समपु लते ताः न ैकिवधाः इित म।् 1 आिदानां पं कीशं कथं वा बमेण ादशािदाः साये इित िनरीमान ैः िविः आिदेष ु िववितता एका िितः िनिदा इिप अवगते। षडािदाः अािदाः वा2 बमेण ादशाकारािकां िितं ूााः। पर ु तदितरेकोऽिप3 नालः। ादश इन ेन तदविः मासाकः वरः एकः ायते।4 ादशमासाकः संवरः इित वम।् संवर मासानामािधपं ादशािदेष ु िमित ँयते। अतः ादशािदानामािधपात ्ादशािदा ु संिे काले तापदाियनी ोितमयी सा इित ममानाः िवांसः। ूातः आरः यावदकालं ादशािदेष ु  ामेव बाेन ापयि। संवरकाले िदवसे वा लमानािन पािण सूयस ्  ितेः बाात पबामे सूय व ादशाके ष ु ादशािदेष ु ूतीयमानम।् ु आिदा ु गभिमतः ूकृ ितूकारूभवािदिभः िभादिप वैिचेष ु पनः 5 िितपाः साः। सूयाःे तेजः एव तेष ु िवते इित वम।् ु “सूय नो िदवात”ु ;6 भूिव ु ष ु सूय  ैव ूाधाम।् उते पनः लोके असौ एव अिपः। इ वायवु ा अरीः। लोकऽयानां तेषामेव पारं देवषे ु ूतीयते। मूतद वे ोऽसौ सूयः ूः ख। “यः आिदः रः एव ु शोधकता, संृतिवभागे, यादवपरिविवालय ु ऋवेदसंिहता ९। ११४।३, िवपु राणम १् । ११५। १३१-१३२ 2 ऋवेदसंिहता २।२७।१ 3 तामहाॄाणम २् १।४।७ 4 ु शतपथॄाणम १् १। ६।८३, वराहपराणम २् ०।४-५ 5 िहदेर देवदेवी: उव ओ बमिवकाश (१) पृाः– १५० 6 ऋवेदसंिहता– १०।१५८।१ *

1


साप ुराणिदशा समीमाणाः ादशािदाः : ऋितं पैधम ्

ु । “देवो दानाा दीपनाा ोतनाा ानो ु सः”7 इते भवतीित वा”8 इित ु िनम।् देवाथ कै ः धातिु भः दीिमं, ानं वेित अतमेन ूतीयते। ् ु अतः दीिमात ानाे ित यदविितः ूतीयते सः भारः दी ु वा ीयतवे ा इन ेन िनवचनं कृ तं यााचायण। सूयः एव। सूयः सतवा सवते ूसवाथ  स एव िह इदं सव ूसूवित जनयतीित गाचायाचायणोते।9  ावी सिवतोदयामयवत सूय  इित।10 सायणाचायणोते ख, ‘उदयात ् पवू भ  ावी भगदेव आिवभावादनरं सूयदयः।’ भग ु ूातिजत।् 11 सूयागमनपूवभ 12 ु णात’् गभििभः पः ु सूयः पषा ु इित पिरगृते। भगदेवः; ‘तकालः ूागप ु ु भवित’ ‘सवषां भूतानां गोपियता आिदः। अथ यि​िँमपोषं पित तत ् पषा 13 इित यााचायः। भगागमनकालादमसरः सूयः सृधातोः सूधातोवा िनः इित मतम।् 14 सूयदयानरमायाित पूषा, असौ सूय माग ूदशयित। अतेजा सूयः एव पूषिे त गृते इित सोतसामौिमणा महाभागेन मते। सूयाथ उीपनिवधानं सिवतृदवे ने िबयते इित ओडेनवगमहोदयेन उमासीत।् 15 ु सूय  काणमयी ऋिदाियनी शिः इित ाडोनेहोदयेन पूषा पनः 16 ािपतम।् अिदितसवात ् सव देवाः आिदााः। देव इित पदेन गगनः ् य  एव ाते। अतः ूाम ु ने सूय  एव आिदसंः इित ूतीयते। गभिमान सू गगनः भारः दीः िकरणमाली सूयम डलेन ूगोचरः। उपासकै ः किविभ तेजोमयी सा अिा। अतः मागण तशनमननोूतायाः सायाः पायणं भाम।् त बािकं यथा तथ ैव आिरकं पमिप वैिवेन ज ैिमनीयोपिनषाणम–् ३। ३३ िनम–् ७। १५। ४ 9 वेदरे पिरचय (पिर·– क) पृाः– २२५ 10 सायणभाम, ् ऋवेदसंिहता– ५।८१।४ 11 ् ममु ’् िनम–् ७।४१।२ ‘ूातिजत ं भगम अ 12 तदेव १२।१३। ७ 13 तदेव १२।१६। ७ 14 याे र िते वेदरे सौरदेवता, अीा, पृाः– १९ 15 तदेव 16 Vedic Mythology 34 7

8

67


अिभषेकघोषः

 एविधा आरसा सिवऽावगते। वैिचेण च ूतीयते ख। सूय ु ारः त ैव आिद पबाात ् ूतीयमानाः। पूषा भगिमऽेिव अयमा चािप तथ ैव। तिूपेष ु साँयाभावादेव नामबाम।् सौरदेवानामेषां ैिवमऽ ूतीयते। िदवा यथाकालं गगन ोिततः कािचत ्िितः यं ु न ैसिगकपं जनयित तदवल ैव ोितमडल नामािन िबये। पनािप न ूतया ँयमानः सूयम डलः, पर ु तिन ् अभूत ा सा यथा ोऽा िवायते तदिप सौरदेवपोावन हेतभु तू म।् अिप च, नामवैिवेष ु कािनिचत ् नामािन ूतय ैव त ैव ोितमडल ापकेनािप कालेन  ैव पिवशेष ं ातेण ापयित। नाा के नािप तगौरवािण। किदिप सूय ु ूिसा देवता सौरसंयोगेन इित भाित। पराणसािहिदशा ु पनः ादशािदाः 17 ु ने याः ॄाणमेष ु सूिचताः। अिप च, ऋ ु एव पूणत या ूितािपताः ूाम ु अिदितसवाः तदाजाः उपाः। इदान सापराणिदशा ादशािदानां ु ष ु सांृितकमैितं यथा िवधृत ं पोाटनाय ूयासः कायः यतः पराणे ु तथ ैव आचारमननोूत ं िववतनमिप अऽ ूितपाते। सापराण सौराणां ु एका कृ ितः। अपिरहायः अितीय आकरमः दशनिचनाचारािदिभः पा एषः। अतः ादशािदानां पमनया िदशा यथाथ मेव िनणय ं िवचाय। ु सापराणे ादशािदाः वारचतु यमेव18 उाः ख। उे खाे अािभः िवचायाः। ु ब वीयवान॥् आिदानां त ु नामािन िवश अयमा च ैव धाता च िमऽोऽथ वणथा। ् िवता च ैव पूषा ा तथ ैव च॥ िववान स अंशभु ग ािततेजा आिदा ादश ृताः। [साप ुराणम १् ८।१०-१२] इित तेष ु अतमः। यथाऽ िनिद ं तथ ैव इतरेष ु सूचीऽयेष19ु अिप ादशनामािताः आिदाः सूिचताः। पर ु नामस ु यथा भेदः पिरँयते तथ ैव अिभादिप ितयः ू ीयं (चतथु  नवमे च अाये) िवशेषतः एवः न ैकिवधाः इिप पिरँयते। तेष ु सच शतपथॄाणम १् १।६। ८३ ु सापराणम ४् ।५-२०, ९।१-४३, १८। १०-१२ 19 तदेव ४।६, ९।२-४

17 18

68


साप ुराणिदशा समीमाणाः ादशािदाः : ऋितं पैधम ्

ु ते– ु पूवव त।् एका सूची त ु सवथा िभा। 20 पपाशमे अाये पनािप य ु दशधा भेदिभ भेदो ादशधा पनः। ु े ूसूितविवरा॥ [सापराणम तऽा तव देवश ५् ५।९८] ् ु ु आिदानां िवासः अऽ गानसारीित मम। तेषां बमावानं कालेष ु अतः पिरवतमानः इित ँयते। शाेष ु ादशािदाः यथाः िवाः तऽ नामसाँयादिप ितेः वैिवम।् यतः बमः ूायशः लितः, अिवितया ु े खः न ूाते। तऽ नाां संयोजनिवयोजनेः उानपतनािदिभः यथाबमम ु ु ु कालानसािर मननं ूितभाित। अतः गान सारी बमिवासः एव अािभः ूतीयते। एकऽैव समपु ा नामािन तािन िवेषणं कतम।् अतः ूामान ैः त ैः एवंिवधः िवचारः िनणतः। चतथु ाायः इः धाता पजः पूषा ा अयमा भगः िवःु अंशःु वणः िमऽः

नवमाायः आिदः सिवता सूयः िमिहरः अक ः ूभाकरः मातडः भानःु िचऽभानःु िदवाकरः रिवः

नवमाायः िवःु धाता भगः पूषा िमऽः इः वणः िववान ् अंशमु ान ् ा पजः

अादशाायः िवःु शबः अयमा धाता िमऽः वणः िववान ् पूषा ा अंशःु भगः

ु मासानसारी बमः च ैऽे िवःु वैशाखे अयमा ैे िववान ् आषाढे अंशमु ान ् ौावणे पजः ूौे वणः आिन े इः मागशीष िमऽः पौषे पूषा माघे भगः फानु े ा

ु सापराणिदशा ूतीयमानाः ादशािदाः आदौ अादशे अाये यािन नामािन ूाािन, तदवल िवचायमाणाः पूवव ितनः ादशािदाः। नाां िितः कथमिप न एकिवधा इित ँयते। यथाबमं िवचायमानािन नामािन भागयेन िवभाािन। अादशे अाये सूभूत ािन आदौ वतमानािन नामािन ख 20

ु सापराणम ९् । २ 69


अिभषेकघोषः

ु बायमातृिमऽवणिववतः।21 ु ु ीचतु याितानां िवश पनािप शच ् के षाित ् नाां िितः बमेण िववृा इित ँयते। इदान ु नाां सलनात ु अयमा च िमऽ वण िववान ् आिदेष ु नामपकं ूाते। ते ख िव 22 च। ु सापराणे आिदानां चतिु वशितसंकािन23 नामािन सामाेन पृथकेन च उपािपतािन नवमे अाये। अिप च, मािस मािस अितािन ु ेन ादशािदेष ु उं नामपकं तामािन सूिचतािन।24 इं सलन यथाथ तया मासपके ष ु अितं सं वेित ूतीयते। अतः ूाते– ु पित च ैऽे त ु वैशाखे चायमा तथा। िव ् े मासे त।ु [सापराणम ु िववान  ९् । ५-६] 25 ु पनािप, ‘वणः ूौसंके ’ ‘मागशीष तपेिऽः’26 चेित। इदान तापूाबं यथा न सहनीयं तथ ैव अयं कालः कृ िषकमणा अोादन ेन चाितः ख। ादशािदानां बमिवासः कथं िसः इित संशयः जायते। यतः तेषां ु मासाकं पं साकेन न सवथा योम।् ूागया िदशा िवचाय एव मास ैः आिदाः यथायथमेव संयोजनीयाः। तयोः आिरकः योगः चावगते। अनया ् पयोगा के षाित आ ् िदानां ु मिप ाेयम।् तापूावात उ िदशा ताय आानं िनिदम।् अतः ूागंु देवपकं ूाधाेन वतमानम।् अपरा ् सभगा ु ु तदाके ष ु मासेष ु ताप सखावहात गौणाः इित ँयते। पर ु ु े खानां िभादेव कालबमेण ैव ादशािदाः उां िितं गताः। पूवव ितनाम ु ु ु इनमीयते। अिप च, सापराणिदशा ादशािदेष एके िवषयाः रणीयाः सावधानं च िनणयाः इित मतम।् ु आिदेष ु अभूत ाः देवाः कात ् े इित िवचारः अऽ ँयते। तदेव १८।१०-१२ तदेव 23 तदेव ९।२-४ 24 तदेव ९।५-८ 25 तदेव ९।६ 26 तदेव ९। ७ 21

22

70


साप ुराणिदशा समीमाणाः ादशािदाः : ऋितं पैधम ्

पर ु यथा िमिहरः तथ ैव यम इित नामयं27 सामाेन पृथकेन च िविहतायां सूां नोपलते। िमिहरः इित िमा​ां ईराणीयं देव ं ारयित।28 िमऽ इित वैिदकपमऽोपलम।् 29 ादशािदेष ु िमऽनामा आिदः अभूत ः इित ँयते।30 पर ु िमिहराः आिदः सामाेन गृहीतोऽिप31 साविऽके न न ख। अादशे अाये ादशािदानां यः उे खः32 ूाः तऽ िमिहर ु नाभावात ् भारतभूमौ वैदिे शकूभाव साीकरणादिप पराणसािहिदशा एेित रणाथ कृ तः ूयासः उपलते। इः शबेित पदयं समाथ केन ु ु ने ूतीयमानम।् पर ु पद ैव िभा िः अऽ33 ूदिशताः। ूाम ादशािदेष ु शबनामा देव अभूय ते अऽ। कािनिचत ् नामािन पृथकेन ु वारमेकमेव सूां गृहीतािन।34 िमिहरसूयाकादीनां नाां ोकारैः पनयः न ँयते। तेषां िितः एकऽैव िवमाना। तेष ु यथा आिदनामा देवः वतमानः ् िमित शम।् तथ ैवः सूयाः देवोऽिप सकृ त उ -K-

तदेव ९।२-३ िहदेर देवदेवी: उव ओ बमिवकाश (१) पृाः– १२६-१२९ 29 ु सापराणम ४् । ६, १८।१०-१२, 30 ् िखडः)४०।१००-१०१, सापराणम ु ु पपराणम (सृ १् ८।१०-१२ 31 ु सापराणम ९् ।२ 32 तदेव १८।१०-१२ 33 तदेव ९।३१,३२ 34 तदेव ९।२ 27

28

71


ूाचीनभारतवष  उानिवानसमीा भूिमका

उलकमकारः*

ु ूयोजनानां पूत सां मानवाः जीवनधारणे अवावासादीनां म ु ितिवधानं कृ तवः। बमेण ससाः ु तेषां जीवनचयायाः सम से सामािजकाःसमाज बमोितं िवधाय सूकलािभमािननः सौयिपपासव अभवन।् तेषां सूकलािभमान हेतोः यथा नृगीतादीनां कलानां ु ा त ु ते सरहा ु बमोितरभवत ् ,तथा तेषां सौयिपपासायाः फलौ दीन ् ु ु उानापनपं कम धम इित सँयािन उानािन च ािपतवः। वराहपराणे ु ु ानं किथतमभवत।् सरेु रिवरिचते वृायवु द नामकमे पफलि ु मशोिभतम ु ा पषाथा ु धमाथादीनां चतण नां साधकपेण समिु िखतमभवत–् ् व पिराय वृारोपं समारभेत।् एतत स े ः साधनं यतः॥ (वृ.आ १।८) धमाथ काममोाणां िुम ूाचीनकानाटकािदष ु बौतम ् उानं ूमोदकानन ूचीनभारतीय ु ु ऐित विधतु ाया अिभानपम।् सपिवतं सलिलत ु ु ु ु पिुमसशोिभतमानं तदा न त येन ूकारेण ैव यथा तथा ाते , उानवािटकाया यथाकारं वृाणामिप रोपणं न भवित। पर ु ु सपिरकिततया तदानीनकालेऽिप वृवािटका सृते तथा तिन ् वृवािटकायां िवानमनतामािौ ैव अमपायालोचनया च वृाः रोिपताः भवि। ूाचीनभारतवष िविवधेष ु मेष ु उानिवा तथा उानिवानम ् आलोिचतमभवत।् तेष ु मेष ु सूऽधारमडनभाराजिवरिचतः ु वामडनिमित मः अतमः एव। ु वतमानराजानूदेश उदयपर-िचौड-राजासम-भीलवाडः इित ु ु सूिसमे जनपदान ् गृहीा परा वारूदेश िनमातःु महाराणाकुा नृपतेः सभासूऽधारः आसीत ् सूऽधारमडनभाराजः। महापराबिमणः महाराणा पराबमेण परराािन िविज आनः अयकीतः हेतोः बिन *

शोधकता, संृतिवभागे, किलकातािविवालय


ूाचीनभारतवष  उानिवानसमीा

गािण ािपतवः। ऐितहािसकानां मते त ु महाराणाकु िितकाल ु खृीयपदशशताी, सूऽधारमडनभाराजः ख त समसामियकः ु रूदेशीयाथा राजानोरभारतीया सव एव। तदानीनकालीयाः गज ु तवः। मडनभाराजेन एव पितसूऽधाराः मडनभाराजं ौयानसृ ु ु रिचतेष ु वाशािवषयकमे ष ु ूिसाः मराजयः ख– वामडनं , ् ु ु ु वासारमडनं , राजवभवाशाम इादयः। तऽ वामडनिमा ु जलशयािदलणाे ितीयााये उानिवानं तथा म परग िमौलणाे ूथमााये सकारणं योयायोयवृाणां रोपणूकारः आलोिचतम ् ु ु अभवत।् ूतपऽे वामडनमािौ उानिवान संिमालोचनं ूसिरते।

उान पिरमापः सौयिवधान

ु ु वामडनमते त ु पर मे बिहदश े वा ारभाग वामपा दिणां ु िदिश वा एकशतं िशतं िऽशतं वा धनःपिरिमतं ानं ा उान ापनं ु े– कायम।् तथािह उं वामडन ु मम।् ु परािदमे बाे वा कुयाानम गृह वामे दे वा एकििऽधनःु शत ैः॥ (वा.म. ३।९२) ् ु ं ु ु तिन च िविवधलतािुमसशोिभते सपु िते उान े उपवेशनानय ् बीडाेऽ ं ापियतम। तऽ िु ं िनपानं (Lake), घिटयं (Clock), धारागृह अथात ् ूॐवण (Fountain) ापनं कतम।् तथािह ु वामडनकारे ण िनतम–् नानािुमलतोपेत ं बीडाानासन ैवृतम।् तोयाशयघटीयधारागृहिवरािजतम॥् (वा.म. ३।९३) गृह समीपवाः वािटकायाः ूाेष ु पिरबेकपेण ु िबशमीबकुलकुिकपागाशोकितलकादीनां िुमाणां रोपणं कायम।् तऽ ु िुमपिरवेितोाने कुसिमतलतामडपं िााकुमिप ापियतम।् एतिन ् ु िवषये तऽभवान व् ामडनकारः आह– तमीपे वटे िलीशमीबकुलकुिकान।् ु सममडपम ु ु पागाशोकितलकािााक ॥् (वा.म. १।८१) ु वामडनमते त ु सवदा वृौवािटकायाः दिणां िदिश ायाूदानां 73


उलकमकारः

ु वृाणां रोपणं करणीयम।् तऽ ूासाद सौय िवधानाय च ूासादे सँयानां ु गजातीयानां वृाणां (Orchid) वहारः ीकृ तोऽि। ु याे गते िते छायावृ ं ूासादं गजा। (वा.म. १।८२) उान े रोपणयोयाः वृाः– िबशमीबकुलािदिभः िुमःै पिरवेितोान े ु ु े िनतं यत–् पफलाकािनां जनानां कृ ते तऽ वामडन ु खजूर दािडमीरा के िलबदरीबीजपिरकाः। े सौदाः॥ (वा.म. १। ७६) के तकीचेवाढा यं गेहन अथात ् वािगचायां खजूर -दािडम-रा तथा के िलबदरी अथात ् कापासः ु ु बीजपूिरकः अथात ् नािरके लः इादीनां फलूदवृाणां सगिप ूदानां ु के तकादीनां वृाणामिप रोपणं कायम।् मकार मते इमे वृाः सदा सखूदाः भवि। तऽभवता मडनभाराजेन दािडम-हिरिा-ेता-िगिरकिणका इादीनां ु पूदानां भेषजोिदा रोपणं गृहारे िनिषते। एतेषामिु दां वािटकायां रोपणे त ु सः ूं मतं ूदवान।् तथािह उ तेन– दािडमी च हिरिा च ेता च िगिरकिणका यः। इेदानः ौेयो गृहारे न रोपयेत॥् (वा.म. १।७७) ् िन ि् दशायां ु ु वटादयः महािुमयः उान यिन त वामडनान सारं न रोपियताः। तऽ ूािच िदशायां वटः, दिणां िदिश उरः िपल ु ं भवित। एतदथा तथा उरां िदिश ः इादेः वृ रोपणं यिय आचरण ु उानािमनः सवािसेः कारणं भवित– ु ं वटोरिपला। ूदिणे गृहमख पोरतो धो िवपरीतिसये॥ (वा.म. १।७५) ु ऽिप ूतंु मतिमदं त ु पेण ूाते , तथा– मपराणे भवन वटः पूव िदागे सावकािमकः। उरथा याे वायां िपलः शभु ः॥ ोरतो धो िवपिरतािसये। (म.प.ु २५५।२०-२१)

उान े रोपणायोयाः वृाः

ु ा पषाथा ु तऽ धमाथाकाममोाणां चतण नां साधनभूत े गृहसमीपवििन ु उान े वामडनमते ये च वृाः कटिकनः ीिरणः फिलन तेषां रोपणं त ु ु महाहािनकारकं भवित। तथािह उ वामडनकृ ता– 74


ूाचीनभारतवष  उानिवानसमीा

गृहासाः कटिकनः फिलनः ीिरणो िुमाः। ् ु वि ते सदा॥ (वा.म. १।७४) भयं ूजायं हािन बमात क ु ऽिप गृह समीपविनः कटिकनः ीिरणः फिलन वृाः तऽ मपराणे ु पऽभाया दीनां हािनकारकाः इित ूिनतमभवत–् कटकी ीरवृ आसनः सफलो िुमः। भायाहानौ ूजाहानौ भवेतां बमशदा॥ (म.प.ु २५५।२१) ु वृाणां शभु ाशभु ं फलं ृा समाधानपेण ूािदं यत ए् तान ् मपराणे ् ि तेषां ान े शभु फलूदान व्  ु ृ ान स ृ ान ेव रोपयेत–् अशभफलूदान व्  न िाद ् यिद ताानरे ापयेभान।् (म.प.ु २५५।२२) यिद चेत ्उान समीपे वासगृहं वत े तिह तऽोान े अशः उरः ु ः इादयः महािुमाः रोपणायोयाः भवि। तऽ वटः ः आॆः कामक ूकारणपेण ूािदं यत ए् तेषां िुमाणां छाया त ु वृःे िवघाितका। तथािह ु े– उते वामडन ु ािदकान।् अशोरवटाॆकामक वजयदे ् गृहमािौ ह वृििवघातकान॥् (वा.म. १।७८) ु वामडनमते करवी, िाा, िपयालः, तगरः, कुिका, मालतीित इमे च ्  ं ँृ य गृहं न ापियतम।् िुमाः देविुमाः इाचे। इमान ए् व देविुमान स ् हृ समीपोान े न ख इमे वृाः रोपणयोयाः– अथात ग करवीरमिु निााजातीतगरकुिकाः। अे देविुमाेषां न कुयादािौतं गृहम॥् (वा.म. १।७९) गृहाद ् रोाने इमे एव वृाः असंशयं रोपियताः। सौविणकवृािप ु ु रोपणूकारे त ु वामडनकारः पूवं मतमेव पनःीकृ तवान–् अिप सौविणकं वृ ं ापये गृहाौये। भयाूतािौतो वृो यदा े ं ु न शते॥ (वा.म. १।८०)

् ु योयायोयवृाणां रोपणूकारे कारणानसानम

दिणां िदिश ायाूदवृरोपणे यगु पद ् सूयदयागमनसमये त ु सममोान े सूयालोकागमन े ूितबकता न जायते, तिह दिणां िदिश एव ु ं भवित। मीत छायाूदवृाणां छाया सखकरा ु ायाूदवृ रोपणं यिु य 75


उलकमकारः

सिप वषाश ै ािदष ु ऋतषु ु अवटादीनां महािुमाणां छाया सूयालोकं बािधा ख गृहवािसनां ाहािनकािरणी भवित। यथािह कटिकनः वृाः सदा भीितूदा भवि, ीिरण ाहािनकािरणः तथािह तऽ गृहसमीपविां ु ु वृवािटकायां एतेषां रोपणं िनिषते। आधिनकोिदिवदा सपिरीततया इदं ् ् ु ु मतम आौीयते यत ीिरवृा ूायेण गरलया भवि (Poisonous)। गृहारे दािडः हिरिा इादीनां वृाणां रोपणं िनिषते यतः इमे एव वृाः ु णःु ासािदना काले काले त ु जलाकृ ितं गृि। अिपत ु पूवाणां वृाणां परे शरीरारे ूिवँय ाभािवकासूासकाय बाधते (Allergen)। खजरु ः ु दािडः नािरके लः रा इादीनां पिदायकफलूदवृ ाणां तथा उरः ु िपलः इादीनां भेषजोिदा उान े समावेश ूफल ु सामे व। मे वटोरः इादीनां महािुमाणां तथा करवीमालतीतगरः इादीनां देविुमाना रोपणूकारे िविधिनषेध मूले त ु िविवधािन ूाचीनसंारायेव आसन।् साितके एतेषां िविधिनषेधानां माताम ् उिदिवानिदशया सु ुपरीाऽपेते।

ु ूाचीनसाितकोानिवानयोलना

पयायवाचकेन ‘Horticulture’ इतीदं पदं बौतमु ि। ािटनशः ‘Hortus’ इित तथा अेलशः ‘Culture’ इित पदयं गृहीा ‘Horticulture’ इित पदं िसित। ‘Hortus’ इाथ ः उानिमित (Garden), तथा ‘Culture’ इ शाऽ कृ िषपःअथ ः गृते। अतः उानापन ु । रीितिवशेषः कलािवशेषः वा ‘Horticulture’ अथाद ् उानिवनिमते ु ूाचीनवद ् अधनातनकाले ऽिप पूवप ायालोचनया िवानमनतामािौ च वृवािटका सृते। साितके ऽिप िशशूाने ूमोदकानन े वा (Park) ु ु मादयो रोिपताः भवि। तऽािप ु ु सपिरकिततया सपु ितलताग ि लतािवतानपिरवेितं उपवेशनानं िनािनकूॐवणं घिटयिमादीनां ु समावेश ु दयहारी भवित। आरीणगृहसायामधना (Interior ु ु decoration) ग (Orchid) वहारः सवः सपिरात एव। अािप ु ु ूाचीनरीितमनसृ ैव गृहारेष दािडहिरिा इादयः वृाः न रोे। ु ु ु ु ानं सामािजकानां िखदयं ु ु मसशोिभतम ूाचीनवद ् अधनािप सँयं पि  ु िनतरामेव ादयित। आधिनकमनोिवदां मतं िह ूितिधसववृिहेतोः 76


ूाचीनभारतवष  उानिवानसमीा

ु सामािजकानां दयं काले काले त ु ःखात िख भवित, सपु िते ु अधना ु े ख जनानां िखदयं ूसतामाित। अतः लतािुमसशोिभतोान ् धिनकोानिवानमिप ु ूाचीनोानिवानवत आ मानवजीवन सािवककाणे ु मि। िनय

उपसंहारः

ु ु ानं सशोभनं ु ु सपिरकिततया वितम साूद भवित। ु ु े मानवजीवन े ूाचीनभारतवष  िविवधेष ु वाशाे ष ु अतमे वामडन सािवककाणकर उान ापनाय या िवधयः ूािदा अभवन, ् ता ु सवा एव आधिनका नािभने। पर ु तऽ यािन संारािण आसन ् मे तेषां संाराणाम ् अराले किद ् गूढाथ ः एव ातमु हित। अतः ु ु िवानमतामािौ तेषां गाथा ु यिद चेदधना नां पनारं सवित, ् अिधकािधकं समृं ु तिह ूाचीनोानिवानमािौ ैव आधिनकोानिवानम भिवतमु हित। सयालोचनया पिरशेष े अऽ वं ु शते यत ्ूाचीनभारतवष ु ूापााीययोः उनिवान यद ् बीजमु म ् अिरत अभवत, ् अधना ु मेलन ेन त ु तानिवानं पिणः फिलन महािुमाकारम ्अगृत ्अलमित िवरेण। -K-

77


ु पराणूितपािदता आरोयावधारणा ु े शकुमारः* मक

यावां शरीर तावम समाचरेत।् ् तमु  ु हेत॥् 1 अोिदतोऽ ैन  िकित क ु िशवपराणे यमिु ः ा महां ुटतया ोतयित। धमाचरणं ् त ु अनारोयवता। अत एव कािलदासेनािप अभािण शरीिरणा एव शम न कुमारसवे– “शरीरमां खधमसाधनिमित”2 इित। आरोयवतः लणं ु तु ने – िकिमित िजासायां उते महिष णा सौ समदोषः समि समधातमु लिबयः। ूसाेियमनाः  इिभधीयते॥3 मानवेय ं पिरभाषा अं मनन ेन िवमशन च ूदािय आचायण, ु वि, या िह पिरभाषा याः पिरभाषायाः बहवो िह िविशाः अथाः सम ु ृित-पराणािदबनां ूाचीनमानां सारः एव वतत इऽ नाि संशीितः। ु – शारीिरकं िह ां िऽधा ूितपािदतं ँयते ूा ैः। तथा पपराणे 4 ु ु “बिां मनःां ामैिियकं तथा” इित। बिािनिमं ् जीवनं धं ु सवदा सायूिे रतः मानवः शाूितपािदतपाः अनसरन कुयात।् तििमं सः, अनवरतं भगविनं, परोपकार िवधेयः। अममु वे ु उदाभावनोपेत ं सेश ं िनपयित पराणिवषयमिमदमाभाणकम –् ु ष ु ास वचनयम।् अादशपराणे ु परोपकारः पयाय पापाय परपीडनम॥् इित। ु बिारणाथ त ु िनं तक िवायनं साधकानाम उ् पदेशौवणािदकं ु च िवशेषतः कतम।् यतः पापािदकमािण बिनाशं मनसः  ैयनाशं च कुवि। ु आरोयनाश मूलं पाप एवोते, तथा– ॄवैवतपराणे ूाापकः, संृतिवभाग, के ीयिविवालय, िहमाचलूदेश िशव.महा. २०-३९ 2 ु कमारसवम ५् .३३ 3 ु ु सौतसंिहता १५.४१ 4 प. उरखडः *

1


प ुराणूितपािदता आरोयावधारणा

पापेन जायते ािधः पापेन जायते जरा। पापेन जायते दै ं ःखं शोको भयरः॥ तात प् ापं महावैरं दोषबीजममलम।् भारते संततं सो नाचरि भयातरु ाः॥5 ु एतदनसारं पापाचरणेन एव रोगः वृावाः नानािवाोे। यं ु ः आसीत।् अत एव सः ु पराणानां कता महिष वेदासः सममािधािधिभः म ु िचरीवी इते । तथा– अामा बिलासो हनूमां िवभीषणः। कृ पः परशरु ाम स ैते िचरजीिवनः॥ शारीिरकम ् अनारोयमथात ् ाधयः त ु के वलेन अिहतपदाथ सेवनेन ैव ु , तथा– १. शारीिरकाः २. उते। ते च चतधु ा ूोा महिष णा अिपराणे ु ४. सहजाः च। मानसाः ३. आगकाः ु शारीरमानसागसहजा ाधयो मताः। शारीरा रकुााः बोधाा मानसा मताः॥ ु रादयः।6 आगवो िवघातोाः सहजाः  शारीिरकाः रोगाः रकुााः बधा भाभािववेकेन ूकृ ितिवु कालिवपरीताचरणेन च सवि। एतदथ ानकालदेशानसारं भाभिववेकः परमावँयकः।

भाभिवचारः

ु ष ु त ु ोितषीयूभावदशनपररमिप ु पराणे िविवधितिथष ु भोपदाथाः िनिषाः। येन शरीरे िवपरीतूभावः न जायेत। तथा– रोगवृिकरं च ैव नराणां तालभणम।् सां च तथा तालां शरीर च नाशकम॥् ु नािरके लफलं भमां बिनाशनम ॥् 7 इािद सावकािलकाभािन यथा– ु अभं मधिमौं च घृत ं त ैलं गडंु तथा। ॄखडः १६.५१-५२ ु अिपराणम २् ८०.१-२ 7 ु ॄवैवतपराणं, ॄ ३०.३१ 5 6

79

के चन


मुकेशकु मारः

ु य ु मभं ौिु तसतम॥् आिकं गडसं पानीयं पायसं चूण घृत ं लवणमेव च। ु च ैव ीरं तबं तथा मध॥ ु िकं गडकं हागृहीतं च सो गोमांसमेव च।8 इित इं बहवः भोपदाथाः िविवधकालेष ु िनिषाः। के चन िह अेन सह ु िनिषाः सि इित यऽ तऽ पराणे ु षु िमिौताः िनिषाः। अपरे शरीरूकृ नसारं ूमाणािन उपले। शारीिरकाः ाधयः उपशााेत ् ूायः मानिसका ाधयः नोे। शािविहता सािका िदनचया काम-बोध-लोभ-मोहािदरिहता भवित चेत ् न ु यथाथ ां त ु मानिसकं भवित। कदािप मानसाः ाधयः जायेरन।् वतः ु “मन एव मनाणां कारणं बमोयोः” इतीयमिु ः मानिसका ु मानवजीवन े महं वणयतीव ँयते। यतः यावत ् पय ं मनसः सवा ु न भवित मनिस ढा इाशि न भवित तावत ् मनः जडः एव इऽ ् नाि संशयः। अत एव उते– गन िपपीिलकः याित योजनािन शतािप। अगन व् नै तेयोऽिप पदमेकं न गित॥ अाराियरेऽिप िवासंघटन ेन ीया िचा ूकिटता वतत े ् यत २०२० पय ं मानिसकरोगाः एव सवािधकाः भिवि। यिप तऽ आं कारणमिप सामािजकिवघटनं तथा च मनसः िचनमेव अि। मनोदशायाः वणन ं िविहतं योगवािसे– णमानितामेित णमेित िवषािदताम।् णं सौमायाित सविटनः॥ ु अ रोग समिु चतः उपचार ु अाकं िचनपतौ धमानसारं कायकरणशैामेव अिन िहतं वतत।े ु आगकाः रोगाः कदा भवि इित िनेत ं ु िकरमेव। अतः ु एताशरोगाणाम ् उपशमनाथ ूबलानाम ् ओषधीनामिप साानं कृ तं ु ु वेदासेन। पराणानामन सारं ओषधीष ु देवानां वासकारणात ् तेष ु िदा शिः सरित। िविश सोमः िह ओषधीनाम ् अिधातृदवे ः, अतः ओषधीनां चयनोाटनािदकाले देवूाथ नायाः बमः ूोते अथा तभावे ूनता ािदित। तथा– 8

ु , ौीकृ . ८५.८-११-१२ ॄवैवतपराणं 80


प ुराणूितपािदता आरोयावधारणा

ु हिरगोिजचाक सरादीन ू् ितपू च। भेषजारमाचरेत॥् 9 िक ओषधीष ु देववासकारणात ् ूाथ नया कृ तशिसारकारणा ओषधीष ु इतोऽिधका रोगोपशमनशिः वधत े इऽ नाि संशीित। तथा– ॄदाििेभूचाकािनलानलाः। ऋौषिधमामा भूतसा पा ु ते॥ रसायनिमवषणां देवानाममृत ं यथा। ु वोमनागानां भ ैषिमदम ु ते॥10 सधे ु – ओषधीिनमाणबमः अिप अभािण महिष णा अिपराणे ु रसः कः तः शीतः फाट मनजोमः॥ रस पीडको ेयः शीतः पयिु षतो िनशाम।् ् ाटमिभधीयते॥11 सोिभतपूत ं यत त् त फ सामातः ओषधीिनमाण पिवधयः अऽ ूोाः सि– १. रसः– ओषधीनां पेषणेन रस उिः सवित। २. कः– ओषधीनां मन ेन कः िनमयते। ३. ाथः– ओषधीनां थन ेन ाथः िसित। ् ीतकषायः िसित। ४. शीतकषायः– आराऽम प् यिु षतः सन श ५. फाटम–् ओषधीनां जले िकिीकृ  पृथरणेन फाटम ि् नमयते। के चन मूलभूतिवषयाः जीवने सु ु पाे चेत ् ूायः न कदािप रोगाः ु उेरन त् था च भगवतः ‘िजजीिवशेतं समाः’ इिरिप साथ कतां भजेत।् ु म।् तेष ु ॄचय पालनं अं ूमख

आरोये ॄचयमहम ्

ॄचय महं महत ् वतत े आरोयाथ म।् अत एव ूायः कु-वामनजाादीनां रोगीणां कृ ते आजीवनं ॄचयोताचरण उपायमपु िदशित ु िृ तः। तथा– िव कुवामनजाीबपातरोिगणाम।् ोतचया भवेषे ां यावीवमनंशतः॥ अि.२८०.१२ अि. २८०.१३-१४ 11 अि. २८१.२१-२३ 9

10

81


मुकेशकु मारः

अिधकािधकाः िचिका पतयः शरीरे िवमानतानां उपिितः ् वधानं रोगाणां एकमाऽं कारणं मते। आिकिवजातीयतानां िवषये तेषाम अ न कदािप भवित। अत– ु िरे मनिस सखे शरीरे सित यो नरः। ु धातसाे िते ता िवपं च मां भजन॥् ततं िॆयमाणं त ु कापाषाणसंिनभम।् अहं रािम मं नयािम परमां गितम॥् 12 ु अऽ वसरायाः ू उरे भगवतः वराह अयमाशयः यत ् यो मः ावायां अनवरतं मां रित त मरणकाले यदा सः अचेतनः ्  ् म िचन े असमथ ः भवित तदा अहं त रणं करोिम इित ु कावत म सन श शम।् -K

12

ु , िखलांशः वराहपराणं 82


ु कायाणां समीणम ् ु अााामनबूय  १.भूिमका

* ु सदीपमडलः

ु अनबः नाम इंकवणाः। पािणिनना अााां िभाः िभाः ु ु अनबाः ाकृ ताः। यथा कवगयवणाः, टवगयवणाः, लशनपमकारानबाः ् ु ु ु अथात अजनबाः हलनबाः चेित। तेषां वणानां अनबानां वा “हलम”् ु “चटु ू ” “लशतिते” “उपदेशऽे जननािसक इत”् “षः ूय” इािदिभः े तेषां वणानां लोपः सूऽःै इंा िवधीयते। ततः “त लोपः” इन ेन सूऽण भवित। ु नन ु अनबाः यिद े तिह िकमथ तेषां महणमाचायण पािणिनना ु ु ं फलं लोपः तथािप िभं ूयोजनं शाे कृ तिमित चेते अनबानां यिप म ु ु त ु िवते एव। यथा धातोः ूये अनबलोपे  ु त इित जाते, ूय ु ु इित पम।् े गणिनषे िकात “् िङित च” इनेन सूऽण धः ात।् तेन तः ु ु नडापिमथ फये अनबलोपे पन फकारायनादेश े नड आयन े इित जाते, फय िकािन ् तिते परे “िकित च” इन ेन सूऽण ु आिदवृिः भवित। तेन नाडायनः इित पम।् अथात ि् भिभकायाथ मनबानां ु महणिमित समे व। ु नन ु गणपाठे नािप काय िसेत।् तथािह “अनदािङत आनेपदम”् ृ ‘इिङादय आनेपिदनः’ इितसूऽ े कत,े आन ेपिदनः धातून ेकऽ संग ु इित सूऽ ं कृ ा काय सवेत।् अतः अनबमहणं न कतिमित चेते यिप ् थािप एक धातोः िभिभकायाथ बऽ पाठः कतः, गणपाठे न काय ात त ु ु त गौरवम।् अतः अनबमहणम ।् तेन अनबम िु  एव एक धातोः िभिभकायपदेशः कृ तः। ु ु ृ पन लपु ायेन शाानाय अनबमहणम ।् अथा धातून ् संग ु , िटतूयान ् वा एकऽ संग ृ एतेः एते आनेपिदनः धातवः इे ् ् ् ु ङीप ात इित उमान े गौरवं भवेत। अतः अनबमहणम।् तेन *

् कानशैिकशोधसंान शोधाऽः, संृतिवभागे, रामकृ िमशन-िववे


स ुदीपमडलः

ु “अनदािङत आन ेपदम”् “िरतिञतः कऽिभूाये िबयाफले” इित ु लपु ायेन अनबमहणे न अिधकािधकमान ेपिदनः धातवः ाये, ु “शेषातिर पर ैपदम”् इन ेन च पर ैपिदनः धातवः ाये। पन ् लपु ायेन िटिदन ेन सवषां िटयानां महणं ात। एवं च लाघवात ् ु अनबानां महणं शाे आचायण पािणिनना कृ तम।्

ु कायिवचारः ु अनबूय 

ु ु १. साूवतकमनबानाम –् अनबाः संाूवतकाः भवि। ् ु ु तऽानबानां संाूवतरे ैिवं भवित। िचत संायाः िनिमतयानबाः उपिते, िच काियतय ैवोपिते। यथा– ु १.१. िङित ॑ [१.४.६]– अऽानबः नदीसंायां िनिमतयोपितते। यथा मित ङे इित िते मितश वैकिकी नदीसंा ूवतत े िङतः परे ् ाः” [७.३.११२] इन ेन नदीपे म ै माः चेित ितात।् तेन “आण न पे िसतः। 2 ् १.२. िसित च [१.४.१६]– सूऽिमदं पदसंां िवदधाित। “पा णस वः” ु ात ् णिस, णसः िसात ् पशः पदसंा भवित। तेन भसंा े पशश इित सूऽण ् गण ु ो न। तेन पािमित पं िसित। अऽ िसत ि् निमतया बाते। तात ओ आौीयते। ु ु काियतय ैवानब िचनः संाूवतकम।् यथा– १.३. अणिु दवण चाूयः [१.१.६९]– अिवधीयमानोऽणिु द ् सवण संा ात।् अथायं वजिया अण-ूाहारः, उिद सवण  च प माहको भवित। ॑ः उकारः इत ् य स उिदत।् यथा कुचटु ुतपु वः ताम कवगचवगटवगतवगपवगाः इथाः। तेन “चटु ू ” [१.३.७] इऽ चवगटवगयोः महणम।् ु म ् [३.४.११३]– अऽ िशतः एव १.४. ितङ् िशत ् सावधातक ु संा िवधीयते। अतः िशत ् काियतय ैवोपितते। यथा– “कतिर सावधातक ु संा भवित। तेन शप”् [३.१.६८] इन ेन िविहत शपः िशा सावधातक ु ु ाधधातक ु योः” [७.३.८४] इन ेन गणादयः “सावधातक भवि। 2

वाितकम–् [२७२४] 84


ु कायाणां समीणम ् ु अााामनबूय 

ु २. अनबानां पिरभाषाूवतकम ्

ु िचदनबाः पिरभाषाूवतकाः अिप भवि। यथा– २.१. आौ टिकतौ [१.१.४६]– टकारः इत ्य स िटवित, य च ् िकवित। यः आगमः िटवेत स ् आगिमनः आवयवो भवित। ककारः इत स ् ात स ् ोऽावयवः भवित। यथा ङमडु ागमः िटत, ् तेन स आगिमनः य िकत  आवयवः भवित, कुग ु ागमौ च िकतौ, तेन तौ अावयवौ ः। २.२. िमदचोऽारः [१.१.४७]– मकारः इत ् य स िमवित। ु िमदागमः अिमरवणााक ् भवित। यथा नमागमोऽिमादचः परं भवित। ु ं ु क झलचः” इन ेन य नमागमः तेन ान इ इित िते “नपस भवित, स िमादादचः परं भवित। ततः ान न ्इ इित जाते उपधादीघ ानािन इित पं िसित।

३. पर ैपदान ेपदवा

ु अनबाः पर ैपदानेपदवाूवतन े अिप िनयामकाः भवि। यथा– ु े ान ेपदूयाः ३.१. अनदािङत आन ेपदम ्[१.३.१२]– अन ेन सूऽण ् ् ् ु ु त।् िवधीये। ङकारः इत य स िङत, अनदाः इत य स अनदाे ु ु ु अनदा  इित अनदाङौ, तौ इतौ य स अनदािङत , ् ताातोः ् ु ात, ् परं ल ान े आन ेपदूयाः भवि। तेन एध-धातोः अनदाे गाङ्-धातो िङातः ल ान े आन ेपदूयाः भवि। ३.२. शदेः िशतः [१.३.६०]– िशािवनोऽाङानौ ः। िशद ् भावी भिवन ् या िशावीथ ः। यथा शद ्ऌ शातन े इित धातोः शिप शदेः शीयादेश े शीयते इित पम।् ३.३. िरतिञतः कऽिभूाये िबयाफले [१.३.७२]– िरतः इत ् य स िरतेत, ् ञकारः इत ् य स िञत।् िरत ेित िरतञौ, तौ इतौ य स िरतिञत।् ताशािरतेतः िञत धातोः परं ल ान े कतृग ािमिन ् ु -धातोः िबयाफले आन ेपदूयाः भवि। यथा ऊणञ िञात ् कतृग ािमिन िबयाफले ल ान े आन ेपदूयाः भवि। तेन ऊणतु े इित पं िसित। ् ातोः पर ैपदूयाः भवीित त ु बोम।् आन ेपदिनिमहीनात ध

85


स ुदीपमडलः

४.ूयिवधानम ्

ूयानां िवधाने ूयोजकाः भवि। यथा– ् वित स ञीत, ् ताातोः ४.१. ञीतः ः [३.२.१८७]– िञ इित यऽ इत भ भावे ूयः भवित। यथा िञिदा इित धातोः िञ-इ “आिदिञ टुडवः” [१.३.५] इन ेन ेंायां “त लोपः” [१.३.९] इन ेन िञ-इ लोपः े ूयः भवित। भवित। अतः स धातःु ञीत ् वतत।े ताातोः ूकृ तसूऽण तेन िणः इित पम।् ४.२. ितः िः [३.३.८८]– डु-इित इत य्  स ित, ् ताातोः िूयः भवित। यथा डुपचष प् ाके इित धातोः ि “आिदिञ टुडवः” इन ेन ेंायां े िूये पिमिमित लोपः भवित। अतः धातःु अयं ित, ् ताातोः ूकृ तसूऽण पं िसित। ु ् [३.३.८९]– टु-इित यऽ इत ् भवित स ित।् ताातोः ४.३. ितोऽथच ् ु -ूयः अथच िवधीयते। यथा टुनिद समृौ इित धातोः ि “आिदिञ टुडवः” [१.३.५] इन ेन ेंायां लोपः भवित। अतः अयं धातःु ित।् ताातोः ् ु -ूये े अथच ूकृ तसूऽण नथःु इित पं िसित। ४.४. िषिदािदोऽङ् [३.३.१०४]– षकारः इत ् यऽ स िषत।् यथा ऽपूष ् े  े  ं ामा लायािमित धातोः षकारः“हलम”् [१.३.३] इन ेन सूऽण े ाङ्-ूये ऽपा इित ते। अतः धातःु अयं िषत, ् ताातोः ूकृ तसूऽण पम।् ४.५. उिगत [४.१.६]– उक ् इित ूाहारः, उक ् इत ् य स उिगत।् ताशािगदााितपिदकात ् ियां ङीप ् भवित। यथा शऽाचात ् ङीिप पचीित पम।् अऽ शतःु ऋिदाचतोऽिप ऋिदं िसित। ४.६. िटाणयसदमाऽतयठठकरपः [४.१.१५]– िटतः3 ् वित। यथा नदट ् इ िटातः ङीिप े ङीप भ अदूाितपिदकाकृ तसूऽण नदीित पम।् े ियां ४.७. िषौरािद [४.१.४१]– िषदााितपिदकाकृ तसूऽण ् ् ् ् ु ङीष ात। यथा नतक इित याात िषदााितपिदकात ङीिष नतकी इित पम।् 3

२.१. इऽ उम।् 86


ु कायाणां समीणम ् ु अााामनबूय 

४.८. िञत तयात [् ४.३.१५५]– िञो िवकारावयवूयदादञ ् ात त् योरेवाथ योः। यथा शामील शामीलम।्

५. आगमिविधः

आगमूयोजकाः अिप भवि। यथा– ५.१. सृिजशोझमिकित [६.१.५८]– न िकत4् इिकत।् झलादाविकनयोरमागमः ात।् यथा दश ् थ इित िते इडभावपे े ामागमो भवित। ततः यिण षे  संयोगपरादिके ूकृ तसूऽण ु े दिेित पम।् अिकिंु तेन सृः इऽ ूय िकाामागमः। ु ् [६.१.७१]– ॑ा धातोः िपित कृ ित ५.२. ॑ िपित कृ ित तक ्  स िकिदित बोम।् यथा धातोः ु तगु ागमो भवित। ककारः इत य िपित कृ ित ् ु इित पम। िप तगु ागमो भवित। तेन ः े ान ेन यडु ागमः िवधीयते। ५.३. दीङो यडु िच िङित [६.४.६३]– सूऽण क ् च ेित ङौ, तौ इतौ य स िङत।् एवं च दीङः पराजादेः िङतः ु  यटु ् भवित इथ ः। यथा िद दी ए इित िते तूय “िलट ् च” आधधातक ु ात ् “असंयोगािित”् [१.२.५] इन ेन े ाधधातक [३.४.११५] इन ेन सूऽण े यडु ागमे िददीये इित पम।् िका ूकृ तसूऽण ु ५.४. इिदतो नधातोः [७.१.५८]– ॑ः इकारः इत ् य स इिदत।् ु ताशाातोः नमागमः भवित। यथा ुिद आूवहणे इित धातःु इिदत।् त ु नमागमो भवित। तेन ुते इित पम।् ५.५. उिगदचां सवनामान ेऽधातोः [७.१.७०]– अधातोः उिगतो5 ु नलोिपनोऽते नमागमो ावनामान े परे इित सूऽाथ ः। यथा पचः ु शऽािगदः। तेन त नमागमे पचिित पम।् ५.६. उिदतो वा [७.२.५६]– उिदतः6 पर ाूयेडागमः वा ात।् े इड ् भवित। अयं िविधः यथा उिदतः शम-ु धातोः पर ाूय ूकृ तसूऽण ूा वैकिकं साधयित। २.१. इऽ ूितपािदतम।् ४.५. इऽ ाातम।् 6 १.३. इऽ ूितपािदतम।्

4

5

87


स ुदीपमडलः

६. आदेशिविधः

आदेशूयोजका अिप सि। यथा– ६.१. िङ [१.१.५३]– षी िनिदः यः िङदादेशः,7 सः अन ेकालालः ान े भवित। यथा माता च िपता चेऽ “आनङृतो े” [अा.– ६.३.२५] इन ेन यः आनङादेशः स िङत।् अतः सव ान े भवित। ततः नकारलोपे मातािपतरौ इित पम।् ६.२. अन ेकािव [१.१.५५]– अन ेकाच िशेित8 समाहारः। अन ेकाि य आदेशः स सव ान े भवित। यथा वनािन इऽ य िशइादेशः स िशत, ् अतः सव ान े भवित। ६.३. अदो जिध ििकित [२.४.३६]– अदो जिघः ािप तादौ 9 ु िकित च। यथा अातोः बूये अनबलोपे अद ् त इित िते तादौ िकित ूये जादेशः भवित। तेन जधः इित पम।् ु ु ्ऌिदतः पर ैपदेष ु [३.१.५५]– ए पर लेरङ् ६.४. पषािद ताद ्  स ऌिदिदथ ः। यथा गमऌ-धातोः ् ार ैपदेष।ु ऌकारः इत य ऌिदात ् लेरङादेश े अगमत इ् ित पम।् ६.५. इिरतो वा [३.१.५७]– इ र इित इरौ, तौ इतौ यऽ स इिरत।् तािदिरतो धातोः लेरङ् वा ार ैपदे परे। यथा िु तर ् आसेचन े इित इिरतो धातोः लेरङादेश े अतु त इ् ित पम।् े ं ६.६. िटत आन ेपदानां टे रे [३.४.७९]– िटतः लान ेपदानां टे र े ं भवित। तेन ात।् यथा एध त इऽ िटतः लटः आन ेपदतूय टे र एधते इित पम।् ६.७. आदेच उपदेशऽे िशित [६.१.४५]– उपदेश े एज धातोरां ा त ु इंके शकारादौ ूये। यथा धेट ्-पान े इित धातोः िशित तािस ु े ां भवित। तेन धाता इित पम।् अिशिमतः ूकृ तसूऽण धयित इऽ ् ् ु नाम। तऽ त अयादेशः इित बोम। ु ६.८. अिङत [६.४.१०३]– न िङत10् अिङिदित नतषसमासः। एवं च िङि हेिधः ािदथ ः। यथा शरि। सूऽिमदं वैिदकूकरणीयम।् ३.१. ४.४. 9 २.१. 10 ३.१. 7

8

इऽ उम।् इऽ ाातम।् इऽ उम।् इऽ ूितपािदतम।्

88


ु कायाणां समीणम ् ु अााामनबूय 

६.९. अयङ् िय िङित [७.२.२२]– यादौ िङित11 परे शीङो अयङादेशः ात।् यथा शी य इित िते ईकारायङादेश े िेऽासकाय शाशते इित। ६.१०. आतो िङतः [७.२.८१]– अकाराार िङतामाकार इिययमादेशः ात।् यथा एध आते इऽ अकाराार ु एधेत े इित पम।् िङचनाकारेयादेशः भवित। ततः गणे ६.११. ितितमाािमि िकित [७.४.४०]– एषािमकारोऽादेशः ाादौ िकित। यथा दो अवखडन े इित धातोः िकित े इकाराादेश े िदतः इित पम।् एवं िसतः िमतः ितः इादाविप।

७. लोपिविधः

ु अनबाः लोपिनिमािन भवि। यथा– ७.१. िनं िङतः [३.४.९९]– सकारा िङम िनं लोपः ात।् यथा भवाव इऽ लोटः लावात ि् ङतः वसः अिमसकार लोपः भवित। ७.२. अिनिदतां हलः उपधायाः िङित [६.४.२४]– िङित12 हलानामिनिदतामानामपु धाया न लोपः ात।् यथा ूाच ् स ् इऽ ् ौ उपधानकार लोपः। तेन ूाङ् इित पम।् सोः िङे, तिन स ु ु ७.३. अनदाोपदे शवनिततनोादीनामननािसकलोपो झिल िङित ु [६.४.३७]– अननािसकाानामे षां वनते लोपः ालादौ िङित परे। यथा ु हतः इऽ अननािसकनकार लोपः। ७.४. गमहनजनखनघसां लोपः िङनिङ [६.४.९८]– एषामपु धायाः लोपः ादजादौ िङित न िङ। यथा चतःु इऽाजादौ िकतिु स उपधालोपः।  ितश लोपः ािित। ७.५. ित िवंशतेिडित [६.४.१४२]– िवंशतेभ े यथा आसिवंशाः। अऽ डिच आसिवंशित अ इित िते ितश ूकृ तसूऽण लोपे परपे आसिवंशशात ब् वचन े आसिवंशाः इित पम।्

८.दीघिविधः

ु अनबाः दीघकायिनिमतया उपिते। यथा– ु ु ८.१. अननािसक िझलोःिङित [६.४.१५]– अननािसका अ

11 12

५.३. इऽ ाातम।् ५.३. इऽ ाातम।् 89


स ुदीपमडलः

उपधायाः दीघः ाौ झलादौ च िङित।13 यथा शम ु उपशमे इित धातोः िकित े उपधादीघ शाः इित पम।् ूये ूकृ तसूऽण ् तषे ां दीघ ु मच ु मां िशित [७.३.७५]– िव-ु म-ु आव क  चम-इे ८.२. िव भवित िशित परतः। यथा िव ु िनरसने इित धातोः अचः िशित शिप परे दीघ ीवतीित पम।् ८.३. दीघ इणः िकित [७.४.६९]– िकित14 िलिट इणोऽास दीघः ् तस ु इ् ित िते ूकृ तसूऽण े अास दीघ ात।् यथा ईयतःु इित। अऽ इय अ ूिबयाबमे ईयतःु इित पम।् ८.४. दीघऽिकतः [७.४.८३]– न िकत15् अिकिदित नसमासः। अिकतोऽास दीघः ािङ यिक च। यथा अटाते इऽ। अऽ े अासदीघ अटाते इित पम।् अटते इित िते ूकृ तसूऽण

ु ९. गणिविधः

ु ु गणकाय ूयोजयि अनबाः िचत।् यथा– ु ः ाििचणिङः ९.१. जामोऽिविचणिङ ु [७.३.८५]– जागतगण अिृििवषये ूितषेधिवषये च। न िङत16् अिङिदित बोम।् तेन जजागरतःु इऽ िङदािदिभाणः ु भवित। अिङिदंु तेन जागृतः इऽ ु मिपत”् [अा.– १.२.४] इन ेन िङाणः “सावधातक ु न भवित। ु ात।् यथा हिर ९.२. घेिङ ित [७.३.१११]– िङित परे िघसंका गणः ु ऽयादेश े हरये इित। े गणे ए इित िते ङे -इ िङात, ् तिन प् रे ूकृ तसूऽण

१०. वृििविधः

ु वृिकायमिप िचदनबाः ूयोजयि। यथा– १०.१. अचो िणित [७.२.११५]–  चेित णौ, तौ इतौ य स िणत।् ् तिन िञित िणित परे अजा वृिः ात।् यथा भूधातोघिञ घञो िञात ् वृौ भावः इित पम।् ५.३ इऽ ूितपािदतम।् २.१. इऽ उम।् 15 २.१. इऽ उम।् 16 ३.१. इऽ ूितपािदतम।् 13

14

90


ु कायाणां समीणम ् ु अााामनबूय 

१०.२. अत उपधायाः [७.२.११६]– उपधायाः अतो वृिः ात ि् ञित िणित े वृिः च ूये परे। यथा चखाद इऽ िणित णिल उपधायाः अतः ूकृ तसूऽण भवित। १०.३. तितेचामादेः [७.२.११७]– िञित िणित च तिते परे अादेरचो वृिः ात।् यथा िशवशात ि् णित अिण आिदवृौ शैवः इित। १०.४. िकित च [७.२.११८]– अादेरचो वृिः ात ि् कित तिते परे। यथा ठिक शकटािदवृौ ठकः इकादेश े ूिबयाबमे शाकिटकः इित पम।्

११. कुिविधः

ु कुूयोजकाः अिप अनबाः भवि। यथा– ु ११.१. चजोः क िघयतोः [७.३.५२]– घकारः इत ् य स िघत, ् िघ येित िघयतौ इित ः। चकारजकारयोः कुं ात ् िघित यित च परे ् इित जाते ूकृ तसूऽण े कुे इित सूऽाथ ः। यथा भजधातोः घिञ आिदवृौ भाज अ भागः इित पम।् ु े ो भवित िञित िणित ११.२.हो हेिणषे [७.३.५४]– हेः ह कवगादश ूये परतः नकारे च परे। िण17 नेित िणाः, तेष ु िणेष ु इित िवमहः। े कुे जघान यथा हातोः णास िे उपधादीघ हकार ूकृ तसूऽण ् इित पम।

१२. रिविधः

ु अनबाः ूयोजका भवि। यथा– ु ु ु ु िपत ूया अनदााः १२.१. अनदाौ सितौ [३.१.४]– सपः भवि। ु यथा पचित इऽ शपः िपादनदारः भवित। १२.२. िचतः [६.१.१६३]– चकारः इत ् यऽ स िचत, ् ताोदारो ु भवित। यथा भधातोः िचित घरिच भरु म ् इित पम।् ताोदारः भवित। १२.३. िकतः [६.१.१६५]– तित िकतः अोदारो भवित। यथा ् िक नाडायनः इित पम।् त िकादोदाः भवित। नडशात फ १२.४. ितिरतम ् [६.१.१८५]– ितत ् िरत ् भवित। यथा कायिमऽ ् िरतरः भवित। यतः ितात  17

१०.१. इऽ ाातम।् 91


स ुदीपमडलः

ु िङदपदेशासावधातक ु ु मनदामिहिङोः[६.१.१८६] १२.५. तानदाे ् ते े इऽ ु ात।् यथा शीङ्-धातोः िङात श ु म-नदां – अारं लसावधातक ु ूयरोऽनदाः भवित। १२.६. भी॑ीभृमदजनधनदिरिाजागरां ूयाूव िपित [६.१.१९२]– ु े िपित भी-॑ी-भृ--मद-जन-धन-दिरिा-जागृ-इेतषे ामानां लसावधातक  दु ां भवित। यथा िवभेित इऽ भकारोऽरमेकारः उदाः भवित। ूयाूवम  दु ां भवित। ं के ूयाूवम १२.७. िलित [६.१.१९३]– िलथाकारे यथा िचकीष कः इऽ षकारोरमकारः उदाः भवित। १२.८. िनािदिन म ् [६.१.१९७]– िञद िनद चािददाः ु ात।् यथा गायः इऽ िञित यिञ आदाो भवित। ु विजत े कृ ित १२.९. तादौ च िनित कृ तौ [६.२.५०]– तकारादौ िनित तश परे गितरनरः ूकृ ितरः भवित। यथा ूकतिु मऽ तमु िु न िनित ूकृ ितरः भवित।

१३.अितदेशिवधानम ्

ु अनबाः िचदितदेशिवधान े ूयोजकाः भवि। यथा– १३.१. गाटािदोऽिणिङत ् [१.२.१]– न िणत18् इिणत।् ् -िभ-ूयाः, ् ु ः परे, ये िञत-िणत गाङादेशाुटािद धात ते िङत ् ् इित िते गाङादेश,े गाङादेशारािणतः भवि। यथा अिध अ इङ् स त ु िसचःिणावो भवित। तेन “घमाागापाजहाितसां हिल” [६.४.६६] इन ेन े आकार ईकारादेश े यिण षे  सूऽण ु े अगी इित पं िसित। ु मिपत ् [१.२.४]– पकारः इत ् य स िपत, ् १३.२. सावधातक ु ं िङात।् यथा एध आतािमऽ न िपिदिपत।् अिपावधातक ु म।् अतः त िङे “आतो िङतः” आतायः अिपावधातक ु यलोपे एधेत े इित पम।् [७.२.८१] इन ेनाकारेयादेश े गणे १३.३. असंयोगािट ् िकत ् [१.२.५]– असंयोगारोऽिपिट ् िकात।् ु ोऽसंयोगारादिपा िला ूकृ तसूऽण े यथा िबिभदतःु इऽ अतस ु ु िके “पगलघूपध च” [७.३.८६] इित गणाभावः। 18

१०.१. इऽ उम।् 92


ु कायाणां समीणम ् ु अााामनबूय 

१३.४. गोतो िणत [् ७.१.९०]– गोशारं सवनामानं िणात।् यथा गौः इऽ सोः सवनामानात ्िणे “अचो िणित” [७.२.११५] इन ेन ओकार वृिः।

१४. निविधः

ु िनात निवधानेऽिप अनबाः ूयोजकाः भवि। यथा– १४.१. ओिदत [८.२.४५]– ओकारेतो धातोः पर िनातकार नं ् ूये तकार नकारे भः ु कौिटे-इित धातोः ओिदात  ु ात।् यथा भजो ् इित पम।

१५.िविधः

ु िवधौ अनबाः ूयोजकाः भवि। यथा– १५.१. यिऽयाष िञतो यूिन गिणञोः[२.४.५८]– यूयाात ् ियगोऽूयाािभधाियनो गोऽूयााद ् िञत परयोः यवु ािभधाियनोः अिणञोात।् यथा ितक गोऽापिमित िफिञ त ैकायिनः। े थ तापिमण।् ताणोऽन ेन िञतः िफञः पराक त ैकायन ेरपं यवु  ु ् ु इित। भवित। तेन त ैकायिनः िपता, त ैकायिनः पऽः

१६.ससारणिविधः

ु अनबाः ससारणिवधाविप ूयोजकाः भवि। यथा– १६.१. मिहावियिधवििवचितवृितपृितभृतीनां िङित च [६.१.१६]– एषां िकित िङित च संूसारणं ात।् यथा मह ् उपादान े इित धातोः िकित ूये संूसारणं भवित। तेन गृहीतः इित पं िसित।

१७.िवकिवधानम ्

् नबाः ु ूािवधेः िवकिवधान े कदािचत अ ूयोजकाः भवि। यथा– १७.१. वाातरां िकित [६.१.३९]– वयो य वकारादेशः वा ािित िलिट। यथातिु स असंयोगपरात ि् लटः िके, तिन प् रे वयो य िवकेन वकारादेश े ऊवतिु रित पम।् वकारादेशाभावे ऊयतिु रित पम।् १७.२. उिगत [६.३.४५]– उिगतः पर न घािदष ु ॑ो वा े ूां ात।् यथा िविषतरा इऽ ईकार ॑ः। घपकचेल-इािदसूऽण िनं ॑ं िवकयित अयं िविधः। १७.३. रितसूित सूयितधूञिू दतो वा [७.२.४४]– रित-सूित-सूयित93


स ुदीपमडलः

ु  वा इडागमो भवित। यथा गपूु े ः, ऊिदोर वलादेराधधातक धूिञेत रणे इूिदतो धातोः िवकेन ेडागमः भवित। तेन गोिपता गोा इित पयम।्

१८.िनषेधः

् नबाः ु िचत अ िनषेध ं ूयोजयि। यथा– १८.१. िङित च [१.१.५]– ग क ङ ङः, ङः इतः य सः िङत, ् तिन ् िङित इित गभ बोीिहः। तिन ् िगििङििमे ु ी न ः। यथा भूयात ् इऽ यासटः ु िङात ् भू-इ इलणे गणवृ ु न भवित। ऊकार गणो १८.२. णसजागृिणेिदताम ् [७.२.५]– हकाराानां मकाराानां यकाराानामानां, ण-स-जागृ-िण-ि इेतषे ामेिदतां च इडादौ िसिच पर ैपदे परतो वृिः न भवित। यथा कटे वषावरणयोः इित धातोः िसिच वृिन  भवित। तेन अकटीत इ् ित पम।् ु े [७.३.८७]– असंका १८.३. नाािच िपित सावधातक ु न भवित। यथा न ेिनज ्आिन-इित िते ु े गणो लघूपधाजादौ िपित सावधातक ु ूाे अन ेन िनिषते। तेन न ेिनजािन इित पम।् िमपः िपाघूपधगणे ु िित [७.२.११]– िौ-इेतागा िगितोः इडागमो १८.४. कः न भवित। यथा भू सायािमागाातोः पर िकतः इन भवित। तेन भूतः इित पम।् १८.५. ीिदतो िनायाम ् [७.२.१४]– यतेरीिदत िनाया इन ात।् यथा उी े दन े इित धातोः ूये उ इित पम।् १८.६. आिदत [७.२.१६]– आिदतो धातोः िनाया इन ात।् यथा िञिदा इित धातःु आकारेत।् त िनायािमट ् न। तेन िणः इित पम।् १८.७. नालोिपशाृिदताम ्[७.४.२]– अलोिपनामानां शाेः ऋिदतां ् ऽ स ऋिदिदित ेयम।् यथा चोपधाया ॑ो न ारे णौ। ॑-ऋकारः इत य अययाचत इ् ऽ ऋिदतः धातोः ॑ो न भवित। ु कायािण ँये तथािप तािन ु यिप अनवृु िलेऽिप अनबूय  ु कायाणां ु कायािण िवरभयादऽ न दिशतािन। अऽ त ु येष ु सूऽषे ु अनबूय  ु सााे खोऽि मतया वा येषां महणं, तेषां िववरणं समासेन सरलिगरा च ूितपािदतिमित िशवम।् -K-

94


अथ वूऽ े अथ विवमशः १.उपोातः

ौीमभिः*

ु ‘षडिवदथा धीमहे’ इित गोपथॄाणाििभव द षडािन सीित ायते। षटे ् ष ु वेदाथ पिरानूयोजकम ् अानकदमकिषतु ानीयेन जेगीयते। ूो जनवाणीपिरशोधकं च ाकरणमेव म फिणमिणना पतिलना महाभा पशािके – ‘ूधानं षडेष ु ाकरणम’् 1 इित। ौीशरूसादसमपु लवणसमाायमपु गन ् भगवान ् पािणिनः ु  नवनीतिमव सूऽ ं िवर ीरोदिधिमव िनिखलशशां सम अाायािकामााय िवरचयामास। ता अााातथु पादे ु ु े ‘सिङं पदम’् [अा.– १.४.१४] इित सूऽण सबानां पदसंा िविहता। सपु ् अे य तबु म।् सपु ् नाम िकिमित चेते यत ् ौजसिमाेकिवंशितूयबोधकः ूाहारः। तऽ ू उदेित यदेत े ादयः कावि। तऽोते यत ् ‘ााितपिदकात’् [अा.– े ४.१.१] इित सूऽमिधकृ  ौजसिमािदसूऽण ादीनां िवधानादेत े ूाितपिदकाद ् भवीित ायते। तऽ िकं नाम ूाितपिदकिमाकाायां भगवता पािणिनना सूऽयमवतािरतम–् ‘अथ वदधातुरूयः ूाितपिदकम’् [अा.– १.२.४५], ‘कृ ितसमासा’ [अा.– १.२.४६] इित। िनबेऽिन ् ु तयोः ूथमसूऽोदाहरणूदशनपररमादौ सामााथ िनते। तत अथ वूऽघटकाथ वदेन िविवादादीभूत ं कीशमथ वं ् सकलिवनोमाहीेतत ूधानमयोदितनागेशयोमत ं पयालो सिवरं ूितपादियते।

२.सूऽाथ ः

सूऽिमदमाााः ूथमााय ितीयपाद पचािरंशमं सूऽम।् े ान ेन ूाितपिदकसंा षिधेष ु सूऽिे दं संासूऽम।् पदचतु याके न सूऽण िवधीयते। अथ वत, ् अधातःु , अूयः, ूाितपिदकम ् इित पदेदः। * 1

् कानशैिकशोधसंान शोधाऽः, संृतिवभागे, रामकृ िमशन-िववे ् ् ाकरणमहाभाम (ूथमखडः), पृम– १९।


ौीमभिः

अथ वदधातुरूयः इित संिदलम।् ूाितपिदकिमित संापदम।् अऽ अत े ूाते यः इथ ऋधातोिन ूये िनोऽिभधेयाथ कः एवाथ शो गृते, अथ वहण िनरथ कवणानां ूाितपिदकसंाावृिपफलपरकभाात।् अथ वाापरपयायः अाीित अथ शात ् ‘तदाििित मतपु ’् ु [अा.– ५.२.९४] इित मतिु प अथ विदित ूथमां पदं ते । अात ं ु कम।् न धातिु रधातिु रित शपिम िवशेषणेनाथ विद नपस ु नतषसमासिनं ूथमां पदम।् धातिु भः इथ ः। नन ु अात ं ु केन भिवतिमित शपिम िवशेषणेनाधातिु र नपस ु ु  वािमित चे, ‘परविं तषयोः’ इित वाितकबलाद ् धातश िनपिं ु ादधातिु रित पिं ु िनदश एव कतः। आरोिपतो धातिु रित ं ु कलाभशै व नाि। नञथऽऽ पयदु ासः न त ु ूसः, ाान े त ु नपस वाभेदानाौयणीयपलाघवात।् एवमेव न ूयः अूयः इित पयदु ासात ् ूयिभ इथ लाभः। अऽ अूय इित पदात ् सकृ िरते सित े वा ूयिभः ूयािभ इथ यं बथ बोधकपतेण एकशेषण लते। अूय इित पद ूयिभ इथ ः। ितीय अूय इित पद ‘ूयमहणे या िविहतदादेद महणम’् इित पिरभाषया ् ािवधौ तदिवधौ ूयािभ इथ लते। साायोँयताभावात ‘सं ूयमहणे तदमहणं नाि’ इित पिरभाषाया अऽाूवृििरित धेयम।् पदं े पदं ूतीित अथ ‘अयं िवभिसमीप…’ [अा.– २.१.६] इािदसूऽण यथाथ अयीभावसमासे ूितपदिमित पिनिः। तत ूितपदमु ँे यतया ु तीित िवमहे ितीयााितपदशात ् ‘तदहित’ [अा.– ५.३.७४] लमह ु े ठिञ ूये ूाितपिदकिमित ूथमां संावाचकं पदं ते इित सूऽण । ु ु या एव िसे ूाितपिदकिमित महासंाकरणं थ िमित नन ु िटघभािदवघ सं ु न भगवता पािणिनना इयं महासंा कृ ता। तं ूौढमनोरमायां ु नरोधे चे ौ ु ु नरोधात भोिजदीितेन− “महासंाकरणं ौ ।् तथा चाथवण े पते− ‘को 2 ् धातःु ? िकं ूाितपिदकम? कः ूयः?’ इित” इित। एवं च धातिु भं ूयिभं ूयािभं च अथ वत ्शपं ूाितपिदकसं ं भवतीित अयलाथ ः। ु ां– “धात ं ु ूयं ूयां च एतव स ृ ों दीितेन िसाकौम 2

ूौढमनोरमा, पृम–् २७१। 96


अथ वूऽ े अथ विवमशः

वजियाऽथ वपं ूाितपिदकसं ं ात”् 3 इित।

३.उदाहरणम ्

ु ु सूऽाोदाहरणमिपे घटः, पटः इािद। िपे तु बपटवः, परमगायायणः इािद। ‘बपटु जस’् इ तितााभावेन े ूाितपिदकसंा न ात, ् तथ ैव गायशादेव फय कृ तितेित सूऽण े िवधानात ् परमसिहत गायश तितााभावेन उरसूऽण ूाितपिदकसंा न भवतीतः अन ेन तेषां ूाितपिदकसंा भवित। एतेन ु माह’ इित पे इदं सूऽ ं थ िमपाम।् ‘सव नाम च धातज

४. अथ विवचारः

ु ऽ े अथ वदेन कीशमथ वं गृते इऽ िवते ूतसू िवषां िवूितपिः। तऽ शािकचूडामिणदितः अथ वूऽ े िभमथ वमीकरोित, ‘कृ ितसमासा’ इित सूऽ े च पृथगथ वां ूितपादयित। सवततो नागेश ु उभयऽ एकिवधमथ वमेव ीकरोतीेव ं िववदमानयोदितनागेशयोवममधः पयालोते−

४.१. दीितमतम ्

भोिजदीितः अथ वूऽ े वृाथ िवषयकबोधजनकपम ् अथ वम ् अीकरोित। वृि शिलणातरपा। एताशाथ वीकारादेव हिरष ु करोिष इादौ ूय ूाितपिदकसंावारणायाूय इित ूयपयदु ासः साथ कः। यतो िह वृा ूयेऽिप अथ िवषयकबोधजनकपमथ वं िवते, तत तािप ूाितपिदकसंापेः। एवमेव एताशाथ व धातौ ूये ूयाे च सादेव तेषां िनवारणाय अधातःु , अूयः इित पयदु ासयं साथ कम।् अथािधकारशािधकारयोः शािधकारपं समािौ ‘कृ ितसमासा’ इित सूऽऽे थ विदित श ैवानवृु िभवित। ‘कृ ितसमासा’ इित सूऽ े च कृ ितसमासानां वृिाद ् वृौ च एकाथभावसामीकाराद ् एकाथभावेन लौिककूयोगे ूिसपम ् अथ विमित दीितमितः। ूिसपाथ  ूशंसाथ िविहतातपु ो लते। 3

वैयाकरणिसाकौमदु ी(ूथमखडः), पृम–् ११०। 97


ौीमभिः

तं मनोरमायां दीितेन− ‘ूशंसायां िह मतपु ’् इित। नन ु अथ वूऽ े अधातिु रादौ िवमानेन पयदु ासोतकनञा ु मसशािधकरणे ‘निञवय तथाथ गितः’ इित पिरभाषाबलेन ु श इथ लते। साँय तिशः अथात ् धातिु भधातस ु ् अथ वेन एव न त ु असाथ कािदना, बलसंारमूलकाानानरोधाद इेव ं पयदु ासबलेन ैवाथ वलाभे ूकृ तसूऽ े अथ वदं नापेितम ् इित ु रसूऽाथ मथ वहणं ूितपये इहैव कृ तम।् पिरभाषया चेत ् सम अथ वाूितपादनं, साँयाथ वेन ैवेािद ाानं नापेितिमित ूितपिः। तिदतं दीितेन मनोरमायां− ‘उराथ तत’् 4 इित। उरऽ अनवृु थ मथ वहणिमित िह तदाशयः। नन ु अनथ का धातवः ूया ँये इित कृ ाथ व ापकाभावात ् साँयमथ वेन ेित न गते। तत पयदु ासबलेन अथ वहणिमह न कायिमित ु म।् तथािह अधीते इादौ अिधपूव  ैवेङः ूयोगात ् िविश ूितपादनं न य ् त ु के वलः, इङ् अयने इित िनदश ु अवयवे समदु ायारोपेणिे त एव अथ वान न बोम।् तथ ैव यावकः इादौ कनथ कः, यावशादेव तदथ ूतीतेिरित चे। ु िमित लणात ् िबयावाचकं िबयावाचके सित ािदगणपिठतं धात ु  ैवासवात।् आरोिपतं िबयावाचकिमित चेवत ु नाम िवना धात तावत ैवेिसेः। ूकृ ितूयािदिवभाग ु कित एव, अखडवाोट एव अथ वान इ् ित रााात।् भिणत वापदीये हिरणा− उपायाः िशमाणानां बालानामपु लालनाः। असे विन िा ततः सं समीहते॥ [वा.प.२.२३८] इित। िक ूाहारािके वणा अथ वो न वेित िवचारूसे इधातोरथ वूितपादन ेन त अथ वं भाकृ तमपीित िसम।् ूयािधकारपिठते सित ूकृ तराथ ूायक ैव ूयात ् ूकृ थन ैवाथ वान ् कयोऽिप न िनरथ कः। न च कािनकः सोऽथ  इित वां, दोरात।् ‘ूयः’ [अा.– ३.१.१] इित महासंां कुवता सूऽकृ तािप िनतिमदिमित बोम।् 4

ूौढमनोरमा, पृम–् २५६। 98


अथ वूऽ े अथ विवमशः

एव धातूु यादीमनथ काभावात ् ितमेवाथ व ापकिमित ् थ वहणं ूितपये िविहतिमित ु ऽ े पयदु ासबलेन ैव अथ वलाभात अ ूतसू ु मेव। य

४.२. नागेशमतम ्

उभयऽ पृथगथ वीकारे अथ वद शियं, शाबोधयम, ् ‘अथ भेदने शभेदः’, शािधकारः, तािदना अूय इित पदाथ यं, ूयपयदु ासः आौयणीय इित दीितमते महौरवम, ् अतो नागेशः उभयसूऽ े एकिवधं पािरभािषकमथ वम ् अीकरोित। त “एतंाफलभूतिवभीतरसमिभाहारानपेया लोके ऽथ िवषयकबोधजनकम”् 5 इित।

४.२.१. समयः

एत संा एतंा, एतंायाः फलभूता एतंाफलभूता, सा चासौ िवभििरेतंाफलभूता िवभिः, ताः इतर इित एतंाफलभूतते रः, त समिभाहारः इेतत ् संाफलभूतिवभीतरसमिभाहारः त अनपेया इेतत ् संाफलभूतिवभीतरसमिभाहारानपेया लोके अथ िवषयकबोधजनकम ् इथ ः। एतेन य ूाितपिदकसंा िचकीिष ता त महणं कतम।् यथा एत रामश भिवमाणा या ु ूाितपिदकसंा ताः फलभूता िवभिः सिवभिः, ताः इतरः घटािदः तमिभाहारानपेया एव लोके रामशोऽथ िवषयकबोधजनकोऽि इतऽ पािरभािषकमथ वं वतत।े एव ताथ वााितपिदकसंा िसित। एवमऽािप समयो बोः।

४.२.२. दलसाथ म ्

नन ु िवभीतरसमिभाहारानपेया लोके ऽथ िवषयकबोधजनकम ् इेव ु लणं िबयताम।् रामः इऽ च न दोषः, तथािह रामोरसिवभििदतरो घटािदमिभाहारानपेय ैव लोके ऽथ िवषयकबोधजनकेन रामश िसाथ वा। एव िकमेतंाफलभूतिे त िवभििवशेषणेन ेित चे, तथा सित ु ु राः पषः इेतटकीभूत ‘राः पष’ इित समदु ायाथ वापिः 5

ु शेखरः, पृम–् ३। लघशे 99


ौीमभिः

ु ु ात।् पषोरस िवभिः तिदतरो घटािदः तमिभाहारानपेय ैव ु लोके ऽथ िवषयकबोधजनकेन ‘राः पष’ इित समदु ाय िसमथ वम।् ु तत त ूाितपिदकसंया ‘सपो धातूु ाितपिदकयोः’ [अा.– ु े सगापिपदोषः २.४.७१] इित सूऽण ात, ् तारणाय तपादानम।् ु तपाे त ु न दोषः। तथािह एत ‘राः पष’ इित समदु ाय भिवमाणा ूाितपिदकसंा तलभूता िवभिः ािदिवभििदतरः ु ु पषोरस िवभिमिभाहारापे य ैव लोके ऽथ िवषयकबोधजनकेन ु नाथ वापििरित न ूाितपिदकसंया सगापिपो दोषः। नेतंाफलभूतिवभिसमिभाहारापेया लोके ऽथ िवषयकबोधजनकम ् इेव लणम ् अ,ु रामः इऽ च न दोषः। तथािह एत रामश भिवमाणा ूाितपिदकसंा तलभूतिवभिः ािदिवभिः तमिभाहारापेय ैव लोके ऽथ िवषयकबोधजनकेन िसं रामश अथ वम ् इित तेन ैव लणेन ेिसौ नञ इतरपद अथात ् नय उपादानं थ िमित चे। तथा सित अहन, ् काडे इादीनाम ् अथ वाभावेन ूाितपिदकानापिः, एत अहश काडेश वा भिवमाणा ूाितपिदकसंा तलभूता िवभिः ािदिवभिः तमिभाहारानपेय ैव लोके ऽथ िवषयकाथ बोधजनकेनाथ वाभावााितपिदकिसिन  ात, ् तत तऽाितािवारणाय अथ वूऽ े कृ तम ‘् अधातःु ’, ‘अूयः’ इित पदयोपादानं थ ात।् न च तयोपादानं न कत ं चेाघवमेविे त वां, तथा सित दिध, मध ु इादीनामिप ूाितपिदकसंा न ात।् तथािह एत दिधश भिवमाणा ूाितपिदकसंा तलभूता िवभिः ािदिवभिमिभाहारानपेय ैव लोके ऽथ िवषयकबोधजनकेनाथ वाभावाद ् इले ूाितपिदकसंा न ात, ् एवमेव मध ु इादाविप। अताशदोषिनराकरणाय नयमपु ाम।् उपाे त ु न दोषः। तथािह एत दिधश भिवमाणा ूाितपिदकसंा तलभूता िवभिः ािदिवभििदतरो घटािदमिभाहारानपेय ैव लोके ऽथ िवषयकबोधजनकेनाथ वािा ूाितपिदकसंा। ु न च समिभाहारपदमनपादाय एतंाफलभूतिवभीतरानपेया लोके ऽथ िवषयकबोधजनकिमेव लणशरीरम ु इित वां, तथा सित राम इ ैव ूाितपिदकसंा न ात।् एत रामश भिवमाणा ूाितपिदकसंा तलभूता िवभिः ािदिवभििदतरं 100


अथ वूऽ े अथ विवमशः

िबयावाचकमािदपदं तदपेय ैव लोके ऽथ िवषयकबोधजनकेनाथ वाभावााितपिदकसंा न ात, ् अतः समिभाहारपदोपादानमवँयकतिमित ेयम।् उपादान े च न दोषः। समिभाहारो नाम िनयतपौवापयम।् एव िबयावाचकाािदपदानां पूवापरीभाविनयमाीकारेण ‘पटोऽि’, ‘अि ् न ैयेनािप ूयोगदशनात अ ् ादीनां न समिभाहारः इित न पटः’ इेवम अ पूवू ितपािदतदोषः। नन ु एतंाफलभूतिवभीतरसमिभाहारानपेयाथ िवषयकबोधजनकम ् इित लणीकारेऽिप रामश वमाणूाितपिदकसंाफलभूता िवभिः ािदिवभििदतरो घटािदमिभाहारानपेय ैवाथ िवषयकबोधजनकेनाथ व िसाद ् इदम ् एव लणम ् अ ु इित चे। ु ु तथा सित हिरषघटकस य वमाणूाितपिदकसंाफलभूतिवभिः ािदिवभििदतरो घटािदमिभाहारानपेय ैवाथ िवषयकबोधजनकु ेनाथ व सााितपिदकसंापिः। न च ूाितपिदकेन सबु ाविप ं ु कात’् [अा.– ७.१.२३] इन ेन त ािदित न ितिरित ‘मोन पस ु ूयलणेन पदात ् ‘सादाोः’ [अा.– ८.३.११६] इित वां, सपः ु ु शाेण षिनषेधापेः, तारणाय ‘लोके ’ इपाम ।् सय शाे ु घटािदपदसमिभाहारनपेयाथ िवषयकबोधजनकेऽिप लोके त तदपेय ैवेित न दोषः।

४.२.३. अाािददोषपिरहारः

यिद पािरभािषकम ् अथ वम ् अीकरोित चेद ् गौरीऽ गौरे ूाितपिदकिसिन  ाद ्, उाथ वाभावात।् तथािह एत गौरे भिवमाणा ूाितपिदकसंा तलभूता िवभिः ािदिवभिः तिदतरः ङीयमिभाहारमपे ैव लोके ऽथ िवषयकबोधजनकेन गौरशे पािरभािषकाथ वाभावात ् ूाितपिदकसंा न सेतीित कृ ा तात ् ङीयो न ािदित चे, लणे ूयपदोपादानेन तिरहारसवात।् तथािह लणं भवित एतंाफलभूतिवभिूयेतरसमिभाहारानपेया लोके ऽथ िवषयकबोधजनकम ् इित। तथा च एत गौरे भिवमाणा ूाितपिदकसंा तलभूता िवभिः ािदिवभिः तलभूतूयो ङीयिदतरो घटािदममिभाहारानपेय ैव लोके ऽथ िवषयकबोध-

101


ौीमभिः

जनकेन िसा गौरश अथ वा, िसा च तयोा ूाितपिदकसंा, िस तयोः ङीयः इदोषः। अथ ैवमिप अािः। तथािह इाणीघटके े ूाितपिदकसंा न ात।् कथिमित चेते यदेत इाणीघटके े भिवमाणा ूाितपिदकसंा तलभूता िवभिः ािदिवभिलभूतूय ु ङीयिदतरः आनगागममिभाहारापे य ैव लोके ऽथ िवषयकबोधजनकेन िनाथ विवरहााितपिदकसंा न ािदित चे। एत दोष पिरहाराय लणे आगमेािप िनवेशः िबयते। तथा च लणं भवित एतंाफलभूतिवभिूयागमेतरसमिभाहारानपेया लोके ऽथ िवषयकबोधजनकिमित। एव न दोषः। एत इाणीघटके े भिवमाणा ूाितपिदकसंा तलभूता िवभिः ािदिवभिः तलु भूतूयो ङीयतफलभूतागमानगागमिदतरो घटािदः तमिभाहारानपेय ैव लोके ऽथ िवषयकबोधजनकमि, अतः अथ व सेन इश ूाितपिदकूयोकायािण भवि। एवाऽ िनषपेण एतंाफलभूतते रसमिभाहारानपेया लोके ऽथ िवषयकबोधजनकिमित लणं वं ु शते। तथा च नाि पूवलेष ु दोषः। नेवमिप एधाबे इादावाम एधािम पािरभािषकाथ वाभावााितपिदकसंा न ािदािः। तथािह एत एधाम ् इ भिवमाणा ूाितपिदकसंा तलभूता िवभिः ािदिवभिः तिदतरचबे पदसमिभाहारापेय ैव लोके ऽथ िवषयकबोधजनकेन पूवाथ विवरहााितपिदकसंा न ात।् न च मा ु ूाितपिदकसंा ु ु ा का हािनिरित वां, ूाितपिदकाभावेन सबन पदाभावेन े ‘ितितङः’ [अा.– ८.१.२८] इित सूऽण िनघातरिसिः ‘वा े पदा’ [अा.– ८.४.५८] इित सूऽण िवकेन परसवणिसि न ािदित चे। एतोषिनवृये लणे पदेतरेितपदं िनवेशयामः। तत लणं भिवित एतंाफलभूतते रपदेतरसमिभाहारानपेया लोके ऽथ िवषयकबोधजनकिमित। ततादोषः। तथािह एत एधािम भिवमाणा ूाितपिदकसंा तलभूता िवभिािदिवभिः तिदतरं पदं चबे पदं तिदतरं घटािदपदं तमिभाहारानापेय ैव लोके ऽथ िवषयकबोधजनकेन पािरभािषकाथ व सात ् िसा 102


अथ वूऽ े अथ विवमशः

ु ूाितपिदकसंा, िसा च तयोसूयः। तेन च िनघातिसिः वैकिकपरसवणिसिरिप भिवित। यिद एधाबे इादौ एधािम ूाितपिदकिसये पदेतरे िनवेशः ु िबयते तिह रामेष ु इादौ सिबािदूय िनाथ वााितपिदकसंा ु ात।् तथािह एत रामषु घटके  भिवमाणा ूाितपिदकसंा ु तलभूता िवभिः ािदिवभिः तिदतरं पदं रामेषघटकरामे ित ु ु तिदतरो घटािदममिभाहारानपेय ैव रामेषघटकसूय लोके ऽथ िवषयकबोधजनकं वतत े इतािप अथ वं ात ु इित त ूाितपिदकं ात, ् त न ेम।् अतः पदेतरेितपदिनवेशो न य ु चे। अऽ लणे पदशेन ‘सिङं पद’िमित शािविहतपदसंक ैव महणं िवते। एव लण पं भवित एतंाफलभूतते रो यः ु ‘सिङं पद’िमित शािविहतपदसंके तरमिभाहारानपेया लोके ऽथ िवषयकबोधजनकमथ वम।् एव न दोषः। तथा च ु ु एत रामेषघटकस ूय भिवमाणा ूाितपिदकसंा तलभूता ु ािदिवभिः तिदतरं ‘सिङं पद’िमित शािविहतपदं घटः ु इित तिदतरः रामेषघटकरामशमिभाहारापे य ैव ि लोके ऽथ िवषयकबोधजनकमीित कृ ाऽदोषः। ु रामेष ु इादौ दोषवारणाय लणघटकपदशेन ‘सिङं पद’ िमित ु ु ु ु शािविहतपदसंक महणेऽिप अिऽष, मधष इािदघटकसूय अथ वापिवारवै । तथािह अऽेरपम ् आऽेयः, मधोरपं माधवः इित पं भवित। एतयोः समीबवचने च अिऽष,ु मधषु ु इित पं ु ु विसगौतमािरो’ [अा.– २.४.९५] भवित। तऽ िह ‘अिऽभृगक ु े इित सूऽण गोऽूय वित। एव अिऽषघटकािऽश ु ु ु मधषु घटकमध श अवितन िवभिमािौ ‘सिङं पदम’् इित ु ु े पदसंा वतत।े तात ् एत अिऽषघटकस सूऽण ूय भिवमाणा ु ूाितपिदकसंा तलभूता ािदिवभिः तिदतरं ‘सिङं पदम’् इित ु शािविहतपदम ् अिऽषघटकाऽीित तिदतरो घटािदममिभाहारानपेय ैव ु ु अिऽषघटकस ूय लोके ऽथ िवषयकबोधजनकं िवते, अतः ु िनाथ वसादितािः। एवं मधिादाविप बोम।् ु लणं पिरियते। पिरृ त लण एतदितािपिरहाराय इह पनः 103


ौीमभिः

च पिममि एतंाफलभूतते रो यः ‘ािदसवनामान े’ [अा.– १.४.१७] इित शािविहतपदानाौयपदेतरमिभाहारानपेया लोके ऽथ िवषयकबोधजनकमथ वं, तत न दोषः। यतो िह ु ु एत अिऽषघटकस ूय भिवमाणा ूाितपिदकसंा तलभूता ािदिवभिः तिदतरं ‘ािदसवनामान े’ इित शािविहतपदानाौयपदं ु घटः इित पदं न त ु अिऽषघटकाऽीित त अवितिवभा ु ‘सिङं पदम’् इन ेन पदेऽिप ‘ािदसवनामान े’ इन ेनािप ु पदसंा वतत,े एव अिऽषघटकािऽः ‘ािदसवनामान े’ इित शािविहतपदानाौयपदं नाि। अतः ‘ािदसवनामान े’ इित शािविहतपदानाौयपदशेन घटः, पटः इािदपदानामेव महणं ु कत ं तिदतरोऽिऽषघटकािऽशमिभाहारापे य ैव लोके ऽथ िवषयकबोधजनकमीित कृ ा न दोषः। एवाऽ एतंाफलभूतते रािदिितपदानाौयपदेतरसमिभाहारानपेया लोके ऽथ िवषयकबोधजनकमथ वम ् इित लणं पयवसम।् इतोऽिप पिरारो यिप शथािप िवरिभया नेह िवतते।

४.२.४. ूमाणोपासः

एताशाथ वीकारे ूकृ तसूऽ े ‘अथ वद ्’ इित पदोपास एव ूमाणं, ु ं पदं पािरभािषकाथानीकारे च तैयापेः। तथािह यऽ पयदु ासोतकनय ् ु िमवय ु ं वा यिित तािे तशेऽिधकरणे िे पदाथ िवते तऽ नय ु काय िवायते िह यतथ ैव लोके शाे चाथ बोधो भवित, नॄाणमानयेे लोमानीय कृ ती भविप त ु तशं िऽयािदकमानीय ैवेिथ कया ु मसशािधकरणे तथाथ गितः’ इित पिरभाषया तिशः ‘निञवय ु  इोपिितभवित। तेन च ‘अधातःु ’ इित पयदु ासकोतकनय ु श इथ ः। साँय अधातपु द पिरभाषासहकृ तेन धातिु भधातस ु अथ वेन न त ु असािदना, बलसंारानरोधमू लकाानात।् ु ऽ े अनथ कावृििसौ तदथ एव ‘अधातःु ’ इित पयदु ासेन ैव ूतसू कृ तमथ वहणं थ ात।् न च ‘कृ ितसमासा’ इित उरसूऽाथ तिदित वां, ‘सविभचाराां ािशेषणमथ वत’् इित ायेन ु िमित लाभात ् कृ दादीनामनथ कानामूिसा िभचिरत ैव िवशेषणदानं य 104


अथ वूऽ े अथ विवमशः

िभचिरताभावेन तावृथ मथ वहणमनावँयकम।् एव अथ वहण सवथा वैयापिाथ ाय पिरृ तमथ वं ीकायम।् तथा चाथ वहणसामथााथ लाभ इित दयम।् नन ु पूवपदिशतरीा अथ वहणं सवथा थ, थ सत ् ु मसशािधकरणे ‘निञवय तथाथ गितः’ इित पिरभाषाया अिनं ापयित इित कयामः। तत ‘अधातःु ’ इऽ ु तिरभाषाूवृा पयदु ासेन तशाथ ानपिा अथ वालाभात ् तदथ ूकृ तसूऽऽे थ वहणं ांश े चिरताथ म।् तलं च ‘अनिच च’ इित सूऽ े वाभेदािदगौरवमूसूितषेधमनीकृ  पयदु ासीकारेऽिप ु ायािनेन तशानपिा ु निञवय अिभे परे अचः पर यरो े वा भवतः इथ कन ेन वािगादेरवसाने परेऽिप ििसििरित चे। तदाह− ‘तदिनापन े भासतढतरफलाभावात’् 6 इित। िसेव ं मिु निवरोधं त ु भवित। भासतेितवचनेन ‘अनिच च’ इादौ पयदु ासीकारो न कत इित सूिचतं, भाे भाकृ ता ूसूितषेध ैवाीकृ तात।् एव न तदिन ु ायािनफलं ‘वेः ु फलं , भािवरोधात।् ढतरेा निञवय े िविहतष ितङेिप ेरिनायाम’् [अा.– ८.३.७३] इित सूऽण ् े िनािभिनासशेष ु ूवृििरित फलमपाकृ तम। एताय िने तूऽण ् ु कृ ेव षं ात, अिने त ु तशाथ ानपिा िनािभात ् ितङेष ु अिप षं ािदित फलं यिप अि तथािप ‘ितङे षं जायते न वा’ इित िनयमकाभावा ैतदिन ढतरं फलिमित ािपतम।् िक भाकृ ता  ाँयं कारकेन गृहीा ‘अकतिर च ‘अकतिर’ इ निञवपिरभाषया कतृस ् कारके संायाम’ इित सूऽघटक’कारके ’ पद तिरभाषया ूाानं कृ तम।् यिद िह इयमिना ात ् तिह अिनात ् तऽाूवृा कारकाथ ालाभात ् कारकाथ ूाानपरभामासतापिः ात।् अतः अिनापनाय ‘अथ वद ्’ इित पदोपादानं चिरताथ िमित कृ ा ताथ ाय पािरभािषकाथ वं न कनीयिमित वदोऽपााः। पािरभािषकाथ वीकारे च ‘अूयः’ इित पयदु ासोऽिप न ु ु ीकतः। तथािह− हिरषघटकस य वमाणूाितपिदकसंा 6

ु शेखरः, पृम–् १२। लघशे 105


ौीमभिः

तलभूतिवभिः ािदिवभििदतरो घटािदमिभाहारापेय ैव लोके ऽथ िवषयकबोधजनकेन पािरभािषकाथ वाभावााितपिदक-संाूाौ, तितषेधाथ म ् ‘अूयः’ इित पयदु ासो न करणीयः। के वलूय लोके ऽथ वाभावो भाकृ ताभािष ‘संाया अितशदायाः कन’् [अा.– ५.१.२२] इित सूऽ े भाे− ‘न िह लोके के वलेन ूयेनाथ गते, के न तिह? ु ः सेव लोके ऽथ ूाययित, न के वलः सूकृ ितके न’7 इित। ूकृ ा सह ूय ूयोऽथ ूायने समथ  इित तदाशयः। तां यन ् अचकथै यटः− ‘लौिककाथ वा ूकृ तीनां ूयानां च नाि, के वलानां ूयोगाभावािदित भावः’8 इित। हिरणाभािण− ु ानां लौिककाथ न िवते॥ धाादीनां िवश कृ ितानामथ  के वलानामलौिककः। ूािवभे द तथ ैवाथ न िवते॥ [वा.प.– २.२१०-२११] ु िक उभयसूऽऽे िप पािरभािषकाथ वाीकारे ‘सिङं पदम’् इित सूऽं भामिप मानम।् तऽ ूयमहणपिरभाषया तदिविधन ैव ु लाभे ं ािवधौ सबितङपाथ अमहणं िकमथ िमित चे ् तदिवभावापनाथ म। नन ु तथा सित ‘कृ ितसमासा’ इ संािवधायकेन सूऽऽे िमहणिमित पृायां भािषतं भाकृ ता− ‘न कतम-् अथ विदित वतत,े कृ िा ैवाथ वत, ् न के वलाः 9 कृ तिता वा’ इित। यिद सूऽऽे िन ् शाीयमथ वं ीिबयेत तिह भामोऽयं ाकुेत। यतो िह शाीयाथ व कृ  ु ु त े इित तितेिभचिरतात ् तदनवृु िरनपेिता, तथािप तदनवत कथन ेनोभयऽ पािरभािषकाथ वमीित ते। ताशाथ व कृ दािदसात ् कृ दािदष ु च सात ् कृ द ैव ूाितपिदकसंा यथा ात, ् कृ दादीनां यथा न ािदेतदथ मथ वदनवृु िकथनपरभां ु सते। पन भगवता भाकृ ता कठरवेण ैवों ‘कृ िा ैवाथ वत, ् न के वलाः कृ तिता वा’ इित। यिद शाीयाथ व अथ वदेन ् ाकरणमहाभाम(षखडः), पृम–् २९३। तऽैव। 9 ् ाकरणमहाभाम(ितीयखडः), पृम–् ३३१।

7

8

106


अथ वूऽ े अथ विवमशः

महणिमं ािह त वदेत, ् कृ दािदिप शाकिताथ व सात।् एतेन भावचनूामायेन कृ ितसूऽ े अथ वदेन पािरभािषकाथ व ैव महणिमित ुटम।् पूवभावचनमादाय कै यटे न ें ािभूायं ूकिटतं− ‘अथ वहणानवृु िसामाौिककाथ ूासोऽिभतरो योऽथ ः ूयाेष ु लते स आौीयते’10 इित। एताथ गािद नागेशने – ‘लौिककं यदं ु षु तदथ  ूासः शाकृ ितािदूकृ तेरथ ः ूयाेष ु सबे 11 योऽिभतरो लते बोृिभः सः’ इित। शाीयाथ महणे अनवृु िथि त  पु पािदतम।् लौिककाथ ूास कृ िता िवभीतरानपेया पूवम े लोके ूतीयमानािभाथ ः ूतीयमानात।् लौिककाथ ः सवथते रन ैरपेण तासः ािदूकृ ितकृ दाथ ः, त िवभीतरानपेया ूतीयमानात।् कृ िताथ  ु ूकृ ितिवभभु यापेय ैव कृ दादेः ूतीयमानािूकृ  इित ेयम।् न च ूयाेष ु इन ेन कृ दाेष ु इथ ः ीिबयतािमित वां, ु अिभतराथ । कृ देन लोके काथ  ूतीितरेव न भवित िकं पनः अथ वूऽऽे यमेवाथ ः। त ‘अनवृु िसामाद ्’ इन ेन सूिचतम ् अथा ‘तामाद ्’ इेव ॄूयात।् यतो िह पयदु ासेन ैवाथ वलाभेन िनरथ कावृौ अथ वहणं थ मतामािदित वदेत।् पािरभािषकाथ ववािदमते त ु देवदो गायािदावृये अथ वहणं चिरताथ म ् इतोऽनवृु िसामाद ् इित वचनं सते। यतो िह अथ वदमहणाभावे पािरभािषकाथ िवरहिविश देवदो गायािप ूाितपिदकसंापिः, तहणे त ु न दोषः। एत देवदो गायित समदु ाय वमाणूाितपिदकसंा तलभूतिवभिः ु ािदिवभििदतरो गायपदोरसिवभिसमिभाहारापे य ैव लोके ऽथ िवषयकबोधजनकेन पािरभािषकाथ वाभावा ूाितपिदकसंापिः। ु ा पािरभािषकाथ व ैव कृ ितसूऽ े महणिमित िक पूवू ितपािदतय ु न पूवस  ऽू े अथात ् अथ वूऽऽे िप त ीकायतया, िसेऽथािधकारानरोधे  ं सामातोऽथ वमहणे अथात ् व ृ ाथ बोधायूा त पिरागपूवक िवषयकबोधजनकपाथाीकारे ूयेितािदानाितिरमत ् िकमिप 10 11

तऽैव। ु शेखरः, पृम–् १६। लघशे 107


ौीमभिः

फलं नाि। शाीयाथ व ूये िवमानेन तेषां ूाितपिदकापिः तारणाय ूयपयदु ासः करणीय इाशयः। अतः अथ वूऽऽे िप पािरभािषकाथ व ैव ीकाया। उभयऽ पािरभािषकाथ वाीकारादेव भाकृ ता ‘अूयः’ इित पदूाान ेऽिप पनाविूयघटकपनावे नोभाां सूऽाां ूाितपिदकापिः। तथािह भाकारेण ूकारयेन अथ वूऽघटकम ् ‘अूयः’ इित पदं ूाातम−् क) कृ ितेित सूऽ े तितमहण ‘ूया चेवित तिह कृ िता ैव’ इित िनयमाथ मािौ भाे भाकृ ता अूयपदं ूाचे। पेऽिन ् ूयापयदु ासाभावेऽिप काडे इादीनां न ं ु के ूाितपिदकापिः, काडे इ कृ ितािभात।् अतो न ‘॑ो नपस ूाितपिदक’ [अा.– १.२.४७] इित शाेण ॑ापििरित ूाान ूथमूकारः। ख) काडे इ ूाितपिदकसंामपु गािप न ॑ापिपदोषः। ं ु के य’ इित सूऽ े कृ तेऽिप नपस ं ु के िवमानं य तथािह ‘॑ो नपस ॑िमथ करणेन काडे इादौ ॑वारणसवे ूाितपिदकमहणेन साथ कूाितपिदकानामेव ॑ इथ ीकारेण काडे इादौ न दोषः, काड इ सूधानेऽिप िवभ शिसंाूाधाेन सूधानाभावात ् ‘अूयः’ इित पयदु ासाभावेन ूाितपिदकसंायामिप न ॑ापििरित ितीयूकारः। ु ने ूवृिरित पे तऽ ूथमूाानपे िनयमसूऽाणां िविधमख कृ ितेित सूऽ अथ विता ूाितपिदकसंा इथ भवित। तऽ यिद शाीयाथ वा ीिबयते तिह पनाविूयघटकपनावे शाीयाथ  सावात ट् ूयाेन तिताा ूाितपिदकसंापिः, अदााबापिपफल सालाभावा ूाितपिदकिमित मतमपां, ङीप ् त ु न, ु अनपसज नाभावात।् अतारणाय पािरभािषकमथ वं माम।् तहीते तु ृ पनावे वमाणूाितपिदकसंाफलभूतिवभिः ािदिवभििदतरं िूयपदं तमिभाहारापेय ैव लोके ऽथ िवषयकबोधजनकेन पािरभािषकाथ  ऽू ऽे िप पािरभािषकम ् वाभावा ूाितपिदकापिः। अताजाेन पूवस अथ वं ीकायम।् अथा शाीयाथ वतः धातिु भ ूाितपिदकसंा 108


अथ वूऽ े अथ विवमशः

 ऽू ण े इथ करणेन पनावे शाीयाथ व सात ् धातिु भा पूवस अेव ूाितपिदकसंापिः तारणाय िनाथ वमेव माम।् गृहीते च पनावे पािरभािषकाथ वाभावा ूाितपिदकापिः। ितीयूाानपे ‘अूयः’ इित पयदु ासाभावेन िनाथ वाीकारेण च पनावे शाीयाथ वा िवते इतः ूाितपिदकसंापिः, पयदु ासे त ु ूाितपिदकसंानापिितूयाेन ूयािभाभावािदेवम ् आरूाानयोः फलभेदने ूाानं न ु ु यते, फलै े ूाानं न त फलभेद े इित िनयम जागकात।् भाकार ूाचौ इित भामासितारणाय अथात ् फलैसादनाय िनाथ वं मां, गृहीते च पूवद िशतरीा पनावे पािरभािषकाथ वाभावात ् ‘अूयः’ इित पयदु ासेऽिप न ूाितपिदकापिरपयदु ासेऽिप इित न भाासितः।

४.३. समीणम ्

ु भयसूऽऽे िप वृिममथ विमेव सवचम ु वतू ।् उभयसूऽिे त वचन ेन ममाथािधकारव त ु शािधकार इित गौरविमित वासना िनराकृ ता। न च वृिमवािदनव मते ‘अूयः’ इित पयदु ासः ीकाय इित ु ु गौरविमित वाम, ् अतेऽिप हिरषघटकस य िलसंायोगेन ु मेव। ादेरूाेिराकरणाय ‘अूयः’ इित न मािमित त ु गतः किरते’ इित ायािप ‘एकवचनम’् इित महासंाकरणेन ‘एकवचनम एकसे एव ूवृिः, तदभावे त ु सित गमके एव ूवृििरवधेयम।् यथा अये एकवचनोौ ‘अयादापु ः’ [अा.– २.४.८२] इित सूऽ ं ूयोजकम।् तथािह अयानां िलसंायोगेन ादेरूा ैव ादीनामभावात ् ु ु िवधानं थ सद ् ापयित यद ् अयेः सबु िभ त पन वित। ु  ै वचनमयावित। िवभे ः ाौ तत औिगक त ु न िकमिप िलं ूेावेागोचरम।् अतोऽतेऽिप ‘अूयः’ इित पयदु ासो न कत इित फिलतम।् लोके च के वलूयाथ वाभावोऽािभरीिबयते इित न ‘संाया अितशदायाः कन’् इित भाकै यटिवरोधः। हिरमतोऽनकूु ल एव। नन ु भवते पदसंासूऽभािवरोधः ुट एव, यतो िह कृ दािदष ु वृिमपाथ वािभचिरतेन तदनवृु िथा, भाकार ‘अथ विदित वतत’े 109


ौीमभिः

ु इित कठरवेण वीित भािवरोधः, पन कृ दािदष ु वृिमपाथ व सात ् ‘कृ िता ैवाथ वत ् न के वलाः कृ तिता वा’ इित कृ दादीनाम ् अथ वाभावूितपादनं भाकतरु सतं ािदित भामासितः  ैवेित चे। तऽभामायम ् आशयः− ‘संािवधौ ूयमहणे तदमहणं नाि’ इित पिरभाषायाः संािनिवधेयतािनिपतसााेँयताूयोजकं ययमाऽवृििवषयताूयोजकं पदं तत ् तदािदिवशेकतदिविधूयोजकं न ेथ ः। तत ूाितपिदकसंािनिवधेयतािनिपतसााेँयता कृ ितूयिना इित कृ ा यिप ‘ूयमहणे या िविहतदादेद महणम’् इित पिरभाषाया अूवृा तदािदिवशेकतदिविधन  े भवित तथािप ‘येन िविधद’ [अा.– १.१.७२] इित सूऽण अनवृु ाथ विशेकतदिविधयथा ािदेतदथ मथ वहणानवृु ििरताथा। एतेन शाीयाथ वमहणे अथ वदनवृु िथि त कथयन ् कै यटोऽिप ु ूः। एतेन ैव ‘अथाधातिु रित पयदु ासेन ाानादथ वेन ैव साँयमहणेन िसेरसूऽ े कृ दादीनामनथ कानामूिसेैय ाद ्’12 इित अथ वहणसामात ् पािरभािषकाथ वकनम ् अिप िनराकृ तं, अथ विशेकतदिविधकनाथ म ् अथ वदोरसूऽ े चािरतान ु वैयाभावात।् पन ‘कृ िता ैवाथ वत ् न के वलाः कृ तिता वा’ इित भामेन ेदं न ूितपािदतं यत ् कृ ितयोरथ व ैव नाि, िक ु कृ दतितायोरेव अिप त ु अथ वः कृ िताा एव ूाितपिदकसंकाः नु  त ु अथ वः कृ िताः ूाितपिदकसंका इाशयेन भामािवरोध एव। य ु पािरभािषकाथ वानीकारे ‘अूयः’ इित पयदु ासे अकृ ते पनाविूयघटकपनावे ूाितपिदकापिः, तत टाबापििरित ु म।् िनयमपेऽिप पनावे दोषो नागेशने ाशितदिप न य ूाितपिदकापिनाि, शाीयाथ वाभावात।् ‘पनाविूयः’ ु इेतया ैकाथभावेन ैव िविशे बोीिहसंाया अवारे तषसं ाया िसतया पनावेऽ शिकेन मानाभावात।् तं शरे− “एकाथभाव य ूाितपिदकसंा िचकीिष ता ताऽवृिरेव माः, तेन ‘पनाविूयः’ 12

ु शेखरः, पृम–् ६। लघशे 110


अथ वूऽ े अथ विवमशः

इित समासघटकपनावे तितासमासयोरिप न ूाितपिदकं, िूयशा एव तऽैकाथभावो न त ु ताऽ इदोषात”् 13 इित। ितीयपेऽिप न दोषः पनावे पूवरीा अथ वाभावात ् ‘अूयः’ इित पयदु ासे पयदु ासाभावेऽिप फलैा किोषः। ु वीकारापेया अतोऽन ेकभेदघिटतसूऽयसाधारणगतरपािरभािषकाथ लाघवािृ म– मथ विमेव ीकायिमित िनष ः। मतिमदं िनामािणकिमित चे। तं लीटीकाकृ ता सभापितशमणा लीटीकायाम−् ‘अे त ु ूाचीनमतेऽिप सूऽयसाधारणं वृिममेवाथ वम’् 14 इित। ु ु ु सूऽयेऽिप शेखरटीकायां वरविणां गूसादे नावािद− ‘ौीगचरणा 15 वृिममेवाथ वम’् इित। एवं िविभटीकाकृ िबजपेण दिशत ु ु हीतोऽहं न िकिदपाभािषषीलं गृ अरं मया ूािपतिमतः िवचनानमहान िवरेण।

५.उपसंितः

सूऽऽे िन ् अथ वदेन कीशमथ वं गृत इित िवषये िवषां महती िवूितपिः। तऽ दीितोऽथ वूऽ े वृाथ िवषयकबोधजनकपम ् अथ वम ् अीकरोित। ‘कृ ितसमासा’ इित सूऽ े च कृ ितसमासानां वृिाद ् वृौ च एकाथभावसामीकाराद ् एकाथभावेन लौिककूयोगे ूिसपमथ वमीकरोित। नागेश ु उभयसूऽसाधारणम ् एतंाफलभूतिवभीतरसमिभाहारानपेया लोके ऽथ िवषयकबोधजनकिमित पािरभािषकमथ वं ीकरोित। तऽ शािधकारााौयणेन दीितोमत गौरवमात ् यिप नागेशमतं ु ु ं तथािप नागेशकृ तगतरलणीकारापे य या सविवधदोषवारणसवे ् ीकायिमित िनष ः। ु वरं वृिममेवाथ व लणं लाघवात  लघकले -Kूौढमनोरमा, पृम–् २५१। वैयाकरणिसाकौमदु ी (लीटीकासिहता), पृम–् २४६। 15 ु शेखरः, पृम–् १६। लघशे 13

14

111


सदानिवमशः जयदेविदडा*

१. उपोातः

ु पेण कितमि। ािबये ु ाकरणं त ु वेदपष मख ु िविवे शाः अन ेन इित ाकरणम ् अथवा ािबये ाे ु ु ण शाः अन ेन ेित शानजनकं ाकरणम ् इित न सारे ु ानां शानां श ु श ु ोः िवचारः ाकरणेन ैव िबयते। संृतवाये ूय ् ु शसाधूितपादके ऽिन ाकरणशाे कारक माहामनीकायम।्  मकरणसदानापादनािधकरणभेदात।् ष  कारके ष ु िकं तावत ् कारकािण षट ् कतृक सदानं िक त पम इ् धः समासेन ूूयते।

२. सूऽाथ ः

आचायपािणिनः दशसूऽःै सदानपं पयत।् तऽ कमणा ‘यमिभू ैित स सदानम’् (पा.सू.– १।४।३२) इन ेन सदानसंां िववृतवान।् कारके इिधिबयते। कतृप दम ् अाहतम।् दानिबयायाः कमकारके ण यमिभू ैित शेिषेनवित स सदानिमित सूऽाथ ः। सूऽऽे िन ् कमणा यमिभू ैतीित अंश उेँयेन उपाो वतत।े सादानिमित िवधेयम।् स इित ु सवनाम सवनाां बिोपलिततमा विे शििरित ायेन पूवम ् उेँयपमथ बोधयित। िबयाभेदसात ् कमपदोरं तृतीयायाः करणमथ ः।1 ददाितिबयया ् ताः कमम, ् अिभूायणिबयां ूित त साधकतमात ् ु आिमतमात 2 करणम।् अिभू ैती साित ईतीित3 वाथ ः। कता करणभूतने कमणा ् कानशैिकशोधसंान शोधाऽः, संृतिवभागे, रामकृ िमशन-िववे कमणा करणभूतने इित कािशका– १।४।३२। 2 ् ु नन ु च कथं कम करणं भवित। िबयाभेदसात।् तथािह ददाितिबययािमतमात ् रणम इ् ित ासः– १।४।३२। ताः कमम, ् अिभूायणिबयां ूित त साधकतमात क 3 ् ् ु ईतीित गते इित पदमरी– अिभूपूव हीण ईितना समानाथ ः। अिभूेतम इे १।४।३२। *

1


सदानिवमशः

ं के न गवािदिेण यमिभसाित अिभसमु ् इित वा सोऽथ ः कमस सदानसंको भवित। िशः उपाायाय गां ददातीऽ िशः दीयमानया गवा उपाायम ् अिभू ैित अिभसमु ् इतीित अऽं तायम।् अिभू ैती सिवषयके ापरात ् उपाायगवादीनां कीशः सः कतरु िभूेतो वतत े इित आशा जागित। ूोयोरनयोः सावत ् ािभभावािदप एव।4 अऽ िबयाकृ तभेदमादाय कमणोऽिप करणं सािधतम।् करणं तावत ् ापारवे सित असाधारणकारणिमित। अथात ् यापारावधान ेन फलं िनते तरणम।् अिभसिबयां ूित कमणः क ताशो ापारो वतत े ् म करणं सादयित। यः तत क तितेऽऽ धाथ तावेदफलाौयवात ् कम भवित। ूासा कमूयोजकफल ैव कमविृ ापारं कते। यिन ् समये गौः परपफलाौयो भवित तिेव समये गौः उपााय च पररम ् ु ते। एवं गोपं करणं परफलपापारेण अिभसपं फलम ् ादयित। एतदेवाऽ कमणः करणम।् गवपु ााययोः अिभसपं फलम उ ु िह यिमित िनिद शेिषं कमण शेषं लते। गां ूित त ु यमिभू ैतीा िवू शेिषमेविे त भवित त अपादानसंा। शेिषं च धाथ िबयायाः यम तिृ याथ फलं तजफलाौयके ािवशेम।् ु दानकमगोवृिताशसजसखाौयो िवूो भवत ु इाकािरका या इा ताशेािवशेपं शेिषं िवू। ताशेाूकारताौयपं शेषं गिव, इीयूकारतायाऽ सात।् अऽ अिभू ैतीेदऽयं न त ु समासः। ‘उदावता गितमता च ितङा गतेः समासवचनम’् इ वाितक त ु छोिवषयात ् इित हरदः। ‘छोवत ् सऽू ािण भवि’ इित मतमािौ भवेवाऽ समासः।5

३. सदानसंायाः अथ ूदशनम ्

सदानसंायाः अथ संािवषये पररायां िवते मतयम।् ूथमतः

यथा ॄाणाय गां ददातीादौ दानिबयाकमभूतगोसाय ॄाणो दानिबयोेँयः, ु षायां चतथु िनपणे। गोॄाणयोः ािभभावः सः इित परमलघमू 5 लीाा – १। ४। ३२। 4

113


जयदेविदडा

महाभाकृ ते त ु यिप सदानसंायाः महासंकेऽिप ना अथ म।् 6 पर ु वृिकार ु अ महासंकात ् अथ मेव ीचकार।7 भतृह िररिप ु तथ ैव। उभाविप पौ मतभेदपररं ूूयते ।े

३.१. ासमतम ्

ु ण सूऽाथ ः एवं सातः कता करणभूतने कमणा यं  ाानसारे पूव ु सिमित सोऽथ ः सदानसंको भवित। ासकृ ते एतावान ् अथ ः िसापेण ीिबयते चेहती िवूितपिरापतित। गोिवः अजां नयित मामिमजािदिभः नयनिबयाकमिभः समान माम सदानसंा ूसेत। तादेव ासकारः अाः अथ ं ीकरोित।8 महासंाकरणं च अथ े एव तायभतू म।् “संा च नाम यतो न लघीयः। कुत एतत।् लथ िह संाकरणम।् तऽ महाः संायाः करणे एतयोजनम ्अथ संा यथा िवायते” इित महाभाम।् एवं ापारगौरवािीयते यदाचायपािणनेः अथ े एव तायम।् तथा च सक ् ूदीयते य ै तदानिमथ ाद ् ु दानिबयाकमणा कता यमिभू ैित अिभसिमित तारकं सादनसंकं ् भवित। एवं ‘मामम अजां नयती’ऽ दाधातोः, तमानाथ कधातोवा अभावेन न माम सादनसंिे त तम।्

३.२. ासमतसमीा

ु ु ‘माममजां नयित’ इऽ अज ैन यनिबयाकमिभः समान वत माम सदानवारणाय सादनसंायाः अथ ीकारः नावँयकः। ु च ासकाराणां मत ु के वलमिवचािरतरमणीयमेव। पदमया शकोभे माममजां नयतीित वाे सादनलण अितािः अतीवसूरीा उृता वतत।े कमणा यिमािदसूऽ े यिमितिनिद शेिषं कमणिे त िनिद अजादेः शेष ूतीयते। ूकृ ते य शेिषं त ैव सादनम।् शेषं नाम

भामते त ु नाथ तायामामहः, खिडकोपााय ै चपेटां ददातीित ूयोगात ् इित ूौढमनोरमा, कमणा यमिभू ैित स सदानम।् 7 अथ संािवानादाित कमणिे त िवायते। उपाायाय गां ददातीित, कािशका – १। ४। ३२। 8 सदानिमित महाः संायाः करण ैतत ू् योजनमथ संा यथा िवायते – सक ् ् ानिमित, ासः – १। ४। ३२। ूकषण दीयते य ै तत स 6

114


सदानिवमशः

उपकािरम,9् अथात ् परोेँयूवृिकम।् ‘िवूाय गां ददाती’ऽ गािमित कम िवूमेव उपाकरोित। यतो िह िवू ैव ं भवित। अतः गिव शेषं ् वा िनपकेन वतत।े िवू च शेिषम।् िवूमिु ँय गोः िवसजनात ग ् जां नयती’ित वाे िवू अिभसात, ् िवू ैव शेिषम।् पर ु ‘मामम अ माम अजां ूित शेिषं नाि।10 अऽ नयनकतःु इैव िनयािमका। यऽ नेता अजा मामसा भवत ु इित इित, तऽ अजायाः मामोपकारकं नािभूेत ं ् जामामयोः न ेतःु । एतेन अजायाम उ् पकारकलणं शेषं न ैव वतत।े तात अ उपकारकोपकायपशेषशेिषाभावात ् न माम सदानसंा इित तम।् यिप मामसंाराथ मजानयने मामािप शेिषमि तथािप अजाया इव ं या मामािप ईिततमात ् ‘कतरु ीिततमं कम’ इन ेन परया कमस बाधा दोषः। माम सदावारणाय पदमयाम ् उपायारमिप आिौतम।् अजां ूित माम अिधकरणात, ् ‘अजां मामे नयती’िप साधीयान ् एव ूयोगः। पर ु यऽ अिधकरणेन अिववायां कमने िववायां ‘नीबोहरते’ इित ं ा। अत िकमकेष ु नयतेः पिरगणनाद ् अकिथत इन ेन अजायाः कमस एव भाकारेण िकमकेष ु अयं णीूापणे इित धातःु धातःु पिठतः। यऽ ु ो भवितीित, तऽ ‘अजां मामाय नयती’ित ूयोगो तावेता मामोऽजासंय 11 ु भवेव। यतो िह न ेता इित अजायाः परीषसे न माम उपकारो भवत।ु उपकाय अिधकोादनमतापम।्

३.३. हरदमतम ्

पदमरीकृ ता हरदेन महीतीिममां संां िवलो अाः अथ ं ूितपाते। तेन सूऽाथ  सते दाधाथ िबयािनिपतकमणा कता ु यमथ मिभसिमित सोऽथ ः सदानसंको भवित। दाधाथ िबया ु हणाय सिनवृिपूवक  ं दानप ैव माा। दान िकििँय अपनम शेषमपु कािरं िादावाहवादिरः पारा शेषता त सवीित ज ैिमिनः– माधवाचायः, अिधकरणमालायाम।् 10 ु िह यिमित िनिद शेिषं कमण शेषं लते। माम अजां ूित यमिभू ैतीा शेिषं नाि इित ूौढमनोरमा, १। ४। ३२। 11 तदा माम सादनं भवेव। पेरी सूयन ारायण शाी, भूषणसारः, ु सवथ िनणयतदिशाम।् 9

115


जयदेविदडा

परोादनम।् एतदेव दान े सम।् एतेन रजक वं ददातीादौ न सदानसंा। यतो िह दातःु ं न िनवतत,े न च महीतःु रजक ु ते। रजके त ु पनम ु हणाद ् दानाभावः। ददाितूयोग ु भाः अथात ् म ् ट णोतीितवत ष् ी। तात ् लािणकाथ ूितपादकः। अऽ कारकशेषात न ‘रजकाय वं ददाती’ािदूयोग ु असाधरेु व।

३.४. हरदमतसमीा

ु ु हरदमतं न साध।ु सादनसंाया अथ ूितपादकमत वत ु ।् धातूनाम ् अन ेकाथ ात ् दाधातोः दानाथ काितिरानां त ु असाधम ूयोगे सदानसंायाः ँयमानात।् भामते त ु नाथ तायामामहः ‘खिडकोपाायः िशाय चपेटां ददाती’ािद भाूयोगात।् ूसृतकरतं चपेटा इऽ ःखं फलम।् ददाितरऽ संयोगिवशेषानकूु लापाराथ कः। तथा च चपेटाजःखाौयः िशो भवत ु इित इया ःखपफलाौयेन िश सदानम।् िक दाधातोरधीनीकरणाथ वाचकः राजकाय वं ददातीािदूयोग ु भवेव। अधीनीकरणाऽ मलनाशानकूु लं ापनम।् तथा च विनमलनाशपफलसेन भृितमान ् रजको भवत ु इतीया ु न। भृितपफलाौयेन रजक सदाने अदोषः। महासंा त ु ूाचामनरोधे िक भाकारेण ‘पे शेत’े इादौ अकमकधातयु ोगे सदानसंािवधानाय कमणा यमिभू ैित स सदानम ् इिन ् सूऽ े िबयामहणमिप कतम ् इित ूों ताात। सादनसंाया अथ े ‘िबयया यमिभू ैित सोऽिप सदानिम’ित वाितकूाानम ् असतं ात।् ूकृ ते ‘पे शेत’े इऽ शयनूितयोिगकूयोसोगवाकसूकािरका नाियकावृिः पितः मदीयशयनूितयोिगकूयोसोगवाकसवान ् भवत ु इतीा, ु ु िबयाया अिप कृ िऽमकमादऽ तिशेात ् पतेः सदानम।् वत ु ाभावेऽिप भाकारेण सदानसंायाः िबयामहणं नावँयकम।् एवमऽदाधात ूयोगः ीकृ तः। सदानसंाया अथ े इदं खडनपरकभाम ् असतमेव।12 ु ाय सते। पे शेत े िबयामहणमिप कतम।् इहािप यथा ात –् ौााय िनगहत,े य ु इित। तिह वम।् न वम।् कथम।् िबयां िह नाम लोके कमपचरि– कां िबयां ् किरिस। िकं कम किरसीित। एवमिप कतम। कृ िऽमाकृ िऽमयोः कृ िऽमे सयो भवित। 12

116


सदानिवमशः

यिद सवऽवै सदान अथ ं ीिबयते तिह न ‘शूिाय मितं दात’् इित ु रोत ु यत’् 13 इित सशतीोके ु ितूयोगे, ‘तदाचासरेु ाय स च य मनृ सदानिनबनायाः चतथु िवभे ः का गितभवते ।् अऽ उभयऽािप दाधातोः दानपाथ ः न ैवाि। अत एव अाः संायाः भाासतं सिचतमथ ं ु ाणां महाभाकारादीनामेव ूयोगाणां पदमरीकतृि भः ूितपा ल ैकच ु असाधवण न ं सवथा ूामािदकमेव।

३.५. नागेशमतम ्

ु आचाय नागेशभः िवषयोऽिन ् सवथा िभमेव मतं पाित। तते ‘अजां मामं नयती’ित वाे चतथु िवभिवारणूकारो िवलणः एव। तथािह करणभूतने गोपेण कमणा यमिभू ैित स सादनम ् इन ेन सदानसंा ूाोित। िक गोिनाधेयता िनिपतािधकरणेन पेण िववाभावे माम ं ा ूाोित। एवमऽ अनयोः ‘अकिथत’ [ पा.सू.– १।४।५१] इन ेन च कमस 14 िवूितषेध े जाते त ु कमम।् िक तते िबयामाऽकमसाय िबयायामु ँे यं यारकं तदानम।् ‘माऽं काऽवधारणे’ इित कोशवचनात ् माऽशः साकाथ कः। तेन सकलिबयाकमसाय नत ु दानिबयामाऽकमसाय इािदरथ बोः। तेन ‘ॄाणाय गां ददाती’ादौ दानिबयाकमभूतगोसाय ॄाणो दानिबयोेँयः, गोॄाणयोः ािमभावसः तात ् ॄाण कमणा उेँयात ् सदानम।् िक ‘च ैऽः मैऽाय वाताः कथयती’ऽ मैऽवातयोयातृभावसेन कथनिबयाकमभूतवातासाय मैऽ उेँयात ् ‘कमणा यमिभू ैित स े सदानम।् सादनम’् इन ेन ैव सूऽण

३.६. नागेशमतसमीणम ्

नागेशमते ‘मामम ् अजां नयित’ इिन ् वाे अजानयनकतःु ििवधं

िबया अिप कृ िऽमं कम– महाभाम, ् १।१।३२। 13 ौीगासशती– ५।१२९। 14 ् ् ःु े तदिप माम अि, तथाऽिप अजाया इव परात कत यिप मामसंाराथ म अजानयन ् ् ु ं या बाधात न दोषः इित तम। लघशरे, कमणा यमिभू ैित इित पा.सू.– १। ४। इित कमस ३२ 117


जयदेविदडा

ताय वरीवि। ‘अजा मामसा भवत’ु इित, ‘मामः अजा सो भवत’ु ् ां ूय ु ते तदा अजायाः न ेतःु ोपकारकेन इित वा। यदा ूथमतायात व ् षशेिषभावो न िसित। शेिषे अजामामयोः उपकायपकारकसाभावात शे े ा से एव सदानसंा भवित। अऽ िह अजा मामसा जायताम ्इेव न त ु मामः अजासः जायतािमाकािरके ा। एवं ूथमतायकाले ं ा च िसित। तथािह ‘मामे अजां नयित’, अिधकारणसंा, तदिववया कमस ् जां नयित’ चेित वायम।् ‘मामम अ ु िन ् काले भवित यिन ् काले असौ अजया ितीयं ताय न ेत माम कमिप उपकारं वाित। संयोगानकूु लापारमाऽं धाथ ः मामसंाराथ ाजानयनं तदा त ु अजामामयोः उपकायपकारकभावपु शेषशेिषभावः सतरामे व उपपते। ततः शेिष वाचक मामपद सदानसंा भवित, अिप च िकमकेष ु पिरगणनात ् सादनेन पेण िववाभावेऽिप ं ा जायते। अत एव अिन ् काले ितीयतायऽिप ििवधमेव वाम।् कमस तथािह ‘अजां मामाय नयित’, ‘अजां मामं नयती’ित वायमिप साध।ु अऽ िकिद ् िविवते माम अिधकरणेन िववाभावे सदानेन िववाभावे एव उभयिवधताययोः ‘अकिथत’ [पा.सू.– १।४।५१] इन ेन ं ा। अ च खडनं ‘कतरु ीिततमं कम’ [पा. सू. – १। ४। कमस ४९] इन ेन िविहतम।् एवं माम शेिषोपपनरमिप िवरोधाभावेन ं ा च िसित। यतो िह िववातः कारकािण भवीित सदानसंा कमस ् भाात, ु वतदिनद ँयं निह व ु वितम।् ाा पत इेषा िववा ँयते यतः॥15 इित वापदीया कारकाणां वैविकं ूसािधतम।् ताः िववायाः अिप ूामािणकमपेितम।् अऽ च माम सदानकम े ूामािणके एव ं या परात ् सदानसंाबाधः ः। अत एव शेिषिसेः परमिप कमस 16 इित नागेशोिः असता एव। िक इदमेव मतम ् आचायाणां नागेशभानां ् िसापेण ीिबयते तिह त ैव मारेन मतेन महान िवरोध आपतित। े ः, कािरका – ९१ वापदीयं, साधनसमु श यिप माम संाराथ म ्अजानयने तदिप (शेिषमिप) माम अि, तथािप अजायाः ् तिु रित कमस ु ं या बाधा दोष इित तम।् लघशरे इव परात क – १। ४। ३२ इित। 15

16

118


सदानिवमशः

ु शेखरे ‘अकिथते’ित सूऽाानावसरे गोः अपादानिववायां लघशे ् किथतेित इन ेन पा गोः पयो दोधीित वाम, ् अपादानािववायाम अ ु ा ितीयािवभि ूसािधता आचायण नागेशभेन। 17 ं ा तय कमस ु ले सदानसंा परया कमस ं या बाते यिद शेिषिसेः परमिप नीधात ु ले परया कमस ं या अपादानसंा कुतो न बाते, तािप तिह ह ्-धात समानिवषयात।् शावायामिप नागेशाचायः पपातपूणा िः कथं रोचते इित िववििरेव िववेचनीयम।्

३.७. हेलराजमतोनम ्

‘कमणा यमिभू ैित’ [पा.सू. – १।४।३२] इन ेन, ‘िबयया यमिभू ैित सोऽिप सदानम’् इन ेन वाितकेन च िवधीयमानायाः सदानसंायाः अथ ेन लौिककमीकृ तं ूकाशाायां हेलाराजेन।18

३.८. अथ िम तायम ्

ु ाते तत ् सादनम।् एताशरीा सक ् िनवृा परम ु िक अथ  कमणा यमिभू ैतीित इािदपािणिनकृ तसूऽण े यिन ् वैय ् े संघमानाद ् इयं संा अथा इित ले सदानसंा िबयते तिन ल ीकरोित हेलाराजः।

३.९. लौिककिम च तायम ्

यथा ‘वृिरादैच’् [पा.सू.– १।१।१] इन ेन आदैचां वृिसंा िबयते। यिद वृिश लौिककोऽथ ः ीिबयते सोऽथ ः संघटते शाेऽिप तिह ताः संायाः लौिककमिप वहारो भवेत।् पर ु लौिककोऽथ ः वृिसंायाः न ैव ् थ ं वा न ैव अीिबयते िवपििः। सटते। अतोऽाः लौिककम अ ु पर इयं िितः ‘कमणा यमिभू ैित स सदानम’् [पा. सू. – १।४।३२] े , ताितकेन ‘िबयया यमिभू ैित सोऽिप सदानम’् इन ेन च इन ेन सूऽण िबयमाणायां सदानसंायां नाि। ूकाशकृ ते अऽ िह सदान यमथ मुररीकुवि तािकाः, स एवाथ ः शाेऽिप ीकृ तो वतत।े अतोऽाः ं ायाः लौिककं ूकाशकृ त ् समपु ापयित। एतदितिरे ष ु नवस ु सूऽषे ु सं 17 18

तऽ गोरपादानािववायामनेन कमं तिवाया पमी, गोः पयये षी। ् दानश ागाम इ् ित लणलाभः इित – ूकाशः, १२९। अथ ात स 119


जयदेविदडा

[पा.सू.– १।४।३३-४१] अाः संायाः अथ ं, शाीय ीकृ तम।् ु ु मतिमदं बदोषय ु म।् दोषा ु आधाद ् आलोते। वत

३.१०. अनथ िम तायम ्

अथ माः संायाः पूव ूदिशतमाे। तोे ष ु नवस ु सूऽषे ु न ैव संघटते। अतोऽनथ म ् अाः संाया एष ु एव सूऽषे ।ु आचाय भतृह िरः शेन ािप इदं न ूकाशयित यदानिमित या कारकािधकारपिठता संा े े वापदीये सदानसंािवचारूसे वतत े सा अथा इित। सः साधनसमु श 19 ् कािरकाय ूावोचत। आचायपािणिनः सदानं दशसूऽःै िनवि [पा.सू.– १।४।३२-४१]। तदेव भतृह िरः ाां कािरकाां ूकटयित। तावता ूथमसूऽ े सदानसंायाः ् थ , अेष ु नवसूऽषे ु [पा.सू.– १।४।३३-४१] शाीयम ् लौिककम अ ् ु े कमस े ाराजः हेत ं ायाम [वा०प०सा०का०– अनथ  न िसित। पर ु हल १३०] इािदकािरकााानावसरे कािरकां शाेणिे त पदं कीयेन के निचत ् पूवामहेण िवचारयतीव ूतीयते। ूथमं सा सदानसंा उा शाेण ैव िवधीयते, तिह एिभः नवसूऽःै िबयमाणायाः सदानसंायाः एव शाेण िवधानिमित ु ते इित ूकाशकृ ता आश समािहतं सदानसंाया अथ ात ् कथम सवूथमं लौिकक एव सदानाथ  उः। पर ु थािदष ु सदानसंायाः यः शािकोऽथ ः त संघटनासवात ् शसंारमाऽूितपादनाथ शाेण ् सवम।् ूोै ः सदानं ूितपाते। एवमेष ु लौिकक अथ  संयोजनम अ नवसूऽःै िबयमाणायाः सदानसंायाः शाीयमेव न त ु लौिककम।् पूवऽ ् ौिककमेव।20 शाीय लौिकक च अथ  संघमानात ल

४. समीणम ्

वृिकृ ते त ु ‘अजां मामं नयित’ इऽ समान माम

ु ते॥ ु ागां कमणिे तम।् …थािदष ु शाेष ु सदानाम अिनराकतणात ् कत े ः – १२९-१३०। वापदीयं, साधनसमु श 20  िप सदानं शाेण ैवों कमणा यमिभू ैतीित। तथमऽ शाेणिे त िविश नन ु च पूवम ु ः, इह त ु   भिणितः। उते अथ ात ् सदानश लौिकक एव सादनाथ ः पूवम ु ते ािदिवषये तदथाभावासंारमाऽूितपादनाय शाारसामात ् सदानम ् इित शाीयलौिककभेदने ििवधं सदानं ाातम– ूाकाशः, १३०। 19

120


सदानिवमशः

अपादानवारणाय अाः अथ ं ीकायमवे । महती सदानसंा अथ मेव ापयित। िक ूकाशकृ ते त ु कमणा यम ् इिन ् सूऽ े ु लौिकक शाीय चेभयोः सेऽिप लौिककमेव अिभिहतिमित ् ु त।े िचऽमेव। तदेव सदानपदम उरऽ सदानसंािवधायके ष ु सूऽषे ु अनवत ु एततीकारा ु एकमेव सदानपदम ् एकऽ अथ म ् अनसरित, अपरऽ ् आपतित। अिप च भाकृ ता ु चाथ पिरहरित। एतेन अधजरतीयदोषः सतराम ु तानां कारकासदानादीनां कारकसंायाः अथ ं ूितपादयिप गभू अिभधया नया वा ािप अथ ं न ैव ूितपािदतम।् यिद आसाम ् अथ ाम ् अिभूेत ं  ु िचदिप ूकेत। िक सदानसंायाः ु यात, ् अथ े ‘खिडकोपाायः िशायः चपेटां ददाित’ इािद न ैव ूय उपााय ददाितकमणा उेँयाभावात।् अिन ् वाे ित दाधातोः  परोिपोऽथ न पिरलते। यथ े एव िनवृिपूवक ु ा भवेद ् भाकार उपिरदिशत े वाे दाधातोः ताशाथ िवशेष े एव ूययु  ूयोगं न ैव िवदात।् इतरेष ु दशन ेिप सदानसंायाः अनथ परकाा ु न ँयते। ायवाितकटीकायां वाचितिमौैः “पािणनीयलणानरोधे 21 ु लौिककूयोगानरोधा सदानिमित न ेयमथा संिे त भावः” इित। इद ् सदानम – ् तःु ागां कमणिे तम।् अिनराकरणात क ु ूेरणानमितां च लभते सदानताम॥् 22 इित वापदीयात ् िऽिवधम।् सूयाय अ ददाित, िवूाय गां ददाित, ु उपाायाय गां ददाित इदाहरणािन इित शम।् -K-

21 22

ायवाितकतायटीका, पृ० २५४ े ः – १२९़ वापदीयं, साधनसमु श 121


ु िहतायां पिरवेशिचनम ् मनसं शापालः*

 ाद ् िवँधातोरं घूयेन पिरवेशशः िनः। पिरवृिः पिरपूवक ु ः। पृिथाः ौें व ु िह जीवनम।् जीवनाथ मेव शा िगताथ पिरवेशने ाि ूयोजनम।् जीवन ूकाशः ूािणष ु उि ु च भवित। ूािणनां राथ मृिका जलं जडोपादानािन चापेितािन। उिदां च रािनिममिप मृिकया जलेन सूयालोके न च ूयोजनं वतत।े जगतः अमूसदः ूाणािराय ै पिरवेशरयािप ूयोजनमपेते। पिरवेशा ् रायाः ूयाद एव जिनं लभते पिरवेशभावना वा पिरवेशिवानम।् े णपरीणाां ूकृ तेः रहोोचनावकासो नासीत।् वैािनकपयव ु ोचियतमु समथा सः ूकृ ितं तथािह वैिदकयगु  मानवाः ूपगतं रहम ु ु देवपेण वि । सूय- वाय-ु अि-अपािददेवाः एकै क पािथ ववनः ूतीकपाः। तथािह ाडोणडमहाभागेनोम–् “The higher gods of the Rgveda are almost entirely personifications of natural phenomena such as Sun, Dawn, Fire, Wind”1 इित। ् आरोिपतम।् ु अथािै दकयगु ादेव इं मानवैः ूकृ ितपिरवेशमपु िर गम परं सातं पिरवेशिवषये सचेतनतायाः यः ूकाशो ँयते, तूलं षण माऽािधम।् ूाचीनभारतमासीृ िषिनभरम।् मानवानां ेाचािरतया ूकृ ितर िवपया। ूकृ ितंसने समं ूािणनः अिप बमेणाविं ूितयाि। ु रम।् पिरवेश े िवमानानां ूािणनामिु दा ूाणधारणं पिरवेशोपिर सिनभ ु जीवनानकूु लसदां गणगतं पिरमाणगत तारतं भिवित जीवनिनिमं िवपनकम।् िवपदः अाः राथ यथायथं पिरवेशरणं कतम।् ु सरातीतकालादे व मानवैः आिरकभावेन जगतः सवषां मलकामनाय ै ूाथ ना िबयते– “ौः शािः अरीं शािः पृिथवी शािः अपः शािः उषधयः * 1

शोधाऽा, संृतिवभागे, पिमवरािविवालय History of Sanskrit Literature, Pg.– 69


ु िहतायां पिरवेशिचनम ् मनसं

शािः वनतयः शािः सव शािः शािरेव शािः मा सा शािरेिध”2 ॥ इित। वैिदकयगु े तथा च धमशाीययगु े मानवैः समं ूकृ तेः िनिवढसक ः ँयते, ू ावकाशे िववृशाखां िछा येन उभयोः सहावानं ूमािणतं भवित। गापज ू कः सिवनयमाह– देाः पूजां कुवन प् ज िववृ महाभाग सदा ं शरिूयः। गृहीा तव शाधा देवीपूजां करोहम॥् शाखाोदोवं ःखं न च काय या ूभोः। गृहीा तव शाखा पूा गित च ृितः॥3 इित। ु ूाचीनभारतीयसािहं पयालोचयििविरनमते यत ् अतीते ु ् भारतीयमनसमाजे ापकभावेन पिरवेशसचेतनतासीद िवमाना। तथा च ते िवषये२िन ् गभीरिचामा आसन।् ूाचीनकाल ृितमेष ु ूकृ ितभारसाराय ै मानवानां कतािदकं िनिदमासीत।् िकऽ वमेतदेव यत ् सातमाकं पिरवेशिवषियनी या मानिसकता संँयते, ु तदनसारं ूातीनभारत यगु मानिसकता न िवचाराहा। यतः ूाचीनभारतं समकालीनूेितेन पिरवेशिवषये िचयामास। तावनायाः ूितफलनमिप ु िहतािदमा घटते तालीनरचनास।ु ूाचीनभारत िवंशित धमशाेष ु मनसं ु ु िहताया रचियता मनरिप ु महती गवहा च। मनसं ूप सृवषु ु ु सह त सक िमित िवषये तपूण ु ु तरवना मनानामवानं तथा च मने पयालोचनं िविहतवान।् तादेव मनोः पिरवेशिवषियनी भावना ीभवित। मानवो न िह के वलं परमेर के वला सृिः। स ख ावर-जमाक जगतः ॐा। तृिष ु मानवोऽतमः। िवेऽिन ् िवे मानवेन समं ु िहतायाः ूथमााय आदावेव ूािणनामैपूण सहावानमेव काम।् मनसं विणतमासीत ् सृरे ावायां जगिददमकारामासीत।् तदकारं ु िवरीकृ  सूतमो मनोमाऽगोचरोऽः पषः ूथममेव शरीरं धृा ूावभवू । स शरीरादेव ूजानां िससृायां जलं ससज तथा च बीजमवासृजत।् तम–् योऽसावतीियमाः सूोऽः सनातनः। 2 3

ु यजवु द े (३६।१७) श िनणयिसौ 123


शापालः

सवभतू मयोऽिचः स एव यमु भौ॥ ् ात ि् ससृिु विवधाः ूजाः॥ सोऽिभाय शरीरात  ु िहता १।७-८] अप एव ससजादौ तास ु बीतमवासृजत॥् [मनसं बीजिमदं िविशाडपेण िवपिरणमते तथा च तिन ् अडे यं सवलोकिपतामहः ॄाेन जिनं लेभ–े ु मूभवम।् तदखडमभवैम ं सहॐांशस ् े यं ॄा सवलोकिपतामहः॥ [मनसं ु िहता १।९] तिन ज ं ज ॄायं सवान ् जीवान ् सस ृ ित – …सवभतू ािन िनमम े इित। तादेव आकाशािदपभूतानां सृिः तदािवशि भूतािन महाि सह कमिभः। जीव सृा सममेव मनःु पिरवेशािप सृितं कथयामास– ………नऽािण महांथा। ् ल ् मािन िवषमािन च। सिरतः सागरान श ै ान स ु िहता १।२४-२] सृिं ससज च ैवेमां ॐिु मिमाः ूजाः॥ [मनसं मानवानां वपदाथः जलं िषतं भवित। वतमानकालवदान  ं पानीयजलवा नासीत।् मानवदा वापी-तडाग-कू प-ूॐवणादेजल ु जले मलमूऽागः, िपवित । जलं यथा कथमिप िषतं न ादथ मनना ् वूालनं िवषूदान िनिषािन। तम– ु ज ृ ते ।् ना ु मूऽ ं पूरीषं वा ीवनं वा सम ु िहता ४।६] अमेिलमथा लोिहतं वा िवषािन वा॥ [मनसं ु तते जलमे िवामूऽागेन िवनाशो भवित बेः–  ूितसोमोदकिजान।् ूिं ूितसू ु िहता ४।५२] ूितगां ूितवात ूा नँयित मेहतः॥ [मनसं ु कू पतडागादेः दलापचयं कुवतः मानव दडिवधानं िविहतं मनना। य पूव िनिव तडाग उदकं यो हरेत, ् अथवा सेतबु न ेन जलपथं िभात, ्  हासम–् स दाः पूवस य पूवि निव तडागोदकं हरेत।् ् दाः पूवस  ाहसम॥् [मनसंु िहता ९।२८१] आगमं ापां िभात स न के वलमेतदेव, जनसाधारणानां वहारोपयोिगनः तडाग जलं ु वधेन अ ु हात।् तम–् ‘तडागभेदकं हाद ु यो िवनाशयित श

124


ु िहतायां पिरवेशिचनम ् मनसं

ु वधेन वा’4 पिरवेशषण कारणमेकतमं तावद ् मानवानां वपदाथ ः। श तदा शौचागार तथा च पयःूणााः वा नासीत।् िक ु यऽ तऽ ु वपदाथानां ागो न करणीय आसीदािप। तते एकवो नां भीत। ु विन उदके पवत े िचरनदेवतागारे उरीयरिहतः सन ्न ायात।् मूऽपरीषे वीके च िवूऽोग न कदाचन कुयात–् न फालकृ े न जले न िचां न च पवत।े न जीणदवे ायतन े न वीके कदाचन॥ इित। ससेष ु गतष ु नदातटे पवतशीष च मूऽागो िनिषः। सव ूािणनः भगवता सृाः। के षामिप िवनाशो न कतः। िवपकालं ितिर कदािप ूािणनां सामामिप अिनं कम न करणीयम–् ु अिोहेण ैव भूतानामिोहेण वा पनः। ु िहता ४।२] या वृिां समााय िवूो जीवेदनापिद॥ [मनसं ु िनरीहानां एतेषां ूािणनां वधं कृ ा पिरवेश वात िवनाशसाधनं ु ु न के वलमेतदेव गदभ-तरु गो-मृग-हि-छागन िह अनमते  मनः। मेष-म-सप -मिहषाणां ूेकं वधः सरीकरणं ेयम।् िवडाल-नकुल-चाषभेक-कुुर-गोधा-पेचक-काकानाम ् एकै कं हा शूिहाोतं ी शूि​िवऽवध ु इपपातकूायिं गोवधोतं चााय़णरेत।् िवरलूजातेः ूािणवधः न ु । सातं िवरलूजातेःपशूनां पिणा वधः सूणत या िनिषः। कतो मनमते ु इं सवषां भूतानां कृ िम-कीट-पतानां वधेन िचे मािलमपु जायते इित मनः। ् नः। ु राय ै मतािन ूकािशतवान म ु पिरवेशराथ उिदां ूयोजनीयं ूतया ीकृ तं मनना। उिदां ु ासूासिवषये यिप तदा वैािनकतं नासीथािप सचेतनतया मनराह– 5् ‘राऽौ च वृमूलािन रतः पिरवजयते ’ इित। सीमािववादिवषयकं िववादं ु ु ं मनना– रीकतमु िप वृोपयोिगम ु ान।् सीमावृां कुवत मोधािकं शक ु िहता ८।२४६] शाली-शाल-ताला ीिरण ैव पादपान॥् [मनसं 4 5

ु िहता (९।२७९) मनसं तऽैव (४/७३ ) 125


शापालः

ु न–् ु वानू कतािन िनपियत ं ु मनःु शाकािदाम यु ोिगम ु लफलािन च। लजौदकशाकािन पमू ् ु िहता ६।२३] मेवृोवाात हे ां फलसवान॥् [मनसं वृ ूयोजनीयमिु  वृकतन िवपे वारं वारं मतं ूकािशतवान।् ु ानां िुमाणाम ् इनाथ म ् अवपातनं च औषधीनां जाितमाऽादीनां िहंसनं, अश िनिषेन मे उििखतवान।् अिप चोम–् फलदाना ु वृाणां छेदन े जमृतम।् ु ु िहता ११।१४३] ु गवीलताना पिताना वीधाम॥् [मनसं ु ु सातं पिरवेश े मानवानां जीवनिनिममिप उिदां गं ीकृ तं मनना। वूािणरणिवधेः (१९७२ भीाे) १३ (A) धारायां अपिरणतवृाणां िवनाशो ु दोषा लाघवाय ूायििवधानं चकार। दोषेन पिरगिणतः। मनरिप ु मनना उिदः िवभागाः पिरकिताः। जाये बीजं भूिम िभा इित उिा वृाः। ते च ििवधाः। के िचद ् बीजादेव जाये, के िचत ् काडात, ् णाधा एव रोिपता वृतां याि। ये च ोीिहयवादयः फलपाके न ैव ु ा भवि, ते औषः। ये वनतयः पमरे ु ु नँयि, बपफलय  ण ैव ु पलज। इतरे ु पािण जाये, तेः फलानीित। एवं वृा उभयपाः। ु मूलतः एव यऽ लताः भवि, न च ूकाडािन, ते गा मिकादयः, ु गा एकमूलाः सातजाताः शरेूु भृतयः, तृणजातयः उलपााः ूतानाः ु ाः अलावूु भृतयः, वो गडु ुादयो या भूमःे वृमारोहि। एतािप तयु  ु बीजकाडहािन। तं मनना– उिाः ावराः सव बीजकाडूरोिहणः। ु ओषः फलपाकााः बपफलोपगाः। ु अपाः फलवो यो ये ते वनतयः ृताः। ु पिणः पिलन ैव वृाूभयतः ृताः॥ ु ु त ु िविवधं तथ ैव तृणजातयः। गग ं ु िहता १।४६-४८] बीजकाडहायेव ूताना व एव च॥ [मनसं ु उिदः ूाणाः िवे, सखःखसमिताे । तम–् ु िहता १।४९] ु अःसंा भवेत े सखःखसमिताः। [मनसं ु न िविचऽःखफलेन अधमकमहत ु ेन े क एते वृादयः तमोगणे ााः अ ैता भवि। ‘यिप सव चारेव चेतये तथािप 126


ु िहतायां पिरवेशिचनम ् मनसं

ु बिहापारािदकायिवरहात ् तथा पिदँये। िऽगणारे ऽिप च ैषां ् तथा पदेशः। अत एव सखःखसमिताः। ु ु तमोगणबाात ु शोऽिप जलधरजिनतजलसकाद ् सािप भावात ् कदािचत ् सखले ् ारयित यत ् ु ु एषां जायते’ इित कक ु भः। उानया मे मनरान ु ु े खाह यत ् उिदां च ैतं उिदामकारणेन िवनाशोऽनिचतः। अऽेदम ु ु सखःखानामन भवे ािदिवषये ूाचीनकालत एव िविश ैका धारणा ूचिलतासीत।् महाभारत शािपविण उम–् ‘जीवं पँयािम वृाणामच ैतं न िवते’6 इित। िकरणावामिप उदयनाचायणाभािण सममेव मतम।् 7 ु वैािनकपरीणपयव े णेः परमेव िवंशशताामाचायण जगदीशचवसना ् ् ु तिमदं िवेऽिन िवे सूितितम । मनःु पिरवेशराय ै मानवानां जीवनयाऽािनवाहाथ िविवधािन िवधानािन िनिदवान–् ु न भीतो ृतेहं नाितसौिहमाचरेत।् ु िहता ४।६२] नाितूगे नाितसायं न सायं ूातरािशतः॥ [मनसं ु अथाद ् उृतेहं िपयाकािद न भीत, अिततृिं वारयेऽिप न कुयात।् 8 ु ऽिप सममेव भावो ोिततः। सूयदयकाले सूयासमये च भोजनं िवपु राणे ु न कुयात।् मनोिरदं िचनम ् आधिनकिचिकािवान िनदशने सह ् परोपभा ु ु सितपूणम ।् उपानयोपवीतालं कारपमालाकमडन धारयेत।् ु िहतापाठाायते यत ् मनानां ु मनसं ूकृ ितूीितरसीमा। तदान ् ािधिनरामयाथ भेषजवा िनिदासीत। वृरोपण-वृसेचनिवादीनां िवानसतं ाानं मननु ैव ूाथेन ूदम।् फलदानामाॆादीनां वृाणां, ु ु गानां , वीनां लतानां पिताना वीधां ूेकं छेदन े पापूमोचनाथ ु इनाथ मशुाणां िुमाणामवपातनिमित सािवािद ऋतं जपनीयम।् मनना १७८।११-१७ वृादयः ूित-िनयत-भोिधिताः जीवन-मरण--ूजागरण-रोग-भेषज-ूयोग-बीजु सजातीयानबान कूु लोपगमूितकू ला-पगमािदः ूिसशरीरवत।् 8 जठरं पूरयेदम ैभाग ं जलेन च। वायोः सरणाथ  ु चतथु मवशेषयेत॥् 6

7

127


शापालः

् इदं फलव ु ोके उपपातक मे पिठत गूायिािभधानात ृ ािदछेदन े ु वक ु  िवषयं वेिदतिमित कुक लघूायिं सकृ दबिपू ु ः। ु एव ूयोजनं वतत।े सव वजातं ु परमेर सृौ ूेकं वना ु सि ैव पिरवेश ूकाशः। पिरवेशा रणं बिवृिसजीवेन मानवानां ूधानं कतम।् अथा मानवजीवनं िवपय ं ात।् अिप च, मानव ु पिरवेशिवनासाथ मानवानां एव पिरवेश ूधानषकः। तथािह भगवता मनना कृ ते ूायिकमािण िवधीये। तेन पिरवेश पभूतषे ु ितां राथ सचेतनता उििखता। अिप च, मानवानां जीवनराय ै पिरवेशरावँयकता इित मनोरिभूायः। मनःु ूालोके न जानाित यत ्पिरवेशः के न कारणेन िषतो भिवतमु हित, कथं च मानवाेषां पिरजन ैः सह भावेन जीवि कथंकारं ु वा िवपदः ूितरोधः सवेत।् मनाणां कृ ते  पिरवार च िहताय ु ूाकृ ितरसदां ितसाधनमयौिकिमित भूयो भूयः मननोम ।् -K-

128


ौकासजनिवधौ कालीपदतकाचाय दाम ् ०. राजशेखरनये

ु िजेनः* शॅ

“कारियतृूितभा िऽिवधा सहजाहायपदेिशकी च। जारसंारापेिणी ु शूभवा औपदेिशकी”1 सहजा। जसंारयोिनराहाया। मतापदे इित। काँयपवंशीयः कालीपदतकाचायः सहजां कारियतृूितभां नीैव जिनं ला वीयसंृतसािहमालं भूषयत।् कालीपद  संारजा। अिप चायं सारतकिवभाग ् यतो कारियऽी ूितभा पूवज ु जारसंारवशा ूवृसरतीको बिमान ।् िक, सोऽतमो महाकिवरवाचीनकालािु लमेयमहाकिवष ु गपातरूबरचने ूवीणात।् तथािह किवरयं जीवशायां प ौकाािन ससज। तेषां ौकाानां सूिे कया िवषयास-मन-सािहशाािदोणतो िवेषणं िह मदाशयः।

् ु १. सानभावम ु १.१ विवासः

ु ’ नाम महाकािमदम ् ौीसनारायाणूवृिपिरपूत ं नूतनं ‘सानभावं अखडमाना ूकािशतं किलकाता-राजकीय-संृतमहािवालयूािवभागीय-ूधानाापकमहामहोपाायेन ौीकािलपदतकाचायण। तथािह किववरेण भूिमकायामिु दतं– यदा तावदिददं कावय ् बमेण संृतसािह-पिरषिऽकायां ूकाँयमानं दशनगोचरतामंशने ांशने समाससाद गीवाणवाणीूणियणां वाचकमहोदयानां, यदा तेष ु कितपये सिप संातीतेष ु ु ु पराणािदूिसिविवधूशर-सभावान िववृ कदके ष ु िकिमित चराचरे ु न ेन भवतो महाकािनबूवृििरित िचरूचरिूप-ौीसनारायणवृानवत * 1

सहकािर-अापकः, संृतिवभागे, गौडविविवालय कामीमांसायाः सीतानाथाचायदवे कुमारदासाां सािदतायाः ५९ पृाे


शुॅिजेनः

ु न ूं परों वा मामथ मुदवेजयन।् तरमयादया ु पौनःपिनकूय नयोगे ु िकिदवँयं मया िनवेदनीयिमरवित व ु िनिववेते2 इित। ु भागीराः पये पिमे कू ले किलकातामहानगया नाितरे ् कािलपद। ु ोपाायो नाम िचरनः िूयसदासीत ु ौीनृगोपालमख ु ु ु स िह कुलोिचत-कालानगु ण-ॄाणिनािदग णगणे न सिचरादे व ् ् ौामितसिमामाकाषत सनानाम। स ख ौीसनाराणािन ु परमािन पराणाग त-रेवाखड गीवाणवाणीमयं ु ौीसनारायणवृां पमयवभाषया सवथा मूलानगतया िनःशेषमनू ु उपिचकीष या सवषामपु ानयत ् ूाकाँयम।् त तदनवादकृ ोपबमे के नािप कारणारेण तेरणया एव संृतमयं तूलम ् आिदतः अिमं यावत ् सािभिनवेश ं ूयालोचयन ् आसीत ् कािलपदः। यथा सिप तऽ ु ु ूितपावगत-िविवधवै िचेण संपे ानरोधाा कारणाराा वणनानां ु ूितपदमेव ूायेण समपु नयता महती ूनता वतत।े तद ूनतापनये ु कं समपेितिविभवृवणनोपारेण ूितसंारः कृ तेद ् इदं समहदे कां भिवतमु हतीतित काकतरु ाशयः। तथािह सकलसंसारकारणं ौीसनारायणचरणं शरणीकृ  मूणयनकृ े ूथयते  किववरोऽयम।् अिप च, कालीपदो देवताशौ तथा िविसित, यथा नाऽ लौिककशौ। तद का ौीसनारायणवोपजीिवे फलारं भवत ु न वा, नूनमन ेन ु नजः पयपया ु भिवेव दैवतवृानकीत य इऽ न कोऽिप संशयलवः। ु अऽ िकल काे पराणाग त-रेवाखडूो-लपितविनवृमेव सूऽपेण समपु ादाय ूभूतनवीनवूिन सिवेँय चतिु वशितः सगाः ािपताः। तऽ ूथमसग किलूभाववणन,ं ितीये रमोपदेशः, तृतीये नारदवैकुठूवेशः, चतथु  नारदूेरणं, पमे दिरिॄाणिभाटनं, षे सग नारदोपदेशः, समे ूदोषवणनम, ् अमे सपूजोवः, नवमे ॄाणविणंवादः, दशमे सग वैँयकृ तसपूजामहोवः, एकादशे लपितवािणवसायः, ादशे सग विणवनदाहः, ऽयोदशे  े सग स राीजारापहरणं, पदशे सग विणगितसमारः, चतदु श विणंयमनं, षोडशे सग विणमोगृहवासः, सदशे सग सूसादः, 2

ु सानभावम (् भूिमका) 130


ौकासजनिवधौ कालीपदतकाचाय दाम ्

अादशे सग विणवनमोः, ऊनिवंश े विणानं, िवंश ं साजः, ु सूसादः, ऽयोिवंश े सग एकिवंश े सग िवपससंवादः, ािवंश े सग पनः विणदेशलाभः, चतिु वश े सग विणजः सविवपिरमो इेत े िवषयाः। महाकािमदं सनारायणदेवायोृते महाकिवना– साय सिवभवाय भवाितगाय भििूयाय भवभीितिवभनाय। तामगीतपिरपीतकलशं ु ु ज ृ ािम॥3 इित। सानभाविमदम सम

१.२. काशाशा िवेषणम ्

सातं िवे कालारे चावत के चन तथा कवयो येषां काेष ु समालोमान ेष ु बऽैव ूलशामिप ूाचीनकिविनबकाानकृु ितः ु ूीभवित, अे च सगमपदबमोपासे न का गौरवहािनं सावयो ु न कां मडयि, ीयशावै-ूितिपपािदषया च हपदानबे ् ु बलाारेणािप तदलकारशाािवषयिवशे षान आ आ काेष ु ु षवणनासिवेशने ु -विवशे ु  ु कालदेशानपय सिवेशयि। के िचदपरे पनः ु ु ौोतृणां वाचकाना काानशीलनजं रसानभवं िवघटयि। के िच ू ृ  वणयि येन महाकवयोऽिप राराे ये ूसायतं िवषयिवशेष ं तथा पृथक ु ूकृ तविवरणे न सामािजकानामम ् अथ रसिवेदः समापतित। तथािह काकऽा कालीपदेनाधािय– ‘अाकं ूकृ तकािनमाणावसरे ानतः सवथा ु तोषान ् पिरिजहीष तामिप ानतो यपनताे ष ु के िचदा कृ पया नवीना 4 कृ ितिरयिमित िवानेन वयं ाः’ इित। सगबो महाकाािदलण ैिन तरां सतं दीघाितदीघतिु वशितसगयतु ं ु सूयदयसूयाूषूदोषिदवसराऽीणां वणनाितं िविवधोमिहा ु मिहमाितं २१५०िमतोकै ः िलिखतिमदं सानभाविमित महाकामेव ु नायकेन वतत।े यिप सव मूले ौीिवोमाया एव वरीवित, तथािप म ु  ा। धीरोदागणाितः शपितविणतः। नाियका कलावती ूोिषतभतृक ् तयोमलन ेन महाकािमदं समािं गतम। 3 4

् ु सानभावम ु सानभावम (् भूिमका) 131


शुॅिजेनः

 िू रः कालीपदाधमयम ् १.३ काेऽिन प् वू स

 िू रणां ूभावो यऽ तऽ ँयते काेऽिन।् िचाघ िच पूवस ु भेवा ूभावाः, िचदलं काराणां ूासाः ूगणयि काशोभाम।् िदाऽेन वुमलं काा ोकमेकं यऽ कासौय पिरम–् न पवो यऽ न तऽ स िमो न वरी तऽ न या ूसूिनता। न तसून ं न च यऽ सौरभं तऽ न यऽ वासना॥ रजिनरेित िदनात प् रमसा िदनमपु ैित िनशािवगमे तथा। तव िवलोकनकनयाहं कित िचरं समया वत यािपताः॥5 काँयपकवेरनेन भावेन समं कािलदास रघवंु श चतथु सगगत ु (४.११) ोक सां िवभित। सरिसकोऽयं किवः पीूकृ तेः िचऽं रमणीयं समपु ापयित – पिथकनयनभीतेः कािप पीकुमारी िनजपिरजनसं सेवमाना सला। अलसनयनरिँमं  पादामभागे मृगितरितमु घा िघामानराम॥् 6 इित। वणनिमदं कुमारःवे विणतां पावाः सलावां ारयित।

१.४ अलं काररसवृादीनां पयालोचनम ्

ु काकलािनातोऽयं किवः उपमानूासिचऽकाबादीनां ूयोगेऽिप ु आसीिपणः। तथा िह दरीँयते यत ् किवरनायासं ूौित नकारहीनं णकारिवहीनं वा बाितं काम।् नकाररिहत ैयमकूास ैवसवणन ं तावत–् सिलले कमलं सदलं सदलं लितकािलिचतूसवा ूसवा। ् रिभः ु ु ु कुसमोपचयात स सरिभः पिरवादिधयं कुते कुते॥ इित। अदल-षोडशदल-पबानां भूिरशः ूयोगेतःूसादकः। यथा ऽयोिवंशितसगगत ोकयम ् (४२, ४३) अदलपबेन पलीलोपेतम।् ु न ं ं वतत।े सग ैवा ४४-४७ पय ं बे आे वेित अरानवत ु अऽ वणनायाम ्आधिनकवू िन यथोपयोगम ्अन ेकान ेष ु उपािन। ् िनकानाम ् ु ु िषणाम आध ु वदि। यािन ख कारसानभवै अःकरणकामनया ससं 5 6

तऽैव (३.४३) ु सानभावम (् ७.१०) 132


ौकासजनिवधौ कालीपदतकाचाय दाम ्

महाकािमदं शारसूधानम।् िवनाथािदिभः आलािरकै ः उािन महाकावैिशािन महाकाेऽिन ् सवतोभावेन िवलसीित कृ ा उमकाौेयां महाकािमदं समापततीित िवशेषः।

२. माबाावृम ् २.१. खडकाा नामकरणं ूकृ तकािवषयिवास

काँयपकिवना अकाले गमााया राजलीसमाायाः पाः िचरं ृ ये माबाावृिमित कां मिथतम।् खडकािमदं षिलाससूणम ।् संत ु खडकािमदं दां ूणयं ूगणीकरोित षिलासेष ु १११ + १२२+ ११३ +११२ ु पे ं +९८ +९९= ६५९ माबाािभः। काूाराागेव किवः का वसं ऽयोिवंशितोकै रनु िु विणतम।् नामकरणं का वा भवत ु नाटक वा गिभताथ ूकाशकिमित िवनाथमतं िशरिसकृ ािभधातमु लं यः शिनः, ु तेनाऽाा माबाा इित ा किवः शिनदशाूभावेन नायकः कथंकारं नाियकाया रे ितः, तपरतौ च िनतरां ःिखतः ूणयभावनां ूकटीकरोतीित अथ संकं कािमदम।् ूथमिवलास नाम कोलपनवणनिमित। कोलपा वािवकं समाजसंृािदमूलकं रमणीयिचऽं िचिऽतं वतत–े ु एवं नानागणपिरचय ैः पनं कोलं तन ् िनं संवयितधरणौ भारतािभमानम।् ु पािदयोगं ौणी सवा यिद च भजते त ु ाधेयानां गणगणवशाते कािप शा तथािप॥7 इित। ु पे ावत–् ूकृ तकावसं पूवव ूदेशागत े कोलामहापरेु ु स िवूदासाः कनासीत।् िवाचारािदसो िवदु ासः ृ भूसरः ु ु बभूव। िपतामह पऽ ु ताजः। त िवदु ास देवसतोपमः सरो नाम चकार ँयामादास इित। स िह चडीशतवृिपाठात ् जिनं लेभ।े तथािह िनगते िवषयेऽिन–् ् रिवघटनं थ मथ कं चडीपाठात  ानं ोऽं िवफलमिखलं शाये मजापः। ु तिानािमह सरालनेनित वाणी 7

तऽैव (१.१११) 133


शुॅिजेनः 8 ु सवऽवै िितपिरसरे वतां सूचारा॥ इित। त मितशोधनाथ े समागतो िवदु व  ै य वणयित । िनिो ु वादं ु कृ ा ॄाणः सपीको गृहदेव ं ूण ौीिवोः दशावतारवन ेन गणान ूातः समिु दतं तपनं ूणमित। अथारासेन यु मके न सपदैयगु पत ् खरांसोिवलासं समपु वणयित  किवः। तृतीयिवलासे किवः सपीके न िवदु ासेन कृ तं ौीचडीपूजाविलहोमािदकं , े िवनु ा ूदिशतां िवभूितं, ु ततऽ ँयामादास बालिवलासं वणयित। ूथमिशायां समाायां ु सिधौ सिचरं ु वसन ् के गेहे स िविशिवालाभाथ रदेश े वािसतः। गरोः िविवधिवास ु सयं स ानमिजतवान।् चतथु िवलासे ादशािधकशतिमता ु ोका िवे। तऽािदमे भागे ँयामादास गरोः सिवधे िवाासो ् ु ु ूायशः विणतः तपरारे ण। कवेः वणनायाम– ँयामादासः ूकृ ितिनपणः  क सूदश, वाे वाचितिरव पटुजत ृ ीित ूपेद।े तक शाे ँयामादासः बमेण ु वाणीनाथः तनयगणे ु न ैव गवमनभू ु तवान।् िवािथ मुः पिरणीताभूत।् गः ् तथािह िवषयेऽिन उते– वाणीनाथो रहिस तमितेहमाय काले ् ं करं ूाह मु धः। साशीवादं िशरिस िनदधत  ाां ते िूयतम गतं िचदोिधपारं ु दिणा ूदेया॥9 इित। पाठाे तिदह गरवे ु वाणीनाथः िशं ँयामादासं िनकषा दिणां ूािथ तवान।् ततः गः ु ने ोम–् तथािह कालीपदेन लेखा गमख ु एका का मम सचिरता वणमाऽेण कृ ा ु समयादूगभावा। नाा राधा पृथक या वः सवान र् मयित िचरं सोदरेन मा तां दा ते घटियतिु मािम जामातरं ाम॥् 10 इित। ु कामपु रेम।े तेन असौ त िवामहणकमिण समाे सित कालीपदः गरोः ् तीव ेहशीलः। परं िववाहात ् ु सतां ु ूित कालीपद आसीत अ ढमिथ तः। पूव गरोः

तऽैव (२.४८) तऽैव (४.८०) 10 तऽैव (४.८७) 8

9

134


ौकासजनिवधौ कालीपदतकाचाय दाम ्

परतः कृ ां राधाल ूीा नासौ गृहीतवान।् राधा िपतृगहृ  सवबावान ् ् ूीणियािप शीला ैः पःु पिर पितगृहं ूा सवबावान प् िरजनान च न ूीितमिधगतवती। कालीपद कृ ते राधादशनमासीत ् अतीवािूयम।् तथािह ु य–ं िवषयेऽिन प् िमदमनसे ु ु लगतः ेहमेव ूपेद े पूव यां गक ् पदैम।् ु ते ु रन  सौदयायािमव गस तां ममहिवभवतो दारभूय ं गतायां ेषः ेहं बत िवघटयवासाभूव॥11 इित तथािह कालीपदः िपतिु वालयं ाौयं स सदा धात।् पमिवसाले राधालाः रोगाबाजीवनं विणतम।् बमेण पःु आवया वृिं ूाया ु य। जीवन े िनप े ा असौ सा राधा िनिाहारािदकं वती जीवनाथ नानमे ् णा ु िनिाहारिदवजनात ग राजयणा रोगेण आबााजिन। बमेण रोगो वबृध।े िचिका च थ तामगात।् तथा ँयामादास मानसं पिरवृिं ूाप। राधाया रोगशायामपु िवः कदाचन नानानानाकोमलभािषत ैः मां साथ याबे । राधया यािचतोऽे ॄूत े ूिलतारम–् ेऽिप मे िूया नाा भिवता यिद ते मृितः इित। तेनासाेन रोगेण सािचरेण िनःशेषान ् शीलााकृ ाबावान ् ् हौ। शोके िनम असून ज ु करे पिरमहे िपतामहः ँयामादासूवृथ यं तदनरं वैधिवधानाे पनः ं चबे । अिचरेण गृह पिर तेन रित आा ततः। बमेण च नवीपं गा तऽ ु ् यशः ूपेद।े मवावीतटे राधेित स उवास। िशाापनकृ ा ैः समहद ् ह– ् सादरं िशान आ चाजपिमेव। पूव ूाणपिरागात स राजाँयाशानं दाहोऽहं पूवव ेष ु कोले िपतमु  िवदु ास ूिसभवनािके । ु राधाँयशानं सा सेय ं वो गदिणा॥ इित। ु िशाः तदनसारं भा तेहवािहनः यथािविध राधाँमशाने तेहदाहं ु मं िविहतम।् दितूेमतीथ िमित नाा तत ् चबुः। तऽाितौा पौरैः मिरम ु ु सूिथतं भिव। 11

माबाावृम (् ४.१०७) 135


शुॅिजेनः

२.२. गीितकाेन माबाावृ िवेषणम ्

इह काे गीितधिमतायाः ूभावो महान इ् ऽ संशयलवः कित।् यिन ् ु ितः तः सम ु ु ािरता काे कवेरालीला सखःखमयी िविचऽानभू िवजनीनमावेदनं िवॅाणा सदयदयािन ादयित, तदेव गीितकािमित ूभते। िवरही किवः कालीपदः कृ तकमणः कारणादकाले प जहार। ु ितपा ोकावली। ाभािवकगा त दोऽलािहगतानभू ु ानं लभते। ितीयसग वणनमेकं ूौित खडकाे ूकृ ितवणन ं म किविरम–् अं यां िशिशरिकरणं िशिशरिकरणं भोगकालावसान े। ु साी रािऽिरमनगता काममु घा। ु ु सँया तदनगमनं कुवती पयकृ ं ु र ैगत ैः िकम ु सवयसां वितासौ ूकृ ा॥12 इित। ु वैिदकॄाणशासन सायन शोभां मलभाषया िवशदयित किवः। अऽ वैिदकानां न के वलमपु नयने िववाहोवे अिप िवोां शााथ ः ूसरित। ु ’ इा ु ु ‘न ख िवूलेन सोगः पिम ते किवरऽ िवरहमेव भृशमु ीपयित। पा िवमानेऽिप नाियकाया िवरहो लणीय एव– राधा ु चबवाकीव ना ौा सह िवरहशयनं संौयी िवलोला। ीयं ु पिवरहिवध रा भायं िवषमिवषमं मािननािधीपी नं िचागहनमनसा ातामामन ैषीत।् नायक िवरहवणन ं तावनोतया िवशदयित  किवः– ु राधे  ं िवरहिस शभु े पँय मां सानकं नाि ूाव पितरहं नूतनः कोऽिप जातः। िेदालित दये ःसहो दावविः काे शािं ूजनय सकृ द ् िमाग ममाा॥13 इित।  न ां कवेवण ा मनिस ूाथेनागित सीतानाथाचाय े यित पिरवार िशशयु वु दविवलिसतिमित गीितकां, यऽ किवदयमु ल ु ऽु ाकाले ूाणिवयोगेन तथा च नदीयािजाःपाितिन आप ॅात देवमामे िनरीहिशशूनां ूाणागेन। तऽ किवना विणतम–् 12 13

तऽैव (२.९९) तऽैव(५.८१) 136


ौकासजनिवधौ कालीपदतकाचाय दाम ्

“ सोढंु रं मवला न िह कोमलाी ु मा-मेित रोदनपरा सिचराय सोमा। ु िमाा ु मातःु िूयाशयन े सखस पाषाणमूितरभवननी च शोकात॥् 14 इित।

३. योिगभचिरतम ्

े ेशीयजनेष ु अवतारक किलकिषतेऽिन ् भूयसोथूवृ महामिहमशािलनो योिगवय नगेनाथ आिवभावो जातः, य ु े आिवभावण कुलं पिवऽं जननी कृ ताथा वसरा च धा जाता। ु एतेषां िकल पषधौरे याणामाजॄचािरणां पिरिनिखलभोगानां जनकाणिवधान ैकदीितानां यािन िकलानवािन चिरतािन, यािन च ु ापनया जनगणोपकाराय लोकरािण कृ ािन तािन सवािण धम पनःसं ु ािन। कोऽयमेषां योिगवाणां लोकाितशायी ूभावो योषां िविनय संसगण ा अा अभवन ् अदाा दाा, अशाा शाा, नािकाािकाराातरा जाताः। तेषा चिरतकथास ु ् आकाणकािमिभः सवदाविहत ैभिवतम। –“महानां च चिरतं ु ौोतं सवदा जन ैिरित सिविदतं वचनम।् त चिरतं संृतभाषयोपिनबं चेऽ िकमिप गाीय पिवऽं चासेत”े । ौीौीनगेनाभजीवनाधािरतं ु ु ‘योिगभचिरतिमित’ कां गणभावालं कारैः सयानरितं कृ ा महाकिवना भिरसेनािीकृ  च सदयसामािजके ः उपायनीकृ तम।् ु ु रया समध छबया गीवाणवाया नगेनाथ जीवनकथा मे कापेण पिरणामपरायनीकृ ता। तथाथ व शानां ु न च भिरसा ुतानां लािलन िवषयाणां गौरवेण ूयोगानां न ैपये  ानसोहमाोित। सदयानामपूवम मा ूितपािवषये ु  नन ैपयत कवेवण रु चेतसा चेतिस कमिप चमाराितशयमादधाित। अंशतो यिद ु योिगभचिरतिमित कािमदं पिठतमनपािलत ादाििप किलकिषते ् ु यग े जगतोऽ महाणम– ं ापनाथाय च। यः पातकिवनाशाय धमस 14

िशशयु वु दविवलिसतं, (पृाः २) 137


शुॅिजेनः

लीलाशरीरमााय सातो धरणीतले। त ौीहिरभ योिगव धीमतः नगेनाथपाद चिरतम ु शमदम॥् ु चावसान े काँयपकिववरमनिौ नगेनाथ अमृतिनिनीष ु ् वाणीतमां राहम– ु ं पिरपालनीयं धमाद ् बिहः कम न वतनीयम।् शीलं िवश ईशानवृु िः सततं िवधेया सनातनं धममथो न कुयात॥् ु कथारमाािकपं दधैवतपमपु ालभतेवे वृ ं तपरःसरं ु ृ कााियतं वरीवित। काा ूितपदं महाकवेभि रस ससं ु फधारा ूवाहयित। इह काे नगेनाथदेवालौिककमाहां भवृां ूित ूेमाां विणत।े ौीौीनगेमठपिऽकायािमतः कािमदं ूकाशम।्

४. आशतु ोषावदानम ्

ु ु ोपााय ‘वदेश ाय’ इाया सपिरिचत आशतु ोषमख ु ाहकजीवनवृम ् सम आधारीकृ  ‘आशतु ोषावदानम’् इित ् कां काँयपकिवना िलिखतम। िवलसित काा ूितऽं ु ोपााय ववाान ् ूवदानम।् काेऽिीयवतो आशतु ोषमख ु ु ोपााय -परिहत ैिष-महानभवािदवै मख िशोपेतचिरऽं िकं वदाौयेण वीररसािपदेन कालीपद कनालोके न च रोिचतु या कााियतं वतत।े कािमदमाूकािशतम।् ःकादमेतािमदं मम हगतं नाभवत।् गौणमेो यामां तमपु लं मया।

५. आलोकितिमरवैरम ्

आलोकितिमरवैरिमित खडकां काँयपकिवना िवर १९६०तमे ईशवीयाे िदीसंृतूितभापिऽकायां ूकािशतम।् खडकाा आलोकूथमलिपतं नाम पूवव रै ं तथा च ितिमरलिपतं नाम ममवैरिमित भागयं वतत।े िदीसंृतूितभापिऽकायां ु ािभधातमु लं कािमदं ूकाशपदव गतम।् काा नाम ौ ु ितिमरालोकयगु े यदालोकितिमरयोिरवैिरताऽ कााियता वतत।े िमथः भवने िवरोिधता ूथते आवहमानकालतः। ितिमरे सित न घना ूभा तदादे ितिमरं ु ु मे नािप घनं वतत।े गगन े सूयदये ितिमरं रमप ैित सासारं िसतभानसम 138


ौकासजनिवधौ कालीपदतकाचाय दाम ्

ु ु ित िनजां साताम।् तदम ु गणािदहे िनिश त तिु भिपदाथ ता यथा ूिमता तथ ैव परपिवकाशनािदना स तेज इित ूिसित। ितिमर तिनणन े ु ु सिधयां िवूितपिराया। पृथगेव बधाः यिु िभः परणं ूणमि। ु ु ा गणकम े तु ः ितिमरं के िचथयि ितिमरं ितया वितम।् ायय हत ििमित मितः। चापरे लाघविूया तदभावं मदतः ूचते। ते कथयि ु दोषसवां गणकमा िधगितं तमोगताम।् िवरहेन समं ूितयोगी िवरोधभाग ि् नयतं वितः। तत एव तथा तमिषोवरमभूिरनं ूिथतं जगतीतले। तमसः ु ने ोपािपतम।् कारणावषां मानवानामसौिवं किवनाऽ वावोदाहरणमख ु  े पिथकाः पिथ तामसे पदमशसिू चते मृगा ूितपदं िवपदापतनं ढम ःिखतालि। ितिमरकारणाौरा िनभय ं परिवािन हरि। एवमालोकः ु सपिरकरं गणािभमानािदे व ं वीयदीं वचनमदु ीय ूानं ितिमरमवे लय ैव िवजयभविौयं ाकोचां ूपेद।े आलोके न ितिमरं बधा िनितम।् ततो मानसिववािदव ु ने ालोकयशो रोिचतु या किवना खिडतम।् खरशासयिु कोििभििमरमख ु –् तथाम अिय िक ु िवरसे मधु ा कथया ते थते मनः सताम।् अपराधलवेन िवतु े मिय ते ेषमितः िकमीशी॥15 इित। आलोकः सवदा गवावना ितिमरमपसाय वीयभाग ् भवित। परं ितिमरं िुलतावकाशवना िद िशवादं सा गहनं िवशित। तथािह तऽ तं नोित िवशन ् आलोकः आलोक िभया बमादिधकारं िवजहेत।् ततििमरं िगिरगरमेव संौये यथा िु धरािधपो िविजतो भवित। इमालोके नोािपतां यिु ं खडिया माहां ूितापयित ितिमरम।् स ितिमरं ॄतु –े दोषशते सिप साधवो न हीतर िनां कुवत।े खल एवा सणानपसाय षणं ूतनोित। धु या तृया च मानवा वला ु ु ु न साहसं मलं वलवोऽिप परािहः िता िनिश ितिमरमपु ग सखे ु समपु ायाि। समानवे नगरे भीितवलेन ते विजताः ूिवशि जनयिप ु च पृथिवध ैिन जका ैरिनशैितप णम।् िनिश सवतां गेहे भवित न कािप िवपद ्, ततः परमूमािदनां कथमः ख दोषभाग ् भवेिदित ूििमर। 15

आलोकितिमरवैरम (् २.२) 139


शुॅिजेनः

ु बकाणफलूदाियनां ौिु तबोिधतयागकमणां िहंसनदोषिचया िवबधा ु ूलीये। िननमाचरि। अकाण लवो िह ितिमर कृ ते िशवसे सतरां लिलतोलभूिरदीिधतो हिरणाे हिरणो न गये। परदोषकथनाितरोिहता यिद दोषः ािह परदोषवाया िनजदोषान ् पिरिचयानालम।् तथािह ितिमरं कथयित यदसतां नयोऽयं यिदमे िनजदोषे अयः सवतः परं परदोषेष ु सहॐलोचनाः परगौरवबोधविजताः। इं तीशां वचनमदु ीय िरतं ु िह भवि महाि​िकुिं ितिमरमगात–् “लघ ु चिरतमहिष वैिरभीता सहदनगा ु बिमः।” पिरशेष े वुमलं यत ् कालीपदतकाचायः कन महान ् कारियतृूितभासः पिडतूवरः समासीत।् नाथा ौकाानायासेन िवरचियत ं ु नाहऽभवत।् त सवािण काािन िवनाथालं कािरकै िविहतािन ु  मिथतािन। भाषायाः कािठमिप काानां ूितपदं पिरलसित। वैिशानसृ वैदभरीाः ूभावो दरीँयते। कवेरसाधारणूितभादीा सामाः शो वाथ वा िवििमिहा मिहमाितो भवित। ूसेऽिन ् मनिस नीलकठदीितोिरायाित– ु रामो यान ेव चाथान व् यमिु खामः। यान ेव शान व् यम त ैरेव िवासिवशेषभ ैः सोहये कवयो जगि॥16 इित। कालीपद संृतकाेष ु ूाचीनशानां परकतया िविशूयोगा ु कारभावरस ैः काँयपकवेः काािन रसा ुताभवन।् ँयेऽािभः। गणालं ु िक, “ पराणिमे व न साध ु न चािप कां नविमवम”् इित कािलदासभिणितं ु ु िशरसा िनधायािभधातमु लं यत ् कालीपदः पराणं काव ु मनसो माधर मेलिया तथा च वािकािदिभन वीनं वृा सदयदयेः उपायनीकरोित। -K-

16

िशवलीलाणव े (१.१३) 140


हिरदासिसावागीशिवरिचते वीयूतापनाटके इितवृतम ् * ु समूामािणकः

०. भूिमका

ूाचीनकालादेव नारचनायाः एका पररा वत।े अतः नाटक ूयोजनिवषये भरतमिु नना उम–् ःखातानां ौमातानां शोकातानां तपिनाम।् िवौािजननं काले नामेतद ् भिवित॥ ु ं िहतं बििववध ु ध यशमाय नम।् लोकोपदेशजननं नामेतद ् भिवित॥ (ना.शा.१.११४-११५) ु ूाचीनकालादार अधनाऽिप कवयः संृतनाटकं रचयः सि। ् वल नाटकं ु आधिनककाले यथा ूाीयभाषया समाज वािवकघटनाम अ ु िवरचयि कवयः, तथ ैव संृतजगिप संृतनाटकं िवरचयि आधिनक कवयः। अतः िवंश-एकिवंशशताां संृतसािहमिप काल दप णपेण ु  ताडवः, भारतवष  ाताोलनं, देशिवभागः, िवते। ितीय-िवय ु बालादेशोदयं, नकशाल-आोलनम, ् उासमा, राजन ेतॄणां नितः, िवधवानां िवपावा, कुरोगः, सादाियकता, पाांशात ् संृत िनासनम ् इादयः अनेके िवषयाः संृतसािह रचनायाः िवषया अभूवन।् एत ु अनीकायमवे यत ् संृतभाषा वतमान े िवान यगु े िकित ् अवहेिलता जाता। िवशाल अ उपमहादेश कन ूदेश िवालयेष ु महािवालयेष,ु िविवालयेष,ु संृतिवभाग छाऽसंा अन ेकांश े नगयः। िक ु तथािप अ िवंशशताेः वतमानयगु े िवशेषतः ातोर-भारतवष अन ेके संृत-ूेमी पिडताः िवे ये तेषाम ् अा-पिरौमेन, संृतं ूित ु न च अ धारां ूवािहताथ सचेाः सि। आिरक-अनरागे *

शोधाऽः, सािहिवभागे, राियसंृतिवापीठ, ितपित


स ुमूामािणकः.

१. किवपिरचयः

ु ु हिरदासिसावागीशः एकः अतमः। १८७६ भीाे आधिनककिवष ु अतन बांलादेश यशररा फिरदपरमडले ऊणिशयानामक मामे लजा हिरदासिसावागीशो भारतवष  ातमु ायन ् िविश एव। ु ीदेवी आाम।् अ िपता गाधरिवालार माता च िवधमु ख अयं किवः बाकालादेव महाकिवरासीत।् पदशवषय एवासौ ु कं सवधूभृतीनां मानां ूणयनेन लादरोऽभवत।् कवेर सूिसनाटके षु ु िवराजसरोिजनी, िमवारूतापं, िशवाजीचिरतं, वीयूतापेित सूिसािन। अन ेन िणीहरणूभृतीिन पकाािप िलिखतािन। अ िहािभमानं ूरोचकमथ च याथा ँयते यथा– िहरेव िह िहनां िवकृ तः कुते ितम।् मु रीकृ तलौहं िह लौहं दलित शातम॥् (िम.ू.– ३.१८) ृ ोऽयं एवं िमवारूताप पमेऽे ऽिप ‘िहिभरेव िहनां िहंसया संव ु वीयूतापनाटके इितवृतिवषये चचा ूूयते। सवनाशो भारत’। अधना

२. बीयूतापनाटके इितवृतम ्

ु ु ु गणवतो नाकारादावेव िऽिण करणीयान-वनोऽन सानं ु ं भजते। अतः चिरऽूकनं संलापरचनं चेित। पके ष ु वृ ं ूाम नाशाकारो आचायभरत आह− इितवृ ं त ु ना शरीरं पिरकीिततिमित। (ना.शा– २१.१) ु यम।् अतएव अतो नाकारेण ूयतो नाशरीरिमितवृमनसे वीयूतापनाटके इितवृ ं नाम नाशरीरम प् यालोचयामः। नाटके इितवृ ं ूातं भवेत।् अऽािप हिरदासिसावािगशिवरिचते वीयूतापनाटके इितवृ ं ूातमेव भवित। अऽ इितहासूिसम ् इितवृ ं े ािप तिऽधा वतत।े धनयेन व ु िऽधा िवभम−् ूातोािमौभेदात ऽ् ध ् इित। एताषां पिमं ूितपािदतम− ूातिमितहासादेां किवकितम।् िमौं च सरााां िदमािदभेदतः॥ (द..– १.१५) ु नाशाकाराणां मतानसारं यिन ् इितवृ े सवािदतािद उृ ं ु ैय ु ािह, देवानां ु ो धीरोदाः, ूतापी, कीितकामः, अम ृहनीय गण रकः, पृीपालकः, ूिसवंश े लजा कोऽिप राजिष ः उत िदािः 142


हिरदासिसावागीशिवरिचते वीयूतापनाटके इितवृतम ्

नायको भवित तथा इितहासूिसिमितवृमेव नाटक आिधकािरकं कथाव ु ् म−् उते। धनयेन दशपकम तृतीयूकाशे िवषयेऽिन उ ु ैय ु ो धीरोदाः ूतापवान।् अिभगगण कीितकामो महोाहााता महीपितः॥ ूातवंशो राजिष िदो वा यऽ नायकः। तातं िवधातं वृमऽािधकािरकम॥् (द.– ३.२२-२३) ु इितहासूिसिमितवृ े नायक कृ ते िकित ् अनिचतं रस वा िवं ् था कयेत।् धनयेन उं यत−् भवित चेत त् िरं नचेत अ ु यऽानिचतं िकिायक रस वा। िवं तिरामथा वा ूकयेत॥् (द.– ३.२४) यथा छना बािलवधो मायरु ाजेनोदाराघवे पिरः। वीरचिरते त ु रावनसौदेन रामवधाथ मागतो रामेण हतः इथा कृ तः। ु ा हिरदासिसावागीशिवरिचत वीयूतापनाटक कथावनः ् थात ू् ातिमितवृषे ु एव पिरगयते। अनाटक कथाव ु ऐितहािसकम अ ु कथायाः ूयोजनिसौ अतीव घटनास ु एकािित ँयते। िविभ पाऽाणां म ् ु सरं समयं ूूतम। वीयूताप कथायाः सं ूेकं ूकरेण सह िवमानोऽि। वीयूतापनाटक कथां अमाे ष ु िवभािजतं कृ ा हिरदासेन ु ।् िहािभमािन किवहिरदासेन िवश ु ु ः, कू टनीितः, सचापे ण ूतम ढॄतः, ूातापी च ूतापािद ूितभया पराबमेण च भारतसॆाट ् आकबर ु वँयतां अीकृ ा सरां ापियत ं ु ूचेा तथा ूपीडीतानां ूजानां सेवायाः वणन ं कृ तम।् अ नाटक कथायाः ूधानोेँयं त ु सॆाट ् आकबर वँयतां अीकृ ा ीय पराबमेन ाधीनबरा ापनिमित। अतः अिाटके ु  एव वणना ँयते। ूतापािद ं कथनमि यत य् ावत ् ूायः सवऽ य पय ं शरीरे ूाण अि तावत प् य ं बरां यवनकविलता भिवतमु वकाशः न दाािम इित। अतः ूतापािदेन उम−् आीयामेव गामेतां ीकृ  पिररितमु ।् यथाशि यितेऽहं यिददेवः ूसीदित॥ (व.ू– ४.३२) ् ु  ैव नाकारहिरदासेन योजिया नाटके ऽिन कथाव ःु नाशाानसृ नाकलायाः कृ ितं ूदिशतम।् -K143


Position of God in Sāṅkhya Philosophy Debbani Ghosh*

Human life constantly swings like a pendulum between pleasures and pains, happiness and misery. Even if it is possible for a person to shun all other pains. it is not possible for him to resist decay and death. We cannot enjoy unmixed and pure pleasure in the world. This is the most important truth of life. There are three kinds of sufferings that generally destroy the pleasure of life. The Indian philosophical system opine that to eradicate these the existence of an almighty is absolutely necessary. But the Sāṅkhya and Mīmāmsaa philosophers are exception. According to Nyāya system God exists because there is a creator of this creation. Udayanācārya speaks of our universal experience of God as the best proof of His existence. He presents some inferential proofs. From effects, conjunction, support, from the use of things, from the Vedas and from particular numbers an immutable and all-knowing God can be inferred.1 Udayana has skillfully presented arguments for establishing the existence of God and his arguments are treated as classic arguments of the Nyāya school for proving the existence of God. He has given eight reasons in favour of God’s existence. The Nyāya philosophy proves the existence of God as the efficient cause of the world and not as the material cause. He produces motion in the paramāṇus. It is a firm conviction of the *

Assistant Professor, Department of Sanskrit, The Sanskrit College & University, West Bengal 1 Nyāyakusumañjanli 5.1


Position of God in Sāṅkhya Philosophy

Naiyāyikas that two paramaṇus of the same type will get conjoined together to produce a dvyaṇuka. Three dvyaṇukas will produce a tryaṇuka. In this way the world is ultimately produced.2 Since God gives creative motion to the atoms, He is regarded as the creator of the world. God is also the destroyer of the universe; it is through divine agency that atoms get disintegrated at appropriate time. The whole of creation is supported by God. The main arguments of the Nyāya School in favour of God are:– 1. God is the creator of the world 2. God is the supervisor of the merits and is the dispenser of the fruits of actions in accordance with the law of Karma 3. At the beginning of each cration God becomes the teacher of the Vedas3 It is generally held that the Nyāya philosophy has not accorded any significant place to the śruti and has taken the help of reasoning and argumentation to prove the existence of God. The Nyāya philosophy being orthodox system is based on the Upaniṣads and is not really unconnected with tradition established by the Upanisadic thoughts. By way of a concluding remark on the Nyāya theory of God, I may refer to the second Kārikā under the first cluster of Udayana’s Nyāyakusumāñjali. It is well known that Gautama, the propunder of the Nyāya system, does not thoroughly deal with God in his Nyāya-sūtras. According to him liberation from sufferings in the highest God and it can be achieved through knowledge of the twelve 2 3

Praśastapādabhāṣya Nyāyakusumāñjali 2 145


Debbani Ghosh

metaphysical categories (Dvādaśa Prameya) of which the individual self is the most fundamental. Udayanācārya points out that God’s grace in the matter of liberation has not actually been ignored in the Nyāya system. But for the God’s grace no effect can be produced and that is the chief reason why the sages and seers worship God. There are many schools in the Vedānta philosophy. But in this paper, Śaṅkara’s Advaita Vedānta is only discussed. According to him, from an absolute view-point there is actually no place for God. Brahman of Self is the only truth.4 It is one. The world has no reality apart from Brahman and all others are mere appearances. It is Brahman that is real and true behind the appearances of this microcosm and macrocosm. The one is true and diversity is only a false appearances. The worldly appearance in Māyā or illusion.5 It is due to false knowledge and it vanishes only when real knowledge is gained. It is the identity of pure intelligence, pure being and pure blessedness. The same absolute Brahman is called īśvara from the empirical point of view. He is creator, governor and destroyer of the universe. The conception of God is inseparably associated with the conception of the world. The world and the world-creator are related to each other. God is to be realised by means of devotion, the worship of God, however, cannot lead to liberation in its true form. The worshiper of God goes to the Brahmaloka. On reaching Brahmaloka, he becomes the possessor of lordly power.6 The most striking features of Śaṅkara’s Advaita Vedanta is that it has recognised absolute non-difference between Jīva and 4

Brahma satyam– Vivekacūḍāmaṇi, Satyam sa ātmā Chāndogyopaniṣad

6.8.7

5

6

Jaganmithyā– Vivekacūḍāmaṇi 20 Brahmasūtra, Śaṅkra’s Commentary, 4.4.17 146


Position of God in Sāṅkhya Philosophy

Brahman, a recognition is supposed to have enhanced the dignity of man beyond measure. There is non-difference between Jīva and Brahman, God and the quality led Absolute. Man appears to be different from God and when he is considerd from the narrow perspective of the individualistic worldly life. According to Śaṅkara God is the omniscient, all powerful, eternal, all pervading cause of the world.7 His real definition is Sat, Cit and ānanda Svarūpam of Pure Existence, Pure Consciousness and Pure Bliss. He creates without any implement and does so with and aim which is not selfish. Brahman conditioned by śakti to Māyā becomes īśvara. Now the position of God is the Sāṅkhya system, is to be considered. Generally it is heard that Sāṅkhya is atheistic. In the Sāṅkhyapravacanasūtra, denial of God is found.8 There is no reason of logical proof for supposing the existence of God. The Puruṣa and the Prakṛti alone are sufficient to explain creation. On a rational outlook we find no activity of and eternal person in the creation of this universe, only the natural laws are found operative. Even at the botton to cosmos Sāṅkhya philosophers find a scheme of causality. In the whole of cosmos what we find is the subject Puruṣa and the object Prakṛti. These two principals are at the root of all our conjecture about God. But there must be someone to ‘will’ the creation. According to the Sāṅkhya philosopher the person who has almost freed himself by Sāsmita Samādhi’ from the association of Prakṛti and has acquired special powers, becomes the cause of the universe at a particular cycle of eternal run of creation. He is the all-knowing creator of all. He in qualified God, Vijānabhikṣu accepts a supreme universal cosmic Puruṣa 7

8

Brahmasūtra, Śaṅkara’s Commentary, 1.1.1 Sāmkhyasūtra, 1/92. īśvarāsiddheḥ 147


Debbani Ghosh

who has the all-knowing and doing powers. It is, however, urged that God bestows pleasures and pains of the living being, following the law of Karma. The worng-doers ard punished with pain but the doers of good actions are blessed with pleasure. It it is so, then let Karma alone become the agent of the products of actions. There is no need of a creator– God. Even the argument that actions are unconscious and as such there are to be supervised by God, in not a sound one. When the ‘creative nature’ is supposed of possess capacity to create according to virtuous and vicious action of embodied living being, the existence of God, for doing this work, is absolutely redundant. All these arguments are based of the refusal of the Sāṅkhya system to admit God as the ‘material-efficient’ cause of the world, Prakṛti is to be regarded as both the material and efficient cause of the world. Prakṛti is capable of manifesting itself in infinite variety; but all the modifications are not simultaneously manifested in the same please at the same time. This is because tamoguṇa, which acts as a covering, prevents the effect of getting manifested. Efficient causes are necessary to remove the covering constituted of the tamoguṇa. All efficient cause does not generate movement in the creative-nature, but is simply removes the covering and helps the effect to get manifested. The material cause, the efficient cause, and the regulating forces are all regulating forces are all necessary to produce a particular effect. Since merit, demerit, space and time are natural, they cannot move the Prakṛti to action. the Prakṛti is inherently mobile. The Sāṅkhya Philosophy has not admitted a third eternal and divine personality in the form of God who is eternally engaged in creation and destruction of the world cannot, however, be regarded as a basis for asserting that there is no scope for devotion

148


Position of God in Sāṅkhya Philosophy

and worship of God in the Sāṅkhya system. The allied Yoga Philosophy has proved the existence of God. According to Yogasūtra God has been described as a special king of eternally liberated soul kleśa-karma-vipākā-śayairaparāmṛṣta-puruṣaviśeṣaḥ īśvaraḥ.9 His uniqueness lies in the fact that He is ever free, ever Liberated.10 In other words, God is a particular soul who has never been affected by afflictions, actions, results of actions or the latent impressions of actions. Whenever we make an attempt to interpret religion with the help of arguments and rational process, we proved the existence of God as the uncaused first cause of the world. He is the source of all things and the fashioner of lives. The ultimate purposiveness which binds both the animate and the inanimate worlds, is nothing else but divine purposiveness. The Nyāya Philosophy has admitted a personal God as the creator and destroyer of the world. He is not, however, the creator of the atoms. Atoms, souls, space, time, mind etc. are all eternal and co-existent with God. It is by God’s purposive will that the first action starts in the atoms. These atoms then follow their own laws and being the world into existence. According to the Nyāya system God is external to the individual soul but there is an intimate relation between the two. God is always inspire man to do what is beneficial to him. His immeasurable compassion prompts him to work untiringly to remove the miseries of man. In spite of such an affectionate bond between God and man, the Nyāya system is not competent to arouse true religious fervour in a devotee. There is an unbridgeable distance between the two. According to the Nyāya school, the necessity of the Supreme being is more philosophical than 9

10

Yogasūtra 1.24. Yogasūtrabhāṣya 1/24. 149


Debbani Ghosh

religious. God is no doubt all powerful, just and merciful. He is the creator the controller and the distributor of happiness and misery to human beings in accordance with the law of Karma. He is, no doubt, the teacher of the scriptural knowledge and he has also created the world with a view to imparting the knowledge of the right way of living. We cannot deny the fact that the Nyāya system has admitted the existence of God become an effect, to be produced needs to operation of an intelligent efficient cause. The world as an effect, therefore, needs the efficient causality of an intelligent being and that intelligent being can be none other than God. The Advaita Vedānta holds that God is bliss and also becomes an object of love. Bliss is the inner aspect and love is the outer expression of Divinity. God dwells in the heart of man as bliss and when this bliss is expresses in the external world, as assumes the form of love and devotion. Śaṅkara has admitted the following as the main characteristics of God:– 1. He creates, sustains and destroys the world 2. He punishes the wicked and rewards the virtuous 3. He upholds the moral balance of the world Since Śaṅkara has admitted God as the material-efficient cause of the world. God has become both immanent and transcendent. The fact that love and devotion to a qualified and creator God is necessary for man on the path of his spiritual march, has been recognized by Śaṅkara. He has introduced the qualified Brahman. Being false, this qualified Brahman is, however, incapable of arousing intense love and devotion in the heart of devotee. The devotee of God wants to remain always a devotee so as to be able 150


Position of God in Sāṅkhya Philosophy

to drink the nectar of Divine-love all through his life. He never wants to use his sincere devotion for God as a means to another higher stage. A believer in God has a deep faith that God will always dwell in his heart and will always support him and nourish him. The concept of God is to be adhered to only when Brahman is spoken of as the material-efficient cause of the world. Brahman appears as God in relation to the world. As ultimate Reality, Brahman is quality less. Thus, from the transcendental point of view, God is illusory and phenomenal; A liberated man looks upon God only as the false rules of the false world. For him, nothing is real except the nirguṇa Brahman. God according to Sāṅkhya and Yoga philosophy is not the creator of the world. Nor is he the giver of the fruits of action. Whatever is happening is happening due to natural functioning of the three guṇas according to their own inherent laws, causal necessity is the determining factor in the natural world. No everfree God is necessary to move the three constituents of action. -KBibliography 1. Udayana. (1995) Nyāyakusumāñjali. Ed. Srimohan Bhattacharya. Kolkata : Paschimbanga Rajya Pustaka Parshad. 2. Jayanta Bhaṭṭa. (1936) Nyāyamāñjarī. Ed. Sūrya Nārāyaṇa Śāstrī. Varanasi. 3. Bhattacharya Ramshankar. (1966). Sāṅkhyapravacanabhāṣya. Varanasi. 4. Patañjali. (1940) Yogadarśanam with Tattvavaiśāradī. Bhttacharya Rmashankar. Bombay. 5. Vācaspatimiśra. (1940). Sāṅkhyatattvakaumudī. Ed. Shivanarayana Shastri. Bombay. 151


Multi Word Expressions In Sanskrit : A Challenge In Machine Translation (with reference to BhÄ sanÄ takacakra)

Anupama Ryali*

0. Introduction When two or more than two words or components grouped together to convey a particular meaning is normally considered as Multiword Expression. These include syntactic categories like compound words, phrases and clauses clubbed with adjectives, adverbs and nouns and idioms with verb-phrases, prepositions and adverbs. Apart from these, there are several other blanket terms which may fall under this category. These Multiword expressions are encompassing terms that can be derived using lexical, semantic and phonetic knowledge. In the arena of Machine translation of any language in general, Multiword Expressions are a key problem for the development of large-scale, linguistically sound natural language processing technology. They become a challenge as they are not readily available in any corpus or dictionary. Identification of these expressions, particularly help parsing and dictionary based applications like Machine Translation. So linguists of any language may design a methodology to evaluate Multiword expression of that particular language and train a machine to enable it to translate these to certain extent. Sanskrit is a language of rich conversational phrases, idioms, metaphors, that are generally expressed in metaphorical meaning. Numerous examples of MWE that include idioms, phrases, compound words etc., can be taken from this rich and ancient *

Post Doctoral Fellow-UGC, Department of Sanskrit Studies, University of Hyderabad, Hyderabad. anupamaskt@gmail.com, Ph: 91-9701999976


Multi Word Expressions In Sanskrit

language. Some instances of MWE along with their category are listed from plays of Bhāsa. 1. Bhāsanātakachakra Bhāsa who is considered as the father of Indian drama belonged to 4th century B.C. He is a predecessor to Kālidasa and Bhāṇabhatta. His available works are thirteen plays and are compiled under one title as Bhāsanātakachakra. His thirteen plays stand as a testimony to his unparalleled dramatic skills. His style is simple without any long compounds or complex constructions. The पकs (dramas) pertain the characters, the plot and sentiments and are usually played on the dais. The sentiment (रस) is dependent on the plot and makes the characters of the play to be expressive and emotional. Hence, the language adopted in the plays shall be generally a spoken language. Moreover, Bhāsa’s poetic style, language, plot etc., reflects the then society of India, where Sanskrit was the mother tongue of many and thus a colloquial language. With this backdrop nātakachakra of Bhāsa is an apt treatise selected for eliciting good number of Idioms, phrases, conventional usages etc., of Sanskrit language that pose a threat to translation. 2. Challenges faced in translating MWE To make a machine understand MWE is a challenge, as it needs to understand the situation or context, intention of the speaker, cultural and traditional aspects of a particular region, religion etc., Some challenges that are faced while translating MWE through Machine translation are elucidated below– 2.1. Ambiguity When the words give more than one meaning or doesn’t convey a direct meaning ambiguity arises. The lexical ambiguity of a word or phrase pertains to its having more than one meaning

153


Anupama Ryali

in the language to which the word belongs. Eg- वेतनं दं (Svapnavāsavadattam) is an idiom, where it’s direct meaning conveys ‘salary given’, but the conveyed meaning in the context is ‘compensation is given’. 2.2. Lack of lexicons Modern languages like English, have produced massive reference works including dictionaries, thesaurus, idiomatic usages and phrases that have greatly enriched the language. Such works are of great value, since they allow the speakers to make apt descriptions of ideas and situations. Sanskrit is an inflexional language, where Multiword Expressions play a predominant role in construction of a sentence. To a large extent िनघटु, अमरकोश, शकिुम etc. serve the purpose of ready reference for words and their intended meanings. There are some peculiar words coined in Sanskrit, the meanings for which require indepth knowledge or their origin and idiomatic usage. Absence of a ready reckoner for such expressions and their meanings accentuates the challenge in translating such expressions using con् रोपयित is an idु ventional machine translaters. For eg. पकम आ iom used in pañcarātram of nātakachakra of Bhāsa. It doesn’t convey the intended meaning directly. Only after knowing the context or referring some books one may know the meaning as ‘entering the names in register’. There is a great necessity to compile a reference manual for such peculiar usages. Such reference books establish disambiguous communication. 2.3. Context based interpretation The question of determining the preferred interpretation is sometimes regarded as outside the scope of a formal linguistic account. To understand the exact meaning of these expressions is quite difficult as it depends on the situation, context and inten-

154


Multi Word Expressions In Sanskrit

tion of the speaker. Human brain can some how identify these either through conventional and traditional knowhow, general IQ or through context of usage. In case of machine translation systems, determining meaning conveyed or intended by usage of such expressions will be a challenge as they may convey थ  or यौिगकाथ  or वा--लाथ  or any other hidden meaning like ेष. Eg– थ  of the word ‘िनयगः’ (pratimānāṭakam) is ‘clothes like shirt, kurta etc.,’ Only by knowing its context one can know its meaning. 2.4. Neologism These expressions in Sanskrit are such that a well versed scholar can coin new phrases or expressions specific to the context of his/her compilation. This becomes a challenge as listing each such expression results in considerably loss of generality. Various multi word expressions that occured in Bhāsanātakachakra are listed and discussed below with their peculiarities that pose problems for both words with spaces and noncompositional analyses, while translating using machine translating systems. Eg:– ‘तेनाहं जगतः िूयेण हिरणा मृोः ूितमािहताः। ’ (ūrubhaṅgam) In this example, the word ‘ूितमािहताः’ is used in the sense of ‘दः’, which should govern ‘चतथु  िवभि’, but भास uses the word ‘मृोः’ in ‘षी िवभि’ instead of ‘मृवे’ in ‘चतथु  िवभि’. 2.5. Compound Words In Sanskrit simple words, whether nouns, adjectives, verbs or indeclinables come together to form a single word deleting preposition or connecting words between them. The word formed is called a compound word. Basically there are four vaु rieties i.e., अयीभावः, तषः, ः and बोीिहः। All the compound words generally come under the category 155


Anupama Ryali

of MWE. These compound words are of two kinds– 1. Compositional and 2. Non-compositional. The compositional gener्etc., Hence, in ु ु ally convey direct meaning viz. राजपषः, समिम the present paper examples of non-compositional compounds are discussed as they convey a specific or a hidden meaning, which usually is not known to the public. Below are few examples of non-compositional compounds collected from BNC– 1. समयवा = the present political condition [भीमेन िभा समयवां गदािभघाततजजरोः] (ūrubhaṅgam) ु ु ु ु व पाडुपऽान ु ।् ] (ūrub2. अनयाऽप षाः = followers [गानयाऽप षां haṅgam) ् (पषौे ु ु ु 3. पषसारम = म)् the best among men [कथय पषसारं यावदं बलं वा। ] (pañcarātram) 4. गिवतार = (ूौढार) profound words [िकमथ ूयते कोऽिप भवता गिवतारैः। ] (pañcarātram) ् visit [िकमिभगमनकारणम।् ] (pratimānāṭakam) 5. अिभगमनम = 6. सोपेहः = Pure friendship [सोपेहतया वनारािभतः ख िकिया भिवतम।् ] (abhiṣekanāṭakam) 7. कान ेऽा = lady with beautiful eyes (abhiṣekanāṭakam) ु िबया = the auspicious rite of marriage (मेिदनी– कौतक ु ं 8. कौतक ु िबया। ] (pratiिभलाषे ाे नमहष योः। ) [िबयते सबाा कौतक jñāyaugandharāyaṇa) 9. अदेशकालः = Not a proper time or place (Svapnavāsavadattam) ् दकं िनवापोदकं येषां ते एकोदकाः। ) = All the per10. एकोदकम (् एकम उ sons who are entitled to offer ablutions on the death of a family member. (pañcarātram) 2.6. Idiomatic expressions Idiomatic expressions refer to various types of linguistic units or expressions, including idioms, noun compounds, Named Entities, complex verb phrases and any other habitual colloca-

156


Multi Word Expressions In Sanskrit

tions. It is a known fact that they add colour and beauty to language and variety to expression. These linguistic units pose a particular challenge in empirical Natural Language Processing (NLP) because they always have idiosyncratic interpretations which cannot be formulated by directly aggregating the semantics of their constituents. “Fillmore, Kay, and O’ Connor in 1988 defined an idiomatic expression or construction as something that a language user could fail to know while knowing everything else in the language” (Wikipedia). These idiomatic expressions pose a particular challenge for Machine Translation (MT), because their translation mostly does not result literally, but logically. There may not be a technical term used as a synonyms to these expressions in Sanskrit language but they may be called as ‘िविशाथािभधायकाः। ’ Below are some examples– ् आरोपयित = Enters in the register [योधपषाणां ु ु 1. पकम नामािन ु पकमारोपयित कुमारः। ] (pañcarātram) ु 2. पऽवती मया = Having me as (her) son [याः शबसमो भता मया ु पऽवती च या। ] (pratimānāṭakam) 3. वेतनं दम ् = Compensation is given [दं वेतनम पिरखेद। ] (Svapnavāsavadattam) 4. पिमः सेशः = Last message [भो भो राजानः ौूयतां जनादन पिमः सेशः। ] (dūtaghaṭotkacam) 5. ूरीभवामः = Will go close to [वयमिप तावहाराज ूरीभवामः। ] (ūrubhaṅgam) 6. अिरिभयादेषः = The first अि is used for the sacred गाहप and the second one is used for normal fire [अिरिभयादेषः भीत ैिन वाते िज ैः। ] (pañcarātram) 7. करणं ूितमहाणां = Instrument of beneficiary of alms [ूय हं सिललिमदं करणं ूितमहाणाम।् ] (pañcarātram) 8. कमकालः = In time for action [िदा भवान ्कमकाले ूाः। ] (dū157


Anupama Ryali

tavākyam) 9. हनूमं गता ृहा = Desire grew bigger [अ मे कायलोभेन हनूमं गता ृहा। ] (pañcarātram) 10. एषः समासः = Gist; essence of what is said. (pañcarātram) 11. िकं बना = Why to say much; this is a term used when one wants to cut short one’s speech. [िकं बना भािषतेन। ] (dūtavākyam) ु = What was your idea? (Svapnavāsavadattam) 12. का कृ ता ते बिः 13. कः कालः = Since how long [कः कालः ामिािम। ] (pratijñāyaugandharāyaṇam) 2.7. Idiomatic expressions A phrase is an expression forming a grammatical constituent of a sentence but not containing a finite verb. Below are some examples– अऽभवान, ् अऽभवती, तऽभवान, ् तऽभवती etc., are honorific terms used while referring to a respectable person who is present, as in the case of ‘your honour’, ‘His highness’. This phrasal usage is a contention for superiority in age or knowledge. 1. नाम– When added with interrogative ‘िकम’् is most frequently used in the sense of ‘by name’, ‘called as’ ‘known as’. [का नाम भवतः माता। 2. शां पापम–् This is a phrase indicative of the disapproval of a malady being reported. ु (pañcarātram)– It is a phrasal usage used while ad3. वासभि dressing ‘वासदेु व’. ‘वास’ु in the phrase refers to ‘वासदेु व’ and ‘भि’ indicates affectional address as in the case of रामभि� 2.8. Particles There are several particles given under the head of ‘अय’s in Pāṇini and Amarakośa. Some of them are very useful as short connecting words and as such, their meaning must be accurately understood. Below are the examples–

158


Multi Word Expressions In Sanskrit

1. तावत–् As a particle used– i. in its literal sense of ‘first’, ‘before doing anything else– ् गताम।् ] (madhyamavyāyogaḥ) [इतावत आ ii. On one’s part, in the meanwhile– [तदागताम।् वयमिप तावहाराज ूरीभवामः। ] (ūrubhaṅgam) iii. just now– [पँयामावद ्। ] (ūrubhaṅgam) iv. to emphasize a statement, in the sense of ‘indeed’, ‘really’– [तावदाा धायताम।् ] (ūrubhaṅgam) 2. यत–् Is a particle used when an order is received from an elderly ु आापयित। ] “I shall do person or a superior officer– [यद ् आयपऽः according to your order.” (karṇabhāram) 3. नन–ु is used in argumentative discussion. [नन ु जानीते भवान–् Didn’t you know this?] (pañcarātram) 4. मा– It is a negative particle used to prohibit an action expressed. Eg– मा तावद ्। (dūtaghaṭotkacam) 2.9. Emphatic Markers Particles that are frequently used to strengthen and emphasize the idea expressed are considered as ‘emphatic markers’. Though न ु and ख are the particles that give same meaning as ‘indeed’ or ‘in fact’, both the words put together in a sentence indicate emphasis in the expression of a word which may be a hardship in machine translation. For an example the sentence ‘कः एषः भोः’ simply means ‘who is he’, whereas, ‘कः न ु खेषः भोः’ strengthens the expression with an emphasize. The other similar examples are– ‘िक ु ख’, ‘को न ु खयम’,् ‘अहो न ु ख’, ‘िक ु ख किरे’, ‘ न ु ख गताः’, ‘कदा न ु ख’, ‘कुतो न ु खेत’े , ‘कुऽ न ु ख (महाराजो गिमित)। ’ These are general dramatic usages and hence appear in almost all dramas of BNC. 2.10. Locative Absolute (सित समी) The use of locative absolute is idiomatic and very popular

159


Anupama Ryali

in Sanskrit. When one action is used as indicative of the time of another action, the word denoting the first action is used in locative case. Below are some examples– िकं न ख मिय िवापनमे श इव ौूयते। (How is it that a noise is heard just when I am about to make an announcement?) (dūtaghaṭotkacam) 1. गतमितरिहतेष ु पाडवेष ु िितरिखलािप भवेमासपा। (dūtavākyam) ु े जाते... (while the batting is raging fiercely...) 2. सामे तमु ल (karṇabhāram) ु धरे। (when the bodies are slain, the virtues 3. हतेष ु देहषे ु गणाः survive) (karṇabhāram) 3. Conclusion At the outset, this paper is an endeavor to bring out Multiword Expressions in Sanskrit language, with reference to Bhāsanātakachakram. MWE constitute a key problem that must be resolved in order for linguistically precise NLP to succeed. The various kinds of multiword expressions should be analyzed in distinct ways that include, words with spaces, hierarchically organized lexicons, restricted combinatoric rules, idiomatic constructions, phrases etc., to train a machine. -K-

160


Multi Word Expressions In Sanskrit

Books and Papers referred 1. Bhāsa, 1979, Bhāsanātakachakra, (Part I & II), Dr. Sudhakar Malaviya, Chaukambha Krishnadas Academy, Varanasi. 2. Dr. Pullela Sriramachandra mahãmahopãdhyãya, 2002, Sanskrit Idioms, Phrases and Suffixational Subtleties, Rashtriya Sanskrit Vidyapeeta, Tirupati. 3. Ivan A.Sag, Timothy Baldwin, Francis Bond, Ann Copestake and Dan Flickinger, 2002, Multiword Expressions: A Pain in the Neck for NLP, Computational Linguistics and Intelligent Text Processing, Springer Berlin Heidelberg.

161


Nirvāṇa and Fanā : A process of Self annihilation Parthasarathi Bhattacharya*

0. Introduction According to the Oxford Dictionary of World Religions Mysticism is a direct experience of God which is performed by the seeker through the mystical way.1 The word ‘mysticism’ is derived from a Greek word ‘mueo’ which means ‘joining of two wounds’. It is hardly to establish when and where the mystic cultures as well as their believers were born but as far as our knowledge is concerned it is the most primitive culture as old as man himself. Ancient literary documents like Vedas (specially in Upaniṣad), Avesta, and later developed branches like Islamism, Buddhism, Christianity and also their mythological perspectives have introspected with suitable examples in supporting the above mentioned speculation. Eventually the perception of Mysticism was not only developed by philosophical contemplation rather the worldly existence i.e. the ultimate Truth of existence. The fundamental realisations of all Mystic culture are more or less *

PhD fellow, University of Calcutta, Email: parthakatwa.bhattacharya6@gmail.com, Mobile no: 9732067652 1 “The practices and often systems of thought which arise from and conduce toward mystical experience. Mystical systems are distinguished from other metaphysical systems by their intimate connection to a quest for salvation, union and/or liberation realized through forms of mental, physical and spiritual exercise in a classic definition. Mysticism, according to its historical and psychological definitions, is the direct intuition or experience of God; a mystic is a person who has, to a greater or lesser degree, such a direct experience; one whose religion and life are central not merely on an accepted belief or practice, but on that which he regards as first-hand personal knowledge.” (The greatest achievement in life, 2012, p 8).


Nirvāṇa and Fanā : A process of Self annihilation

estimates towards the ultimate one i.e. the goal of unity with absolute one, although the nomenclature of that final state was defined by many terms in different orthodox. Like so called Hindus believe it in Brahma, Buddhist defined it as Nirvāṇa, Christians opine as ‘the mystic union’ whereas the Muslim especially Sufi believers are of the opinion that it is nothing but Fanā.2 According to the progress of development we can divide the mystic movement into three periods i.e. the early period, the medieval period and the modern period. The medieval period also comprises into two sub divisions i.e. early medieval period and the late middle period. Buddhism and Sufism are two different branches in the history of world religion. First one is indigenous while second one is from western. In this paper we are to reinvigorate that although they are belonged to different atmosphere but their ultimate destination is same i.e. the path of union i.e. One is Nirvāṇa and other is Fanā. But for this purpose we have to understand what Buddhism is and similarly what is Sufism? At first we should start with Buddhism because it is one of the earlier and more influential cultures than Sufism. 1. Prologue to Buddhism The core concept of Buddhism was developed by achieving the enlightenment of Gautam Buddha. According to Majjhima Nikāya “This doctrine is profound, hard to see, difficult to understand, calm, sublime, not within the sphere of logic, subtle, to be understood by the wise”. The four Noble Truths are the chief tenets of Buddhism. They are suffering, its cause, its end i.e. Nirvāṇa and the middle way i.e. prañjnā, śīla and samādhi. The first three represents as Buddhist philosophy while the last one is the ethics of Buddhism. Buddhism rests on the pivot of suffering 2

History of Mysticism (The unchanging Testament), 2012. P 2. 163


Parthasarathi Bhattacharya

although it is not a pessimistic3 philosophy. On the contradictory it is neither totally pessimistic or nor totally optimistic rather it is a realistic. The fundamental doctrines of Buddhism are “anitya, duḥkha and anātmā”. Before Buddha there were several orthodox those who believed in the concept of ātmā. Of them, one stream was of the opinion that ātmā is eternal while second stream opined that it was not. Again the first one divided into two groups because one orthodox believed that ātma is able to perceive through senses which other orthodox did not believed it. Once again they comprises into two sub groups. One is śānta i.e. they believed ātmā in a very subtle component while other believe in its uncountable form.4

3

According to the Encyclopaedia Britannica “Pessimism denotes an attitude of hopelessness towards life, a vague general opinion that pain and evil predominate in human affairs. The original doctrine of the Buddha is in fact as optimistic as any optimism of the West. To call it ‘pessimism’ is merely to apply to it a characteristically Western Principle according to which happiness is impossible without personality. The true Buddhist looks forward with enthusiasm to absorption into eternal Bliss.” 4 Bouddha darśana, 1363 (Bengali era), p 21. 164


Nirvāṇa and Fanā : A process of Self annihilation

Buddha did not have any faith about the concept of eternal or permanent ātmā or self which is stated in Upaniṣads. Buddhist believed in the concept of anātmā. Anātmā is a word which comprises na ātmā i.e. an+ātmā (nañ tatpuruṣa compound). Indeclinable na denotes six meanings, of them two are more available i.e. paryyudāsa and prasajya5 . Suppose we say he is a abrāhmaṇa i.e. not a brāhmaṇa. If he is not a brāhmaṇā in caste then it will be prasajya niṣedha while if it denotes he is not a brāhamaṇa in caste but his behaviour shows that he is alike to brāhmaṇa then it will be paryyudāsa niṣedha. We think that by the term of anātmā Buddha denied the concept of eternal ātmā but he believed in citta or vijñāna which is paryyudāsa niṣedha. That is why he introduced a special term i.e. satkāya dṛṣṭi for those who had a faith in eternal self. Satkāya dṛṣṭi means differ from kāya i.e. the aggregate of five skandhas. Besides if we don’t believe in self or I or ātmā then the question will arise who will perceive Nirvaṇa? 2. The concept of Nirvāṇa Nirvāṇa6 i.e. annihilation of self is the kernel of Buddhism. The Pāli word Nibbāna, Sanskritised as Nirvāṇa comprises two components i.e. prefix nir and the root vā. Here the prefix ni signifies the ultimate absence whereas Vāṇa means which binds us. Our earthly desires, frivolous enjoyments bind us and drag us from one life to another since the time immemorial. Thus the Nirvāṇa gives the ultimate salvation from the circle of birth and rebirth which is ever ending. Nirvāṇa also explained as the 5

dvau nañau tu samākhyātau paryyudāsa prasajyakau/ paryyudāsaḥ sadṛdgrāhī prasajyastu niṣedhakṛt 6 Nir+root vā+ ta (ktva)-ka, ta >na (pāṇini 8/2/50), Haricaran, 2011, part I, p 1220. Vā has several meanings like to bestow, to blow, to produce, to blow towards upon etc. Monier, 2011, p 934. 165


Parthasarathi Bhattacharya

extinction of the fire of lust (lobha), hatred (doṣa) and delution (moha). According to Buddha the whole world is in flames. Nibbāna, in one sense, may be interpreted as the extinction of these flames. It should be differentiated from the end. Here the extinction of the flames is the means of attaining Nibbāna7 . 3. Is Nirvāṇa nothingness? To say that Nirvāṇa is nothingness because one cannot pursue it with sense organs, it is illogical to say that light does not exist simply because blind does not see it. The Buddha, speaking of the different planes of existence, makes special reference to a “Realm of Nothingness” (Ākiñcaññāyatana). Nibbāna is realized as one of the mental objects (vatthudhamma), decidedly proves that it is not a state of nothingness. If it were so, the Buddha would not have described its state in such terms as “Infinite” (Ananta), “Nonconditioned” (Asamkhata), “Incomparable” (Anūpameya), “Supreme” (Anuttara), “Highest” (Para), “Beyond” (Pāra), “Highest Refuge” (Parāyana), “Safety” (Tāna), “Security” (Khema), “Happiness” (Siva), “Unique” (Kevala), “Abodeless” (Anālaya), “Imperishable” (Akkhara), “Absolute Purity” (Visuddha), “Supramundane” (Lokuttara), “Immortality” (Amata), “Emancipation” (Mutti), “Peace” (Śānti), etc. According to Buddha it is atakkāvacara or avyākṛta or akathanīya i.e. unspeakable. It is supramundane state i.e. lokottara dharma to be realized by intuitive wisdom or it is for self realization i.e. paccattam veditabbo. But Nirvāṇa is not nothingness or ultimate void. Buddha himself refuted the definition of ultimate voidness. If it will be then any kind of effort to get rid of from worldly suffering will become futile. We cannot describe it because of our limitation of knowledge. According to Buddhism each and every cause has 7

The Buddha and His Teachings, 1998, p 386. 166


Nirvāṇa and Fanā : A process of Self annihilation

its effect; simultaneously every effect has its own cause. It is called as pratityasamutpādavāda in Buddhist epistemology. According to Buddhism all thing dharma or things are divided into two groups. One is Saṁskṛta and another is Asaṁkṛta. Each and every Saṁkṛta dharma has a condition. But Nirvāṇa has no condition. Thus it is a Asaṁkṛta dharma which is without genesis and cessation. It is unconditional, imperishable, and immortal. If so then how we can describe who achieves Nirvāṇa? Because according to Buddhism there is no eternal or permanent self. ‘I’ designates pañca skandas as far as it goes the total illumination was lost. According to Nāgasena Nirvāṇa is existent yet it is indescribable. In the Rohitassa sutta Buddha opined that “In this very one-fathom-long body, along with its perceptions and thoughts, do I proclaim the world, the origin of the world, the cessation of the world and the path leading to the cessation of the world”8 . Therefore, Nirvāṇa is a state where the cohesive of four elements such as āpa, pṛthivī, teja and vāyu find no footing. Buddha in Mūlaparyāyasutta holds that no conception of Nirvāṇa or of its attainment should be made, because such conception only encourages individuality and relation to some entity. In the Majjhima Nikāya Nirvāṇa is described as unborn and formless. As it is eternal and changeless, the question of origin and non-origin does not arise in the case of Nirvāṇa. Nirvāna is the end of desire or thirst for worldly objects or existences. It is the eradication of rāga, dveṣa and moha. It is the removal of all kleśa and āśrava, cessation of all vikalpa and absence of all upādhi by meditational practices. It is birth less (ajāta), decayless (ajarā), 8

Imasmim byāmamatte y’eve kalebare sasaññīmhi samanake lokan ca paññāpemi, lokasamudayañca, lokanirodhañca, lokanirodhagāminim patipadañca, paññāpemi. Samyutta Nikāya, i, p. 62. at Buddha and His Teachings, p 401. 167


Parthasarathi Bhattacharya

and deathless (amara). Thus it is unique (kevala). Nāgārjuna opines the Hinayānistic conception of Nirvāṇa in his Mūlamadhyamakakārikā. According to Hinayānistic view a pudgala (personality) who have lived a pure life, can attain a double kind of Nirvāṇa, i.e. annihilation with some residual which neither can be extinguished nor can be annihilated is Nirvāṇa. Nirvāṇa consists merely in the suppression of absolutely all the false constructions of our imagination. Nirvāṇa it is not a positive thinking while some thinkers stated it as a positive state. But according to Nāgārjuna it is not an existent entity because each and every existent entity is produced by a cause. But Nirvāna is not like that. One’s Nibbāna is dependent upon this one fathom body. It is not something that is created nor is it something to be created.”9 According to the Sautrrāntika orthodox Nirvāṇa must be non-existent. Whenever we talk about something which is nonexistent, then in our thought we construct it with reference to something that is existent or to some positive counterpart. Nonexistence therefore always thought with reference to its positive counterpart. If Nirvāṇa is thought as nonexistent, it also becomes relative to some positive counterpart and hence can never be taken as an absolute. But Nirvāṇa is an absolute. So it can never be non-existent. The entities of phenomenal world are relatively real because these are there within the structure of causality. Thus, it is relatively coordinated or causally determined. As soon as the continuity of birth and death gets ceased, when there are neither relations nor causality, the same world as motionless and eternal is called as Nirvāṇa. 9

Pattabbam eva h’ etam maggena, na uppādetabbam. Verily this (Nibbāna) is to be attained (or realized) by means of the four Paths of Sainthood, and is not to be produced– Visuddhi Magga. at ibid, 400. 168


Nirvāṇa and Fanā : A process of Self annihilation

4. The path of Nirvāṇa The path through which Nirvāṇa is achieved comprises of four stages. When a person resolves to achieve Nirvāṇa, he is said to be śrotāpanna. This is a state in which the person becomes free from the chains of body consciousness of his individuality. Succeeding state is to enter into deep state of meditation and he becomes sakṛdāgāmī. By continuous practice of śīla (morality), samādhi (concentration) and prajñā (wisdom) the sakṛdāgāmi gradually achieves the sate anāgāmi. According to the order of development morality, concentration and wisdom are the three states which lead to the ultimate bliss of Mankind. These three stages are embodied beautifully in ancient verse. sabba pāpassa akaranam kusalassa upasampadā sacittapariyodapanam– etam Buddhāna sāsanam.

To cease from all evil To cultivate good To purify one’s mind– This is the advice of all the Buddhas.10

According to the Buddhist epistemology there are forty subjects of meditation (kammatthāna) which differ according to the temperaments of individuals. They are the ten kasinas (devises), the ten impurities (asubha), the ten reflections (annussati), the four illimitable (brahmabihāra), the one perception (āhāre patikkūla saññā), the one analysis (catudhātuvavatthāna), and the four arūpa jhānas namely The Realm of the Infinity of Space (Ākāsānañcāyatana), The Realm of the Infinity of Consciousness (Viññānañcāyatana), The Realm of Nothingness (Ākiñcaññāyatana), and the Realm of Neither-Perception nor NonPerception (N’eva saññān’ āsaññāyatana).11 As soon as he achieves this state, he breaks the circle that repeatedly causes rebirth. He is not born again in this phenomenon world. The 11

Ibid, p 413. 169


Parthasarathi Bhattacharya

ultimate state known as Arhatva i.e. the state of ultimate bliss. In conventional terms one says that Arhant has attained parinibbāna or passed away into Nibbana12 . He who attains Arhatvaship as a layman, realized Nibbāna without renouncing the world. The most generous and devout lay followers Anāthapindika was a śrotāpanna (stream-winner i.e. the first stage of sainthood), the Sākya Mahānāma was a Sakṛdāgāmī (once returner i.e. the second stage of sainthood), the potter Ghatikāra was an Anāgāmī (never returner i.e. the third stage of sainthood), and king śuddhadhana died as an Arhatva (the worthy one i.e. the final stage of sainthood)13 . According to Nāgasena Nirvāṇa is nothing but nirodha. It comprises pratisaṁkhyā nirodha and apratisaṁkhyā nirodha. In Buddhism there are two kinds of practices to achieve this ultimate stage. One is the path of knowledge or the knowledge of self control and other the path of practices. First one belongs to pratisaṁkhyā nirodha and those who are in middle mind called apratisaṁkhyā norodha. Thus nirodh according to pratisaṁkhyā is to the decay of all impure dharmas due to acquisition of knowledge (which is not this worldly). While aparisaṁkhyā nirodha described as the complete stoppage of the possibility of appearance of certain impurities. This complete cessation of impurities is possible due to the ineffectiveness of causes to produce an object or state in future. 5. Sufism and its concept One of the most influential mystic cultures during the medieval period in the world history is Sufism which is nothing but a brain child of the Islamism. That is why A.J.Arberry opines 12

“As right now, and here” there is neither a permanent ego nor an identical being it is needless to state that there can be no “I” or a soul (attā) in Nibbāna. at Buddha and his Teachings, p 403. 13 Ibid, pp 407-408. 170


Nirvāṇa and Fanā : A process of Self annihilation

that “A constant and unvarying phenomenon of the universal yearning of the human spirit for personal communication with God”.14 Sufism is a mystic branch of Islam. The origin of Sufi as well as Sufism comprises two aspects. One is outer another is inner. The first one refers to suf or a thick woollen blanket as an outer indicator of Sufi. A school of scholars were of the opinion that Muhammad had a team of devout followers surrendering all temporal attachment. They were deified as “aswwabus suffa.” The scholars took it as another source of the word Sufi.15 Another opinion is that Sufi derives from the Arabic root swafa means the sanctity of mind.16 Some scholars believed that the Arabic distortion of the Greek word philosophos was ‘fayalsuwf’ which popularly seems to hold the source of Sufi.17 The Arabic synonym of Sufism is Taṣawwuf deriving from ‘Istefa’ meaning ‘to nominate’18 . Another thought is that the spiritual content involves a range of symbols. Such as swafa= inward purification, ṣuf= the holy attire, huya= sins coming from senses, jafa= to curb and kafa= to relinquish. The symbols suggest that a true Sufi is a seeker who is inwardly purified and completely free from sense (i.e. visual, auditory, olfactory, taste and tactile) and relinquishes all wordiness.19 Whatever it may be, we can say that Sufi is a spiritual traveller (sālik) whose journey is from action to sublimation with the proper guidance of a master (Mursid). But for knowing the Sufis and their mystical ideologies we must ex14

Hosen, S B. Sufibād (in Beng),Kolkata;Mallik Brothrs,2012,p 7. Haq,Muhammad Enamul.Bange Sufi Probhab ( in Beng),Kolkata; Vivekananda Book Center,2012 (1ST edi 1935), p 8. 16 Ibid, p.9. 17 Ibid, p.10. 18 Hosen, S B. Sufibād ( in Beng),Kolkata;Mallik Brothrs,2012,p 11. 19 Karim,Abdul. Social History of the Muslims in Bengal (down to A.D 1538),Dhaka; Jatiya Grantha Prakashan, 2001 (1st edi 1959), p.112. 15

171


Parthasarathi Bhattacharya

plore the background of Sufism and its movements. “Of all great religions of Western Asia, Islam has generally been regarded as the most worldly and least ascetic.”20 Regarding the origin of Sufism the scholars are found divided in opinions. Encyclopaedia Britannica defines “Sufism is a mystical movement within Islam that seeks to find divine love knowledge through direct personal experience of God.”21 Some scholars found that it was the brainchild of the so called ‘Mutayillas’, the descendants making their way from the traditional school of Islamism.22 According to the author of the Awarif-ul-Marrif this name Tasawwuf did not come into existence for two hundred years after the prophet’s death.23 Born in the bosom of Islam the spiritualism transmitted from heart to heart and was popularized as Sufism. 6. The concept of Tawhid i.e. monotheism The chief tenet of Islam was pure and unmixed monotheism called ‘Tawhid’(Arabic Tawīd). It is the most fundamental concept of Islam denotes God (Al-llāh) is one (Al-Aad) and single (Al-wāid). The Qu’ran asserts the existence of a single and absolute truth that transcends the world, a unique, independent and invisible being, which is independent of the entire creation. The concept of Tawhid comprises three dimensions. They are Tawhid Ur Ruboobyah, Tawhid ul Uloohiyya and Tawhid Asma wa Sifaat. First one is the absolute oneness of Allaḥ. Roobyah 20

11.

Hosen, Sekh Barasat. Sufibād ( in Beng),Kolkata;Mallik Brothrs,2012,p

21

Khanam,Mahmuda. Madhyayeugia Bangla Sahitye Hindi Sufi Kabyer Probhab (Influence of Hindi Poems on the Medieval Bengali Literature), Dhaka;Bangla Academy,2003,p.2. 22 Shah, Sirdar Ikbal Ali. Islamic Sufism,London;Rider & co.Paternoster House,E.C4,1933,p 16. 23 Vincent J. Cornel, Encyclopaedia of Religion, Vol 5, pp 3561-3562. 172


Nirvāṇa and Fanā : A process of Self annihilation

means lordship i.e. the world is nothing but the manifestation of the absolute One. According to the second school believe in Oneness of God. If He is omnipresent then He alone deserves to be worshiped. All rights, rituals, go to Him. Asma means names and Sifaat means attributes. Thus Tawhid Asma Wa Sifaat indicates all the exclusive Names and attributes of God. The relation between Allah and Man is like an Asiq and Masuq. The masuq of Sufi is always pure and endless. This is only realised by self actualization in the stage of fanā. 7. The concept of Fanā As we know earlier that Sufis the affirmation in speech of god’s unity is only the first step of tawhid. Further steps involves a spiritual involve a spiritual experience for the existential realization of that unity. According to the concept of fanā, annihilation and subsistence, “Man’s existence, or ego, or selfhood ...must be annilated so that he can attain to his true self which is his existence and ‘subsistence’ with god. All of the man’s character traits and habits, everything that pertains to his individual existence must become completely obligated i.e. mahw. But in India the ancient theory registered some change. According to Indian Sufism it comprises two stages. First one is ‘tawhid i bajudi’ where the seekers tend to identify all worldly objects as the volition of ‘Allah’. But the succeeding stage i.e. ‘tahavid i sahudi’ differentiates between the devotee (salik) and the divinity (Allah). But the primary differentiation ultimately mingles into a unified whole. The (salik) i.e. the seeker takes every earthly creation as the way leading to an absolute union with the creator. The first one is the step to reach the succeeding or the final one. 8. Process of worship In Sufism, the recognition with the holy name of ‘Allah’ is achieved in two ways. One is ‘jqr kafi’ (mute remembrance) 173


Parthasarathi Bhattacharya

and second is ‘jrq zali’ (buzzing remembrance). The Sufis follow their worship in two ways. One is general and the other is specific. The general process comprises six steps. They are salat (prayer), tilayat (reading Quran), tasbi (counting spells), tahamid (praising Allah), tqkbir (invocation) and aurad (seeing the virtue of mercy). Another specific worship involves three stages. They are mujhada (self purification), jqr (remembrance) and murākāba (contemplation). In order to achieve such continuous process of spiritual perfection the devotees need to give up the demand of instinct and senses; once liberated from such demand of senses, the purified souls become blessed after prolonged austerity. Jqr is turned gradually in the breathing control system as theorised in the Yogasastra and also in Buddhism. 9. Synthesises of Fanā with Buddhist Nirvāṇa The core concept of any mystic culture is to attempt the final state where the union of Man with ultimate one. Plato wrote Symposium in which mention is made of various ladders of ascent. A parallel concept can also be found in Hinduism where the identification of ātma with Brahma and also in Buddhism and Sufism. Sufism comprises four pillars. They are Sariyat, tarikat, Hakikatand Mārifat. Sariyat is the outer law of Islam. Sariyat is the combination of four virtues Quran, Hadis (instructions), Ejma (unification) and Keyas (freedom of thoughts). Sariyat tends to stress on five must do activities i.e. Imān (the dignity), Sālāt (prayer), Siyām (instructions), Haj (pilgrimage) and Zaqāt (holy offering). The book ‘Quatabul Luma’ defines seven destinations of Tariqat. These are repentance (toaba), relinquish or emancipation (oyara), sacrifice (juhd), poverty (fqr), patience (sbrq), faith (toyakkul) and contentment (reya). A group of Muslims did not like the sariyat law as a result they evolved the stage of tarikat. He who is interested to know the ultimate One is known in Sufi 174


Nirvāṇa and Fanā : A process of Self annihilation

epistemology as Sālik. Whereas his journey is called as Suluk. In Biddhism we also found the birth and re birth process is nothing but a journey from the time immemorial. His journey will be finished if he achieves his final destination i.e. Fanā or Nirvāṇa where he can say An-al haqq i.e. I am He or nibbanam paramam sukham. Even in later stage the cultural borrowing between Buddhism and Sufism was fond in vastly. For instance Kazakh Sufis not believe in rebirth but also indentify reincarnation of past Sufi masters like the Tibetan and Mongol Buddhists do of their teachers. The Sufis built shrines as graves for their masters, circum ambulate them and light butter lamps, reminiscent of Buddhist practise around stupas of deceased master. 10. The body and the Mind According to the Buddhist the mind and the body depends with each other. They believed in citta or vijñana which is not a body. Rather we can say that they depend in each others. According to Sufi the inner essence in called Kvalab. We have several instincts i.e. nāfs. According to Sufi epistemology they are divided into three groups. nāfse āmmāra i.e. basis instincts like earthly desires, second one is nāsfse lāomā i.e. tranquil desires and third one is nāfse mutāinnā i.e. devout to Allah. The first one makes obstacles to reach our final destination. If we will able to get rid of then we will achieve the bliss of ultimate one. Even in Buddhism, according to Dharmakrīti the character of mind is unshakeable. But earthy desires make it crude casually. But when it will relinquish the essence will arise. kśaṇabhaṅgabada or momentariness. This universe is nothing but the manifestation of the Allah. According to the Quranic view ‘there is no God but God’ (112:1). The Sufis take the world but volition of the almighty lord. The Quran praises Allah as ‘rabbul allamin’ means the almighty creator of the world. Therefore, love for man 175


Parthasarathi Bhattacharya

and love for Allah are synthetic. “Kunto kanjan makpiyan/fabab tu an oraka/fa khalakatol khalka” means “my entity was concealed. It was my will to manifest my spirit.” Multiple maxims of the Holy Scripture Quran (āyāt) emphasises oneness between Allah and his creation. “Inni jayalun fil arde khalifa” means “I must create the followers of mine in this world.” Briefly it aims to denote that the feast of creation is nothing but the manifestation of the divine grace of ‘Allah’. If we show two different diagrams it will be easily understandable. 11. Latifā and ālayavijñāna According to the Sufi epistemology there is a subtle universe embodied within us. It is called as Latifā. These are not acceptable by our senses, whereas from these five elements our five crude ‘mahābhūtaḥ’ was created. These are Sky, Air, Fire, Water and Earth. This physical earthly world was created from these basic five crude element), mind, all senses and air. Sufi epistemology defines that human body is itself a combination of five fundamental elements. It has two spheres. One is ‘alme amar’ the sphere of primary position. It comprises five components. These are ‘kwalab’ (inner mind), ‘ruhu’ (instincts), ‘ser’ (hidden mind), ‘khaki’ (soul) and ‘afka’ (deeper soul), whereas the second is ‘alme khalak’ the successive creation from the first one. ‘Alme khalak’ is also composed of five components. Such are water (ab), fire (atis), earth (khak), air (bad) and instincts (nafs). According to the Sufi epistemology, the human body is itself a small universe and above all, the inner human light called as ‘Latifah’ means inward enlightenment. Buddhism also had the concept of inward enlightenment. It is called as Vijñānabāda. Our body is the aggregate of rupa, vedanā, saṁjñā, saṁskāra and vijñāna. This phenomenon universe is the manifestation from the inward enlightenment. That 176


Nirvāṇa and Fanā : A process of Self annihilation

is why our body is made up with the combination of five sense organs and mind itself. 12. Conclusion To sum up, we often say that Sufism has no indigenous growth. But Buddhism was born and blossomed in India. According to the Sufis this whole universe is nothing but the manifestation of absolute One. But to know Him, at first we should love His creation. We cannot deny it. If we deny His creation that means we deny Him because creator and creation are same. So, it is very essential that we have faith in Mankind. Buddhism also seeks the inner essence of self. ‘Self’ is very important term both in Sufism and Buddhism. If we will able to know the proper ‘self’ then we will achieve the ultimate bliss of Him. May be paths are different but their goal is same. Both Fanā and Nirvāṇa is nothing but the bliss of ultimate One which we cannot define. Rather we will achieve only by our perception. For this point of view, Sufi’s notion of Self annihilation i.e. Fanā is nothing but the resonance of Buddhist Nirvāṇa, the permanent bliss of ultimate One i.e. nibbānam paramam sukham. -KBibliography 1. Ambedkar, B.R. Buddha and His Dharma, e book, downloaded on 5/11/15 at 11.51 a.m. 2. Dani, A.H. 1957. “Bibliography of the Muslim Inscriptions of Bengal.” Appendix to The Journal of the Asiatic Society of Pakistan. Dacca: Asiatic society of Pakistan. 3. Dasgupta, Shashibhusan. Obscure Religious Cults. Kolkatta: Firma KLM Private Limited, 1995 (1st edition 1946). 4. Dimock, Edward C., Jr. 1975.“Hinduism and Islam in Medieval Bengal”. In: Aspects of Bengali History and Society. Ed. 177


Parthasarathi Bhattacharya

5. 6. 7. 8.

9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16.

17. 18.

Rachel Van M. Baumer, 1– 12. Honolulu: University Press of Hawaii. Eaton, Richard M. 1993. The Rise of Islam and the Bengal Frontier, 1204-1760. California: University of California press. Hosen, Sek Barasat. Suphibād (In Bengali). Kolkata: Mallik Brothers, 2012. Karim, Abdul. Social History of the Muslims in Bengal. Dhaka: Jatiya Grantha Prakashan, 2001(1st edition. 1959). Khan, Khan Shaheb Abid Ali. Gour O Panduar Smṛti [Bengali trans. of Memoirs of Gour and Pandua. Trans and Ed. Chowdhury Shamsur Rahman.]. Kolkata; Sopan Publisher, 2011. Mahāthera, Nārada. The Buddha and His Teachings. Taiwan: Buddha educational foundation Taipei, 1998. Maitra, Susil Kumar. The Ethics of the Hindus. Calcutta: University of Calcutta, 2013. Rahul Sankrityayana, Bauuddha Darshan, kokatta: 1 Buddhist Temple Street, 1363 (in Bengali era). Raychaudhuri, Hemchandra. Political History of Ancient India. Calcutta: University of Calcutta, 1972 (1st edition. 1923). Salimullah, Munshi. Tarīkh-i-Bangālah (Ed. S. M. Imamuddin). Dacca: Asiatic Society of Bangladesh, 1979. Sarkar, Benoy Kumar. The Folk Element in Hindu Culture. Delhi: Cosmo Publications, 1981(1st edition. 1917). Sen, Dinesh Candra. Prācīn bāṅglā sāhitye musalmāner avadān (In Bengali). Dhaka: Khosroj Kitab Mahal, 2012. ―. Bṛhat Baṅga [suprācīn kāl haite palāśīr yuddha paryanta] 2 Vols. (In Bengali). Kolkata: Dey’s Publishing, 2006 [1st edition. B.E. 1341(= 1935 C.E.)]. Sen, Sukumar. Sekasubhodaya of Halāyudha Miśra. Kolkata: The Asiatic Society, 2002 (1st edition. 1963). ―. Bāṅglā Sthānnām (In Bengali). Kolkata: Ananda Publishers Private Limited, B.E.1417 [1st edition. B.E.1388 ( = 1981 C.E.)].

178


Nirvāṇa and Fanā : A process of Self annihilation

19. Sircar, D.C. Some Epigraphical Records of the Medieval Period from Eastern India. New Delhi: Abhinav publications, 1979. 20. Sykes, Percy. A History of Afghanistan. 2 Vols. New Delhi: Oriental Books Reprint Corporation, 1981 (1st edition.1940. Macmillan & Co. Ltd., London). 21. Tagare, Ganesh Vasudev. Historical Grammar of Apabhraṁśa. Delhi: Motilal Banarsidass Publishers Private Limited, 1987(1st edition. 1948).

179


Aesthetic style of Mock-heroic poetry in Sanskrit: Mudgaradūta of Rāmāvatāraśarmā Arijit Gupta*

For long Sanskrit has enjoyed a pre-eminent place among Indian languages and literatures, being one of the most refined and learned media of the cultured classes all over the subcontinent, even in the eighteen and nineteenth century. Among the literary genres in Sanskrit, one of the rarest genres is satire or mock-heroics, introduced to Sanskrit in the nineteenth century by Mahāmahopādhyāya Rāmavatāra Śarmā. Shorter than a standard epic, mock-heroics is used to mock the heroic pretensions of a pseudo-hero, who is also the writer’s target, and the very bedrock of his twin driving forces– vanity and ego. In English, Alexander Pope’s The Rape of the Lock stands out as a fine specimen of this kind of literary composition. In Sanskrit, mock heroics style first found expression in the Mudgaradūta of Mahāmahopādhyāya Rāmavatāra Śarmā. Very few writers broke away the tradition of poetry in Sanskrit, and voiced their protest against social odds. Śarmā’s composition, closely following the lyrical style of Kālidāsa, deals with the depiction of a parody of the oddities of a scholar through the medium of satire. Mudgaradūta, inaugurating a new type in Sanskrit Poetry is modelled upon western satires. The hero is an idiotic son of a scholar and his “scholarly” activities are presented here *

Assistant Professor, Department of Sanskrit, Dwijendralal College, Krishnagar, Nadia-741101, West Bengal


Aesthetic style of Mock-heroic poetry in Sanskrit

through the prism of his pervert mind from the subject matter. The effect, which is mostly mock heroic, often ludicrous and sometimes even obscene and unpleasant, is noticed for the first time so prominently in the entire Sanskrit poetical literature. Through the depiction of false heroic nature, deeds, egotism, depiction of the previous birth or the various applications, tricks and loosing the moral character of fraud hero, Mūrkhadeva, Based on mock-heroism with the sentiment of humour as it is depicted in first śloka of Mūdgaradūta– kiṁ me putrairguṇanidhirayaṁ tāta evaiṣa putraḥ śūnyadhyānaistadahamadhunā vartaye brahmacaryam. kaścinmūrkhaścapalavidhavāsnānapūtodakeṣu svānte kurvanniti samavasatkāmagiryāśrameṣu”1 The idiot hero decides that he should live a bachelor’s life dedicated to the meditation of the void. Then he starts to live in the hermitages on the hill of passion (love) watered by streams sanctified by baths of deprived widows. False heroism is frequently represented in Mudgaradūta. Here, we see the kalidāsian poetic mood is quite followed by the poet, Rāmāvatāra Śarmā with the cover of mock heroism. False-scholarly activities of Mūrkhadeva, the hero, foolish son of a scholar, are presented here through the prism of his perverse mind. The effect is mostly mock heroic and often ludicrous. Seeing the stream beside the shrine he thinks, if by chance, it should be burnt by the fire, what would be the destiny of the creatures living in it? People assured him that they certainly escape by flying up the trees. But the foolish sobbed loudly praying the fire god not to burn down the stream-water as it is the mother of the fish-clan. To recite this prayer he establishes an assembly of cobblers. 1

Mudgaradūta- 1/1 181


Arijit Gupta

The downfall of the character of Mūrkhadeva and the deprived widow as hero and heroine is clearly revealed in Mudgaradūta with poet’s power of imagination. śrutvā vārtāmiti savidhavaḥ sūkṣmakaupīnadhārī Tire nadyā rajanimanayajjāḍyabiddhaḥ sudhāyai..2 In Islamic age in India early marriage was very common and frequent system. Even then, girls were got married with a man much elder than her before being an adult. As a result they became widow in maximum cases. So, unlawfully or unwillingly, as it has been seen or heard, they are attracted by various seductive things. Sometimes they lost their pious and moral character. In Mudgaradūta, the poet shows the inevitable condition of the childhood widows. With this, the mock heroism is also shown with the depiction of Mūrkhadeva and his beloved widow. As it is seen– garbhaṁ labdhvā taruṇavidhavā kāpi taṁ lajjayoce vakṣyantī me kimiha bhagavan bandhavo garbhiṇīṁ mām. tām pratyūce prahasitamukho mūrkhadevaḥ pragalbho madbhasmaṇuprabhavamayi te kyāpayiṣyāmi garbham.”3 And sindūrākto raṇitavalayaḥ śāṭīkāveṣṭitāṅgaḥ sāyaṁ caitye pratidinamasāvañjitākṣo nanartta..4 Mock heroism is also reflected in the boasting dialogue of Mūrkhadeva. He boasts of himself that he would do anything impossible great work. He was sinful himself but he advices the religious act for atonement. bibhyad bhūtāccapalavidhavāsaṅgamaiḥ pūtacaityaḥ 2

ibid. 1/5 ibid. 1/8 4 ibid. 1/17 3

182


Aesthetic style of Mock-heroic poetry in Sanskrit

prāyaścittaṁ muhurupadiśan sa gṛhastheṣu pāpaḥ.”5 The poet shows that the mock hero used trick to cheat people with his clever eloquence and intellect which helps him to plunder or earn money from them. He explains that the Supreme Absolute Brahma is only existing matter. So, there is no need to consider the difference between sin and virtue. One who wants to be deliberated in heaven should abandon his family. As it is found in Mudgaradūta– bhāryaputrādiparihṛtiḥ svargasopānadhārā jalpannitthaṁ jagati vidadhe pātakasya pracāram6 He also declares that birds, fishes, insects, earth-warms are rare and celestial forms. For one’s necessity they are killed in thousand numbers. In every stage of this kāvya, description of mirth or humour is the main intention of the poet. When, the hero boastfully declares to the maidens about his previous life to impress them, we cannot but laugh and astonish with the imagination of the poet. āsaṁ pūrvaṁ rajakabhavane rāsabhaḥ sādhuvṛtto yaiṣā preṣhṭhā mama ca vidhavā rasabhī sā’satī yā. caitye śvā’yaṁ mama kila pitā sukarī hanta māte– tyādyairjanmāntarasucaritairnandayāmāsa nārīḥ.7 The destitute Mūrkhadeva has a deep efficiency in cheating or occupying the hearts of the deprived girls. And he destroys the money and wisdom of the country earning himself a lot of money through his funny but clever tricks and paths. vyarthaṁ kṣhiptwā bharatavasudhādravyakoṭīḥ sa kīṭaḥ 5

ibid. 1/18 ibid. 1/20 7 ibid. 1/23 6

183


Arijit Gupta

deśopremolbaṇabhaṇitibhir nāśayāmāsa vidyām.8 He boasts that he has the prowess to bring the medicine from the Himalayan region for resist the hunger and he can make one fly on the sky through meditation i.e. prāṇāyāma. Depiction of Mudgara and Rāsabhī Mudgaradūta, is a parody of Meghadūta in satirical style. Keeping full reverence to Mahākavi Kālidāsa, Rāmāvatāra Śarmā uses the style of Mudgaradūta in own kāvya. In Meghadūta, we see the cloud as the messenger of lonely Yakṣa. Here, in Mudgaradūta, poet uses a person named Mudgarānanda as the messenger of the idiotic hero, Mūrkhadeva. He sends Mudgara to his beloved wanton widow who eloped with a paramour (Vīṭa). The description of Mudgara is very much interesting to the reader. Here, the poet applies impossibilities in his depictions of Mudgara. When he boasts about his birthplace and childhood– janmānardhye varuṇabhuvane garjitaṁ mātṛbhāṣā krīḍā śakrāyudhanavatadidrohitādyaiśca divyā. vāsaḥ kalpakṣitiruhatale saikate devanadyā bandhyāputro gururiti sukhaṁ kaḥ pravaktuṁ mameṣṭe.9 Delivering the sentiment of mirth was the main ambition of the poet. The hero, indeed is use a matter o humour with Mudgara. As poet describes, Mudgarānanda and Mūrkhadeva was going to a ceremony of a beloved widow. The path was terrible dark and both of them were quite drunk. They fall on a whole full of filth and oudor. In the morning they saw the ‘Rāsabhī’ depicted as the heroine in this poem. Her description also helps the poem to be a mock heroic. 8 9

ibid. 1/14 ibid. 1/46 184


Aesthetic style of Mock-heroic poetry in Sanskrit

bṛddasthūlāṁ capalarasanāṁ ghoravībhatsarūpāṁ vakrācārāṁ vikaṭatulasīkāṣṭhamālāḍhyakaṇṭhāṁ. tatroddāmāṁ vikṛtavadanāṁ rāsabhīṁ vīkṣya kāñci– ttāṁ dhāvantīṁ ciramanugatāvapatu pādaghātam.10 She advices him to deliver and spread the divyaśaktivāda and declare himself as a descendent of someone. And, always he should stay with a wanton widow as his assistant– pārśve saśvad ghaṭaya vidhavā swairiṇíryā kāści– naividyadínyatha ca vibhajeḥ śiṣyavargeṣu bhūyaḥ.11 Style and Expressions of Meghadūta in Mudgaradūta After her sweet eloquence Rāsabhí disappeared with a paramour, as she was a wanton herself. Mūrkhadeva was attracted to her. He became upset with grief. Asking someone he knew that she fled to a far island with the paramour. Mūrkhadeva wandered mournfully the places where she stayed, danced and delivered a beautiful advice to him. The black hole, full of filth and ordure made him morose and he sobbed disconsolately. At that time, Mudgarananda appears and is sent as a messenger to the heroine, Rāsabhí with the message of Mūrkhadeva. Rāmāvatāra Śarmā depicts the Mūrkhadeva as a hero separated from his lover, i.e. virahí. Though he is in mock heroic style, the Yakṣa of Meghadūta is quite reflected to his lover soul with the flow of Vipralambha Śṛṅgāra. In the context of Mūrkhadeva’s request to Mudgara the shadow of Meghadūta is revealed through the mock heroic style by the poet. jātaṁ vaṁśe bhuvanavidite varkarānandakānāṁ jānāmi tvāṁ vikṛtipuruṣaṁ kāmarūpaṁ mahātman. Or 10 11

ibid. 2/68 ibid. 2/73 185


Arijit Gupta

sarvajňa tvaṁ kimiva kathaye jñātamevātmavṛttam sandeśaṁ me hara viṭapaticchadmaviśleṣitasya.12 In the direction of the route, Mūrkha says that oh! my friend I advice a route in which you’ll travel with comfort, even through meditation. You would be gazed by the young widows and would prevent your hunger with bread and meat. Sthāne sthāne taruṇavidhavadṛṣṭipātaiḥ praamodaḥ sthūlābhyūṣhaiḥ swapaśupiśitaiḥ syācca śāntiḥ kṣudhāyāḥ.13 The paramour eloped Rāsabhí to the far-island i.e New York or America. So the route is denoted from Mumbai via Rome and France to America. As the poet says, gantavyā te vasatiranṛtā nāma dhūrteśvarāṅāṁ vāṣpāmbhodhisthitatataritaḍiccandrikādhautaharmyā. In this context the name of Mexico, Italy, Egypt, Red sea, Mediterranean Sea, Pacific Ocean etc. are translated in Sanskrit. For the right direction of the destination Murkhadeva uses these names. These suggest the imagination and fundamentalism of the poet. These are such as– Americans New York French Mexico Italy Egypt Red sea Mediterranean Sea Pacific Ocean Suez Canal 12 13

ibid. 2/80-81 ibid. 2/82 186

Dhūrteśvarāḥ Anṛtā Sphārāṅgā Makṣikā Hanubaladharā Ajaputrāḥ Śoṇābdhiḥ Madhyāmbhodhiḥ Tuñgāmburāśiḥ Subíjyākhyakulí


Aesthetic style of Mock-heroic poetry in Sanskrit

Miśrasiprā Suphenāḥ

Mississippi Spain

The description of foreign country resembles to the style of Meghadūta, where Alakā is described as a celestially beautiful capital of Kubera. As describes Mudgaradūta, śilpāgārair nagaratatayaḥ sāgarā yuddhapotaiḥ sailā jyotibhir gaṇitabhavanaiḥ setubhiryatra nadyaḥ. kulyāmbhobhir janapadapathā rājamārgaiśca deśā viddudīpaiḥ śaśadharanibhair vīthayo yatra ramyāḥ.14 But, here the western culture and civilization are blamed for its shortcomings. The poet applies the ślokas and appropriate words with suggestive meanings for showing the negativity of western culture and tradition. Indian tradition is honoured and extolled without any speech or description. As it is in Mudgaradūta, yatrāśraddhāḥ surapitṛkule piṇḍahomādiśūnyā dhūrtā mugdhān surapitṛrucīn ghoṣaṇairvañcayanti. Or dhūrtairbhūyastaruṇayatibhistādṛśaiḥ kṛṣṇarūpaiḥ prema premetyupacitaravairyatra nṛtyanti rāmāḥ.15 Where, In the house of the paramour, the deprived Rāsabhī is described by the poet, we see the shadow of Meghadūta in which the Yakṣapriyā is depicted by Kālidāsa. The two heroines are totally opposite in their all qualities. But the poetic style is indifferent in both cases. sthūlā śvetā paruṣarasanā śīrṇakandarādharoṣṭhī madhye sphārā stimitaśunakaprekṣaṇā tuṅganābhiḥ. sroṇīkārśyāt prakharagamanā dūranamrā stanābhyāṁ 14 15

ibid. 3/98 ibid. 3/103-104 187


Arijit Gupta

yā tatra naravikasanātpūrvajā vānarīva.16 Yakṣavadhū of Meghadūta is a woman separated from her husband in reality. Here, Rāsabhī is a deprived widow fled from her companion. But the depictive style of it spread humour to the readers certainly. gāḍhāmodāṁ tanuṣu divaseṣweṣu gaccchatsu bṛddhāṁ jātāṁ manye viṭapatiyutāmaśvabhāryāmivānyām..17 Conclusion : Imagination of the poet: The poet Rāmāvatāra Śarmā got the inspiration to create such a mock heroic poem like Mudgaradūta from western satires and mock heroic epics i.e. Rope of the Lock, Macflecknoe, Absalom and Achitophel etc. Usually, as per Indian conceptual tradition, in any kāvya, a hero should be great, pious, full of valour, prowess and generosity, specially the fourth types of nāyaka, i.e. dhīrodātta, dīroddhata, dhīrapraśānta and dhīralalita. The heroine should be virtuous, well-born, devoted to her husband i.e. satkulajā. The poet overcame the old tradition of Indian concept and held a land mark with is exceptional and fundamental creation, Mudgaradūta. It opens the path of such mock heroic poetry in Sanskrit Literature. And the success of this poem we can easily notice. Most of ślokas are influenced by the style of Meghadūta, Though the impression and the subjects are totally different to each other, some ślokas are tried to be pointed out for showing the inter-relation as per as depictive style– Meghadūta 1 gantavyā te vasatiralakā nāma yakṣeśvarāṇām (Megha-1/7) 16 17

ibid. 3/112 ibid. 3/113 188

Mudgaradūta gantavyā te vasatiranṛtā nāma dhūrteśvarāṇm (Mudgara- 2/81)


Aesthetic style of Mock-heroic poetry in Sanskrit

2 tāṁ jāníthāḥ parimitakathāṁ jivítaṁ me dvitíyaṁ dūríbhūte mayi sahacare cakravākímivaikām. (Megha-2/81) 3 bharturmitraṁ priyamavidhave viddhi māmambuvāhaṁ(Megha2/97) 4 tasmin kāle jalada yadi sā labdhanidrā syādanwasyaināṁ stanitavimukho yāmamātrṁ sahasva. (Megha- 2/95)

tāṁ jāníthāḥ pralapanapaṭuṁ mṛtyudevíṁ dvitíyāṁ dūríbhūte mayi sahacare ghūkímivaikām. (Mudgara-3/113) bharturitraṁ capalavidhave viddhi māṁ mudgarākhyaṁ (Mudgara- 3/118) tasmin kāle subhaga yadi sā daivayogātprabṛddhā Syāttaṁ sadyaścaṭulacaritāṁ mūrcchaermūrdhakampaiḥ. (Mudgara3/116) 5 sāpānto me bhuja- prāṇānto me pragaśayanādutthite madasayanādutthite daṇḍapāṇau daṇḍapāṇau śeṣān māsān gamaya mainaṁ kālaṁ gamaya caturo locane mílayitvā. capale locane mílayitvā. (Megha- 2/108) (Mudgara- 3/136) 6 brūyā evaṁ taca sahac- brūyā jārastava capalike aro rāmagiryāśramastha. kāmagiryāśramasthaḥ. (Megha- 2/99) (Mudgara- 3/120) 7 mā bhūdevaṁ kṣaṇamapi mā bhūdevaṁ kacidapi ca te vidyutā viprayogaḥ. ca te svairiṇíviprayogaḥ. (Megha- 2/11) (Mudgara- 3/141) -K-

189