Page 1


Kluger Hans nr. 6 - driemaandelijks - zomer 2010

02 03 04 05 06 07 08 09 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72

Inhoud inleiding

monika rinck – heldere verwarring

Over tapirs, jezus kussen en gevoelig zijn als cowboys

maria van daalen – mercurius, de kwikzilverige god van de communicatie Over enkele druppels kwik

zachary schomburg – herenkostuum Over boommachines en het feestje bij de Jenkinsen

toine klaassen – stroper II rozalie hirs – bij toeval en de sterren Over honderdzestigduizend lichtjaren ver

marie meeusen – ayahuasca Over een drankje

toine klaassen – feel fine feel pure

han van der vegt – horizontale persoonlijkheden – de terugkeer van de goden Over zuigvlinders en elf blauwe lichtpunten

toine klaassen – birdshaped birdhouse eduardo halfon –de poolse bokser Over een cijfer op een arm

achterflap Werk van Toine Klaassen


De redactie

Inleiding “Ooit geloofde ik niks. Maar omdat er steeds weer rare zaken gebeurden, waar

schrikt door de wederkomst van de goden, maar daar ‘groeide bij ieder gelei-

ik mij ook maar vertoonde, heb ik dat [on-]geloof bijgesteld.” Dit schrijft Maria

delijk het besef / dat de goden, als ze dan bij ons zouden zijn, / de tijd zo anders

van Daalen in een van haar mails naar aanleiding van Kluger Hans #06. Wij ge-

dan wij zouden blijken te / beleven dat wij niets met hen zouden delen / dan

loven ook niks, maar vanuit een gezonde nieuwsgierigheid hebben wij ons afge-

dezelfde levensruimte, dezelfde grond.’ Na lezing van Kluger Hans #06 blijkt

vraagd op welke manier het paranormale een plaats inneemt in de literatuur. We

het onvatbare de meest dichte buur van het vatbare. Het overbekende citaat

leggen de lat zelfs nog iets hoger: een plaats in de literatuur zonder zweverig en

uit Hamlet blijft onveranderd van toepassing: ‘There are more things in heaven

ongeloofwaardig te worden.

and earth, Horatio, / Than are dreamt of in your philosophy.’

Het paranormale is wat bij en naast het normale komt te staan. Astrologen,

Buiten de focus op paranormaliteit valt in de rubriek ‘Richting EU’ het verhaal

handlezende zigeunerinnen en ghostbusters vertrekken vanuit het bestaan van

van Eduardo Halfon. Deze in Spanje wonende Guatamalteek vertelt op een

de invloed van wat lichtjaren ver weg is - van een voorspelbare toekomst tot

overtuigende manier een bij uitstek Europees verhaal: het verhaal van een

halfdoorzichtige, vliegende wezens. Maar op het moment dat je in het geloof

nummer op de linkerarm van een Poolse Jood.

meestapt, wordt wat je gelooft deel van je werkelijkheid en verliest het zijn paranormale karakter. Wij mikken op het moment van verwondering, het ogenblik

*

waarop een element van buiten de door ons gekende werkelijkheid als een niet te ontkennen feit in ons gezicht wordt geworpen en de werkelijkheid zoals je

Onze site brengt wat we niet in het papieren nummer kwijt kunnen. Je vindt er

haar altijd gekend hebt, in vraag wordt gesteld.

achtergrondinformatie bij het essay over ayahuasca, meer filmpjes en vertaalde gedichten van Zachary Schomburg, een interview met beeldend kunstenaar

Maria van Daalen en Marie Meeusen getuigen van een heel persoonlijke erva-

Toine Klaassen, een voordracht van Han van der Vegt en nog veel meer.

ring die hen anders naar de werkelijkheid heeft doen kijken. Omgekeerd laat Rozalie Hirs de stem van de sterren aan het woord in een speciaal voor dit

>>> kh06.klugerhans.net

nummer geschreven en vormgegeven gedichtencyclus. Vertalingen van Monika Rinck (Duitsland) en Zachary Schomburg (Verenigde Staten) lokken respectievelijk ontrafelde denkprocessen en elementen uit het horrorgenre binnen. En we sluiten de focus op paranormaliteit af met twee gedichten van Han van der Vegt. In het eerste gaat een groep antropologen op bezoek bij een stam waar iedereen telkens van naam verandert. In het tweede wordt de wereld opge-

02

03


Monika Rinck

Disembodiment

Heldere verwarring

tapirs zijn complexe gezellen van zorgvuldigheid.

Ingeleid en vertaald uit het Duits door Miek Zwamborn

hoe ze zo voortschrijden op lage benen met hun veel te sierlijke hoeven – defilerende schemerdieren, over wie

Monika Rinck (Duitsland, 1969) studeerde religie, geschiedenis en taalweten-

de zwaarte bedachtzaam aan het wiegen raakt.

schappen aan de universiteit van Bochum, Berlijn en Yale. Rincks werken varen én

hun sporen moeten onbescheiden afdrukken zijn

op intellect én op haar beeldend vermogen scènes op te trekken uit een zinnelijk

waarin, wie dat kan

vocabulaire dat zich beweegt in uiteenlopende richtingen. Binnen haar poëzie

hun enige vreugde leest –

vormen enerzijds romantiek, animisme en populaire cultuur het onderwerp, an-

hoogstbeleefd de paring tegemoet treden.

derzijds verschuilen zich achter deze thema’s linguïstische vraagstukken. Rinck

maar hun stem is een karig ziezoeziezoe

zet consequent in op haperingen in de taal. Haar deconstructies vieren openlijk de

het knarsen van de wielophanging niet ongelijk

verbastering en prikkelen door de vragen die binnen het gedicht worden gesteld

zondags, weg uit het bed, het museum in

aan de taal. Door op ironische regels onverwacht tedere of tragische zinnen te laten

waar hun draadskelet achter het spiegelglas

volgen laat Rinck vreemde spanningsvelden ontstaan waardoor de teksten meerdere

op de tweede les wacht:

betekenislagen krijgen.

vandaag leren de dieren van mij wat het betekent bedremmeld

Vondsten die niet meteen in een gedicht belanden, rijpen in het fenomenaal heden-

en nog buigzaam te zijn.

daags rariteitenkabinet Begriffstudio (www.begriffstudio.de), een online work-inprogress dat Rinck sinds 1996 beheert. De verzameling behelst inmiddels duizenden woorden en zinnen die ontsnapt zijn aan de wetten van taal. Deze voorraden geven inzage in Rincks kwaliteiten als inventieve poeta docta, die jacht maakt op stijlfouten, versprekingen, ontspoorde grammatica, slordige vertalingen en mislukte zetsels, maar meer nog getuigt het lexicon van de noodzaak de taal aan de taal terug te (willen) geven. Naast dichter is Rinck ook werkzaam als essayiste, vertaalster, lid van de actiegroep ‘Das Lemma’ en actrice in de fictieve docusoap Le Pingpong d’Amour. Zij publiceerde tot op heden Verzückte Distanzen (2004), Ah, das Love-Ding (2006), zum fernbleiben der umarmung (2007), Pass auf, Pony! (2008) en won onder andere de Hans-Erich-Nossack-Preis (2006) de Ernst-Meister-Preis (2008) en de ArnoReinfrank-Literaturpreis (2009). de volgende zes gedichten stammen uit haar laatste bundel: het dubbelalbum Helle Verwirrung / Rincks Ding- & Tierleben (2009).

04

05


Monika Rinck – Heldere verwarring

De discipel

Belichaming

een verstokte een zo jeugdige discipel

de lichte dag is laat, maar licht nog

maar de liefste van here jezus

geen vezelbanen tussen nul en één

die op het laatst aan zijn zijde lag

als de trek waarmee de schouder aan de zenuwen hangt breekbaar het harnas van een lichaam, breekbaar de middelpunten.

hem kussen was als een deur kussen

tussen witte klontjes is de tijd ingeklemd

rank vlak steevast met scharnieren aan de zijkant

de loop van de dingen, rook, de kletsvliegers

toch beweeglijk aan de tegenoverliggende

en publique, red me, ik ben gek geworden.

hoe ze opensloeg hoe wij vielen er waren boten die wij namen onze nicotinezure monden in elkaar als een element waaruit men iets vormt in de holten verzamelt zich het zuur wanneer het opraakte rookten we op het eind viel regen die we helemaal niet geloven konden het werd koud, de dingen nat en overal begon het bibberen – ons driedimensionale gesprek klapte uiteen. toen werd de vlakte wijd en donker niemand was er nog, niets was er nog te horen als ik hem weer tegen kom kan hij spreken ik denk, dat hij mijn broer is zeg iets – zegt hij en ik spreek

06

07


Monika Rinck – Heldere verwarring

Cowboyhandwerk

honest like the horse

between my knees

(Johnny Cash)

Vijver

zegt hij: het verdriet is een vijver. zeg ik: ja, het verdriet is een vijver. omdat het verdriet van vissen doorschoten

ik ben als een cowboy zo gevoelig, kan me

in een bekken rust en rottig ruikt.

in de paarden verplaatsen, in de runderen, in de rand

zegt hij: en de schuld is een vijver.

van de rocky mountains, ik kan van ver

zeg ik: ja, de schuld ook al vijver.

op de vele vogels mikken en uit hun veren

omdat de schuld in een kuil gutst

mozaïeken knopen, die de stichters tonen

en me met hooggeheven arm reeds

bij allerlei handelingen zoals smeden, vegen,

tot de opgestrekte oksel reikt.

vuur maken, kerken bouwen, kinderen verwekken.

zegt hij: de leugen is een vijver.

ik kan in de bergen overleven en het weer

zeg ik: ja de leugen evengoed vijver.

uit de mossen lezen, de uit de zwanenhals

omdat je in de zomer ’s nachts

gebogen steel, die bij droogte een strop is,

aan de oever van de leugen picknicken kan

bij vochtig weer uitgerold wordt als een staart.

en daar altijd iets vergeet.

toch zijn er soms van die nachten in de bergen, waarbij me het mes uit de hand glijdt, als iets, wat ik in dit leven niet meer gebruiken kan. waar, wanneer het lauwe vuur uitgedoofd mompelt mijn hart tot de grootte van een vogelspier schrompelt. dan zijn alle dieren om mij heen verschillend, en ook de mossen levenloos hard. dan ben ik als een cowboy zo gevoelig, een gevoelig cowboyding.

08

09


Monika Rinck – Heldere verwarring

Dingen

Maria van Daalen

de dingen zijn vandaag op een bepaalde manier eenzaam

Mercurius, de kwikzilverige god van de communicatie

de dingen zijn als vazen zonder vrienden zijn als het buffet hier met de zware plaat tegen de wand gezet en achtergelaten. hebben de dingen, willen wij weten

‘‘Heb je het spook al ontmoet?’ vroeg Pieter Boskma. Hij hief zijn glaasje rood

dan geen andere dingen om mee te spelen?

nog maar eens in het zonlicht en keek mij plagerig aan over de rand van het

heeft men de dingen dan niets, maar ook

glas. We zaten buiten in de ‘bosschages’ (zou de oude Van Lennep geschreven

helemaal niets gegeven, dat ze kunnen vasthouden?

hebben), in de tuin van de beroemde Eerste Bergensche Boekhandel, na afloop

toch als we eerlijk zouden zijn

van een poëziemiddag met voordrachten van Boskma en van anderen, Bernlef,

zouden we maar één ding willen weten

Henk van der Waal, Elly de Waard. De zomerzon straalde, het publiek was in

waar die dingen gebleven zijn, die onze schuld

groten getale roezemoezend aan het boeken kopen en laten signeren en de

op zich hadden willen nemen,

dichters namen elkaars leven even door – wat in dit geval betekende dat de ene

draadvormige ik, tolvormige jij.

collega na de andere mij aansprak op mijn verblijf, een maand lang, in het huis van wijlen Adriaan Roland Holst aan de Nesdijk. ‘Het spookt helemaal niet!’ had ik wat verbaasd willen zeggen. Maar ik deed het niet, vanuit het onbestemde gevoel dat de reactie niet geloofwaardig was. In het gastenboek had ik gelezen dat de wind ’s winters als een verdoolde ziel huilde in de schoorsteen, dat het gezond was om elke dag in een ijskoude januari­zee te zwemmen, net als Roland Holst (maar de arme dichter moest natuurlijk per fiets door de kou terug en had geen comfortabele auto ter beschikking) en dat sommigen er goed konden werken. Dat gold voor mij niet. Er heerste een immense stilte in het huis, die erg prettig was, maar de hitte in deze julimaand was me te veel en ik was ertoe overgegaan om dagelijks uren te fietsen, of mij tussen de weinige toeristen in Bergen Aan Zee in de branding te laten drijven. Het A. Roland Holsthuis wordt alleen verhuurd aan auteurs – Nederlandse, vermoed ik. Het Bert Schierbeekfonds zorgt voor exploitatie en onderhoud, in samenwerking met het Nederlands Letterenfonds. Je moet huur betalen, maar niet uitzonderlijk veel en je moet vaak lang van tevoren reserveren, vooral voor de zomermaanden. Ik had juli 2005 laten vastleggen omdat ik die maand mijn 55ste verjaardag vierde en kort erna naar Almere zou verhuizen. Heerlijk, een rustige werkplek, een maand lang, dichtbij strand en duinen en met een enorme

10

11


Maria van Daalen – Mercurius, de kwikzilverige god van de communicatie

bloementuin. Ik kende het huis tevoren niet en verwachtte niet speciaal enige

Adriaan Roland Holst, de Prins onzer Dichters, had op de Nesdijk gewoond tot hij

inspiratie vanwege het feit dat het ooit aan een beroemde dichter had toebe-

te depressief werd. Dat en de hallucinaties waaraan hij leed, deden hem in 1966

hoord, maar die natuur, dat zou beslist helpen. In Groningen woonde ik éénhoog

besluiten naar een verblijf bij vrienden te verhuizen. Het huis liet hij bewonen,

in een achterbuurt (die flats zijn inmiddels afgebroken) en ik verlangde hevig

tot haar dood, door een vriendin, Didia de Boer-Klein, die er niet voor hoefde te

naar zon, rust, een tuin en gewoon wat vogeltjes, in plaats van gillende buren.

betalen. ‘Hij voelde zich op de een of andere manier schuldig’, zei de biograaf,

Het A. Roland Holsthuis was een beetje topzwaar. Het deed van buiten denken

‘omdat Didia als meisje in de oorlog vrijwillig was meegegaan naar het concen-

aan een tekening van Levine voor The New Yorker van weer een beroemde

tratiekamp, met een joodse tante die ze niet in de steek wilde laten. Ze was daar

schrijver met een enorm hoofd, weinig lijf, en nauwelijks benen en voetjes. Het

misbruikt door Mengele voor diens vreselijke medische “experimenten”.’

huis stond aan de rand van niks, weiland, slootkant, aan wat een dijk heette maar

Of het nu Didia’s herinneringen waren of de latente hallucinaties van Holst zelf –

gewoon een wegje was met fietspad en ruiterpad, tussen twee woonkastelen,

ik sliep slecht, wat voor mij nogal ongewoon is. De bovenverdieping bevatte een

model ‘boerderette’. De witte muren schraagden met moeite een groot rieten

grote en een kleine slaapkamer, een badkamer en een heel kleine studiecel, die

dak waaronder een immense ruimte merendeels ongebruikt was, zoals mijn

Holst zelf als zijn werkkamer had gebruikt. Hier stond ook zijn werk en er hing

sportieve zus had vastgesteld door in het luik van de vliering te klimmen. Er was

een tableau met foto’s, gedichten en delen van brieven. Ik compenseerde de

een voordeur aan de achterzijde en die deur had ooit uit twee helften bestaan,

slapeloosheid door de biografie te lezen en meer van zijn gedichten en de vele

zodat je er fijn overheen kon leunen en met de melkman kletsen – niet dat ik dat

teksten die ik bij me had, voornamelijk inzake het grote essay over de religie

de oude bard in mijn verbeelding doen zag.

vodou waar ik aan werkte.

Er was een grote kamer, om in te werken en te eten, met vijf enorme ramen die

Op een ochtend, toen ik de vaatwasmachine al had uitgeruimd en al koffie had

uitzagen op het uitzicht. Wuivende halmen aan de slootkant, hier en daar een

gezet en de drie buitenlampen uitgedaan, de krant gehaald, de ramen geopend,

boom, een meeuw, een buizerd, of een boer op een tractor, passerend verkeer,

liep ik nog even naar boven om mijn bril te zoeken. Ik zie wel zonder, maar niet

fietsers, veel erg jonge meisjes op hun eigen paard en elk weekend weer tien-

scherp en niet verder dan het scherm van mijn laptop. De bril was in de slaap-

tallen toeristen die de VVV-wandeling van Bergen aan het wandelen waren en

kamer, op het bovenste boekenplankje. Ik zette die op, draaide mij om en toen

breeduit voor het huis bleven staan, elkaar wezen op het bordje met ‘A. Roland

pas viel mijn oog op iets merkwaardig glimmends aan de voet van de grote

Holsthuis’ en vervolgens elkaar hardop uit de folder voorlazen wat voor een

spiegel. De spiegel moest al zijn ingebouwd in 1921, want hij zat in dezelfde

bezienswaardigheid dit was. Enkele keren heb ik hen er op moeten wijzen dat

houten omlijsting als de twee enige vaste kasten. Hij was smal en manshoog.

het huis niet te bezichtigen was. Vooral als ik in de tuin zat, was dat een waar-

Langs de rand zaten dunne en zwarte plekken en middenin een kleine bluts

heid die blijkbaar moeilijk aan te nemen was. Ik overwoog om op zaterdag en

waarin het beeld vertekende. Het was een spiegel met een ruim verleden.

zondag bij het hek te gaan zitten, luidkeels uit het werk van de oude bard voor

En aan de voet ervan lag nu een groot aantal zilveren kralen van verschillende

te lezen en enige betaling te heffen, maar zag ervan af nadat ik de boekenkast

grootte in het rond, alsof iemand een vreemd halssieraad kapot had laten vallen.

had geïnspecteerd en daarin niet alleen veel Robert Graves, maar ook Mary

Iets in mij zette mij doodstil en ik keek. Ongeveer op de plek waar ik met blote

Stewart, Dorothy Sayers en Ruth Rendell had aangetroffen, alsmede een boek

voeten de badkamer was uitgestapt, lag vloeibaar zilver. Terminator II. Kwik-

met Japanse houtsneden van geestverschijningen.

zilver.

Het A. Roland Holsthuis was in 1921 speciaal voor hem gebouwd, ‘een staaltje

In mijn hoofd tolden de associaties door elkaar. Dat kon niet, kwikzilver. Koorts-

van bouwfraude avant-la-lettre’, zoals biograaf Jan van der Vegt mij later zei,

thermometer? Broodje Aap. Ik heb helemaal geen thermometer bij me; trouwens

want toen het omstreeks 2001 verbouwd werd, was bij het strippen van de

bezit ik alleen een elektronische.

muren duidelijk geworden dat ze te dun waren. De dichter had het ’s winters

Een hallucinatie was het intussen niet, zoals bleek toen ik met een los papiertje

vaak zo koud gehad dat hij bij vrienden was gaan slapen.

voorzichtig een duwtje gaf tegen enkele kraaltjes. Die rolden naar elkaar toe en

12

13


Maria van Daalen – Mercurius, de kwikzilverige god van de communicatie

smolten moeiteloos samen tot een groter kraaltje. Wat nu? Afgezien van waar

met ingehouden vrolijkheid, zag ik. Het gebeuren hàd ook een practical-joker-

het vandaan kwam, hoe ruim je kwikzilver op?

aspect, vanwege de spiegellocatie van het kwikzilver.

Het had geen zin om nu het Bert Schierbeekfonds te gaan bellen of het (toen

‘Er is nog mad as a hatter’, liet ik me ontvallen. Zo gek als een hoedenmaker.

nog) Fonds voor de Letteren. Ik had iemand nodig die iets als reparaties deed.

En op de vragende blikken van de andere twee: ‘Hoedenmakers in Engeland in

De sleutelbewaarder vragen natuurlijk, kinderboekenauteur Sjoerd Kuyper, die

de 19de eeuw werkten met kwik. Het werd gebruikt bij de vervaardiging van

vlak achter woonde. Sjoerd was er niet, maar Margje, zijn vrouw, zelf beeldend

vilt voor hoge hoeden. Kwikvergiftiging leidt tot een hoop ellende. Het ziekte-

kunstenaar, was er wel. Ze vond het een vermakelijk verhaal en kwam direct,

beeld omvat ook neuropsychiatrische symptomen. Je wordt er erg vreemd van.’

met, heel handig, een plastic koelkastbakje met dekseltje. Ja, dat was kwikzilver

Als je veertig jaar woont in een huis met een spiegel van kwikzilver en slaapt in

en ze wipte het behendig in het bakje. Wat nu? En waar kwam het vandaan?

de kleine kamer waar zich die spiegel bevindt, dus waar het kwikzilver uit de

De beste optie, vonden we allebei, was die oude spiegel. Te bewijzen viel er

spiegel kan verdampen en waar de damp niet weg kan … dan krijg je natuurlijk

niets, maar ik had intussen al gegoogled hoe je vroeger spiegels maakte en die

hallucinaties. Of als je ze al had, worden ze erger. Worden verschrikkelijk. Het

achterkant met zwarte gaten was heel waarschijnlijk een laagje kwikzilver. En

komt uit de spiegel.

dat laagje liet los.

Jan schudde zijn hoofd. Hij geloofde niet dat de spiegel kwikzilver bevatte en

Nu werd het wel tijd om een fondsmedewerker om raad te vragen. De meest

evenmin dat iemand ziek zou kunnen worden van de verdamping van het minus-

aangewezen contactpersoon was Menno Hartman. Daarna ging het snel. Die-

cule beetje kwikzilver waar een spiegel vroeger mee werd afgedekt. Margje,

zelfde dag nog kwam biograaf Jan van der Vegt kijken, evenals de man die het

tussen ons in, hield het bewijsstuk vast in het koelkastdoosje alsof het een over-

technisch onderhoud van het huis voor zijn rekening nam. De laatste was erg in

gebleven gebakje was1.

zijn wiek geschoten omdat wij dachten dat het van de spiegel kwam, want dat

Maar nadat ze waren vertrokken, kon ik juist het mad as a hatter niet meer uit

kon helemaal niet en het was beslist zijn schuld niet. Nee, dat van die schuld, dat

m’n hoofd zetten. En pas nu ik dit opschrijf, realiseer ik me hoe mooi de door Jan

wilden wij ook niet beweren. Hij liep mopperend rond, maar verdween gelukkig

beschreven autoscopische hallucinaties in het beeld passen van de spiegel als

snel.

vergiftiger. De spiegel, letterlijk en metaforisch, als de kwade genius van een

Toen ging Jan van der Vegt er eens goed voor zitten en begon te vertellen. Over

poëtisch-magisch leven. Opvallend was ook dat Roland Holst tenslotte het huis

de vreselijke dingen die buurvrouw Didia moest hebben meegemaakt en waar-

verliet. Had hij er een vermoeden van dat de hallucinaties met het huis te maken

over ze nooit sprak, maar wel dat ze nachtmerries had; over dat ze nog enige tijd

hadden?

Roland Holsts minnares was geweest. Maar vooral over de hallucinaties waaraan

Maar intussen leken mij de problemen van de psyche van de dichter van geheel

de dichter leed en die in het laatst van zijn leven aanmerkelijk waren verergerd.

andere aard dan die van Didia. Àls het hier spookte, was de grootste kans dat

‘Zijn autoscopische hallucinaties maakten hem het wonen in dat huis op den

het uit haar geschiedenis te herleiden was. Zij moest herinneringen en erva-

duur onmogelijk omdat hij er ‘zichzelf tegenkwam’ in hallucinaties die alles met

ringen mee teruggenomen hebben die niet te dragen waren van verschrikking.

de spiegelwereld en het spiegelbeeld te maken hadden’, zei Jan. ‘Die spiegel-

Vergeleken daarmee leek een koerswijziging in iemands geest door veertig jaar

beeldhallucinaties had hij al voordat hij aan de Nesdijk ging wonen. Daarop is

kwikdampen niet ernstig genoeg om de wat vreemde sfeer te creëren die er

onder meer zijn boek ‘De afspraak’ gebaseerd en dat schreef hij meteen toen hij

inderdaad hing. De dichter was trouwens ruim voor zijn dood verhuisd, terwijl

in 1921 in dat huis was getrokken. Hun oorzaak was voor een deel een inwendige

Didia hier was overleden. Zij had haar zwarte, zieke bagage in huis achtergelaten

stofwisselingskwestie, zo is later vastgesteld.’

toen ze uit haar lichaam wegging en geen verbouwing kon die wegwerken.

‘Maar de spiegel dan’, zei ik. Jan schudde het hoofd. ‘Iemand zal een thermo-

Aan het eind van die dag stond mij nog één ding te doen. Ik liep de tuin in en plukte

meter hebben laten vallen.’ Ik aarzelde. Margje keek van de een naar de ander,

een wondermooie bos van de vele rozen en andere bloemen die mijn julimaand

14

15


Maria van Daalen – Mercurius, de kwikzilverige god van de communicatie

zo kleurrijk maakten, pakte de dienstfiets die bij het huis hoorde en reed naar de

Roland Holst viel voor mij in geen van deze categorieën, maar ik zag hem als een

begraafplaats. Ik legde het boeket bij Roland Holsts grafsteen neer en bedankte

dichter-voorvader en vond het bovendien van beleefdheid getuigen om hem

hem voor de merkwaardige vingerwijzing – welke verklaring ook de juiste was,

te groeten op de weekdag die in mijn religie is voorgeschreven voor het er-

het kwikzilver wees hardnekkig naar de spiegel. Kwikzilver: Mercurius. De god

kennend eerbetoon aan de voorouders zonder wie wij er niet zouden zijn. Elke

van de taal, van de dieven, van alle communicatie, fictie of leugen of wetenschap

maandagmiddag fietste ik daarom met een flinke bos bloemen uit zijn eigen

of poëzie. Van de auteurs, de enige bewoners van het huis.

tuin naar het kerkhof om hem te bedanken voor de gastvrijheid van zijn huis en

In het boek ‘De afspraak’ las ik: ‘Er zijn droomen die nooit vergeten raken, omdat

hem beleefd om inspiratie te vragen. Meestal goot ik daarbij ook nog een flink

zij, hoe spoorloos dan ook, gebeurd zijn’ en vervolgens vertelt Roland Holst over

glas wijn uit op of rond de grafsteen, omdat dat zo hoort, in vodou en omdat

hoe ‘een geheimzinnig vreemdeling’ hem als kind vertelde van een glazen toren

ik ervan overtuigd was dat het hem beslist goed zou doen te weten dat een

‘waarheen roekelooze zoekers van geluk zee kiezen en dien zij bevechten’,

dichter-nazaat graag een glas dronk op zijn goede gezondheid in de Andere

ergens in het verre noorden. ‘Terwijl gij naar uw stoel bij het vuur teruggingt,

Wereld.

begont gij weer te spreken van die ronde glinsterende zaal, uitgebouwd in het

Zijn antwoord daarop, dat voor mijn voeten rolt. Beste Maria, ik weet hier nu de

klinkende water, en gij zeide, dat ik er nooit te veel over moest denken, of het

oplossing van het raadsel van mijn zieker wordende geest: zie mij in deze spiegel, die

ver was daarheen. ‘Er zal een dag zijn, dat je er onverwachts in staat, op het

de toegang is tot de Andere Wereld. De groeten terug uit Spiegelland.

midden van den spiegelenden vloer’.’ En hoe hij, de ouder wordende dichter,

Ik liep naar buiten en liet het zonlicht op m’n gezicht vallen. Welke andere ge-

nu kijkt in de spiegel, die wel de spiegel in het A. Roland Holsthuis moet zijn en

beurtenissen waren er die ongewoon zijn? Er was een keer aangebeld om zes uur

hoe hij zelf zich vreemdeling voelt, ‘de werkelijkheid ontvreemd door het spie-

’s morgens, bij de voordeur aan de achterkant, op een dag dat ik heel vroeg op

gelbeeld’. En ten slotte ‘in datzelfde oogenblik, waarop de wereld breekt tus-

moest zonder dat ik een wekker bij me had (en ook nog geen mobieltje). Er had

schen heimwee en verlangen, zal het dan niet een enkele gebeurtenis zijn, één

niemand voor de deur gestaan, zodat ik de oude bard hardop bedankte voor de

plotseling brijzelen als van een spiegel…’ Ik keek in zijn huis de spiegel in en zag

begripvolle actie.

twee zwarte gaten waar mijn ogen waren, omdat precies daar de spiegelende

En dan was er natuurlijk dat heldergroene kruid dat in metershoge bossen bij

laag verdwenen was.

de keukendeur groeide. Wijnruit. De tuinman liet het staan. Niemand gebruikt

2

wijnruit in de keuken, vermoed ik en het is de vraag of dat vroeger anders was. Kwikzilverdampen of stofwisselingsstoornis. Toch, net iets vreemder dan de

Maar omdat het bij de keukendeur groeit, lijkt het alsof het ooit als keuken-

glinsterende druppels op zich, is, dat het zich blijkbaar nooit eerder en nooit

kruid bedoeld was. Zou er nog iemand zijn die weet waar het goed voor is? Het

erna heeft voorgedaan. In het schrijversgastenboek wordt nergens melding ge-

is een prima middel tegen zwarte magie. Wijnruit stuk wrijven in koud water

maakt van mercury in de slaapkamer, ook niet in de latere jaren, na mijn verblijf.

en daarmee het huis dweilen: geheid dat de spoken uit de zieke ziel van Didia

Ik heb ook hier een verklaring voor, maar die is natuurlijk geheel en al de mijne

verdwenen zijn voordat het is opgedroogd. Het is niet ongebruikelijk in de

en ik zal die hier uitschrijven zonder dat ik er iemand van hoef te overtuigen.

magie dat men de helende substantie vindt op of bij de plek waar het kwaad zich

Vanaf de eerste maandag die ik doorbracht in het A. Roland Holsthuis, had ik

mani­festeert. Vodou is ook een natuurgodsdienst, met de nadruk op ‘natuur’ als

speciaal voor de oude bard een klein voorouderaltaar gemaakt in de woon-

helende aanwezigheid.

kamer, compleet met foto’s en boeken en kaarsen en verse bloemen die ik elke

Toen ik twee jaar later tot mambo asogwe, vodoupriesteres, gewijd was en terug-

maandag uit de tuin haalde. In de religie die ik praktizeer, vodou, is aandacht

kwam uit Haïti, heb ik het Fonds voor de Letteren aangeboden om het A. Roland

voor de voorouders de eerste plicht; wij leven ‘in een wolk van getuigen’, om

Holsthuis te ontspoken, dit geheel gratis. Ik ben daartoe bevoegd zoals een

mijn calvinistische voorouders te citeren en die getuigen hoeven geen bloed­

rooms-katholieke priester het exorcisme kan praktiseren – en ik heb inmiddels

verwanten te zijn. Vrienden, minnaars, role models, dat mag allemaal.

meermalen huizen ontspookt met goed gevolg.

16

17


Maria van Daalen – Mercurius, de kwikzilverige god van de communicatie

Bij het Fonds wist men niet goed wat men met mijn voorstel aanmoest; het werd

Zachary Schomburg

in ernst aanvaard, maar afgewezen. Niettemin: het aanbod staat. Ik garandeer 3

dat elke toekomstige huurder na mijn werk daar goed slaapt. Misschien een heroverweging waard voor het (inmiddels) Nederlands Letterenfonds? Het Fonds gaf mij de mogelijkheid om in 2005 in het A. Roland Holsthuis te verblijven en in 2007 een reisbeurs om de reis naar Haïti te maken; het lijkt mij niet meer dan normaal om daar iets nuttigs tegenover te stellen: dus, onder dank aan het

Herenkostuum Ingeleid en vertaald uit het Engels door Bart De Block

Fonds voor de Letteren, dit verhaal, alsmede het aanbod van een vrolijk magisch spektakel. Vrij toegankelijk, fotografen welkom.

Zachary Schomburg is de auteur van de dichtbundels Scary, No Scary (2009) en The Man Suit (2007). Hij vertaalde gedichten van de Russische dichters Andrei SenSenkov en Irina Shostokovskaya en maakte een DVD met zijn poëziefilms onder de titel Little Blind Thing. Samen met Mathias Svalina geeft Schomburg het magazine Octopus uit en runt hij de kleine uitgeverij Octopus Books. De gedichten van Zachary Schomburg bevatten macabere personages zoals monsters, dubbelgangers en dode presidenten. De gedichten zijn even duister als komisch en laten zich lezen als anekdotische fabels in de vorm van prozapoëzie. Schomburg’s poëzie is vormvernieuwend, maar tegelijk ook een tikje lyrisch. Bovenal brengt de auteur in zijn poëzie eerlijkheid in balans met ironie, een speels taalgebruik met een onvermijdelijke, verdrietige ondertoon. De vier volgende gedichten komen uit The Man Suit.

1 Margje heeft het kwikzilver meegenomen toen ze wegging en nu, mei 2010, staat het daar thuis nog steeds, zo laat ze me weten -- met de vraag of ze het cadeau zal doen aan het Letterkundig Museum? 2 Margje e-mailt me: ‘Maar het verhaal dat hij zijn huis is ontvlucht omdat hij zichzelf niet meer in de spiegel weerspiegeld zag bezorgt mij nog altijd kippenvel.’ 3 Jan e-mailt me: ‘Zou je dat huis echt willen ‘ontspoken’? Laat de schim van de oude dichter er af en toe eens terugkomen. Hij doet niemand kwaad, zit op die lege vliering waar jouw zuster naartoe klom en kijkt tevreden naar omlaag, waar hij aardige dichteressen (of prozaschrijfsters) in zijn slaapkamer ontwaart. Laat hem dat plezier in het hiernamaals. Een enkel kwikbolletje als teken van zijn aanwezigheid (psychisch en een beetje fysiek) op die vliering doet niemand

Filmpjes en meer vertaalde gedichten van Zachary Schomburg op kh06.klugerhans.net.

schade.’

18

19


Zachary Schomburg – Herenkostuum

Monster Hour

Eilanden in de Zwarte Nacht

Tijdens Monster Hour was er altijd een monster dat opkwam

Mijn gesprek met de bijlmoordenares op het feest van de

en iedereen in het publiek probeerde te vermoorden. Niemand

Jenkinsen was eigenlijk nogal pijnlijk. Ik excuseerde me

verwachtte dat, zelfs niet de producers aan wie het monster

voor mijn ongeremde nieuwsgierigheid en vroeg naar haar

verteld had dat hij een paar bluesnummers ging spelen op de

slachtoffers en haar voorliefde voor de bijl. Maar ze praatte

piano. Het monster verontschuldigde zich na iedere show en

niet. Ze miste een volledige arm. Met de belangrijkste

vroeg om een nieuwe kans. Ik wil deze keer een paar grappen

resterende vingers rolde ze de steel over haar glas met wijn.

vertellen, zei hij dan. Maar keer op keer brak hij zijn woord en

Het voelde al gauw aan als een verhoor en ze keerde terug

probeerde iedereen te vermoorden. Uiteindelijk vervingen de

naar de bank met de andere bijlmoordenaars. Ze hadden dolle

producers hem door een gorilla in mensenkleren die opkwam

pret.

en een Wurlitzer bespeelde, maar ze veranderden nooit de naam van de show. Het bleef altijd Monster Hour. Ik denk niet

Bij het indoor warmwaterbad was een groepje schaars geklede

dat iemand toen nog begreep wat een monster eigenlijk was.

Chinese waterfolteraars herinneringen aan het ophalen. Enkele zelfmoordterroristen liepen samen naar het toilet. Ze praatten erover om later eens een partijtje volleybal te spelen. Ik ging naar de keuken en haalde een handvol party mix, vooral zoute stokjes en borrelnootjes, en stond daar in m’n eentje in het midden van de kamer waar ik onopgemerkt veranderde in mijn impressie van Frankenstein. Iedereen vond dat hilarisch en hun plezier groeide stelselmatig, voedde zich aan zichzelf, omsingelde me van alle kanten en slokte me volledig op.

20

21


Zachary Schomburg – Herenkostuum

Brief aan Wijlen de baron

Debuut

geen enkele vis. Ik zit in de donkerste hoek van de bar

Bedankt voor de long.

met mijn biertjes

Ze werkt prima.

en draag een lampenkap.

Het is de andere

Kraak wat walnoten.

waar ik mee inzit tegenwoordig.

Kraak wat walnoten

Maar desondanks

met mijn nieuwe klauw.

verliet ik het huis voor de eerste keer sinds Halloween – liet mijn haar knippen, haalde een paar dingen op. Het kapsel achtervolgt me in mijn dromen, wil me vermoorden, jaagt me van de klippen. Ik kon niet slapen dus groef ik een tunnel in mijn achtertuin. Aan de andere kant lag een country- en westernbar die ik sindsdien bezoek met religieus fanatisme. Het is de eenzaamste plaats waar ik ooit geweest ben. In plaats van een jukebox staat er een aquarium maar ik zie

22

23


Zachary Schomburg – Herenkostuum

Ik ben niet Carlos

Er is een heel woud buiten Saginaw vol boommachines die geprogrammeerd zijn om mij aan te vallen. Wanneer ik volledig stil ben, kan ik ze horen plannen smeden. Het klinkt als een zachte wind. Er is al drie weken geen maan geweest en ik denk dat ze ermee begonnen zijn. Het bewoog door hun ledematen als een geest die schaduwen maakt. Vergeet niet: dit zijn geen echte bomen. Ze hebben geleerd om andere boommachines te maken en ze hebben mijn huis in ranchstijl volledig omsingeld. Het is nu een blokhut. Soms telefoneren ze me en fluisteren. Geef ons het heren­ kostuum, Carlos. Geef ons gewoon het herenkostuum.

24

25


Rozalie Hirs

helder prangend oog van een reus grijs net als jij op den duur een dwerg maar dan zal je niet meer twee horens als een boog en boog overvloedig aan weerskanten zijn veel groter dan het lijf

Bij toeval en de sterren

en vuistdik ten noordwesten van het rode oog ligt hoop op sterren een open veertienhonderdtal met zeven zusters zo jong of jonger nog dan spitzer zegt de telescoop voor de aarde zwaait

vanaf het einde van de zomer zichtbaar tussen negentig graden noorderbreedte aan de hemel gelegen naast driehoek en een zuiderbreedte van zestig graden begint de lente met liefdesvissen een schaperig hoofd gemakkelijk in bed te krijgen dat weet ik niet voor de gouden vacht en trouw wolvenloos garen spinnende weersverwacht vandaag

er wat honderd miljoen jaar onder de zuidhoorn voor gele heksen bezem stelend op de vlucht zweeft krabnevelig een gaswolk als zucht van supernova koortsachtige overblijfselen in vlammende roodblauwe filamenten het stof met een snelheid van achttienhonderd kilometer per seconde wegschietend er middenin een soort neutronenbom

een spiraalarm aan zijn zijde

26

27


Rozalie Hirs – Bij toeval en de sterren

naast eenhoorn en kleine hond zitten halfbroers in zichzelf al dubbelsterren van schijn en wijzen een helderste zoon van jawel die zwaan van leda aan zijn broers linkervoet zit iets van neveligheid zelfs bij storend maanlicht of lichtververvuiling daar zie je een jonge sterrenhoop een paar honderd miljoen jaar geleden door zwaartekracht ontstaan uit een gigantische moleculaire wolk nog steeds

de kreeft geeft zijn gang aan de waterslang steeds wijzen zijn scharen naar beneden een kleine mist naast zijn hoofd of hart in zeventienhonderd negenenzestig door messier opgelost een kleine wolk volgens ptolemeus één van de zeven nevelen aan de hemel de levenden een wolkige ster van witte dwergen rode reuzen dichtbij de ecliptica staat hij de maan trekt aan hem voorbij

in snel tempo uit elkaar vallende kleine sterren terwijl op tienduizend lichtjaar de eskimonevel straalt met brede lach zijn ronde kraag in het centrum van dit sterrenbeeld schijnende maker van het al

28

29


Rozalie Hirs – Bij toeval en de sterren

geen zwijm van brons zelfs naast de grote beer valt het haar van berenice extremiteiten naast haar louter blijk van glans gouden planeten en sterren aan je hemel lijken ja haast elkaar te raken onderling net zo ver als van je voorhoofd hart je wenkbrauwen zelfs krijgen een naam van diepe ruimte zien we wat manen verder spiraalvormige melkwegstelsels tussen heup of smalle rib van de tweede generaal

30

een matrix met armen en benen waar in september de zon en korenbloemen bloeden geboren wordt het allergrootste melkwegstelsel bolvorming niet plat zoals dat van ons daar het zwarte gat een doorsnede van honderdzestigduizend lichtjaar heeft een massa van twee tot drie miljoen keer de zon zo zwaar zo lichtnemend

31


Rozalie Hirs – Bij toeval en de sterren

door slang en wolf op handen gedragen komt de weeg met zijn schalen tevoorschijn uit de schorpioen au! dat waren nog eens scharen van een schorpioen ze doen geen pijn hoor nu ze van de weegschaal zijn duizenden jaren geleden de zon passeert tijdens een precies even lange dag als nacht oordeel deelt voorjaar najaar toen en nu

32

pas als orion in het westen verdwijnt in het oosten de grote S van de schorpioen verschijnt in china azuren draak voor ons maar kort boven de horizon de zon reist in zes dagen door hem heen eet wolf hem stukje bij beetje neemt weegschaal voor zijn armen de scharen dichtbij de rode reus staat daar alweer een opengelegde hoop sterren geen opgeheven staart in nevelen gehulde kattenpoten twee rode zijn voorhoofd en aderen angstaanjagend orion najagend

33


Rozalie Hirs – Bij toeval en de sterren

kijk je naar het midden van je melkweg staat daar een schutter zijn knie en oog dan wel elleboog in de aanslag onzichtbaar gespannen pees tussen de borealis- en australiszijde van zijn schietboog door oplichtende stof en donkere banen heen heeft de zandloper het theepotje getild langs de omegaen trifidnevel dieprood in zijn centrum blauwe sterren tussen lobben met twee graden ten noorden van de lagune een voortdurende stervormende open hoop sterren in een w virginis-veranderlijke met passende helderheid vond chandra de eerste zo snelle pulsar die iedere drie milliseconden roteert als een vuurtoren zijn straal pulseert

34

geitvis of zeegeit schept het goed de dingen uit diep water brengt ze naar sommige mensen ons misschien zelfs met zijn zwakke schijnsel is dit sterrenbeeld maar moeilijk te vinden bijna onzichtbaar nieuws waar bergen voor beklommen landschappen voor leeggegeten worden kale bergtoppen weer kaatsend al tijd bij na af e c h o

al tijd bij na af

35


Rozalie Hirs – Bij toeval en de sterren

superreus met een waterfles aan zijn heup zijn been en scheenbeen zwichtbaar wanneer de nijl stijgt de waterdrinker aan de hemel in juni vol in het zenit water verlengende hoop op een goede afloop oogst het sterrenbeeld niet bijzonder helder in de vierde magnitude raast de helixnevel met open mond saturnus benevelend in beraad met de wijngever

op de vlucht voor een angstaanjagend monster zeg katrina in dieren veranderend in vissen zonder kieuwen aan de hemel sterren bij elkaar gehouden door een touw of liefdesvissen met hun diepe ruimte object spiraalvormig melkwegstelsel waar je anderhalve graad oost-noordoost van e-piscium van bovenaf op kijkt als ware het k

zijn veranderlijke schijnsel helderst in het water zwakst in de lucht

voor Henri Deluy amsterdam los angeles april–mei 2010

36

37


Marie Meeusen

presences all suffering transfiguration with contact with a single mysterious Thing that was our fate and was sooner or later going to kill us – the Curandero

3

crooning keeping up a very tender, repeated and then changing simple tune, comfort sort of, God knows what signified – seemed to signify some point of reference I was unable to contact yet – I was frightened and simply lay there with

Ayahuasca

wave after wave of death-fear, fright, rolling over me till I could hardly stand it, didn’t want to take refuge in rejecting it as illusion, for it was too real and too familiar – especially as if in rehearsal of Last Minute Death.’

I must give up the attempt to explain, to seek any answer in terms of cause and

Burroughs beantwoordt de brief van zijn doodsbange vriend en stelt hem gerust.

effect and prediction, leave behind the entire structure of pragmatic, result

Of wijst hij hem terecht? ‘Dear Allen: There is no thing to fear. Vaya adelante.

seeking, use seeking, question asking Western thought. I must change my

Look. Listen. Hear. Your AYUASKA consciousness is more valid than ‘Normal

whole method of conceiving fact. (William Burroughs, The Yage Letters)

1

Consciousness’? Whose ‘Normal Consciousness’? Why return to? Why are you surprised to see me? You are following in my steps. I know thee way. And yes

Doodsbange beatpoet

know the area better than you think. Tried more than once to tell you to com-

‘Yage is a deal of tremendous implications, and I’m the man who can dig it.’

municate what I know. You did not or could not listen.’

4

William Burroughs klinkt zelfverzekerd wanneer hij in mei 1952 aan zijn collega beatpoet Allen Ginsberg kenbaar maakt dat hij vastbesloten is om het raad-

Ayawat?

selachtige plantendrankje te traceren in de Zuid-Amerikaanse jungle. Of was

De psychotrope drank ayahuasca helpt – doorgaans door middel van sterke

Burroughs wanhopig? Hij had net in een dronken bui zijn vrouw doodgeschoten

visioenen – de ‘drinkers’ om onder begeleiding van een sjamaan de oorzaken

en was verslaafd aan allerlei drugs. Maar los van zijn intenties kan Burroughs

van fysieke en emotionele ziektes, blokkades en verslavingen te ontdekken.

beschouwd worden als een heuse yagé-pionier. Er waren hem een aantal bo-

Het mengsel kent verschillende benamingen, waarvan de etymologische

tanisten voorgegaan, zoals de wetenschapper Richard Evans Schultes, die het

verklaringen niet voor de poes zijn. In het Quecha betekent aya geest, dode,

2

eerste verslag schreef over yagé of ayahuasca , het brouwsel dat al eeuwenlang

voorvader of ziel. Huasca is een touw of liaan. In het Engels vertaalt men aya-

tot de spirituele tradities behoorde van amazonevolkeren. Maar verder was het

huasca vaak als ‘vine of the soul’, maar ook ‘vine of the dead’ is een courante

in 1952 in de westerse wereld nog erg stil rond ayahuasca. De missionarissen

vertaling. Alle mogelijke woordverklaringen opsommen, zou ons net zoals een

die de lokale ‘hekserijen’ bewaakten, konden nog tien jaar op hun beide oren

uitgebreide uitleg over de chemische samenstelling te ver leiden. Ayahuasca

slapen, tot in 1963. Toen verscheen, na enkele voorpublicaties in verschillende

is immers zo ingewikkeld als chemie en psychofarmacologie maar kunnen zijn.

literaire tijdschriften, The Yage Letters. Het kon daarna pas uitgroeien tot een

Om te beginnen is er een groot scala aan botanische bronnen en een oneindige

cultboek van de eerste experimentele generatie. En zelfs dit cultgehalte mag, in

hoeveelheid bereidingsmethodes. De twee hoofdbestanddelen zijn de schors

tegenstelling tot Burroughs’ debuut Junkie of zijn bekendste werk Naked Lunch,

van de liaan Banisteriopsis caapi en de bladeren van de chacruna of chapropanga,

niet overschat worden.

planten die relatief gezien een behoorlijke hoeveelheid van de psychoactieve

Zeven jaar na ‘Bill’ ligt Allen Ginsberg in de knoop met zijn schrijversimago dat

stof DMT bevatten.

ondertussen groter is geworden dan hijzelf. Hij besluit om Burroughs’ pad te

Het boek The Yage Letters is, net zoals ander publicaties over het brouwsel, zo

volgen en neemt deel aan een ayahuascaceremonie. Dat blijkt heviger te zijn

goed als onvindbaar in boekhandels en bibliotheken. Maar wat daar ontbreekt,

dan hij op voorhand kon vermoeden. ‘The whole hut seemed rayed with spectral

biedt het internet in overvloed. Wie eventjes doorklikt, botst op verslagen van

38

5

39


Marie Meeusen – Ayahuasca

6

bekende gebruikers als Paul Theroux, Tori Amos en Sting en een verrassend 7

Het sjamanistische, rituele kader toelichten is makkelijker dan een sluitende

subjectief verslag van Kira Salak op de site van National Geographic : ‘I’ve told

definitie geven. En het is nog moeilijker een antwoord te geven op de vraag wat

no one this time – especially not my family. I grew up among fundamentalist

ayahuasca kan doen. Eén ding is zeker: ayahuasca maakt indruk, grijpt in, ver-

atheists who taught me that we’re all alone in the universe, the fleeting dramas

andert. Gezien mijn geringe ervaring met de plantenmengeling en mijn kennis

of our lives culminating in a final, ignoble end: death. Nothing beyond that. It

die niet veel verder gaat dan nieuwsgierigheid, wil ik dit onderwerp zeer voor-

was not a prescription for happiness, yet, for the first couple decades of my life,

zichtig behandelen. Ik zal behalve een aantal boeken en internetbronnen ook

I became prideful and arrogant about my atheism, believing that I was one of

persoonlijke getuigenissen van een aantal vrienden verwerken. Ik stelde ze per

the rare few who had the courage to face life without the “crutches” of religion

e-mail de vraag ‘Welk effect heeft ayahuasca op jouw leven gehad?’. Deze vraag

or, worse, such outrageous notions as shamanism. But for all of my overweening

is vanuit verschillende perspectieven meteen de centrale vraag van dit essay.

rationality, my world remained a dark, forbidding place beyond my control. And

Vaya adelante.

my mortality gaped at me mercilessly.’ Er zijn ook sektarisch aandoende sites waarop in de grootste aanbidding over

Het westerse ego

de plant en de begeleidende goden en voorouders uit de visioenen wordt ge-

‘Most outsiders have assumed their yajé visions were due solely to psychedelic

schreven. Deze aanbidding zal leken afschrikken, maar voor wie kennis heeft

alkaloids in the plants, and they have looked no further. I believe the lack of un-

gemaakt met de helende krachten van de plantenmengeling is ze niet eens zo

derstanding is due to the fact that anthropologists are bound by scientific ethics

vreemd. Wat opvalt, is dat de ‘ernstige’ gebruiker ayahuasca geen drug wil

to discard supernatural explanations, and most other aficionados, like myself, are

noemen. In overeenstemming met de traditie van de inheemse ayahuasqueros

too deeply conditioned by their materialistic Occidental upbringing to believe in

spreekt men steevast over een ‘medicijn’.

spiritual realms. Also, relatively few of the non-professionals who experienced

Vijftig jaar na The Yage Letters groeit de bekendheid van ayahuasca in het westen

yajé have undergone long-term apprenticeships, a process which may be essential

gestaag. Er is zelfs sprake van een heus ayahuascatoerisme, waarbij westerlingen

to understanding yajés full visionary and healing powers.’ Jimmy Weiskopf, auteur

naar Zuid-Amerika trekken om in de jungle aan sessies deel te nemen. Maar je

van het boek Yajé: the new purgatory. Encounters with Ayahuasca , slaat de nagel op

hoeft niet zo ver te reizen om kennis te maken met het medicijn. Bepaalde ac-

de kop. Het wetenschappelijke onderzoek naar de samenstelling en effecten van

tieve bestanddelen, die in tegenstelling tot het mengsel wel legaal zijn, kan je

ayahuasca is zeker aan te moedigen, maar niet afdoende voor wie meer wil weten

vrij op het internet en in smartshops kopen. Deze verkoop staat echter ver af

over ayahuasca of zijn ervaring achteraf wil kaderen. De Colombiaanse yagé-

van de echte ayahuascatraditie en dat niet alleen omdat de typische samenstel-

traditie zou me voor mijn eerste sessie een universitario noemen, een geschoolde,

ling ontbreekt. Ook de sjamanistische omkadering en spirituele traditie zijn

urbane drinker met een intellectuele nieuwsgierigheid tegenover het medicijn. Ik

onmisbaar voor ayahuasqueros. Met deze traditie maak je wel kennis als je een

bevond me tijdens mijn eerste sessie in een kluwen van moeilijke familierelaties

sjamaan kent die in de jungle werd opgeleid en nu in onze contreien ceremonies

en had een pijnlijke liefdesbreuk achter de rug. In mijn directe omgeving hadden

begeleidt. De afgelopen drie jaar nam ik twee keer deel. De gevolgen waren, alle

al een aantal vrienden ayahuasca gedronken. Als je bovendien een portie rebellie

scepsis ten spijt, bijzonder ingrijpend voor zowel mezelf als voor de mensen in

tegenover de hyperrationele westerse ethiek in acht neemt, een ethiek die iedere

mijn nabije omgeving. Ik moest – in tegenstelling tot Burroughs – weliswaar niet

vorm van spiritualiteit buiten haar grenzen probeert te houden, krijg je een be-

afkicken van een opiumverslaving, maar stopte na mijn tweede sessie radicaal

hoorlijk beeld van mijn drijfveren om deel te nemen aan een sessie. Toch heeft ook

en succesvol met roken, zonder dat dit me in tegenstelling tot vorige pogingen

dit verhaal twee kanten. Want lijnrecht op die nieuwsgierige rebellie staat een

enige moeite kostte. En dat is alleen het meest tastbare bewijs van de kwali-

behoorlijk kritische, zelfs achterdochtige houding tegenover alles wat ‘zweverig’

teiten van de plantenmengeling.

is. Eén ding is zeker. Deze houding is houdbaar voor en eventueel zelfs na de er-

42

8

43


Marie Meeusen – Ayahuasca

varing. Maar tijdens het drinken heb je er helemaal niets aan. Dat heeft Burroughs

than any actual life could be,” actually does describe ayahuasca. Drinking the

ook mogen merken, nadat hij nota bene aan het begin van zijn reis de medicijnman

brew can blast you off the scale of intensity, which is why it is so important to

‘the most inveterate drunk, liar and loafer in the village’ had genoemd.

have an experience guide nearby.’

Bruce Parry, de Britse reporter die voor het programma Tribes vrijwillig deelnam

Dat je je niet mag verzetten en je ego niet mag laten doorwegen zijn twee

aan sjamanistische rituelen van inheemse stammen over de hele wereld, schreef

gulden regels die op voorhand aan de geïnteresseerden worden meegedeeld.

9

op de BBC-site een verslag van zijn ervaring . ‘Whatever your school of thought,

Daarnaast gaat de sjamaan grondig na welke medicijnen je neemt. Bepaalde

it is certainly one of the most profound experiences imaginable (or more cor-

combinaties (bijvoorbeeld met antidepressiva) kunnen ronduit gevaarlijk zijn.

rectly unimaginable as it is almost defined by its inexplicability)!’ Parry staat

Hij raadt je ook aan op voorhand een licht dieet te volgen. Bovendien wordt je

versteld, maar niet op de manier die hij verwacht had. Wat hij gedurende uren

gevraagd om je intenties vooraf voor jezelf op te schrijven en in de dagen voor

moest doorstaan, was een lang en hopeloos gevecht met zijn ego. ‘I’m quite

en na de ceremonie seksueel non-actief te blijven.

proud of my inquisitiveness usually and I like questioning everything and not

In de e-mail die de deelnemers krijgen, staat het volgende: ‘Het medicijn zorgt

blindly believing ‘just because’. But what was interesting this time was that I

er onder meer voor dat alle overbodige informatie verwijderd wordt en dat al

was on the outskirts of my self looking in. My ego was rattling on in its usual way

wat niet in het lichaam aanwezig dient te zijn, getransformeerd en weggehaald

but this time it wasn’t making any sense. It was almost like background ‘white-

wordt. Dientengevolge is de eerste functie van het medicijn schoonmaak, pu-

noise’, just a clutter of questions for the sake of it. At first I was fascinated by

rificatie en zuivering.’ Deze zuivering is in de meeste gevallen zeer letterlijk

this alternative view of my ego’s insatiable ability to question and disbelieve,

te nemen; het ritueel wordt niet voor niets ook la purga, purgering, genoemd.

but after an hour or so it was becoming a horrible rant. (…) For a short while, my

Daarom neemt iedereen naast een slaapzak en water ook een emmertje mee.

rationality had become irrational and I could not shut myself up.’

Het braken heeft overigens weinig te maken met braken nadat je een avond te

Is Parry dan teleurgesteld over zijn ervaring? Nee. Uit zijn relaas spreekt een

veel hebt gedronken. Het bevrijdt de drinkers van emotionele blokkades en

grote dankbaarheid voor de les die hij tijdens de helse sessie geleerd heeft.

opent deuren naar nieuwe paden tijdens de ceremonie.

‘And my lesson was clear. It was: Bruce – stop thinking you know better than

Als de zon ondergaat, gaan alle aanwezigen in een kring zitten. De sjamaan

everyone. Yes, you’ve had some great life experiences and you have a respec-

vertelt kort wat meer over de ayahuascatradite en stelt de muziekinstrumenten

table insight to some subjects, but you’ve got to deflate that ego of yours, stop

voor: het snaarinstrument arco de duende, een ratel die maracas heet en een

thinking of the clever riposte before the other person has even finished talking.

chacapa, een ritselende bundel bladeren die hij gebruikt om je door middel van

Be in the moment and listen, yes listen to others.’

aanrakingen door moeilijke momenten te helpen. Deze instrumenten zullen bespeeld worden tijdens het zingen van icaros, tradionele liederen die de ce-

Het ritueel

remonie in goede banen leiden. De sjamaan herhaalt ook nog eens de belang-

Ervaringen als die van Bruce Parry zijn heel herkenbaar. Wie denkt dat hij de

rijkste gebruiksaanwijzingen. Contact zoeken met je buren wordt bijvoorbeeld

hele wereld die volgt op het drinken van de bruine thee kan controleren, komt

afgeraden. Wie het te moeilijk krijgt, moet hem een teken geven en zal worden

op zijn minst bedrogen uit. Onafhankelijk van je intenties en instelling vereist

ondersteund. Daarna geeft hij een stok, de bacculo, door. Als je de stok in je

ayahuasca totale overgave. Spacecowboys die vooral eens lekker van de wereld

handen krijgt, vertel je kort wat je intenties zijn. Het is absoluut niet gegaran-

willen zijn, nemen dus beter hun toevlucht tot een ander middel. Het nemen van

deerd dat deze thema’s ook aan bod zullen komen, al bestaat die kans wel. Het

ayahuasca is een zodanig intense ervaring dat de sjamanistische omkadering –

medicijn kiest zelf welk probleem, welke blokkade het eerst moet worden aan-

die overigens niet voor niets al honderden jaren oud is – geen overbodige luxe

gepakt. Nadat de bacculo rondgegaan is, krijgen alle deelnemers één voor één

10

is voor de deelnemers. Joan Parisi Wilcox houdt in haar boek een soortgelijk

een klein glaasje van het bruine drankje aangeboden dat erg smerig smaakt. De

pleidooi en verwijst hierbij naar een dichtregel van Wallace Stevens. ‘ “Intenser

sjamaan drinkt zelf ook. Wie dat wenst, kan in volgende rondes nog een glaasje

44

45


Marie Meeusen – Ayahuasca

krijgen. De ceremonie duurt een paar uren. De daaropvolgende ochtend volgt

energetische fundamenten, daar kunnen we ons nog iets bij voorstellen. Het

er een sharing. Daarin kan je met de groep delen wat je gevoeld en meegemaakt

begrip ‘spirituele realiteit’ is al minder verteerbaar voor het mild sceptische

hebt. Uiteraard mag je dit ook voor jezelf houden.

brein. Maar wat moeten we met de archetypes, mythes, legendes? Kan Jung hier

Dat de sjamanistische omkadering van de ceremonies sterk gewaardeerd wordt

misschien een handje helpen?

door de deelnemers bleek ook uit de getuigenissen die ik opgestuurd kreeg.

Wie ayahuasca drinkt, maakt veel kans te belanden in een universum van na-

‘Tijdens de ceremonie ben ik emmers beginnen te huilen, ik kon maar niet

tuurkrachten, voorouders, kwade en goede geesten, positieve en negatieve

ophouden. Op het moment van mijn diepste verdriet kreeg ik troost van de

krachten. Kortom: een wereld bestaande uit allerlei begrippen die in ons wes-

sjamaan en werd er warme rook op mijn rug geblazen. Dat gevoel was zalig, on-

terse vocabularium door hun zweverige connotatie tekort lijken te schieten.

beschrijfelijk. Er is mij toen heel veel duidelijk geworden. Sindsdien is het alsof

Daarom was ik blij toen de kaskraker Avatar van James Cameron deze winter in

ik een pak lichter door het leven ga. Bovendien was de begeleidende muziek die

de bioscoopzalen verscheen. Normaal gezien zou ik de eerste zijn om de plat-

live gespeeld werd tijdens de ceremonie echt hemels, waardoor dit voor mij een

getreden paden in deze film te bekritiseren, te vloeken op de zwart-wittegen-

onvergetelijke ervaring was.’

stellingen en de duidelijk moralistische boodschap. Maar nu was er plots een massaproduct waaraan ik mijn ayahuasca-ervaring kon ophangen. Naast de

La pinta

vergelijkbare strenge moraal herkende ik in de film immers de jungle, het felle

Het boek Yajé: the new purgatory bevat een glossarium. Daarin kan je lezen dat

kleurenpalet , de sterke, intuïtieve band met de natuur die de Na’vi onder-

de chacapa ook rama genoemd wordt. De definitie luidt: ‘Literally branch or

houden. En met mij zagen zoveel anderen het verband. De googlecombinatie

bough. The word used in Colombia for the fan or cluster of tied leaves (usually

‘ayahuasca + avatar’ leidt ons in de eerste plaats naar de blog van Meghan . Zij

of a certain bamboo) employed to conjure illness and evil spirits in yajé ceremo-

vult de overeenkomsten verder aan. De ‘tree of souls’, de boom die de blauwe

nies.’ Waarom ontbraken de kwade geesten in de definitie die twee alinea’s ge-

wezens wijsheid schenkt, lijkt puur etymologisch sterk op ayahuasca, ‘the vine

leden gegeven werd? Dit bewijst hoe moeilijk het is om de reis, de trip, kortom

of the souls’. En is de naam Eywa, de leidende kracht en identiteit van de Na’vi,

het visionaire stadium la pinta te beschrijven. Wat men ervaart en ziet tijdens la

niet hetzelfde als aya? Blijkbaar werd de sjamanistische initiatierite die de held

pinta is erg persoonsgebonden. Bovendien is het ook mogelijk dat bepaalde ge-

Jake moet doorstaan uit het originele script geknipt. Enzovoort, enzovoort.

13

14

volgen van een ceremonie zich pas maanden later voordoen. Met een scheikundeknobbel of een uitgebreide botanische kennis kan je een vrij precieze uitleg

Bij aanvang van de eerste sessie was ik doodsbenauwd. Deze angst bleek

geven over de stoffen in de plant die de visionaire en telepathische effecten

onterecht. Na la purga, het overgeven en la chuma, de kaleidoscopische en

veroorzaken. Maar heel wat vragen blijven voor de wetenschap onbeantwoord.

fluorescerende beelden, volgde een erg koesterende ervaring die één grote

Hoe komt het dat meerdere deelnemers soortgelijke visioenen kunnen hebben?

‘oerherinnering’ leek. Tijdens het sterkste moment uit deze ceremonie lag ik op

Waarom duiken totemdieren herhaaldelijk op? Hoe kan het dat er mensen zijn

de bank bij mijn grootouders, in een kamer van het huis waar ze woonden toen

op wie chacruna, de plant die voor het visionaire effect zorgt, geen vat lijkt te

ik nog een kleuter was. Het bruingestreepte, ruwe kleedje op de bank prikte

krijgen? En is ayahuasca, zelfs wanneer het in een sjamanistische context ge-

in mijn wangen. Ik rook de geur van mijn grootvaders sigaretten vermengd met

bruikt wordt, wel echt zo ongevaarlijk?

de geparfumeerde, oude huid van mijn joodse grootmoeder. Maar ik zag niet

11

Alex Polari de Alverga schrijft ‘The drink per se is the vehicle, the sacrament.

alleen mijn grootouders terug. Naast hen stonden mijn moeder en de familie

Its ingestion reorganizes our organic, neurochemical, and energetic founda-

van mijn grootmoeder, die om het leven kwam in de gaskamers van Auschwitz.

tion, adjusting us to spiritual reality and its multiple meanings. (…) After this

Plots begreep ik wat er zoveel generaties geleden al niet meer was. En hoe dit

12

phase, the miração comes and archetypes, myths, and legends emerge for the

gemis zestig jaar later nog steeds getransformeerd en doorgegeven wordt.

collective unconscious.’ Die reorganisatie van organische, neurochemische en

Familiebanden zijn wel vaker een thema in de ceremonies. Een goede vriendin

46

47


Marie Meeusen – Ayahuasca

vertelde het volgende: ‘De sessie liet een sterke indruk op me na, omdat ik plots

tot de andere kan leiden en hoe patronen worden overgezet of omgekeerd. De

wist dat ik enkele dingen die ik voordien niet belangrijk achtte ineens echt kon

liefde voor een persoon kan ongekend intens aanvoelen – dat heb ik zelf gelukkig

begrijpen. Dit begrijpen lijkt op een soort zesde zintuig dat bestaat uit alle

mogen ervaren – maar evengoed kan ayahuasca zorgen voor een noodzakelijk,

zintuigen en daardoor een diep verstaan tot gevolg heeft. Ik leerde meer over

maar pijnlijk inzicht in een relatie. Een vriendin getuigt: ‘Ayahuasca hielp me om

positieve en negatieve herinneringen, de band tussen het emotionele en het

de moed te vinden een punt te zetten achter een uitputtende liefdesrelatie. Het

fysieke. Zo begreep ik plots hoe de scheiding van mijn ouders een indruk had

bracht me dichter bij mijn essentie, verder op mijn levenspad. Het hielp me inzicht

nagelaten in mijn lichaam.’

te krijgen in al mijn relaties (werk, familie, liefde, kinderen, ...) en gaf concrete

De zintuigen werken beduidend anders tijdens een ceremonie. Een vriend

antwoorden op problemen waar ik – soms onbewust – al lang mee rondliep. Aya-

schreef: ‘Al mijn zintuigen werden gemixt. Magie werd tastbaar. Ik raakte me-

huasca hielp me emotionele barrières te doorbreken en zuiverde mijn lichaam en

zelf aan met handjes die heel klein leken. Een supererotisch gevoel was dat,

wezen van opgeslagen gevoelens van onmacht, schuld en verdriet.’

al had het niks te maken met de seksueel geladen erotiek die ons dagelijks op

Naast woorden als essentie en kracht is ook verbondenheid een centraal begrip in

15

de ayahuasca-ervaring. Die verbondenheid kan verschillende vormen aannemen:

insist that the spirit-charged ambiance that surrounds us in the trance is not an

met anderen, maar ook met de natuur. Onze nietige plaats in het oneindige uni-

imaginary dimension, alien to our own, but the deeper reality of the very world

versum is uiteraard geen nieuw thema. Maar toch weet ayahuasca dit thema op

we live in, while what we call the “real” world is only the illusory surface of it.’

een indrukwekkende manier aan te kaarten. De kleinste wormen dwingen res-

Hij beschrijft de ervaring verder als ‘a total therapeutic experience in which the

pect af, omdat ze de aarde zo goed omwoelen. De trilling van een blad verschilt

purification of the body is paralleled by and takes places at the same time as the

amper van de trillingen die menselijke moleculen maken. Bruce Parry ontmoette

work at self-knowledge, a voluntary recognition of the universal codes of ethics

een slang: ‘At one time, I met the snake that I’d encountered earlier in the day.

and a communion with the divine. It is an empirical psychotherapy, realized in a

She asked me why my initial reaction had been to kill her: “What about me?” she

ritual context, which combines the healing of the body with the humiliation of

asked. “If you leave me alone and don’t corner me or pester my kids, I’ll leave

the ego.’ Net zoals Bruce Parry verwoordt ook een vriendin het ego als iets dat

you alone too. We can get along fine if we respect each other.” ’

het echte ‘begrijpen’ in de weg staat. ‘Ik kon ego van essentie onderscheiden.

De visioenen en synesthetische ervaringen houden zelden urenlang aan. Vaak

Ik voelde wie ik ben. Dat werd enorm duidelijk gebracht, in mijn eigen taal en

worden ze onderbroken door momenten van strijd en hevige misselijkheid. De

hoofd, door en voor mezelf. Niemand anders kan jouw beelden en gevoelens

icaros die de reis begeleiden, klinken soms bezwerend en dan weer bevrijdend

bepalen of verklaren. Ze verklaren zichzelf.’

of vrolijk. Ook Weiskopf benadrukt het seriële karakter van de reis: ‘Yajé trans-

Naast familiebanden laat het medicijn je ook relaties met anderen onder de loep

forms the personality through a sequence of reactions that has a logic of its own.

nemen. Die ‘anderen’ kunnen zelfs onbekend, abstract zijn. Zo kroop ik tijdens

You go from dread to self-recognition and from there to repentance and the de-

mijn eerste ceremonie in de huid van een erg verlegen persoon. Die persoon,

termination to change. In the course of this, if you are prepared for it and also

die verder geen duidelijke identiteit had, stond op het punt een spreekbeurt

lucky, you may reach a state of ecstasy that reinforces the lessons by showing

te houden. De diepe angst die ik op dat moment voelde, leek totaal niet op de

you the divinity of their source.’

allerlei manieren wordt voorgeschoteld.’ Jimmy Weiskopf vertelt: ‘The taitas

gezonde opwinding waarmee de praatgrage ik zo’n opdracht aangaat. In de maanden na de ceremonie mocht ik de effecten van deze zeer subtiele les onder-

Toen ik besloot nogmaals aan een ceremonie deel te nemen, was ik emotioneel

vinden. Ik stond plots veel begripvoller tegenover introverte, schuwe mensen,

veel stabieler dan de vorige keer. De onmacht die me twee jaar eerder nog zo

die ook vaker dan voordien mijn gezelschap opzochten.

vaak overviel, was bijna helemaal verdwenen. Akkoord: ik sliep moeilijk en was

Ook liefdesrelaties worden tijdens een ceremonie niet in een vacuüm, maar in

boos op mezelf omdat ik er maar niet in slaagde om te stoppen met roken, wat

een net van andere relaties benaderd. Men ziet heel duidelijk hoe de ene relatie

ik de zomer ervoor voor de zoveelste keer ‘écht écht’ geprobeerd had. Toen de

48

49


Marie Meeusen – Ayahuasca

bacculo in mijn handen belandde, mompelde ik iets over het terugvinden van

zijn er zeker. Ik heb ondertussen al een aantal mensen ontmoet die hun ervaring

mijn creatieve impulsen. Ik had de laatste tijd zo verdomd weinig geschreven.

beschrijven als een zware trip waaruit ze geen hoop konden putten. Anderen

Daarnaast was ik niet helemaal tevreden over mijn baan. Lacherig voegde ik

kunnen geen duidelijke effecten aanwijzen of werden hooguit misselijk. Maar

er aan toe dat het ook wel eens gedaan mocht zijn met die verkoudheid die al

toch moet ik toegeven dat mijn geloof in de heilzame werking groter is dan de

maanden aansleepte, al wist ik zelf maar al te goed dat roken hier zeker niet

kritische stem. Waarom? Vrienden zitten opvallend beter in hun vel sinds ze

bevorderlijk voor was. Ik gaf de stok door en trok de slaapzak wat dichterbij.

deelnamen aan een ceremonie. Ze kunnen plots beter dan vroeger belangrijke

Een half uur later had de nieuwsgierigheid waarmee ik mijn intenties had uitge-

knopen doorhakken. En dit zijn alleen de kleine veranderingen. De hoeveelheid

sproken plaatsgemaakt voor een gruwelijke beeldenstroom. Creativiteit of het

spectaculaire verhalen die ik in mijn nabije omgeving sprokkelde is aanzienlijk.

vinden van de ideale baan waren allesbehalve prioritair, vertelde de plant me.

Ik ontmoette een man die dankzij ayahuasca van een ernstig drankprobleem ver-

Zowat de hele sessie draaide rond mijn rookgedrag. In een erg confronterend

lost werd. Jeugdtrauma’s komen na jaren van verdrukking boven. Een lintworm

visioen lag ik terminaal ziek in bed. Slikken was moeilijk met een keel vol slijm.

verlaat na een ceremonie plots het lichaam, een visioen vertelt welke plant een

Voor me doemde het roodaangelopen gezichtje van een driejarige op. Zonder

mysterieuze huidziekte kan genezen. En dan zijn er nog de naweeën, zoals de

rekening te houden met mijn erbarmelijke toestand, begon de driejarige versie

rookallergie die ik ontwikkeld heb. Een vriendin kon maandenlang niet naar mu-

van mezelf me uit te schelden. Haar ogen waren tot spleetjes geknepen en over

ziek luisteren zonder kleuren te zien. ‘Zeer intens, maar zo vermoeiend.’

haar wangen biggelden grote tranen van onbegrip. Hoe kon ik dit mezelf aan-

Aan de achterdochtige huisdokter, wiens pleisters me niet konden helpen, ver-

doen? Aan welke tweesprong was ik de verbondenheid met mijn lichaam ver-

telde ik over het wetenschappelijke onderzoek dat nog in zijn kinderschoenen

loren? Ik deinsde terug en beloofde meteen te stoppen met roken, antwoordde

staat maar gelukkig volop gevoerd wordt. Eén recent onderzoek, onder leiding

dat ik dat al zo lang van plan was. ‘Net daarom!’ riep de kleuter terug, ‘dat zeg

van de professor, psychiater en pediater Charles Grob, bevestigt het effect dat

je al zo lang!’ Daarna volgde een ellenlang proces dat in veel opzichten op de

ayahuasca heeft op het centrale zenuwstelsel. ‘Grob says one of ayahuasca’s

ervaring van Parry leek. De volgende dag pende ik het volgende neer: ‘De hele

most promising uses is in treating drug and alcohol addiction. Number one, it

ceremonie was een gevecht tussen goed en kwaad. Mijn rationele blik erop, die

does not appear to be addictive and the individuals do not develop a tolerance,

de hele tijd alles wou benoemen en verwoorden, werd slechts op de meest ex-

they do not go through withdrawals, and generally speaking, it is very unusual

treme momenten het zwijgen opgelegd. Voor de rest was die stem de hele tijd

for people to take it on consecutive days over an extended period of time. The

present om commentaar te geven, als een journalist die lekker doorpraat terwijl

potion also has anti-parasitic properties, which can help prevent malaria. There

een gigantisch gebouw op de achtergrond aan het afbranden is. Die rationele

is also some evidence that it diminishes the symptoms of Parkinson’s disease.’

stem beschouw ik als een steeds betrouwbare gids. Maar dat is ze niet. Ze leidt

Andere onderzoeken wijzen samen met talloze persoonlijke verslagen – waar-

me af van een intuïtief juiste, gezonde kern.’ Deze tweede ceremonie was dus

onder het verslag van Kira Salak op de site van National Geographic – aan dat het

heel onrustig en confronterend. Maar de vastbeslotenheid waarmee ik de dag

gebruik van ayahuasca ook heilzaam kan zijn bij het behandelen van depressies.

nadien als niet-roker door het leven besloot te gaan, verblufte mijn hele omge-

Een aantal psychotherapeuten integreert ondertussen de plant in hun praktijk.

ving en niet in het minst mezelf. Wat ik voordien al krampachtig met pleisters en

Eén intrigerend verhaal laat ik voor wat het is. Op de zesentwintigste pagina

kauwgom had geprobeerd, lukte plots zonder enig probleem.

van de lange inleiding van The Yage Letters redux maakt Olivier Harris melding

16

van MK-Ultra, een experiment dat in de jaren vijftig en zestig door de CIA ge-

De verwondering

voerd werd. Dit project onderzocht in het geheim het gebruik van botanische

Als mensen me vragen hoe ik gestopt ben met roken, geef ik eerlijk antwoord.

middelen voor methodes voor hersenspoeling en verhoor. Ook het Amazone-

Sommigen reageren nieuwsgierig, velen verklaren mij gek. Nochtans probeer

woud werd grondig doorgespit. Dit verhaal maakt me weliswaar nieuwsgierig

ik mijn ervaringen met ayahuasca genuanceerd te vertellen. Want die nuances

maar hoort hier verder niet thuis. Want ayahuasca is vooral een verhaal van hoop

50

51


Marie Meeusen – Ayahuasca

en verwondering. Gelukkig geloof ik dat het brouwsel te sterk is om zich ooit

Han van der Vegt

echt te laten misbruiken, al ben ik ervan overtuigd dat de mens op zijn beurt de sjamanistische traditie in ere moet houden. En om dit te kunnen doen, moeten we de verwondering en het ongeloof toe kunnen laten. Hand in hand met deze verwondering staat het geloof, dat voortspruit uit een sterk begrip. Niet van ayahuasca of de raadselachtige effecten. Het begrip waar ik naar verwijs, is intuïtief en individueel van aard en kan daarom niet getoetst worden. Ask no

Horizontale persoonlijkheden De terugkeer van de goden

further. I must change my whole method of conceiving fact. 1 BURROUGHS, William and GINSBERG, Allen, The Yage Letters redux (edited and with an

Horizontale persoonlijkheden

introduction by Oliver Harris). City Lights books: San Francisco, 2006. 2 Yagé (wel degelijk mét accent, wordt ook met een ‘j’ geschreven) is slechts één van de talloze benamingen. In Peru gebruikt men het woord ayahuasca en in Brazilië spreekt men over santo

Een gedoofde vulkaankrater, beschut door weelderig oerwoud

daime (‘dai me’ betekent ‘geef me’ in het Portugees). De Santo Daime-religie integreert het

op de bodem waarvan we een menselijke stam aantroffen

gebruik van de plant in haar katholieke leer en heeft kerken over de hele wereld, waaronder ook Nederland. 3 Een curandero is een genezer, medicijnman en hier dus de sjamaan die werkt met yagé. 4 Oliver Harris toont in de zorgvuldig geannoteerde editie The Yage Letters redux aan dat de oorspronkelijkheid van de brieven met een korreltje zout moet worden genomen. Burroughs schreef een aantal manuscripten (waarvan het belangrijkste verloren ging) die hij een paar keer herschreef tot ze uiteindelijk in briefvorm in The Yage Letters belandden. 5 De functie van deze stof, die ook van nature wordt aangemaakt door een breed scala aan orga-

die daar, zo wees een eerste onderzoek onomstotelijk uit, vanaf de tijd dat de mensheid haar huidige vorm had bereikt in ongestoorde armoede en benauwenis had geleefd. Aan het onderzoek van zijn leefwijze zouden wij ons wijden. We probeerden begroetingsrituelen te imiteren, aanspreekvormen en namen te leren en stuitten gelijk al

nismen, is tot dusver niet helemaal duidelijk. Ze speelt mogelijk een rol bij schizofrenie, visueel

op het grootste obstakel naar begrip van hun samenleving.

dromen en bijna-doodervaringen.

Riepen wij een van hen, dan kwam een tweede op ons toegesneld

6 Tori Amos: ‘It’s not a social thing. It’s an internal experience.’ 7 http://www.nationalgeographic.com/adventure/0603/features/peru.html 8 WEISKOPF, Jimmy, Yajé: the new purgatory. Encounters with ayahuasca. Villegas Editores:

die niet langer luisterde naar zijn eerst aan ons gegeven naam. Sterker, wie zich aan ons had voorgesteld herkende ons niet meer terwijl een ander met wie wij nog geen kennis hadden gemaakt

Bogotá, 2005. 9 http://www.bbc.co.uk/blogs/amazon/2008/01/mother_ayahuasca_versus_bruce.html 10 WILCOX, Joan Parisi, Ayahuasca: the visionary & healing powers of the vine of the soul. Park Street Press: Rochester, 2003. 11 ALVERGA, Alex Polari de, Forest of visions. Ayahuasca, Amazonian Spirituality, and the Santo

de verbroken uitwisseling zonder aarzelen voortzette. Al spoedig vermoedden wij enig verband met de zuigvlinders. Deze diersoort, die zich op de omringende plantensoorten in vele variëteiten had ontwikkeld in mimicry

Daime Tradition. Park Street Press: Rochester, 1999. 12 Miração is in de Braziliaanse santo daimé-traditie het woord voor visioen. Het visioen brengt een boodschap, een les , een essentie over en heeft in tegenstelling tot de hallucinatie een doel. 13 Wie zich een beeld wil vormen van deze visuele gelijkenis, hoeft maar even ‘ayahuasca art’ in te geven op Google.

met verschillende veelkleurige bloemen, had de gewoonte om zich vast te zuigen op hun voorhoofd, waar hij van hun bloed dronk. Pas na verloop van enkele dagen maakte hij zich weer los.

14 http://ayahuascameghan.blogspot.com/2009/12/avater-and-ayahuasca.html

Zijzelf leken de zuigvlinder als heilig dier te beschouwen.

15 Synoniem voor sjamaan.

Wie hem doodde of trachtte zijn voorhoofd ervan te vrijwaren

16 http://www1.voanews.com/english/news/health/Potent-Jungle-Vine-Brew-Has-Potential-toTreat-Addiction-88923322.html

werd in de brandkuil gelegd, zoals een van ons moest ervaren die de zuigvlinders had ontleed. Hij trof bij hen geen gifklier aan

Meer achtergrondinformatie over ayahuasca op kh06.klugerhans.net.

52

of een ander orgaan dat ze macht over de geest kon geven.

53


Han van der Vegt – Horizontale persoonlijkheden – De terugkeer van de goden

Wanneer de vlinder zijn proboscis uit de hoofdhuid terugtrok

Een ziekte, voor ons slechts een irritante griep, greep om zich heen.

en na een verblijf in het dorp weerkeerde naar zijn eigen soort

Zodra de zuigvlinders de koorts door het bloed voelden borrelen

dan daalde er een onbestemdheid neer over zijn slachtoffers.

lieten die hun dragers in de steek, zodat die zich haast weerloos,

Ze trilden en schokten, hun bewegingen troffen zelden doel,

door een onwaardige dood moesten laten overweldigen.

met schichtige blikken hielden ze zich afzijdig van de groep

We hadden verwacht dat de persoonlijkheden, aanweziger

die hen geheel niet meer leek waar te nemen. (Wat onszelf betreft:

dan de mensen door wie ze zich hadden geactualiseerd,

we denken dat ze onze zonnebrillen voor vlinders hielden.)

zich standvastiger tegen het einde teweer zouden stellen,

Meestal al na een dag trokken ze zich terug in het oerwoud

maar geen stuiptrekking begeleidde hun ultieme verscheiden.

waar ze alleen getooid met een nieuwe vlinder uit verrezen

Met de dood van de laatste stamleden kwam er een einde aan

die voor de dagen daarop hun plaats in de stam, hun voorkeuren,

de mogelijkheid van succesvol onderzoek. Ons gezelschap

hun werkzaamheden en hun seksuele partners bepaalde.

splitste zich: een deel ging naar huis, maar wij bleven in het oerwoud

Wij leerden dragers van de gele vlinder te associëren

op zoek naar een stam die alsnog onze faam kon vestigen.

met de eigenaardige trekken van Gergak de bijlzwaaier.

In koortsige nachten droomden we van de persoonlijkheden

De scharlaken hoorde bij Argyl-anf, de stenenverdeler

die ons achtervolgden, ons het voorhoofd trachtten open te splijten,

en de mauve met groene stippen bij Dofc de strontverkruimelaar.

die lichaamsdeel voor lichaamsdeel controle over ons namen

Met al hun tegenstrijdigheden hielden zij even dwingend

om ons een passende straf te kunnen bereiden voor hun lot.

huis in zowel vrouwen- als mannenlichamen binnen de stam

Overdag wezen we elkaar half gekscherend, half bezorgd op

en beperkten zich daarbij zelden tot een enkele persoon.

trekjes die we ons van de persoonlijkheden herinnerden.

Had deze stam in zijn prille uur, nog niet in staat gezichten

We maakten elkaar bang door hun patronen te imiteren.

te herkennen, zijn blik gehecht aan deze treffende dieren

Zo volgden we een tijdlang de veranderingen in onszelf

en had hij zo een met hen verbonden persoonlijkheidsbegrip

totdat we besloten er geen aandacht meer aan te besteden.

gegenereerd waarbinnen het individu geen functie had

Bij terugkomst in de grote steden langs de kust lazen we

of stamden onze eigen persoonlijkheden misschien zelfs af

dat een zekere Gergak, leider van de nieuwe Bijlpartij,

van deze voor zover wij konden nagaan willekeurige

in ons land de macht had gegrepen. Op foto’s herkenden we

samenklonteringen van gedragingen en eigenschappen?

de verwrongen trekken van onze expeditienotulist.

54

55


Han van der Vegt – Horizontale persoonlijkheden – De terugkeer van de goden

De terugkeer van de goden

Sceptici weten de eerste waarnemingen

Uit de door de af en aan vliegende sondes

aan oneffenheden op de lenzen waarmee

gemaakte foto’s koos iedereen zich een god

amateurs zich tot het nachtuitspansel wendden.

die hij vond passen bij een hem bekende leer

Binnen een half jaar namen de verschijnselen

of bij wiens aanschijn hij een nieuwe leer ontwierp,

zodanig in hoeveelheid en hevigheid toe

en begaf zich naar de plaats die die eigen god

dat rondom de aarde elf blauwe lichtpunten

kennelijk als landingsplaats had uitverkoren.

’s nachts bij helder weer duidelijk te zien waren.

Daar werden tribunes gebouwd en altaren

Hingen daar hemellichamen die tot nu toe

opgericht. Op enkele plaatsen bracht men zelfs

niet waarneembaar waren geweest, nu pas gloeiden

een offerblok, een brandstapel in gereedheid.

of hadden onbekende objecten in hun

Nieuwe gemeenschappen vestigden hun orde.

nadering op hetzelfde punt ons zicht bereikt?

Men ververste dagelijks de bloemenhulde

We stuurden een sonde naar een van de punten

en het witte landingszand in de piste.

en zagen op de teruggezonden beelden

Boetvaardigheid beheerste de eerste maanden,

een gestalte, omhuld door de schrik der eeuwen,

maar toen de kleding weer was aangetrokken,

het voorhoofd gekerfd met onvatbare wijsheid,

de zelf toegebrachte wonden waren geheeld,

de voeten naar de aarde, de armen gespreid.

bleken de funeste verschillen in duiding

Paniek en verwachting golfden de wereld rond:

van wat de goden bij ons wilden verrichten

de wederkomst van de goden was aanstaande.

en waarom onze tijd daarvoor zo geschikt was.

56

57


Han van der Vegt – Horizontale persoonlijkheden – De terugkeer van de goden

Driehoeksmetingen hadden toen al laten zien dat met de snelheid waarmee de goden daalden niet goed te voorspellen viel of ze voor onze of voor een volgende generatie kwamen. Natuurlijk kregen de godsdiensttwisten de schuld terwijl er in die tijd ook een stroming ontstond volgens welke de goden hun wederkomst juist hadden uitgesteld tot het moment waarop ze alle elf gelijkelijk werden aanbeden. Toch kwamen zij ons onverminderd naderbij. Op de landingsplekken werd niet meer gebeden. Tersluiks ging men terug naar eerdere woonplaatsen want ongeacht wat men vereerde of hoopte groeide bij ieder geleidelijk het besef dat de goden, als ze dan bij ons zouden zijn, de tijd zo anders dan wij zouden blijken te beleven dat wij niets met hen zouden delen dan dezelfde levensruimte, dezelfde grond.

Beluister de gedichten van Han van der Vegt op kh06.klugerhans.net.

58


Richting EU

Eduardo Halfon

De Poolse bokser

De Poolse bokser

69752. Dat was zijn telefoonnummer. Dat had hij daar, op zijn linkeronderarm, laten tatoeëren om het niet te vergeten. Dat vertelde mijn grootvader me. En

Ingeleid en vertaald uit het Spaans door Pieter Lamberts

dat geloofde ik toen ik opgroeide. In de jaren zeventig telden de telefoonnummers vijf cijfers. Ik noemde hem Oitze, want hij noemde me Oitze, in het Jiddisch iets sentimen-

Eduardo Halfon (1971) is in Guatemala geboren, heeft in de VS industriële techniek

teels. Ik vond zijn Poolse accent leuk. Met plezier doopte ik mijn pink (enige li-

gestudeerd en woont al weer jaren in Spanje. Door zijn achtergrond lag het schrij-

chaamskenmerk dat ik van hem heb geërfd: een stel steeds krommere pinken) in

verschap helemaal niet voor de hand, zegt hij. Zijn familie is eerder praktisch inge-

zijn glas whisky. Graag vroeg ik hem iets voor me te tekenen, hoewel hij eigenlijk

steld, zoals uit zijn technische opleiding blijkt. Heeft zijn auteurschap dan iets met

alleen maar een en dezelfde tekening kon maken: een kronkelige, misvormde

zijn Joodse achtergrond te maken, zoals zijn goede vriend Andrés ooit beweerde?

hoed die hij vliegensvlug schetste. Ik hield van de bietenkleur van de saus

(“Joden worden met een roman onder de arm geboren”).

(chrein, in het Jiddisch) die hij op zijn witte visballetje deed (gefilte fisj, in het Jiddisch). Ik vergezelde hem graag op zijn wandelingetjes door de buurt, diezelfde

In elk geval heeft zijn moeder een Pools-Joodse en zijn vader een Libanees-Joodse

buurt waar op een nacht een vliegtuig vol koeien was neergestort, midden op

achtergrond. Zijn Joodse condition humaine klinkt in zijn verhalenbundels door,

een reusachtig braakliggend terrein. Maar ik vond vooral dat nummer leuk. Zijn

zoals in het kortverhaal ‘El boxeador Polaco’ (‘De Poolse bokser’) – ook de titel van

nummer.

zijn recentste verhalenbundel uit 2006. Tegelijk, zo bekent hij in het kortverhaal

Ik had zijn telefoongrapje wel vrij snel door, en ik snapte het psychologische

‘Epístrofe’, probeert hij uit alle macht het Jodendom op afstand te houden.

belang van dat grapje en uiteindelijk – hoewel hij dat nooit toegaf – de historische oorsprong van het nummer. Als we samen wandelden of wanneer hij voor

Naast zijn ambigue positie tegenover zijn wortels vindt hij ook inspiratie in zijn leven

mij een hoedenserie begon te tekenen bleef ik naar die vijf cijfers kijken, en op

in de VS, zijn bewondering voor Mark Twain en in literatuur als fenomeen, met name

een vreemde manier gelukkig verzon ik stiekem hoe hij die had gekregen. Mijn

de ongrijpbaarheid ervan. Zijn stelling: Uiteindelijk schrijf je nooit wat je zou willen

grootvader lag op zijn rug op een brancard in het ziekenhuis, terwijl een enorme

schrijven. “Zo is literatuur. Als we schrijven weten we dat we iets heel belangrijks

Duitse commandant (in zwart leer gekleed) schrijlings op hem zat en cijfer na

over de realiteit willen zeggen, en dat het binnen handbereik ligt, precies daar, heel

cijfer naar een Duitse verpleegster met bloedarmoede snauwde (ook in zwart

dichtbij, op het puntje van je tong, en dat we het niet moeten vergeten. Maar ver-

leer gekleed), en zij gaf hem dan een voor een de gloeiende brandijzers. Of mijn

geten doen we het altijd.”

grootvader zat op een houten bankje tegenover een halve kring Duitsers in witte jassen met witte handschoenen aan en met witte lampjes om hun hoofd, zoals mijnwerkers. Ineens stamelde een van die Duitsers een cijfer, en dan kwam er een clown op een eenwieler binnen, en alle witte lampjes verlichtten mijn grootvader, terwijl de clown met een grote markeerstift, waarvan de groene toverinkt nooit vervaagde, het nummer op zijn onderarm schreef, en alle Duitse wetenschappers klapten. Of mijn grootvader stond voor een bioscooploket en stak zijn linkerarm door de ronde opening in het glas, waardoor je kaartjes krijgt, en dan

60

61


Eduardo Halfon –De Poolse bokser

Richting EU

begon aan de andere kant van het glas een dikke, behaarde Duitse de vijf cijfers

Schenk nog een vinger bij, Oitze, zei hij, terwijl hij me zijn glas voorhield.

in te stellen op zo’n stempelapparaat met variabele datum die banken gebruiken

Dat deed ik, hoewel ik wist dat mijn grootmoeder op mij zou mopperen als ze

(eenzelfde stempelapparaat als mijn vader op zijn bureau op kantoor had en

straks van het boodschappen doen terugkwam. Sinds mijn grootvader hart-

waarmee ik zo graag speelde), en dan, alsof het een heel belangrijke datum was,

klachten had, dronk hij tussen de middag twee vingers whisky en nog eens twee

stempelde zij die krachtig en voor altijd op de onderarm van mijn grootvader.

vingers voor het avondeten. Niet meer. Behalve, dat spreekt vanzelf, bij spe-

Zo speelde ik met zijn nummer. Stiekem. Gehypnotiseerd door die vijf groene,

ciale gelegenheden, zoals een feest of een bruiloft of een voetbalwedstrijd of

geheimzinnige cijfers die, had ik het idee, niet zozeer op zijn onderarm waren

als Isabel Pantoja op tv kwam. Maar ik dacht dat hij moed verzamelde voor wat

getatoeëerd als wel ergens op zijn ziel.

hij me wilde vertellen. Later bedacht ik pas dat hetgeen hij me wilde vertellen

Groen en geheimzinnig, tot voor kort.

hem misschien net te veel zou aangrijpen als hij in zijn huidige gezondheidstoestand te diep in het glaasje keek. Hij maakte het zich gemakkelijk op de oude

Halverwege de middag dronk ik whisky met mijn grootvader, terwijl we op zijn

divan, dronk met smaak die eerste lekkere slok, en ik herinnerde me die keer –

oude boterkleurige divan zaten.

ik was nog een kind – toen ik hem tegen mijn grootmoeder hoorde zeggen dat

Mij viel op dat het groen niet meer groen was, maar een verwaterd, bleek soort

hij meer Red Label moest inslaan, de enige whisky die hij dronk, terwijl ik net

grijs dat me deed denken aan iets dat rotte. De 7 was bijna versmolten met de 5.

had ontdekt dat er meer dan dertig flessen in de voorraadkast stonden. Onaan-

De 6 en de 9 waren onherkenbaar: twee opgezwollen, vervormde, onscherpe

gebroken. Dat zei ik hem ook. En geheimzinnig glimlachend antwoordde mijn

massa’s. De 2 was op de vlucht geslagen en maakte de indruk zich een paar mil-

grootvader me met een wijsheid vol verdriet dat ik nooit zou begrijpen: Voor als

limeter van de rest te hebben afgescheiden. Ik bekeek mijn grootvaders gezicht

het oorlog wordt, Oitze.

en ik realiseerde me ineens dat ik me hem al in dat kinderspel, in elk van die

Hij leek ver weg. Hij staarde somber naar een groot raam waardoor je regen-

kindfantasieën, als oude man had voorgesteld, als grootvader. Alsof hij als

flarden kon zien die over bijna de hele lengte van de groene kloof van Colonia

grootvader was geboren of voor altijd oud was geworden op het moment dat hij

Elgin neerdaalden. Hij bleef maar op iets kauwen, een zaadje of een etensrestje

het nummer kreeg dat ik nu zo nauwgezet bestudeerde.

of wat het ook was. Toen viel me op dat hij zijn gabardine broek had losgeknoopt

Dat was in Auschwitz.

en dat zijn gulp half open stond.

Eerst wist ik niet zeker of ik hem goed had gehoord. Ik keek op. Hij bedekte

Ik zat in concentratiekamp Sachsenhausen. Bij Berlijn. Vanaf november ’39.

het nummer met zijn rechterhand. Motregen snorde als een poesje op de dak-

En hij likte uitgebreid zijn lippen, alsof hij kon proeven wat hij net had gezegd.

pannen.

Hij bleef het nummer met zijn rechterhand bedekken, terwijl hij met zijn linker-

Dat, zei hij terwijl hij zachtjes over zijn onderarm wreef, was in Auschwitz. Het

hand zijn lege whiskyglas vasthield. Ik pakte de fles en vroeg hem of ik nog moest

was met de bokser, zei hij zonder me aan te kijken en zonder enige emotie, op

bijschenken, maar hij antwoordde me niet, of misschien hoorde hij me niet.

een toon die de zijne niet meer was.

In Sachsenhausen, bij Berlijn, ging hij verder, waren twee barakken met Joden

Ik had hem willen vragen wat hij voelde toen hij eindelijk – na bijna zestig jaar

en heel veel barakken met Duitsers, misschien wel vijftig barakken met Duitsers,

stilzwijgen – iets waars zei over de herkomst van het nummer. Waarom hij het

onder wie veel Duitse gevangenen, Duitse dieven en Duitse moordenaars, en

mij had verteld. En of woorden uitspreken die zo lang zijn opgeslagen een be-

Duitsers die met Joodse vrouwen waren getrouwd. Rassenschande, heette dat in

vrijdend effect heeft. Of woorden die zo lang zijn opgeslagen hetzelfde smaakje

het Duits. Rassenschennis.

hebben als je ze met rauwe stem over je lippen laat rollen. Maar ik zweeg, on-

Hij zweeg weer en ik had de indruk dat zijn betoog een kalme deining was. Mis-

geduldig, terwijl ik naar de regen luisterde, en was bang voor iets, misschien

schien omdat het geheugen ook een slingerbeweging maakt. Misschien omdat

voor het enorme belang van het moment, misschien omdat hij me niets meer

je pijn alleen maar gedoseerd kunt verdragen. Ik wilde hem vragen me over Łódź

zou vertellen, misschien omdat het echte verhaal achter die vijf cijfers niet zo

en zijn broers en zussen en ouders te vertellen (hij had een familiefoto, eentje

fantastisch was als al die versies uit mijn kindertijd.

maar, die hij vele jaren later had gekregen van een oom die voor het uitbreken

62

63


Eduardo Halfon –De Poolse bokser

Richting EU

van de oorlog was geëmigreerd, en die bij zijn bed hing en die me niets zei, alsof

zou zijn; dat was dat.

die bleke gezichten niet van echte mensen waren, maar van grijze, anonieme

Alsof je het onzegbare kon zeggen.

mensen die uit een of ander schoolboek over geschiedenis waren gescheurd);

Hoewel onze Lagerleiter in ’39, ging hij na een slok verder, toen ik net in Sach-

ik wilde hem vragen me te vertellen wat hij allemaal voor ’39 had meegemaakt,

senhausen, bij Berlijn, was aangekomen, op een ochtend ontdekte dat ik me

voor Sachsenhausen.

onder de brits had verstopt. Ik wilde niet gaan werken, snap je, en ik dacht dat

Het regende minder, en uit het binnenste van de kloof kroop een witte, verza-

ik de hele dag onder de brits verstopt kon blijven. Ik weet niet hoe, maar de

digde wolk.

Lagerleiter vond me onder die brits, trok me er onderuit en begon me te slaan,

Ik was de Stubendienst van onze barak. De kamerwacht. Driehonderd mannen.

hier, op mijn stuitbeen, met een houten stok, of misschien was hij van ijzer. Ik

Tweehonderdtachtig mannen. Driehonderdtien mannen. Elke dag een groter

weet niet hoe vaak. Tot ik buiten westen raakte. Ik moest tien of twaalf dagen

aantal, elke dag een kleiner. Begrijp je, Oitze, zei hij me bij wijze van bevesti-

het bed houden; ik kon niet lopen. Vanaf toen ging de Lagerleiter me anders

ging, niet als vraag, en ik bedacht dat hij zich van mijn aanwezigheid, van mijn

behandelen. Hij zei goedendag en goedenavond tegen me. Hij zei me dat hij

gezelschap wilde vergewissen, om maar niet met zijn woorden alleen te blijven.

waardeerde hoe goed ik mijn brits schoonhield. En op een dag zei hij dat ik de

Hij zei, en hij bracht onzichtbaar voedsel naar zijn lippen: Ik moest ervoor zorgen

Stubendienst was, degene die mijn barak moest schoonhouden. Zomaar.

dat ze ’s morgens koffie hadden en later, ’s middags, aardappelsoep en een stuk

Hij verzonk in gedachten, schudde zijn hoofd.

brood. Terwijl hij met zijn hand wuifde zei hij: Ik moest de boel schoonhouden,

Ik weet niet meer hoe hij heette of hoe hij eruit zag, zei hij, en kauwde ergens

vegen, de britsen reinigen. En terwijl hij met zijn hand bleef wuiven zei hij: Ik

een paar keer op, spuugde het uit en, alsof dat die man vrijpleitte, alsof dat vol-

moest de lichamen naar buiten brengen van de mannen die ’s morgens dood

doende was, voegde hij eraan toe: Hij had heel mooie handen.

bleken. Bijna proostend zei hij: Maar ik moest ook nieuwe Joden opvangen, als

Natuurlijk. Mijn grootvader hield zijn eigen handen onberispelijk. Elke week –

ze in mijn barak kwamen, als in het Duits geschreeuwd werd Juden eintreffen,

terwijl ze voor een televisietoestel zaten dat telkens harder stond – verwijderde

Juden eintreffen; en ik ging ze opvangen, en ik kwam erachter dat bijna alle

mijn grootmoeder met een pincetje losse velletjes van zijn nagelriemen, knipte

Joden die in mijn barak kwamen iets van waarde hadden verstopt: een kettinkje,

zijn nagels en vijlde ze bij, en daarna, terwijl ze bij de andere hand hetzelfde

of een horloge, of een ring of een diamant. Iets. Goed verstopt. Ergens goed

deed, liet ze zijn nagels weken in een klein, vol bakje met een stroperige, door-

weggeborgen. Soms hadden ze het zelfs doorgeslikt, en dan dook het een paar

zichtige vloeistof die de kleur van vernis had. Als ze beide handen gedaan had,

dagen later in de stront op.

pakte ze een blauwe pot Nivea en zalfde masserend de wittige zalf op elke

Hij hield me zijn glaasje voor en ik schonk nog een scheut whisky in.

vinger, langzaam, teder, totdat beide handen die helemaal hadden opgenomen,

Het was de eerste keer dat ik mijn grootvader stront hoorde zeggen, en op dat

en dan deed mijn grootvader de ring met de zwarte steen weer om die hij al bijna

moment, in die context, vond ik het een mooi woord.

zeventig jaar aan zijn rechterpink droeg, ten teken van rouw.

Waarom u, Oitze? vroeg ik hem, van een korte stilte gebruikmakend. Hij fronste

Alle Joden gaven me bij aankomst de spullen die ze Sachsenhausen, bij Ber-

zijn wenkbrauwen, sloot zijn ogen een beetje en keek me aan alsof we plotseling

lijn, binnensmokkelden. Snap je. Aangezien ik kamerwacht was. En ik nam die

verschillende talen spraken. Waarom was u tot kamerwacht benoemd?

spullen in ontvangst, en onderhandelde ook stiekem met de Poolse koks, en in

En in zijn oude gezicht, in zijn oude hand die al niet meer gesticuleerde en nu

ruil kreeg ik voor de Joden die binnenkwamen nog iets waardevollers. Ik ruilde

weer het nummer bedekte, begreep ik alle implicaties van die vraag. Ik begreep

een horloge voor een extra stuk brood. Een gouden ketting voor een beetje meer

de vraag die erin verstopt zat: Wat hebt u ervoor moeten doen om tot kamer-

koffie. Een diamant voor de laatste lepel uit de soepketel, de favoriete lepel uit

wacht te worden benoemd? Ik begreep de vraag die je nooit stelt: Wat moest u

de soepketel, waarin altijd de enige twee of drie aardappels dreven.

doen om te overleven?

Het gedruis op de pannen begon weer, en ik moest denken aan die twee of drie

Hij glimlachte en haalde zijn schouders op.

waterige, stukgekookte aardappels, die in een door prikkeldraad afgebakende

Op een dag deelde onze Lagerleiter, ons kamphoofd, me mee dat ik kamerwacht

wereld veel meer waard waren dan welke briljant ook.

64

65


Eduardo Halfon –De Poolse bokser

Richting EU

Op een dag besloot ik de Lagerleiter een gouden 20-dollarmunt te geven. Mis-

een vrouw zwanger raakte als een man haar op de mond zoende, en dat een an-

schien geloofde ik dat ik het vertrouwen van de Lagerleiter had gewonnen of

dere vriend (Asturias) stellig had beweerd dat een man en een vrouw zich samen

misschien wilde ik bij de Lagerleiter in een goed blaadje staan. Op een dag zat

moesten uitkleden en dan samen een bad moesten nemen en dan zelfs samen in

er bij de groep Joden die binnenkwam een Oekraïner die me een gouden 20-

hetzelfde bed moesten slapen, zonder elkaar te hoeven aanraken. Ik ging in de

dollarmunt gaf. Die Oekraïner had hem onder zijn tong verstopt. Dagenlang

ruimte tussen de achterbank en de twee voorbanken staan en verwachtte een

met een gouden 20-dollarmunt onder zijn tong, die gaf de Oekraïner me, en ik

antwoord. De Volvo trillend voor een rood stoplicht op de Bulevar Vista Her-

wachtte tot iedereen de barak had verlaten om in het kamp te gaan werken, en

mosa, de strakblauwe hemel, de geur van tabak en anijskauwgum, de donkere,

daarna ging ik naar de Lagerleiter en gaf hem die. De Lagerleiter zei niets tegen

kruiperige blik van een boer op sandalen die kwam bedelen, de stille schaamte

me. Hij stopte hem alleen maar in het borstzakje van zijn uniformjas, draaide zich

van mijn moeder die woorden probeerde te vinden, de volgende woorden: Als

om en ging weg. Een paar dagen later werd ik om twaalf uur ’s nachts wakker

een vrouw een baby wil, gaat ze naar de dokter en die geeft haar een hemels-

door een schop in mijn maag. Ik werd naar buiten geduwd en daar stond de La-

blauwe pil als ze een jongetje wil en een roze pil als ze een meisje wil, en dan

gerleiter, gekleed in een zwarte regenjas, met zijn handen op zijn rug, en pas

neemt de vrouw die pil in en dan is het zover, dan raakt ze zwanger. Het stoplicht

toen snapte ik waarom ze me bleven slaan en schoppen. Er lag sneeuw op de

sprong op groen. De Volvo trilde niet meer en ik – ik stond nog en hield me overal

grond. Niemand zei iets. Ze gooiden me in de achterbak van een vrachtwagen

aan vast om niet door de auto te vliegen – zag mezelf in een glazen flesje, tussen

en sloten de laadklep; ik dommelde en rilde de hele rit. Het was al licht toen

hemelsblauwe jongetjes en roze meisjes, mijn naam in bas-reliëf gegraveerd (net

de vrachtwagen eindelijk stopte. Door een kier in het hout kon ik het grote op-

als het woord Bayer op de aspirines die ik af en toe innam en zo naar gips vond

schrift boven de ijzeren poort zien. Arbeit Macht Frei, stond er. Werk bevrijdt. Ik

smaken), bewegingloos en heel stil, terwijl ik wachtte tot een mevrouw naar de

hoorde lachen. Maar cynisch lachen, snap je, vuil lachen, alsof ze via dat stomme

kliniek van de dokter zou komen (ik zag haar breed en vervormd door het glas,

opschrift de spot met me dreven. Ze openden de laadklep. Ze sommeerden me

zoals in een lachspiegel in het circus), me met een slokje water zou innemen (en

uit te stappen. Overal lag sneeuw. Ik zag de Zwarte Muur. Daarna zag ik Barak

ik onderging, natuurlijk met de naïeve perceptie van een kind, de wreedheid van

Elf van Auschwitz. Het was het jaar ’42 en we hadden allemaal horen praten over

het lot, de terloopse ruwe handbeweging die me op de geopende hand van een

Barak Elf in Auschwitz. We wisten dat de mensen die naar Barak Elf in Auschwitz

willekeurige mevrouw zou doen vallen, die grote, zweterige, willekeurige hand

gingen nooit terugkwamen. Ze gooiden me op de vloer van een cel in Barak Elf

die me daarna in een even grote, zweterige en willekeurige mond zou slingeren)

in Auschwitz.

om zo, eindelijk, in een onbekende buik terecht te komen en geboren te kunnen

In een nutteloos gebaar, dat op de een of andere manier noodzakelijk was, zette

worden. Nooit heb ik dat gevoel van eenzaamheid en verlatenheid dat ik in dat

mijn grootvader zijn glaasje waar geen whisky meer in zat aan de mond.

glazen flesje voelde van me af kunnen schudden. Soms vergeet ik het, of mis-

Het was een donkere cel. Erg vochtig. Met een laag plafond. Er was bijna geen

schien besluit ik het te vergeten, of misschien overtuig ik me er absurd genoeg

licht. Of lucht. Alleen vocht. En mensen op een hoop. Heel veel mensen op een

van dat ik het al volkomen vergeten ben. Tot iets, wat dan ook, iets heel kleins,

hoop. Sommigen huilden. Anderen baden fluisterend de kaddisj.

me weer in dat glazen flesje stopt. Bijvoorbeeld: mijn eerste seksuele ervaring,

Ik stak mijn sigaret aan.

toen ik vijftien was, met een prostituee in een goedkoop bordeel, dat El Puente

Mijn grootvader zei altijd tegen me dat ik de leeftijd van de stoplichten had, want

heette. Bijvoorbeeld: een verkeerde kamer aan het eind van een Balkanreis.

op de dag dat ik werd geboren was op ik weet niet welk kruispunt in het centrum

Bijvoorbeeld: een gele kanarie die midden op het plein in Tecpán een geheime,

het eerste stoplicht van het land geïnstalleerd. Ik stond ook voor een stoplicht

roze voorspelling koos. Bijvoorbeeld: de voor het laatst uitgestoken ijskoude

te trillen toen ik mijn moeder vroeg hoe baby’s in vrouwenbuiken komen. Ik

hand van een stotterende vriend. Bijvoorbeeld: het claustrofobische beeld van

knielde half en half op de achterbank van een reusachtige, jadekleurige Volvo

die donkere, vochtige, overvolle cel vol gefluister, waar mijn grootvader opge-

die om de een of andere reden trilde als hij voor stoplichten stond. Ik verzweeg

sloten zat, zestig jaar geleden, in Barak Elf in Auschwitz.

dat een vriend (Hasbun) ons tijdens het speelkwartiertje had toegefluisterd dat

Mensen huilden en mensen baden de kaddisj.

66

67


Eduardo Halfon –De Poolse bokser

Richting EU

Ik pakte de asbak. Ik voelde me al een beetje misselijk, maar toch schonk ik ons

Ik drukte mijn sigaret in de asbak uit en goot het laatste slokje whisky naar

beiden het laatste restje whisky in.

binnen. Ik wilde iets vragen over het nummer of over die jonge Jood die hem

Wat rest iemand nog die weet dat hij de volgende dag wordt gefusilleerd, hè.

had getatoeëerd. Maar ik vroeg alleen maar wat die Poolse bokser hem had ge-

Niets meer. Of hij gaat als een gek huilen of hij gaat als een gek de kaddisj bidden.

zegd. Hij leek mijn vraag niet te snappen, en toen herhaalde ik die, een beetje

Ik kende de kaddisj niet. Maar die nacht bad ik ook de kaddisj, voor het eerst in

gespannen, een beetje harder. Wat, Oitze, moest u volgens de bokser tijdens

mijn leven. Ik bad de kaddisj en dacht aan mijn ouders, en ik bad de kaddisj en

dat proces zeggen en wat niet?

dacht eraan dat ze me de volgende dag zouden fusilleren, terwijl ik tegen de

Mijn grootvader lachte verlegen en leunde achterover, en ik herinnerde me dat

Zwarte Muur in Auschwitz aan stond. Het was het jaar ’42 en we hadden allemaal

hij weigerde Pools te praten, dat hij zestig jaar lang had geweigerd ook maar één

horen praten over de Zwarte Muur in Auschwitz, ik had zelf die Zwarte Muur in

woord in zijn moedertaal te zeggen, in de moedertaal van hen die hem, zo zei hij,

Auschwitz gezien toen ik uit de vrachtauto stapte, en ik wist drommels goed dat

in november ’39 hadden verraden.

ze daar fusilleerden. Gnadenschuss, een schot in de nek. Maar ik vond de Zwarte

Ik ben nooit te weten gekomen of mijn grootvader de woorden van de Poolse

Muur in Auschwitz niet zo groot als ik me die had voorgesteld. Hij was ook niet

bokser vergeten was, of ze me liever niet wilde vertellen, of dat ze er eenvou-

zo zwart. Hij was zwart met witte stipjes. Overal zaten witte stipjes, zei mijn

digweg niet meer toe deden, dat ze hun taak als woord hadden vervuld en toen

grootvader, terwijl hij met zijn wijsvingers luchttoetsen bespeelde en ik me,

voor altijd waren verdwenen, samen met de Poolse bokser die ze op een donkere

rokend, een sterrenhemel voorstelde. Hij zei: Witte spetters. Hij zei: Misschien

nacht uitsprak.

door evenveel kogels gemaakt als er dwars door nekken waren gegaan.

Ik keek weer eens naar het nummer van mijn grootvader, 69752, op een winte-

Het was aardedonker in die cel, ging hij snel verder, alsof hij niet in diezelfde

rochtend in ’42 door een jonge Jood in Auschwitz getatoeëerd. Ik probeerde me

duisternis wilde verdwalen. En een man die naast me zat begon Pools tegen me

het gezicht van de Poolse bokser voor te stellen, zijn vuisten, het witte stipje

te praten. Ik weet niet waarom hij Pools tegen me begon te praten. Misschien

dat zijn nekschot mogelijk had achtergelaten, zijn woorden in het Pools die mijn

hoorde hij me de kaddisj bidden en herkende hij mijn tongval. Hij was een Jood

grootvader het leven redden, maar ik kon me slechts een eindeloze rij mensen

uit Łódź. We waren allebei Joden uit Łódź, maar ik uit de Zeromskiegostraat,

voorstellen, allen naakt, allen bleek, allen uitgemergeld, die allen huilden en in

dicht bij de Źelony Rinekmarkt, en hij van de overkant, van bij het Poniatows-

absolute stilte de kaddisj baden, die allen een religie aanhingen waarvan het

kipark. Hij was een bokser uit Łódź. Een Poolse bokser. En we spraken de hele

geloof op cijfers is gebaseerd, terwijl ze in de rij stonden om zelf te worden ge-

nacht Pools. Of liever gezegd, hij praatte de hele nacht Pools met me. Hij ver-

nummerd.

telde me in het Pools dat hij daar al lang zat, in Barak Elf, en dat de Duitsers hem in leven hielden omdat ze hem graag zagen boksen. Hij vertelde me in het Pools dat ik de volgende dag zou worden berecht, en hij vertelde me in het Pools wat ik tijdens dat proces moest zeggen en wat ik niet mocht zeggen. En zo gebeurde het. De volgende dag haalden twee Duitsers me uit die cel, ze brachten me naar een jonge Jood, die me dit nummer op de arm heeft getatoeëerd, en daarna lieten ze me bij een juffrouw achter in een kantoor waar mijn proces plaatsvond, en ik redde mijn leven door die juffrouw alles te zeggen wat de Poolse bokser me had gezegd te zeggen en niet tegen de juffrouw te zeggen wat de Poolse bokser me gezegd had niet te zeggen. Snap je. Ik gebruikte zijn woorden, en zijn woorden redden mijn leven, en ik ben nooit achter de naam van die Poolse bokser gekomen en weet ook niet hoe hij eruitzag. Misschien is hij wel doodge-

Lees een interview met Eduardo Halfon op kh06.klugerhans.net.

schoten.

68

69


Pieter Lamberts (1957) is neerlandicus en hispanist. Hij heeft gestudeerd aan de Katholieke Universiteit Nijmegen (nu Radboud Universiteit) en de Universiteit van Amsterdam. Na zijn studies volgde hij postacademische vertaalcursussen aan het Nederlands Instituut Madrid en de Universitat Autònoma de Barcelona. Hij werkt als freelance journalist voor tijdschriften, kranten en personeels-

Medewerkers Kluger Hans 6

bladen en is literair vertaler. Uit het Catalaans vertaalde hij romans van LluísAnton Baulenas (Het geluk, Voor een zak met botten) en Jaume Cabré (De stemmen van de Pamano, Edelachtbare). Hij leverde ook een bijdrage aan het Nederlandse tijdschrift voor literatuur De tweede ronde.

Bart De Block (1978) is auteur en redacteur van Kluger Hans. Hij schreef kriti-

p.lamberts@planet.nl

sche teksten over ondermeer de kunstenaars Raphaël Van Lerberghe en Manor Marie Meeusen (1981) is redactielid van Kluger Hans en maakt deel uit van het

Grunewald. Zijn gedichten verschenen in diverse literaire tijdschriften.

Gentse poëziecollectief Balein. Ze won in een ver verleden enkele poëzieprijzen, Maria van Daalen (1950) is auteur van uitgeverij Querido sinds 1989. De wet van

publiceerde gedichten in Met andere zinnen en beklimt regelmatig een poëzie-

behoud van energie (Querido 2007) is haar laatstverschenen dichtbundel. Als

podium. Als ze boos of ontroerd is, schrijft ze brieven op haar blog. De laatste

writer-in-residence aan het N.I.A.S. in het voorjaar van 2010 werkt zij aan een

tijd verschenen er ook veel bange brieven naar aanleiding van de recente poli-

dichtbundel over het periodiek systeem van de elementen. In juni verschijnt My

tieke ontwikkelingen en de hype rond De Wever.

Love, you have the world cupped in your hands (Philip Elchers, Groningen), een

http://huiverinkt.blogspot.com

Engelstalige bloemlezing. In voorbereiding: Spiegel van Mysteriën, een essay over de Caribische religie vodou (Haïti). Van Daalen was adviseur van Tropenmu-

Han van der Vegt (1961) is dichter, essayist en vertaler. Vorig jaar verscheen van

seum (2008/2009) en Afrika Museum (2009) en is de enige Nederlandse mambo

hem de hertaling van pornografische zeventiende-eeuwse romans in De open­

asogwe (vodoupriesteres). Zij is als docent Poëzie verbonden aan de Schrijvers-

hartige juffrouw en eerder dit jaar publiceerde hij Het rode ei, een kinderboek.

vakschool Amsterdam.

Zijn vijfde dichtbundel, De zeilen van de aarde, komt deze zomer bij Meulenhoff

www.mariavandaalen.nl

uit. Tegelijk verschijnt de cd-versie (met muziek van Jan Frans van Dijkhuizen) van zijn gedicht ‘Exorbitans’ als Exorbitans,een ruimte-opera.

Rozalie Hirs (1965) is een experimenteel dichter uit Nederland. Ze publiceerde

www.hanvandervegt.com

bij Querido vier bundels die zij als onderzoek ziet naar de beweging van het lyrische door een wereld van ideeën. In Locus (1998) beweegt het lyrische subject

Miek Zwamborn (1974) is schrijver en beeldend kunstenaar. Zij publiceerde de

zich door een wereld van mythologie; in Logos (2002) gaat het lyrische lichaam

prozawerken Oploper (2000) en Vallend Hout (2004). In 2008 verscheen de dicht-

door een wereld van ideeën bij uitstek: de filosofie; in [Speling] (2005) danst

bundel Het krieken van sepia. Momenteel werkt zij aan de roman Kladsteen. Zij is

de lyrische stem zich door een wereld van kinderrijmen en liefdesliedjes; in

redactielid van Kluger Hans.

Geluksbrenger (2008) vindt het lyrische zich in steeds andere verschijningen terug in opsommingen en citaten. Voor haar bundels ontving Hirs subsidies van het Vlaams Fonds van de Letteren. www.rozalie.com

70

71


ISSN 2032-0426

Colofon REDACTIE Bart De Block Marie Meeusen Olaf Risee – hoofdredactie website Xavier Roelens – hoofdredactie tijdschrift David Troch Reinout Verbeke – eindredactie Miek Zwamborn VORMGEVING Grafisch Ontwerpburo ttwwoo www.ttwwoo.nl

DRUK Parys Printing, Evergem

CONTACT Adres: Kluger Hans p/a Aaigemstraat 94 B-9000 Gent

Telefoon: 0486 39 65 58 Email: info@klugerhans.net Website: www.klugerhans.net

LOS NUMMER 7 euro + verzendingskosten ABONNEMENTEN België

25 euro

Overschrijvingen: FORTIS, 001-5750704-38

Nederland

29 euro

Overschrijvingen: FORTIS, BE24 0015 7507 0438

Buitenland 35 euro

Overschrijvingen: FORTIS, BE24 0015 7507 0438

(IBAN), GEBABEBB (BIC+Swift) (IBAN), GEBABEBB (BIC+Swift)

Vermeld adres en mailadres bij uw overschrijving!

BIJDRAGEN EN SPONTANE INZENDINGEN Liefst per mail of cd. Inzendingen op papier in zesvoud. Van lange inzendingen worden enkel de eerste tien pagina’s aan de redactie voorgelegd. Het copyright blijft eigendom van de auteurs, gelieve contact op te nemen met de redactie bij problemen of vragen. MET STEUN VAN Vlaams Fonds voor de Letteren Kluger Hans denkt aan het milieu en kiest daarom voor papier met een FSC-label. 72

Kluger Hans #06  

Kluger Hans #06 met een fris themanummer over geloof en ongeloof, het ongrijpbare, de verwondering. Maria van Daalen beschrijft in Mercuriu...

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you