Page 1

R

P ovinca evija za umetnost in dialog kultur

» Happiness in intelligent people is the rarest thing I know. « Ernest Hemingway

Številka 5, MAREC 2017


PROVINCA

6

64

Revija za umetnost in dialog kultur Vsebino revije so pripravili:

38

Aleksandra Jelušič, Milan Petek Levokov, Stela Maja Bosilkovska, Miroljub Stojanović Miša, Olena Plančak-Sakač, Brane Pavšek, Janja Jurančič Rak, Gorazd Jordan, Bojan Maraž, Nataša Gregorič, Ana Jug, Nedeljko Terzić, Sandra Jazbec, Sandra Požun, Natalija Resnik Gavez, Nataša Švikart Žumer, Violeta Januševa, David Bedrač, Aleksandra Đorđević, Robert Titan Felix, Zlatko Kraljević, Tomo Podstenšek, Bojan Tomažič, Manica Musil, Sasa Stojanović, Keti Mavropulu, Vesna Šare, Nebojša Vilić, Agnieszka Żuchowska-Arendt, Anita Vuco. Naslovnica: Gorazd Jordan Smejoči klovn/The laughing clown olje-platno/ oil,canvas The venetian masks series

42 18 72

28

Ilustracije: Nataša Gregorič Uredila: Aleksandra Jelušič Pika Prelom: Aleksandra Jelušič Pika Tehnična pomoč: Brane Pavšek Lektoriranje: Janja Jurančič Rak Slovnično so pregledana le slovenska besedila Prevodi: v anleški jezik: Stela B. Maja v makedonski jezik: Violeta Januševa. v itlijanski jezik: Anita Vuco italijanski/slovenski jezik: Bojan Maraž, Aldo Rupel Naslednja številka izide: 1. julija 2017 Revija v elektronski obliki Internetni naslov: http://provinca.appdevmonk.com/ E-pošta: revija.provinca@gmail.com Fb stran: www.facebook.com/Provinca-962267007150340 Prepovedano je vsakršno kopiranje, prepisovanje, razmnoževanje in kakršnokoli razširjanje v komercialne namene brez pisnega dovoljenja avtorjev. ISSN 2463-7890

54

240

VSEBINA

Uvodnik »Papir, kamen, š Intervju, Bojan T Интервју, Мирк Foto zgodba, ko »Računajte na n Vroči stol, David »Sončeva britev Veoma jasno vid I see myself quit Manica K. Musil Novi veter v Pro Kako smo gradil Intervju, Stojan K


104

158

74

86 116

70 70

ovinci li Novo Gorico? Kerbler

214

142

84

škarje« Tomažič ко Демић oline nas!« d Bedrač v...« dim sebe te clearly

198

128

176 190

122 152

94 4 6 18 28 38 42 54 64 70 72 74 84 94 104

Ivo kao slovenački Sizif Ustvarjalnost, ki poganja svet Achtung Auschwitz Kdo je tu nor? COBISS Vračati se na sever ... AN ESSAY ON THE END… OF 2016 Есеј за крај(от) … на 2016 Recenzija knjige Ples kanibalov The Abstract Woman Saint АПСТРАКТНАТА СВЕТИЦА Saša Stojanović Novel WAR Romanzo WAR »Muze, pri Muzah, z muzami«

226 116 122 128 142 152 158 176 186 190 198 210 214 226 240


PROVINCA

Uvodnik KO JE POBEDNIK? Miroljub Stojanović Sa nastankom pisanog izražavanja i zapisivanja znanja ljudskog roda nastaje i potreba čuvanja ovih zapisa. Tako su formirane i biblioteke. Oduvek su biblioteke bile hramovi znanja i kulture ljudi. One su opstale do dana današnjeg uprkos brojnim ratnim uništavanjima i zadržale su osnovnu svrhu: „Čuvanje i širenje, kako znanja tako i kulture ljudskog roda - nacija“. Tokom dugog perioda svog postojanja prošle su mnogobrojne transformacije. Odavno više nisu samo mesta gde se knjige čuvaju, čitaju i pozajmljuju, već su postale stecišta kulturnih zbivanja i edukativnih programa. Takođe, bibliotekari nisu više samo bibliotekari i čuvari znanja i kulturnog blaga, već organizuju i pripremaju različite kulturne i obrazovne programe. U svetlu novih tehnoloških rešenja, softvera i mobilnih uređaja danas imamo biblioteke, tako reći, na dlanu. Zahvaljujući informacionim sistemima biblioteke su dostigle visok nivo evidentiranja i prezentovanja građe koja se čuva u bibliotekama. Pored klasičnih biblioteka u kojima se čuvaju štampana izdanja, danas imamo nove mogućnosti čitanja knjiga. Elektronska izdanja knjiga priređena za čitanje na mobilnim uređajima, digitalne biblioteke ili slušanje sadržaja knjige su prizvodi tehnoloških rešenja današnjice. Mnogi su se već zapitali “Ko je pobednik? Elektronsko izdanje ili klasična štampana knjiga?“. Mišljenja sam da ništa ne može da zameni štampanu knjigu, taj jedinstveni miris hartije i čitalačko zadovoljstvo koje nas oplemenjuje, nadahnjuje i upotpunjuje.

4

Slika: / Painting: Gorazd Jordan; ,,FIRST CHAPTER'' / ,,PRVO POGLAVJE''; 400x300mm; oil,canvas); ,,THE READERS'' series/ ciklus ,,BRALKE/CI


5


PROVINCA

Odlomek iz romana

»Papir, kamen, škarje« Tomo Podstenšek, Založba Litera, 2016 Tomo Podstenšek je rojen leta 1981. Piše kratko prozo, romane, otroško literaturo in dramske tekste. Kratke zgodbe objavlja v domačih in tujih literarnih revijah, več njegovih besedil je bilo odkupljenih na različnih natečajih Radia Slovenija. Je avtor petih romanov (Dvigalo, Sodba v imenu ljudstva, Sredi pajkove mreže, Tihožitje z mrtvo babico in Papir, kamen, škarje) in zbirke kratkih zgodb Vožnja s črnim kolesom. Roman Dvigalo je izšel tudi v srbskem prevodu (Lift, 2016). Poleg pisateljevanja občasno sodeluje pri različnih gledaliških in drugih sorodnih projektih. Živi in ustvarja v Mariboru. glavi. 17. Prebudilo me je lastno smrčanje. Ležal sem na hrbtu, popolnoma nag, s prekrižanimi nogami in široko razširjenimi rokami, v povsem enaki pozi kakor Kristus na križu – le da moj tič ni bil obrezan in da od mojega trpljenja ni bilo nobene koristi. Čeprav sem po občutku v trebuhu vedel, da je prepozno, sem odšel do vece školjke, si vtaknil prste globoko v žrelo in poskusil bruhati. Vse kar sem uspel priklicati je bilo nekaj kislo-grenkih

7


PROVINCA slin, zato sem na koncu obupal, se vrnil v posteljo in zaspal nazaj. Drugič me je zbudil močan glavobol. Tokrat sem ležal na boku z dlanmi med pokrčenimi koleni. Skozi reže v roletah sem videl, da je zunaj že svetlo. Ugibal sem, ali imam v denarnici kakšno tableto proti glavobolu. Nisem je imel. Da bi omilil dehidracijo, sem odtaval do umivalnika, prislonil usta ob pipo in spil kakšen liter vode. Počutil sem se obupno. Ko sem prišel iz kopalnice, sem zagledal odprta vrata hladilnika in izpraznjen mini bar in se vprašal, koliko bo vse to stalo. Male stekleničke so ležale vsepovsod po tleh; bilo jih je vsaj ducat. Na eno sem po nesreči stopil – na srečo se ni zdrobila in me porezala. Je pa vseeno zabolelo in nekaj časa sem besno preklinjal in poskakoval na eni nogi. Potem sem se domislil in zbral vse stekleničke in zamaške – to mi je vzelo precej časa, nekaj se jih je skotalilo pod posteljo, nekaj jih je ležalo med rjuhami, ena flaška je bila celo v košu za smeti. Napolnil sem jih z vodo in skrbno zložil nazaj v hladilnik. Če si zelo površno pogledal, se je zdelo, da je vse na svojem mestu. Nisem imel apetita, ampak hotelski zajtrk je bil vključen v ceno in moj želodec je bil dovolj stabilen, da sem bil pripravljen tvegati. Če ne drugega, bom dobil vsaj zastonj kavo. V jedilnici sem ugotovil, da vendarle nisem edini gost hotela; za eno mizo sta sedela moški in ženska mojih let, očitno poročena, in se nekaj pogovarjala v italijanščini. Italijanščine

8

ne razumem, a po njunih obrazih sem sklepal, da je bil pogovor blazno dolgočasen.

Usedel sem se za mizo v spodobni oddaljenosti. Približno polovica jedilnice je bila zaprta in ločena od preostalega prostora s širokim varnostnim trakom rdeče barve. Pomislil sem, da bi lahko našli tudi kakšno manj neugledno rešitev.

Ostareli receptor, ki je očitno po sili razmer opravljal tudi delo natakarja, je ves zgrbljen s težavo krevsal po koridorju med mizami – revma, artritis, putika, išias; nekaj od tega ga je moralo mučiti, morda celo vse skupaj, bolezni so družabne in se rade drenjajo v istem telesu. Ko je prišepal do moje mize in z arhaično gesto postavil na mizo košarico s kruhom ter krožniček, na katerem je bilo nekaj majhnih paketkov masla, marmelade in čokoladnega namaza, sem se za trenutek zagledal v njegov zgubani obraz z velikim kljukastim nosom. Nenadoma sem se spomnil, da sem enkrat že stopil v ta hotel …

Stari smo dvanajst let. Peter gre poleti s starši za ves mesec na enega od otokov, kjer imajo njegovi majhno počitniško hišico. Z Borisom se tako sama klativa naokrog, počneva običajne neumnosti in, če ni prevroče, kdaj pa kdaj odigrava kakšen fuzbal s sošolci, ki so prav tako ostali doma. Tisto nedeljo izkoristiva za rabutanje sadja po vrtovih hiš, kjer nimajo psov in kjer po tišini zastrtih oken sklepava, da so lastniki odšli na počitnice ali vsaj na nedeljski izlet. Slive so se


PROVINCA sicer komaj pošteno obarvale, njihov okus je kiselkast in zelenkasto meso se trdno drži koščice, ampak to naju ne ustavi. Ko se nekaj ur kasneje sprehajava skozi center mesta, me že začenja rahlo črvičiti v črevesju. Mislim, da bom nekako zdržal do doma, potem pa me tik pred Zlatim jelenom naenkrat tako zvije, da nimam veliko izbire – Borisu povem, da moram nujno na stranišče. Hotel je v tistih letih na vrhuncu svoje slave, medeninaste črke nad vhodom se bleščijo v soncu in rahlo zatemnjena stekla odsevajo pročelja hiš z druge strani ceste. Že kar pri vhodu naju ustavi receptor v rdeči srajci s črnim telovnikom in prevelikim, skoraj klovnovskim metuljčkom. »Kam?« naju nahruli in njegov zadrgnjen, čemeren obraz s kljukastim nosom ne daje upanja, da bo imel veliko razumevanja za moje prebavne težave. Kljub temu mu na hitro pojasnim situacijo. »Sanitarije so samo za goste hotela,« se mi vzvišeno posmehne in če ne bi bil preveč zaposlen s stiskanjem riti, bi ga najbrž vžgal na gobec, pa čeprav je za glavo višji od mene. Ker se ne premakneva takoj, receptor stopi še korak bližje in »Šššc! Ššššc!« zamahuje z rokami, kakor da bi podil kokoši, ki so pomotoma zatavale v preddverje hotela. Spet sva na ulici in izgubil sem nekaj dragocenih sekund. Čutim, da ne bom več dolgo zdržal; do prvega grmovja ob cesti je občutno predaleč in zdi se neizbežno, da mi bo ušlo. Ker je poletje, imam seveda oblečene samo

kratke hlače – in kratke hlače so sredi osemdesetih resnično zelo kratke. Že si predstavljam, kako mi bo driska izpod njih brizgnila navzdol po stegnih. Od besa, sramote in ponižanja se mi zasolzijo oči. Potem skozi meglo zagledam velika lesena vrata polkrožne oblike. Planem proti njim, jih z obema rokama odrinem in se znajdem na temačnem stopnišču stare meščanske hiše. Hitro odvežem vrvico, spustim hlače in še ravno pravi čas počepnem. Slišim pljusk, ko svinjarija iz mojega drobovja udari ob kamnite tlakovce, in čutim, kako se mi nekaj kapljic odbije na golo kožo. Po temnini prostora se hip za tem že razleze neznosen smrad. A mi je čisto vseeno za posledice, samo da sem se rešil ... Še enkrat sem premeril ostarelega receptorja, njegov kljukasti nos in prezirljive gube okoli ust. Zamikalo me je, da bi ga vprašal, kako dolgo že dela v tem hotelu. Potem sem si premislil, v bistvu ni bilo pomembno. In tudi če bi bil res on, kaj naj? V tem, da bi zaradi manjše nesramnosti izpred več kot tridesetih let premlatil kruljavega starca, res nisem videl posebnega smisla. /…/ 19. Moj najstarejši spomin je iz obdobja, ko sem bil star približno dve leti. To vem, ker se v spominu pojavi moj dedek – ne tisti, ki je popravljal ure, ampak drugi, po mamini strani, ki je bil kovač in ki ga je dve leti in tri mesece po mojem rojstvu povozil vlak, ko je pijan hodil po tirih.

9


PROVINCA Najzgodnejši spomini sicer običajno izvirajo šele iz tretjega ali celo četrtega leta starosti – tudi pri meni je tako, s to edino nenavadno izjemo. Še bolj nenavadno je, da ne gre zgolj za bežen preblisk ali podobo. Hkrati vem, da ne obstajajo fotografije, po katerih bi lahko ta spomin umetno poustvaril, in skoraj prepričan sem, da mi ni o dogodku nihče nikoli pripovedoval. Ko sem ga enkrat omenil mami, je rekla, da naj si neham izmišljevati in da se ni to nikoli zgodilo. Sedim na kosmati rjavkasti odeji, nekdo me drži v naročju, najbrž mama, mogoče babica ali kakšna soseda. Kdorkoli je, ima na nogah obute tiste bele cokle z luknjicami, kakršne pogosto nosijo medicinske sestre. »Glej konjička!« ženska, ki me drži, z roko pokaže na žival pred kovačijo. Konjiček je velik in rjave barve. Lepo se sveti. Grivo ima malo temnejšo, že skoraj črno. Privezan je ob drevo. Moj dedek-kovač ima sivo glavo in brke. Oblečen je v rdečo karirasto srajco z zavihanimi rokavi in umazan usnjeni predpasnik. Konju upogne sprednjo nogo, jo dvigne in stisne med svoja bedra, tako da gleda kopito navzgor. Zraven je še en moški, ki dedku-kovaču poda kladivo. Potem treplja konja po vratu in mu nekaj prigovarja, da bi ga pomiril. »Konjička bodo obuli, da ga ne bo več pikalo v podplate,« mi v uho čeblja ženski glas. Ni videti, da bi si konjiček to posebej želel. Z velikim črnim očesom bega naokoli, nestrpno trza z glavo in se poskuša prestopati na preostalih treh nogah, da mojega dedka-kovača močno zaziba.

10


PROVINCA Moški prime za uzdo in poskuša konjička pomiriti. Dedek-kovač glasno zakolne in izpusti konjevo nogo. »Ne!« zakriči moški poleg njega. Prepozno. Dedek-kovač divje zamahne in s kladivom udari po konjevem boku. Na mestu, kamor je priletelo kladivo, ostane sredi rjave dlake rdeč madež oguljene kože. Konjiček od strahu in bolečine najprej rahlo klecne, potem se izravna in mirno obstoji. Samo nozdrvi mu plahutajo in veliko črno oko spominja na široko odprto luknjo brez dna. V nadaljevanju ubogljivo pusti, da delajo z njim, kar hočejo. Konjiček dobro čuti, da se z mojim dedkom-kovačem ni dobro zajebavati … Ta spomin je bil seveda preveč podroben, da bi bil povsem avtentičen. To je bil spomin odraslega človeka na spomin iz otroštva. Sicer pa je zmeraj tako – spominjanje je v resnici kot igranje gluhega telefona s samim seboj: vsakič, ko kakšen dogodek prikličemo in si ga zavrtimo v glavi, ustvarimo novo verzijo, v kateri nehote nekaj malega spremenimo, poskušamo zapolniti manjkajoča mesta, si logično razložiti nepovezane informacije, vzpostaviti manjkajoče vzročno-posledične po

11


PROVINCA

12


PROVINCA vezave, pripisati zadevam smisel in pomen … Razlika med spominjanjem in izmišljevanjem pravzaprav sploh ni tako velika, kot običajno mislimo. Obstajala je celo možnost, da se mi je enkrat res daleč nazaj vse skupaj samo sanjalo in da sem potem spomin na te sanje zamešal za spomin na resničen dogodek. Bolj kot sem razmišljal, manj mi je bilo jasno, kaj in če sploh kaj se je tistega poletja pred triinštiridesetimi leti zgodilo. Naj bo kakorkoli, svojega dedka-kovača iz tega spomina sem dobro razumel. Hočem reči, da sem natančno vedel, kako se je počutil, ko je zamahnil s kladivom. 20. Ko sem odhajal od sestre, sem srečal žensko velblodaste postave, sicer brez grbe, a s tisto nesorazmernostjo med deli telesa ter okornim premikanjem, kakršnega zasledimo razen pri kamelah le še pri losih in nekaterih drugih kopitarjih. Bila je visoka, precej višja od mene, vsaj meter osemdeset, mogoče še več. Visokih žensk nisem nikoli maral. Iskreno rečeno sem se jih zmeraj malo bal. Visokih in mišičastih moških tudi, ampak to se mi je zdelo normalno in tega se nisem sramoval. Ob visokih ženskah pa sem občutil poleg strahu še sram, ker se bojim. Ampak si nisem mogel pomagati – če sem moral gledati žensko navzgor, sem se vedno počutil kot majhen otrok z majhnim neporaščenim tičkom med nogami in to mi razumljivo ni bilo preveč všeč.

Ženska, ki je bila oblečena v razvlečeno rumeno majico in tesno oprijete črtaste hlače, je imela enega tistih obrazov, ki so mi bili vedno še posebej zoprni. Mesnate ustnice je imela ves čas razpotegnjene v nekakšen nasmešek, oči z dolgimi, najbrž umetnimi trepalnicami pa lenobno priprte. Med hojo je malomarno metala noge nekam predse in nasploh je bila videti tako prekleto zadovoljna sama s seboj, da bi jo najraje brcnil. Če si v današnjem svetu srečen, potem moraš biti ali psihični bolnik ali pa popolnoma butast in ta koklja kljub neokusno izbrani garderobi ni dajala vtisa, da bi pobegnila s psihiatrije. Sedel sem v avto; bil sem rahlo nervozen, priznam. Kadar sem neprespan in imam mačka, sem še posebej razdražljiv in druženje s familijo tudi ni pripomoglo k boljšemu počutju. Sedel sem v avto in prižgal radio, da bi se pomiril. Pozabil sem, kateri komad so vrteli, ampak vem, da mi je bil všeč. Med vožnjo sem s prsti tapkal po volanu in prijelo me je celo, da bi zapel. A nisem poznal besedila in tudi če bi ga, nisem znal peti. Za glasbo nisem nadarjen in, po pravici povedano, me tudi ne zanima. Najbrž moje veselje do petja zatrejo že v mali šoli, ko mi vzgojiteljica Nevenka pred nastopom reče, naj raje pojem čisto čisto po tihem – če slišim svoj glas, pomeni, da sem že preglasen. Mogoče pa je celo takrat že prepozno in je krivo to, da ne oče in ne mama nista preveč muzikalična. Kakorkoli, z veseljem sprejmem vlogo odpiralca ust, ki jo kasneje nekaj

13


116


117


PROVINCA let uspešno opravljam tudi v osnovnošolskem zboru, kjer sem na pevskih revijah samo za … No, ne ravno za okras, ker nisem preveč lep otrok. Za število. Kjer sem samo za število. Petja na glas ne maram, ker mi gre na živce, kadar moj glas resonira z glasovi drugih. Sovražim neprijetne vibracije v glavi; tiste čudne tresljaje zvoka, ki me žgečkajo v ušesih in odzvanjajo v lobanji. Občutek je neznosen, podoben kot če zaspiš na avtobusu ali v avtu in nasloniš glavo na šipo, ki rahlo podrhtava. Ali pa če oponašaš komarja in na jeziku predolgo vlečeš črko z. Ali če ti ob ušesu leta pravi komar in predolgo vleče črko zzzzz... Ne, pravzaprav ni podobno ničemur od naštetega; pravzaprav je še veliko hujše od vsega trojega skupaj. Zato se, popolnoma nezavedno, seveda, vedno trudim peti vsaj za pol tona višje ali nižje od ostalih in glasbene spremljave. Sliši se smešno, ampak šele mnogo let kasneje sem pogruntal, da je tisto brnenje in vibriranje pomenilo, da pojem pravilno. Ampak biti na isti frekvenci z ostalimi mi ni očitno nikoli najbolj ležalo. Že od daleč sem zagledal žensko, ki je s pločnika stopila na cesto, ne da bi prej sploh pogledala levo ali desno. Po njenih dolgih zibajočih korakih in rumeni majici sem takoj prepoznal, da je ista, ki sem jo maloprej srečal pred sestrinim stanovanjem. Če mi je bila prej antipatična, je njeno brezobzirno prečkanje ceste povzročilo, da sem s prsti nehal slediti ritmom glasbe in čvrsto stisnil volan.

16

Kdor poje, zlo ne misli, pravijo. Ne vem, morda obstaja tudi obratna povezava. Zadržal sem sapo in začutil razbijanje žil v sencih. Pred očmi mi je zaplesal roj črnih pik. Postalo mi je vroče, nisem se mogel zadržati in glasno sem izbruhnil: »Kaj si pa ta baba misli, da je? Glej jo, prekleto spako preklasto, kako počasi se sprehaja, kot da je cel svet njen! Moral bi jo povoziti, pra sico nagravžno!« Takoj nato me je prešinilo, da jo čisto zares lahko povozim. Samo na plin bi moral pritisniti, razdalja je bila takšna, da se ne bi uspela umakniti. In glede na to, da je hodila čez cesto izven označenega prehoda za pešce, bi se verjetno celo izognil kazni, ker bi vsi mislili, da je šlo pač za nesrečo. Predstavljal sem si, kako bi jo zadel s sprednjim odbijačem – ampak ne s preveliko hitrostjo, nisem želel, da mi jo vrže na vetrobransko steklo, čeprav bi tudi to imelo svoj čar. Ne, udaril bi jo ravno toliko, da bi jo spodsekalo v kolenih in bi padla pod kolesa. Ko bi zapeljal čeznjo, bi glasno zaropotalo po podvozju; enkrat sem povozil mačko (ne nalašč, muce imam rad) in spomnil sem se, da je avto že takrat kar močno poskočil. Ko bi z zadnjim kolesom zapeljal čez ženskino glavo, bi zmečkalo njen zadovoljni obraz v krvavo kašo; morda pa bi glava pod pritiskom celo eksplodirala in bi jo razneslo kakor v Tarantinovih filmih, da bi možganovina brizgnila na vse strani. V vzvratnem ogledalu bi videl njeno izmaličeno telo in kri na asfaltu in svet bi bil za odtenek znosnejši.


PROVINCA 21. Seveda nisem pritisnil na plin, ampak na zavoro.

Nisem bil tako neumen, da ne bi vedel, kaj me je v resnici jezilo. Ampak na to se nisem mogel razjeziti. Nemogoče. Ne gre. In tudi če bi šlo, ni imelo smisla. Ker v resnici mi je bilo na nek način vseeno. Na nek drug način pa spet ne. Temu drugemu načinu nekateri pravijo princip. Zdelo se mi je, da sem za principe že prestar. Ko si v srednjih letih, je sklicevanje na principe malo otročje. V srednjih letih je bolj primerno, da slediš ustaljenim navadam. In jaz nisem bil navajen, da bi se z mamo spuščal v prepire glede česarkoli – še najmanj glede tega, katerega od naju s sestro ima raje. Vrnil sem se v hotel; dopoldan sploh nisem razmišljal, da bi se bilo pametno odjaviti in izprazniti sobo. Bom pač prespal še en dan in šel domov v nedeljo zjutraj. Mogoče je bilo tako še boljše, praznovanje obletnice se lahko zavleče pozno v noč in najbrž se ob takih priložnostih tudi kaj spije.

Kolikor sem se spominjal, je v vabilu pisalo, da se dobimo ob sedmih, tako da sem imel še skoraj štiri ure časa. Najprej me je zamikalo, da bi malo zadremal, a sem iz izkušenj vedel, da bi bil potem samo še slabše. Raje sem šel v kopalnico in si privoščil dolgo prho. Na glavi tuša je bilo toliko vodnega kamna, da je voda tekla v čudnem poševnem curku. Smrdelo je po prepereli gumi in iz odtokov se je širil vonj po kanalizaciji. Možnost za okužbo z legionelo se mi je zdela precejšnja. Po sebi sem zlil celo stekleničko šampona; morda me ni razkužil, je pa s svojim vonjem vsaj prikril smrad. Po tuširanju sem se lotil britja, kar je pomenilo, da sem se bil prisiljen gledati v ogledalu.

V temni zenici sem opazil globoko črno luknjo, ki je spominjala na neskončno brezno konjskega očesa. Nekje tam notri, v zgoščeni in stisnjeni masi, je bila ujeta tudi noč v parku in vse druge noči in vsa druga tema mojega življenja.

Foto: Arhiv Tomo Podstenšek

17


PROVINCA

Intervju

Bojan Tomažič, šef skupine Onslow, ki glasbo igra hitro Bojan Tomažič je basist skupine Onslow iz Maribora (tudi pisec besedil, muzike in inštrumentalist v skupinah Butli, CZD in Rukola). Skupina, v kateri so poleg njega še Eva Tomažič, Said Bešlagić in Zmago Jesenik, je nedavno v Beogradu izdala ploščo Konec filma. Ker je tako prav, pravi Tomažič. Kot so se Geoffreyu Hughesu kot uliti prilegali majica brez rokavov, brezrokavnik in FH-kapa. 19


PROVINCA Kako si prišel do imena Onslow?

Rekel sem si: stvari delaj bolj počasi, počasneje vozi, počasi razmišljaj, govori in beri ter ničesar ne pričakuj. Počasi se odločaj in o vsem odločaj. Glasbo vseeno igraj hitro, je bil medklic, a ga zdaj ne bom komentiral. Če bi naredil bend »Počasi se daleč pride«, bi bilo tako, kot bi govoril, da ljubezen vse premaga ali da denar daje in dano vzame ali da sem veseljak, ki ima dolgo lajtngo. Pridušal sem se, da nikoli ne bom imel benda s tujim imenom, in se odločil za – Onslow. Ker ima veliki O na začetku in dvojni v na koncu, oblikovalsko gre torej za zelo zanimivo kombinacijo črk. Seveda sem ga izbral tudi zaradi pivo srkajočega, navidez apatičnega tipa iz ene od angleških humorističnih serij iz let po 1990, katere naslov so naši prevedli Fina gospa, v originalu pa se je imenovala Keeping Up Apperarances. Še bolj zaradi časov, v katerih živimo. Pozabili naj bi bili na devetdeseta, čeprav pozaba ni vedno dobra, pravzaprav nikoli ni v redu. Če si v petem nadstropju brez dvigala in stojiš pred avtomobilom brez ključev, moraš pešačiti nazaj gor. V meni so se prebudili spomini. Onslow sedi pred ekranom, oblečen v belo majico brez rokavov, kakršne smo morali nositi v otroštvu, da si ne bi prehladili ledvic. Pije pivo, ki ga hoče še več, in stremi po hrani. Je neuglajen, politično nekorekten, ker politična korektnost ubija normalno, je direkten in reče, kar mu pade na pamet. Igral ga je imenitni Geoffrey Hughes. Dobro so mu asistirali majica, brezrokavnik in na glavi kapa FH.

20

In zdaj ti v bendu vse odločaš? Si torej šef? Seveda!

No, pravzaprav ne. Sem namreč ugotovil, da je bilo to, da smo prav mi stopili skupaj, zelo naravno. Za Evo in mene tako ali tako, ker se mi, starši, učimo od otrok. Za Saida in Zmaga pa mislim, da se mi je »oni gori« odkupil za vse, kar sem doslej vlagal. Kumarice sem imel vedno tako rad, da sem jih žrl. Zdaj ne pretiravam z njimi, jih degustiram, tako zaznam tudi drugo poleg kislega, kajti če ne pretiravaš, zaznaš več. Boj se države, ki te kliče na pomoč, mi dopoveduje država, ko jih s prsti lovim iz kislice. Boj se svojih načrtov, me svari prijatelj, ko jih ugriznem. Žensk se najbolj boj, ko poljubljajo, mi pravi prijateljica, ko žvečim. Saj se razumeva, kajne? Žensk se torej bojiš?

Ja.

Pravzaprav ne. Obstajajo olajševalne okoliščine. Pri ljudeh se vse vrti okoli tistega. Česa?

Tistega, o čemer sem prej govoril. Treba je biti vodja, šef. Na takšen ali drugačen način. Onslow je takšen. In se mi zdi, da vem, zakaj. Zakaj?

Nisem še zgleden »onslow«, vendar bom. Za zdaj imam doma Onča, veliko žogo z majico, ki jo potiskam po stanovanju sem in tja, in se pogovarjam z njim skoraj tako dobro kot s kuhalnikom za čaj. Najbolj zdrav način življenja je zadovoljevanje ene, dveh ali treh potreb


PROVINCA

21


PROVINCA vsak dan, vse ostalo je utrujajoče, ubijajoče. Verjemite, danes se je treba postaviti na pozicijo »onslow«, si obleči majico brez rokavov in po stanovanju potiskati Onča.

Pa saj si že od začetka osemdesetih let uspešen in vedno v pravem času na pravem mestu. Ni ti torej treba zganjati pesimizma. Sploh nisem pesimist.

Se mi zdi, da doma nisi ravno pester.

No ja, sem. Zmerom sem mislil, da bodo naši bodoči rodovi še bolj »dol utrgali«, kot smo mi. No, pa saj to počnejo. V virtualnem svetu so odlični.

Res nisem, no, sem, seveda sem!

Vidim več, a je tisto preveč zamotano. Zmede pamet. Če državljane pozovem, da gremo reševat pamet, mi boste rekli, da imam onslowski kašelj ali me začeli klicati Onč.

16

Igral si v bendih, glasbil, pisal besedila, izdane imaš tudi tri knjige, sploh sta bili od-


PROVINCA mevni Konjska zarota in Vonj ljubezni. CZD je glasbena legenda, ki je odmevala po Evropi, tudi v ZDA so izšle plošče. Ali nisi zadovoljen?

želeli. Vselej privedejo do fašizma, kar trenutno čutimo povsod po svetu. To ni spoštljivo do sedanjosti in prihodnosti. Treba je rešiti vse probleme. Zdaj! Jutri bodo bistveno večji.

Sploh ne, no, seveda sem. Benda CZD ne more nihče izbrisati. Noben teoretik in noben zgodovinopisec. Butlov, ki sem jih imel prej, tudi ne, Rukola je imela svojo žalostno zgodbo, ki se je morala končati. Tudi v romanu, v kratkih zgodbah in spominih tistih, ki jim je država zajebala življenje, je veliko potrtosti. Žalostne zgodbe se morajo končati, čeprav se ljudje, ko zagrizemo vanje, praviloma trudimo, da se ne bi. Jaz sem jih, užival sem na turnejah po Nemčiji, domačih koncertih in vajah. Če ti duša in telo dopovedujeta, da ti je lepo, jima ne skači v besedo, zato sem ves čas užival. Prisluhnil sem jima tudi, ko sem si rekel, da moram narediti še kaj, kar želim.

Jih je mogoče rešiti?

Je zdaj tako, kot si predvidel, da bo? Ne! Pravzaprav je, seveda je. Ker videvam pri drugih in sebi v kotičkih očes iskrice. To je naivno kot pregovor, da tisti, ki piše, dvakrat bere; in še eden, ki se ga zdaj ne spomnim. (Smeh). Če sva že pri pregovorih, bom tudi sama enega ponudila. Časi so se spremenili in mi z njimi. To je res. No, seveda, nikakor ni. Treba je upoštevati vse čase, in ne samo sedanjost. Treba se je zmerom spomniti, da so fašisti, nacisti delali grozne zločine. Da z ljudmi povsod grdo ravnajo. Stvari niso nikoli tako nove, kot bi si

Seveda ne. No, pravzaprav ja. Če bi vsak uradnik dnevno rešil vsaj enega človeka, ki potrebuje pomoč, bi se to dogodilo. Vendar je krematizem dosegel, da so na najpomembnejših funkcijah v državah njegovi hlapci, ki imajo druge naloge. Morajo delati, kar pač počnejo. Jebati ljudi. Jih strašiti s hudim, če jih ne bodo poslušali na poti k slabšem. Še enkrat bom rekla, da pri duhovitem človeku nisem vajena črnogledosti.

Ne morem drugače, no, saj lahko. Mucki nikoli ne izgubijo, kot levi se borijo, pravi maček Muri. Pomagati si moramo. Bendi so bili v moji mladosti nosilci občečloveških želja po napredku, srečna, koprneča druščina, ki je puščala znamenja globoko doživetega notranjega veselja. Tudi zdaj bi morali biti. Pa niso, no, saj eni so. Onslow. Z glasbo je možno še vedno veliko narediti, mar ne?

Ne, sploh ne. Ali pa vendarle ja. Glasba je čudežna. Balzac je napisal, da je neka goreča vernica, skladateljica, uglasbila šelestanje angelskih peruti. Saj ne vem, ali je ravno tako napisal. No, mislim, da je. Nekemu piscu, morda je bil tudi ta Honore, je njegov junak rekel, da je njegov poklic to, da živi. Mogoče ni bilo čisto tako. Ali pa je. Lahko, da je napisal, da mora

23


PROVINCA umreti. Ja, z glasbo se da narediti življenje, ali vsaj ob glasbi. Ker je čarobna. Mi smo zato novi spot snemali s čarobnikom Wladimirjem. Aludiramo tudi na to, kako je treba znati čarati, da živimo, da si celimo rane. Ne mi zdaj tu še o ranah in krvi.

Sploh ne, to pa res ne. Najhujše so rane, povzročene od blizu. Če bi prebrala mojo Dušo v nedeljskem Večeru, bi izvedela še to, kako se je eden od francoskih kraljev šalil. Tako da je dal ubiti napačnega. Da je obešenca za hec nastavil eni ženski v posteljo, ona pa ga je obudila ... Saj berem tvoje nedeljske kolumne v Večeru in tudi to z Balzacom sem prebrala.

Potem pa tako veš, kako pomemben je smisel za humor za preživetje drugih. Posebej, če si kralj. V eni od kolumen si pisal, da moramo biti čimbolj naravni.

Ne, tega pa nisem napisal, no, morda pa sem res. Česar človek ne more doseči z naravnimi sredstvi, naj opravi na čudežen način, je moja teza. In z odra o tem sporočaš?

Ne, sploh ne, ali pa ja. Na nek način sem ovaduh v tem življenju. In potem o njem res nekaj povem. Bom tam nekje, ne vem še kje in komu, moral verjetno več poročati. Saj vem, da se ne bom dosti spomnil. Mi tudi ne bo ravno za govoriti o življenju, ko bom mrtev. Si bom že nekaj zmislil.

24

Te je strah? Si kaj zamočil?

Me bodo to vprašali? Bom priznal, da ja. Ali pa ne. Rekel bom, da sem luzer. Zguba?

Seveda. No, ne. Saj imam zdaj bend, s katerim spregovorim z odra, in slišim reakcije. Se hočeš torej zmazati z bendom Onslow?

Ne, to pa ne. Ja, seveda. Z vsakim projektom, ki sem ga imel ali v njem sodeloval, sem se hotel zmazati. Prekleto, da res. Z Butli, CZD, Rukolo, Onslowom, besedili, skladbami, z romanom, kratkimi zgodbami, z romani, ki jih imam v predalu ter so najboljši na svetu. In zdaj sem bom zmazal še s tem intervjujem, ker bom pozitivec in bom hvalil revijo, za katero govorim. No, potem pa pohvali Provinco. Rad imam provinco in Provinco. Je to vse?

Piko je bilo prijetno brati, ko je pisala o romunskem pokopališču, kjer na spomenik vsakomur napišejo tisto, kar je bilo zanj v življenju najbolj značilno. Eden je bil znan po tem, da je vedno sedel v gostilni, in so mu to napisali na spomenik. Drugi se je ljubil z dvema ali kako že. Pa ni vse črno na tistem britofu, ker je smrt pink, rdeča, svetlomodra, zelena, takšna je, kot so ljudi slikali slikarji naivci. Mi, pri Onslowu, smo rekli, da bomo takšno romunsko pokopališče ali vsaj naivci. Si še kaj opazil v Provinci?


PROVINCA

25


PROVINCA Ne, se mi zdi, da ne, ali pa ja. Izjemne pesmi, ki bi jih tudi uglasbil. Pa zgodbe in krasne intervjuje, v katerih ljudje nekaj povedo. Joj, fotk Sandre Požun ne smem pozabiti omeniti, ker jih (in torej jo) obožujem. In piscev izven Slovenije, ki k nam resnično prinesejo svežino. Še veliko pohval bi lahko izrekel. Če mi boste dali priložnost, lahko nadaljujem z njimi v prihodnji številki. Hvala za pohvale. Vendarle raje povej še kaj o bendu. Imamo toliko narejenega, da lahko nase gledamo s pomilovanjem, no, ponosni smo na ploščo in nastope, ki so zabavni. Nudimo vam sijajna koncertna presenečenja, poznamo vse odtenke tehnike, imamo izkušnje in iznajdljivost. Dobro govorim, kajne? Bolj star, bolj nor, mi je napisala ena FB-prijateljica. Če se človek mlad odloči, da bo kuhar, lahko ostane to tudi v zrelih letih. Ko je star in se mu tresejo roke, so jedi še bolje premešane. To sem ji mislil odpisati, a nisem. Ne bom javno razlagal, sem si rekel. Jo bom dobil na samem in ji rekel na štiri oči. Če si danes sploh še kdo kaj pove na štiri oči. Vsi imamo namreč rok trajanja, zato si ne vzamemo časa za enega samega človeka. Niti zase.

snična tragedija pride, ko družba temelji na poniževanju ljudi. Patologija sveta se dogaja, ker so se strošile vsebine, ki bi naj skrbele za pozitivno. Trenutno so pomembni nesmisli, ki jih zamenjujejo. Nacizem majhnih razlik, je rekel nekdo, ali je morda mislil na narcizem. Sam vidim nacizem. Kjer mali ljudje pod vplivom sistema jebejo malega človeka. V obilju so se vsi normalni polenili, pozabili so, da se tisto hudo, kar je na margini, vselej vrne, če nismo dovolj pazljivi. Ayme je pisal o Praporju, biku, ki so mu po imenitni karieri odrezali jajca in je potem ostal brez prepričanja. To zdaj na veliko delajo. Samo »onslowom« tega še niso uspeli narediti. Moram te vprašati o tistem z začetka, ko si govoril, da si veliki šef. Kaj bodo na to rekli tvoji kolegi iz benda?

Smo se zmenili, da bomo v intervjujih vsi tako govorili. Sem jim veselo kimal, ker sem razumel, da bodo vsi povedali, da sem jaz šef. Zdaj pa se mi dozdeva, da je vsak mislil sebe. In kaj praviš na to?

Če me kaj razpizdi, me to razpizdi."

Kaj pa je torej lepo dandanašnji? Nič, no, ni res, ženske ste lepše kot moški. In ljudje še vedno hodijo gledat tragedije v kino ali gledališče. Torej so jim lepe, ne? Ena od tragedij življenja je, da se vse spreminja. To vemo, a pri tem ne moremo nič narediti. Re-

26

Pripravila: Nataša Švikart Foto: Arhiv skupine Onslow


21


22


PROVINCA

Интервју

Мирко Демић

Ћутања из Горе – успење и суноврат пророчке речи Након десетак година бављења темама Срба из Хрватске, Мирко Демић, истакнути романописац, приповедач и есејиста, фантазмагоријом Ћутања из горе заокружује своје петокњижје које чине књиге приповедака: Молски акорди (2008) и Атака на Итаку (2015), и романи: Трезвењаци на пијаној лађи (2010) и По(в)ратнички реквијем (2012). Његова проза и есеји превођени су на македонски, пољски, немачки и украјински језик. Добитник је Андрићеве награде за збирку приповедака Молски акорди, 2009. године, као и награде Дејан Медаковић, 2010. године, за роман Трезвењаци на пијаној лађи. Рођен у Горњем Класнићу код Глине 1964. године, данас живи и ради у Крагујевцу, где је као директор Народне библиотеке „Вук Караџић“ године 2013. добио награду Ђура Даничић за допринос развоју библиотечко-информационе делатности и културе у Републици Србији. 29


PROVINCA Читањем Вашег последњег романа Ћутања из горе уочава се присуство одређених књижевних поступака постмодерног типа. Можете ли за себе рећи да сте постмодерниста и у којој мери је постмодернистичка парадигма саставни део Вашег дела? Постмодерна jе већ била на одласку када сам се формирао као писац. Отуда је неминовно да је имала утицај на мене. Ако ништа друго, она ме је охрабрила у мојим списатељским почецима. Данас јој, између осталог, управо то замерају, јер је давала наду онима са амбицијом, а без дара, али јој се не може порећи да је релаксирала уметничке праксе. У нашем времену је постало помодно да се о постмодерни мисли и говори са презрењем. Мислим да се од ње могло подоста научити о границама уметничког и почецима бесловесног, али и поступцима који су, после, постали сасвим легитимни. Можда је присуство искустава постмодерне највидљивије у мојој књизи приповедака Атака на Итаку, где сам дао одушка својим лектирама, писцима и јунацима ратних проза до којих држим. Ипак се надам да је читаоцу видљиво присуство ироније и цинизма, помоћу којих релативизујем постмодерне поступке, не желећи да им робујем или, далеко било, будем њихов апологета. Борислав Пекић користи мит као средство за отуђење од властите историје. Да ли митски подтекст има исту или сличну

30

функцију и у роману Ћутања из горе?

У овом роману мит је покретач, божанска искра која ствара живот, да би га, на крају баладе, односно романа, довела до потирања, до самоуништења. Уверен сам да митови могу бити корисни само у уметности, док се рекреирају, пародирају, све док представљају подстицај. У сваком другом случају, митови су окови и ланци, јер праве од нас слепе послушнике, глорификаторе свог (ма шта то било) и ништитеље туђег (ма ко то био). Био бих претенциозан када бих се поредио се Пекићем, а моје петокњижје са Златним руном, али сам имао у примисли његову величанствену конструкцију. Имао сам и срећу, а можда и несрећу, што сам се ухватио у коштац са два супростваљена национална мита, који узајамно разумевање налазе једино у оностраном, у смрти. Какав је значај Петрове горе као топоса романа?

Симболика Петрове горе је сложена и вишеструка, а ћутања која допиру из ње, такође. Сам назив романа наговештава да се може читати у опозиту са чувеним Беседама са Горе. Петрова гора је топоним пребогат историјским реминиценцијама, почевши од предања, предримског и римског периода, средњег века, преко Другог светског рата, па до дана данашњег. Потврду за то налазимо посвуда: археолошке ископине, топоними, преостали споменици културе, усмена и писана књижевност оба народа.


PROVINCA Петрову гору једнако својатају и Срби и Хрвати. Из различитих углова је гледају и са различитом аргументацијом је сматрају делом сопственог идентитета. Да носи име једног од апостола, „каменог имена“, било би довољан симболички ослонац за писање. Међутим, она је у исто време и угаони камен, али и камен спотицања; могла је да буде луди камен; некад хладна, а некад тврда као камен. У неком времену је била срца каменога, а некад, по старим веровањима и – седиште душе. Назив Петрова гора везује се за два супротстављена предања, хрватско и српско. Је ли то назнака да се наша међусобна трвења могу сагледати као својеврсни архетип? Нисмо ми специфични по томе. Има толико суседних и међусобно измешаних народа који се сукобљавају кроз векове и који нису нашли modus vivendi. Упркос напретку људске цивилизације, народи и појединци се и даље боре за исте „вредности“: за залогај, појило и просту репродукцију. То може да буде архетип. Све друго је надградња. Или лажни сјај. Какав расцеп унутар књиге, који започиње „пулсирањем празнина из којих су одбегле душе”, сугерише изостанак пророкове уверености у истинитост властите визије читања и употреба колебљивих, модалних облика вероватно, морало би и можда,? Мој пророк, Лешо Самоук, последњи је

крајишки пророк. Бар га тако називају етнографи. Ту му се, у мојој визији, даје за право да буде нетипичан, тако да је његова експликација пророка, пророштва, као и оних који у њих верују посве неочекивана. Дакле, мој пророк не изриче пророчка указања пуку, већ тај исти пук просвећује, или, боље – едукује о погубности веровања


PROVINCA у свако пророштво, ма од кога долазило. Парадоксално, мој пророк је једини који чврсто стоји на земљи, скољен сумњом и неверицом у могућност виђења будућности. У роману су присутни дијалози Адама и Адаме, Душе и Тела, патријархове главе и патријарховог трупа итд. Каква је њихова функција као иронијске дистанце у односу на сам наслов романа?

Овај роман је саткан од ироније. Чак сам водио рачуна и о изгледу његових корица и прилично се намучио око тога. Одлучио сам се за један чувени стећак, пошто мој монах Петар, самом чињеницом што му је одсечен језик, даје наговештаје да га се, можда, тиче богумилска „јерес“. А петао на стећку је у контрапункту са ћутањем у наслову романа. Дијалози у роману су више фингирани но што су стварни. Заправо, то су монолози супротстваљених светова, личности, појмова, појава. И баш зато што дијалога нема, читава књига је позив на дијалог, као што и смисао читаве литературе представља дијалог између људи који потичу из различитих времена, језика, места. Иронија је неопходна мирођија сваке добре литературе која је, како би то рекао Данило Киш, последње прибежиште здравог разума.

26


PROVINCA Цититраћу Вас: „У међувремену су сатрулили и крст и мач.” Дакле, и краљ и монах губе своја обележја. Да ли је губитак ових обележја истовремени губитак колективног идентитета, а самим тим и личног идентитета? Нажалост, само је у литератури могуће да „на једнакој нози“ разговарају краљ и монах, а да припадају сучељеним народима, па још да се све то дешава у свету мртвих. А тамо, у том хипотетичком свету, све је могуће и дозвољено. Чак и то да у међусобном разговору, који толико недостаје живима, неоптерећени својим звањима и послањима, лишени симбола свог позива и моћи, с чуђењем размењују мисли о живима на површини, њиховим тренутним хистеријама и страховима, изражавајући бојазан за могућност њиховог суживота. Њихов једини идентитет јесте – мртвило. Других идентитета више немају. Ваљда њихова комуникација баш зато изгледа нормална и природна. Другим речима, идентитети, свеједно да ли они били национални, социјални или културни, по правилу су препрека међусобном разумевању. Смрт их све изједначава и потире. Отуда у мојој књизи мртви говоре трезвено, што не значи да је то једини прави и пожељан дијалог. Не значи ни да се они међусобно „слушају“; надам

33


PROVINCA се да читалац може назрети како је њихов дијалог формалан, не и истински, јер сам настојао створити утисак да моји јунаци воде дијалог, а да једни друге не слушају. Ипак дијалог припада искључиво живима. Уолико их преостане довољан број након међусобног сатирања. Постoји ли антипророштво и може ли се уопште данас раздвојити истина од лажи и визија од опсене?

Не требају нам пророци ни њихово призивање будућност. Не треба нам будућност кад нисмо способни да се носимо са садашњошћу, њеним захтевима и изазовима. Ако живимо у лажи, неће ту лаж потрти истина која долази из будућности. Проблем је што нас лаж лишава било какве будућности. И на личном и на колективном плану. Познајем критичаре који се грозе историје, па и историје у литератури, видећи у њој само крв и патњу. Но, видео сам и оне друге, који нам, периодично, машу шареном лажом садашњости и будућности. Своје национално биће изградили смо на митологији земаљског пораза као небеске победе. Јесмо ли осуђени да овим путем непрестано изнова крећемо?

Морам признати да врло опрезно и не без ироније говорим о „националном бићу“. То је крајње нејасан појам. Знам само да је то опасна играчка коју квазипознаваоци, обично на крају, као и сваку играчку – разбију. Све се банализује, косовски мит – поготово. Бојим се да ми, у стварности, не

34


PROVINCA умемо ни да побеђујемо ни да губимо. Пре бих рекао да тумарамо у месту, лутамо у магли, попут оних легендарних гусака, батргамо се од немила до недрага. Јесмо ли као народ изгубили „сећање на заједничку посебност“ и у којој мери она постоји?

Нисам горљиви заговорник националне посебности, ничије, па ни наше. Она је толико сложена, препуна регионалних специфичности и утицаја средине и времена, да је немогуће да се сагледа и измери. Сваки идентитет, а национални идентитет поготово, динамична је и жива категорија, која се непрекидно ствара и регенирише. У том процесу се у њему понешто губи а нешто ново осваја и усваја. Можда се многима неће свидети, али мислим да је сваки идентитет скуп разноврсних утицаја, прошлих и садашњих, генетских и културолошких, међу којима траје непрестана интеракција. Једино тако има смисла говорити о њему. Будемо ли тражили аутентичност и непоновљивост у себи и у колективу – грдно ћемо се намучити, а резултати те потраге биће више него оскудни. Већина људи прави грешку, те свој национални идентитет траже и налазе искључиво у прошлости. То је и разлог многих међусобних неразумевања, па и сукоба. Да ли смо стигли до крајњих граница апатије?

Никад се не стиже да крајњих граница. Са апатијом се срећемо на личном и на колективном плану. Моја и старије генерације имају разлога за апатију. Покопали смо многе наде и очекивања, наше прошле борбе и залагања нису донеле никакве промене ни бољитак, излаз из тог зачараног круга се не назире, што не значи да га нема. Осећање пораза је видно на сваком кораку, само је камуфлиран бројним, углавном баналним изговорима. Међутим, младе генерације немају право да се утопе у нашу апатију. Морају да сањају своје снове и имају хтење да их остваре. Ми им можемо бити само поука и лош пример, али никако оправдање. Млади људи и свеже идеје које подразумевају одговорност једина су брана против апатије. Шта долази након Апокалипсе? Да ли је то проблем повратника којим сте се већ бавили у свом петокњижју?

И апокалипса у овом роману добија другачије место и значај од очекиваног. Мој пророк иде толико далеко да тврди како нам Апокалипса не следује на крају (не само Новог Завета, него и живота), већ да се догодила на самом почетку, при самом устројству света. У случају мог петокњижја, између осталог, намера ми је била да покажем како тај несрећни рат није најгоре што нам се десило, већ да зло наставља да живи и у поразу, на далеко суптилнији и бескрупулознији начин.

35


PROVINCA Молитва или клетва, шта нам је као народу својственије? Опште место је да смо склонији клетвама. И маштовитији. То је, ваљда, доказ да смо бесни, незадовољни, нервозни, фрустрирани, неосетљиви на друге... Мени се посрећило да у нашој народној баштини пронађем прави бисер који то оповргава. Дивну слику која показује да молитва може бити покретач, искра живота, укратко – чиста креација. Мислим да нема лепше слике стварања света од оне која сведочи да га обликује снага искрене и чисте молитве. Хвала проти Николи Беговићу што је тај бисер из XIX века сачувао од заборава. Чему и коме служи стварање физичких и духовних инвалида? Служи манипулаторима свих боја и врста. Они их стварају и помоћу њих настоје да постигну своје себичне циљеве. Пре неколико дана додељена је НИНова награда Ивани Димић. Какав је Ваш однос према овој награди и наградама уопште? То је награда са дугом традицијом, великим утицајем и добрим новчаним и сваким другим стимулансом за добитника/ добитницу у овим оскуднима временима. Настала је у време када је књижевност била важнија у друштву и имала другачији статус. Данас слушамо само јеку њеног некадашњег значаја. У друштву хронично оболелом од корупције не може бити поштеђена

36


PROVINCA ни институција књижевног и сваког другог награђивања. Често су ми нејасни критеријуми појединих жирија, јер знају да отужно заударају на клановска, идеолошка, буразерска и ситносопственичка мешетарења која не служе књижевности, јер на крив начин селектују вредно од мање вредног. Из награђених књига ништа не може да се закључи о критеријумима већине жирија. Остаје загонетно да ли се награђују поетичке и формалне иновације, нови сензибилитет, другачији тематски приступ или само занатска коректност и старе заслуге, да ли се награде које носе имена великих писаца додељују за књиге које су на трагу његове поетике или управо супротно, итд.

Наравно. Са олакшањем сам завршио поменути циклус. Назиру се бар два рукописа, две различите теме и стваралачке амбиције. Један који понире у интроспекцију, ововремен, смештен између зрелости и слутње старости, а други који трага за преосталим неоткривеном острвима авантуристичке прозе, подсећајући на једног нашег прилично заборављеног пустолова. Колико ће одмицати рад на њима, зависи од много чега. Највише од времена; њега никад довољно.

Шта мислите о женском перу?

Неоспорна је чињеница да све већи број жена пише и да има респектабилан број списатељица које пишу озбиљну литературу. И ту бих застао, јер не желим да побркамо лончиће и да, уместо о доброј литератури, пређемо на терен родне равноправности. Ту се већ јављају мушкарци који су љубоморни на конкуренцију, али и жене који ће властити неуспех и одсуство дара правдати мушким шовинизмом. Добра књижевност треба да буде изнад родне и сваке друге припадности. Након што сте сами изјавили да је овим романом довршено Ваше петокњижје, помаља ли се тематско језгро будућих књига?

Аутор: Александра Ђорђевић Фото: Архива Мирка Демића

37


Foto zgodba

Koline Stojan Kerbler

38

O avtorju: Stojan Kerbler se je rodil leta 1938 na Ptujski Gori. Od leta 1965, ko je diplomiral na Fakulteti za elektrotehniko v Ljubljani, do leta 2000, ko se je upokojil, je bil kot energetik zaposlen v Tovarni aluminija v Kidričevem. Danes živi in dela na Ptuju ter Ptujski Gori. S fotografijo se je začel ukvarjati leta 1953 pri Fotoklubu Ptuj. V času študija v Ljubljani je s prijatelji ustanovil študentsko Fotogrupo ŠOLT. Po končanem šolanju se je včlanil v mariborski fotoklub, ki je bil v tistem času med vodilnimi jugoslovanskimi fotografskimi organizacijami. Nekaj ustvarjalno izstopajočih članov, med njimi tudi Kerbler, je leta 1971 z inovativnim pristopom povzročilo pravi preobrat v takratni jugoslovanski in slovenski fotografiji. Kerbler je izstopal prav s svojo drugačnostjo. Leta 1969 je bil prvič proglašen za najboljšega razstavljavca v Sloveniji in 1970 v Jugoslaviji, nakar je ta prestižni naslov uspel obdržati kar ducat let. Je velik poznavalec sta-


PROVINCA rejše slovenske fotografije, še posebej zaslužen za raziskave opusa Frana Krašovca. V središču njegovega zanimanja so pogledi na posamezna bivanjska in družbena stanja, kakršna so samota, starost, beda, zaostalost, navezanost na zemljo, obrednost kmečkih opravil in izrinjenost na obrobje. Pomembne se mu zdijo človeške zgodbe in tudi haloška pokrajina. Velja za enega najuspešnejših slovenskih fotografov. Takšen sloves si je pridobil z neverjetno dolgim seznamom nagrad in priznanj. Razen zgodnjih del se Kerblerjeve fotografije nizajo v tematsko zaokrožene cikle. Še posebej se je proslavil s serijami fotografij s pomenljivimi naslovi: Portreti s ptujskih ulic, Haložani in Koline. Tenkočutno je zaznal fotografsko vznemirljive motive v odmaknjenih Halozah, kamor je konec sedemdesetih let začel vdirati sodobni življenjski ritem. Kerbler je približno v desetletju ustvaril pravo topografijo haloškega življenja, kakršne nima nobena druga slovenska pokrajina. Dragoceni fotografski dokumenti so pretresljiva in topla pripoved o Halozah in Haložanih, ki jih je s teleobjektivom najprej iskal na ptujskih ulicah, kamor so se ob treh velikih letnih sejmih odpravljali po nakupih. Nato jim je sledil v Haloze in zamenjal teleobjektiv za širokokotnega. Nastali so portreti, ki izpovedujejo veliko naklonjenost prebivalcem vinorodnega območja. Tudi Koline so bile posnete večinoma v Halozah, zaradi pretresljive vsebine pa segajo v območje religioznega in mističnega. Kerbler

je v navedenih serijah razvil osebni slog, s katerim se je uveljavil v svetu. Z enako predanostjo kakor v Halozah je fotografiral v Tovarni aluminija v Kidričevem. Vizualno je beležil izbrane detajle različnih faz tovarniškega dela, snemal sodelavce, različne dogodke in likovno zanimive strukture s poudarki na geometrizmu linij ter čisti vizualni moči oblik.

Od leta 1960 do danes je razstavljal na 1411 razstavah, in sicer na 662 razstavah v 136 krajih nekdanje Jugoslavije in na 749 mednarodnih razstavah v 52 državah sveta. Doslej je imel 150 samostojnih razstav v Sloveniji, Avstriji, Bolgariji, Jugoslaviji, Nemčiji, na Poljskem, v Španiji, Sovjetski Zvezi, ZDA, na Hrvaškem in v Italiji. Prejel je 543 nagrad in priznanj, od teh 128 na mednarodnih razstavah. V zgodovini Kerblerjevih častitljivih nagrad naj posebej omenimo nagrado Prešernovega sklada (1979), državno odlikovanje z redom za zasluge za vrhunske umetniške fotografske dosežke in velik prispevek pri uveljavljanju slovenske fotografije v svetu (2010) ter nagrado Trend za življenjsko delo (2013). Ob svoji sedemdesetletnici meseca novembra 2008 je presenetil z novo obsežno serijo fotografij z naslovom Dvorišča, ki odkriva bogastvo hitro spreminjajočega se starega mestnega jedra Ptuj. Februarja 2010 smo v ptujski galeriji Magistrat ob petdesetletnici organiziranega Kurentovanja na Ptuju in hkrati petdesetletnici Kerblerjevega nepretrganega razstavljanja dočakali otvoritev razstave Kurentovanje 1966–2005. Slednjo je nasledila razstava s ciklom fotografij Prostori, po kate-

39


PROVINCA pa se pozno zvečer, ko mesar izdela klobase, družina in sosedje pa se zberejo k obilnemu obedu. Razpoloženje iz začetnega svečanega Za mlade fotografe in raziskovalce slovenske prerašča v vedno bolj vedro in celo razposafotografije, ki jih mika umetniška pot, je potrjeno. Kerblerja zadnji veseli del obredja ni več pežljiv mentor in učitelj. zanimal, sistematično pa je sledil vsem druS svojim ustvarjalnim delom je ogromno prigim opravilom. Koline so pretresljiva zgodba speval k prepoznavnosti slovenske fotografije o starodavnem običaju, ki je stoletja zagotain slovenske države v svetu. vljal eksistenco, hkrati pa Kerblerjeve fotografije pripovedujejo tudi o obrednem žrtvovanju. V primerjavi s Haložani je avtor zaradi posebnosti dogodkov nekoliko spremenil način je fotografiranja. Osrednje osebe Serija fotografij z naslovom Koline je anastaČovek može život ispuniti, ja mislim da ispunjen život onaj koji imazdaj niso več Haložani, ki so zatopljeni v pomembna jala hkrati s Haložani. Fotografije na- je kad smisla. Ovo drugo manje zaradi više. Dobro imate više para nego manje, ali opravila; pozornost je osredotočena na žrtvesilnih prizorov delujejo šokantno, zato si je ja mislim da je ispunjen život nešto najvažnije no žival. Prizori se odvijajo na zaprtih prizoriavtor vzel več let za premislek, na kakšen naščih, kjer širokokotni objektiv povzroča padačin naj jih predstavi javnosti. Šele leta 1982 joče linije – dvorišča se poudarjeno zvračajo jih je sestavil v samostojno skupino in razstaproti gledalcu, tja pa se tudi steka kri zaklane vil v galeriji Rotovž v Mariboru. Koline zaradi živali (Koline 26, 1979). Kadar je Kerbler fotovsebinske tematike nikoli niso doživele prigrafiral dogajanje v notranjščinah, se je moljubljenosti Haložanov, vendar jih večina poral prilagoditi šibkim svetlobnim pogojem, saj znavalcev Kerblerjeve fotografije vrednoti kot skozi majhna okna v haloške koče prodre le najtehtnejši segment njegovega opusa. Kolimalo luči. Med fotografijami iz serije Koline ne so bile v sedemdesetih letih običaj, ki se največ publicitete in splošne pozornosti velja je tudi v odmaknjenih Halozah začel umikati podobi z naslovom Koline (1977). V ospredsodobnejšemu načinu pripravljanja in hranjeju je na kozo položeno telo zaklane svinje, nja mesa. Vendar so v Halozah takrat še prev zatemnjenem ozadju skromne izbe pa sta vladovali stari običaji kolinjenja, domačini pa dve postelji. Na levi sta starca, prvega, ki leži, so Kerblerja, ki je bil njihov reden gost, radi komaj zaznamo, drugi sključen sedi na robu vabili na dogodek, ki je predstavljal enega od postelje, dogajanje pa ga ne zanima. Na desni najbolj težko pričakovanih vrhuncev v letnem postelji se gnetejo otroci; radovedno in s straciklusu kmečkih opravil. Kerbler se je vabilom hom opazujejo, kaj bo storil mesar. Tenkočuodzival s fotoaparatom. tno zastavljena kompozicija vodi gledalčevo rih se sprehaja z mislijo, kako hitro se spreminjajo podobe znanih prostorov.

Koline

Obredi kolinjenja se pričnejo v zgodnjih jutranjih urah, ko žival pripravijo na zakol, končajo

40

oko, da sledi življenjskemu krogu, ki se sklene v telesu žrtvovane živali.


PROVINCA

41


PROVINCA

Kratka zgodba

»Računajte na nas!« Aleksandra Jelušič Pika Parolo: Obljubljam, da sem bom marljivo učil in delal … sem v času sprejema med Titove pionirje leta 1983 vzela smrtno resno. Kriva je bila hrenovka z gorčico, saj je po otroškem občutku za pravičnost nezaslišano, da bi po hrenovki, ki so nam jo po slavnostnem sprejemu med pionirčke brezplačno ponudili in je bila res odlična, tudi ti ne naredil nekaj za svojo državo. Še danes sem prepričana, da je bila to najboljša hrenovka v mojem življenju, kakršne nisem jedla nikoli prej in ne pozneje. Pojedla bi celo, a sem dobila le polovičko. Ta hrenovka mi je nakopala kup težav, na katere takrat nisem niti pomislila. Ravno v tistem času sem pričela razmišljati, kaj bom, ko bom velika, ker je to spadalo v parolo o marljivosti, pridnosti in učenju. Če se že moram učiti, potem sem se želela predano lotiti te dolžnosti. Splavala sem pozno, a sem se nekje od petega leta z atejem potapljala na dah in tako odkrila nemo čarobnost podvodnega sveta. Ribe

42

so mi bile všeč, ker niso povzročale hrupa in so bile skrivnostne. Najbolj privlačne so se mi zdele tiste prozorne, skozi katere si lahko videl. »Mala bo veterinarka!« je tistega dne na morju, kjer smo vsako leto dopustovali v prikolici na Pagu, oznanil ata.

Mama je bila bolj racionalna, prizemljena ženska, zato je njegove čudne domislice vedno demantirala. Nisem imela pojma, kaj pomeni ta beseda, že izgovoriti jo je bilo težko, ne da bi se ti vmes zavozlal jezik. Kljub temu sem sklenila, da bom, ko odrastem, res veterinarka. Ideja sploh ni bila slaba, saj mi je Baba Roga povedala, da veterinarji zdravijo živali. »Podobni so zdravnikom, le da jim ni treba ljudem lesti v rit,« je dejala. To se mi je zdelo dobro. Babo Rogo sem zelo cenila in bila sem ponosna, da imam tako pametno babico. V resnici ji je bilo ime Marija, Baba Roga pa je postala nekje pri mojih štirih letih. Vzdevek si je pri-


PROVINCA

43


PROVINCA služila zaradi svojega čudaškega obnašanja, saj me je takrat, ko sem bila poredna, strašila, da bo pome prišla Baba Roga. Nekega jutra sem jo res videla. Stala je med vrati, natanko takšna kot v knjigi Andersenovih pravljic. Imela je vijolično haljo, ki ji je segala do tal, in velike rogove. Ko sem o tem pripetljaju povedala mami, me ni Baba Roga nikoli več strašila, a vzdevek ji je ostal do smrti.

V drugem razredu sem se tako učiteljici Ivani Stepišnik, ki je bila moja razredničarka od prvega do tretjega razreda, pohvalila, da bom veterinarka.

»To pa ni kar tako, se boš morala zelo potruditi in pridno učiti,« je tistikrat komentirala mojo izjavo. In tako se je pričel čas neformalnega izobraževanja za moj poklic.

V mestu je bilo težko pridobiti vsa potrebna znanja, zato sem pričela še z večjim veseljem hoditi na vikendico, ki smo jo imeli v haloških hribih. Tam je bilo živali na pretek in vse so bile skrajno potrpežljive z mano. Začela sem z mravljami, ki jih je bilo v hiši in okoli nje zmerom dovolj. Največ smo jih imeli v kopalnici. V zvezek sem zapisala nekaj osnovnih ugotovitev: • Mravlje se gibljejo v kompozicijah. Podobne so kolonam avtomobilov. • Rade imajo sladkor in ne marajo soli. • Bržkone imajo skrivni jezik, saj se ob srečanju stisnejo druga k drugi in si verjetno kaj šepnejo v uho. Zadnja teza je bila najtrši oreh. Do nje sem se dokopala s povečevalnim steklom, ki mi ga je

44

posodila Baba Roga. Morala sem paziti nanj, saj ga je, kot mi je povedala, uporabljala za branje časopisov in knjig, torej je bilo neprecenljivo. Do takrat sem imela Babo R. za precej prijazno, dokler je nekega večera leta 1983 nisem zalotila na kraju zločina. V kopalnici je bila na desni strani pod umivalnikom razpoka, skrivni vhod, ki so ga mravlje uporabljale za svoje roparske pohode znotraj hiše. Bila sem njihova zaveznica, saj so mi omogočale raziskovalno delo. Baba R., ki ji je bilo jasno, kako sem jim naklonjena, jim je tistega večera v razpoko natrosila sol. Žrtev pokola je bilo veliko, Baba R. pa je v mojih očeh za nekaj časa izgubila vse človeško spoštovanje. Mravlje, ki jim je bila morda po moji krivdi – ker nisem znala držati jezika za zobmi in sem naglas pripovedovala o njihovih skrivnih poteh – prekmalu odvzeta pravica do neoporečnega življenja, so si po mojem mnenju prislužile vsaj časten pokop, o katerem sem vse dobro razmislila. Pogreb je bil naslednji dan pod našo jablano. Babi R., ki je bila strastna kadilka, sem izmaknila nekaj škatlic vžigalic, ki sem jih uporabila kot krste. Nato sem škatlice skrbno uredila, da bi bilo mravljicam pri zadnjem počitku udobno. Njihovo notranjost sem obložila s cik-cak vato in vanje pazljivo položila trupelca. Še nečesa sem se spomnila. Ata, ki je bil vse svoje življenje fotograf in je fotografiral tudi pogrebe, mi je pripovedoval, da so pri prekopavanju trupel nekajkrat ugotovili, da pokojni-


PROVINCA ki niso bili mrtvi. Včasih so koga živega pokopali in takšna smrt je morala biti strašna. Nisem si smela privoščiti tako grozljive napake, zato sem v vsako škatlico preminulim mravljicam dodala ščepec sladkorja. Izračunala sem, da bi tolikšna zaloga zadostovala, če bi bila slučajno kakšna mravlja še živa. Tako bi z lahkoto preživela do svojega naravnega konca. To se mi je zdelo OK. Pogreb pod našo jablano je potekal brez zapletov, udeležila pa sta se ga tudi sosedova mačka Liza in pes Muki. Ko so bile mravlje dostojno pokopane, se je moje raziskovalno delo lahko nadaljevalo. In res me je drugo večje spoznanje doletelo že čez teden dni, ko je Baba R. domov prinesla domačo kokoš, iz katere je nato skuhala kurjo župico. Ata je sicer ni maral, ker je bil mestni otrok. Ob takšnih priložnostih se je razburjal, da bomo spet jedli jahalno kuro. Nisem vedela, kakšna naj bi bila, zato sem si predstavljala, da jahalne kure resnično jahajo konje in so zato bolj športno grajene, kar pa se mi ni zdelo nič slabega. Enkrat sem o tem povprašala Babo R., ki je bila najbolj bistra v naši družini, in mi je razložila, da ata, ko omeni jahalno kuro, s tem misli na žilavo in trdo meso, ki ga niti slučajno ne mara. Sama sem oboževala jahalne kure, saj je bila juha, v kateri so se kuhale, zlato rumena, in ko je nekaj ur stala, se je na površju strdila debela plast maščobe. Ata jo je naskrivaj odstranil, a ga nisem zatožila. Po svoje sem ga razumela. To je bilo podobno, kot bi mene silili z riževim narastkom in limoninim sokom, ki ju nisem

marala. Fuj, ali pa z ričetom. Se mi zdi, da je moj molk cenil, zato me tudi on ni silil z jetrci pravkar zaklanega prašiča, ki so bila ob kolinah vsakič na jedilniku in v naši družini zelo cenjena. Tako sva sklenila nepisan pakt in zapečatila nemo zavezništvo.

Tistega dne je Baba R. torej domov prinesla veliko jahalno kuro. Na šporgetu je segrela velik pisker vode, s kropom oparila kokoš in se lotila perja. Ker so se mi kure smilile, sem se navadno temu ritualu izognila in se Babi R. pridružila šele, ko je iz kuhinje zadišalo po juhi, v šporgetu pa se je že pekla taista kura, ki se je malce pred tem še kopala v slani vodi s korenjem in drugo jušno zelenjavo. Tudi tega postopka nisem najbolj dojela. A tokrat je bilo drugače. Baba R. je zahtevala, da sem pri eksekuciji kure prisotna, češ da bo to dobro vplivalo na mojo neformalno izobraževanje – kajti zdaj so v hiši že vsi vedeli, da vzgajajo bodočo veterinarko, in glede na mojo zagnanost ni nihče podvomil, da bi v prihodnosti lahko prišlo do kakšne spremembe. Skubenje perja je potekalo brez posebnosti, ko pa je Baba R. jahalni kuri v rit potisnila najprej dva prsta in nato celo roko, se me je skoraj lotila omedlevica. Nisem mogla verjeti, kaj vse se skriva v njej. Vedela sem na primer, da ima človek dolgo črevo, srce, ledvice, možgane in druge notranje organe, nisem pa si mislila, da imajo vse to tudi jahalne kure. Največ, kar sem pričakovala, je bilo kakšno jajce, ki se še ni zvalilo, ali kaj podobnega. Ampak vse to?! In ko je Baba R. iz kure naposled potegnila še srce,

45


PROVINCA

42


PROVINCA

sem zazijala in debelo pogoltnila slino. Nezaslišano je bilo spoznanje, da imajo tudi kokoši srce in če imajo srce, potem po vsej verjetnosti čutijo, kot čutim sama. To je spremenilo vse in moje raziskovalno delo se je moralo pričeti znova.

V zvezek sem tisti dan zapisala vprašanje: »Ali imajo tudi mravlje srce?«

Zbiranje podatkov je bilo zapleteno, saj se tudi z Babinim velikim povečevalnim steklom ni dalo razločiti, ali mravljam v trupu kaj utripa. Da bi zato v raziskovalne namene kakšno »ubila«, niti slučajno ni prišlo v poštev. In potem sem se spomnila. Potrebno bo izkopati trupelca, jih preveriti in nato ponovno pokopati. Mravlje bržkone ne bodo imele nič proti. Ideja je bila dobra, saj bi obenem lahko rešila tudi kakšno, ki je bila zaradi mojega pomanjkanja strokovnosti živa zakopana.

47


PROVINCA Naslednji dan so potekala izkopavanja, ki sta jih spet budno spremljala sosedova mačka in pes. Na moje veliko razočaranje so se prazne škatlice vžigalic izkazale za popolnoma neustrezne, saj so bile od vlage in zemlje po dobrem tednu tako zdelane, kot bi bile zakopane že leta. Našla sem nekaj razmočenega kartona, a o trupelcih nobenega sledu. Grenko spoznanje je mojemu nestrokovnemu delu dodalo uvedbo inovacije pri pokopavanju. Za trupla sem pričela uporabljati rumene plastične škatlice, ki sem jih našla v votlih čokoladnih kinder jajčkih. Vsake toliko me je z njimi obdarovala teta iz Nemčije. To je bila dobra roba! Plastično jajce sem teden dni namakala v vodi, ga za nekaj tednov zakopala na vrtu in izkazal se je za neuničljivega. Tako je bila dilema glede dostojnih pogrebov za nekaj časa rešena. Pokojne kobilice, mravlje, hrošči in vešče so dobili neoporečen zadnji počitek. Čas je bil, da se iz patologije malih živali preselim na proučevanje večjih primerkov, kot so krave, piščanci in prašiči. Kot naročeno je kilometer stran od naše hiše na velikem družinskem posestvu živela prijazna vdova. Gospa Zajc je pred desetimi leti izgubila moža. Govorilo se je, da se je ustrelil s pripomočkom za ubijanje prašičev, ki ga je uporabljal pri kolinah. Misel se mi je zdela zlovešča, zato me je bilo tiste hiše silno strah. Tudi gospe Zajc sem se bala in je bila pogosto glavna junakinja v mojih nočnih morah. A zdaj je bilo potrebno premagati strah in se pogumno odpraviti na njeno kmetijo, kjer je gojila prašiče, krave in kokoši. V zvezek sem zapisala: • • • • •

Koliko jajc znese kokoš na dan? Zakaj nekatere kokoši ne nesejo jajc? Zakaj piščančki živijo pod lučmi? Kako pripraviš kravo, da ti da mleko? Zakaj prašiči nimajo dlak ali perja?

Raziskovalno delo se je pričelo konec poletja leta 1983. Najprej sem gospo Zajc motrila z varne razdalje. Čepela sem v grmovju in gledala, kako kosi travo. Ne bi me opazila, če me ne bi zavohal njen pes Medo, ki je pričel name divje lajati. Pognal se je proti meni in mi kazal svoje velike ošiljene čekane, jojmene, gospa Zajc ga je zadnji hip ustavila. »Marš, cepec stari!« je zarjula in pes se je cvile umaknil. Če bi bila gospa Zajc tako hudobna kot junakinja iz mojih nočnih mor, bi dovolila, da me njen Medo raztrga. Torej le ni tako strašna, kot se mi je zdelo. Tako se je pričelo dolgo in lepo prijateljstvo med nevednico in osamljeno ostarelo gospo, ki je imela nekaj hektarjev posestva, v hlevu kravo Milko, prašiča z imenom Tito, petelina Dolfija z jato kokošk, v hiši pa psa Meda in dvanajst mačk. Pri gospe Zajc ni bilo nikoli dolgočasno, nenehno se je nekaj dogajalo. Zjutraj je bilo potrebno po-

48


PROVINCA iskati jajca, ki jih je znesla jata kokošk. Zlesti je bilo potrebno skozi majhno odprtino v zapuščenem delu hleva, kjer so kure med slamo legle jajca. To je bilo prijetno opravilo, kot bi se s kokoškami igrala nekakšne skrivalnice – le da sem sama iskala jajca. Gospa Zajc je bila z mojim delom izredno zadovoljna in mi je za nagrado spekla omleto s slanino. Takšne nisem doma nikoli jedla. Zraven je ponudila še krajec rženega kruha, ki ga je spekla vsak četrtek. Pes Medo mi je med jedjo vedno lezel v naročje in si vsakič prislužil kakšen zalogaj. Na najino kočljivo spoznavanje sva pozabila in postala najboljša prijatelja. Gospa Zajc je ob najini navezanosti rada pripomnila: »Kamor gre bik, naj gre še štrik,« in res je bilo tako. A tudi s kurami sem imela zoprno izkušnjo. Pravzaprav s petelinom Dolfijem, ki je svoje ime – po pripovedovanju gospe Zajc – dobil zaradi diktature nad kurami. Bil je glasen in napadalen. Ko sem nekoč pobirala jajca, se mi je z vso silo zapodil v rit. Dolfija se sicer nisem bala, sem ga pa spoštovala. Najraje sva se drug drugemu izognila v velikem loku. Dolfi, kot bom opisala kasneje, ni imel dolgega življenja. Kravi Milki je bilo v resnici ime Tilka, a sem jo preimenovala. Gospa Zajc ni poznala čokolade s tem imenom in je tudi ni nikoli pokusila. Ni bila posebna ljubiteljica sladkarij, a tudi ni bila proti, da Tilko kličeva malce drugače. Krava se je lepo privadila na novo ime in je, kadar si jo pozval, pogledala v tvojo smer in pomežiknila. V zvezek sem zapisala: »Krave se sporazumevajo z mežikanjem.«

Na to ugotovitev sem bila zelo ponosna, tovarišica Ivana Stepišnik pa malo manj. Nikakor ni sprejela te moje trditve. Mislim, da je morala biti ljubosumna name, ker sem druge otroke o tem poučevala veliko bolje od nje. Tako je leta 1984 vsak drugošolček na naši šoli vedel, kako se sporazumevajo krave. No, tudi krava Milka je imela svoje muhe. Če jo je gospa Zajc vsakič uspešno pomolzla, meni ni hotela dati mleka, naj sem se še tako trudila. Vimena sem stiskala in vlekla točno tako kot gospa Zajc, a krava je ostala trmasta. Poskusila sem ji tudi peti, se z njo pogovarjati ali jo podkupiti s kocko sladkorja, pa se ni omehčala. Gospa Zajc me je potolažila, da vse počnem prav, »le krava je preveč ponosna!« je povedala. In imela je prav. Krava Milka je bila najbolj ponosno in trmasto bitje, kar sem jih do takrat poznala.

Pujs Tito je bil poglavje zase. Ime je dobil po našem preminulem voditelju. Predsednika Tita sicer nisem poznala, saj je umrl 4. maja 1980, ko sem imela 4 leta. Pravzaprav se spominjam, da je Baba R. panično skakala po stanovanju in iz trgovine tovorila velike vrečke hrane. Nekaj konzerv smo še vedno imeli v kleti vikendice. Gospa Zajc mi je zatrdila, da so se vsi njeni, zdaj že preminuli pujsi imenovali Tito. To ime si je zanje izmislil pokojni mož Lojze, saj je bilo po njegovem pravšnje za tiste, ki so zmerom pri koritu.

49


PROVINCA

50


PROVINCA

In pujs Tito je imel res strašen apetit. Vsakič, ko sem po tednu dni prišla na kmetijo in pokukala k njemu, je bil večji in bolj debel. Ni bil najbolj snažen, saj se je rad povaljal v svojih iztrebkih. Gospa Zajc se ni strinjala z mojo idejo, da bi bilo potrebno dati pujsa na dieto, in mu je še naprej, v velikanski alfi, kuhala slastno hrano. Včasih se mi je zdelo, da se bo razpočil in bo ves hlev plaval v njegovih iztrebkih.

Na tej točki se moram znova vrniti k petelinu Dolfiju. Imel je navado, da si je proti večeru, ko se je v hlevu kuhala alfa za naslednje jutro, našel svojo oazo miru pri pujsu Titu. Sedel je na robu ograde, pujs pa je ležal v kotu hleva in ga opazoval z enim očesom. Podoba je bila pravo tihožitje dveh močnih osebnosti, ki sta skupaj našli svoj mir.

Marca leta 1984 bi bilo čisto navadno nedeljsko jutro, če se iz hleva ne bi nenadoma zaslišal presenečen krik gospe Zajc. Medtem ko je čistila pujsove iztrebke, je na tleh namreč našla levo Dolfijevo perut. Ob tej priložnosti sva opravili pravo forenzično raziskavo vključno z rekonstrukcijo dogodkov.

V svoj zvezek sem zapisala: »Pujsi jedo tudi peteline.«

Življenje pa tudi Titu ni prizanašalo. Gospa Zajc me je aprila leta 1985, pet dni po mojem

rojstnem dnevu, poklicala po telefonu in mi povedala, da je umrl. Ko sem poskušala izvedeti, kaj se je zgodilo, se je izmikala. Naposled je priznala, da je nerodno padel na oster predmet in počil. Bila sem žalostna in jezna. Tito je bil predebel. Če bi ga dali na shujševalno kuro, bi preživel ta nesrečni padec, tako pa …

A je bilo vseeno tudi veliko veselja, saj smo dobili nekaj lepih kosov mesa, iz katerih je mama naredila odlično pečenko in pohane zrezke. Tito je bil okusen, drugošolci naše osnovne šole pa so se takrat naučili, da predebeli pujsi ob padcu na oster predmet počijo.

A moje raziskovalno delo še ni bilo zaključeno. Kmetija gospe Zajc namreč ni bila edina kmetija v bližini. Včasih sva z Babo R. obiskali Marico in Frančeka, ki sta prav tako imela veliko živali. Junija leta 1985 sta ravno kupila šest mladih pujskov. Baba R. in Marica sta klepetali ob kavi in sploh nista opazili, kdaj sem izginila v hlev, ali pa sta vedeli, kje sem, in jima je tako ustrezalo. Pujski so bili kot plišaste igračke. Topli in mehki. Odprla sem hlev in jih pocrkljala, tako kot sem imela navado crkljati Tita, ki sem ga po njegovi nesrečni smrti zelo pogrešala. Sem pa takoj ugotovila, kako so pujski podhranjeni. Prej se mi ni nikoli zdelo, da bi bila Marica in Franček skopuške sorte, zdaj pa sem opazila, da prašičkom ne dajeta dovolj jesti. »Nič, jih bom jaz nahranila, saj so najbrž lačni.«

51


PROVINCA V levem delu hleva sem našla hrano in pujski so kar krulili od veselja. Jedli so in jedli in jaz sem jih hranila in hranila, dokler niso pojedli vse zaloge. »Tak, pubeci, zdaj imate za nekaj časa dovolj!« sem jim zaklicala ob odhodu. Bila sem ponosna nase in na svoje novo pridobljeno znanje. Postajala sem prava veterinarka.

Ponos in sreča sta trajala do večera, ko je na naš breg kriče prisopihal Franček. Zjutraj sem izvedela, da sta dva prašička umrla, štiri pa so komaj rešili. Nekdo jih je preveč nahranil, revčke, a prašiči nimajo nobene mere. Mama je morala Frančeku in Marici plačati stroške veterinarske oskrbe, ki niso bili majhni.

Tako se je zaključila moja kariera. Izguba dveh prašičkov je bila prevelik udarec, od katerega se niti izkušen in predan veterinar ne bi zlahka opomogel.

Septembra leta 1985 sem tovarišici Ivani Stepišnik zagotovila, da bom postala kriminalistka, ki bo lovila zlikovce – to se mi je zdel pravi poklic. Pri dopolnilnih dejavnostih sem se istega leta včlanila v krožek streljanja z zračno puško in bila sem edina punca med fanti. Baba R. se je tokrat izkazala, saj je bila edina, ki je podprla moj novi poklic.

Foto: Stojan Kerbler

52


PROVINCA

53


PROVINCA

Kdo je David Bedrač? Doktor literarnih ved, slovenski pesnik, literarni mentor in profesor slovenščine, rojen 13. aprila 1978 na Ptuju. Bedrač je študiral slovenski jezik s književnostjo na Pedagoški fakulteti v Mariboru. Študijsko se je izpopolnjeval tudi na Poljskem. Je član uredniškega odbora revije Mentor. Vodi literarne delavnice, tabore, klube in druga strokovna literarna srečanja. Je mentor številnim literarnim ustvarjalcem, še posebej se ukvarja z vprašanji literarnega ustvarjanja mladih. Piše za odrasle in otroke. Objavlja v slovenskih literarnih revijah za odrasle ter revijah za otroke Ciciban in Cicido. Doslej je izdal pesniške zbirke: Neskončnost (1998), Poezija Pomolov (2001), Pesmi iz šipe (2006), Centimetri sveta (2010) in Tanka molčanja (2013), Tvoj nakupovalni voziček (2014). Izdal je tudi zbirki otroških pesmi, slikanico Pesniška hiša (2008), fotkanico Gugajčki in gugaji (2010) in zbirko So že smeheci k vam prispeli (2014). Njegove pesmi so prevedene v več jezikov, sodeloval je tudi na festivalih in srečanjih s tujimi pesniki: festival Con sabor latino (2005), Spogledi (2007) in festival Dnevi poezije in vina (2010). Leta 2007 je izšel njegov priročnik o pesnjenju Brez uteži. Prejel je več nagrad na literarnih natečajih in oljenko, najvišje priznanje Mestne občine Ptuj za dosežke na kulturnem področju. Mladina … 54


Zadet od poezije

55


PROVINCA Kaj so ti sojenice položile v zibko? Pravzaprav več stvari … Najprej pesem, ki me spremlja od osmega leta naprej, kamor segajo moji prvi pesniški zapisi in poskusi. Šlo je za preproste in skromne verze, a so pomenili začetek neke dolge in vztrajne zgodbe, ki traja še danes. Dale so mi tudi občutek za sočloveka, si upam trditi, in nek pedagoški občutek, ki ga s pridom uporabljam pri svojem delu z učenci. V procesu učenja preprosto uživam. Veliko zadovoljstvo je, ko gledam te mlade glave, ki pijejo toliko novega znanja, so odprte in dojemljive, obenem pa, če jih pravilno motiviramo, zmorejo osupljivo ustvarjalnost.

Nič drugače ni tudi, ko delam kot mentor na takih in drugačnih literarnih delavnicah, taborih in šolah. Tudi delo z odraslimi zahteva svoje prijeme, ki vznikajo v podobnem izhodišču: razumeti sočloveka, njegovo izpovedno lego in mu v skladu s tem svetovati, kako naj izboljša svoje pisanje. Kaj bom, ko bom velik? – klasično otroško vprašanje – si kot otrok že vedel odgovor? Sem. Sicer sem nihal med biologom, bolje zoologom, ki bo, navdahnjen s prizori o živalih s televizije, stikal po kakšnih drevesnih krošnjah in opazoval živali, zdravnikom, ki bo pomagal ljudem, ali učiteljem, ki bo pomagal mladim, jim odpiral svetove in nova obzorja. Ker se je


PROVINCA vzporedno razvijal moj pesniški klic, sta nekako prevladala pesništvo in učiteljstvo, četudi me ljubezen do narave, živali in medicine ni povsem zapustila.

kih zgodb, pa vendar sem na tem področju še malo »zelen«.

Si pesnik, pisatelj, publicist, literarni teoretik, doktor literarnih ved – kot kaj se najbolj vidiš? Je to tisto ta pravo?

Dolga leta sem živel na Ptuju, kjer sem izoblikoval neko svojo kulturno bazo, ljudje me tam bolj poznajo. Sicer z rodnim mestom še vedno precej sodelujem. Nikoli ga nisem dojemal kot provinco, saj se dojemanja prostora ujema z dojemanjem lastnih, notranjih prostorov.

Najprej sem gotovo pesnik, in to je tisto pravo! To vem zato, ker bi brez tega najtežje živel. Kritiko, pisanje o kulturi, literarno teorijo bi mnogo lažje pogrešal. Kar se pisateljevanja tiče, pa sem malo previden. Resda sem zadnja leta spisal več krat-

Živiš v Mariboru. Tvoj občutek – kje živiš, v centru sveta ali v provinci?

Kar se Maribora tiče, moram reči, da sem s tem mestom veliko sodeloval vseskozi; začen ši z literarnimi delavnicami, ki sem jih vodil v študentskih časih. Na Maribor me veže izdaja kar treh knjig pri mariborski založbi Litera,


PROVINCA večkratno sodelovanje v projektu Poezija na mestnih ulicah, sodelovanje s časopisom Večer, za katerega sem (in občasno še vedno) pisal kritike za Čitalnico. Veže me tudi sodelovanje z nekaj projekti v času, ko je bil Maribor evropska prestolnica kulture, pa več delavnic in nastopov. Potem je tu še Antologija mariborskih pesnikov, v kateri so objavljene tudi moje pesmi. V bodoče pa bi si želel več sodelovanja s katero od založb, morda kulturnih klubov, rad bi oblikoval kake literarne delavnice za mlajše ustvarjalce, ker vem, da lahko v tem oziru mestu veliko prispevam. Zelo me mika tudi delo v okviru fakultete. Po Jungu – človeka osrečuje tisto, kar je sanjal kot otrok – drži? Kaj tebe osrečuje?

Osrečuje me marsikaj. Zleti to niso več objave, aplavzi, nazivi, pač pa vse kaj drugega. Osrečuje me kakšna lepa misel sočloveka, kakšna iskrica mojih učencev, osrečuje me, če vidim, da ima moje delo nek namen in smisel, da sem naredil kakšen premik pri ljudeh, pa četudi zelo majhnega. Tvoje strasti?

Moja strast je raztegljivost besede. Njena arhitektura, večplastnost, moč … Sem strastni pivec in bruhalec besed obenem. Drugo sicer omejujem, saj sem se naučil, da je manj več. Sicer pa je moja strast še vedno dobra knjiga, nor sem na raznovrstno glasbo, rad imam filme, moja strast je tudi občudovanje nekaterih slikarskih dosežkov. In morje, to je še vedno moja strast …

58

Pesnik je zapisal – Nekoga moraš imeti rad – kako je to pri tebi?

Jasno, da moraš imeti. Morda se ta nekoga preveč razume v smeri iz sebe, zato bi jaz rekel: Sebe moraš imeti rad. Če imaš sam razčiščeno podstrešje, lahko deliš ljubezen naprej, pa naj se to sliši še tako klišejsko. Česa pri ljudeh ne maraš?

Zahtevno vprašanje, saj se trudim vsakega človeka nekako razumeti, ga ne obsojati, ne izhajati iz sebe, ampak iz njega samega. Kaj ga je izoblikovalo, pripeljalo do neke točke, dejanja, se pogosto sprašujem. Vsekakor pa ne maram hinavskih, nevoščljivih ljudi; pa neustvarjalnih ljudi, ki se ne znajo uresničevati drugače kot s širjenjem negativne energije, udrihanjem po drugih ali celo z nasiljem. Ja, nasilnih in neempatičnih ljudi tudi nimam ravno najraje. Česa nasploh v življenju ne maraš?

Nasploh ne maram občutka nemoči. Iz njega se namreč porajajo občutki stiske, stresa, tesnobe, ljudje pa lahko reagirajo na vrsto neprimernih načinov. Ne maram izkoriščanja, vojn, nasilja.

V zadnjem času vsi govorijo o hrani, pišejo knjige, snemajo oddaje: Tvoja najljubša jed – in obratno?

Moja najljubša jed je prav gotovo tista, ki je bila napravljena s pozornostjo, ki ima v ozadju zgodbo in človeški faktor. Ne maram industrijskega, hitrega, površnega, …


PROVINCA Kaj imaš raje? Rdeče ali belo – vino, seveda? Kavo – čaj? Kateri sadež? Katero rožo?

Absolutno belo vino. Kavo. Med sadeži bi težko izbral le enega, pa naj bo hruška. Uf, rože, haha, te pa niso ravno moje področje, če vam zaupam, da mi je še edini kaktus, ki sem ga imel, »crknil«, ker ga menda nisem primerno negoval. DDomovina samo ena je – vendar pa, ali bi ti še lahko živel kje drugje? In kateri del sveta si želiš še videti?

Domovina je res ena sama. Včasih, je treba dodati, na našo žalost. Kar malo žalosten sem, ko gledam vse te politične igrice, medijske turbulence in drugo navlako, ki iz naše Slovenije

52

dela neko drobceno evropsko spako. Čeprav je v resnici obraz naše domovine lep. Imamo vodo, imamo raznolike pokrajine, ljudje, verjamem, so povečini, nekje globoko v sebi, še vedno prijazni in dobri, a jih tempo uničuje in spreminja v nekaj nečloveškega. Seveda to ni samo pri nas, zato je bežanje od domovine nekam drugam prej obrambni mehanizem kot kaj dobrega. Pa vendar, trdim, da za vsakega človeka je optimalni kotiček na tem planetu. Sam sicer premalo potujem, da bi lahko kaj več rekel o tem; med državami, kjer pa sem bil, pa ima Španija zame gotovo posebno mesto. Še zlasti Barcelona …


PROVINCA Tvoja najljubša žival?

Všeč so mi živali, ki simbolizirajo svobodo, brezmejnost v gibanju in obstoju; na primer: delfini, albatrosi, galebi … Ptice so tudi v moji poeziji pogost motiv, ker predstavljajo neko neskončno vez med tu in zdaj ter tistim tam in onkraj. Najljubši film? Knjiga? Pevka – pevec? Naj skladba tvoje generacije? Tvoja naj skladba?

Spet težko izluščim enega. Če že moram, bi rekel, da saga o osmem potniku – Alien. Pri knjigah se bom vzdržal, ker je res nemogoče podati eno samo. Pevka: Amy Winehouse. Pevec: Kurt Cobain. S tem v zvezi je tudi skladba moje generacije Smells like teen spirit. Sam pa pristajam na etno skladbo z naslovom Zajdi, zajdi. Če bi imel možnost (vrnitve) – bi šel na dolgi polet na Mars? Ne. Nisem adrenalinski tip človeka. Najbrž bi šel tja med zadnjimi, ko bi bil prepričan, da je polet varen, da je vse dorečeno in premišljeno. In če bi v tem videl res kakšen smisel. Tvoja najljubša nadmorska višina? Čim bolj pri tleh (smeh).

Verjameš v globalno segrevanje?

Hja, veliko sem poslušal in bral o tem. Na eni strani Gorova Neprijetna resnica, ki nam postreže z nekimi dokazi, da naj bi temperature v povprečju res naraščale, na drugi strani so kritiki te teorije (med njimi taki, ki to zago-

varjajo zaradi ekonomskih interesov, vem). So pa tudi taki, ki imajo dokaze o ohlajanju in bližajoči se ledeni dobi, ki je, če gre verjeti evoluciji Zemlje, bolj verjetna. Še najbolj pa verjamem, da je resnica nekje na sredini in da naš čas glede tega vprašanja ni tako zelo ekstremen, kot bi ga nekateri radi prikazali. Zdi se mi, da današnja družba nasploh išče ekstremne impulze. Povsod. Hoče več in še več. Samo poslušajte logiko podjetij, medijev pa tudi vseh drugih deležnikov družbe, ki kar naprej govorijo: »Letos smo še boljši, drugo leto bomo še boljši; naši rezultati so nadpovprečni, drugo leto bodo še bolj …« Groza me je tega umetno ustvarjenega občutka eksponentne rasti, ki je človek in njegova psiha, se bojim, na tak način ne bosta vzdržala. Verjameš v zakon – vse se vrača, vse se plača?

Tudi tu nisem povsem prepričan v kake zakone karme in podobnega. Pravijo, kar daš, dobiš nazaj. Sam sem velikokrat doživel tudi drugače, zato mi je morda bliže misel Makarovičeve, ki je rekla: »Daš besedo, dobiš kamen!« Beneški fantje, Avseniki ali Slaki? Vsi našteti. Pa še Slapovi, Modrijani in Štajerskih sedem zraven. Res, nekatere njihove skladbe so neverjetne; tako besedila kot glasovne izvedbe. Stonsi ali Beatli, Pankrti? Ali pa obstaja še kaj tretjega, četrtega?

61


PROVINCA

Prej Prodigy, Marilyn Manson, Gunsi, Sidharta in še kdo. Ko boš zadel milijone evrov na loteriji – kaj boš počel z njimi? Natisnil bom kako dobro knjigo v večji nakladi in poskrbel, da bo prišla med ljudi. Vsekakor pa bi delil tudi z drugimi. Od česa si bil v življenju najbolj zadet? Vsekakor od umetnosti. Največje sranje, ki si ga kdaj napravil? (No, na to vprašanje ti ni treba odgovoriti, lahko se sklicuješ na ustavo in da se ti ni treba sam obdolževati …) A vseeno nas zanima, kaj si zamočil … Absolutely no regrets (pomežik). Knjiga, ki bi jo vzel na samotni otok? Camusovega Tujca (smeh). Tvoj dosedanji največji uspeh, tudi tisti, ki ga ti občutiš kot takega – kjerkoli, karkoli? Kot največji uspeh si štejem, ko kakega učenca, ki nima samozavesti do pisanja ali nastopanja, pripeljem do tega. Takih trenutkov je bilo zelo veliko.

Pa tudi to, da na literarni večer »spravim« koga, ki ima do tovrstnih prireditev odpor, pa kasneje ugotovi, da je to pravzaprav prav fina reč. Optimistov ni, so le–ti v resnici le slabo obveščeni pesimisti. Ali drugače: Optimist pravi: Ta svet je najboljši od vseh možnih svetov. Pesimist se boji, da je to res. In ti?

Poskušam biti optimist, čeprav je to ob naših okuženih umih zelo težko. Delam tudi v službi, kjer se srečujem z mnogimi družinskimi tragedijami, ločitvami, izgubami služb, boleznijo v družini – to človeka zmeraj potre, a je pomembno ohraniti mejo in izza trdnih zidov žareti optimizem in vedrino, kolikor je to pač mogoče. Če bi imel čarobno palico – kaj bi naredil?

Verjetno bi se prestavil v času, nazaj, v obdobje nadrealizma in tiho, nekje izza ozadja, gledal velikega mojstra pri slikanju. Ko bi mi bilo dano videti vsaj nekaj Dalijevih potez s čopičem v živo! Vem, precej egoistično razmišljanje, glede na to, da bi imel čarobno palico, a kaj ko ste me spravili s tem vprašanjem v strašansko skušnjavo … Ilustracije: Nataša Gregorić Foto: Arhiv Davida Bedrača

63


PROVINCA

Kratka erotična zgodba

»Sončeva britev...« David Bedrač Skozi okno je padal prostaški sončni žarek. Povampirjeno je svetil. Britvico na mizi je zajel z vsem svojim telesom. Od njenih kovinskih delov se je odbijal … Če bi sonce vzelo britvico in si obrilo svoje zlate vročične kocine, kakšen bi bil potem dan? Takrat sem se gladila po nežnih nogah. Na sebi sem imela samo spodnje hlačke. Za trenutek se mi je zdelo, da bi me moralo biti sram, a saj sem bila povsem sama sredi ogromne spalnice. Kakih petsto kvadratov je imela. Od ene do druge stene se je komaj videlo. Vse je bilo belo, razen ogromne kvadrataste oljne slike na steni. Na njej je bil upodobljen z oljnimi barvami razmazan moški. Videti ni bilo skoraj ničesar, razen črnih las, podobnih grivi, ki mu je rasla iz zabrisane glave. Na tleh so bili beli tepihi, ki so dišali po baziliki in mleku. Okna so bila velika, zavese so se zibale v vetru. Ležala sem na postelji in se z rokami gladila po nogah, trebuhu in obrazu. Sonce je prodr-

lo globoko v sobo. Pet tisoč kubičnih metrov toplega sonca sem čutila na sebi in na sredini tega prostora je bila ogromna postelja, na kateri sem se nežno gladila. S prsti sem narahlo božala svoje prsi in jih gnetla. Glavo sem nagnila daleč nazaj ob rob velikanske postelje, da sem lahko na steni opazovala razmazano podobo moškega, njegove votle mišice, krepke, a nevidne roke, močne namišljene noge in ogromne dlani, sestavljene iz kock fantazije. Vse to sem videla na oljnem polju za menoj. Sončna toplota mi je legala na telo. Njene tople kosme sem začutila vzdolž nog, prsi in v kotanjici popka. Svetloba mi je obsvetila obraz in dolge rjave lase, skozi katere sem nežno prehajala z roko. Z ustnic sem si lizala roso, ki se je nabrala na njih. Zdaj sem si počasi slekla še hlačke. A, tako pa ne! sem pomislila, ko se je sonce kot topla zlata sulica pognalo med moje vzburjene noge.

65


PROVINCA Z dlanjo sem zaprla prostor med nogami, z drugo roko pa nežno masirala zdaj eno zdaj drugo bradavico. Obe sta se našpičili, kot bi hoteli poleteti v zrak. Spet sem se nagnila, da sem še bolje videla razmazano moško podobo na veliki oljni sliki. Vzdihnila sem in se zapeljivo nasmehnila. Jaz sem zapeljevala sonce in abstraktnega moškega na steni, mene je zapeljevala britvica. Svetila se je, ta ostra zapeljivka! Na mizi, z bleščečim jeklom, me je vabila. Z obema rokama sem božala telo, si dražila bradavičke, prsti desne roke pa so se podaljšali globoko v navlaženo češpljico. Zdelo se mi je, da je bil prvi dotik podoben začetku vzburljivega cvetenja. Potem me je ta občutek drobnih krčev preplavil po vsem telesu. Spet sem pogledovala moškega na sliki. Sonce se je zmešalo s prsti in me dražilo daleč navznoter. Britvica se je skrčila v moje misli. Vzela sem jo v roke … Kako zapeljivo rezilo, ki še ni srečalo nikogar. Nekomu namenjeno, za nekoga narejeno. Zame …, sem pomislila. Britev je imela več ostrih rezil, postavljenih v stopničasto zaporedje. Njen jekleni ročaj se je večkrat zasvetil. Moja roka je zatrepetala. Zdaj je bilo do konca jasno, da je britev namenjena meni. Za potovanje po moji koži je bila narejena. Počutila sem se kot globus, po katerem so potovali: sonce, podoba razmazanega moškega v ozadju, prsti leve roke in svetleča kovinska britev v desni. Najprej sem z britvico zaokrožila okoli trde pokončne bradavice in odločno zarezala va-

66

njo. Ni me bolelo. Razburkalo me je. Malo sem zaječala od ugodja in po prsih mi je spolzel odrezan vršiček bradavice ter topla kri. Zdaj sem britvico, ki je bila popacana z bradavično krvjo, približala spodnji ustnici in jo narahlo poljubila. Pri tem sem se spogledala s sliko moškega, ki je bil tisti hip še abstraktnejši kot kadar koli prej, še bolj neviden, do konca razmazan in povsem oddaljen. Britvico sem večkrat močno prislonila na nabrekline mehkih ustnic, da je zarisala več prek in prek postavljenih krvavih črtic. Potem sem začutila kapljanje krvi med zobmi, polagoma tudi v grlo. Sonce se je napenjalo z radostno svetlobo. Toliko življenja še nisem čutila! Tisti trenutek nisem bila sama. Sonce se je plazilo po meni. Vsa bližina je bila zgoščena v tistem hipu. Vse stene so bile blizu. Pogledala sem hvaležno britev in jo prislonila k licu, kot bi pestovala nikoli rojeno dete. Čutila sem jo kot omehčano seme bolečine, kot vznik občutka, da sem tu – živa! slečena! prepišna! božana! vznemirjena! osončena! natopljena! Z vsako besedo sem z britvijo zarezala po kakem delu telesa. Ranice in rane so se polagoma odpirale kot hvaležna rdeča okenca na hrepeneči koži. Iz njih sem tekla, v svojem krvavečem pulzu plavala. Bila sem v posteljnem jezeru iz krvi, v katerem sva plavali jaz in moja razigrana britev. Mazala sem se s krvjo in se smejala. Vseeno mi je bilo za sliko abstraktnega moškega, vseeno za sonce, ki se je namakalo v meni. Vse bolj zgoščena sem bila.


PROVINCA Nog in rok nisem čutila več, bila sem imenitna kepica hladne toplote. Ne vem, kdo me je našel, ne vem tudi, zakaj …

Zdaj sem tu. Tavam v mislih. Povsod iščem svojo britev. Nekdo jo je odnesel takrat: mojo britev! Zame narejeno, zame sestavljeno. Takrat sva se zadnjič videli, prvič in zadnjič me je erotično ostrila in delala nadvse živo. Ne najdem je več. Pogledala sem v vse smeti, brskala po vseh odpadih tega sveta, tipala po vseh kotičkih tistega hotela, spraševala sonce, ki je seksalo takrat z menoj. Nikoli ne bom odnehala z iskanjem! Do smrti jo bom iskala: svojo britev, namenjeno samo meni in rezanju moje zdolgočasene duše v koži. Zadnjič sem stopila iz bloka in v kotu zagledala svetleč kovinski predmet. Nemudoma sem stekla tja. Ni bila moja britev, pač pa del pločevinke, ki se je bleščal v soncu. Obsedela sem nemočna in pomislila …

Britev in sonce sta si tako podobna: oba sta svetla kot življenje. Britev in sonce sta si tako različna: medtem ko je britev za eno, izbrano osebo, je sonce najbolj kurbirsko bitje na Zemlji, nekakšna pozlačena orgija, ki se kot perverzni žig z neba spusti na vsakogar. In sem vstala, objokana, in jo šla znova in znova iskat …

Foto: Sandra Požun

69


Haiku

Veoma jasno vidim sebe Nedeljko Terzić

72


PROVINCA Svejedno mi je kako bih stigao u Japan. To mi uopšte ne deluje opterećujuće, niti me ta pomisao zamara, posebno kako već znam šta bih tamo radio. Veoma jasno sam video sebe, tamo daleko, u neko rano jutro, pod sunčevim rumenilom. Baš u trenutku kada je ono, ona puna crvena lopta koja se postepeno rasplinjuje u danju svetlost.

Nas dvoje smo tu. Da li sam i sam pomalo leptir?

Sa puta bih skrenuo, u gustišu pronašao jači štap od nekakve i već osušene grane. Sasvim dovoljan da uz signale koje dobijam preko nogu, slično osetim i kroz dlan desne ruke u kojoj lagano držim štap. Ponekad bih ga premeštao iz jedne u drugu ruku. Moj cilj je da se popnem, da stignem do litice koja se nadvila nad kotlinu, kao prirodna terasa planine. Tu, baš na tom mestu, stajaću, pokušavajući da u jednom danu, možda u jednom trenu doživim četiri godišnja doba.

Ovako bih video proleće: Snegovi ušli u planinske potoke. Izleće leptir.

Usput, nisam bio sam. Baš taj moj pratilac, ne znam da li je on krenuo pre mene prema litici, ili to ja pratim njega, a možda on kruži iza mene, je moja misao. Moj poetski događaj. Šareni leptir. Kako se samo našao u mojoj blizini, kao da je znao da će mi postati dragocena poetska misao. Juri li on to mene ili ja njega sve sporije i sporije stižem? Oboje želimo da što pre dospemo do litice. Da li će to za mene biti samo san dok leptira budem gledao kako leprša nadmoćno nad kotlinom? Ali, ako ga u pokretu šarenih krila prati i moja misao, a ona to sigurno čini, onda kao da sam i ja drugi leptir nad kotlinom.

Litica, kotlina, breg, planina su za nas dvoje. Nešto jače od mog bića je ispred, ja za tim idem, veoma daleko, do nedokučivih daljina, do nedogledivih visina. Veoma dobro su mi poznati ti predeli u kojima veoma jasno vidim sebe i leptira.

Sišao bih u kotlinu: Sliku leptira sa peska na obali odnosi reka. Popeo bih se na breg: Šareni leptir krasi ubrano grožđe. Lep dar devojci. Iznad brega, na planini, u kućici: Beli leptiri Na prozoru trepere. Kuća u snegu. Sve je to sačuvano u mojim mislima, pomalo liči i na veliki san, ali negde duboko u mojoj duši uveren sam da će mi se sve ovo, kad-tad dogoditi. Samo čovekovo traganje za duševnim mirom, i za srećom, su veliki izvori snage. San o četiri godišnja doba može da se dogodi, zaista samo dok spavamo, a može da bude mi u sred bela dana, možda samo na tren, ako mi tako hoćemo.

71


Haiku in English

I see myself quite clearly Nedeljko Terzić Translation: Zorica M. Petrović

It`s quite the same to me how I shall reach Japan. This idea neither burdens me nor I am getting tired of it, the more so because I know what I would do there. I have already seen myself there quite clearly in an early morning under the purple sun, just at the moment when the full red ball gradually started fading away into a daylight.


PROVINCA I saw myself turning off a road to a bush trying to find a strong stick from a dried branch. It will be quite enough by the help of the signals that had been received from my legs to get similar ones trough the palm of my right hand in which I was holding the stick. From time to time I used to move it from one hand to another. My goal was to climb up and reach the cliff hanging over the valley as a natural terrace of the mountain. There, just on that place I`d like to staand trying to experience the four seasons during a single day or perhaps a moment. By the way, I was not there alone. I still wonder if the companion of mine was the first who had moved toward the cliff and I followed him, or perhaps he was circling behind me. It was a poet occurence of mine. A coloured butterfly! How it happened to be in my vicinity as if it had known it would be a poeti dea of mine! Is it runnig after me or I after it I wonder, but I am arriving more and more slowly. Both of us eager to get to the cliff. Will this be only a dream of mine while looking at the butterfly`s superior flattering over the valley? But if the movement of its coloured wings is followed by my thoughts, and it surely is, than I seem to be another buterfly over the valley. The two of us are there. Aeen`t I myself a butterfly a bit? The cliff, the valley, the hill, the mountain are for the two of us. Something stronger than my being is in front of me and I follow it far away to the unreachable distances, to the unvisible heights. These regions in

which I see the butterfly and myself are quite familiar to me. I would see the spring in this way: Snow has entered the rippling mountain brooks. Butterfly flies out. I would go down to the valley: Butterfly`s picture from a beautiful bank sand takes the river. I` would climb up the hill: Coloured butterfly adorns the gathered grapes gift to a girl. Over the hill, on the mountain, in a cottage White butterflies trembling on the window. Cottage in snow. All these have been kept in my thougts. It looks a bit like a great dream, but deeply in my heart I feel that all these will trully happen to me sonner or later. A man`s search for spiritual peace and happiness is an abundant source of power. A dream of the four seasons may happen for sure only when sleeping. But it can happen as well in the midday, perhaps only in a twincle if our wish is strong enough.

Foto: Splet

73


PROVINCA

Tekstilna ilustracija

Manica K. Musil

Manica K. Musil je umetnica mlajše generacije, rojena na Ptuju (dekliški priimek Klenovšek). Obiskovala je OŠ dr. Franja Žgeča v Dornavi, Nižjo glasbeno šolo v Mariboru (klavir), Srednjo naravoslovno šolo Miloša Zidanška (sedaj II. Gimnazijo) Maribor, Srednjo glasbeno in baletno šolo Maribor (še kar klavir), nazadnje pa še Fakulteto za arhitekturo Univerze v Ljubljani. Od leta 2001 ustvarja kot samostojna kulturna delavka na področju ilustracije in arhitekture. Najprej je hotela študirati klavir, vendar je svojo ustvarjalnost preusmerila na drugo polje umetnosti, in sicer v arhitekturo. Njen prvi projekt po končanem študiju, Občinska dvorana Gorišnica, je prejel grand prix za najboljšo realizacijo na mednarodnem arhitekturnem natečaju Leonardo mladih arhitektov 2. regije UIA v Minsku (v sodelovanju z Matejo Katrašnik). Medtem je dobila tudi nekaj nagrad na področju grafike in med letoma 2002 do 2006 izdala enajst slovenskih znamk (v sodelovanju z Matejo Katrašnik). Po porodu prvega od treh otrok je razširila svojo ustvarjalnost in pričela pisati zgodbe ter pesmi za otroke. V zadnjih štirih letih je izdala sedem avtorskih slikanic pri petih različnih slovenskih založbah. 74


79


PROVINCA

76


PROVINCA

77


www.graphiccompetitions.com/jump.php?contest=hiii-illustration-2016-international-competition


PROVINCA Zlasti njene tekstilne ilustracije, ki so nastale v zadnjih treh letih, so prejele tudi

mednarodne potrditve v obliki večih priznanj:

• zlata medalja pri reviji 3x3 CONTEMPORARY ILLUSTRATION MAGAZINE za ilustracije iz slikanice SLON STANE, NY, 2016.

• zlata medalja pri reviji 3x3 CONTEMPORARY ILLUSTRATION MAGAZINE za ilustracije iz slikanice TRIJE MUCKI IN ZMAJ, NY, 2016, • uvrstitev med Best of the Best za ilustracije iz slikanice POBALINSKA PUJSA na mednarodnem ilustrastorskem natečaju Hiii Illustration 2015, Kitajska, 2016,

• nominacija za ilustracije iz slikanice ČAROBNA ŠKOLJKA na mednarodnem ilustrastorskem natečaju Hiii Illustration 2015, Kitajska, 2016,

• posebno priznanje za inovativni pristop za slikanico POBALINSKA PUJSA, The 5th Book Illustration Festival 'BookILL Fest' Novi Sad, 2016, • nagrada za najlepšo knjigo na SLOVENSKEM KNJIŽNEM SEJMU v kategoriji za otroško in mladinsko literaturo za slikanico Pobalinska pujsa, Cankarjev dom, 2015, • priznanje pri newyorški reviji 3x3 Contemporary Illustration Magazine za ilustracije iz slikanice Pobalinska pujsa, 2015, • uvrstitev med deset najboljših ilustratorjev na Cow Illustration Festival v Ukrajini, 2014,

Meseca septembra je v avstralski reviji Textile Fibre Forum izšel članek o njenem delu. Trenutno je sestavni del žirije mednarodnega ilustratorskega natečaja Hiii Illustration 2016 na Kitajskem.

Nagrade v ilustraciji 2016 • 2 ZLATI MEDALJI pri 3x3 contemporary illustration magazine, International No.13 Picture Book Show, NY, USA (za ilustracije iz dveh slikanic: SLON STANE in TRIJE MUCKI IN ZMAJ),

• Best of the Best za ilustracije iz slikanice POBALINSKA PUJSA na Hiii Illustration 2015, Kitajska, 2016,

• nominacije za ilustracije iz slikanice ČAROBNA ŠKOLJKA na Hiii Illustration 2016, Kitajska, 2016,

• priznanje za inovativni pristop v ilustraciji za slikanico Pobalinska pujsa, The 5th Book Illustration Festival 'BookILL Fest' Novi Sad, Srbija,

79


PROVINCA 2015 • nagrada Knjižnega sejma v Ljubljani za NAJLEPŠO SLOVENSKO KNJIGO v kategoriji za otroke in mladino za slikanico Pobalinska pujsa, Cankarjev dom, Ljubljana, • priznanje pri 3x3 contemporary illustration magazine, International No.12 Picture Book Show, New York, USA 2014 • WINNERS COW ILLUSTRATION 2014, TOP 10 ILLUSTRATORS, Dnepropetrovsk, Ukrajina

Razstave ilustracij 2016 • Nanjing Art Institue (samostojna razstava), Nanjing, China • Klovićevi dvori Gallery, 5th Croatian Biennal of Illustration (sodelovanje na razstavi), Zagreb, Hrvaška • razstava na The 5th Book Illustration Festival 'BookILL Fest' Novi Sad (sodelovanje na razstavi), Srbija 2015 • Bienal of Illustration BIBIANA (sodelovanje na razstavi), Bratislava • razstava v 'Layerjevi hiši'(razstava petih SLO ilustratorjev), Kranj

• 48th Golden Pen of Belgrade (sodelovanje na razstavi), Srbija

80


PROVINCA 2014 • COW International Design Festival (sodelovanje na razstavi), • Dnepropetrovsk' Art House, Dnepropetrovsk, Ukrajina, • 11. slovenski bienale ilustracij (sodelovanje na razstavi), Ljubljana, • razstava ilustracij v Rotovški knjižnici, Maribor, Slovenia

Bibliography Slon Stane

Izdaja A: Oxfor Univerisity Press, Pakistan, v pripravi izdaja B: Jiangsu Fine Arts Publishing House, Kitajska, v pripravi; izdaja C: Založba Pivec, v pripravi Mravljinčar Franc

Prva izdaja: Modern Press Co., Beijing, Kitajska, 2016,v pripravi; druga izdaja: Timaş Publishing, Turčija, v pripravi Čarobna školjka

Prva izdaja: Slovenija, Založba Pivec, 2016 druga izdaja: Jiangsu Fine Arts Publishing House, Kitajska, 2016; tretja izdaja: Timaş Publishing, Turčija, v pripravi Komar Janez

Prva izdaja: Slovenija, Založba Pivec, 2016 druga izdaja: Modern Press Co., Peking, Kitajska, 2017, v pripravi Pobalinska pujsa

prva izdaja: Slovenija, Založba Pivec, 2015 druga izdaja: Jiangsu Fine Arts Publishing House, Kitajska, 2016

81


PROVINCA

Cilka in kdo je popil vodo

Prva izdaja: Morfem, Slovenija, 2014 druga izdaja: Jiangsu Fine Arts Publishing House, Kitajska, 2016 Koza Cilka

Prva izdaja: Morfem, Slovenija, 2013 Druga izdaja: Bicho Esperto, 2014 (Cecilia Aprende a Compartilhar), Brazilija tretja izdaja: Jiangsu Fine Arts Publishing House, Kitajska, 2016 Mala arhitekta

Slovenija, Educa, 2012 Čarobni svinčnik

Slovenija, Ajda, 2012 Trije mucki in zmaj

prva izdaja: Mladika, Slovenija, 2012 druga izdaja (nove ilustracije): Modern Press Co., Peking, Kitajska, v pripravi; tretja izdaja (nove ikustracije): Timaş Publishing, Turčija, v pripravi

Ilustracije: Arhiv Mance K. Musil

82


83


78


PROVINCA

Novi veter v Provinci

Vesna Šare Pesnica

Vesna Šare je rojena 16. junija 1961 v Kopru, kjer tudi živi in dela kot učiteljica razrednega pouka. Pesmi je pisala že kot otrok in jih objavljala v šolskih glasilih in mladinskih revijah. Pred šestimi leti je po daljšem premoru nadaljevala s pisanjem in objavami. Njene pesmi so v različnih zbornikih v Sloveniji in izven nje, v spletni reviji Locutio, revijah Fontana, Vpogled, Spirala, Novi zvon in Vsesledje, na spletnem portalu Pesem.si in Poiesis. Opažene so na številnih natečajih. Predstavlja jih na različnih literarnih dogodkih (Obalne rime). Trikrat je bila državna finalistka seniorjev (natečaj revije Mentor), uspešna je bila na Pesniškem turnirju – trikrat polfinalistka in enkrat finalistka. Leta 2015 je pri založbi Amalietti izdala svojo prvo pesniško zbirko Sedem kotov moje sobe, letos januarja pa zbirko Skoraj človek pri društvu Maus. 85


PROVINCA

Vesna Šare Skoraj človek Založba MAUS 2017 »Kolikokrat so ti vzklikali / grbavci mrtvih slik / stegovali roke in grbe / da si se umikal / v okvir / z izrezano dušo / da si vzel blazino iz snega / in jo dušil / do golega« Dolgo pričakovana druga pesniška zbirka Vesne Šare, je v januarju končno pridišala iz tiskarne, pri Založbi Maus Maribor in smo jo prvič predstavili v okviru V. erotičnega festivala »Muze, pri muzah, z muzami« v spremljevalnem programu Mariborska jutra poezije v Literarni hiši. Zbirka je sestavljena iz enajstih poglavij in ima mnogo posebnosti, kakor je posebna tudi avtorica sama po sebi. Knjigo dopolnjuje 11 slik češkega slikarja in pesnika Pavla Preisnerja, ki živi in ustvarja v Zlinu. Imel je več samostojnih in skupinskih razstav, med drugimi tudi znamenito razstavo portretov v prestižni galeriji Magna leta 2010.

86

Šaretova se odpira v popolno novi podobi. Pesniška zbirka je zbir hipermetafor, ki jih pesnica znova in znova odpira na nov svojstven način. Bralcu z njimi odpira svet in vizualizacijo. Kakor bi živela in pisala »v neki drugi svetlini«. Ljubitelji poezije tako morajo nujno obstati pri vsakem verzu in ga predelati, poiskati. Z besednimi igrami Šaretova mnogokrat šokira, da si duška do skrajnosti, podobe, ne malokrat groteskne pa nas prisilijo razmišljati o svetu, ne le tu in zdaj, pač pa tudi, kaj bo potem, za nami, kaj puščamo zanamcem, je čovek človek, »zakaj je človek nečlovek«. Pesmi Šaretove se mestoma ne berejo več vertikalno, pač pa pesnica niza podobe, ki jih je treba brati horizontalno, samo prispodo za prispodobo, vsaka beseda stoji na točno določenem mestu in vsaka beseda ji pomeni in je pomembna nepogrešljiva nota v simfoniji: »nosorog se je razgalil v grmovju / in ptice so mu zapele po grško...« Pesnica se besedi, jeziku in pisavi preda do popolnosti, že v drugem poglavju se odreče spolu in prvoosebnosti, pesni v moškem spolu, kar je dodana vrednost in še večje dopuščanje iluziji, da najde svojo pot v pesmi, vsekakor pa pobeg iz mikrokozmosa v makrokozmos. »enaindvajset polžev je gledalo v njeno okno / ko se je z bradavicami«. Prav tako možnost odreči se ženski patetiki in čustvovanju, ki ji mnogokrat (žal) pesnice ne moremo ubežati »in bežal / ko so ga kradli / in ni vedel / kdaj so ga postavili v klobuk«, Šaretovi je to uspelo z navidez enostavnim posegom: »z očmi kot polje pozimi / natakar govori mizam in stropu


PROVINCA / ne pozabite / v tem šovu so norci / zraven rib jedo belo meso« ... Človeštvo mestoma razgali, mestoma zaničuje, mestoma deziinficira »spodrsnilo mu je / ko so metali vanj močvirnato juho« skoraj človeku pripada ljubezen, obstaja in je »sredi luninega zehanja« »ko je polagala ovce na tvoj grob« obstaja in ko živi »živi v celici z moškim / ki pozna 23 besed / uporablja jih kot kruh in sol« in se »ujeta v istem prostoru / sprehajata svoja hotenja / do okna in nazaj / glasnejša so / ko si jih upata sezuti«. Avtorica nas nagovarja na svojstven način, pesniška zbirka pa je namenjena sladokuscem in ljubiteljem poezije, le ti jo bodo docela začutili in trdno vem tudi prežvečili in požrli. Priporočam! Nataša Švikart Žumer, urednica založbe Maus

Iz spremne besede »Da se druga zbirka bistveno razlikuje od prve, ni potrebno posebej poudarjati. Če je v prvi ponotranjala ljubezen in eros, se v tej predaja neskončni domišljiji tako prve kot drugega, vse skupaj spretno zavije v nadrealistične pasuse in v medvrstičje vnese tu in tam povsem razločno misel »namočil prste / jo okusil / in utopil vprašanje«. Z odličnimi primerami upočasnjuje bralčev čas, saj »mu je prinesla knjigo / resno kot mati / ki otroku poljublja potolčeno koleno«. Neke vrste vizionarstvo? Njen jezik izražanja ostaja poseben in naključje, neločljivo povezano s posameznikom, torej z avtorico pričujoče pesniške zbirke. Domišljiji avtorica razpira krila tam, kjer poeziji želi zapolniti očitnost. Metrika, naglasi, zveze fonemov, igra slovničnih oblik, raziskovanje samih besed, vzpostavljanje besednih povezav nam razgalja avtoričin odnos do trenutka doživetja, do lastnega obstoja in lastne usode. Pesmi Vesne Šare vsekakor niso enopomensko dojemljive. Bogastvo podob, figur, dvoumnosti oblik ali izrazov, vse to in več pravi, da je njena pesem intuitivno odkrivanje bistvenega med eksplicitnim in implicitnim, med neprehodnim in prehodnim. Šaretova pa v eni svojih pesmi pravi: »…pesniki ne vozijo / pesniki vlečejo svojo pesem / na kamnu do votline božjega očesa / kjer se potuhne in zataji.« Kakor koli že boste brali katerokoli pesem iz zbirke: »… zaveži jo s svojim jezikom, naj se umiri in nasmehne.« Patricija Dodič

87


PROVINCA mislil si da si človek pulil si korenje svojih nog in ga odvrgel v žrela tistih ki so hoteli videti lomljenje otroških lopatk in slovo morskih trav tvoje roke so bile tanke in plastične zato si jih nahranil z mastjo kovinskega galeba ko ti je odšteval hod nad oglasnim ognjiščem monotono hropeče mrtvo iz kolena si izbezal gosenice naseljene sredi pokleka krikov in vasovanj srečal si jih in nisi vedel v kaj so spremenile kamen okoli zapestja in rumen zvon na cesti do meglenih dimnikov nisi čutil kako skačejo kaplje z vrat na porušene zidove kako tuli mesec nad rdečo soljo kot človek si ujel vse kar ima glavo in liste prepeval zaporniške pesmi in sredi betona zamenjal srce za škornje vojaka z van goghove slike

88

če bi slišal bi še vedno kot školjka tvojega večera stala na robu misli o vaju in grizla tvoje vrvi s katerimi si se ovil v času sveč v neki reki na 137. cesti ker ne slišiš je samo riba ki odpira vse kozarce naplavljene hiše z očali in tišino ki je spomladi za hip skočila v tvoj akvarij in pozabila plavati


PROVINCA nisi imel njega za svojim obrazom v tebi ni raslo jabolko njenega imena ni čepelo jajce zvezdnih pilotov sam si se spočenjal preganjal upe in prekletstva balade in zastave sam si divjal skozi kamne premikal žlebove plenil trdnjave sam zažigal plemena in jokal na obroke tvoji prsti so polni žab in sršenov ki si jih klatil z luči lica predolga za pesem prečrna za petek in preobilna za deklico rezkega jezika rane prestare za nedeljska kosila kričanje branjevk topotanje misli in prehitevanje gonjačev na lovu za drevesi zapetih rok v slepe škatle mečeš karte za žive noči z luno

89


PROVINCA

90


PROVINCA

šteješ male prste čeprav nimaš otrok v izbi na vrhu klanca ni kave še čaja ni ženske z ruto ne tekajo ponižno kot strežnice ki jim nekdo brije glave v loncu je nadomestek za vodo kdaj boš skuhal kosilo svojemu brezdomcu svojemu ikarju ki strmoglavlja v tvoje bedne roke zaspan ker ga oče ni zbudil še vedno verjameš v moč zobarja s pasjim zobom med gumbi še vedno mrcvariš jutra da bi se presedla za drugo mizo tisto obilnejšo z visokim pritiskom in napetimi žilami v nogah še vedno kliješ v petke in zalivaš oblake v kleteh petminutne čokolade obračaš strani na vse strani in kakor obrneš ne vidiš obraza založen je v gostilni kjer pijejo mleko nosijo modrce za dojenje in čakajo da ti zraste brada da se v vozičku z enim kolesom zaženeš v svoj life

nisi jokal ko so križali tvoja jagnjeta ko so ti priprli ustnice s kolerabo ki je cvetela na njivi tvojega ramena ko so speljali pod teboj starce z bučami na glavi in miši s čisto majhno smrtjo vedel si deževja so blizu oglodan vrt je le posledica vdiha petelinov na strehi živi pav ki vsako osmo pesem prečrta in dela zobotrebce iz nje in ko zjutraj ne vidiš več morja se vode zlivajo v tvoj dom nisi jokal ko so zajadrali v tvoje oblake in jim izpili vse kodre ko so posvojili prste tvojih sinov jih namočili v mleko in kričali zajtrk zajtrk ko so zatrli vzhajajoča sonca z jajčnimi lupinami in bradači nekaj podobnega joku skače v tvojem deblu z njenim nasmehom

91


PROVINCA kje si pasel svojega psa gospod kje si ga napil da se vrača k tebi s preštetimi ljudmi v gobcu in ti s polizane dlake moli bolhe sosedove lepe jemalke razkoračen stojiš nepremično ko pobožno skačejo v tvoje delo v tvoj vsakdanji kruh in so začimba razlitega sprehoda s katerega previsa si snel to luno gospod da ti nosi izgubljena jajca pobarvanih duš ki jih prežvečiš v širokem metu izpljuneš in nepredelane prodajaš na sejmu starin s katero ščipalko si se obesil gospod ko je v hlačah zakrulil meglen dan kure so se preselile ograje se razpočile angeli razgalili svojo zadnjo plat teta je zapela strgan gumb in namesto vroče juhe ješ včerajšnje zrcalo

92

ne sme ostati veliko vse te tvoje roke nežnost s katero brcaš in plešeš obredne plese zamudil si zadnjo ujetost kako naj pravilno pokličeš psa ali smeš risati gobec žito ki si ga ogradil in mu prinašaš sveže mleko tvoje krave niso svete prst samo prst ji daš in že raste preko tebe in čez vprašanja ki se odbijajo od stekel od steklih ljudi kot svetloba ki noče biti svetla dobra najboljša kot napad na podplate ali manj boli če hodiš po njej ali gledaš v obraz ko ga ni več v kamnu ne smeš ostati


PROVINCA

vse je trepetalo trepetala je ptica s perutmi navzgor trepetala je reka z zavoji in barvo trepetal je mir s koraki in vesli trepetal je čoln z vodo na vodi trepetali so ljudje peš na deskah kriče v tišini sami še bolj sami modri rumeni črni na soncu skriti trepetala je ograja pod trepetajočim drevesom trepetal si ti čisto na dnu so trepetali kamni težki težki težki

ko je polagala ovce na tvoj grob so rasli paradižniki iz tvojega srca in barvali svet rdeče so ustnice dekleta s kolesi nad telesom rdeč je pozdrav s torbo ki ni videla sonca rdeč je korak fanta z violino okoli vratu rdeč je voziček brez zavore pokošen na brezbarvnem travniku slepega mesta skozi hiše rdeča telesa z vrači med zobmi kričijo rdeče besede nezrele jagode se obmetavajo s košarami polnimi rdečega soka in ženske sadijo gnezda za svoja rdeča jajca rdeča so njena kolena ko vstaja z groba z odvezanimi rdečimi vezalkami

93


PROVINCA

Spomini

Kako smo gradili Novo Gorico, mesto kljubovanja? Pesem graditeljev Nove Gorice Tone Javor Kliče nas Primorska naša, zemlja trt in skal, kliče Nanos iz daljave, Soče modri val. Mi gremo odločni, čvrsti, v prsih nam je silen žar, narodu Gorico bomo dali v dar. Kdor boji se žuljev, znoja, naj se skrije v kot! Svobodo, kdor ljubi zlato, z nami brž na pot! Pesem dela bo zvenela, zrasel nam bo lepši vrt, zrasla bo Gorica nova, sredi oljk in trt. Sonce sveti nam v očeh, naš korak je mlad, krepak, naša pot pelje od zmag do zmag, spremlja pesem nas in smeh.

95


PROVINCA Odločitev o tem, da Gorica ne bo več naša, je padla 10. februarja 1947, ko je bila podpisana pariška mirovna pogodba med Italijo in Jugoslavijo, ki je stopila v veljavo 15. septembra istega leta. Meja je bila postavljena in Sloveniji je ostalo le predmestje tedanjega gospodarskega in kulturnega središča Goriške. A preden je mirovna pogodba stopila v veljavo, smo se tostran meje odločili, da zgradimo novo mesto. Novico o tem, da je gradnja Nove Gorice postala sestavni del prve povojne petletke, s čimer je pridobila zakonsko moč, je iz politbiroja Centralnega komiteja komunistične partije Jugoslavije prinesel v Slovenijo tedanji predsednik vlade Ljudske republike Slovenije Miha Marinko. Pisalo se je torej leto 1947, kar pomeni, da je letos jubilejno leto za mesto Nova Gorica, in kar pomeni tudi, da ni pravega Novogoričana, ki bi bil starejši od 70 let. Spomini na izgradnjo mesta so zelo živi, živahni in zanimivi, z veliko nostalgije in polnimi usti opisov različnih zabavnih prigod, izjemnih poznanstev, morda tudi s kakšnim preskokom amorjeve puščice in doživljenjskim tovarištvom. Krivična meja, ki je z bodečo žico ločila prijatelje, sorodnike, znance in sosede, je ljudem zadala globoke rane. Na manifestativnem zborovanju na Ajševici 21. septembra 1947, ki se ga je udeležilo preko pet tisoč ljudi, je Miha Marinko ljudski množici zagotovil, da bomo zgradili Novo Gorico, in obelodanil tudi konkretne številke namenskih investicij-

96


PROVINCA


PROVINCA skih sredstev za dela in objekte. Razložil je, da je v načrtu namenjenih skoraj milijardo din samo za Novo Gorico: za stanovanja za približno 10.000 prebivalcev, za upravna poslopja, zdravstvo, komunalne naprave, urbanistični načrt, vodovode, ceste ... Odgovornost za izgradnjo mesta sta prevzela Ljudska republika Slovenija in Goriški okraj. Predsednik Marinko je za gradnjo zadolžil ministra za gradnje Ivana Mačka. Ker je s postavitvijo meje predmestje Gorice ostalo popolnoma brez povezave s Soško in Vipavsko dolino, je bilo najprej potrebno ugotoviti, kje bodo tekle glavne prometne poti in kje bo stalo mesto. Odločitev glede na reliefno razgibanost ni bila lahka. Na voljo sta bili dve ravnini, in sicer med Solkanom in Kromberkom ter med Šempetrom in Vrtojbo ter ozka dolina v cvetju med goricami Panovca s Kostanjevico in Staro Goro, Rožna dolina, z dotlej glavno cestno povezavo z Vipavo. Po nalogu ministra Mačka so morali trije arhitekti dobesedno čez nedeljo narisati vsak svoj osnutek novega mesta. Tedanji državni vrh je prišel in si neposredno ogledal teren, tako da ga je v celoti obvozil in obhodil. Odločujoč je bil Mačkov pogled v dolino s Skalnice, ki je podprl idejo arhitekta Mihe Ravnikarja, da se bo mesto Nova Gorica razprostiralo na tedanjih poljih od Solkana do Šempetra, ob Gorici, seveda tudi v upanju, da bo ta nekoč spet naša. Tedaj bi združili obe Gorici v mesto spominov. Za zagotovitev cestne povezave med Šempetrom in Solkanom je bilo najprej potrebno zgraditi cesto čez obe ravninski območji goriških predmestij. Če smo te prve mesece leta 1947 hoteli z vozovi, kolesi ali redkimi avtomobili iz Šempetra v Solkan, smo morali na pot skozi Vrtojbo v Bilje, dalje skozi Vogrsko v Ajševico ter naprej skozi Kromberk do Solkana. Ta vožnja okrog »riti v varžet« je narekovala, da smo takoj pričeli z gradnjo ceste iz Šempetra tik ob železniški progi do Rafuta in čez hrib ob Kostanjevici proti kolodvoru in Solkanu. Novembra je gradbeno podjetje za ceste LRS odprlo gradbišče na terenu, kjer danes stoji Nova Gorica. Vodstvo gradbišča je bilo v prostorih tedanje stare opekarne (Frnaža). Nova cesta je bila dograjena že leta 1948. Povezala je obe jedri bodočega mesta Nove Gorice, Šempeter in Solkan. Vendar ta cesta ni bila najpomembnejša prometna povezava. To je postala šele cesta skozi predor Panovec, ki je bil zgrajen leta 1949 in dolg 215 m. Ob cestnih povezavah se je urejala priprava zemljišč – od regulacij potokov zaradi osušitve zemljišč do iskanja in izvajanja protipoplavnih rešitev. Tedanje povojno pomanjkanje gradbenega materiala, delovne sile in denarja za investicije so nadomeščali dobra politična propaganda in resnični zanos. Delovne sile skoraj ni bilo. Primorci so se zaradi fašističnega nasilja na tem območju množično izseljevali v druge predele Slovenije ali tujino. Tedanjim podjetjem, ki so gradila novo mesto, je priskočila na pomoč Ljudska mladina Jugoslavije in leta 1948 na gradbišču nastajajočega mesta organizirala mladinske delovne brigade. Aktivirala

99


PROVINCA je 5000 brigadirjev, 3000 iz Slovenije in 2000 iz drugih republik. Kljub strahu so bile brigadirske akcije zelo učinkovite pri delu, pridobivanju novih znanj, širjenju splošne izobrazbe, pismenosti, v tekmovalnosti in ne nazadnje tovarištvu pod geslom bratstva in enotnosti. Prve brigade mladih (654 mladincev in mladink) so pričele z delom v Novi Gorici decembra 1947 na regulaciji potoka Lijaka. Prostovoljnega dela se je udeležilo tudi okrog 3.500 prebivalcev okoliških vasi, s čimer je bil postavljen temelj velikim regulacijskim delom v skupni dolžini 9.300 metrov. To je bil največji projekt na Primorskem v prvem letu prve petletke. S tem je bila urejena zaščita pred poplavami na 250 ha zemlje. Obseg dela mladine v tem projektu je bil 65-odstoten. Mladina je tekmovala na vseh področjih in vrstila so se priznanja posameznim mladinskim brigadam, ki so znatno prekoračevale normo in imele tudi najboljše rezultate na prosvetnem, športnem in političnovzgojnem področju. Brigadirje je ob delu vedno spremljala pesem.


PROVINCA Da so bili učinki dela mladinskih delovnih brigad res veliki, so redno poročali vsi časopisi. Njihove dejavnosti so bile številne, od študija na različnih tečajih do čitalnih, diskusijskih, marksističnih, dramskih in risarskih krožkov, prebirali so domačo in tujo literaturo, pisali in ustvarjali. Nepismeni so se učili branja in pisanja. Izdali so svoj časopis Brigadir, kjer so objavljali prispevke brigadirjev in aktualne novice. Predhodni strah pred nestrokovnim delom delovnih brigad je bil odpravljen. Delovodje so o njih govorili le pohvalno.

Dr. Anton Melik: Naša velika dela, Prešernova knjižnica 1951, str. 249

»Nova Gorica je pričela funkcionirati. Prvi njeni življenjski koraki so to, šele njen začetek imamo. Morda se zdi komu, da je skromen ta začetek Nove Gorice, toda mi gradimo Novo Gorico istočasno, ko postavljamo ogromne elektrarne in tovarne, ko kopljemo kanale in osušujemo močvirje, ko odpiramo nove rudnike ter razširjamo stare, ko vrtamo nove izvore nafte, ko gradimo nove železnice in dopolnjujemo stare, ko gradimo nove ladje in obnavljamo porušene luke ter delamo nove, ko gradimo avtostrado in delamo še mnogo mnogo drugega. V prvi petletki smo že do sedaj zgradili ogromno. A tako mnogo tega bi hoteli zgraditi hkrati, da nam je zmanjkalo delovnih rok in da moramo z nekaterimi deli malo odjenjati, da dovršimo brez odloga najbolj važne gradnje … Nova Gorica ne spada k največjim med njimi. Toda ima med njimi svoje posebno mesto, svoje posebno specifično poslanstvo, najbolj samosvoj izraz. Nova Gorica je naš protest zoper krivične in nenaravne meje, ki so nam iztrgale našo staro sončno Gorico, je pa obenem več kot protest. Nova Gorica je naše kljubovanje, je izraz naše volje, da se ne ustrašimo ovir in ne obupamo pred težavami, temveč da se upremo vsem nevšečnostim, vsem nasprotjem in nasprotnikom ter da ne odnehamo, dokler ne zmagamo.«

101


PROVINCA Napak skoraj ni bilo.

Podatki iz tistega časa pravijo, da je bilo izkopanih 95.806 m3 materiala tretje kategorije, 64.303 m3 materiala druge kategorije, prevoženo 20.192 m3 materiala raznih kategorij, premetano 686 m3 materiala, očiščeno 32.000 m3 terena, humusirano 10.886 m2 pobočij struge potoka Korena; na potoku Korenu je bilo položeno 30.246 m3 travne ruše, splanirano 41.111 m2 terena, očiščeno 14.121  m dolžine odtočnih jarkov, naloženo in razloženo 2.534 m3 raznega materiala, pripravljeno 1.531 m3 gradbenega materiala, sezidano 556 m3 zidu, zbetonirano 3.453 m3 betona za te melje zgradb, tovarn in mostu, v nasip nabito 1.392 m3 materiala in opravljenih 55.873 prostovoljnih delovnih ur pri raznih pomožnih delih.

13. junija 1948, na udarniško nedeljo, ko se je na gradbišču novega mesta zbralo 3.600 domačinov in 300 udarnikov iz Srbije, je tedanji predsednik Okrajnega izvršnega odbora Jože Primožič - Miklavž vzidal temeljni kamen v prvo stavbo Nove Gorice ter s tem odprl zidarska dela na visokih gradnjah Nove Gorice. Kamen je vzidal v temelje stanovanjske hiše na Kidričevi ulici št. 29 (ruski bloki), pod njegov severovzhodni vogal. Po odhodu mladinskih delovnih brigad je spet postajalo vse bolj pereče pomanjkanje delovne sile za najtežja dela. Zato je minister Maček naložil Občinskemu ljudskemu odbo-

102

ru, da skupaj s sindikalno podružnico organizira prostovoljno delo, ki bi bilo v pomoč gradbenemu podjetju, in nastale so nove tako imenovane frontne brigade. Frontne brigade, ki so bile organizirane v treh izmenah, so leta 1949 nadomestile mladinske delovne brigade. Vsako nedeljo so prišle na pomoč na gradbišča prostovoljne frontne brigade iz bližnjih vasi. Tudi tu se je razvila tekmovalnost, saj so frontovci iz Vipavske doline tekmovali s frontovci iz Brd, Krasa in Grgarja. Pred seboj so imeli le en cilj, in sicer – več kot bodo naredili, prej bodo imeli svoje gospodarsko in kulturno središče. Prav tako so pričeli med seboj tekmovati delavci podjetjih SGP Primorja, Republiškega gradbenega podjetja za ceste, Apnenice Rdeča zvezda, Cementarne Anhovo ter opekarn v Renčah, Bukovici in Biljah. Delali so po brigadnem sistemu, presegali letne plane, proglašali udarnike. Zgradili so, danes bi temu rekli – samooskrbno delavsko naselje. Podjetja so sama kmetovala, imela so svoje hleve in svoje trgovine. Ta delavski ekonomat je v Novi Gorici v času gradnje obsegal 20 ha površin, posejanih s krompirjem, zelenjavo in drugimi pridelki, ki so jih celo izvažali na gradbišča v Ajdovščino in Idrijo. Delavski ekonomat sta organizirala uprava gradbišča in sindikat z namenom, da omogočijo delavcem čim boljše in udobnejše življenjske pogoje.


Do konca leta 1950 je bilo dograjenih pet stanovanjskih blokov in v novem mestu je tedaj prebivalo 700 ljudi, če ne štejemo delavcev in delovnih brigad. Gradnja mesta se je nadaljevala z manjšimi ali večjimi problemi, kot povsod po svetu. To je bil čas, ko je vsako uradno listino spremljal tovariški pozdrav: Smrt fašizmu in svoboda narodu!

Ana M. Jug Foto: Arhiv Province

109


PROVINCA

V prvi številki pričujoče revije je ptujski gledališki režiser Samo M. Strelec pronicljivo predstavil čudovito ptujsko fotografinjo mlajše generacije Sandro Požun, za tokratno Provinco pa sem se kot avtorica intervjuja iz oči v oči pogovarjala s prav nič provincialnim fotografom starejše generacije, katerega kultna dela sleherni bralec zagotovo zelo dobro pozna. Gre kakopak za Stojana Kerblerja, fotografa svetovnega slovesa; ker v doktorski disertaciji proučujem fenomen uspeha na Slovenskem in si Ptujčani prizadevamo za dolgoročni cilj: nekoč v gradu Turnišče ustanoviti Muzej uspehov Slovenije (kjer bi si Kerbler zagotovo zaslužil posebno mesto), sem z »maestrom« spregovorila o dosežkih, njegovem dojemanju le-teh, uspešnih Slovencih, slovenski družbi in še čem.

Intervju

»Moj interes ni, da sem fotograf, moj interes je fotografija«

Foto: Andrej Božič

Stojan Kerbler, fotograf

105


PROVINCA Kaj je za vas uspeh in kaj smatrate za svoj največji uspeh?

Uspeh so bile dobre ocene na razstavah, dobra ocena pa je na žiriranih razstavah pomenila nagrade. Največji uspeh je tisti, kjer nagrada ne zadeva samo fotografijo, ampak zajema tudi druge umetniške zvrsti. Jaz se namreč stalno borim za fotografijo, seveda imam v mislih klasično fotografijo. Konkretno so največji uspeh cikli: Portreti s ptujskih ulic, Haložani, Koline, Tovarniška fotografija, Dvorišča. Med nagradami je to zagotovo nagrada Prešernovega sklada (1979), še prej zlata plaketa Abrašević (1971), ki je bila v jugoslovanskem amaterskem prostoru najvišja možna nagrada in je v glavnem niso prejemali posamezniki, temveč razni vrhunski orkestri, zbori in podobno. Leto zatem, 1972, nagrada Zlata ptica, takisto nagrada za različne zvrsti umetnosti. Sicer pa se uspehi dogajajo sproti na razstavah. Trend (nagrada Trend za življenjsko delo leta 2013) je prav tako ena od nagrad, ki ni samo fotografska. Nenazadnje sem po zaslugi fotografije častni občan v Majšperku in na Ptuju. Kaj pa državno odlikovanje z redom za zasluge za vrhunske umetniške fotografske dosežke in velik prispevek pri uveljavljanju slovenske fotografije v svetu (2010)?

Da, to je spet eno od priznanj, ki ni samo fotografsko, čeprav je bila uradni predlagatelj Fotografska zveza, kjer so se kasneje priključili tudi »Rotarjanci« (Rotary klub). Imam pa tudi državno odlikovanje iz prejšnjega sistema, ki se danes lepo zamolči (smeh); nekateri namreč mislijo, da se je svet začel z letom 1991. Nemara je bil prejšnji sistem boljši?

Ni bil boljši, bil je drugačen. Ampak jaz sem v tistem sistemu živel; kot fotograf sem s samostojno razstavo Jugoslavijo med drugim zastopal v Bolgariji in Sovjetski zvezi. Sedaj se tudi obstoječi sistem počasi odpira. Kako ste se na vaši poti skozi desetletja bogatih izkušenj soočali s preprekami in kakšno je vaše dojemanje konkurence na fotografskem področju?

Pravzaprav sem eden redkih, ki me uspeh drugih ne moti. Sleherniku, ki me karkoli vpraša, vse pokažem in razložim. Še danes me v temnici obiskujejo fotografi, saj praktično nihče več ne dela črnobele fotografije po klasičnem postopku. Ne čutim konkurence, ne čutim se ogroženega. Nastopi pa nek drug »problem«: vse to naredim zastonj in imam včasih zaradi tega celo težave, ker se danes sicer vse zaračuna (tečaji, fotografski izleti, predavanja itn.), tudi če v ozadju ni posebnega predhodnega znanja. Sam sem izšel iz amaterskih vrst in sem tak tudi ostal. Znašel sem se v neki sredini, Fotoklub Maribor, ki je bil v sedemdesetih letih izredno uspešen v jugoslovanskem prostoru že po sestavi: od akademskega slikarja, poklicnega fotografa, fotoreporterja, oblikovalca, inženirja, profesorja … in v takšni sredini si lahko dosti hitreje napredoval. Ukvarjal sem se tudi z

106


PROVINCA

107


PROVINCA

108


PROVINCA zgodovino fotografije in če je študent prišel do mene, sem vse, kar sem imel na razpolago, dal, posodil, čeprav sem se včasih moral truditi, da sem kaj dobil nazaj. Medtem ko je kdo drug, ki se je prav tako ukvarjal z zgodovino fotografije, rekel študentu, naj si literaturo poišče sam. To sta dva različna odnosa. Vedno se potem zgodi, če izposojen material dobiš nazaj, da imaš več, kot si imel prej, ampak jaz na ta način pomagam ljudem, ki se obrnejo name, in posledično prispevam k razvoju fotografije. Pri fotografih (pa tudi na ostalih področjih) je tako, da včasih kdo tudi kaj skriva, mislijo, da bodo s tem kaj dosegli, ampak to ni pravi način. Smo Slovenci uspešen narod?

Smo uspešni, ker smo delavni, ampak ne vsi. Jasno, brez dela ne gre. Najbolj na očeh so zagotovo športniki, ker je že sistem takšen; če hočejo prosperirati, se morajo stalno promovirati, sam pa sem kot človek popolno nasprotje tega. Tako se zgodi, da je kakšen mlajši fotograf blazno uspešen, a v bistvu se le zelo dobro promovira in v resnici ni tako kvaliteten, kot se zdi. To je pač odraz zdajšnjega časa. Slovenci smo v svetu najbolj znani po Avsenikovi glasbi, glasbeni skupini Laibach in filozofu Slavoju Žižku. Kdo so v vaših očeh uspešni Slovenci, koga vi spoštujete?

Cela skupina, od Irwinov, Laibacha do gledališča Ane Monro, je nekaj posebnega. Drago Jančar je blazno uspešen v širšem prostoru, se pravi, imamo tudi dobre pisatelje. Pogosto pravijo, da moramo Slovenci najprej uspeti v svetu, da nas začnejo ceniti v domovini. Se strinjate?

Seveda se strinjam. Ampak pri nas je tako, da sistem oz. galerije, torej vse profesionalne inštitucije, pretežno skrbijo za lastno preživetje in le redko dobijo priložnost, da bi naše umetnike predstavljale v inozemstvu. Slednje se sedaj nekako dogaja z Irwini oz. Neue Slowenische Kunst v sodelovanju z Moderno galerijo, dočim v večini primerov ne pride do te točke, saj je slovenski prostor pogosto premajhen za uveljavitev inovativnih idej. Kako je bilo v vašem primeru?

Enako. Primer: 1960. leta na zvezni jugoslovanski razstavi fotografija Skupna pomlad ni bila sprejeta, naslednje leto pa sem za isto fotografijo na veliki mednarodni razstavi v Romuniji dobil srebrno medaljo. Leta 1961 je torej slika na zvezni razstavi že bila sprejeta, še pred tem pa na študentski razstavi v Skopju. Skratka: popolnoma drži, da moramo Slovenci najprej uspeti v svetu, da nas priznajo doma. Vendar ne gre le za to, problem je tudi v ovrednotenju; ko mlad umetnik začne, vedno malo drugače dela kot drugi in meni so npr. očitali, da moj način dela ne »štima«; da ni v redu, če je figura na sredini slike in gleda vame. Sčasoma so to sprejeli, ampak najprej zunaj, šele potem doma.

109


118


PROVINCA Kaj pa uspeh v navezavi z mediji? Danes brez tega ne gre. Tu nastaja naslednji problem: imaš občutek, da je nekdo super umetnik, vendar je v ozadju prisotno pomanjkanje kvalitetne kritike in gledalec nima realne slike o kvaliteti umetniškega dela. Večina, ki se medijsko igra, ni vrhunska, vrhunski umetniki se skrivajo nekje v ozadju. Na uspeh vpliva obilica dejavnikov; zgodovinsko obdobje in kultura, ko smo se rodili, okolje, v katerem smo odraščali itn. Zatorej vprašujem, kako so vsi ti dejavniki vplivali na vas in vaš (kasnejši) uspeh? Rojen sem bil 1938. leta na Ptujski Gori (formalno v porodnišnici v Mariboru) in kot otrok sem spoznal kmečke ljudi, ko sem z očetom pešačil v gorico, po drugi strani pa sem jih spoznaval kot romarje na Ptujski Gori. Pomembno je, da znaš v tistem času in prostoru, v katerem živiš, izkoristiti danosti. Ko sem kot študent prišel iz Ljubljane (1965), sem vseskozi imel vodilo, da bom slikal tisto, kar je vredno slikati, in sicer v domačem okolju: na Ptujski Gori, v Halozah in Ptuju. Moje načelo je: fotografiraj tisto, kar dobro poznaš. Poleg tega imam očitno občutek za slikanje tistega, kar danes je, jutri pa več ni. Vedeti moramo, da se je v času, ko sem intenzivno slikal Haložane (70. leta 20. stoletja), življenje na deželi začelo spreminjati, tako da danes razlike med mestom in deželo skorajda ni.

111


PROVINCA

112


PROVINCA

113


PROVINCA Če bi bili danes mladi, menite, da bi imeli enake možnosti za uspeh kot tedaj?

Mislim, da ne. Nisem tip človeka, ki bi e s fotografijo preživljal, nisem vsiljiv in ne silim v ospredje. Poleg tega sem »gor rasel« v času, ko je bila služba eno, fotografija pa drugo, ampak ves čas sem lahko aktivno fotografiral, saj je bil tempo življenja veliko počasnejši. Danes je pravzaprav problem, ker ima lahko nekdo talent, je uspešen fotograf, ampak vse se tako hitro odvija, da bi bilo veliko boljše, če bi se več let posvečalo isti temi, ne da se samo preskakuje z ene na drugo. Današnji fotografi so prehitro zadovoljni z rezultati, namesto da bi z vztrajnostjo dodelali temo in posledično prišli do kvalitetnih slik. Kakšna je v vaših očeh slovenska družba?

Skregana do amena. (Smeh). Problem je, da ne znamo stopiti skupaj, vsak zastopa samo nek ozek osebni interes, zato sam pri sebi zelo rad poudarjam: moj interes ni, da sem fotograf, moj interes je fotografija. Torej gre za širše razmišljanje in delovanje, za fotografijo skušam narediti nekaj dobrega. Včasih komu tudi ni povšeči, če mu kaj direktno povem, ampak če človek hoče napredek, mora stvari postaviti na pravo mesto. In že sva ob pravem času na pravem mestu, drugače povedano, pri sreči. Sreča je namreč pri uspehu bistveno pomembnejši dejavnik, kot si morda mislimo. Se je zgodila tudi vam?

Pravzaprav se je sreča zgodila iz nesreče; mama je rodila prvega sina Branka, ki je 1934. leta, ko je bila noseča s sestro, umrl za davico. Potem je želela še enega sina in pri 43-ih rodila mene, kar je bilo v predvojnem času (rojen sem leta 1938) nekaj posebnega. Dalje: ker ni bilo slik od Branka, je mama kupila družinski fotoaparat. Ko sem si v tretjem razredu nižje gimnazije strl nogo in eno leto pavziral, mi je med okrevanjem podarila tisti fotoaparat. Čez leto dni sem odšel na Ptuj, sprva v nižjo, potem v višjo gimnazijo in začel delati v fotoklubu, kjer sem 1953. leta že izdelal prvo fotografijo (s sošolcem Tonetom Emeršičem sva delala skupaj), potem sem šel v Ljubljano študirat elektrotehniko, v drugem letniku ponovno zbolel in se ob okrevanju zavestno odločil, da bom hodil na sprehode in slikal za razstave. Tako sem 1960. leta prvič razstavljal. In končno: zaradi poškodb (zlom noge) nisem bil v vojski. Tako ni nič prekinilo moje fotografske poti. Vedeti moramo, da je ogromno fantov v času služenja vojaškega roka opustilo aktivno fotografijo, jaz pa sem si s prvim kreditom 1965. leta, ko sem se zaposlil v Talumu, kupil opremo za temnico. Poleg tega sem si življenje organiziral tako, da sem imel čim več časa za fotografijo. Kaj vas žene vse odtlej, kaj je vaša gonilna sila?

Žene me fotografija, ki me je spremljala ves čas od 1953. leta. Seveda tudi uspeh. Po svoje imam srečo, da so (bile) moje fotografije všeč tako navadnim kot profesionalnim ljudem. Zmago Jeraj me je pogosto imenoval »srečko«, ker sem sorazmerno hitro požel velik uspeh na vseh žiriranih

114


PROVINCA razstavah. Posledično so v jugoslovanskem prostoru ogromno posnemali moje slike, ampak človek lahko ponavlja formo, ne more pa duše; če bi želel ponavljati dušo, moraš zraven dati svojo. In Stojan Kerbler v slike zagotovo vdahne svojo dušo.

Sandra Jazbec Foto: Stojan Kerbler

115


PROVINCA

Ivo kao slovenački Sizif

Književna kritika Olena Plančak-Sakač Književna kritika slovenskega pisatelja Milan Petek Levokov, Ljudje na burji. (Starec in cesta, roman, Apokalipsa, Ljubljana, 2015)

Jednog vrućeg avgustovskog dana dobila sam na poklon knjigu Ljudi na buri od autora Milana Peteka Levokova, slovenačkog pisca, na slovenačkom jeziku. Rekao mi je da je u tom romanu jedan lik poneo moje ime, lik devojke iz Vojvodine. Oduševljena time da jedan lik u romanu nosi moje ime, obećala sam autoru da ću roman svakako pročitati, uz pomoć rečnika. Knjigu sam ponela u Grčku na letovanje i pročitala je. Ostala sam zadivljena da uz mali trud i napor, bez velikih poteškoća mogu da čitam i

117


PROVINCA razumem slovenački, jer već znam tri slovenska jezika. Neke reči sam shvatila iz konteksta, poneku sam domislila i čitanje mi je išlo prilično glatko. Roman Ljudi na buri Milana Peteka Levokova mozaičke je strukture. Glavni tok romana je dat kroz lik Ive, skromnog, običnog čoveka, putara, a uz njega ispričane su i isprepletene još brojne ljudske sudbine koje grade strukturu romana. Vremenski obuhvaćen je ceo 20. vek, Prvi i Drugi svetski rat, naša nekadašnja zajednička država Jugoslavija, odlazak u JNA, ceo život glavnog junaka Ive i njegov odlazak u dom za stare… Metaforičan naslov romana Ljudi na buri simboliše buru isprepletenih ljudskih sudbina, jer bura je snažan kopneni vetar. Podnaslov Starаc i cesta, daje piscu prostora da kroz opis puta obuhvata širi istorijski kontekst, u koji smešta i radnju svog romana... od rimskih vremena, careva i kraljeva, pa do današnjih dana, put „spaja” i „razdvaja”, put je kao i sam život, sve je u kretanju bez povratka, sve se menja, i ljudi i put, ali život opstaje, istrajava, bez obzira na kratkotrajnost ljudskih sudbina… To je priča o traženju pravde ili „pravice” za slovenačkog čoveka, za njegov identitet i jezik, za njegov opstanak u globalizovanom svetu. Lajtmotiv ovog romana je tabla dobrodošlice, na kojoj je dobrodošlica u Sloveniju napisana na više svetskih jezika, italijanskom, nemačkom, engleskom, ali ne piše, kao nekada, i na slovenačkom… Ivo pokušava od opštinskih vlasti, preko crkvenih, sudskih, pa sve do naj-

118

viših državnih organa, do samog predsednika države da skrene pažnju na taj problem. Ivo želi da se ispravi grešku, da se na tablu opet napiše dobrodošlica i na slovenačkom jeziku u državi koja je svoju nezavisnost stekla 90-tih godina prošlog veka, ali nailazi na nerazumevanje i odbijanje novoformirane administracije, koja je ljubazna, ali koja se ne udubljuje u problem, koja problem ne vidi i ne pokušava da ga reši. Njegova borba je tako istrajna, kao i borba Cankarevog sluge Jerneja, poznatog iz slovenačke literature, ali kod Ive nema te srdžbe i gorčine, on je empatičan lik pun dobrote, razumevanja i ljubavi prema životu i ljudima oko sebe, prema pravdi i prema identitetu svoga naroda, a njegova borba je istrajna poput borbe starca u Hemingvejevom romanu Starac i more iz svetske literature. Čitajući roman u Grčkoj, lik Ive me je podsetio na Sizifa, gorostasa, ali ne u fizičkom smislu, već u toj upornosti, u toj istrajnosti da reši problem, koliko god da mu je potrebno vremena i, na koliko god vrata treba da pokuca. Ništa mu nije teško, vodi ga iskrena namera da pronađe ta čarobna vrata koja će se jednom ipak otvoriti… Ivo je spreman da kotrlja kamen, da kotrlja breme, i svaki put kad se kamen skotrlja niz padinu, on ga ponovo diže i ponovo kuca na sledeća vrata, ali on nije proklet kao Sizif , to je njegov izbor, on s novim elanom, s puno optimizma, uporno traži rešenje, jer je to njegova misija. Kroz tu upornost i istrajnost slikovito je opi-


PROVINCA sana atmosfera savremenog slovenačkog društva, koja je obrađena kroz blagi humor i ironijski odnos (lik sudije koji farba kosu jer živi sa mlađom suprugom, lik katoličkog sveštenika, lik političara), jer kroz kroki biografiju ljudi i događaja oko njih, odslikava se politika i stanje savremenog slovenačkog društva koncizno, tačno i precizno, pozorišno zanimljivo, gde se vide sve zakulisne radnje javnog i političkog rada, delovanja i života… Sve je objašnjeno jednostavno i precizno kao u školskoj lekciji, a živo i dramatično kao u drami, sve teče kao na filmskoj traci, kao sam život. U romanu su ukomponovane i minijaturne, ali vrlo upečatljive drame, drama umiranja Ivine supruge Julke od neizlečive bolesti, od kancera, kada pomoći nema i kada se pomoć traži na svim stranama, kao i Miloševa drama, Srbina koji ostaje bez domovine i dokumenata… Veoma je zanimljiv i lik unuka Luke, koji unosi svežinu i razmišljanje novog naraštaja, koji je od akcije, koji više razume novo vreme, koji dedi objašnjava kako se danas politički deluje, kako se lobira za svoje ideje kod nekoga koga poznaješ iz detinjstva, iz škole… Roman Ljudi na buri je jedna lepa umetnička slika, puna tonova, boja, nijansi i nanosa četkice. Ruka pisca slika polako, strpljivo, sa puno pažnje i ljubavi za svaki svoj lik i svaki događaj, bez suđenja i moralisanja, ostavlja čitaocu da sam zaključi i donese svoj sud. Lep je i u detalju, kao i u celini, ili filmskim rečnikom rečeno – lep je i u krupnom planu i u kadru… (sjajan opis okeana).

Starost je retka tema u književnosti, a ovaj roman se prema toj temi odnosi na jedan plemenit i poseban način, ukazuje na potrebu očuvanja dostojanstva i u starosti. Starost nisu samo brige i problemi onemoćalog tela, starost je i iskustvo, bogato životno iskustvo koje je nemerljivo, koje je dragoceno i koje treba da služi životnoj svrsi, da se prenese mlađim naraštajima… Toga u današnjem vremenu nema, jer je sve u žurbi, u nekoj jurnjavi, što pre stići do ugleda, položaja, materijalnih dobara… U Bibliji piše, u Knjizi o propovedniku: „Sve ima svoje vreme. Svaka stvar ima svoje vreme pod nebom... Vreme plaču i vreme smehu; vreme tugovanju i vreme igranju...”, za sve postoji vreme… tako postoji optimalno vreme i u ljudskim životima… Stepenice se ne preskaču, jer se može lako spotaći… Savremeni čovek mora dobro da se zamisli kakav odnos ima prema osetljivim grupama u društvu, a starost je jedna od ranjivih kategorija… Ova knjiga je kompozicijski, stilski i u svojoj opservaciji razlivena kao simfonija, bogata različitim tonovima, zvukovima i glasovima, od kakofonije do harmonije i saglasja, razlivena kao roman-reka, sve se uliva u život, u kruženje, u tok, sve ima početak i kraj, i bez obzira na sve nedaće i bure, bure u ljudskim životima, važno je istrajavanje, važna je dobra opservacija, važna je empatija, važno je ljudsko razumevanje, sazrevanje, važno je jasno viđenje, važna je ljubav. Ovaj roman me je podsetio na ovu misao: „Kako da vam kažem? Meni se čini, da se sve

119


Olena -SakaÄ?

128


č

PROVINCA na zemlji mora malo po malo promeniti i da se već pred našim očima menja. Za dvesta, trista, najkasnije hiljadu godina – ne radi se tu o roku – nastaće nov, srećniji život. Mi svakako nećemo učestvovati u tom životu, ali mi za njega živimo sada, radimo, patimo, mi ga stvaramo, i jedino u tome je cilj našeg postojanja, i ako hoćete, naša sreća...” (A. P. Čehov, Tri sestre).

Plančak-

Lik Ive je jedan takav junak sa kraja 20. veka, koji vrlo vispreno sagledava stvari s jednom narodskom, zdravorazumskom, racionalnom opservacijom, junak bez srdžbe i gneva, na kraju svoga životnog puta sagledava vlastiti život u saglasju i harmoniji sa prirodom i ljudima oko sebe, sa maksimom – sve teče i sve se menja… Traži smisao življenju u svojim sećanjima na prošle trenutke, koji su bili i lepi i tužni, i teški, a svaki čitalac čitajući ovaj roman će za sebe pronaći svoj smisao življenja.

Olena Plančak-Sakač Foto: Arhiv Milan Petek Levokov Pixabay

121


130


PROVINCA

Delavnica

Ustvarjalnost, ki poganja svet Natalija Resnik Gavez

Današnji trend življenja narekuje in tudi zahteva od nas, da smo popolni, zato največkrat vse slabo, kar se nam dogaja na mentalno-čustvenem področju, potlačimo v svoje globine. S tem se srečujemo na vsakem koraku, ob vsaki misli, ob vsakem izzivu, ob vsaki odločitvi, ki jo moramo sprejeti za svoje življenje. Lahko bi celo rekli, da 'smeje trpimo' in se samookličemo za nemočne žrtve 'slabe karme' ali pa največkrat za vse krivimo druge. Krivci so lahko tako naši starši kot naši otroci, včasih sosedje ali voditelji ... skratka vsi, ki se nam zdijo uspešnejši, lepši, bolj nasmejani, bolj zadovoljni od nas. In ker ljudje nismo rojeni, da bi trpeli, se po naravni poti odzovemo na način, da iščemo rešitve za svoje trpljenje. Po večini iz navade ali ker nam je poznano in lažje, ne iščemo vzrokov in rešitev pri sebi, pač pa zunaj sebe. Če se poglobimo vase, se je prav vsak, brez izjeme, v življenju že srečal s takim načinom razmišljanja. Prav to je razlog, da sledim potrebi, da o tem spregovorim. 123


PROVINCA A ste že slišali za izraz Abiku?

Tako Jorube* poimenujejo energije znotraj nas, ki so lastne le nam. To so energije, ki so lahko izvor naše briljantnosti ali naših samodestrukcij. So izvor naše kreativnosti in inovativnosti, pa naj jo uporabimo sebi v korist ali škodo. V kaj se bomo razvili, je odvisno od tega, kako s temi energijami rokujemo in kakšen predznak jim dajemo. Torej, v nas so od rojstva energije, ki nas podpirajo in s katerimi se radi poistovetimo. Ko jih prepoznamo kot potenciale in jih razvijemo, smo po njih prepoznavni sebi in soljudem, doživljamo uspehe in s tem osmišljamo svoj obstoj. A tudi energije, ki nas ovirajo in nam škodujejo, so del nas. Žal pa smo navajeni, naučeni, da te energije ignoriramo ali prikrivamo pred seboj in okolico. A tudi če jih skrijemo pod tako imenovano masko, so te energije, katerim je lastno, da niso kompatibilne z našo usodo, del nas. Energije Abiku na nas delujejo na dva načina. Vlečejo nas 'stran od sebe' v pasivno životarjenje, polno strahov pred življenjem, ali pa v nas spodbujajo aktivno soočanje z izzivi, s čimer pridobivamo potrebno moč in vztrajnost za življenje. Danes v svetu velja trend, da vse, kar je 'nevidno', izza meja materialnega in znanstveno nedokazljivo, ne obstaja. Temu trendu sledi večina. Živeti z zatisnjenimi očmi pod masko se zdi lažja pot, ki služi, dokler še obstaja v nas prostor, kamor 'laži' tlačimo.

124


PROVINCA Kaj s stranskimi učinki 'laži', zanikanj?

Kam z učinki teh nevidnih sil? Lahko tudi te ignoriramo? Lahko zanikamo, kar čutimo? Lahko ustavimo tok svojih misli? Lahko izbrišemo razum? Lahko zanikamo svoje sanje, prestrežena sporočila svoje duše? Seveda lahko. To dokazujemo na vsakem koraku. Sposobni smo si zanikati, skrivati in lagati sebi in okolici. A te energije živijo in obstajajo. S tem, ko te spiritualne nekompatibilnosti zapiramo vase, jih le hranimo in negujemo, dokler se ne razkrijejo kot obolenja. Same po sebi ne bodo izginile, saj smo jih tudi mi podedovali ali jih prevzeli za svoje. Skozi pasivni, patetični in neaktivni odnos do svojega življenja jih negujemo in jih tako 'nezavedno' prenašamo našim prihodnjim rodovom. Gre za medgeneracijski proces. Dejstvo je, da se ob velikem in zavidljivem tehnološkem napredku zadnjih desetletij ne moremo pohvaliti z napredkom človeka ne na čustvenem, ne mentalnem, niti spiritualnem nivoju. Evolucija človeških vrednot, čustvene harmonije in stopnje zadovoljstva ni niti malo napredovala. In če že ne zaradi nas samih, bi se nam ob 'orlovskem' pogledu na dejstvo medgeneracijskega prehajanja kolektivne norosti, čustvene otopelosti in pasivnosti mogla prebuditi odgovornost. Odgovornost za kreiranje svojega lastnega življenja, za svojo lastno dobrobit in dobrobit naših otrok.

Pomen razvoja individualnosti V konceptu jorubske filozofije Ifa se je ohranila tradicija izvajanja rituala akosedžaje. Z njim otroku kmalu po rojstvu sistem divinacije** razkrije energije, s katerimi je prišel na svet. Torej razkrije otrokove potenciale in omejitve ter spiritualno ime, ki mu predstavlja vodilo skozi življenje. Luč, ki mu odstira odgovore o njegovi usodi, staršem pa ponuja dragocene smernice za razvoj otrokove individualnosti. Se kdaj vprašate: Ali živimo v podpornem času za razvoj vrednot in potencialov naših otrok? Ali smo mi, kot starši in njihovi učitelji, uspeli do sedaj prepoznati in razviti vsaj nekatere od svojih močnih plati in smo jim s svojimi dejanji dober zgled? Od kod črpamo moč in znanje, ko otroci v nas iščejo varnost in skozi naše odgovore gradijo svoj svet vrednot? Postalo je čisto normalno, da se iz generacije v generacijo bolj prepuščamo toku kolektivne otopelosti in črednega nagona. Na osnovi česa naj sicer danes naši otroci in mi sami preživimo pritiske vsakdana? Žal se danes več časa porablja za odkrivanje vedenjskih in zdravstvenih vzorcev, ki predstavljajo šibkosti naših otrok, kot razvoju zdrave, igrive in aktivne otrokove osebnosti. Prav razvoj zdrave individualnosti pa je temelj čustvene stabilnosti posameznika. Če želimo voziti avtomobil, potrebujemo vozniško dovoljenje. Če želimo uporabljati orožje, potrebujemo orožni list. Še če želimo uporabljati škropiva za zatiranje škodljivcev, potrebujemo dovo-

126


PROVINCA ljenje. Otroka pa lahko ima vsak. Prav vsak, ki ima ravno 5 minut časa. In potem naj bo otrok celo življenje žrtev teh 5 minut naše 'kreativnosti'?

Ali zares samo toliko cenimo življenje? Ali zares le toliko cenimo sebe? Kdaj v razvoju človeštva se nam je izgubila naša lastna vrednost, naš ponos, naše samospoštovanje, odgovornost do prihodnjih rodov, spoštovanje prednikov, narave. Do nas samih, ki smo sami sebi edini sovražnik in potemtakem edina rešitev. Do nas samih, ki če nič ne storimo, da si olajšamo svoje lastno trpljenje, s tem prevzemamo odgovornost zanj. Vsi smo zelo 'pametni' pri deljenju nasvetov, a po večini drugim. Za svoja življenja nimamo modrosti, časa, poguma, odgovornosti za soočanje. Vsi vemo, da je naše življenje tisto najdragocenejše. Pa je res? Mar to dokazujemo z našim življenjskim stilom?

Svet ustvarjalnosti Koncept filozofije Ifa sem pred leti sprejela za svojega, ker mi omogoča in obenem nalaga popolno odgovornost za vse, kar se mi dobrega in slabega dogaja v življenju. Zame je to pojem ustvarjalnosti. Da lahko soustvarjam scenarij svojega življenja in življenja svojih otrok do te mere, da nanje ne prenašam svojih simptomov abiku energij. Sama se ob posvečanju tem vprašanjem počutim polno ustvarjalna. In pri tem se zabavam in igram, zato mi predstavlja koncept življenja, ki ga je vredno živeti.

Odkar poznam svoje spiritualno ime, sem pričela njegov pomen usklajevati s svojimi življenjskimi cilji in učinek je otipljiv. Tako sem že naslednje leto po 'razkritju' spiritualnega imena Jayeola organizirala na Ptuju Festival otroške ustvarjalnosti, ki sem ga poimenovala Aye festival. Slogan, izpeljan iz imena kratic AYE, je Activate Your Energy. Aye je jorubski izraz za naš vidni svet, za planet Zemljo, za edini prostor, kjer lahko kot človeška bitja živimo in ustvarjamo. Ravno velik pomen, ki ga dajem ustvarjalnosti na poti lastnega zadovoljstva do več samospoštovanja in samozavedanja, je pripeljal tudi do ustanovitve centra igre, zabave in modrosti, ki sem ga poimenovala Svet Ustvarjalnosti.

* Jorube so 25 milijonski afriški narod, ki živi večinoma v Nigeriji in o svoji tradiciji z ustnim izročilom ohranja modrost komunikacije z naravo, katere del je tudi človek. ** Divinacija je usmeritev ali spiritualna orientacija vpogleda v pred usodo človeka.

Fofo: Aleksandra Jelušič

127


124


PROVINCA

Pesniški projekt

ACHTUNG AUSCHWITZ

Zlatko Kraljić, slikar, pesnik in pisatelj Zlatko Kraljević je rojen leta 1962 na Hrvaškem, v Svetem Martinu na Muri. Je slikar, pisatelj in pesnik, dobitnik številnih domačih in tujih nagrad tako s področja književnosti kot tudi s področja likovne umetnosti. »Zastrupljen« je z antologijami in evropskimi književnimi zborniki. Je direktor festivala sodobne poezije Murakon, ki gosti največja pesniška imena. Izdal je pet pesniških zbirk; šesta, Actung Auschwitz, je pravkar v tisku, štiri gledališka dela, njegovo prozno delo, roman Upornik, pa je tik pred izdajo. V letu 2017 bo svoja slikarska dela razstavljal na svetovni razstavi akvarelov Fabriano 2017.

Nedavno je minilo 71 let od osvoboditve koncentracijskega taborišča Auschwitz-Birkenau, v katerem je med drugo svetovno vojno umrlo 1,1 milijona ljudi. Nekatere so hladnokrvno pobili, moške, ženske, otroke, mnogi so umrli zaradi izčrpanosti, mučenja, lakote in posledic psevdomedicinskih poskusov.

V Auschwitzu je bilo zaprtih tudi 2.342 Slovencev in od tega se jih 1.331 ni vrnilo. Taborišče so Nemci zgradili leta 1940, kamor so zapirali poljske Jude. Po letu 1942 je to postalo največje grobišče Judov. Poleg Poljakov so tja vozili še sovjetske vojne ujetnike, Rome in pripadnike drugih etničnih manjšin.

129


PROVINCA Vzeli so jim imena in jim vtetovirali številke.

Ob 70-letnici osvoboditve je lani na slovesnosti spregovorila ena izmed preživelih – Halina Birenbaum, rojena leta 1929. Dejala je, da je bila njena glavna naloga ta, da pove drugim, kako močno so taboriščniki želeli živeti. »Doživela sem sanje svoje matere in videla napadalca na kolenih,« je dejala, hkrati pa opozorila, da protisemitizem še vedno predstavlja grožnjo svetu. Spomnila se je, da jo je nemški stražar ustrelil v roko, a ciljal naj bi njeno srce. Povedala je tudi, da so jo v taborišču silili peti nemške pesmi in kako se pogosto spominja vonja po žganju človeških teles.

»Minuta v Auschwitzu je bila kot cel dan, dan je bil kot leto, mesec cela večnost,« je dejal naslednji gost slovesnosti Roman Kent. »Mi, preživeli, ne želimo, da bi naša preteklost postala prihodnost naših otrok,« je med drugim povedal. »Učiti moramo, da je sovraštvo vselej napačno, dočim ljubezen nikoli,« je opozoril.

Taborišče, ki je bilo zgrajeno iz treh glavnih taborišč in okoli 50 manjših, podružničnih, so osvobodili vojaki sovjetske Rdeče armade, in sicer 27. januarja 1945. Od leta 1996 velja le-ta za uraden dan spomina na žrtve holokavsta. Zlatko Kraljić

130


PROVINCA Recenzija pesiške zbirke Achtung Auschwitz Naslov pesniške zbirke Zlatka Kraljića „Achtung Auschwitz” zveni kot zlovešče opozorilo, vibrira kot krik človeka, ki neprestano podoživlja taboriščno resničnost, jo boleče skuša, zmore poimenovati vse različice strahu, začuti, pripisane mu vonjave, barve in zvoke. In vendar ni bil njena priča, a to nenavadno so-čutje, potreba bo vidni predstavitvi taboriščne preizkušnje, zapisane s serijo vračajočih se podob izhaja predvsem iz etične zavesti („samo lahko odprem usta in se sramujem, da smo ljudska bitja”).

Kraljić, v skladu s teoretskimi opredelitvami raziskovalcev travme, je priča druge stopnje „second witness”, človek obremenjen s preizkušnjami, ki jih ni doživel, „preluknjanim spominom” (Henri Raczymow), ki ga je oživel stik s taboriščnim prostorom in z ljudskim trpljenjem. Pesnik se je rodil leta 1962, torej že mnogo let po koncu vojne, ki je zemljevid Evrope pokrila z mrežo taborišč, kjer se je izpopolnjevala tehnika uničevanja „slabših” predstavnikov človeške rase. Primer bolečega podoživljanja vojnih izkušenj pokolenja, katerega starši in dedje so bili priče Holokausta, lahko opišemo tudi sklicevaje se na pojem postspomina, ki ga poznamo iz razmišljanj Marianne Hirsch. V svojih delih raziskovalka načenja problem podedovanega spomina, ki temelji na tujih spominih, književnem izročilu ali filmskih podobah. In prav spomin je ključna beseda za razumevanje pesniškega projekta, ki je rodil „Achtung Auschwitz”, kajti, kot je pripomnil Paweł Śpiewak, „gotovo se zdi eno: kolikor bolj se oddaljujemo od preteklosti, več kot mineva desetletij, bolj je ta preteklost prisotna in močna in nadležna. Preteklost vedno bolj ne dovoljuje pozabljenja.”

V primeru Zlatka Kraljića je vedenje o travmatični preteklosti in izkušnjah žrtev rodila silno empatijo in žejo, da bi skrbno rekonstruiral tuje trpljenje, skoraj do občutka fizične bolečine. Delo domišljije pesniku dovoljuje poistovetiti se s prebivalci taboriščnega prostora; „jaz tudi grem na zakol/pa me nihče ne hrani/mo-

Upamo si reči, okrog zapestja smo si ovili rešilno „vrv hrepenenja“, kakor bi to rekla Kraljićeva „duhovna sestra“ Nelly Sachs, s katero je vzpostavil subtilno korespondenco v verzih, ki nam omogoča večno upanje, da lahko zlezemo ven iz najtemnejšega brezna propada. (Legenda hrvaške književnosti Božica Jelušić)

131


PROVINCA goče bom daljše živel/in več sončnih dni ujel/to me pomirja/gugam se naprej, nazaj/imam srečo da imam dvajset kil/in da noži še vedno ne bodo imeli dril/treba me nakrmiti/odebeliti/za piknik”. Prebirajoč poezijo Zlatka Kraljića mislim tudi na madež travme, tiste izpred let in te, ki sodobnega človeka spremlja vsak dan. Travmatične izkušnje, zapisane v izpoved liričnega subjekta, na dramatičen način razkrivajo večno trajanje istih situacij. Ali naša resničnost ni le ponovitev sekvenc že znanih pomenov, ali ne tičimo nenehno v ponavljajočih se sistemih odnosov? Prepoznavanje v ritualih in delovanju vsakdana sledov trpljenja, preživetega pred mnogimi leti, dopušča vključevanje taboriščnih izkušenj v sodobnost. V „Achtung Auschwitz” se prežemajo različni prostori in časi, opažamo, da se je, glej, preteklost ugnezdila v sedanjosti, govori nam v že znanem jeziku. Ta paralelizem je mogoče zaslediti v pesmi „Zavij tilnik”: „prišel je SZTAJNBERG, pokopališki predstojnik/ je prišel je sparov delovodja, FRANCI/rekel je, zavij tilnik/rekel je, zavij tilnik.” Simbolični znak sodobnega zasužnjenja je lik SPAR, ki se ves čas nadležno vrača („namesto napisa/arbeit macht frei/z velikimi rdečimi črkami/SPAR”), ali kolone kupcev v vratih marketa, ki se prelevijo v „grbaste kolone, ki so v vrstah/ počasi prestopale prag auschwitzkih vrat”. V naslovni pesmi „Achtung Auschwitz” se nad odprtimi kuhinjskimi vrati pojavi napis „Arbeit macht frei”, ki ga v nadaljevanju nadomesti „nakupovanje osvobaja, spar”. V ozadju zveni glasba Pendereckega (Dies irae) in pulzira pretresljiva ugotovitev: „naša desetletja so v simbiozi”. Njeno upravičenost potrjuje ponavljanje številnih motivov, ki oblikujejo lirični pejsaž: bodeča žica, zid, rumena polja oljne repice, pokrite s človeškim pepelom, ciklon B, sivo rjavi lasje, idealen gnoj, cevka fi 16, mokrišča Mure. Valovanje podob, zvoki, („ki so padli v reko”), (Penderecki), vsepovsod prisotni pepel se povezujejo v eno celoto, tvorijo zlovešči ritem Auschwitza. Nenehoma se vrača tudi spomin na Papuszo, njeno pesništvo in tragično osamljenost, ki so pravzaprav enake skušnje, o katerih želi govoriti Zlatko Kraljič. Podoba romske pesnice se pojavlja v naslednjih pesmih, nenehno čutimo njeno prisotnost. Podobno kot osebek pesmi „Zid”, ki diha skozi cevko fi šestnajst in se pogovarja z zidom, tudi ona „čez cevko fi šestnajst tuli svoje pesmi”. Pomembna je gesta, ko avtor vključi v okvir zbirke njene pesmi, tako da one spregovore v svojem jeziku. Ključni pomen tu nosi podoba vode, ki „spregovoriti bi želela/a revica ne zna nobenega jezika, da bi govorila v njem, pela” in podoba pesnice, ki je nihče ne razume „samo gozdovi in vode”. Kriza sporazumevanja, nezmožnost dogovora, samotnost so vendar determinante stanja in izgubljenosti sodobnega človeka, ki nenehno doživlja vpliv mehanizmov kulture trpljenja in ranjevanja. Zlatko Kraljić je, da bi premagal to krizo, ustvaril svoj lastni jezik, ki oblikuje svet nekonvencionalne poezije, ki črpa moč iz neukrotljive domišljije in silnih čustev, predstavljajoč odgovor na glasove, ki se oglašajo iz preteklosti. Dr.hab Magdalena Dyras, Jagiellonska univerza Krakow

132


133


134


PROVINCA Pesmi iz pesniške zbirke Achtung Auschwitz, ki bo izšla pri založbi Apokalipsa. achtung auschwitz sedim pred odprtimi vrati domače kuhinje na vhodu domače kuhinje je napis arbeit macht frei ni neka umetnost, je navadno kovaško delo v rokah držim vijolično čokolado milka ne vem če jo bom kdaj v življenju pojedel moja prijateljica roža, po poklicu in stanu krava premazana z barvami tretjega letnika ljubljanske slikarske akademije veselo maše z repom (a to penderecki igra?) sedim pred odprtimi vrati domačega spara na vhodu domače kuhinje je napis nakupovanje osvobaja, spar ni neka umetnost, je visoko kapitalistična umetnost v rokah držim vijolično čokolado milka na vem če jo bom kdaj v življenju pojedel moja prijateljica roža, po poklicu in stanu krava veselo maše z repom (a to penderecki igra?) mahanje povzroča metuljev efekt naša desetletja so v simbiozi kolone upognjenih ljudi prestopa prag metuljev veter najlepši deklici šepeče mala, beži, beži, beži in ji dviguje kratko krilo ji razkriva čudovite deviške noge pripravljene in ustvarjene samo za montmartrske kiparje in slikarje

(a to penderecki igra?) taiste noge bodo kasneje reciklirane v pepel in končale kot gnojilo na kmečkih posestvih zaradi teh nog se bo pridelek razcvetel in zaslužek bo popoln (odgovorno menim da on igra, penderecki!!!) veje starih črnih, hitro rastočih topolov vejijo to je zadnji blagoslov potem obmolknejo in nikoli v svojem večnem življenju ne želijo več biti gibne zamolklost je preplavilo makadamsko tlakovano pot izgrajeno kombinirano od kosti in kristalnih kamenčkov da se vedno blešči v rokah držim milka čokolado oči mi zamegljuje deset mren ne morem več metuljev efekt kuštra lase ki bojo uporabljeni za gosposke preproge posebnega judovskega leska za gosposka stanovanja za kramljanja ob čaju ob petih deklica mi maha in razkazuje čudovite noge kako naj ji odgovorim (a ji penderecki s svojo angelsko glasbo odgovarja?) kolone robov stopa v žrela pekla

135


PROVINCA

to čokolado milka nikoli ne bom pojedel samo lahko odprem usta in se sramujem da smo ljudska bitja ustvarjeni po stvarnikovi lepoti in podobi (že stoletja sedim in boli me rit, sramujem se vseh življenj, kako lahko bi bili angeli) veter je prinesel pepel tudi v murska močvirja to pomlad se bodo bohotila v svoji zeleni odeji ja, je ponorela v svoji lepoti veter jim vsakoletno prinaša nova, sveža vitaminska gnojila človeškega izvora (odgovorno pravim, zdaj pa penderecki zares igra svoje žalne pesmi)

O, Gospod, kam naj grem? Kaj naj naredim? Kje lahko najdem pesmi, legende? Ni me v gozdu, ne srečujem se z rekami. O, gozd, moj oče, črni moj oče! Čas potujočih Ciganov je že davno mimo. A vidim jih, žarijo, močni so in bistri kakor voda. Lahko jo slišiš potovati, ko si želi spregovoriti. A uboga stvar nima jezika. … voda se ne ozira nazaj. Beži, teče daleč tja, kjer je oči ne bodo videle, vode, ki potuje. Nihče me ne razume, le gozd in reka. Vse, o čemer govorim, vse je minilo, in skupaj s tem je vse odšlo – še leta mladosti. (Papusza – punčka, romska pesnikinja)

136


137


138


PROVINCA

zavij tilnik z glavo razbijam ob zid in zid se ne preda. repična polja so poležana od prevelikega odmerka gnojila. PAPUSZA čez cevko fi šestnajst tuli svoje pesmi – beži, beži daleč, ne oziraj se nazaj.., o moj Oče, Črni moj Oče… šparovi črnosrajčniki, z oznakah na ramenu ŠŠ so pripeljali nov tovor oskubenih, čistokrvnih slovenskih piščancev pred vhod. pred vhodom, bilo je jeseni, ne spomnim se natančno katerega leta, je pripeljal tovornjak, tritonski s SS licenco, ob deveti uri zjutraj. z črnimi sodelavci smo naložili zaboje s trupli. šparovi črnosrajčniki so začeli razlagati zaboje z piščančjimi trupli. v tistem trenutku smo zaslišali otroški jok. v tistem trenutku smo zaslišali piščančji jok. nagonsko smo odskočili. in mi smo nagonsko odskočili. dvignili smo pokrov. in mi smo dvignili pokrov. ven je padel majhen romski otrok. ven je padel majhen slovenski piščanec imel je napad krčev. in piščanec je imel napad krčev. s pipcem sem odrezal vrv, ki mu je še vedno visela okrog vratu. piščancu smo dajali umetno dihanje. prišel je SZTAJNBERG, pokopališki predstojnik. je prišel je sparov delovodja, FRANCI.. rekel je, zavij tilnik. rekel je, zavij tilnik.

139


PROVINCA Biuletyn Kroniki Codziennej (dnevne novice geta) Dr. Vogl iz Prage pravi Herzschwachenheit težave z židovsko-romskim srcem priznam da sem umazan in da bi koža lahko bila svetlejša tudi pod nohti nebi smelo biti črne kože priznam da sem grešil priznam da sem z obraza kožo spraskal da sem oči izkopal in jih vrgel v fekalijski jarek da sem s tisočimi metri bodeče žice ovit obstal, v usta potisnil edino rdečo jabolko da bo gostija imela likovni šik do konca sem smel obdržati lase do konca je moja črna griva kljubovala jesenskemu vetru striček Pepi!, striček Pepi!, striček Pepi!!! striček Mengele se je nasmehnil in mi dal bombon. no, pojdi se umit, ti moj mali navihanček uredil sem mobilne tuše, na kamionih živijo pojdi se špricat in igrat in ta črni odtenek sprat. striček Pepi! striček Pepi! na črno grivo se mi umazanija lepi grem se oprat, da bom čist kot pravi svat. Dr. Vogl iz Prage pravi Herzschwachenheit težave z židovsko-romskim srcem to so bile dnevne novice iz geta naslovljene na vse strani pojočega sveta in svet se je samo krohotal striček Pepi!, striček Pepi!, striček Pepi!!! a dobim še en bombon

140

ho, ho, ho glejte, po sedemdesetih letih imamo visoki obisk papež je prišel, nam rožice prinesel ho, ho, ho.. dajmo narediti piknik, dajmo jih pojest da bodo naši dušni ostanki za božje čebelice zanimivi da bomo lepo dišali da se bomo v pomladnih vonjavah prvič okopali


141


PROVINCA

COBISS Kooperativni online bibliografski sistem i servis Prvi bibliografski zapis u sistemu uzajamne katalogizacije stvoren je 1984. godine. Zajednica jugoslovenskih nacionalnih biblioteka nekadašnje Jugoslavije je 1987. godine prihvatila sistem uzajamne katalogizacije kao zajedničku osnovu bibliotečko-informacionog sistema i sistema naučnih i tehnoloških informacija Jugoslavije. Ulogu informacijskog i bibliografskog servisa, ujedno i nosioca razvoja organizacionih rešenja i programske opreme preuzeo je Institut informacijskih znanosti (IZUM) iz Maribora. Do raspada Jugoslavije, 1991. godine, u sistemu je učestvovalo 55 biblioteka iz svih njenih nekadašnjih republika. COBISS - Kooperativni online bibliografski sistem i njegovi servisi kao nadgradnja sistema uzajamne katalogizacije je promovisan 1991. godine.

Kada sam 2005. godine započeo rad u Narodnoj biblioteci Srbije, na mestu sistem administratora Virtuelne biblioteke Srbije, nisam imao predstavu da je bibliotečki informacioni sistem razvijen na tako visokom nivou. Bibliotečko poslovanje je jedan od najstandardizovanijih sistema, što mu omogućuje vođenje putem informatičkih tehnologija. COBISS (Kooperativni online bibliografski sistem i servisi) je model koji predstavlja platformu nacionalnih bibliotečko-informacionih sistema u Sloveniji, Srbiji, Makedoniji, Bosni i

Hercegovini, Crnoj Gori, Bugarskoj i Albaniji. Svi navedeni sistemi povezani su u regionalnu mrežu COBISS.Net. Po prvi put 1998. godine u Mariboru je održana COBISS Konferencija. Stručni skup bibliotekara čije su biblioteke članice COBISS. net gde se susrećemo, družimo i edukujemo. Prošle 2016. godine, novembra meseca, u Mariboru je održana 20. Konferencija na kojoj je učestvovalo 310 učesnika iz 12 zemalja. U predivnoj atmosferi sa velikim brojem učesnika i u novim prostorijama Instituta informacij-

143


PROVINCA skih znanosti u Mariboru otvorena je Konferencija pozdravnim govorom Direktora IZUMA gospodina Davora Šoštariča. Tokom dva dana smenjivali su se govornici prezentujući novosti u bibliotekarstvu i razmenjujući iskustva u sistemu COBISS. Gosti konferencije stručnjaci iz bibliotekarstva i informatike iz Švajcarske, Holandije, Danske, Graca, Velike Britanije su doprineli da ova Internacionalna konferencija bude na visokom nivou. U nastavku prenosimo deo atmosfere i utiske učesnika konferencije. Pozdravni govor Direktora IZUM-a

Ne nameravam govoriti o številkah. Poglejmo raje kakšne posebne dogodke, mejnike, dejstva… Na prvo mesto – poleg že omenjenega zaključka gradbenega projekta – postavljam na prvo mesto krepitev sodelovanja in zaupanja s strokovno knjižnično in knjižničarsko skupnostjo. Zadeve nikoli niso bile same po sebi umevne in za vsak, tudi najmanjši kamenček, je bilo potrebno vložiti ne tako malo truda.

Davor Šoštarič

Skupaj. Mi in vi.

Maribor, Slovenija

Pravzaprav gre za tri skupnosti: razvojniki pri nas, strokovnjaki profesionalci v knjižničnih okoljih (OK, pri nas jih tudi imamo) in splošna javnost, kateri pravzaprav vsi skupaj služimo. Zato še enkrat: na naši poti smo vsi skupaj.

Direktor IZUM-a,

Spet smo skupaj. Tokrat namenoma na novi lokaciji, saj smo neizmerno ponosni na zaključek dolgo trajajočega projekta, ki je združil dozidavo novega in energetsko sanacijo starega objekta, prinesel podzemno garažo in popolnoma nov sodoben računski oziroma podatkovni center. Vaš odziv kaže, da smo se s spremembo lokacije ušteli. Seveda smo tega veseli enormnega števila prijavljenih, vsekakor pa vas prosim, da sprejmete moje globoko opravičilo za gnečo, v kateri smo se znašli zaradi podcenjevanja ugleda naše tradicionalne mednarodne konference. Prosim vas za potrpljenje in dobro voljo, s katero ste nam že vsa ta leta doslej pomagali preskakovati ovire na naši in vaši skupni vizionarski poti.

144

Kaj vse se je novega zgodilo v dveh letih od našega zadnjega srečanja?

Prehod iz “dvojke” na “trojko”, torej iz storitev, aplikacij in sistema COBISS2 na tretjo generacijo (COBISS 3): Nekatere komponente so transformacijo doživele že zdavnaj; dva trša oreha (katalogizacija in izposoja) sta bodisi tudi za nami ali pa je prehod vsaj v razcvetu. Probleme posebne sorte (še najmanj tehnične ali strokovne) smo spoznali pri katalogizaciji. V Sloveniji smo segment COBISS2/Katalogizacija dokončno upokojili v prvem polletju letos. COBISS3/Izposoja je kot lokalna aplikacija bila soočena s kopico partikularnih podrobnosti, težav in problemov. Ob koncu prejšnjega leta je dosegla zrelost, ki je potrebna tudi za zah-


PROVINCA tevnejša okolja, in z dinamiko prehoda pogumno orjemo naprej. Katalogizacijo izključno tretje generacije že uporabljajo v Albaniji, Bolgariji, Bosni in Hercegovini, Črni gori ter Srbiji. COBISS3/Izposojo uporabljajo vse knjižnice v Črni gori, in skoraj čisto vse v Bosni in Hercegovini, medtem ko v Srbiji izposoja po starem le še manj kot trideset knjižnic (od skupaj 179). Naš veliki hit zadnjih let (mCobiss) ni več zgolj slovenski osamelec. Letos je doživel dvojno reinkarnacijo, in sicer v Bosni in Hercegovini ter Srbiji, tik pred vrati pa je še implementacija v Črni gori. Republika Slovenija se je ob koncu prejšnjega leta odločila, da morajo v Sloveniji vse šolske knjižnice (vsaj kar se tiče javnega šolstva) postati del sistema COBISS. Težka naloga za vse vpletene, ampak s to odločitvijo bo slovenska zgodba zaokrožena. Nekatere novosti bodo posebej najavljene; verzij OPAC-a ne bomo več šteli, saj je vsebina že zdavnaj prerasla zgolj katalogne funkcionalnosti. Po vzoru velikih svetovnih igralcev bomo zadevi po novem rekli COBISS+. Verjamem, da se bo prijel. Kaj pa mednarodna scena? Vemo, da smo Unescov center. Moj prvi nastop kot gostitelj konference COBISS leta 2011 je bil trenutek, ko je naš takratni resorni minister za znanost prinesel svežo, še toplo novico iz Unescove Generalne skupščine v Parizu in povedal, da nas je UNESCO proglasil za njihov posebni center druge kategorije. Res je tudi, da si nekatere pomene tega dejstva pri nas in v Parizu

ne predstavljamo vedno enako. Kakor koli že, Unesco je naše programske usmeritve podprl, pod svoje okrilje prevzema predlog strateškega programa za razvojno pomoč drugim partnerjem v COBISS.Netu in nam je pripravljen pomagati spraviti ustrezni akcijski načrt z bruseljsko podporo v življenje. Strokovnjaki – knjižnični in IT – nismo več dovolj. Potrebna je politična mobilizacija v Sloveniji, v partnerskih državah COBISS.Neta, v Unescu in EU. Trdno verjamem, da nam bo uspelo, tudi s pomočjo na novo ustanovljenega Sveta COBISS.Net. Sit sem že črnih napovedovanj o izginotju knjig, pa o dezintegraciji bralne kulture, o nostalgičnem spominjanju na »stare dobre čase« in podobnih jamranj. Knjiga bo preživela. Seveda se bodo karte premešale in dosedanji pomembni igralci bodo imeli nove vlog. Tudi knjižnice bodo nekaj drugega; saj so že, vedno so bile in so sledile času. COBISS3 ne bo naše zadnje poglavje. Prišla bo štirka pa za njo petka in kdo ve kaj še. Pozivam vas, da se čez sto let v neki nematerializirani obliki pojavimo na konferenci COBISS in se prepričamo, da smo imeli prav.

Utisci učesnika

Александра Тртовац Универзитетска библиотека „Светозар Марковић“, Београд,Србија

COBISS конференцију на првом месту

145


Davor Šoštarič, Direktor IZUM-a, Maribor, Slovenija


PROVINCA везујем за сусрет са драгим колегама из региона. Неки од њих су ми током времена постали прави пријатељи и заједно са мном деле и пословне и приватне успехе. Тако сам у Марибору опет срела Бранку, Игора, Бреду, Невенку, Нарцису, Босу, Весну... Фејсбук не може заменити разговор уживо. Пошто је проналажење информација аспект библиотекарства и информатике који ме нарочито интересује, најјачи стручни утисак са ове конференције је COBISS+, посебно онај део апликације који се односи на уграђене морфолошке речнике и препознавање чак и нетачно унетих метаподатака, као и претраживање комплетног текста документа. Са нестрпљењем чекам да нови OPAC буде имплeментиран и у систему COBISS.SR и да корисницима пружимо напредније услуге. Надам се да ће то бити могуће и на мобилној iOS платформи.

Жаклина Ѓалевска

Национална и универзитетска библиотека »Св. Климент Охридски«, Скопје Конференцијата COBISS 2016, како и досегашните конференции COBISS што ги организира Институтот за информациски науки од Марибор, понуди многу интересни теми од различни области на библиотечната дејност. Во текот на двата дена учествуваа предавачи кои со своите излагања и презентации предизвикаа голем

148

интерес кај учесниците на конференцијата. Од библиотеките од Македонија на оваа конференција присуствуваа 25 библиотекари. Тие имаа можност да слушнат новости и искуства во врска со каталогизацијата на библиотечниот материјал, улогата на библиотеките во научноистражувачката дејност, местото на библиотеките во дигиталната ера, процесите на дигитализација и дигиталните библиотеки. Особен интерес предизвикаа излагањата кои се однесуваа на повеќето новитети во COBISS кои се планираат или се во тек на имплементација во мрежата COBISS.Net. Такви беа, на пример, излагањата за новата верзија на COBISS/OPAC, COBISS+ и за мобилната апликацијата mCOBISS. Треба да нагласиме дека преносот на конференцијата во живо преку видео стриминг предизвика позитивни реакции и беше поздравена и од библиотекарите од Македонија кои немаа можност лично да присуствуваат на конференцијата COBISS 2016, за која во Македонија постоеше голем интерес. Ова беше извонредна прилика и за повторна средба со долгогодишните соработници и пријатели од библиотеките во мрежата COBISS.Net, како и за склучување нови познанства и можности за соработка. Со колегите имавме можност да поразговараме за бројни тековни прашања од стручното работење, но и да поминеме пријатни моменти во меѓусебното дружење за време на неформалниот дел од конференцијата.


PROVINCA На колегите од Институтот за информациски науки од Марибор им благодариме на гостопримството и им честитаме за добро организираната и квалитетна конференција COBISS.

Новка Шокица Шуваковић

Библиотека Матице српске, Нови Сад, Србија Стручњаци из Библиотеке Матице српске Новка Шокица-Шуваковић, Светлана Вучковић, Снежана Миљановић и Петер Хајнерман присуствовали су овогодишњој дводневној Двадесетoj међународној Конференцији COBISS 2016. Програм првог дана Конференције 22. новембра обухватио је 10 излагања стручњака из библиотекарства и информатике из Швајцарске, Холандије, Данске, Словеније, Граца, Велике Британије и Босне и Херцеговине и одвијао се у преподневним и поподневним часовима. Предавања су била изутетно садржајна занимљива и инспитаривна, наводила су на сагледавање из других, различитих, углова мисију библиотека и библиотекара и надамо се да ће то што смо чули бити корисно и коришћено у нашем раду у БМС. Другог дана Конференције представљено је 11 радова. Након извештаја националних COBISS центара, уследило је излагање

гошће из Женеве о управљању интернетом у земљама Југоисточне Европе, о јавним набавкама у општим библиотекама говорио је библиотекар из Градске библиотеке Љубљана, а затим су стручњаци из ИЗУМ-а између осталих тема у вези са COBISS-ом представили новости у библиографијама, портал Образовање, репозиторијум дигиталних објеката, архитектуру OPAC-a. Уочили смо да су колеге из ИЗУМ-а заиста имали шта да нам представе и покажу, апликацију mCOBISS радо користимо на мобилним уређајима али право задовољство било је видети нови OPAC са новим функционалностима и везама према другим значајним изворима информација. Привукла нам је пажњу и презентација могућности COBISS-а да обједини библиографске записе и дигиталне објекте као и могућност претраживања и по садржају повезаних дигиталних садржаја. На крају под насловом Простори будућности кроз презентацију и филм приказана је обнова и доградња зграде, подземне гараже, енергетских постројења, техничке и информатичке опреме ИЗУМ-а. Тако су представљени енергетски и људски ресурси, као и аспекти функционисања институције овог типа у модерном времену. Похвањујем, посебно, гостопримство ИЗУМ-а у просторијама Института. Презентација Простори будућности могла је у потпуности да нам приближи осавремањавање простора и функционалности ИЗУМ-а али, ипак, мали број срећника, међу којима сам

149


PROVINCA била и ја, могао је да посети и осети промене које су се десила након 2015. године од када је нови простор у функцији. За неке од нас није био дилеме које услуге и функције има COBISS, о нама познатим услугама COBISS-а надахното у маниру правог домаћина и истинског заљубљеника у библиотекарство причао в.д. директор Давор Шоштарић.

Naročito smo oduševljeni rekonstrukcijom objekta IZUM-a koji je sada puno ugodniji za rad kao i izgledom konferencijske sale koja je novododati sadržaj u sklopu ovog objekta.

Radujemo se svakoj narednoj konferenciji i sa nestrpljenjem »odbrojavamo« dane do početka iste. Srećno do sledeće Konferencije !

Eldin Hodžić

Nacionalna i univerzitetska biblioteka Bosne i Hercegovine, Sarajevo Prisustvo na COBISS konferenciji nam uvijek pričinjava veliko zadovoljstvo jer smo u prilici da se sretnemo sa kolegama iz drugih COBISS centara, da razmijenimo iskustva i unaprijedimo saradnju u svim segmentima funkcionisanja COBISS sistema. Također se produbljuju i prijateljske veze nastale dugogodišnjom saradnjom na koju se možemo osloniti u svakom trenutku. Osoblje IZUM-a koji je organizator konferencije svojim profesionalnim i kolegijalnim odnosom je uvijek na raspolaganju kako bi se riješili mogući problemi u radu sistema i svojim sugestijama i savjetima »uživo« kao i demonstracijom na licu mjesta, što uveliko olakšava rad i rješavanje određenih problema u nacionalnim COBISS centrima. Prisustvo i izlaganja stručnjaka iz različitih oblasti također doprinosi ukupnoj slici i utisku.

Tekst priredio Miroljub Stojanović Narodna biblioteka Srbije, Beograd, Srbija Foto: Miroljub Stojanović

151


162


PROVINCA

Memorial

Vračati se na sever in tam sanjariti o jugu Saro Gianneri, pesnik

Saro Gianneri je bil rojen leta 1947 v Kataniji, kjer je diplomiral s temo o poetih iz Kapadokije. Leta 1975 se je preselil v Treviso, na sever Italije, in poučeval jezik v mestih Castelfranco Veneto in Breda di Piave. Sodeloval je z l’Università popolare, kjer je poučeval poezijo in gledališko dramaturgijo. Leta 2010 je objavil svoj prvenec Giostra di falene v založbi Edizioni del Leone. Smrt, ki ga je ujela 29. januarja 2012, mu je preprečila, da bi izdal svojo drugo zbirko poezije. 153


PROVINCA Pet let je minilo od tistega hladnega 29. januarja 2012, ko se je odločil, da gre in nas pusti za seboj: žalostne, a vendar srečne, da smo ga poznali. Bil je izjemno senzibilen mož, dober, skromen. Srečala sva se daljnega leta 1975 v Trevisu, kamor sva se oba – on s Sicilije, jaz iz Pulije – preselila na sever, da bi služila italijanski državi, kjer je ostalo še edino možno delo za emigrante iz globokega juga Italije. Italijani iz osrednjega dela se načeloma niso udeleževali teh državnih natečajev, kar je omogočilo masoven beg mladih z juga Italije proti bogatemu severu. Kot se pogosto zgodi v tujih deželah, nas je zbližala človeška stiska. Spletla so se prijateljstva, ki jih sicer ne bi bilo. Ko smo se poslovili od domačih – poklicali smo jih iz govorilnice v centru Trevisa, takrat seveda še ni bilo mobitelov – so se naša srečanja, srečanja razseljenih južnjakov, odtujenih družinskim vezem in osebnim zgodbam, nadaljevala v baru Cristallo (sedaj Signore & Signori) v centru Trevisa. Vsak po svojih močeh smo se trudili sešiti nove identitete. Spominjam se, da smo bili povezana skupina južnjakov, pa ne zato, ker nas je družil skupni kraj rojstva, temveč zaradi navdušenja nad nogometom. Ni naključje, da smo sestavili ekipo in ji skromno nadeli ime »Real Sud«. Bil sem golman. Saro je igral desno krilo, tisto, ki je nekoč nosilo številko 7. V tistih časih še ni bilo moviole. Izkazalo pa se je, da je bil Saro bolj natančen od katerekoli moviole. Dogajalo se je, da nas je igra tako prevzela, da smo pozabili na čas. Šele popolna izčrpanost nas je opomnila, da smo pretiravali. Saro je bil ... Saro je bil poln življenja. V njem je bilo upanje živo. Igro je razumel kot zmago nad hibo lastnega telesa, saj je imel nepopolno srce. Zanj je bila vsaka igra zmaga nad samim seboj. Zmaga znotraj zmage, ne glede na rezultat tekme, ki jo je prekinil žvižg piščalke. Ko se je zavil v tišino lastnega doma, se je zatopil v svojo drugo ljubezen – poezijo. Pisal je pesmi in mi jih nato narekoval, še pred tem jih je pripovedoval z gorečnostjo zanesenjaka, ki pa ga takrat nisem razumel, nisem dojel. Ljubil je svojo zemljo Sicilijo, kot jo zna ljubiti samo tisti, ki jo je zapustil. Ko se je vračal v poznih letih kot upokojenec , je pod vznožjem Etne obnovil staro hišo, kot jo zna obnoviti le tisti, ki jo je bil prisiljen zapustiti. Tam pod Etno je preživljal dolga obdobja. Ko se je nekoč spet vrnil v Treviso, sem ga vprašal: »Saro, čemu se ne ustališ v svojem domu, čemu se vračaš v Treviso?«

154


PROVINCA

155


PROVINCA Gledal me je, nato pogledal v nebo in odgovoril: »Vračam se sem, da lahko še naprej sanjam, kako se vračam tja na jug.« Takrat sem dojel, da je ptica selivka. Ljubil je igro, v kateri je imel glavno vlogo razseljene osebe.

Januarja 2010 je izšla njegova prva pesniška zbirka »Giostra di falene«, uresničile so se mu sanje po dolgih letih pričakovanj. Poezija Vrtiljak metuljev je popotovanje poeta, ki ga poimenuje »zemljepis duše«: panorame njegovih okolij, prostorov, ki jih je obiskal; čustva, zapisana in že zdavnaj spet pozabljena, zapuščena; boleči razdiralni spomini … Že naslov pove dovolj: metamorfoza minljivosti življenja. Prispodoba njega samega. Ugasne, ko opravi zadnje dejanje, ki si ga je zadal. Izda poezijo in nam jo ponudi v branje; ker v tistem hipu postane nepotreben, umre …

Prijatelji Rad vas srečujem v kavarni Cristallo, kjer se zrcalim v vaši samoti v senci noči, ki ne trpi zaradi minevanja časa in čas umira v kretnjah, vedno enakih besedah in ne zavemo se svojega notranjega spreminjanja... Naše oči čudno odsevajo ob pogledu na prihod dekleta v izzivalni majici, a je spet tu večer, ki nas preseneti same v mestu, ki ni naše."

Pripravil: Bojan Maraž Zapisal Michele Piccinno, Treviso, 29. januar 2017 Foto: Michele Piccino Prevod poezije: Bojan Maraž, Aldo Rupel 156


PROVINCA

Tvoja hiša Postanejo na poti zvezde, veter nad domovanjem neskončnih tišin me bo ljubkoval tvoj glas kjer je bolečina največja. Hvala ti, izrekla si moje ime v neskončnih vonjavah prevzemajočih poletij s tesnobo v srcu, ko sem letel v nebo nad hrastjem in sedaj, ko čutim utrujenost zaradi preštevilnih zavojev med bolečim vzpenjanjem zvesti sodelavec v sanjah, brezimnih prihodov Iščem odtenke, te očrnele stene, da si oddahnem“

Upanje Krhke hiše v osrčju jelš in macesnov razsanjane z belimi oblaki, toliko jih je v odtenkih večera. Misli skrivnostni studenci, negotovosti, stopinje približevanja pred zastorom, Blekov galop po rojstnih travnikih in upanje na dan, ki obljublja povratek v gostih ptičjih zdihljajih med dremežem ob približevanju Lune.

157


PROVINCA

Status #100 – 87/13

An essay on the end… of 2016 Nebojša Vilić

2016. Until recently I kept murmuring to myself: “To hell with this year; may it end once and for all!”, but over the past few days, in fact, since Wednesday, I have started chewing the cud; it was an exceptional year, a year that I will remember even more than the one before – and forever! This was a year of fluctuations! It undoubtedly may be true that only the Scorpio-born – leastways, those like me, would find a year like this enjoyable since we do take the amplitudes of life like a duck to water. Why, am I to be bitter about the past three hundred and sixty five days with as many situations all of which opposite?! Am I really to feel embittered over the exhaustible scrutiny of myself and the infinite experience of feelings; over the bellowing with the mob in the streets and the long aftermath periods of silence; over the marching and walking through the streets of Skopje with 3-4.000 rebel compatriots and the reclusive stay in Struga; the several-week seclusion in the second home and the fourteen trips taken to Skopje; the six-week sick leave – for the first time in my career, and my managing to attend such a good number of events; over writing hundreds of letters and ending up with 89 verses and a single photograph; over reaching the highest points of intellectual suspense and attempts to resolve the conflicts and the touch with the deepest feelings; over entering the year with an essay on death and parting with it with an essay on revived optimism?! 2016! Wednesday, 28 December, 10:44. I am sitting in my office and pondering over New Year greeting cards and gifts: “Should I send them this year or should I not?” What gets me off the fence is a book lying on my desk since 5 December, a book I have been catching the glance of for days, but have not opened yet. I turn the cover page and read the introductory quotation. My hand underlines a section of it; something about quest, wisdom, and truth. “What is the use of wisdom, either concealed or revealed, if it is not contemplated, written down, and shared?” I mutter to myself. Moving on to the Web, I come

158


PROVINCA across the published Facebook status of Elena B. Stavrevska’s: ‘There is a crack in everything. That’s how the light gets in’. I look through the window: there it is – the two-and-a-half-year chestnut tree with its young trunk sprouted a meter and so above the ground, standing upright and proud with a new bud on the top branch – ready to leaf next spring. “Nature,” I continue muttering to myself, “the powerful self-regulatory Nature!” And I feel splashed with optimism; as if light sneaked through Elena’s ‘crack’! The ambivalence over the Happy New Year greeting cards and gifts has been resolved! (Fig. 1)

Fig. 1

15:28. At the Academy of Arts, two minutes left to begin my classes. Suddenly, Antoni Maznevski enters and catches me flatfooted: “Here, my students went to the atelier studio upstairs half an hour ago, and we would like to invite you all to join us and have a pre-happy-new-year chit chat there instead of a lecture in the classroom. What do you say?” I gauge the situation for a while and conform with his idea. The second-year students rush out of the classroom and take the stairs, dashing to the ‘nude atelier’. On the classroom door, I stick a note which says ‘we are upstairs’, and I head for the studio. The lively chatter in the studio is welcoming. Students of the other years are joining as well, even some from the Drama Academy (Fig. 2a, 2b, 2c).

159


PROVINCA

Fig. 2a

Sitting wherever one has found an empty seat, they all chat, laugh, sip their drinks…

Fig. 2b

At one moment, Antoni (Toni), obviously pleased with the ambience, says to me: “In a situation of chaos in the society, the artist seems to be searching for some order!” I am stunned at hearing this thesis. “Why, is it not the artist…” he proceeds on “… who is always opposing the situation, the state he or she is in? When everything is in its order, the artist swims against the stream and causes turmoil in society; and vice versa”. His thesis sounds so logical that I am speechless and with no answer in my mind. It takes me some time to come up with a response, especially because of the few students around, intrigued with the topic and awaiting my answer. My thinking becomes discursive, and I start wondering if there is some hidden meaning behind his words, especially now, after the statement given last week by several professors participants of the project ‘Skopje

160


PROVINCA 2014’ that they felt ‘jeopardized’ and under ‘pressure’ by the ‘professors members of the SDSM ’. I admit to Toni that his observation has never occurred to me, and I ask him if it anyhow refers to the interpretation of the figurativeness of ‘Skopje 2014’ sculptures and whether his thesis conveys his disagreement with mine that artists, in fact, have an exceptional responsibility in such a chaos and are supposed to be more actively involved in the so called ‘Protest Art’. Altogether, the genuine avant garde events in the arts are those which took place in the first two decades of the 20th century! However, I suddenly feel not so certain about the latter. Well, this very topic has been addressed in half of my Facebook status updates: “Where are the Macedonian artists in this social chaos in the country?” In all honesty, however, his thesis has sparked like a trace leading to the possible answer. Does the excessive social turmoil paralyze the artist to an extent when he or she can react neither immediately nor concurrently? In addition, is it really the artist who is supposed to be the first and the one to display order in circumstances of turmoil? There is something ‘slippery’ in Toni’s thesis and arguments. His argumentation holding to Nature and its processes enables me to get a safer foothold i.e. the importance of the societal and social factors in coming together which proves that the individualism he insists on – by referring to the individuality of water, for instance, does not function in the organization and structured interactions of the animal world, at least not according to Darwin.

Fig. 2c

1SDSM = Social-Democratic Union of Macedonia

161


PROVINCA It is high time I put an end to our debate and – on apologizing for having to leave, I cynically add that I have another task and duty to tend to: taking part in the ‘Clean Air and Healthy Children’ Protest! [1] 17:20. Since one cannot demonstrate one’s support for the Clean Air idea by riding in a car, I mount my bike and speed to the City Park Fountain, the gathering spot for the protesters. Not for a moment do I have any doubt regarding the number of participants. On the grounds of the events over 2016, the year that the analysts talking in the debates on the TV channels ‘of the Opposition’ have defined as the year of citizens’ awakening and taking action, I again dare to believe the figures displayed on the Facebook event page – 1.700 interested, 2.100 attending, and 11.000 shares of the event announcement. But seeing an exceptionally small number of protesters, especially the disappointing number of those in the distance already headed for the Government building, is a shock which surpasses even the worst pessimistic scenario I could have ever thought of. Lazar Ǵurov – one of the event organizers, nicely and politely asks that we do not disperse on the way to the Building…

Fig. 2b

162


PROVINCA 19:10. My thoughts, spurred by the conversation with Đorđe Jovanović along Ilindenska Street during the protest march, which has just ended, are gradually beginning to fade away; I finish my coffee at tne ‘Koncept 37’ Bar, and quite freezing, I finally make for home, trying to sort my impressions out: “This society of ours is definitely a non-conflict society. Nobody wants to come face to face with anybody and would rather keep silent than speak out…” If I have ever had any shades of doubt about this, they have been flushed out this evening: “… if artists – in a situation of a social unrest, decide to put things in the society in order by not addressing the causes of the turmoil at all only because they believe that their opportune order will fix the irreparable social institutions and bring the managers to senses, then such belief is even more utopistic than the one of those who have found protesting the most desirable and necessary approach of the artist in terms of his/her incitement, advocacy, and responsibility.” Thursday, 29 December, 9:04. “I don’t get it Nebojša: You, of all people, coming down with this!” Ǵoko comments quite worried. „Why, I am no different from others; why wouldn’t it get hold of me?” I answer him with a question. With a kind smile on his face, he passes me a printed copy of the results through the En-Fa-Trade vinyl counter window, and we exchange Happy New Year wishes before I take the stairs to my doctor’s office. With no expression on the face, my doctor attentively reads the results and says: “Well, this is it”. I fold and flatten the paper into thirds and insert it into the inner pocket of my coat, wishing him a happy New Year as I walk out. Deep in thoughts I get downstairs and take a cab. “High School of Economics in Kisela Voda” I tell the driver my destination and place my walkman buds into my ears. The Radio Chanel 103 is broadcasting a song by ‘Ekaterina Velika’. 11:12. I get off the 41-bus at the Vero-Jumbo bus stop. It is a sunny day and pleasant to walk. I am heading for the penultimate exhibition of this year. It occurs to me to call on an old university colleague and a good friend since the third year of my diploma studies. The path I take to the National & University Library is the pavement alongside the wall of the American Corner. A look through the glass wall of the library reveals that the electronic reading room in which my friend is to be working is no longer there. Having no access card with me, I manage to enter the library by sneaking in behind an unfamiliar library employee. My expectations to see any familiar face at the library counter do not pan out. No such face. I make an inquiry about my colleague and they point to the left side of the counter. She is not there, and I decide to sit on one of the chairs there. After waiting ten minutes, the feeling of restlessness makes me stand up. I take two reserve slips – one

163


PROVINCA to write down and leave my greeting message for her, and the other one as a keepsake: “The reserve slip design has not been changed over the past 35 years…” I say to myself humorously (Fig.4).

Fig. 4

On my way to get down the stairs, an idea comes to my mind to go to the large reading room – the one in which I used to spend my university days. I get inside and find only three students in there. ‘My’ desk is at the far end of the room. As I sit behind it, my gaze around stops at the view of the door. Memories flood back…

Fig. 5

164


PROVINCA 11:20. I feel like having coffee and make a beeline for the ‘Menada’, but change my mind half way: “I shall have a glass of Turkish tea at the ‘Galerija 7’ instead”. In the tea house I find only two more guests – both foreigners. I ask for a much stronger tea. Before taking a seat at one of the tables, I take photos of the recently redisplayed old murals painted by the ‘Zero’ Art Group (fig. 6).

Fig. 6

Here I am, finally sitting and sipping my tea, looking through the window and recollecting their paintings from the mid ‘80s. I did not use to pal around with them as I ‘belonged’ to the other art stream. The older Skopje artists (and those who wanted to be in and around that bohemian stream) used to gather in the ‘Jole’ Pub whereas we gathered in the tea houses in Downtown and in the first cafés set up there; those were the days when Downtown was the only part of the town where we could discuss ‘politics’ i.e. the postmodern movement and postmodernism at all; often in long debates. At the age of around 20, many a time did Bobi Badarevski, Jovo Manasievski or the others and I have verbal battles over the vague insight we had managed to obtain about it. 11:55. Çifte Amam, the National Gallery of Macedonia. I love when I unexpectedly happen to see an exhibition I have not been informed of or have completely forgotten of its being opened already, especially if it is a good one and worthwhile seeing. I have come here to attend the opening of the exhibition ‘Abstraction in Contemporary Macedonian Painting and Sculpture’ but what grabs

165


PROVINCA my attention is the other exhibition, the one of Strahil Petrovski’s works titled ‘Identities’ (Fig. 7a and 7b).

Fig. 7a

Putting aside Petrovski’s exhibition theme, I get highly impressed with the display of his works because of the insightful abstraction he has applied, i.e., the matter painting which – unlike the ungrounded abstraction of a good number of Macedonian artists, here alternates through Petrovski’s powerful black-and-white self-portrait photographs.

Fig. 7b Text on the left side saying: “Be Politically Correct / Shut up”; Text on the right side saying: “Freedom of Speech / Hate Crime.«

166


PROVINCA The schizophrenic atmosphere around the contemporary citizen, embedded in the ideological re-identification taking place in our society for some time, especially through the ‘Skopje 2014’ project, has been mirrored in Petrovski’s works with an expression of violent splitting, as pointed out in the catalogue: “[b]etween the collective identity – based on similarities, and the individual identity – based on differences” (Čankulovska-Mihajlovska, 2016). I see that the ‘Mask’ (2016), displayed to be covering the faces of the ones feeble to take a stand with regard to the re-identification issue in our current society, is successfully handled by Petrovski with the accompanying slogan ‘People don’t change, only masks fall off’, which also refers to the fact that truth cannot remain hidden, no matter how hard we try to conceal it. I suddenly remember the introductory quote I read in the book on Wednesday and I realize: it is this bald and artistically sustained and communicated articulation of Petrovski’s which brings me back to hope that not everything has been lost in the Macedonian Arts. His works prove that the current sociality can still be discussed without affecting the language and rhetoric of arts with banality, but by interweaving them into a new aesthetic experience. 12:20. I walk into the other part of the gallery and stroll through the other exhibition, observe one after another piece, and the same paintings of the Macedonian epic modernism once more. I take four shots of my most favourite one – the object (Fig. 8), and again wish I could afford it and finally have a single piece of art hanging on one of my home walls.

Fig. 8: Petar Mazev, ‘Burnt Landscape’, oil and burnt wood planks on canvas, 1963

167


PROVINCA As I slowly walk from painting to painting, from one hall into another (luckily, not many people at the opening), an old tormenting question starts occupying my mind again. “How could have ‘Skopje 2014’ project occurred to us? I can’t believe it has! Why, we have all grown up, matured, have had our characters built and mind educated in the spirit of this majestic modernism!” – though silent, I am screaming inside, rebelling against the illogical ‘temple’ of Modernism in the Macedonian Arts, imposed and erected outside, waiting for me to come out of this gallery and step right into it (fig. 9)

Fig. 9

I glance again at the displayed works with a deep feeling that the whole exhibition is not a pure act of politics only, but – along with the several previous curatorial and museum&gallery dispalys, a particular ideological resistance, as well. Maznevski thesis pops into my head again and arise a new string of questions: “Is it possible that we have archived our modernism in museums – as a record of arts mess in the social order of the ‘60s, and that we have inaugurated that sculpture project rubbish on the Macedonia Square like precious artworks representing the order which artists’ works invoke in times of social chaos? Is this what Maznevski has had in mind?” 12:48. I leave the gallery and realize a cup of coffee will lift my spirits before going home. Taking the turn to the right, I pass by Murat Pasha Mosque. A boy with a pair of shoes in the hands comes out of its northern entrance. I suddenly pause, and then, without a second thought, walk back to the entrance with a Turkish fountain in front, take off my boots, and enter the mosque (Fig. 10).

168


PROVINCA

Fig. 10

The floor is quite cold, but I sit down. I am not kneeling out of fear that my knee joint might once again get dislocated – as it did back in 1995. Instead, I am sitting curled up, with my arms around my knees, and leaning against the pillar inside. I remember my university days when I entered it for the first time once it had been restored. Believers were going through a set of prayer bowings, each praying for himself, but everyone with Allah deep in his heart, sincerely, intimately, and devotedly. I am silent and nearly holding my breath. “How many of my non-Muslim fellow citizens, who advocate cohabitation, have ever entered a mosque?” a cynical question crosses my mind. I get out calmed down. Quite recovered. I no longer thirst for coffee and head for the bus stop servicing for Karpoš municipality. 13:32. Pandora Apostoloska-Sazdovska, Sašo Sazdovski and I get off the 12-bus at the same stop. Our homes are in the same direction, and as we walk together, they share with me their disappointing experiences with the gallery in t. Kumanovo where they have recently had an exhibition. We chit chat about the institutions in general and the state they are currently in. One cannot but see how unsatisfied they are, regardless of the fact that they have also been at the opening of the ‘Abstraction…’ exhibition at which Sašo has even two of his sculptures displayed. I have no idea what to say to them. We separate at the fork of our way to home. 22:46. On Telma TV channel ‘Dangerous Liaisons’ is on again. Once again, this old period drama about ‘love’ and love engages my attention. Captured at the sunset of a completely decadent aristocra

169


PROVINCA cy, depicted with their infinite disrespect of one another, the senselessness and worthlessness of human relationships, the manipulation of other people's feelings and emotions, the nonsensical debauchery when one is lost in time and space, eight years before the introduction of the first guillotine in the French Revolution, this аncien régime displays its extremely intrinsic irrationality. Well, without any doubt, those patterns of the end of the 18th c. are exactly the ones that can be perceived in the architecture of ‘Skopje 2014’ as well. My eyes are beginning to feel heavy and I cannot watch the movie to its end. Before going to bed, I take a slip and jot down a reminder for the following morning to revise the catalogue of the ‘Dangerous Liaisons’ 2002 exhibition, the curatorial cynical project of Liljana Nedelkovska and a number of artists of ‘my’ generation. Friday, 30 December, 8:04. And here is this credit card I happened to find on the pedestrian path opposite the Drama Academy, at around 5.30 am, last Thursday. I take it to ‘Komercijalna Banka’ and give it to the bank clerk. She utters words of appreciation several times while the others around look at me in astonishment. I place the Walkmen buds back into my ears and walk out of the building. 8:16. I am at the Academy of Arts, submitting my declaration of the number of classes lectured in the fall semester. This means the fall semester is over. I am headed for the Drama Academy. 8:33. I am waiting for 12am to join the academy party organized to see the old year out. I am not doing anything special, just arranging Ransier on my shelves, and listening to the radio. 12:00. I enter the Central Meeting Room promptly at 12.00, but see only three colleagues of mine and a disarray of empty glasses and plates. The party was rescheduled for 10am. 16:39. ‘Dangerous Liaisons: After 85 – The Arts of Our Time’. I download the catalogue of Liljana Nedelkovska’s exhibition, which bears the same title, from the AICA Macedonia web page because I have lost my printed copy [3]. I have wanted to write a review on this exhibition for 14 years already but have never managed to take the necessary time for it in between the other writings. At the time when the exhibition was on, especially while it was being organized, there was something in the presentation of the artists – that I peer clustered with in my adolescent development[4],

170


PROVINCA which struck me as rather cynical: from the highly luxurious catalogue, Nedelkovska’s stance on cynicism and cynical standpoint regarding the project itself, to the selection of works of troublesome quality, and the arrogant statement on the last page of the catalogue saying ‘Dobra voda, a izložba zdravje’ (Nedelkovska, 2002). I quickly scroll up and down the pages to find the paragraph with Maznevski’s answer to Nedelkovska’s question whether the gloom and despondent reality in which the contemporary Macedonian artist lives [N.B. the exhibition was organized after the 2001 conflict in Macedonia] entails the artist’s involvement. Maznevski’s answer is: “Occupationally driven to create, the artist always presents a model of society and as such – already engaged within himself/herself. However, the artist’s re-engaging is possible and an idea”. Though I do not fully grasp the sense in which the phrase ‘artist’s re-engaging’ is used, I do presume that Maznevski’s answer – the undiplomatic one, would be ‘Yes, but I am not that specific artist’. Bearing in mind all of his works, my presumption is confirmed without question. But the cynical context of the exhibition that his works are part of does not release him from the responsibility – that he as an artist has, i.e. to take a critical stance instead of a cynical one (the same refers to the works of all the other artists participants of the exhibition but Adžievski’s). This was at least my own point of view. (cf. Vilik’, 2001) Well, now that I have turned back to the thesis he mentioned in the ‘nude atelier’ on Wednesday, the relation of things can be clearly discerned: the ‘Dangerous Liaisons’ exhibition, seen from the current perspective, has in fact been a herald of the viewpoint that the artist, being ‘a model of society and already engaged within himself/herself’ is not only exempt from the necessitated confrontation with the social chaos but also bound (as if with legitimate right) to confine himself/herself to his inner world, remaining untouched by the events of the outer. Whether this leads to a latent acceptance (and approval) of the shrouded concept or the metaconcept of the project ‘Skopje 2014’ remains for me to conclude next time we happen to talk in front of the students in class at the end of the forthcoming year. 19:22. I send an SMS Happy New Year greeting card to Preparim, the goatherd from Struga, who kept delivering me two bottles of fresh raw goat milk every morning in the autumn, this year. In less than a minute, he gives me a call: "Aye-up… Neško! S'appening? Yawright?” And we start a pleasant chat. I learn that his heard has doubled! “You can expect to see me there next spring; I’ll come again” I end the chat with heartfelt closeness. 20:18. Finally, I am at ‘Koncept 37’. I have been looking forward to seeing the exhibition ‘Well, putterin’ around in the house’ for all week. Yet, I do not understand anything there, especially whether the

171


PROVINCA couple – Lilika Strezoska and Ivan Tatarčev, have been de facto living in the bar as they did announce: “Guys, we have finally moved into our new home at 37 Ruzveltova St.! We have been living here for a week already…” [2]; although a frequent guest of the bar, I have never happened to run into them. While taking photographs around, I see the co-author of the exhibition showing the toilet and explaining the exhibition project to two of her friends (Fig. 11а).

Fig. 11a: Lilika Strezoska and her friends

Leaning against the door of the gentlemen’s room, I join the conversation with my own questions. It is a rather unusual and comic situation, but interesting and essential for the project. Although it is not my style, I later on start a conversation with both authors. I have been eager to learn whether they really lived in the bar, when exactly, how… I immediately tell them that in 1998 we did not manage to complete the project with Zlatko Trajkovski – Hinki, i.e. to relocate his whole private room from his flat into the ‘CIX’ Gallery of Soros Center for Contemporary Arts, in the vicinity of the ‘Idadija’ Restaurant, above the present day ‘Kaj Pero’ Pub. According to the project, he was supposed to live in the gallery for 15 days. Unfortunately, although the move-in transport was organized and scheduled, Trajkovski abandoned the idea. There are few projects I shall always think of with sadness because they have never been realized; this one especially – it really was too significant. Now, sixteen years later, some artists decide to carry it out. Nevertheless, their project has turned into a photo-project in essence, although they spent (only) the nights in the pub. 2 “Dobra voda, a izložba zdravje” This phrase is constructed of two culture bound concepts: ‘Dobra voda’ meaning ‘good water’, a Macedonian brand of bottled water and ‘zdravje’ which literally means “health” but used in apposition it means “forget about it” referring to the noun/phrase it proceeds. In this phrase the rough translation would be “Have a sip of ‘Good Water’ and forget about the exhibition/Arts.

172


PROVINCA

Fig. 12a

The main obstacle they came across was their lack of courage to live in the pub in the real sense of the word. They admit they gave up the idea because of their not being sure how they would cope with the daily crowds in the pub and with the business oriented visitors. I feel obliged to tell them they made the gravest mistake in their arts career; aside from the other tasks, the artist has two others: the illuminating one and the liberating one. They both reply that this is only the beginning of their project and that in the following stages they will go through the end of the prime idea of the project. We can only wait and witness the outcome. By the time it has been fulfilled, ‘Koncept 37” will have been housing the mid format photographs which seem to be on the verge of compositions with pre-arranged scenes, and spurring visitors’ curiosity and voyeurism – to have a glimpse of an atypical space in which the daily routines are even more atypical; to have a peek into the post private segment of human life.

Fig. 12b

173


PROVINCA Saturday, 31 December, 5:24 Moris has locked his jaws on a piece of a branch and will not let it go. The basket muzzle is hanging off around his neck. Lying in the dry grass, he snarls playfully whenever I make a movement as if approaching him. Shivering in the cold, I pull out my cell phone and wave with it in front of him: “Look here, it does say ‘--3°C‘, but it also says ’feels like: -12°C‘! Come on, let’s go!”. Warm under his hair thick like a fur coat, he looks at me, springs on his legs and instead of heading for home, he runs off towards Ilindenska Street. “You naughty boy, I’ll show you tomorrow, on 1 January; you will get it: a new year – a new tune!” 2017.

following year, i.e. bring the project to an end, is the unlucky one – 13, I do not cherish optimistic expectations. Nevertheless… of all astrologers who have made their appearances over the past final days of this year, I happen to trust a young one who was a guest in the morning show ‘Awakening with Julia’. The already awakened host – Julia, asked him: “What about 2017?” The guy smiled and started explaining: The cycle of 9 stressful years ends with 2016; as a year which rounds off the cycle, it does accumulate the worst of the cycle. With 2017 a new cycle begins; it is therefore a year most suitable for new beginnings: new employment, new achievements, new love…” Ahh … 2017!

What to expect from the forthcoming year and what agenda to make for it? Facebook community members are divided on this matter. Some of them are pessimists and claim that the year 2017 will be even worse than the year 2016; others are optimists and believe it will bring changes for the better. There is a third group of those who stick only to their best wishes for good health, love, happiness, and some more money – if possible at all. And me? Well, bearing in mind that – of all seven people who have no longer been around – only the couple I was friends with for decades (mentioned in my 75/25 critical essay) is now back again, next, that I am finally done with people and things which have caused me trouble and unpleasant experiences, and that the number of essays left to write in the

174

3 The 75th essay of the Project to Write 100 Facebook Updates in the Form of Critical Essays on Macedonian Arts 4 A Project to Write 100 Facebook Updates in the Form of Critical Essays on Macedonian Arts174


PROVINCA I really have no idea how FC ‘Vardar’ have found my address, especially when considering my lack of interest for any football (but the World Cup in 2014), but this is the wildest Happy New Year card I have ever found in my mailbox… [1] https://www.facebook.com/events/183... [2] https://www.facebook.com/events/232... [3] http://arhiva.aica-macedonia.org.mk/... Artists participants of the exhibition: Tome Adžievski, Antoni Maznevski, Blagoja Manevski, Stanko Pavleski, Ismet Ramićević and Jovan Šumkovski. References: Vilić, N. (edited) (2001) Umetnikot i opštestvenata stvarnost. Skopje: 359°. Nedelkovska, L. (2002) Opasni vrski. (katalog) Skopje: Muzej na sovremenata umetnost. Čankulovska-Mihajlovska, M. (2016) Identiteti: Strahil Petrovski. (katalog) Skopje: Strahil Petrovski. Photographs: Nebojša Vilić [31 December 2016] The author of the essay, Nebojša Vilić, is an art historian and art critic, lecturing as Full Professor in History of Art at the Faculty of Dramatic Arts and at the Faculty of Fine Arts, University ‘Ss Cyril and Methodius’ in Skopje, Macedonia. Essay translated by Stela Bosilkovska (Stela Maja). Nebojša Vilić, foto: Vančo Džambaski


PROVINCA

Status #100 – 87/13

Есеј за крај(от) … на 2016 Небојша Вилиќ

2016. До скоро и самиот велев: „Аман, нека заврши оваа година!“, но, во последниве неколку дена, од средата наваму, го сменив мислењето: ова беше исклучителна година, година која ќе ја помнам (повеќе и од ланската) – засекогаш! Ова беше година на крајности! Да, можеби е точно и тоа дека во ваква година можат да уживаат само скорпии, кои себеси се наоѓаат токму (или само) во крајностите на животот. Или барем оние скорпии како мене. Затоа, можам ли да се пожалам на изминатите 365 дена и уште на толкуте ситуации во кои распонот се движеше помеѓу опозитите: да се преиспитува до бесвест и да се чувствува до бескрај; да се вика по улици и да се молчи со денови; да се маршира, да се биде со 3-4 000 соборци во Скопје и да се осамува во Струга; да не се излезе од дома со недели и 14 пати да се патува до Скопје; да се стигне на толкав број настани и (за прв пат во кариерата) да се биде месец и половина на боледување; да се напишат стотици писма и да се заврши

176

со 89 стиха и една фотографија; да се искачи до највисоките умствени заплети (и обиди за нивни расплети) и да се тоне во најдлабоките чувствени понори; годината да се почне со есеј за смртта и да се заврши со есеј за повторниот оптимизам!? 2016! Среда, 28 декември, 10:44. Седам во кабинет и размислувам за новогодишните честитки и подароци: да ги испраќам годинава или да не ги испраќам? Од таа дилема ме оттргнува една книга која ми стои на масичката уште од 5 декември, која ја гледам секој ден, а никако да ја отворам. Ја свртувам првата страница и го читам воведниот цитат. Подвлекувам дел од него. Нешто за барањето, мудроста, вистината. „Чуму ни е мудроста, без разлика дали ја прикриваме или ја откриваме, ако не ја мислиме, ако не ја пишуваме и ако не ја споделуваме?“, се прашувам тивко. Подоцна налетувам на еден пост/навод на Елена Б. Ставревска на Фејсбук: „There is a crack in everything. That’s how the li-


PROVINCA ght gets in“. Погледнав низ прозорецот: две и полгодишното костенче, со своите пркнати метар и нешто сантиметри, стоеше исправено и гордо, а на врвот – нова пупка, подготвена да разлиста следната пролет.

„Природа…“, си велам, „моќната саморегулирачка природа!“ И некој оптимизам ме заплисна: како кракот на Елена да се случи и светлината да влезе! Дилемата околу честитките и подароците беше разрешена. 15:28.

Две минути до почетокот на часот на Ликовна. Влегува Антони Мазневски. Ме изненадува. „Види, моиве се собраа горе во ателје пред пола саат, па сакаме да ве поканиме сите горе, наместо час во предавална, да имаме еден предновогодишен разговор во ателје. Може?“ Малку се помислувам и му одговарам потврдно. Колегите студенти од втора година со трчање ја напуштаат предавалната и итаат кон скалите, кон „ателјето за големи актови“. Оставам белешка на вратата од предавалната дека „сме горе“ и самиот се упатувам таму. Во ателјето ме пречекува весел џагор. Доаѓаат и студенти од другите години. Има дури и некои од Драмска. Поседнати кој каде нашол, разговараат, се смеат, пијат… Тони, во еден миг, очигледно задоволен од атмосферата, ми вели: „Во ситуација на хаос во општеството, уметникот како да има потреба од ред!“ Се стаписувам од

тезата. „Бидејќи, нели“, продолжува тој, „уметникот е секогаш опозит на ситуацијата, на состојбата во која се наоѓа: кога е сè во ред, тој воведува неред, и обратно“. Тезата е толку логична, што останувам без зборови и немам што да му одговорам. Ми треба време да смислам одговор, особено што неколку студенти, заинтересирани за темата, очекуваат одговор. Мислата ми е дискурзивна, па помислувам да не има сè ова некоја заднина, особено по минатонеделната изјава на неколку наставници учесници во проектот „Скопје 2014“ дека се „загрозени“ и „под притисок“ од оние „наставници на СДСМ“. Признав дека никогаш ова не сум го помислил и го прашав Тони дали така може да се протолкува фигуративноста во скулптурите од „Скопје 2014“ и дали со таа негова теза не се сложува со мојата теза дека уметниците, напротив, имаат исклучителна одговорност кон ваквата ситуација и дека требало повеќе да се вклучат во т.н. „протестна уметност“. Конечно, и најавангардните случувања во уметноста се оние од првите две децении на 20 век! И самиот не бев доволно убеден во оваа вторава ситуација. Та, половина од статусите годинава ги потрошив на оваа тема: каде се македонските уметници во вакво едно македонско општествено безредие? Но, искрено, неговата мисла за миг како да ми се покажа како разрешница на мојата дилема и на моето прашање. Дали преголемиот неред во општеството го парализира уметникот, та овој не може

177


PROVINCA веднаш, едновремено и да реагира? И дали навистина уметникот е тој кој треба да покаже ред, пред сите други, во ситуација на неред? Нешто имаше „т’нко“ и во тезата и во аргументацијата. Настојувањето на Тони тоа да го аргументира со паралела со природата и процесите во неа, само ме префрлија на посигурна територија, онаа на социеталниот и општествениот фактор во здружувањето и на тоа дека индивидуализмот, на кој тој инсистираше, посочувајќи и на индивидуалноста на водата, на пример, не функционира во рамките и начините на организација на животинскиот свет, барем не според Дарвин. Морав да ја прекинам оваа расправа и по некое време се извинив што морам да заминам, бидејќи, малку цинички, изјавив дека ме чека и дека сега е на ред една моја друга функција и задача – дека би сакал да отидам на протестот за чист воздух и здрави деца![1] 17:20.

Се качувам на точак (нели, на протест за чист воздух не се оди со кола) и брзам кон фонтаната во Градскиот парк, собирното место на протестот. Ниту во еден момент не се помислив дали ќе има многу луѓе. По целава измината година во која, како што велеа аналитичарите во дебатните емисии на „опозициските“ ТВ-канали, граѓанството конечно се разбуди и се појави на улиците и овој пат безмалку

178

слепо им поверував на Фејсбук бројките: 1 700 заинтересирани, 2 100 доаѓаат и 11 000 споделени информации за настанот. Шокот од малиот број на присутни беше поголем и од кое било мое песимистичко сценарио, особено депресивната бројка на преостанати од пред Владата… А Лазар Ѓуров, еден од организаторите, убаво и љубезно замоли да не се осипеме по патот до неа… 19:10.

Ги завршувам мислите за разговорот со Ѓорѓе Јовановиќ, воден долж „Илинденска“ за време на протестот од пред малку, го допивам кафето во „Концепт“ и, веќе „смрзнат“, заминувам конечно дома. „Ова е дефинитивно бесконфликтно општество. Никој со никого не сака да се замери и полесно е да се премолчи, отколку да се спротивстави. Ако порано имав резерви кон ова, сега веќе сум убеден во тоа. Ако уметникот во ситуација на општествен неред решава да го спроведува редот со незафаќањето на причините за настанокот на тој ист неред и ако верува дека неговиот ред ќе ги замисли и вреди и општествените институции и нивните раководители доведени во состојба на неоправачки неред, тогаш тоа е поголема утопија од утопијата на оние кои веруваат дека токму нередот е најпожелната и најнужната творечка инстанца во смисла на поттик, лог и обврска на уметникот.“ Четврток, 29 декември, 9:04.


PROVINCA „Како баш тебе те снајде ова, бе, Небојша?“, искрено загрижено ме прашува Ѓоко. „Јас не сум ништо поразличен од другите, зошто и мене тоа да не може да ме снајде?“, прашално му одговарам. Со љубезна насмевка ми го подава тукушто отпечатениот лист низ Енфапен прозорчето и си честитаме Нова година. Се качувам до лекарот, а тој, без никаков израз на лицето, го чита наодот од листот и ми вели дека тоа е тоа. Го превиткувам листот на три, го ставам во внатрешниот дел од мантилот, му посакувам искрено и нему среќна Нова година и замислено излегувам. Седнувам во такси. „До Економското во Кисела вода“, му велам на таксистот додека ги местам слушалките од вокменот. На „103-ка “ шиба „Екатерина Велика“.

на книга. На едното го пишувам поздравот, а другото си го земам за спомен: „35 години дизајнот не е сменет…“, си велам во шега.

11:12.

Сркав од чајот, гледав низ големиот прозорец и се потсеќав на сликите од средината на 80-тите години на минатиот век. Не одев често таму, бидејќи јас ѝ „припаѓав“ на другата струја уметници. Старите уметници (и оние кои сакаа да бидат во и покрај тоа боемско друштво) го имаа „Јоле“, а ние ги имавме чајџилниците и првите кафулиња во Чаршијата. Во тоа време Чаршијата беше единственото место каде се „бистреше политика“, ама политика за постмодерната и постмодернизмот за кои се водеа долги расправи. Колку пати сме се расправале со Боби Бадаревски или со Јово Манасиевски и со другите со она малку што успевавме да го разбереме за

Од „41“ излегувам кај Веро – Џамбо. Сончево е и пријатно за прошетка. Тргнувам на претпоследната изложба годинава. По пат помислувам да посетам една стара колешка и другарка уште од трета година на студии. Влегувам во Националната и универзитетска библиотека од страна на Американското катче. Ја барам, но електронската читална не е веќе таму. Успевам да се шмугнам без картичка со еден друг вработен кого не го познавам. На пултот очекувам некој од оние кои ги знам. Нема таков. Прашувам за колешката и ме упатуваат веднаш лево. Ја нема. Чекам десетина минути. Не можам да седам веќе. Земам две ливчиња за порачка

Кога требаше да свртам кон скалите помислив да отидам до читалната („големата“) во која ги поминав студентските денови. Влегов. Имаше само тројца студенти, отидов до крајот, седнав на „мојата“ маса и погледнав кон влезот. Навреа спомени… 11:20.

Ми се пиеше кафе и тргнав кон „Менада“, но по пат се премислив: „Ќе пијам турски чај во ’Галерија 7‘“. Во чајџилницата бевме само тројца, двајца странци и јас. Порачав еден појак чај. Пред да седнам, ги фотографирав повторно откриените ѕидни слики на „Зеровци“

179


PROVINCA неа на дваесет и кусур години. 11:55.

Чифте амам. Многу сакам кога непланирано (заради тоа што или сум заборавил или не сум знаел) ќе наидам на некоја изложба, особено кога е добра. Во галеријата дојдов на отворањето на изложбата „Апстракцијата во современото македонско сликарство и скулптура“, но особен впечаток ми остави другата изложба, онаа на Страхил Петровски „Идентитети“. На страна темата, тоа што ме охрабри во оваа поставка, за разлика од најчесто безразложната апстракција кај голем дел од македонските уметници, е разложно употребената апстракција, поточно сликарството на материјата, која Петровски ја алтернира со моќните црно-бели фотографии – автопортрети. Скоро схизофрената ситуација на денешниот граѓански субјект втемелена во тековната идеолошка реидентификација која веќе некое време трае во општествово, а особено преку проектот „Скопје 2014“, кај Петровски резултира со израз на силен внатрешен раздор: наоѓајќи се помеѓу, како што посочува Чанкуловска-Михајловска, колективниот (заснован на сличности) и индивидуалниот идентитет (заснован на различности). (2016) Маската, која помага во затскривањето на нехрабрите да заземат став кон оваа и ваква тековност по прашањето на реидентификацијата, кај Петровски се разрешува во слоганот: „Pe-

180

ople don’t change, only masks fall off“, на пр., упатувајќи на ставот дека вистината не може да биде сокриена, колку и да се трудиме да го сториме тоа. Тоа ме потсети на воведниот цитат од книгата што го прочитав во средата. Овој храбар и уметнички издржан говор на Петровски, ми ја врати надежта дека во македонската уметност, сепак, не е сè изгубено. Тој покажува дека за тековната општественост може да се говори, а при тоа јазикот и реториката да не бидат банализирани, туку, напротив, да соткајат едно ново естезиско искуство. 12:20.

Се префрлам во другиот дел од галеријата и споро се движам. Ги загледувам една по една, повторно и повторно истите слики на македонскиот епски модернизам. Четири пати ја фотографирам мојата омилена слика-објект и пак посакувам и да имам пари и да е можно да ја купам и конечно да закачам едно дело на ѕидовите дома. Како што споро поминувам меѓу делата, од просторија во просторија (среќа имаше малкумина на отворањето), повторно и сè посилно и посилно ми се втиснуваше едно прашање. „Како беше можно да ни се случи проектот ’Скопје 2014‘? Па не е можно! Па, сите ние сме растени, созревани, воспитувани и образувани на овој врвен модернизам!!!“, скоро со вресок внатре во себе се побунувам против настанатата нелогичност која ме чека на стотина метри надвор од овој простор, од овој, во тој


PROVINCA момент, „храм“ на македонскиот уметнички модернизам. Изложбата ја доживувам не само како чист политички чин, туку и како особен идеолошки отпор, заедно со неколкуте претходни што кураторски проекти што музејско-галериски поставки. Помислив на тезата на Мазневски: дали е можно дека сме го музеализирале нашиот модернизам (како уметнички неред во општествениот ред на 60-тите години на минатиот век и дека сме го инаугурирале како вредност она архитектонско и вајарско ѓубре на плоштадот „Македонија“ во смисла на воведување на ред (од страна на уметниците) во општествениот неред? На ваков ли ред мислеше Мазневски? 12:48. Излегувам од галеријата и имам потреба, сепак, да се напијам кафе. Некако не ми се одеше дома. Свртев десно и поминав покрај Мурад пашината џамија. Од северниот влез излезе едно момче со чевлите в раце. Застанав. Не се двоумев, туку се вратив назад и од страната на шадрванот ги соблеков чизмите и влегов внатре. Седев долго, иако подот беше ладен. Пак се потсетив на студентските денови кога прв пат влегов во неа тазе обновена. Верниците клањаа, секој за себе, секој со Алах, внатрешно, интимно, посветено. Не седнав на коленици заради стравот дека чашката на десното колено повторно, како во 1995,

може да ми се исчаши, туку се потпрев со грбот на столбот, ги притиснав нозете кон себе и молчев, скоро и да не дишев. „Колкумина мои сограѓани немуслимани, гласноговорници на соживотот, воопшто влегле во џамија?“, цинички се прашав. Излегов смирен. Многу смирен. Кафе повеќе не ми се пиеше и се упатив кон автобуската постојка кон Карпош. 13:32.

Со Пандора Апостолоска Саздовска и Сашо Саздовски излеговме заедно од „12“. Одејќи кон дома ми зборуваа за лошите искуства со галеријата во Куманово, каде скоро имаа изложба. Зборувавме општо за состојбата во институциите. Нивното незадоволство беше очигледно, без разлика што и тие се враќаа од изложбата „Апстракцијата…“ и што Сашо имаше дури две скулптури на неа. Не знаев што да им одговорам. Се поздравивме. 22:46.

На „Телма“ повторно го даваат филмот „Опасни врски“. Ја загледувам таа историска драма за „љубовта“ и љубовта. Во заодот на тотално декадентната аристократија насликана со потполното непочитување на другиот, на бесмислата и ефтиноста на меѓучовечките односи и на тргувањето со туѓите чувства, овој разбесмислен разврат на изгубеноста во времето и просторот, осум години пред да проработат гилотините на Француската револуција, овој аncien régime ја покажува својата потполна

181


PROVINCA интринсична забеганост. Да, токму тој крај на 18 век, архитектонскиот урнек на нашето забегано „Скопје 2014“. Не издржувам да го догледам филмот и почнувам да заспивам. Пред да си легнам, запишувам на едно ливче утредента да го погледнам каталогот од изложбата „Опасни врски“ од 2002, циничкиот кураторски проект на Лилјана Неделковска и „мојата“ генерација на уметници. Петок, 30 декември, 8:04. Во Комерцијална банка ја враќам кредитната картичка којашто ја најдов минатиот четврток, утрото некаде после 5:30 на пешачката патека спроти Драмска. Службеничката неколку пати ми се заблагодарува, а останатите ме гледаат со чудење. Ги ставам слушалките од вокменот и излегувам. 8:16. На Ликовна ги предавам декларациите за одржана настава во зимскиот семестар. Тоа значи дека семестарот заврши. Одам на Драмска. 8:33. Чекам до 12 ч. за да одам на заедничката прослава за испраќање на старата година. Не работев ништо посебно. Ги потсредив книгите на Рансиер и, главно, слушав радио. 12:00.

182

Точно навреме влегувам во наставничка. Гледам само тројца колеги и куп празни чаши и извалкани чинии. Прославата била закажана во 10 ч. ... 16:39.

„Опасни врски: После 85 – Уметност на нашето време“. Го преземам каталогот од истоимената изложба на Лилјана Неделковска од веб-страницата на AICA Macedonia, бидејќи мојот примерок го изгубив.[3] За оваа изложба, еве, веќе 14 години сакам да напишам текст и никако да дојде редот. Нешто многу ме погоди тогаш со ваквиот настап на генерацијата на уметници со која и самиот созревав. [4] Имаше нешто многу циничко во неа, особено за периодот кога се организираше: од прелуксузниот каталог, преку ставовите за цинизмот на Неделковска и циничкото позиционирање на проектот, преку проблематичните по квалитет дела, до ароганцијата во исказот на последната страница од каталогот: „Dobra voda, a izložba zdravje“. (Неделковска, 2002) Отворам кај делот на Мазневски, каде на прашањето на Неделковска: „Дали сериозноста на стварноста [N.B. изложбата е организирана по вооружениот судир во Македонија од 2001] во којашто денешниот субјект/ уметник во Македонија живее ја подразбира потребата од неговиот ангажман?“, тој одговара: „Работно инспириран, уметникот претставува ангажиран општествен модел сам во себе. Неговото реангажирање


PROVINCA е можно и тоа е идеја.“ Иако тука не разбирам докрај во која смисла е употребен поимот „реангажирање“, претпоставувам дека одговорот на Мазневски, оној „недипломатскиот“, е – да, ама јас не сум тој уметник. Имајќи го предвид севкупното негово творештво тоа тој со него и го потврдува и во тоа нема ништо спорно. Но, циничкиот контекст во којшто тој учествува и во којшто е даден неговиот одговор не го ослободува од одговорноста како уметник да заземе став кој е критички, а не цинички. (На иста линија се и делата, освен на Аџиевски, и на останатите уметници.) Така барем јас во тоа време сметав. (Вилиќ, 2001) Па, сега, навраќајќи се на неговата теза нафрлена во „ателјето за големи актови“ во средата, работите некако ми се поврзаа: изложбата „Опасни врски“, гледана од денешен аспект, ми се чини дека е предвесник на ставот за уметникот како „општествен модел сам во себе“ кој не само што нужно не мора да му се спротивстави на нередот во општеството туку тој треба (како да има легитимно право) да се повлече во себе и да остане незасегнат за случувањата вон од него. Дали тоа води и кон латентно прифаќање (и одобрување) на заднинската или метаконцепција на проектот „Скопје 2014“, останува да видам доколку следната година, на последниот час пред Нова година, повторно бидам во ситуација пред студентите да разговарам со него. 19:22.

Му испраќам СМС-честитка на Препарим, козарот од Струга, кој есенва секое второ утро ми носеше пред зграда две шишиња топло, тукушто измолзено млеко. По неполна минута ми ѕвони: „О, Нешко, к’ј си бе? Добар сии?…“ И отвораме пријатен муабет. Дознавам дека стадото кози му се удвоило! „Чекај ме напролет, пак ќе дојдам!“ Му возвраќам со исполнувачка блискост. 20:18.

Пристигнувам во „Концепт“. Една недела ја чекам изложбата „Еве, по дома“. Ништо не ми е јасно, особено дали парот Лилика Стрезоска и Иван Татарчев Дургутовски и de facto живеел во кафулето, бидејќи така и најавија: „Дечки, ние конечно се преселивме во нов стан на Рузвелтова 37! Тука живееме веќе една недлела…“,[2] а јас, иако таму одам често, не ги видов. Фотографирам и во тоалетот влегува коавторката со двајца пријатели на кои им го објаснува проектот. Потпрашувам и јас, потпрен на вратата на машкиот тоалет. Прилично несекојдневна и комична, но интересна и суштинска за проектот ситуација. Подоцна и со двајцата автори започнав разговор, иако тоа не го практикувам често. Ми беше важно да дознам дали навистина живееле, кога, како… Веднаш им кажав дека во 1998 не успеавме да го направиме проектот на Златко Трајковски – Хинки: целосно да му ја преселиме неговата приватна соба од станот во кој тогаш живееше во галеријата „CIX“ на Сорос центарот за современи

183


PROVINCA

184

уметности, кај Идадија, над денешната кафеана „Кај Перо“. Идејата беше тој буквално да живее 15 дена во галеријата. За жал, иако камионот за транспорт беше договорен, Трајковски се откажа. За малку неостварени проекти во мојата кариера ми е криво, но за овој ми е особено: навистина ми беше важно да го направиме. Еве, по 16 години, некои уметници се решија да го направат. Во основа, на крајот нивниот проект заврши само како фотопроект, иако (само) ноќевале повеќе дена во кафулето.

Сабота, 31 декември, 5:24.

Главниот проблем со кој се соочиле и за што немале доволно храброст е – буквално да живеат во тој простор. Извесните сомнежи како тоа ќе функционира во опкружување на дневната шема на кафулето со „бизнис ориентед“посетители, ги натерале да се откажат од таа идеја, ми признаваат. Морав да им кажам и им кажав дека тоа е најголемата грешка којашто ја направиле: уметникот, меѓу другите има и просветителска и еманципаторска задача. За возврат ми одговорија дека е ова само почеток и дека во следните етапи од проектот „ќе одат до крај“. Останува да го посведочиме тоа. А дотогаш во „Концепт“ остануваат среднофроматните фотографии кои се на работ на инсценирани композиции кои ги поттикнуваат и љубопитноста и воајеризмот на посетителите – да се ѕирне во еден атипичен простор во кој се случува нешто уште поатипично; да се ѕирне во ојавнувањето на приватното.

2017.

Морис фати една гранка и не ми ја дава. Маската му виси околу врат. Легнат на сувата трева ми при’ржува шегобијно кога ќе му пријдам. Го вадам мобилниот и му покажувам, скоцкан од студот: „Еве, види, убаво пишува: ’-3° C‘, ама пишува и ’Feels Like: -12°‘! Ајде, идемо!“. Тој, со бундата на него, ме погледнува, срипува и наместо кон дома, се стрчува назад кон „Илинденска“. „А-а, ќе видиш ти од утре, од 1 јануар: нова година – нова шема!“ Што да се прави со и во годината која доаѓа? По ова прашање Фејсбуковци се поделени. Едни песимистички децидно тврдат дека таа ќе биде уште полоша од 2016, а другите оптимистички веруваат во „промените“ кон подобро. Третите посакуваат здравје, љубов, среќа и по некој денар, ако дојде. А јас? Па, со помислата дека оваа година од седумтемина заминати од мојот живот (за кои пишував во статусот од 1 август) ми се врати само парот со кој ме врзува децениско пријателство, дека расчистив со повеќето луѓе и работи кои ми причинуваа мачнина и неубавина и дека за догодина ми останува оној баксузен број 13 на статуси кои треба да ги допишам и да го затворам овој проект, и не сум баш нешто позитивен, но… Од сите ѕвездочатци појавени деновиве, на крајов на годинава, јас му поверував на едно момче кое беше гостин во „Будење со


PROVINCA Јулија“. Будната Јулија веднаш го праша: „А 2017?“ Момчето насмеано почна да објаснува: „Со 2016 завршува циклусот од 9 лоши години и таа, како и секој крај, во себе го собира најлошото, најнеубавото, та затоа мора да се заврши со него. Со 2017 започнува нов циклус и годината е погодна за нови нешта: нова работа, нови успеси на личен план, нови љубови…“ Ееех … 2017! Навистина не знам како ФК „Вардар“ дошол до мојата адреса, во согласност со мојата незаинтересираност за фудбал (освен за Светското првенство во 2014), но ова е најоткачената честитка која сум ја добил во сандачето, воопшто... [1] https://www.facebook.com/events/183... [2] https://www.facebook.com/events/232... [3] http://arhiva.aica-macedonia.org.mk/... [4] На изложбата учествуваат: Томе Аџиевски, Антони Мазневски, Благоја Маневски, Станко Павлески, Исмет Рамиќевиќ и Јован Шумковски. Референци: • Вилиќ, Небојша (прир.) (2001) Уметникот и општествената стварност. Скопје: 359°. • Неделковска, Лилјана (2002) Опасни врски. (каталог) Скопје: Музеј на современата уметност. • Чанкуловска-Михајловска, Маја (2016) Идентитети: Страхил Петровски. (каталог) Скопје: Страхил Петровски. Фотографии: Н. В. [31 декември 2016]

Авторот на есејот, Небојша Вилиќ, е историчар на уметноста и критичар, редовен професор по Историја на уметност на Факултетот за драмски уметности и на Факултетот за ликовни уметности при Универзитетот „Св. Кирил и Методиј“ во Скопје, Македонија.


PROVINCA

Recenzija knjige

Petkov ples kanibalov ali kanibali so med nami Milan petek levokov Recenzija Robert Titan Felix

Durkheim na nekem mestu zapiše, da bi družba morala biti »permanenten plebiscit«. To ne moremo razumeti drugače, kot da naj vsako novo vprašanje v družbenem prostoru pretresemo z ozirom na vsako vključeno individualnost, ki jo vprašanje zadeva. Po tem goreče hrepenimo, »nelagodni v kulturi,« rečeno s Freudom. A si tega prav toliko tudi ne želimo. Nočemo. Kajti individualnost nas meče iz varnega sveta privajenosti na nevarna področja neznanega. Na bojna polja tveganja. In protagonisti tistih novel Milana Petka Levokova, ki za trenutek stopijo iz okvirov in okovov svojega sveta, stopijo na odprto po lastni izbiri, že

trenutek za tem pa tudi pobegnejo nazaj domov, a zunanjemu svetu vendarle hudomušno in pritrjujoče pomežiknejo pred pobegom. Novelistično zbirko PLES KANIBALOV odlikuje družbeno kritična ost, a z izostrenim občutkom za posameznika tako na eni kot drugi strani obravnavane problematike. Novele ne sodijo, ampak se skušajo vživeti tako v tegobe vpreženih v družbeni pogon (a tako deležnih razpoložljivih časti, ugledov in dobrin), kot tistih na drugi strani. Ne razsojajo, ampak odražajo kompleksnost tematike, ki jih slikajo. Na zanimiv način pa so predstavljene tudi strategije »inovatorjev«. V ameriških analizah

187


PROVINCA delikventnosti zasledimo zanimiv termin: »inovacije«. Drugačni pristopi do družbenih dobrin, ki nam sicer ne bi bile dostopne po legalnih, ali vsaj običajnih, poteh, so hudomušno in domiselno poimenovane »inovacije«, in v začetnih novelah naletimo na kar nekaj domiselnih »inovatorjev,« ki so tudi teritorialno postavljeni na obrobna družbena področja, in priznati moramo, da razumemo protagoniste, ki po srečanju z njimi na kaki svoji ekspediciji na neznane, svobodne teritorije, nemudoma ucvirnajo domov. Inovatorji pa praviloma ostanejo nekaznovani, in to preprosto zato, ker jih nobena »žrtev« noče prijaviti, kajti vsaka od teh travmatičnih izkušenj, ki so ji izpostavljeni, žrtvam po eni strani odpira potlačena lastna brezna, in predvsem prikrivano v njihovih lastnih življenjih, kar bi lahko ob pretresanju vzrokov in povodov prišlo na dan in ogrozilo njihovo družbeno podobo, ki je vsekakor pomembnejša od bolečine, ki se jo pač da prenesti, po drugi strani pa iščejo drugačen razlog, zakaj se je to moralo zgoditi ravno njim, kot banalno dejstvo, da so bili preprosto ob nepravem času na nepravem mestu (a ob najbolj pravem času na najbolj prikladnem mestu za inovatorja seveda). Ni tako enostavno priznati, niti samemu sebi ne, da obstoj ni nič drugega kot naključno sosledje dogodkov, razpetih med vrženostjo v svet in končnim izbrisom, in da nič v vmesnem polju nima dodane vrednosti, niti njihova lastna travmatična izkušnja ne. Drugo plast novelistične zbirke predstavljajo novele, ki imajo »mitičen« pridih, obenem pa so na domiseln način umeščene v sodobnost, in osredotočene na izpostavljenost človeškega obstoja v manj ugodnih okoliščinah in na manj ugodnih področjih, v katerih veljajo malo drugačna pravila in so preživetvene strategije posameznika in družbe kot celote nekoliko bolj »trde«. A zato se nam še ni treba klanjati naši lastni kulturi ter varnemu, uspešnemu, lagodnemu, in kar je še takega, svetu, ki je zrasel v enem samem delu sveta kot rezultat na razsvetljenskih premisah utemeljenih projektov, kajti svet, ki nam varnost zagotavlja, nemalokrat zahteva, da mu služimo nekoliko preko meja tega, česar smo deležni, kajti ni sveta, v katerem nekateri ne bi bili deležni več, drugi, ki naj bi prvim dolgovali ugodnost lastnega preživetja, pa naj na oltarjih krvoželjnih bogov, ki skupnosti zagotavljajo preživetje in blagostanje, pustijo dušo in telo. Oblastna razmerja naslovna novela pokaže na precej neposreden način. Drugi je pač vedno samo tisti, ki ostane onstran, ali v svetu, ki je onstran že sam po sebi ali pa onstran v svojem lastnem svetu, kar je od vseh morda še najmanj ugodna varianta. Prenekateremu bralcu bo ravno ta del knjige najbolj sedel, pa najsi zaradi zgodbe Če te nekega dne pokliče, v katerem je na izvrsten način prepreden ojdipski motiv z motivom odraščanje v simbolni izrazitvi; najsi zaradi zgodbe V noči polne lune, ki nas na prvo žogo navda z odporom, ampak če bolj pozorno prisluhnemo protagonistu – katerega perspektiva odmeva v glasu personalnega pripovedovalca –; si moramo priznati, da so moralna načela odvisna tudi ali pa celo

188


PROVINCA delikventnosti zasledimo zanimiv termin: »inovacije«. Drugačni pristopi do družbenih dobrin, ki nam sicer ne bi bile dostopne po legalnih, ali vsaj običajnih, poteh, so hudomušno in domiselno poimenovane »inovacije«, in v začetnih novelah naletimo na kar nekaj domiselnih »inovatorjev,« ki so tudi teritorialno postavljeni na obrobna družbena področja, in priznati moramo, da razumemo protagoniste, ki po srečanju z njimi na kaki svoji ekspediciji na neznane, svobodne teritorije, nemudoma ucvirnajo domov. Inovatorji pa praviloma ostanejo nekaznovani, in to preprosto zato, ker jih nobena »žrtev« noče prijaviti, kajti vsaka od teh travmatičnih izkušenj, ki so ji izpostavljeni, žrtvam po eni strani odpira potlačena lastna brezna, in predvsem prikrivano v njihovih lastnih življenjih, kar bi lahko ob pretresanju vzrokov in povodov prišlo na dan in ogrozilo njihovo družbeno podobo, ki je vsekakor pomembnejša od bolečine, ki se jo pač da prenesti, po drugi strani pa iščejo drugačen razlog, zakaj se je to moralo zgoditi ravno njim, kot banalno dejstvo, da so bili preprosto ob nepravem času na nepravem mestu (a ob najbolj pravem času na najbolj prikladnem mestu za inovatorja seveda). Ni tako enostavno priznati, niti samemu sebi ne, da obstoj ni nič drugega kot naključno sosledje dogodkov, razpetih med vrženostjo v svet in končnim izbrisom, in da nič v vmesnem polju nima dodane vrednosti,

Recenzija Maja Novak

Ples kanibalov Milana Petka Levokova je šarmantno zlitje srhljive imaginacije iz najhujših nočnih mor Stephena Kinga, pisateljeve občutljivosti za stiske iz najhujših mor naše stvarnosti, in tistega je ne sais quoi, zaradi česar je Petek Petek in zaradi česar je ta vsestranski avtor tako priljubljen pri slovenskih bralcih. Morda je posredi to, da nikoli ne obsoja, temveč vedno razume; morda to, da je s srcem pri stvari pri najmanjših podrobnostih svojih kratkih, a velikih zgodb; morda je posredi način, kako v najtemnejše kotičke tega, kar opisuje, vnaša svetlobo človeškega dostojanstva.

189


PROVINCA

The Abstract Woman Saint An Interview with Keti Mavropulu

186


PROVINCA In this issue, “Provinca” has the pleasure to introduce her respected readers with Keti Mavropulu from Skopje, Republic of Macedonia – graduated historian of art and mosaic artist. We discovered Kety’s marvelous mosaic pieces unexpectedly, thanks to the television broadcast dedicated to her oeuvre in the show “People and places” [“Lugje i mesta”] on Telma TV channel. The search for her on the social networks was fruitful and we have managed to contact her. Our admiration for her works and character deepened by time, reaching its peаk when she accepted to donate one of her pieces for the poetry event organized by ULK “Denicija” – Faculty of Education in Bitola, within the BITFST 2015. Unfortunately, her piece was stolen the same evening, but the incident has only reinforced the claim that her mosaics are not only unique but fascinating as well. The joy of “Provinca” is immense because this artist has agreed to find time and answer some of our questions regarding her work. In the interview for the Telma TV show, you say that your favorite art is sculpture, yet, you have been making mosaics. Could you tell us why you have chosen the mosaic art? How did you learn to make mosaics? Yes, in the interview for the Telma TV show I say that I am in love with the art of sculpture, with the postmodern sculpture especially: objects, installation art, and art intervention in space. Mosaic is a technique of arranging small pieces of natural stone, glass or terra cotta together in various ornaments and paintings. The so called “combined technique” I have been using contains wood as a base, and metal, wire, beads, wax colors applied on the surface; the principle of arranging them

together reminds one of mosaic, although it is not a classic mosaic. Could you tell us something more about your love for sculpture and where it originates from? How tight is it related to your grandfather, the sculptor and his? The artistic talent has been running in my family for several generations; my grandfather, his brother, my father, my sisters… My grandfather’s brother was an amateur sculptor in the beginning of the past century, maybe he is the very ancestor that I have inherited my love for sculptures from. Which are the tools in your working environment that you find most necessary and

191


PROVINCA impossible to work without on mosaics?

Kety: Many times I amusingly point out that dentists and I use the same tools. For the sake of precise application and arrangement of the tiniest spherules of metal, especially the iron granules, I use a probe with magnetic head, whereas for the images of the mosaics I find most necessary the pliers, various forceps, dental spatulas, tongs, the two component adhesive and the resins. To what extent do you depend on your home atelier when you are working? Could you also create in an external setting? Are there objects or things that have to be present in your working environment to make it inspiring for you? The working environment is very important for my creation. It is my home atelier; it is a large working space crowded with small boxes and small bottles full of tiny pieces of metal, beads, wires, cooper tapes, glue, resin, wax colors, and trays with my working tool, sketches, drafts, books... It is the source of tremendous inspiration and the space where my creativity comes to light. Yet, I have never worked in external settings. The only experience of working in an external setting was my participation at an art bazaar organized by the Netherlands Embassy in Skopje, where I was to show the whole process of creating my mosaic. How would you define your style of composing mosaics? Are there any mosaic artists that you look up to?

192

My combined technique is unique, primarily because of the material and the way I apply it. So far, I haven’t met anybody who does anything similar. Have you ever tried to make a classic mosaic? No, I haven’t, but one can never tell, one day I might. Your works have been displayed in many art-selling galleries. Have they ever been displayed at an art exhibition either an individual or a collective one?

I have had several invitations to have individual and collective exhibitions, but I have not been able to accept any. At the time, the number of my mosaic works was not enough. Let me explain, the creation of a single mosaic is a process which takes a week, two, even more. When you are working on mosaics that have already been ordered and you have a deadline, you simply don’t have the time to make an additional sample of each motif at a time and thus prepare yourself for exhibition. But one day I will, for I would really like to have an individual exhibition of my works. Who are the people who buy your mosaics? Have your mosaics crossed the Macedonian borders?

I have done an analysis of this and noticed that the buyers of my works are people of all generations. They are intellectuals who love art, culture, creativity, books, and travelling. Out of 700 mosaics, that I have made to date,


some 80% have crossed the Macedonian borders. I am happy to say that they are now all over the world. Have you ever received any oral or written acknowledgement from art critics, artists or art-and-culture institutions in Macedonia or elsewhere?

Yes, I have. Many of my colleagues, curators, art critics, and people working in art institutions in Macedonia have praised my works and it means a lot to me. Do you ever experience any creativity blockades and how do you overcome them?

Yes, sure, there are times when it happens. I overcome these crises by engaging myself in other activities such as travelling, reading books, watching movies, meeting friends and relatives. We live in a society of mass production and the changes of the trends occur overnight. Do these oscillations affect the interest of those who love your art and artworks? Do these oscillations affect your zest and your inspiration?

These changes of the trends do not produce oscillations in the interest that people have for my mosaics. I have been working for 15 years already and yet have never had any problem in touching the heart of true lovers of this type of art. In fact, it is my creativity and those people who both motivate and inspire me to new mosaics and new motifs.

199


194


PROVINCA Does the global society, which experiences outrageous turmoil both on the political and the economic stage, and causes existential crisis, need art at all? Do artists get any reward for the works made with their two hands, for their own spirit and mental system? Could you explain how do you see yourself in this aspect?

It definitely does; however, I can speak for our country only. We live in a time of a reduced purchasing power of the citizen. The citizen cannot afford artworks at all. This situation has a great impact on the artists and the selling of their art pieces. Economic crises are not something new. They have always been present throughout the times. Many artists created and died in poverty, but this did not influence their art. In other words, work keeps the artist moving on, both spiritually and mentally. Work moves me on, too. When I am not working on my mosaics, I turn to something else related to culture. For instance, I have been engaged in work with children for several years: organizing interactive meetings and workshops to stimulate their artistic affinities. I also work on two projects for bringing the classic music closer to the younger generations in Macedonia: “Be cool and listen to the classics” [“Bidi kul i slušaj klasična muzika] and “We grow up with the classic music” [“Rasteme so klasikata”]. The first project is implemented in cooperation with the students and graduates from the Faculty of Musical Art [FMU]. The latter engages Macedonian preschool children.

What makes an artwork complete, bearing full expression with the idea/message successfully communicated? It is what the artist gives unselfishly; you see, a piece of art takes a lot of time, it requires work and knowledge, techniques and inspiration, it elicits emotions, various states of the spirit and mind… PrCould you describe the role of the Macedonian artist in the Macedonian society? I would say it is an ungrateful role. In the Macedonian society, kitsch and trash have been present in all spheres of life, especially in the art, and I have to say – for a long time. The real values and the artists, who have something to give, are marginalized. The state simply does not have understanding for them, thus the culture, in general, is in a difficult situation. Does the artist feel lonely? Is the Macedonian artist lonesome? To what extent is loneliness necessary and useful for the creation process? How much and when is it harmful? The artists make an interesting category of people. I cannot say that they are lonesome, although the public seems to perceive them as freaks. It is not about loneliness; on the contrary, it is about feeling fulfilled and content in their imaginary world in which various ideas for their art get born. In the creative zest, the artist needs to be alone and to create; however, too much loneliness is surely

195


PROVINCA harmful because the man is a social being primarily, i.e., destined to communicate and socialize with others. Is there anything you don’t like in the world of art? Do you think that the Balkan states support and promote their artists sufficiently?

Kety: I do not like the banality that art over the world is dragged into. We act as if we used up all our ideas and had art trapped in the middle of the past century. As if all possible combinations were made and that’s it. Now, all we can do is waiting for the time to come to return to the roots and beginnings ‌ Do you think that the government should give any or more funding to the arts?

Kety: The government should undertake various activities and provide conditions for us to be able to create and to sell our works of art and not to make the situation even more difficult. Our situation is difficult enough and the government does not do anything to support our work financially on a regular basis. Which are the most frequent topics you address in your mosaics? What inspires you to these topics?

Kety: The most frequent topics are in fact various Byzantine ornaments, abstract icons and saint women, ethno-motifs, geometrical ornaments, crosses, copies of mosaics and icons. I am inspired by the medieval art, folklore, modernism and my mosaics are a synthesis of all these.

196


PROVINCA Is there a particular mosaic among all those you have made so far that you like most for some reason? Kety: Yes, there is. It is “The abstract saint

woman” [“Apstraktnata svetica”] and all of the versions I have made it in so far. Is there a topic you would like to present in your mosaics, yet, only a daydream of yours?

Kety: Well, yes; maybe the final and sublimed version of “The abstract saint woman” [“Apstraktna svetica”].

What are your professional goals and aspirations?

Kety: I want to keep working on my mosaics, to enrich my oeuvre with new motifs, to work on enhancing my artistic skills, to continue working on both projects I have mentioned. I expect the first fruits within a couple of years; if we want to sow the seeds of something valuable in the minds of our children we have to work with them while they are still children. English translation: Violeta Janusheva Proofreading: Stela Boslikovska, Maja


PROVINCA

АПСТРАКТНАТА СВЕТИЦА ИНТЕРВЈУ со КЕТИ МАВРОПУЛУ

Во овој број, на почитуваните читатели на „Провинца“ им ги претставуваме ликот и творештвото на Кети Мавропулу од Скопје, Р. Македонија – дипломиран историчар на уметност и уметник, изработувач на мозаик. Моето прво откривање на извонредните дела на Кети се случи ненадејно, благодарение на телевизиската емисија на „Телма“ „Луѓе и места“, посветена на нејзиното творештво. Благодарение на Интернетот и на социјалните мрежи, веднаш воспоставив контакт со неа. Воодушевувањето беше големо кога Кети прифати да донира едно од своите дела за литературниот настан во организација на УЛК „Дениција“ – Педагошки факултет – Битола, во рамките на БИТФЕСТ 2015. За голема жал, делото беше украдено истата вечер, што уште повеќе оди во прилог на тврдењето дека нејзиното творештво не само што е уникатно туку и маѓепсува. Радоста на „Провинца“ е неизмерна што Кети ни излезе во пресрет да најде слободно време и да одговори на некои од нашите прашања во врска со нејзините творби 198


PROVINCA

199


PROVINCA

200


PROVINCA Во интервјуто за „Телма“ кажавте дека сте повеќе наклонета кон скулптурата, па, сепак, сте се определиле за мозаик. Можете ли да ни кажете зошто од сите уметности одбравте да работите токму мозаик? Како научивте да работите мозаик? Да, во интервјуто за ТВ „Телма“ кажав дека сум повеќе наклонета кон скулптурата, можеби повеќе кон постмодерната скулптура, преку објекти, инсталации, просторни интервенции. Мозаикот претставува техника на редење природен камен или стакло, керамика во разни орнаменти или слики. Мојата т.н. „комбинирана техника“ во себе содржи дрво како подлога, метал, жица, монистра, восочни бои, а принципот на редење потсетува на мозаик иако не станува збор за класичен мозаик. Можете ли малку повеќе да ни кажете за Вашата љубов кон скулптурата и од каде таа потекнува? Колку е таа тесно врзана за скулпторскиот лик и творештвото на Вашиот дедо? Уметничката жичка во моето семејство се провлекува веќе неколку генерации, сите почнувајќи од мојот дедо, неговиот брат, татко ми, моите сестри... Братот на мојот дедо аматерски изработувал скулптури на почетокот на минатиот век, можеби оттука и мојата љубов кон скулптурата. Кои се оние алати во Вашиот простор без кои не би можеле да замислите да правите мозаици? Многу пати на шега имам напоменато дека јас и стоматолозите користиме ист алат за работа. За да можам прецизно да ги нанесам малите парчиња метал, посебно железниот гранулат, користам сонди со магнетизиран врв, додека пинцетите, разните спатули, клешти, двокомпонентни лепила и смоли се дел од моите алати и материјали за изработка на сликите. Во која мера Вашето творење е врзано за Вашето домашно ателје? Можете ли подеднакво да творите во надворешни услови? Постојат ли предмети или нешта кои мора да се присутни во Вашиот работен простор за тој да дише со инспирација? Работниот простор е многу важен дел во моето творење. Тоа е моето домашно ателје, место со голема работна површина преполна со кутивчиња и шишенца со ситни парчиња метал, монистра, жици, бакарни ленти, алатот за работа, лепила, смоли, восочни бои, хартии со скици, книги. Тука доаѓа до израз мојата креативност и тоа е неисцрпен извор на инспирација. Досега не сум творела во надворешни услови, освен за потребите на едно мое учество на базар под покровителство на Холандската амбасада во Скопје, каде практично морав да покажам како се раѓа една моја слика.

201


PROVINCA Како би го дефинирале Вашиот стил на изработка на мозаици? Постојат ли уметници кои работат мозаик на кои Вие сте се угледале? Мојата комбинирана техника е уникатна, пред сè поради материјалот што го користам и начинот на кој тоа го правам. Досега не сум видела некој да работи нешто слично на моите слики. Дали сте се обиделе некогаш изработите класичен мозаик?

да

Не, не сум се обидела да изработам класичен мозаик, но не се знае можеби ќе го направам и тоа. Вашите дела биле изложени во продажни галерии, но дали биле и дел од уметничка изложба – било индивидуална или колективна? Имав неколку покани за индивидуална и колективна изложба, но не успеав да одговорам на поканите, бидејќи во ниеден момент не располагав со поголема продукција на моите дела. Да појаснам, изработката на една слика е процес кој трае недела, две, но и повеќе. Кога работите веќе порачани слики и сте ограничени со временски рок, едноставо немате време да изработите по еден примерок од секој мотив и да се подготвите за изложба. Имам желба за индивидуална изложба и секако дека еден ден ќе го направам и тоа. Кои се луѓето што ги купуваат Вашите

202

дела? Дали Вашите творби ги преминале границите на Македонија?

Во една моја анализа на пазарот имам забележано дека моите слики ги купуват и младите и средната и постарата генерација, тоа се луѓе интелектуалци, љубители на културата, уметноста, креативноста, книгите и патувањата. Од мојата севкупна продукција која изнесува преку 700 слики, 80% ја преминале границата на Македонија. Нема континент каде не отишле, на мое огромно задоволство! Сте добиле ли било усни или писмени признанија од критичари, уметници или институции во Македонија и надвор од Македонија? Да, имам добиено усни признанија од мои колеги, кустоси, ликовни критичари, вработени во уметнички институции во Македонија, кои многу ми значат! Ви се случуваат ли креативни блокади и како ги надминувате?

Да, секако, има и такви периоди, кои ги надминувам со други активности, патувања, книги, добар филм, дружење со пријателите, со семејството. Живееме во општество на масовно производство со промени на трендови кои се случуваат преку ноќ. Дали тоа создава осцилации во интересот на љубителите на уметноста и ракотворбите? Дали тие осцилации влијаат врз Вашиот


209


PROVINCA

204


PROVINCA полет, врз Вашата инспирација?

Промената на трендови, конкретно за моите слики, не создава осцилации во интересот на љубителите на уметноста и ракотворбите. Ги работам овие слики веќе 15 години и во ниеден момент не сум имала проблем да допрам со нив до вистинските љубители на овој вид уметност. Токму тие и мојата креативност ми даваат полет и инспирација за нови слики и нови мотиви. Дали на глобалното општество, кое искусува невиден тремор од политички, па и од економски и егзистенцијален карактер, му е потребна уметноста? Дали уметникот има придобивка за творбите произлезени од неговите две раце, за својот дух и ментален систем? Каде и како гледате на себе во тој поглед?

Дефинитивно! Но јас можам да говорам за нашата држава. Живееме во време на намалена економска моќ на граѓанинот, кому многу малку му останува во месецот да одвои средства за уметност. Да не речам дека воопшто не му остануваат средства. Тоа веќе подолг временски период се одразува врз уметниците и врз продажбата на нивните уметнички дела. Економски кризи низ историјата имало и ќе има, многу уметници твореле и умреле во најголема беда и сиромаштија, но сето тоа во ниеден момент не се одразило на нивната продукција на уметнички дела. Едноставно работата ги одржувала и духовно и ментално. И мене ме одржува

205


206


PROVINCA работата. Кога не работам на моите слики, работам повторно нешто поврзано со културата. Еве, последните неколку години својата креативност ја насочив во работа со деца, организирајќи интерактивни дружења и работилници, сè со цел да ги поттикнам нивните уметнички афинитети. Работам на два проекта за приближување на класичната музика до младите во Македонија: „Биди кул слушај класика“ и „Растеме со класика“, едниот со студенти и дипломци од ФМУ, а другиот со деца од претшколска возраст. Што е она што делото на уметникот го прави целосно, комплетно, завршено и искажано?

Тоа е она што уметникот несебично го дава од себе. Во едно дело се преточени часови и часови работа, знаење, техники на работа, инспирација, емоции, различна духовна и ментална состојба... Каква е улогата на македонскиот уметник во македонското општество?

Незавидна би рекла! Кај нас веќе подолг период владејат кичот и шундот во сите домени на живеење, а посебно во уметноста. Оние вистинските вредности, уметниците кои имаат што да дадат, се на маргините, државата едноставно нема разбирање за нив, па културата општо ни се наоѓа во една тешка ситуација. Дали уметникот воопшто е осамен? Дали македонскиот уметник е осамен? Колку е осаменоста потребна и корисна за творењето, а колку и кога таа штети?

Уметниците се интересна категорија на луѓе, не можам да кажам дека се осамени иако на околината им изгледаат како чудаци. Не станува збор за осаменост, туку за голема исполнетост со себе, вчауреност во себе, во својот имагинарен свет каде се раѓаат идеите за многу големи дела. Во својот креативен занес, уметникот се осамува и твори, сè што надминува одредени граници на осамување, секако дека штети, бидејќи човекот пред сè е социјално суштество, предодредено да комуницира и да се дружи. Што е она што не ви се допаѓа во светот на уметноста? Дали сметате дека државите на Балканот доволно ги поддржуваат и промовираат своите уметници?

Не ми се допаѓа баналноста во која е втурната уметноста во светот. Како да се истрошија сите идеи, таа застана негде во средината на минатиот век, се направија сите комбинации и толку. Сега ни останува да чекаме повторно враќање на корените, на почетоците... Дали сметате дека уметноста и ракотворењето треба да бидат повеќе или воопшто редовно финансирани од државата?

Државата треба со низа мерки да ни створи услови да можеме да работиме и да ги продаваме

207


PROVINCA своите дела, не да ни ја отежнува ситуацијата која нималку не е лесна. А за некое редовно финансирање од државата воопшто не станува збор! Кои се најчестите теми што ги обработувате во своите мозаици? Што Ве инспирира во тие теми?

Најчести теми се: византиски орнамент,

Провинца: Од сите Ваши дела, постои ли некое кое Вам Ви е најмило од некои причини?

Да, тоа е „Апстрактната светица“ во сите нејзини верзии кои ги изработувам. Постои ли тема за која сè уште само сонувате да ја претставите? Крајната сублимирана верзија „Апстрактна светица“, можеби!

на

Кои се Вашите професионални цели и стремежи?

Да продолжам да работам на моите слики, да ја збогатам продукцијата со нови мотиви, да работам на себе и својот уметнички потенцијал, паралелно да продолжам да работам на двата проекта, за кои веќе зборував погоре. Ги очекувам првите ефекти веќе по некоја година, бидејки ако сакаме нешто да всадиме кај нашите деца мораме со нив да работиме уште додека се мали.

апстрактните икони и светици, етномотив, геометриски орнамент, крстови, копии од мозаици и икони. Ме инспирира средновековната уметност, фолклорот, модернизмот. Моите слики се синтеза на сето тоа.

208

За „Провинца“ интервју спровеле: Стела Босилковска, Маја и Виолета Јанушева Лектура на текстот: Виолета Јанушева


77


210


PROVINCA

Saša Stojanović jedan od najuglednijih leskovačkih i srpskih pisaca s kraja XX i prve decenije XXI veka. Saša Stojanović je rođen 14. marta, šezdeset i

pete... u Prištini. Završio je Fakultet veterinarske medicine.

Osnivač je ,,Scene exclusive’’ u Narodnom pozorištu u Leskovcu i jedan je od autora Strategije razvoja južne Srbije u okviru projekta UNDP-a. Urednik je časopisa „Think Tank Town“ i direktor Festivala književnosti „Think Tank Town“. Član je češkog PEN kluba. Autor je pet romana: „Krvoslednici“ („Filip Višnjić“, Beograd, 2003), „Manchester City Blues“ („Filip Višnjić“, Beograd, 2006), „Var“ („Filip Višnjić“, Beograd, 2008. i „Albatros plus“, Beograd, 2009. godine; „Zalihica“, Sarajevo, 2012), „Poslednji dan Boga Saturna“ („Albatros plus“, Beograd, 2013, drugo izdanje 2014), „Put za Jerihon“ („Albatros Plus“, Beograd, 2015). Objavio je knjigu pripovedaka „Tačke topljenja“ („Albatros plus“, Beograd 2011), zbirku kolumni „Svežnjevi i sužnjevi“, objavljivanih u

listu Danas (Festival književnosti „Think Tank Town“, Leskovac i „Službeni glasnik“, Beograd 2012) i drugu zbirku priča „Priče o kraju“ (autorsko izdanje/ Albatros plus, Beograd 2016). Više puta je nagrađivan na konkursima za kratku priču („Laza Lazarević“, „Milutin Uskoković“, „Ulaznica“, „Književna reč“, „Nagrada NB Bor“ itd.). Objavljivao je u časopisima Koraci, Ulaznica, Polja, Gradina, TFT (Teatar, film, televizija), Međaj, Naš trag, Literarni otisak, Naše stvaranje; Život, Odjek i Novi izraz (Sarajevo); Most (Mostar), Zarez (Zagreb), Tvář i Literárni noviny (Prag), Porta Balkanica (Brno). U ovom broju PROVINCE predstavljamo njegov roman „VAR“ kroz poglavlje „Sanjam“ u prevodu na italijanskom i na engleskom jeziku. Roman „Var“ – po rečima Milana Vlajčića, poznatog novinara i knjižebnog kritičara (NIN, Beograd), „... po dramskom sklopu je ratni oratorijum iskazan u tridesetak ispovesti

211


PROVINCA nesrećnih junaka koji su se prisilno zatekli u Miloševićevom pohodu na Kosovo, i odande se vratili sa krvavim ranama i teško zalečenim traumama“. Najvažnije o „Varu“:

• Prvo izdanje: „Filip Višnjić“, Beograd, Srbija, 2008. (uži izbor za NIN-ovu nagradu; najuži izbor za nagradu „Meša Selimović“ – Tuzla) • Drugo izdanje: „Albatros Plus“, Beograd, Srbija, 2009. • Treće izdanje: (za BiH i Hrvatsku), „Zalihica“, Sarajevo, Bosna i Hercegovina. (Nagrada za najbolju knjigu na Sajmu knjiga u Sarajevu, 2012; Nagrada za najbolju promociju na Sajmu knjiga u Sarajevu, 2012.). Češka Prevod na češki, 2010/11, „Svar“, preveo: Jan Doležal; izdavač: „Dauphin“ – Prag (Bronzana medalja „Jozef Jungmann“ za prevod godine u Češkoj; Otvaranje Sajma knjiga u Havličkovom Brodu, 2011; Otvaranje Sajma knjiga u Ostravi, 2012; Promocija na Sajmu knjiga u Pragu, 2014) Italija Prevod na italijanski, 2015, prevela: Anita Vuco; izdavač: „Ensemble Edizioni“ – Rim (Najčitanija knjiga izdavača „Ensemble Edizioni“ za 2015. godinu; Treća knjiga po čitanosti u Italiji, za 2015. Godinu; izvor: sajt „patrialetteratura“; promocije na sajmovima knjiga u Pizi i Rimu, 2015; promocija u Bračanu, 2015) Poljska Prevod na poljski, (objavljivanje prevoda sledi u aprilu, 2017), prevela Agnješka Žuhovska Arent; izdavač „Sarem“ – London, Prevodi u toku: • Velika Britanija: „Sarem“ – London, prevodilac Stela Bosilkovska (Stela Maja) • Španija: prevodilac Njanja Agamez Budući prevodi u pregovoru sa izdavačima: • Makedonija, prevodioci Violeta Januševa i Stela Bosilkovska (Stela Maja) • Rusija, prevodilac Irina Antanasijević. Stela Boslikovska, Maja Prilog pripremljen uz saradnju pisca Foto: Arhiv Saša Stojanović

212


PROVINCA

213


PROVINCA

214


PROVINCA

Novel

WAR Saša Stojanović Translation: Stela Boslikovska, Maja Dreaming I am dreaming and I see horses galloping along wide imperial roads; from their open nostrils white stream is gushing. As if awake, I hear hoof beats along the cobbled roads and their parade horseshoes echoing far away. There is a Viennese officer, with nothing but a sable fur coat over his naked body, running away from the bedroom of a lustful Hungarian countess, leaving her unsatisfied for the first time and frantically spurring the two stallions which are furiously pulling a stolen earl's carriage decorated with crest. Đura Horvatović is the name of the man who is frantically whipping the fast stallions, and he is my ancestor. All his fortune is placed on his long and elegantly sculpted fingers: golden rings studded with precious gemstones – gifts from noble ladies who have adored him. In the back compartment of the coach are his two English pointers that he has quickly picked up from his room rented in the quarter near the guardians’ barracks: gift for the court of Obrenović, the new dynasty which has summoned the Austro-Hungarian officers of Serbian origin to join their homeland’s army. With one hand he is firmly holding the pistol and the sword drawn out on the seat next to him; with the other – with the reins tightly wrapped around the wrist lest he should fall asleep, he is tugging the bridle bits soaked with the blood of the irate studhorses. As the winter wind chills his face, he is sure of one thing only: the time of silence has ended. Forever! The dream takes me to Dena’s Stoyan, a Leskovian landed nobleman; he is blankly staring into the fire that is consuming all his shops and coaching inns by the river of Veternica; those supposed to fight the fire are only building it up; the expressions on their faces and their slow movements while lazily pumping water from a fire engine say “He got what he deserved” and “He wouldn’t even look at us, then why rushing at all?”

215


PROVINCA “I knew it…” – babbles the landowner wiping the forehead wrinkled with curves and carves of the memorized tally and lists of debtors, “… that one misfortune would follow another even then – when under the pressure of the aroma of the Plovdina and the taste of the Ružica wine, the largest barrel of ten thousand litres gave up and the wine spilled down all over the floor because the iron hoops, 2 inches wide, broke apart, and the staves burst open like slices of a watermelon crashed against the top of the table at a holiday lunch; even then – when the wagons loaded with grapes – from the vineyards of my seventeen villages and from the other seventeen vineyards I was in charge of, couldn’t get to the wine cellar lying under half of the town then, now flooded with the nectar of the gods”. There was something important that my ancestor did not know: how far envy and jealousy can go and how deep hatred can burry one. He could not have guessed the imminent reforms of the rival dynasty by which the estates of all landowners who favoured the Obrenović would be given to an idiot. To a recalcitrant who would chop down all of his vine grapes to the last cane; the roots of every plant and every single thing reminding of the arrogant Stoyan were to be pulled up. Another dream follows: London and a courtroom in which barristers dressed in wigs and robes point their index finger at the ceiling decorated with the royal coat of arms and wave their papers at the judge. Mihajlo Bunić,

216


PROVINCA a merchant of Dubrovnik – presented to His Majesty's court as Michael de Bon, is trying to collect the money for the ship full of fine fabrics he had purchased in the East and sold to an English merchant for rough English cloth that has never reached the Ragusa port. He speaks perfect English, but is fully aware of the fact that a man who is his own lawyer has a fool for a client. This is the reason why a couple of months earlier – upon the advice of merchants who had had personal experience with the imperial “fair-play”, he went to the City of London and – holding a roll of documents necessary to file a lawsuit, knocked on the door of one of the best Square Mile lawyers. At that point, Sir Thomas More was just finishing his book, pondering the title. – What letters are these? – asked the legal representative his future client opening the roll of papers printed with an unusual alphabet. – –

Cyrillic, sir. Can you teach me the letters? he posed his next question to Bunić…

– With pleasure, Sir, – smiled the client – I only hope that in between my instructions in the language that you find unfamiliar and exotic, we shall find some time for my financial issues of interest as well! – Your instructions will be the fee for my service – startled at the question, the aristocrat stepped back from his artistic sentiments into reality, regaining the attitude of a serious lawyer – and now, may I know the real reason for your visit, please? While Mihajlo was recalling the dates of the promises made, the details of the agreement reached, the words of honour given by a gentleman swearing in all his honesty – a cheap but comprehensive list of fraud indicators, the English nobleman – who was attentively examining the contracts, inspecting the signatures on the bonds, dockets, and receipts, and comparing the credibility of the bills of exchange and the guarantees, suddenly moved aside the desktop heap of paper sheets filled with ink lines; with calligraphy letters, the first page on the top proudly displayed the one-word-title: "Utopia". At this point I am not even sure a dream can be so dark: night without moon; only the sounds of horses neighing and their shoed hooves echoing on the Herzegovina karst terrain; armed to the teeth, the Tanović brothers riding since twilight. No expression on their coarse faces but fatigue which deepens their wrinkles engraved like lines with chisel; this type of stone understands neither pain, nor sorrow, or pride and honour. It is a daybreak when they finally discern the Hidović family house in the distance, the final destination of their night ride. The eight brothers have recently found their only sister missing; evil and wagging tongues have informed them where to look for her. If she has run away by her own will,

217


PROVINCA

218


PROVINCA one bullet only will be shot – at her; if she has been abducted, there will be no timber or stone left from the house of those who have dared to steal from the most famous incantatory family. I hear the sound of the bolt handle striker being moved to the ready position, the horses getting startled at the riders’ tension, one can already see people behind the window pane running through the house and positioning the muzzles of their rifles into the loopholes. Deafening silence in the expectation of the first shot to be fired. – Enough with the blood shed – suddenly the eldest brother bellows and turns to the other riders – Enough! Sister – he shouts with his hands cupped around his mouth - Siiis! – Speak, Brother! – a female voice answers.

– Did they take you by force or by your own will? – My own! And I'm staying here!

Silence follows and feels like eternity; the horses – restless, just like the rifles from the windows and towers pointed with their muzzles at the newcomers.

– Well, then, may you be happy! – shout the horsemen and firing their Turkish pistols and dževherdar flintlocks into the air, they turn their stallions back heading for home – the house of Tanović family who have just learned what it feels like to forgive. “Is it worth to follow your dreams,” Kaja wonders over the heap of manuscripts of her late husband, Sima Bunić “or should one leave them behind to gradually lag” As of today – the very day when she buried her husband – nothing nice holds her to the theatre any longer. Boring bumpy trips from smaller provincial towns to larger ones; exhausting and difficult bar

219


PROVINCA gaining with the owner of the largest and most often the only tavern over the price of hiring it for the play performance; repeatedly writing the same text and painting the same themes on posters – probably a thousand times already, then hastily attaching them onto the walls of small stores and barber’s shops; providing tips for the kids who would walk the provincial alleys tirelessly announcing the theatre "in your town" – now all of that – meaningless – before the fact that she has already forgotten what it means not to be hungry and to have a roof over the head. No more wooden cart wheels, and no more rain persistently pouring down the metal poles of the canopy and the cart wooden sides brightly painted and labelled "Travelling Theatre ...". "The boards" onto which – she used to believe – life was bracketed with theatre, have lately turned into rotten beams which now separate those two. In the real world – where the cast lists are made by a second or third party – “the boards” – actually mean laboriously pushing tavern tables and kitchen desks to join them together into an improvised stage; hammering nails to keep the rope with the long, old, and dusty-heavy curtains tight; washing and mending stage costumes before and after transcribing Sima’s newly dramatized versions of "Zona Zamfirova” by S. Sremac; sticking back false moustache and beard which fell off just before stepping onto the stage and uttering the few words... "Disguise yourself!" – she whispers quoting Shakespeare while staring at one point and clutching Sima’s white paper now quite personalized with her ink handwriting – "Here come the disguised!" She feels at ease as she watches the fire consuming the crumpled sheets one after another – each manuscript crushed and now impossible to recognize let alone read, unaware of the fact that Voja – her husband’s nephew, that is, the son of Persa – her sister-in-law, stole the first manuscript he could get hold of, and hid it rolled under his coat. While Kaja is throwing the last sheets into the devouring flames, hysterically laughing and chanting the same phrase as if it were some kind of a mantra "Sire, the actors have arrived!” the little guy, hidden in the shed, strokes the cover of the manuscript and its title "Uncle Jovan". Voja, well-known among people under the nickname of his wife Sofija Horvatović – Beba, suddenly wakes up from a nightmare, dripping with sweat. Out of habit, he sprays a burst of asthma reliever into the mouth and takes a few drops of valerian with a sugar cube from the saucer on the bedside cabinet; then he stands up, takes off his night-cap and sleeping socks, and walks out onto the porch of one of the most beautiful houses in the Serbian ‘Manchester’. His anxiety has nothing to do with his mother’s hostile moods with her daughter-in-law: Persida, his mother, comes from the noble Bunić family, whereas his wife, coming from the city of Novi Sad, is merely a stranger in his family. It was, nonetheless, Sofija’s sister – Hristina, who he went to meet at the Officers’ Ball that evening, while in the Srem district, but destiny wanted Sofija to become his wife. No, he has

220


PROVINCA not been awakened by his recurrent dreams either, not by those replays of his past experiences of persistent head lice and the troubles with the cardboard soles on his military shoes – the two main reasons why he came down with severe typhoid and lost both heels during the retreat through Albania; oh, no, the only “recollections” of those ordeals have been that ‘tain’ loaf, hard as a rock, and the attacks of the Arbën gangs. Something else has awakened Vojislav Stojanović, the Central Post's chief executive: it was Maria’s hand which took him by his as soon as he set foot on the Thessaloniki port when getting off the ship from Corfu; the coffee and the tsipouro, which – on adding several drops of water, would turn white like milk; and the goat cheese, the olives, the moussaka dish for Sunday lunch; the bright mornings with an exquisite black-haired woman lying by his side… a happiness abruptly put to an end the night when they stopped him on his way out of the army camp and to her house with the Lavraki – his early morning catch to be served for dinner at her place. It was time for another mass butchery, one more that he would survive by sheer luck in the series of all.

That he would return for her right after the war was a promise he solemnly gave himself, thus giving his own life the meaning it had lacked; but it was a promise he would never fulfil. This must be the reason why he would keep dreaming about the Greek shores through the very end of his life. While strolling with her elder siblings around the Kujundžiluk Bazaar of Mostar and along the Neretva River, Kika – the seventh of the eight children of the Hidović family, is dreaming of flying in the wind, in the dress she has seen in a shop window of one of those famous Mostar stores so colourful and frequently praised in the traditional songs. Over the war and post-war years girls have found only two trends worth following: life and flared skirts of vivid colours. Thus, she has been greatly overwhelmed with the dress of her dreams lying on her bed; but her astonishment increases even more when her father takes her – dressed in this flared gift, on a trip to the seaside, for the first time in her life. The dress fits her as if tailored for her: its skirt folds and flares spread over the seat covering the twenty pounds of Herzegovian “škia” and “flora” tobacco that her father has taken to sell to the Adriatic fishermen. There is also as much salt – at those times more precious than gold itself, that he is taking back to Mostar to trade it for flour, oil, and meat necessary to feed his ten-member family...

Kika knows exactly what she is supposed to do during the long trip, that is, what she is supposed not to do – and sometimes the latter is much more important than the former: she has to pretend to be sleeping when the carabineers and soldiers with pheasant feathers in their hats or strange people with stars on the caps get on the train to check passengers and their luggage. Despite the right that the uniforms and the rifles give to those strict-expression faces, none of them would want to wake up and disturb a small girl sleeping in the corner of the wooden passenger seat, with

221


PROVINCA her head against the metal frame of the window in the second-class carriage. She could not have asked for anything more beautiful than this: the smell of the locomotive smoke around her and the spring colours tamed forever in the patterns on her dress; with her eyes closed tight, she has rejoiced silently. Tomica wanted to believe it was all a bad dream only: the holes of the bombs and the houses on fire, the animals dismembered and the people blown in half, the planes pouring death over the town reduced to rubble. The worst thing was that his street could no longer be recognized, and thus – in trousers made from a military blanket and in shoes still holding together only by excessive luck and the shoemaker’s glue – he kept circling around, trying to find at least some mark of the house of Stojanović. Although he had just turned twelve years old, he knew that something strange was happening: he saw German soldiers pulling the wounded from the layers of plaster slabs, timber, and bricks, and British planes in the sky lowering their altitude to target again and complete what they had started. He now wanted to ask Father what was the point of their secretly listening to Radio London every single evening, and why he would get severely birched when accepting chocolate bars from the officers who kept strutting around the wide downtown in the company of young ladies of pearly white teeth and laughter echoing like a tune over Leskovac cobbles. If only he could find the hazelnut tree, the old yard well, or the porch... Tired of skipping over corpses, he hid under the first half-collapsed roof and fell into a deep sleep as only children and the righteous do. He was found by Beba – his mother, who was all in tears and woke him up with a tight hug and a smack on the back of his head, and went on smacking him hysterically. After each of the swats which gradually were becoming tenderer, a warmer motherly kiss would follow. That night she had thought she had already lost him for ever but luckily enough she had been wrong. Beba, one of the two daughters of Alexander Horvatović, the merchant from Novi Sad, had never had the slightest idea that her ex-daughter-in-law would take everything with her – loading all the things on a cart, even Beba’s, bedpan, kept under the bed because of her overactive bladder. Even more, she was astounded by the behaviour of her husband, Vojo Stojanović, who was helping the removal men load all the stuff from the house as quickly as possible, and offering them coffee and rakija every now and then. Seeing the shock on her face he only said: "Since my son have opened the doors to the evil, I am going the whole hog and doing my best in driving it out without any delay” and then continued offering refreshments to the men exhausted from lifting and moving out the parts of the disassembled iron beds and the solid wood cabinets.

222


223


PROVINCA “A beautiful woman,” he said to Toma, his son, when he showed him a photo of his new sweetheart the other day “bring her home immediately!” After ten years of futile attempts to impregnate his wife, Toma Beba didn’t need to be told twice. In fact, once was enough – it was when his friend doctor pulled him by the arm to the corner of the hospital waiting room, whispering to him that his issueless marriage was not his fault, and that he did not agree with his colleagues who – in the name of gentlemanliness – that pristine lie for the naïve only, refused to tell him he was as fit as fiddle; that all those medical examinations and treatments, incantations and spas that his wife held onto so firmly were only her fruitless hopes and efforts in growing a fruitless tree. Toma Beba sobbed and talked to himself on his way home; then he told his wife she could now consider herself his ex-wife, and helping her to pack as many things as her suitcase could hold, he walked her back to her parents’ house. He no longer wanted to remember anything from their life together; as the horse was finally pulling the overloaded cart out of the yard of the Stojanović family, he had no intentions of parting with the relics of his previous life loaded on it with a single last glance at least; instead, he was lying happy next to his new and pregnant wife, Kika of the Hidović family from Mostar. It was one more sleepless night for Toma and Kika Stojanović in the series of the one following that Friday evening when their older son was taken into custody and they were tossing and turning until dawn, unable to fall asleep. Over the past two months, since he was imprisoned, this was, in fact, the eighth night when they were preparing and packing items and food for the prisoner: underwear and towels, several cartons of cigarettes – out of which only one would get to the recipient; cartons of milk, yoghurt, and juice that the prison officers would open even before handing them to the hand-cuffed prisoner in trousers without a belt and shoes without laces. Mother was packing the bags, Father was severing the meat from the bones: on their Saturday visit (the first one of the eight – one could say – memorial service days) he had to return the unsevered meat home, for it was forbidden to give to the imprisoned anything that was sharp. When he made an attempt to approach the chief officer – the same man who used to carry the balls and the players’ shoes when he was preparing his town’s handball team to enter the federal handball league, the officer turned his head away ignoring his hand stretched out and offered for a friendly shake… They had coffee before dawn; then Mother burst out crying, her body shaking with tearless sobs. They waited for the daybreak and then took out the bags, placed them in the car, and started for the institution that their son humorously called “the slammer for the glamour”. The line that they rushed to queue in was nothing of the sort that you would ever enjoy waiting in to get to see your child. What happens when you see your fantasies in your dream unfulfilled – Kika was wondering as

224


PROVINCA she had just had a dream of not being able to get up and make her son his morning coffee nor to pour a jug of water behind him for a safe and happy journey. She was not much willing to admit to herself that spilling water for good luck was only a pagan ritual that nearly all mothers of the Stojanović bloodline performed whenever their family members would set out on a trip: business or pleasure, it didn’t matter, for most of them were successful in combining the natural gut feeling for trade and the Epicurean philosophy of nature. But in this dream, her arms and legs refused to obey: she was lying and watching her daughter-in-law’s belly rise on the inhalation and fall on the exhalation. A dream which was thoroughly, to the end, a part of a dream was really odd; some magical succession of happiness and fear taking turns. The luxurious bridal bouquet flew over the roofs illuminating the dark alleys; the wedding music was accompanied by monotonous or sequential buzzer sounds of car horns; a new-born’s first cry mingled with the weeping and lament of some women in black garments and scarfs… She managed to regain control over her legs first, and dragging them out of bed, slowly dropped them down onto her slippers next to the bed; then she regained control over her arms: holding onto the bedside nightstand with one hand and onto the chair dragged to her bed with the other; only the head was not ready to obey. The head that nobody even asked for anything. Rising from the bed, she could almost swear she vividly saw the magician’s fingers of Jeronim Bunić – a diplomat in Dubrovnik, whose task, among the others, was paying diplomatic respect and taking gifts to the Sanjak-Bey in Mostar – fingers that would magically make the coffeepot occupy the burner in the nick of time; there was the exquisitely shaped hand od Hristina Horvatović, as well – an artist painter from Novi Sad, turning on the control knob; then, Jovan Bunić bowing while holding a huge red pot with white dots under the running tap, and Nikola de Bon, the owner of the first of thirteen houses of the Dubrovnik colony in Leskovac – giving him hand to fill it with water... While Toma was picking up the cups with the sediment of the coffee they had just gulped down, Kika managed to catch a glimpse of a cloud of dust and exhaust gases drifting in the air behind the cars just like the dusty clouds behind the stallions of general Horvatović at the beginning of this narration, when they reared along the road on the sides of which discarded pieces of broken dreams were left like experiences landmarks... Foto: Arhiv Saša Stojanović

225


PROVINCA

Romanzo

WAR Saša Stojanović Traduzione: Anita Vuco Amarcord Sogno cavalli che galoppano per larghe strade imperiali; dalle narici dilatate si sprigiona vapore bianco. Sento chiaramente, come fosse reale, le ferrature degli zoccoli da parata il cui battito sulla pietra scolpita riverbera lontano. Vedo un Ufficiale viennese dell'Imperiale Regio Esercito che sulla pelle nuda indossa solo una pelliccia di zibellino e scappa dal letto caldo della voluttuosa contessa ungherese, per la prima volta rimasta insoddisfatta. Eccezionalmente nitida si fa ora l'immagine e metto a fuoco persino i dettagli di quell'ingombrante carrozza, con lo stemma del conte, rubata, trascinata dai morelli imbizzarriti spronati in una frenetica corsa, delirante. L'uomo che selvaggiamente frusta i due stalloni si chiama Đura Horvatović ed è il mio antenato. Sulle eleganti e lunghe dita porta un patrimonio inestimabile: gli anelli d'oro con le preziose pietre incastonante, avuti in dono dalle nobili signore che facilmente perdevano i sensi alla sua vista. Con lui sono anche i due pointer inglesi che tempestivamente era riuscito a riprendere dalla stanza in affitto a Bezirk, il distretto delle caserme, il suo prezioso omaggio al regno degli Obrenović, la nuova dinastia che di lì a poco avrebbe chiesto a tutti gli ufficiali austro-ungarici di origini serbe di rinforzare l'armata del loro paese nativo. Con mano forte stringe sia la pistola appoggiata sul sedile accanto a sé sia la sciabola rinfoderata; attorno all'altra, invece, sono avvolte le redini che feriscono il morso e lo tengono sveglio. Mentre il vento invernale gli gela le guance, Đura ha una certezza sola: è finito il tempo del silenzio, per sempre. Il sogno si muove, scalpita, indietreggia davanti alle fiamme che Stojan Denin, il latifondista di Leskovac, fissa con assoluta indolenza mentre ingoiano tutti i suoi negozi e le varie stazioni di po

227


PROVINCA sta costruite accanto al fiumiciattolo chiamato Veternica. Una vita di sacrifici, fatiche e duro lavoro bruciata in pochi istanti, diventata cenere, fumo, niente, e in tutto ciò la meschinità all'opera di coloro che avrebbero dovuto contribuire a spegnere quell'incendio e invece continuavano ad attizzarlo di proposito, l'insufficienza della volontà, tradita da lentissime mosse pigre con cui pompavano l'acqua rivelando l'intera farsa di quel simulato salvataggio e la crudele tacita sentenza, ben leggibile sui loro volti impassibili: quel vecchiaccio se lo merita! Lo sapevo che sarebbe successo – pronuncia il padrone asciugandosi la fronte su cui il tempo aveva inciso una propria lista dei debitori, imprimendo accuratamente e senza lo sconto tutte le tacche di contrassegno – le disgrazie non vanno mai da sole: una tira l'altra. Lo sapevo che sarebbe andata così appena la botte da vino più grande si è allentata e dieci mila litri si sono dispersi sul pavimento sterrato. Oppure quando avevano ceduto i cerchi di ferro dal diametro di quasi due pollici, lasciando all'improvviso le doghe disfarsi come fette di un cocomero tagliato e spappolato contro il tavolo con un colpo secco, il giorno della festa. Ero cosciente di quel che stava succedendo fin dal momento in cui ai carri che trasportavano l'uva da settanta villaggi di mia proprietà, e da altri settanta che tenevo a mezzadria, è stato impedito l'ingresso nei sotterranei, in quelle stesse cantine vinicole che si distendevano sotto una buona parte della cittadina e che ora sfortunatamente giacciono invece sommerse dal nettare divino. Per sua fortuna il mio avo ignorava però completamente alcune cose importanti: la dismisura a cui riescono a giungere l'invidia e la gelosia; non sapeva infatti quanta meschinità possa generare l'odio. In nessun caso avrebbe potuto prevedere le riforme apportate da lì a poco con cui la dinastia successiva toglieva il possesso delle terre a tutti gli agricoltori che simpatizzavano per gli Obrenović, per regalarle alla marmaglia che al lavoro dei campi non si sarebbe mai dedicata con la stessa devozione, gente di malaffare che avrebbe arato tutti i suoi vigneti e sradicato anche l'ultimo ceppo di vite. Tutto quanto potesse minimamente ricordare l'altezzoso Stojan doveva essere distrutto. Il mio sogno si sposta velocemente, mi soffoco quasi e vengo trascinato in un tribunale di Londra dove i barrister indossano parrucche e toghe, puntano l'indice verso il soffitto ornato con lo stemma reale e sventolano i fogli proprio davanti agli occhi del giudice. Mihajlo Bunić, presentato alla Corte suprema di Sua Maestà come Michael de Bon, un commerciante di Ragusa, sta cercando di recuperare i soldi dovutigli per un'intera nave piena di tessuti pregiati, che a sua volta aveva acquistato in Oriente, e in seguito scambiato per le grezze stoffe isolane con un negoziante inglese, senza, però, averle mai ricevute nel porto della città di San Biagio. Bunić parla un ottimo inglese, ma è completamente cosciente che solo un uomo sciocco può pensare di presentarsi senza un avvocato all'altezza di quella situazione. Seguendo i consigli di coloro che avevano già sperimen

228


229


PROVINCA tato sulla propria pelle il fair play imperiale, aveva visitato qualche mese prima la City, il cuore pulsante di Londra, dove aveva bussato alla porta di uno dei giuristi più in vista, per sottoporgli i documenti con i quali intentare il processo. Sir Thomas More stava giusto terminando il suo scritto e ne ipotizzava un possibile titolo. Che tipo di lettere sono queste? – Aveva chiesto al suo futuro cliente, prendendogli di mano i fogli pieni di strani caratteri. Il cirillico, signore.

E sareste in grado di insegnarmelo? – Fu la domanda successiva rivolta a Bunić.

Con grande piacere, – aveva sorriso questa volta il cliente – spero soltanto che tra una lezione e l'altra di questa lingua che trovate così esotica e interessante riusciremo a trovare anche un momento da dedicare ai miei interessi finanziari, per i quali sono venuto da Voi!

Sarà l'onorario per i miei servigi, – aveva risposto il nobile, abbandonando all'improvviso il fare artistico a cui si era lasciato andare, per assumere nuovamente i panni dell'avvocato serio di sempre. – Posso conoscere ora il vero motivo della vostra visita? Mentre Mihajlo ricordava le date e gli altri dettagli di quell'infelice accordo commerciale basato in gran parte sulla sciocca parola d'onore tra due gentiluomini – parte inevitabile di ogni truffa degna di questo nome – il nobile inglese nel frattempo cercava un appiglio qualsiasi, analizzava scrupolosamente i

230

contratti, scrutava e confrontava le firme sulle ricevute, e dopo un po' ricominciava a esaminare tutto da capo, non lasciava nulla al caso. Sulla prima pagina dei fogli, per l'occasione spostati dalla sua scrivania, a grandi e orgogliose lettere ornamentali era scritta una parola sola: Utopia. Non sono più certo che il sogno sia stato così oscuro: una notte senza chiaro di luna; il nitrito dei cavalli mescolato al rumore di zoccoli ferrati che risuonano su quel terreno sassoso e arido tipico dell'Erzegovina; i fratelli Tanović che, armati fino ai denti, cavalcano ancora dal crepuscolo. Solo la stanchezza permane sui loro volti imbruttiti e, senza pietà, scava solchi più o meno profondi. Queste pietre non comprendono né il dolore, né la tristezza, né l'orgoglio, né l'onore. Resistono nel tempo, insensibili a tutto. Albeggiava quando finalmente si avvistò in lontananza la casa della famiglia Hidović, meta finale della loro spedizione. Le malelingue riescono sempre nel momento giusto a gettare olio sul fuoco, come è accaduto informando otto uomini furibondi su dove si trovasse loro sorella e dove la dovessero andare a cercare. Se è andata via dalla casa paterna volontariamente, allora sarà sufficiente un proiettile solo, quello per lei. Altrimenti, la pagheranno cara gli insolenti che si sono azzardati a offendere il buon nome della più rinomata famiglia di Gacko e dell'Erzegovina. Se l'hanno rapita non resterà alcuna pietra della loro casa. Il rumore delle armi che vengono caricate ta-


PROVINCA glia l'aria, si propaga l'agitazione degli animali che percepiscono il nervosismo dei loro cavalieri. In casa regna uno scompiglio totale, la gente corre e sistema i fucili nelle feritoie. Si attende il primo sparo. Ne abbiamo avuto abbastanza di sangue versato... – dice all'improvviso il maggiore tra i fratelli e si gira verso gli altri per ottenere il loro consenso – Abbastanza! Sorella... – mette le mani vicino alla bocca e strilla ancora più forte – Soreeellaaa mia! Parla, fratello! – risponde una voce femminile. Ti ha costretta lui a venir via oppure è un tuo desiderio? È il mio volere! Non mi muovo da qui! Il silenzio sembra durare un'eternità; i cavalli non si calmano né si abbassano i fucili puntati verso i nuovi venuti da tutte le finestre. Allora, buona fortuna! – pronunciano i cavalieri, svuotando le munizioni in aria prima di riprendere la strada di ritorno alla casa dei Tanovići che appena aveva imparato a perdonare. Vale la pena di inseguire i sogni – si chiedeva Kaja sistemando un mucchio di carte rimaste dal suo defunto marito Sima Bunić – oppure bisogna lasciare a loro il compito di venire dietro a noi? Dal momento in cui egli è stato sepolto, ogni piacevole legame con il teatro è andato in frantumi. Quanto poteva diventare noioso e insopportabile spostarsi continuamente tra piccoli e grandi villaggi, faticando sempre per ottenere un prezzo equo d'affit-

to per il locale in cui presentare lo spettacolo, trattando con il proprietario del caffè più grande, unico luogo di ritrovo del paesino in cui si capitava. Riscrivere mille volte i manifesti, prepararli e incollarli su tutti i muri e le vetrine dei negozi, dal fornaio, dal barbiere e dal macellaio. Offrire mance e avere così dalla propria parte le voci delle simpatiche canaglie che senza tregua avrebbero attraversato la cittadina divulgando la notizia del "teatro in arrivo" anche negli angoli più nascosti. Ogni cosa è diventata priva di senso e insignificante ormai. Non si ricordava più quanto potesse essere piacevole la sensazione di sazietà, né cosa significasse avere un tetto sopra la testa. Che sapore avrebbe una vita vissuta fuori dal nostro carro e senza l'incessante pioggia che sbatte su quella arrangiata tettoia metallica. Lontana da quei variopinti sportelloni con la scritta "Teatro viaggiante"... Una volta credeva che calpestare le assi assemblate di un palcoscenico significasse vivere sul serio, ma ora che si sono trasformate in travi putride e marce, si rende conto che rimanerci ancora sopra, e tirare a campare in questa maniera, l'allontana sempre più inesorabilmente dalla vita vera. Qualunque cosa essa sia. Nella realtà di tutti i giorni, quella in cui i nostri ruoli ci vengono assegnati da altri, si tratta, per giunta, di dover sopravvivere a fatica. Tutto è un continuo spostare pesanti banchi e tavolacci, per improvvisare un palcosceni

231


PROVINCA co d'occasione. Continuamente battere chiodi per fissare ancora una volta la corda, che serve a far scorrere la tenda appesantita dalla polvere della strada. Lavare e rammendare costumi prima e dopo la nuova drammatizzazione di Zona Zamfirova, un racconto di Stevan Sremac. Incollare baffi e barbe che si staccano sempre un istante prima di andare in scena. «Mascheratevi!» – pronunciava le parole di Shakespeare fissando un punto immaginario e stringendo con accanimento i pezzi di carta tenuti in mano – «Stanno arrivando mascherati!»

Ora, dopo tutto, osserva con soddisfazione le fiamme mentre divorano ogni singolo foglio di carta ben accartocciato. Di certo non può sapere che uno dei nipoti del suo defunto marito, figlio di sua cognata Persida, ha rubato e nascosto nel cappottino il primo dei manoscritti, capitatogli casualmente sotto mano. In quest'ultima scena surreale, Kaja ride, credendo forse di poter nascondere così il proprio tormento, accompagnando ogni pagina in fiamme con una frase assillante, «Sire, gli attori sono arrivati!», pensa veramente di star distruggendo tutta la sua eredità, ignara della copertina del Ča Jovan, Zio Jovan, lentamente accarezzata dalle dita del piccolo Voja, spaventato e ben nascosto.

Anita Vuco

Voja, conosciuto come Beba, soprannome ereditato da sua moglie Sofija Horvatović, si sveglia di soprassalto. Un brutto sogno. Uno tra tanti. La camicia da notte che porta addosso è bagnata di sudore. Come al solito usa lo spruzzatore per l'asma, poi manda giù anche una zolletta di zucchero con alcune gocce di valeriana. Solo allora si alza, toglie la cuffia e le calze da notte ed esce nel portico di una delle case più belle nella Manchester serba, come veniva chiamata la città di Leskovac per via della sua solida industria tessile, seconda solo a quella inglese. Non era particolarmente preoccupato per l'atteggiamento scortese con cui sua madre Persida Bunić, donna di nobili origini, aveva accolto la nuora proveniente da Novi Sad. Quella sera al ballo degli ufficiali era andato


PROVINCA per conoscere la nipote del grande Generale Đura Horvatović, Hristina, ma solo il caso volle che l'altra sorella, Beba, diventasse sua moglie. Il motivo del suo brusco risveglio non è da cercare nemmeno tra i ricordi di guerra, in quella fastidiosa presenza di pidocchi o nel ricordo di un paio di scarponi militari dalla suola di cartone, che durante la pesante traversata a piedi dell'Albania sono state le due principali ragioni di morte, e da cui miracolosamente era riuscito a scampare, seppur perdendo entrambi i talloni. Oltre al cattivo sapore delle dure gallette, masticate durante quella marcia, e agli spietati attacchi degli irregolari albanesi incontrati lungo il cammino, questi sono i suoi unici e quasi palpabili "ricordi" di quel calvario. Vojislav Stojanović, il capufficio delle poste, veniva regolarmente svegliato da un'altra cosa: la mano di Maria, quella stessa mano da cui è stato preso appena sbarcato a Solun; il caffè e lo tsipouro che con l'aggiunta di una goccia d'acqua aggiunta diventa bianco come il latte; il formaggio di pecora, le olive e la moussaka per il pranzo domenicale; la bellissima donna dai cappelli neri accanto a cui si svegliava ogni mattina del suo soggiorno in Grecia. Fino a quell'ultima sera, quando venne fermato uscendo dal campo militare – per andare appunto da lei che gli aveva cucinato il branzino fresco pescato la mattina stessa – con l'ordine di raduno immediato per la partenza delle truppe. Il momento del grande macello era giunto; un altro nella fila dei tanti a cui si è sopravvissuti per puro caso.

La promessa fatta a se stesso – una di quelle che danno senso a una vita – di ritornare alla fine della guerra a riprenderla, non l'ha mantenuta, ed è probabilmente per questo che ha continuato a sognare la costa greca fino alla fine dei suoi giorni. Passeggiare con i fratelli più grandi vicino al fiume e attraversare Kujundžiluk, la zona centrale della città nei pressi del vecchio ponte pieno di negozietti artigianali, è sempre stato un grande evento per Kika, settima di otto figli nella famiglia Hidović, che in quelle occasioni si sentiva di volare come un aquilone portato dal vento. Magari con uno dei vestitini che aveva adocchiato nella coloratissima vetrina di un rinomato negozio alla moda di Mostar. Nel periodo della Seconda Guerra Mondiale e negli anni successivi, di moda andavano due sole cose: la sopravvivenza e le gonne larghe dai colori sgargianti. Immensa fu la sua gioia nel trovare sul letto il sogno tanto desiderato, superata forse solo dall'inaspettata partenza verso il mare la sera stessa. Il vestito sembrava fatto su misura: la gonna aperta sul sedile copriva abbondantemente ben dieci chili di pregiato tabacco dell'Erzegovina – dove škija era la qualità da fumare e flora invece serviva soltanto per mantenere l'aroma giusto – che suo padre andava a vendere sull'Adriatico ai pescatori. Si tornava da quei viaggi con altrettanta quantità di sale – l'oro puro di quei tempi – che a Mostar il padre scambiava con farina, olio o carne, o con quello che poteva servire

233


PROVINCA

236

in una casa dove c'erano ben dieci bocche da sfamare.

qualunque segno riconducibile alla casa degli Stojanović.

Kika aveva imparato a fare bene la sua parte. Talvolta il dolce far niente può essere la cosa più importante da fare. Era sufficiente fingere di dormire mentre – dapprima i carabinieri o i soldati che indossavano elmi con piume di coda di fagiano, in seguito altra gente con una stella rossa sul berretto – ispezionavano il treno e le valigie dei passeggeri. Per quanto poteva indossare un'uniforme, portare un'arma o avere il volto severo, nessun controllore avrebbe mai osato toccare la tenera bambina addormentata in un angolo sulla tipica panca di legno dei vagoni di seconda classe. Cos'altro desiderare: era circondata dal fumo di una locomotiva, inebriata dai colori primaverili incorporati per sempre nel suo vestitino e aveva la possibilità di godere tutto ciò rimanendo in silenzio con gli occhi ben serrati.

Aveva appena compiuto dodici anni, ma comprendeva ciononostante la stranezza della situazione: quelli che aiutavano i cittadini a tirare fuori dalle macerie i feriti erano i soldati tedeschi, mentre gli aerei degli alleati inglesi cercavano di portare al termine il lavoro iniziato. Una delle tante assurdità della guerra, la cui spiegazione avrebbe voluto chiedere al padre, era, ad esempio, come mai, se ogni sera ascoltavano di nascosto con tanto entusiasmo Radio Londra, le prendeva invece di santa ragione se accettava del cioccolato dagli ufficiali che abitualmente, sul corso di Leskovac, si pavoneggiavano con signorine dal sorriso smagliante e dalla risata che echeggiava lontano. Se solo fosse stato in grado di ritrovare il punto in cui era piantato il nocciolo, dove stava il pozzo, oppure il porticato di casa...

Tomica avrebbe voluto credere che tutto fosse solo un sogno: le buche causate dalle bombe e le case in fiamme, gli animali squarciati e gli uomini spezzati in due, gli aerei che continuavano a sorvolare la città e a seminare la morte ovunque, rendendo ogni cosa un'imponente rovina. Non essere più in grado di riconoscere la propria strada era di certo la cosa che maggiormente gli doleva ed è per questo che girovagava da ore, indossando un paio di pantaloni cuciti velocemente coi resti di una coperta militare e un paio di scarpe tenute insieme da un'equilibrata mistura di colla da calzolaio e pura fortuna, in cerca di

Beba, la figlia di Aleksandar Horvatović, un

Stanco di camminare e di schivare a ogni passo tutti quei corpi privi di vita, decise infine di fermarsi sotto un tetto non del tutto ceduto, vinto dal sonno in cui crollano solo i bambini e i giusti. A svegliarlo sono gli schiaffi e gli abbracci di sua madre Beba, in lacrime, che istericamente continuava a riempirlo di botte. Dopo due giorni di ricerca in una città rasa a suolo, irriconoscibile, aveva già pensato che non l'avrebbe ritrovato mai più. Ansia e paura accumulate ora si attenuavano, rendendo ogni schiaffo meno energico, ogni bacio più forte.


PROVINCA commerciante all'ingrosso di Novi Sad, non riusciva a meravigliarsi abbastanza osservando la sua ex nuora fare le valigie. Il carro era pieno della roba più impensabile. Persino il vaso da notte della suocera, per qualche inspiegabile motivo, aveva deciso di portare via. In quel frangente anche l'atteggiamento di suo marito, Vojislav Stojanović, era fonte di continua sorpresa. Come se non vedesse l'ora di avere la casa svuotata, dava lui stesso una mano agli operai, preparava loro il caffè e di tanto in tanto offriva della grappa. Notando lo sguardo incredulo della moglie che lo rimproverava, aveva detto semplicemente: "Da quando mio figlio ha venduto tutte le pecore non mi importa un bel niente di tenere ancora dei cani in casa", e senza scomodarsi troppo aveva continuato a servire da mangiare ai facchini, stanchi di smontare e trasportare tutti quei letti e gli armadi in legno massiccio. Qualche giorno prima, quando Tomica gli aveva fatto vedere una foto della nuova eletta, il vecchio Voja aveva subito sostenuto il volere del figlio – Gran bella donna, portala subito a casa! Aveva detto a Toma Beba, che aveva trascorso gli ultimi dieci anni tentando inutilmente di avere figli e a cui non occorreva ripeterlo due volte. Anzi, gli bastava sentirsi dire una sola volta la verità in faccia – quando il suo amico medico l'aveva chiamato in disparte in un angolo della sala d'attesa per rivelargli a voce bassa che il problema della sterilità non dipendeva da lui; che non sopportava il silenzio dei suoi colleghi che in nome della galanteria avevano deciso di te-

nergli nascoste le sue perfette condizioni di salute, lasciandolo nell'illusione che le visite e i trattamenti a cui si sottoponeva sua moglie, le cure termali e i sortilegi avrebbero dato i risultati sperati. Aveva pianto e parlato con se stesso per tutto il tragitto di ritorno ma, una volta varcata la soglia di casa, la decisione presa era irremovibile: le aveva detto che si lasciavano, l'aveva aiutata a radunare le cose e preparare una valigia per accompagnarla poi a casa dei suoi genitori. Non voleva rammentare nulla; mentre i carri pieni zeppi di roba uscivano dal cortile di casa, egli si sdraiava felice accanto al pancione della sua nuova sposa – Kika, discendente degli Hidović di Mostar – senza la minima intenzione di accompagnare nemmeno con uno sguardo le reliquie della sua vita passata. Davanti a Toma e Kika Stojanović si prospettava un'altra di quelle notti in cui non avrebbero chiuso occhio. Invece di dormire, eccoli, che ogni venerdì sera – era ormai già l'ottava volta in due mesi da quando era stato arrestato il loro primogenito – che preparano tutto per andarlo a trovare il mattino seguente: i pantaloni e le magliette; alcune stecche di sigarette di cui solo una verrà recapitata al destinatario; il latte, lo yogurt e i succhi di frutta che le guardie apriranno prima di darli al carcerato tenuto con le mani incrociate dietro la schiena, senza la cintura dei pantaloni né i lacci nelle scarpe. Mentre la madre prepara le borse, il padre con

237


PROVINCA un coltello separa la carne dall'osso; il primo sabato – ah, come è triste dirlo ora – l'avevano costretto a riportare tutto indietro perché i detenuti non devono ricevere alcun oggetto potenzialmente tagliente. Anche il tentativo di avvicinare il direttore del carcere, che ben conosceva – questi un tempo era factotum dei giocatori, portava loro dai palloni alle scarpe da ginnastica, mentre Toma, nel ruolo di centrale, conduceva la squadra di pallamano della sua città in serie A – si è dimostrato un buco nell'acqua. Quando, per ignorare la sua presenza, la testa del dirigente si gira dall'altra parte, la mano del padre alzata in saluto resta come impacciata nell'aria. Avevano bevuto il caffè e solo allora la madre era scoppiata in quel tipo di pianto che scuote tutto il corpo ma lascia il viso asciutto e senza le lacrime. Attendevano l'alba per caricare la macchina e partire verso il carcere, dal loro figlio scherzosamente soprannominato "Il nido per gli adulti". Si sbrigavano nel prendere posto in quel tipo di fila che non ci si può augurare di dover fare per i propri cari. Un sogno dentro un sogno, dove mi porta – si domandava Kika appena addormentata e presa dallo spavento di non poter né preparare il caffè al figlio per augurargli il buongiorno, né versare il recipiente d'acqua alle sue spalle nel momento della partenza. Lasciava appena intuire, senza ammetterlo mai, quanta importanza rivestiva per lei questo rituale pagano con cui dai tempi immemorabili gli uomini

238

in casa Stojanović – di cui la maggior parte possedeva doti ben invidiabili nell'unire con maestria viaggi d'affari e la più pura filosofia epicurea – venivano salutati dalle loro madri. Questa volta le mani e le gambe di Kika l'avevano abbandonata: lo sconforto si era impadronito della donna che, immobile, restava a guardare il pancione della nuora alzarsi e abbassarsi ritmicamente a ogni nuovo respiro. Elementi alquanto strani di un sogno subentrano nell'altro: la gioia e la paura si susseguono, si danno il cambio, creano una sequenza curiosa. Il magnifico bouquet da sposa in stile Biedermeier sorvola i tetti delle case e illumina le vie oscurate per il coprifuoco; i suoni uniformi, discontinui delle sirene d'allarme accompagnano il canto nuziale; il primo pianto del bambino si confonde con il lamento delle donne vestite di nero. Le prime a svegliarsi sono state le gambe, i cui piedi sono scivolati nelle pantofole, appoggiate accanto al letto; seguirono poi le braccia, che avrebbero voluto tirarsi su aggrappandosi al tavolino da notte e quella sedia tenuta vicino; solo la testa, a cui nessuno chiedeva ormai niente, aveva tenuto duro più a lungo. Uscendo dal letto le sembrava di vedere sia le abili dita magiche di Jeronim Bunić – il celebre diplomatico di Ragusa che in nome della pace aveva consegnato i regali al gran visir del Sangiaccato – grazie a cui il bricco da caffè prese da solo posto sui fornelli, sia la mano delicata della pittrice di Novi Sad, Hristina Horvatović, che li accese in un secondo momento. Jovan Bunić e Nikola de


PROVINCA Bono – il padrone della prima delle tredici case nella colonia ragusea a Leskovac, uno dei luoghi di loro proprietà lungo la strada per Istanbul, dove gli ambasciatori che recavano il tributo annuo all'Impero Ottomano per garantirsi l'indipendenza, potevano fermarsi con maggiore tranquillità evitando possibili imboscate – si aiutarono a vicenda a riempire d'acqua il grande bricco rosso a pois bianchi. Infine, mentre il padre raccoglieva le tazzine con i fondi depositati di un caffè bevuto troppo in fretta, Kika riusciva a osservare la nuvoletta di polvere lasciata dietro dalla macchina che glielo portava via. I suoi cavalli moderni, nutriti da cilindrate – solo in parte simili agli stalloni del Generale Horvatović all'inizio di questa storia – si impennavano e caracollavano sulla strada accanto alla quale giacevano i resti dei sogni, come un cupo e inutile monumento, in onore dell'esperienza. Foto: Arhiv Saša Stojanović in Anita Vuco

Polish translation of the novel War is to be released in April 2017. Polish translator: Agnieszka Żuchowska Arendt

239


PROVINCA


Zbornik V. festivala erotične poezije

PROVINCA

V. festival erotične poezije

»Muze, pri Muzah, z muzami« Prvič izbrana Muza in Apolon za slovenske in tujejezične udeležence Za nami je je V. festival erotične poezije »Muze, pri muzah, z muzami«, ki ga organizira Založba Maus iz Maribora. Novost letošnjega festivala je bila, da je trajal dva dni. Se pravi, finalisti so morali skozi polfinale, kjer je štela tudi interpretacija. Uvedli smo nagrado tako za žensko, kot za moško poezijo, saj se le-ti močno razlikujeta. Po prispelih pesmih pa je predstava o tem, kaj erotična poezije je zelo raznolika, kot so bili raznoliki avtorji, ki so na letošnjem festivalu sodelovali. Za festival je vsako leto večje zanimanje tudi iz tujine, tako smo letošnje Muze razpisali mednarodno. Odziv je bil izjemen in nad pričakovanji. Za nami je je V. festival erotične poezije »Muze, pri muzah, z muzami«, ki ga organizira Založba Maus iz Maribora. Novost letošnjega festivala je bila, da je trajal dva dni. Se pravi, finalisti so morali skozi polfinale, kjer je štela tudi interpretacija. Uvedli smo nagrado tako za žensko, kot za moško poezijo, saj se le-ti močno razlikujeta. Po prispelih pesmih pa je predstava o tem, kaj erotična poezije je zelo raznolika, kot so bili raznoliki avtorji, ki so na letošnjem festivalu sodelovali. Za festival je vsako leto večje zanimanje tudi iz tujine, tako smo letošnje Muze razpisali mednarodno. Odziv je bil izjemen in nad pričakovanji. Za predstavitev na festivalu smo izbrali 33 domačih avtorjev in 20 iz drugih držav. Mednarodna žirija festivala erotične poezije: Ana Porenta, Aleksandra Jelušič Pika, David Bedrač, Marjan Pungartnik, Miodrag Jakšić in Borche Panov, je odločila, da se bodo za naziv Apolona in Muze leta

241


PROVINCA 2016 potegovali: Breda Slavinec, Dejan Koban, Kristijan Koželj, Vesna Šare, Aleš Jelenko, Štefan Titan, Bojan Schwentner, Lidija Štampar, Jože Kos Grabar, Mira Muršič, Petra Bauman, Milan Novak, Klavdija KIA Zbičajnik, Dušan Marolt, Tanja Mancin, Janez Virant, Ana Balantič, Valter Čučkovič, Janko Keček, Peter Zlodej, Dimitrij Škrk, Jernej Kusterle, Bojan Gradišnik, Lara Arh, Nadja Stare, Milan Žniderič, Jože Brenčič, Milena Miklavčič, Srečko Plahutnik, Nuša Ilovar, Franjo Frančič in Julija Ovsec. Od tujih prijavljenih so bili izbrani Valerio Orlić, Vesna Čirić, Zdravko Odorčić, Damir Maras, Marina Mijakovska, Hristo Petreski, Ljiljana Zbunny, Safeta Osmičić, Zeko, Iskra Peneva, Ana Pejović, Tatjana Vuković Kostić, Majo Danilovič, Andželka Korčulanić, Ljubica Ribič, Margareta Biserka Vujovič in Dragan Mučibabić, Lidija Stampar, Žarko Jovanovski in Nevenka Pupek. Naloga žirije je bila težka. Po turnirskem načelu je žirija izločila vse, ki se polfinala niso udeležili. Dobili smo 12 polfinalistov, nato pa so nagrado razdelili na domače in tuje udeležence. Po lanskoletnem Apolonu Milanu Vincetiču, za pesem Markiz smo dobili Muzi Petro Bauman in Iskro Penevo, ter Apolona Kristiana Koželja in Žarka Jovanovskega. Poezija ima le določen krog bralcev. Počasi jo je treba potiskati in vrniti med ljudi. Vračamo jo na različne načine. Ideja za Muze je nastala v času EPK, ko sem bila koordinatorica programa Literarne hiše. Idejni pobudnik Admiral Mahić se je erotičnega festivala domislil neke noči, ko smo sedelji z Željkom Perovićem pred Sex shopom. Tako smo 1. erotični literarni večer postavili v epicenter dogajanja Festivala Lent, pred Sex shop, v času, ko se je valila množica ljudi od Velikega odra do Večerovega odra. Plesale so orientalske plesalke, mi pa smo brali žgečkljive verze, ljudje so se radovedno ustavljali in vsak je nevede odnesel košček poezije. Prvo leto sem k sodelovanju povabila mariborske avtorje, le redki s predsodki se festivala niso udeležili, pa še tisti so prišli radovedno gledat, kaj dogaja. Že naslednje leto se nam je pridružilo nekaj avtorjev iz sosednjih držav, osrednji gost večera je bil Feri Lainšček in prvič sem doživela bis poezije, ko ga je publika množično nagovarjala naj pesem »Ne bodi kot drugi« prebere še enkrat. Prišlo je mnogo avtorjev, ki so želeli brati. Prostor pred Sex shopom je bil premajhen že za avtorje, kaj šele za publiko, ki se je zgrinjala naokrog. Tako nam ni preostalo drugega, kot da naredimo selekcijo in to je najlažje narediti z natečajem, ki smo ga izvedli lani prvič. Prijavilo se je 60 avtorjev in čeprav smo za dan D izbrali državni praznik, so skoraj vsi prišli. Večer je potekal sproščeno, ne glede na to, da smo drug z drugim delili najbolj intimne izkušnje in vroča hrepenenja. Večer prepleten z mikrokozmosi vsakega posameznika in ne nazadnje različno predstavo o tem, kaj naj bi erotična poezija bila, ruši pregrade med svetovi in jih združuje v kolektivni pesniški duh, tudi erotični. Misel mora biti svobodna, prav tako umetniško delovanje. Največji junaki zame pa so zmeraj mladi avtorji, ki premagajo sami sebe in ponudijo pesem v rabo, četudi se jim tresejo kolena, roke in glas. Že to, da se prvič srečajo z uveljavljenimi avtorji, jih podžge, da začnejo delati intenzivneje na lastni poetiki. Ja, moram priznati, da sem bila presenečena na odzivom, kar je vsekakor dobra popotnica za delo

242


PROVINCA naprej. Presenečena tudi nad prevlado moških avtorjev in nadvse vesela 1. lezbične avtorice Katarine Majerhold, ki se nam je lani pridružila.

Petra Bauman (1979) živi v Mariboru. Po študiju novinarstva je več let kot novinarka in voditeljica oddaj delala na RTV Slovenija, kasneje na Radiu City, leta 2012 pa bila del ekipe Evropske prestolnice kulture. Vzporedno se je izobraževala v gledališki šoli SNG Maribor in na številnih gledaliških delavnicah in so-ustvarjala gledališke predstave pod okriljem KUD-a Studio Gledališče. Nekaj let je igrala tudi v Lutkovnem gledališču Maribor. Deluje kot novinarka, povezovalka prireditev, igralka, piše poezijo in prozo. Leta 2008 je pri Založbi Pivec izdala pesniški prvenec Januar, bila enkrat v finalu in enkrat v polfinalu natečaja Vitez poezije. Nekaj njenih pesmi je prevedenih v srbo-hrvaščino (Sarajevski novi susreti) in nemščino (revija Lichtungen), občasno objavlja v slovenskih literarnih revijah. V letu 2017 bo izšla njena nova pesniška zbirka. 16 Če bi bila stara 16, bi bila tvoja Lolita … Lasje bi mi dišali po šamponu z vonjem jabolka Dan na dan, in jedla bi Šššumi šumeče jabolčne bonbone ... koža, bela kot Luna, brez prask bi izdihovala prvi najstniški znoj pod enim samim, belim modrčkom brez čipk. In prvič bi videla, kaj pomeni, ko se dotakne gladek jezik jagodic mladih prsi, svetlečih kupol … Sonce bi vstopilo v Luno. In prvič bi se rahlo dekliško ječanje odbilo od nemih moških oči. Na licih bi cvetele rože, pila bi sok in kakav, takrat še ne bi prenesla veliko alkohola. K tebi bi hodila v čopkih in s hlačkami z motivom slončka.

243


Petra Bauman

PROVINCA Če bi bila stara 26, bi se spoznala nekje pri šanku, nalila bi se viskija in si gledala v tri jabolka, eno od njih je tvoje … … in v razširjene zenice, za katerimi se že brusita nežna noža in se spleta sladek, moker tunel, še preden se izplazita rožnata jezička … Delala bi se malo nedolžno, ker 16-letnica nikoli čisto ne izgine iz ženske … Potem bi plesala, jaz zate, ker ti ne plešeš, Rekel bi mi - prvič ta večer - potna si … nato bi izginila v noč … Med zarošene šajbe … In potem bi bilo jutro in jaz bi šla z obrazom povonjane vrtnice razcvetenih ust potolčena domov in malo skrivala obraz pred tistimi, ki grejo ob petih zjutraj na šiht... Če bi bila stara 36, bi bila stara enako kot Marylin Monroe, ko je umrla, verjetno bi poskušala gledati vstran od tebe ... bežala bi pred tvojim nasmeškom, obvladala bi nenadno izginotje, sončni nasmeh in nočno predajo fantomu. Magma bi pljusknila dan zatem. Ampak 16-letnica nikoli ne izgine iz ženske ... Če bi bila stara 46, bi si kupila Chanel nr. 19 si postregla z visokim C-jem pri kirurgu naštudirala afrodizično hrano ... Čez dan brala najbolj zajebano literaturo in zvečer prišla prefinjena kot strelicia, ki ne skriva svojih barv in medu.

245


PROVINCA Ne bi se šparalo s penečim vinom in telesi bi se spremenili v tovarniška delavca in potem v grižljajčke … Ampak 16-letnica nikoli ne izgine iz ženske ...

Če bi bila stara … nad vsem tem … stara kot Zemlja … Ne vem, kaj bi … Gledala ptice. Smešne so, ko se parijo.

246

Iskra Peneva (1980, Beograd) diplomirala je na Matematični fakulteti v Beogradu. Poetične misli objavlja v dnevnikih in književnih časopisih doma in v tujini. u zemlji. (odstrani)Njene pesmi so j prevedene v številne tuje jezike. Objavljena je v več antologijah izbrane srbske in makedonske literature. Pesniške zbirke: „Kutija sa devet strana” (2002), „Vatra i leptir” (2004), „Putevi posle” (2006, koautorska knjiga poezije), „Nedge između” (2015). Je dobitnica več priznanj in nagrad. Stihozbirka „Nedge između” 2016. prejela nagrado „Stojan Hristov” za najboljšo knjigo poezije iz diaspore, dodeljeno na Struških večerih poezije. Je sodelavka časopisa „Makedonska videlina”. Prevaja iz makedonščine v srbščino in obratno. Je članica Udruženja književnika Srbije in Udruženja novinara Srbije.

Iskra Peneva

Če bi bila stara 56 … bi imela lase do riti in na glas bi si prepevala po hiši ... občasno bi kričala na vse, ki bi mi šli na živce … In vse prijateljice in vse bivše in zdajšnje bi povabila na vrtno zabavo, lahko pridejo vsak večer, ni več mleka in medu, je le še arhiva najboljših vin, ki stečejo po tleh in se lomijo ob stene … Ni več vijoličnih sopar, ampak grobost vrečevine in lahkotnost svile in golo tekanje po snegu … brez obžalovanj in stisk, ni slavne preteklosti in ni strahopetne prihodnosti, vse je odpuščeno in samo smejimo se še lahko … Samo zares iz dna zlepljenih src se še lahko smejimo življenju ... temu tako lepemu, tako malo uporabljenemu življenju … Samo smejim se še In počnem vse, kar se mi zljubi ...z ljubimi… Hraniti svinje in pse in kure in zajce ... in ležati v travi in sušiti zelišča ... In dišati po čebuli in vkuhani marmeladi in vsak večer gostiti prijatelje … jih pojiti … Mi se imamo radi, radi, radi … Ampak 16-letnica nikoli ne izgine iz ženske ...


PROVINCA Hrepenenje

Kristian Koželj

Nosim Zelene copate Zeleno pižamo

Gledališki pedagog. Igralec. Pesnik. Knjižničar. Zaposlen v Osrednji knjižnici Celje. V mestu ob Savinji s Tino Kosi vodi gledališko šolo za srednješolce. Član Igralskega studia bratov Vajevec. Urednik foruma Prebiranja na spletnem portalu Poiesis. Finalist Pesniškega turnirja založbe Pivec leta 2016 ter prejemnik Mentirjevega feferona 2016 in naziva Apolon poezije za leto 2016. Poganjalec slam pesniških dogodkov v Celju. Pesmi in eseje objavljal na portalih Poiesis in LUD Literatura, v tiskanih revijah Poetikon, Vpogled, Spirala ter zbornikih Rp. Lirikon XXI, Muze, pri muzah, z muzami in zborniku Pesniškega turnirja. Hrvaški prevodi njegovih pesmi so bili objavljeni v reviji Poezija in na portalu Književnost uživo.

Nadlaket desne roke Stegno leve noge Območje okoli popka Stkani so iz lubja Stebelc enoletnic Z gladko teksturo zelene barve Nežni so prehodi kjer se koža zrašča Z zemljo Na njej relief Nekateri deli telesa So kot rastline Z isto mero Hrepenijo za dotikom Prevod v slovenščino: Milan Novak

248

Izvir I. vsako jutro komaj opazno zadrhtiš odpreš oči pred kavo ne bo nič rečeš ko se izmakneš poljubu saj veš da se ne morem ljubit dokler je svet zabrisan in rumen potem nalašč na kolenih pod mizo iščeš hlačke in modrc pri vsakem kosu posebej se vzravnaš in pobožaš preden ga oblečeš

Kristian Koželj

Zelene oči


Žarko Jovanovski

PROVINCA II. v svojo smer rasteš ljudje pravijo da je od žalovanja ker te vleče rahlo navzdol ko potegne z vzhoda se zalesketaš srebrno čeprav sem si te poželel tudi zeleno zlatorumeno rdečo rjavo golo prepričan da je od hrepenenja ker vedno ko spodaj zaplivka in ti ledeno oškropi liste spoznaš kaj pomeni biti zares žejen III. v poletnem nalivu stojiš na sveže pokošenem travniku bosa v prosojni beli obleki in tvoje petje šepeta dežju pomigneš mi gol se ti približam z okrvavljenimi stopali se opotekam med ostrimi strnišči objameš me s svojo mokroto meglice se z gladine vzpenjajo skozi tvoje lase proti gori tudi najini telesi puhtita ko se jezika razpleteta prvič zaslišim tvojo govorico vidiš tudi oblaki se vračajo domov

Žarko Jovanovski likovni umetnik, grafični dizajner, glasbenik in slem pesnik rojen 1966. v Zagrebu. Diplomiral na Likovni akademiji v Zagrebu 1992. Izdal pet pesniških zbirk poezije : Hrvatska, Jebo mu pas mater i životu, Besparica, Voliš li ti mene uopće? In Viškovi. Njegove pesmi so objavljene v mnogih domačih in mednarodnih zbornikih.

251


PROVINCA Brezdušnost 2016 pofukaj me še to jutro, brutalno si me vzemi na mokrih spolzkih tleh v kopalnici, fukaj me brez meščanske uvidevnosti zakriči mi prostaško na uho, tleskni me po obrazu, ko ti bo prišlo, potem ti bom iz hvaležnosti polizal rit, obljubim, napolnil te bom tako močno, da se ti bo sperma dolgo cedila na sedežu javnega prevoza, ko boš šla v službo, potem pa v avtobusu razkreči svoje noge, da lahko uživajo tudi voajerji, da si ga lahko drkajo, ko bodo buljili v tvoje belo, golo in vlažno mednožje, pofukaj me še tega popoldneva na stopnišču pred sosedovimi vrati, ne sprašuj za dovoljenje, zlomi ves moj odpor, zaman je, tresi se neodgovorno na mojem kurcu enostavno, brezumno me uporabi kot potrošno galanterijo, zlomi me, zlomi ves moj odpor, zaman je, naj ti pride na meni v neskončnih valovih, by the dirty book of dirty dreams pofukaj me tudi nocoj v trgovskem centru pri policah z gospodinjskimi potrebščinami, jaz se pred tabo ne želim in tudi ne morem ubraniti (niti bi moja obramba pred tabo imela kakršnegakoli smisla) pozneje ti bom hvaležno polizal podplate, javno, vzemi si me na tramvajski postaji in nocoj, ko se boš zbudila brez razloga, pofukaj me, medtem ko bo svetloba s televizorja osvetljevala tvoj brezobzirni, hladni obraz,

254


PROVINCA vzemi si me grobo, brez vprašanja in razloga, brez uglajenega obzira in mimo vsake logike, pofukaj me brezobzirno in brez uporabe ljubezenskega zanosa pozabi nežnosti, ne daj mi možnosti niti milosti in potem ti bom iz hvaležnosti polizal pičko boleče se tresi na meni, ugrizni me do krvi, zaslini mi ustnice s krvavo slino, ne sprašuj za dovoljenje, fukaj me danes brezdušno xxx krat, pofukaj me kadarkoli si zaželiš, tleskni me po obrazu, ko ti bo prišlo, brezdušno končaj moj svet, do konca, prosim te Prevod v slovenščino: Senada Smajić

Zanimiv in ganljiv je bil tudi spremljevalni program Mariborska jutra poezije, ki smo ga izvedli skupaj z Mariborsko literarno družbo v Literarni hiši. Gostje iz tujine so se predstavili vsak z eno pesmijo, predstavili smo Zbornik Zlato pero, ki ga izdaja HKD. Prvič smo predstavili pesniško zbirko Vesne Šare Skoraj človek in Marjan Pungartnik je predstavil enega največjih makedonskih književnikov Borche Panova. Iskrene čestitke vsem sodelujočim pesnicam in pesnikom. Iskrena zahvala strokovni žiriji. Skupini Onslow in Lini Hirtl za čudovito glasbeno spremljavo. Nataši Turk in Sonji Paulič za orientalski ples in Aleksandri Požun za čudovite umetniške fotografije in naslovnico 2. zbornika erotične poezije, ki je izšel v času festivala.

Nataša Švikart, vodja festivala Foto: Jože Brenčič

255


PREDSTAVITEV AVTORJEV PETE ŠTEVILKE PROVINCE

ALEKSANDRA JELUŠIČ Rojena leta 1976 v Mariboru. Po študiju ekonomije na EPF Maribor se je preselila na Ptuj, kjer že vrsto let živi in dela. Zaposlena je v podjetju Talum kot svetovalka za odnose z javnostmi in urednica časopisa Aluminij. Piše poezijo in kratko prozo. Izdala je knjigo kolumn, fotografij in pesmi (Postanki v času), v letu 2015 je izšla njena pesniška zbirka Z jezikom ti pišem pesem in pesniška zbirka Stvari, kot so. Leta 2015 je bila njena pesem Lolita nagrajena na festivalu erotične poezije Muza, pri muzah, z muzami. Ukvarja se tudi s fotografijo. Aleksandra Jelušič je urednica in pobudnica Province, e-revije za umetnost in dialog kultur, ki ima po 25.000 ogledov na posamezno izdajo in jo prebirajo tudi bralci izven meja Slovenije, saj je jezikovno in kulturno barvita.

MILAN PETEK LEVOKOV Rojen leta 1960 na Ptuju, otroštvo je preživel v Veliki Nedelji (pri Ormožu), po študiju prava na ljubljanski univerzi pa že vrsto let živi v Novi Gorici, kjer dela kot sodnik. Piše romane, kratko prozo ter poezijo; v okviru kratke proze se je preizkusil skoraj v vseh zvrsteh in žanrih, saj piše znanstveno fantastiko, humor in satiro, postmoderno prozo, realistične novele za odrasle in kratko prozo za otroke in mladino ter literarne potopise in reportaže. Za oddajo Lahko noč, otroci na Radiu Slovenija je prispeval že več kot sto svojih pravljic. Doslej ima 30 samostojnih knjižnih izdaj, njegova proza pa je objavljena tudi v antologijskih zbirkah z drugimi avtorji.

STELA MAJA BOSILKOVSKA Rođena u Zemunu, Srbija, 1962. Poreklom je Rusina. Završila je Filološki Fakultet, prevodilački smer na Odesku za anglistiku. Prevodilačke studije završila na postdiploskom ciklusu na Filološkom fakultetu u Skoplju. Radi na Univerzitetu „Sv. Kliment Ohridski“ – Bitola, kao lektor za engleski jezik na Pedagoškom fakultetu. Bavi se pisanjem na makedonskom, srpskom i na engleskom, prevođenjem i skulpturom u drvetu i malom kamenu. Dobitnik je nagrada i priznanja lokalnih i međunarodnih književnih konkursa. Objavljene su joj dve zbirke pesama (Parče tajna, 2005, Hartieni Gulabi, 2006) i jedan roman u poetsko-tekstualnim slikama (Jakov po edinaesette Jakovi, 2007).

256


MIROLJUB STOJANOVIĆ MIŠA Moja priča počinje 10. avgusta leta 1956, u bolnici "Narodni front" u istoimenoj ulici u srcu Beograda. “Moj život je protkan tananim nitima umetnosti, od muzike preko fotografije, likovne umetnosti ... do dizajna i WEB kreacija“. Diplomirani inženjer informatičkih nauka, zaposlen u Narodnoj biblioteci Srbije na poslovima digitalizacije, živim u Beogradu. Zaljubljenik u fotografiju, 4 samostalne izložbe, 25 godina se bavio pevanjem u horovima, solista hora. Oženjen, imamo sina Miloša od 19 godina.

OLENA PLANČAK-SAKAČ Rođena u Ruskom Krsturu 1961. godine. Više od trideset godina živi i radi u Novom Sadu. Završila je Filozofski fakultet, studijsku grupu Jugoslovenske književnosti i srpskohrvatski jezik u Novom Sadu. Od 1988. godine radi u NIU "Ruske slovo" na poslovima lektora, zatim novinara, a od 2000. godine do danas na mestu urednika rubrika za kulturu i obrazovanje. Četiri godine je uređivala dodatak za književnost "Literaturne slovo", bila je član konkursnih komisija za izbor najboljih drama koje je raspisivala NIU "Ruske slovo", kao i recenzent u ocenjivanju knjiga. Piše književnu i pozorišnu kritiku. Krajem 2016. godine je objavila knjigu književnih kritika “Sito.”

BRANE PAVŠEK Rojen 1965 v Trbovljah. Zaradi neobrzdane radovednosti je bil prvo polovico življenja razpet med naravoslovjem in družboslovjem, ne da bi si kje zares našel miren pristan. Po poldrugem desetletju oblikovanja in programiranja spletnih aplikacij, www.avto.net je le ena izmed njih, z vmesno nekajletno epizodo ilustriranja medvedka Lina za Podravko ter priložnostnim oblikovanjem različnih revij in tiskovin, je končno presodil, da je napočil čas, da razpne jadra in krmilo usmeri k obali mobilnih iger ter aplikacij in se naposled zasidra.

JANJA JURANČIČ RAK Rojena 1963. leta v Postojni. Klasično gimnazijo zaključila v Kamniku, nakar na Zdravstveni fakulteti diplomirala kot radiološka inženirka. Ker pa vrag semintja zareže v življenje, po poškodbi hrbtenjače leta 1987 ni več mogla opravljati svojega poklica. Parapleginjo je administrativno delo dolgočasilo, zato je sledila svojemu daru in strasti. Zaljubljenka v besede zdaj že 15 let lektorira različne tekste. Lani je vnovič postala urednica in lektorica Izziva, revije ljubljanskega društva paraplegikov. Povabilo med 'Provincijalce', da pod drobnogledom križem kražem preveri njihove članke, ji je v izziv in ponos.

257


BOJAN MARAŽ Rojen leta 1954 v Novi Gorici, kjer je končal Srednjo šolo za oblikovanje. Zadnjih 15 let živi in dela v Aziji, trenutno v Bangkoku na Tajskem. Kot mladi oblikovalec izdela šah za slepe, kar mu prinese državno štipendijo za študij oblikovanja v Angliji. Po študiju se vrne v domovino, kjer dela kot svobodnjak in v sosednji Italiji ustanovi oblikovalsko hišo Krea, ki jo vodi 22 let. V tem obdobju vzpostavi stik s trgi v ZDA, Aziji in se kasneje osredotoči na Kitajsko. V vlogi oblikovalca, umetniškega vodje in lastnika oblikovalskih agencij se podpiše pod 450 projektov, ki jih uspešno realizira v Italiji, Sloveniji, ZDA, na Tajskem in na Kitajskem.

NATAŠA GREGORIČ Rojena v Šempetru pri Gorici, kjer živi in ustvarja, kadar ni naokrog s svojim spačkom. Diplomirala je 2007 na beneški likovni akademiji (Accademia di Belle Arti di Venezia) s polaroid manipulacijo pri prof. fotografije Guido Cecere – slikarstvo je prepletla s fotografijo. Njena strast so knjige in ilustriranje le-teh. Upodablja besede in občutke v kompozicije z različnimi slikarskimi tehnikami – z akvarelom, guašem, tušem in pasteli ustavlja čas v neskončnih prostorih. Samostojno se nadgrajuje na področju terapije kreativnega izražanja ter izobražuje v projektu Zagovornik – glas otroka pri Varuhu človekovih pravic.

ANA JUG Živi v Novi Gorici. V letu 2015 je bila nominirana za Slovenko leta. Je odvetnica, ki ne le da pomaga šibkim, temveč tudi gleda pod prste tistim, ki kratijo človekove pravice. Preprečuje plenjenje, preganja krivice. Brezplačno zastopa nekaj mariborskih in ljubljanskih vstajnikov, saj je prepričana, da se borijo za naše ustavne pravice. V Skupini kazenska ovadba (SKO) naznanja kazniva dejanja politične in gospodarske elite. V novoregistrirani verski skupnosti Čezvesoljska Zombi Cerkev blaženega zvonjenja kot nadsvečenica s somišljeniki ščiti naše skupne pravice in javno dobro: reveže, naravne vire, hrano, pravico do naravne pitne vode.

NEDELJKO TERZIĆ Rođen u Sremskoj Mitrovici (Srbija) 1949. godine. Član je Društva književnika Vojvodine, Udruženja književnika Srbije i asocijacije Deutsche Haiku Gesellschaft. Bio je direktor Gradskog pozorišta, urednik izdavačke delatnosti „Sremskih novina“, danas je urednik Ediciju „Sirm“ u Sremskoj Mitrovici. Knjige objavljuje u: Srbiji, zatim Italiji, Australiji, Francuskoj, Makedoniji, Grčkoj, Poljskoj, Turskoj, Rumuniji, Bugarskoj, Mađarskoj i Slovačkoj. Njegove pesme i pripovetke prevedene su na 23 jezika. Dobio je mnogo nagrada u Srbiji, evropskim zemljama i Aziji.

258


SANDRA JAZBEC Rojena leta 1982 v Novem mestu. V septembru 2010 je na ljubljanski Filozofski fakulteti pridobila naziv univerzitetne diplomirane etnologinje in kulturne antropologinje ter v času, ki je sledil, objavila nekaj znanstvenih, publicističnih člankov in monografijo. Pol desetletja kasneje na isti akademski ustanovi snuje doktorsko disertacijo na temo »Uspeh in Slovenci: zasnova Mesta uspehov na Slovenskem v dvorcu Turnišče«. Zato ker je izjemna občudovalka Ptuja in dvorca Turnišče ter kulturne dediščine ne jemlje vnemar.

SANDRA POŽUN Rojena leta 1972 v hrvaškem Zadru, otroštvo preživela v Bujah v hrvaški Istri, po končani srednji šoli se je preselila na Ptuj, kjer živi in ustvarja. Zaposlena v Slovenskem narodnem gledališču v Mariboru kot arhivarka. Ženska, neskončno zaljubljena v fotografijo in morje. Izraža se s fotografiranjem aktov, na ta način izraža svoja čustva, sanje, želje, strahove, misli, upanja … Fotografija je zanjo najboljša terapija. Udeležila se je nekaj skupinskih razstav, prav tako je imela že kar nekaj samostojnih razstav doma in v tujini, za svoje delo je prejela tudi nekaj nagrad v Sloveniji in tujini.

NATALIJA RESNIK GAVEZ

Rojena leta 1970 na Ptuju. Po študiju na Tehniški fakulteti Maribor 5 let poučevala matematiko na Srednji šoli. Vodi tečaje kaligrafije po vsej Sloveniji in v tujini ter ustvarja širok darilni program. Zaključila je študij antropozofije na temeljih Rudolfa Štajnerja in pridobila naziv profesor Waldorfske pedagogike. Njena želja po razumevanju večplastnosti širine življenja jo je pripeljala do študija Ife. Je predsednica društva Čar Griča in ustanoviteljica Sveta ustvarjalnosti – centra igre, zabave in modrosti. Je avtorica knjige Pot do izvora – zbirke duhovnih izročil afriških modrosti in voditeljica istoimenskih delavnic samopomoči. Naziv Ifa svečenica je prejela v Sao Paulo v Braziliji v Centro Cultural Oduduwa.

NATAŠA ŠVIKART ŽUMER Rojena 1972 v Mariboru. Piše poezijo, pravljice za otroke in prevaja. Vodi Društvo MAUS, Založbo MAUS in je njena glavna urednica. Je pobudnica in izvajalka festivala erotične poezije. Pobudnica in organizatorka številnih humanitarnih akcij za otroke. Publikacije: Venerine samoizpovedi, Miška želi postati pevka, Ljubljana 2012, Dodiri duša, Znotraj sem pesem. Prevedena v angleški, italijanski, grški, romunski, arabski, makedonski, hrvaški in srbski jezik. Prevodi njenih pesmi so objavljeni v mnogih mednarodnih zbornikih in antologijah. Prejela nagrado za poezijo Litera 1999 v Mariboru. Mednarodne nagrade: Arte, Srbija 2014, Balkanika 2014 v Romuniji in Književno pero, Hrvaška 2015.

259


VIOLETA JANUŠEVA rođena je u Bitolju, Makedonija, 1968. Univerzitetsko obrazovanje dodiplomskih studija završila je na dva odseka makedonistike: na odseku za lingvistiku i na odseku za kjniževnost. Na istom je univerzitetu završila i postdiplomske i doktorske studije u oblasti makedonskog jezika. Radi na Univerzitetu „Sv. Kliment Ohridski“ – Bitola, kao vanredni profesor makedonskog jezika na Pedagoškom fakultetu. U fokusu njenih naučnih istraživanja su savremeni makedonski jezik u oblastima fonetike i fonologije, morfologije, sintakse, leksikologije i frazeologije. Učesnik je brojnih slavističkih konferencija, simpozijuma i sličnih skupova. Njeni stručni i naučni radovi objavljivani su u brojnim časopisima sa međunarodnom recenzijom. Zvanični je lektor za pisane diskurse na makedonskom jeziku. Povremeno se bavi i prevođenjem sa ruskog, bugarskog, srpskog, slovenačkog i engleskog jezika.

DAVID BEDRAČ Rojen 13. april 1978 na Ptuju. Pesnik, profesor slovenščine, doktor literarnih ved, kritik in mentor. Piše pesmi, eseje, literarno kritiko in članke s področja literature in kulture. Doslej je objavljal v večini slovenskih in nekaj tujih literarnih revij, objavljal je tudi na številnih radijih in televizijah. Je v uredniškem odboru literarne revije Mentor. Piše tudi za otroke in sodeluje z revijami Zmajček, Ciciban in Cicido. Vodil je študentske literarne delavnice, kasneje pa še delavnice in tabore po vsej Sloveniji, vodi pa tudi Ptujski literarni klub. Je mentor številnim, danes uveljavljenim mladim avtorjem po vsej Sloveniji. Doktoriral je s področja sodobne slovenske lirike s temo: Poezija slovenskih pesnikov in pesnic, rojenih po letu 1970. Prejel je več nagrad in sodeloval na vidnejših slovenskih ter mednarodnih pesniških festivalih: Con sabor latino, Spogledi, Dnevi poezije in vina in Pranger. ALEKSANDRA ĐORĐEVIĆ Rođena 1984. u Kragujevcu. Završila je Filološko-umetnički fakultet u Kragujevcu na odseku za srpski jezik i književnost. Kao bibliotekar radila je u Narodnoj biblioteci »Vuk Karadžić« u svom gradu. Posebno se interesuje za srpsku književnost 20. veka, kao i savremenu srpsku književnost. U potrazi za zaposlenjem...

ROBERT TITAN FELIX Rojen leta1972. Pesnik, pisatelj, publicist in urednik. Diplomiral iz slovenskega jezika s književnostjo na Filozofski fakulteti v Mariboru. Izdal pet pesniških zbirk, Carpe diem!, Magnifikat, Benedictus, Pesem o razbitem času in Pekel spomladi, pet samostojnih romanov, Portal, Kri na dlaneh, Sanja in samostan, Pontifikat in Volosova čreda, s Štefanom Kardošem in Normo Bale sodeloval pri romanesknem projektu Sekstant in z Lučko Zorko spisal pravljico Grimolda. Piše tudi kritike, eseje in publicistična besedila. Doslej zabeležil nekaj revijalnih prevodov proze in poezije v hrvaščino, nemščino in madžarščino, tudi sam pa se ob ostali dejavnosti vzporedno ukvarja s prevajanjem.

260


ZLATKO KRALJEVIĆ je rojen leta 1962 v Svetem Martinu na Muri, Hrvaška. Je slikar, pisatelj in pesnik, dobitnik številnih domačih in tujih nagrad, tako s področja književnosti kot tudi s področja likovne umetnosti. „Zastrupljen“ je z antologijami in evropskimi književnimi zborniki. Zlatko Kraljić je direktor festivala sodobne poezije Murakon, ki gosti največja pesniška imena. Izdal je pet pesniških zbirk; šesta Actung Auschwitz je pravkar v tisku, štiri gledališka dela, njegovo prozno delo – roman Upornik – pa je tik pred izdajo. V letu 2017 bo svoja slikarska dela razstavljal na svetovni razstavi akvarelov Fabriano 2017.

TOMO PODSTENŠEK Rojen leta 1981. Piše kratko prozo, romane, otroško literaturo in dramske tekste. Kratke zgodbe objavlja v domačih in tujih literarnih revijah, več njegovih besedil je bilo odkupljenih na različnih natečajih Radia Slovenija. Je avtor petih romanov (Dvigalo, Sodba v imenu ljudstva, Sredi pajkove mreže, Tihožitje z mrtvo babico in Papir, kamen, škarje) in zbirke kratkih zgodb Vožnja s črnim kolesom. Roman Dvigalo je izšel tudi v srbskem prevodu (Lift, 2016). Poleg pisateljevanja občasno sodeluje pri različnih gledaliških in drugih sorodnih projektih. Živi in ustvarja v Mariboru.

261


R

P ovinca

@

@

@

P ovinca R

REVIJA PROVINCA, ŠTEVILKA 5, MAREC 2017  
Advertisement