Issuu on Google+

ΤΕΥΧΟΣ 04

THE MAGAZINE

ΠΑΡΑΠΟΛΙΤΙΚΑ | ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 23 ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΥ 2016

ΜΗΝΙΑΙΟ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ ΕΡΕΥΝΑΣ

Αιμοδότες και αρπακτικά

Το τραπεζικό σύστημα στην Ελλάδα


EDITORIAL

ΑΙΜΟΔΌΤΕΣ ΚΑΙ ΑΡΠΑΚΤΙΚΆ

Τ

ο τραπεζικό σύστημα είναι πολύ περισσότερα πράγματα από όσα κανείς συνήθως φαντάζεται –τους λογαριασμούς του, λόγου χάρη, ή τα ΑΤΜ ή ένα δάνειο που έτυχε να πάρει. Καθορίζει την οικονομική ζωή όλων μας ως το απόλυτο βάθος της. Καμία οικονομική δραστηριότητα δεν μπορεί να ξεπεράσει ένα συγκεκριμένο μέγεθος δίχως να υφίσταται σταθερή και φερέγγυα τραπεζική πίστη. Το τραπεζικό σύστημα είναι ζωτικό προκειμένου να λειτουργεί όλη η αλυσίδα διαδικασιών ανάμεσα στην παραγωγή και την πώληση των προϊόντων, να καλύπτεται η ανάγκη των επιχειρήσεων σε κεφάλαια από τα οποία θα πληρώνονται προμηθευτές κι εργαζόμενοι, να υπάρχει η εγγύηση εξυπηρέτησης μελλοντικών οικονομικών συναλλαγών, να αναζητούνται πόροι για επενδύσεις που σχεδιάζονται μεσοπρόθεσμα ή μακροπρόθεσμα. Με μια τέτοια νευραλγική λειτουργία για την οικονομία, είναι λογικό το τραπεζικό σύστημα να διαδραματίζει κομβικό ρόλο στην πολιτική συγκρότηση της κοινωνίας. Όχι μόνο εκ των πραγμάτων, αφού ρυθμίζει τις οικονομικές δραστηριότητες και συνεπώς σε μεγάλο βαθμό τις πολιτικές δυνατότητες των πολιτών, αλλά και μέσω της ευθείας διασύνδεσης και διαπλοκής του με το πολιτικό σύστημα. Και από κοντά θα βρει κανείς και τον τρίτο διαμορφωτή της κοινωνικής κανονικότητας, τα μέσα μαζικής ενημέρωσης. Οι «αιμοδότες της οικονομίας» έχουν υπάρξει και «αιμοδότες» των πολιτικών κομμάτων και των ΜΜΕ επί δεκαετίες. Αρκεί να αναλογιστεί κανείς ότι τα «μη εξυπηρετούμενα» δάνεια του ΠΑΣΟΚ και της ΝΔ, όπως προκύπτουν από τα στοιχεία που έχουν καταθέσει οι επικεφαλής των τραπεζικών ιδρυμάτων, είναι 118.300.000 και 137.100.000 ευρώ αντίστοιχα, χτίζοντας μια ανίερη τριγωνική σχέση εξυπηρετήσεων που επικαθορίζει το σύνολο σχεδόν της οικονομικής και της πολιτικής ζωής, αλλά και του δημόσιου λόγου γύρω από αυτά. Η νεότερη ελληνική ιστορία είναι άρρηκτα δεμένη με την ιστορία του ελληνικού τραπεζικού συστήματος. Από τα πρώτα βήματα της κραταιάς κάποτε Εθνικής Τράπεζας ως το μεσουράνημα των ιδιωτικών τραπεζών, από το πέρασμα στον κρατικό έλεγχο ως την «απελευθέρωση των αγορών» και τελικά ως την κρίση και την ανάληψη του ελέγχου των τραπεζών από τους δανειστές και διάφορα επενδυτικά κεφάλαια του εξωτερικού, μπορεί κανείς να παρακολουθήσει και να καταγράψει πλευρές της ιστορίας της χώρας. Και μαζί, την εναλλαγή των αφηγημάτων που τις συνοδεύουν: οι φιγούρες των κραταιών τραπεζιτών της μεταπολεμικής περιόδου σβήνουν με την επέμβαση του μεταπολιτευ-

τικού κράτους που επενδύει στον λαϊκό παράγοντα, το μεταπολιτευτικό κράτος υποκλίνεται στην ανάγκη συμμετοχής της «ισχυρής Ελλάδας» στις «εξορθολογιστικές» πρακτικές των ανεπτυγμένων χωρών της Ευρωπαϊκής Ένωσης, και η «ισχυρή Ελλάδα» σύρεται στην «εξυγίανση» πιεσμένη από μια κρίση που εξαθλιώνει την οικονομία της όσο καμία οικονομία αναπτυγμένης χώρας δεν εξαθλιώθηκε ποτέ σε καιρό ειρήνης. Λέγεται συχνά ότι, στο πλαίσιο του παγκοσμιοποιημένου χρηματοπιστωτικού συστήματος, ένα εθνικό τραπεζικό σύστημα δεν έχει πλέον δυνατότητες άσκησης πολιτικής. Πόσο μάλλον αν υπόκειται σε πρόσθετο καθεστώς επιτήρησης, όπως στην περίπτωση της Ελλάδας. Όμως, θα ήταν ακριβέστερο να πούμε ότι τα εθνικά τραπεζικά συστήματα όλο και περισσότερο καθίστανται εργαλεία του παγκοσμιοποιημένου χρηματοπιστωτικού συστήματος και συνεπώς παράγουν πολιτική. Απλώς παράγουν μια πολιτική που πλέον δεν απαιτεί τη συνάρτησή της με την ευημερία μιας τοπικής οικονομίας. Στον ευρωπαϊκό χώρο αυτό επιτείνεται από το γεγονός ότι ο περίπλοκος μηχανισμός εποπτείας που στήνεται δεν περιορίζεται μόνο στην απαίτηση για μέτρα λιτότητας και νεοφιλελεύθερες μεταρρυθμίσεις, αλλά και στην πίεση για ικανοποίηση των πιο επιθετικών, συχνά αρπακτικών, απαιτήσεων των ξένων επενδυτών. Έτσι φτάνουμε στις σημερινές τεκτονικές αλλαγές στο ελληνικό τραπεζικό σύστημα, που δεν περιορίζονται στις αλλαγές των διοικήσεων, αλλά απειλούν να είναι αφετηρία βίαιων αναδιαρθρώσεων στην εγχώρια οικονομία, όπως και μεγάλης αναδιανομής εισοδήματος και πλούτου τελικά προς όφελος των «επενδυτών». Από το τι θα γίνει με τις ιδιόκτητες κατοικίες μέχρι το ποιες επιχειρήσεις τελικά θα κλείσουν ή θα συγχωνευτούν, πολλά θα κριθούν με βάση το νέο τοπίο που διαμορφώνεται στις τράπεζες. Και όλα αυτά βέβαια με την προϋπόθεση ότι τα πράγματα δεν θα επιδεινωθούν και δεν θα υπάρξει ανάγκη για νέα ανακεφαλαιοποίηση ή –ακόμη χειρότερα– για ενεργοποίηση μηχανισμών όπως τo bail-in και το κούρεμα καταθέσεων. Όσα συμβαίνουν στις τράπεζες κάποιες φορές διατυπώνονται τόσο στριφνά που μοιάζουν για όλους σχεδόν μας ακατανόητα. Αφορούν, όμως, κάθε πλευρά της ζωής μας. Πρέπει να τα γνωρίζουμε, πρέπει να είμαστε σε θέση να τα κρίνουμε και εάν χρειαστεί να αντιδράσουμε εναντίον τους. Πριν ανακαλύψουμε ότι μόλις μας πήραν το σπίτι... ΛΕΥΤΈΡΗΣ ΧΑΡΑΛΑΜΠΌΠΟΥΛΟΣ


/ Τεύχος 04

??????????????? ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 04 ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΚΟΥΜΠΑΡΑΔΕΣ ΣΤΑ «ΚΟΚΚΙΝΑ ΔΑΝΕΙΑ»: ΔΙΑΔΡΟΜΕΣ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΤΡΑΠΕΖΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ Π. Σωτήρης 10

Τ ΡΑΠΕΖΕΣ - ΜΜΕ - ΠΟΛΙΤΙΚΑ ΚΟΜΜΑΤΑ: ΑΜΑΡΤΩΛΟ ΤΡΙΓΩΝΟ ΜΕ ΔΕΣΜΟΥΣ… ΧΡΗΜΑΤΟΣ Γ. Λιβιτσάνος

16 ΟΙ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΕΣ ΛΗΣΤΕΙΕΣ ΤΡΑΠΕΖΩΝ Π. Ράπτη 22 ΓΙΑΝΝΗΣ ΣΤΟΥΡΝΑΡΑΣ: ΕΝΑΣ ΜΕΘΟΔΙΚΟΣ ΣΥΣΣΩΡΕΥΤΗΣ ΕΞΟΥΣΙΑΣ Ά. Χατζηγεωργίου 26 ΜΙΧΑΛΗΣ ΣΑΛΛΑΣ: Η ΔΕΥΤΕΡΗ ΖΩΗ ΤΟΥ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΑ Γ. Ο. Παπαδημητρίου 30 ΓΙΆΝΝΗΣ ΚΩΣΤΌΠΟΥΛΟΣ: Ο ΕΠΊΜΟΝΟΣ ΤΡΑΠΕΖΊΤΗΣ Χ. Νάτσης

10

32 ΑΝΔΡΕΑΣ ΒΓΕΝΟΠΟΥΛΟΣ: ΤΑ ΣΚΑΝΔΑΛΑ ΤΟΥ «ΡΟΜΠΕΝ ΤΩΝ ΜΙΚΡΟΜΕΤΟΧΩΝ» Α. Ζενάκος 36 ΜΙΑ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΑΠΟ ΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ: Η ΑΝΟΔΟΣ ΚΑΙ Η ΠΤΩΣΗ ΤΟΥ ΣΤΡΑΤΗ ΑΝΔΡΕΑΔΗ Π. Σωτήρης 38 Α ΠΟ ΤΗΝ ΕΠΙΤΗΡΗΣΗ ΣΤΗ ΒΙΑΙΗ ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ: Η ΤΡΑΠΕΖΑ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ ΣΕ ΕΝΑ ΤΟΠΙΟ ΠΟΥ ΑΛΛΑΖΕΙ Γ. Ο. Παπαδημητρίου

42 Ο  ΠΌΛΕΜΟΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΈΛΕΓΧΟ ΤΟΥ ΤΡΑΠΕΖΙΚΟΎ ΣΥΣΤΉΜΑΤΟΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΉΣ ΟΙΚΟΝΟΜΊΑΣ Λ. Χαραλαμπόπουλος


ΜΗΝΙΑΙΟ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ ΕΡΕΥΝΑΣ report.com.gr

ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΕΚΔΌΤΗΣ – ΔΙΕΥΘΥΝΤΉΣ Λευτέρης Χαραλαμπόπουλος ΔΙΕΥΘΥΝΤΉΣ ΣΎΝΤΑΞΗΣ Αυγουστίνος Ζενάκος ΕΠΙΜΈΛΕΙΑ ΈΚΔΟΣΗΣ Παναγιώτης Σωτήρης

42 16

ΣΧΕΔΙΑΣΜΌΣ Κωνσταντίνος Δακανάλης ΓΕΝΙΚΉ ΔΙΕΎΘΥΝΣΗ ΔΙΑΦΉΜΙΣΗΣ Στέλλα Δροσοπούλου Τ: 210 6901414 ΦΩΤΟΓΡΑΦΊΕΣ Ευρωκίνηση ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΊΑ report.themagazine@gmail.com

Διανέμεται με την εφημερίδα ΠΑΡΑΠΟΛΙΤΙΚΑ κάθε τρίτη εβδομάδα του μήνα


/ Τεύχος 04

ΤΟ ΤΡΑΠΕΖΙΚΌ ΣΎΣΤΗΜΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΆΔΑ

ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΚΟΥΜΠΑΡΑΔΕΣ ΣΤΑ «ΚΟΚΚΙΝΑ ΔΑΝΕΙΑ» ΔΙΑΔΡΟΜΕΣ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΤΡΑΠΕΖΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ

Η ιστορία του ελληνικού τραπεζικού συστήματος αποτελεί σημαντικό κεφάλαιο της νεότερης ελληνικής ιστορίας: Από τα πρώτα βήματα της κραταιάς κάποτε Εθνικής Τράπεζας μέχρι την εμφάνιση νέων τραπεζών, από τον κρατικό έλεγχο στην «απελευθέρωση των αγορών», έως την κρίση και το άνοιγμα ενός νέου οικονομικού και ιστορικού κύκλου, πιο αβέβαιου παρά ποτέ.

Λ

ίγα πράγματα επηρεάζουν την οικονομική ζωή όλων μας όσο το τραπεζικό σύστημα. Οι τράπεζες δεν είναι απλώς τα ATM ή τα στεγαστικά δάνεια. Λειτουργούν σαν να είναι το νευρικό σύστημα ολόκληρης της οικονομίας. Χωρίς την τραπεζική πίστη δεν μπορεί να υπάρξει οποιαδήποτε οικονομική δραστηριότητα μεγάλης κλίμακας. Η χρονική απόσταση ανάμεσα στην παραγωγή και την πώληση των προϊόντων, η ανάγκη των επιχειρήσεων να έχουν εκ των προτέρων κεφάλαια για να καταβάλουν μισθούς και να πληρώσουν προμηθευτές, η διαρκής ανάγκη να προεξοφλούνται μελλοντικές οικονομικές συναλλαγές, η εύρεση πόρων για μελλοντικές επενδύσεις, απαιτούν την τραπεζική. Κατά κάποιο τρόπο, οι τράπεζες εν τοις πράγμασι «παράγουν νέο χρήμα» που θα μετατραπεί σε πραγματικό κοινωνικό πλούτο στο μέλλον. Ο ρόλος των τραπεζών δεν περιορίζεται απλώς στο να αναζητούν καταθέσεις, να δίνουν δάνεια και να επενδύουν μέρος των κεφαλαίων 4

Γράφει ο ΠΑΝΑΓΙΏΤΗΣ ΣΩΤΉΡΗΣ

τους στις αγορές χρήματος, στα κρατικά χρεόγραφα ή σε άλλα επενδυτικά εργαλεία. Όταν μια τράπεζα δανείζει μια επιχείρηση, αποκτά λόγο σε αυτήν. Οι απαιτήσεις φερεγγυότητας μιας επιχείρησης για την εξυπηρέτηση του δανείου, σημαίνουν ότι μια τράπεζα επιβάλλει κατευθύνσεις σε μια επιχείρηση. Παγκοσμίως, μεγάλες αναδιαρθρώσεις επιχειρήσεων, αλλαγές στις εργασιακές σχέσεις, απολύσεις και μειώσεις μισθών έχουν συχνά την αφετηρία τους στην πίεση των τραπεζών. Ο τρόπος με τον οποίο το τραπεζικό σύστημα κατανέμει τις χρηματοδοτήσεις μπορεί να αναβαθμίσει ή να υποβαθμίσει ολόκληρους κλάδους της οικονομίας. Συχνά οι ίδιες οι τράπεζες, αποκτώντας εκτεταμένες συμμετοχές σε επιχειρήσεις, μετατρέπονται άμεσα ή έμμεσα σε σημαντικούς οικονομικούς κόμβους.

Στον αστερισμό της χρηματιστικοποίησης Βασικό στοιχείο της εποχής μας αποτελεί η διόγκωση όλων των δραστηριοτήτων που σχετίζονται με τον χρηματοπιστωτικό τομέα, είτε αυτών


Εξαγορά της Τράπεζας Αττικής από την Εμπορική Τράπεζα, 1964

που αφορούν στενά τον τραπεζικό τομέα, είτε αυτών που αφορούν τις αγορές χρήματος και χρεογράφων, ως αποτέλεσμα της επέκτασης και της διεθνοποίησης των οικονομικών δραστηριοτήτων. Όμως, για να βρίσκει εύκολα κεφάλαια μια επιχείρηση με δημόσια εγγραφή, ή για να αντλούν κεφάλαια οι επενδυτικές εταιρείες και οι τράπεζες, πρέπει να υπάρχει το κίνητρο ενός κέρδους που δεν προέρχεται από την παραγωγή υλ��κών αγαθών και υπηρεσιών, αλλά μέσα από την αγορά και πώληση μετοχών, χρεογράφων κ.λπ. Αυτό που κοινώς ονομάζουμε «κερδοσκοπία», στην πραγματικότητα είναι σήμερα όρος για να λειτουργεί το τραπεζικό σύστημα και οι χρηματαγορές. Όμως, αυτό ενέχει έναν κίνδυνο: να παράγονται «φούσκες», δηλαδή τεχνητές αυξήσεις αξιών, που φτιάχνονται με όρους ψυχολογίας της αγοράς (χαρακτηριστικό παράδειγμα η ελληνική «τρέλα του χρηματιστηρίου») και οι οποίες, όταν αποδεικνύεται ότι δεν αντιστοιχούν σε προϊόντα και υπηρεσίες που όντως παράγονται και πωλούνται, οδηγούν σε καταρρεύσεις και κραχ. Διεθνώς αυτή η τάση ήρθε εκρηκτικά στο προσκήνιο με την οικονομική κρίση του 2007-8 –στις παραμονές της οποίας έγκριτοι οικονομολόγοι διαβεβαίωναν ότι δεν υπάρχει ενδεχόμενο κρίσης! Αφετηρία ήταν η «φούσκα» των στεγαστικών δανείων. Μιλάμε για δάνεια που δόθηκαν σε φτωχούς πελάτες στις ΗΠΑ οι οποίοι ήταν πολύ πιθανό στο μέλλον να έχουν πρόβλημα με την αποπληρωμή τους. Στη συνέχεια τα δάνεια αυτά τιτλοποιήθηκαν, δηλαδή εκδόθηκαν «τίτλοι», η αποπληρωμή των οποίων στηριζόταν στις ταμειακές ροές που δημιουργούσαν τα δάνεια κατά την αποπληρωμή τους. Περίπλοκες διαδικασίες τιτλοποίησης υπόσχονταν μεγάλες αποδόσεις και αποτελούσαν ελκυστικά προϊόντα. Όταν, όμως, αποδείχτηκε ότι τα αρχικά δάνεια δεν μπορούσαν να εξυπηρετηθούν, συμπαρέσυραν τα επενδυτικά προϊόντα και μαζί τους το παγκόσμιο τραπεζικό σύστημα και την παγκόσμια οικονομία, με αφετηρία την κατάρρευση της Lehman Brothers, της τέταρτης μεγαλύτερης επενδυτικής τράπεζας των ΗΠΑ. Η διαχείριση κινδύνου οδηγούσε σε όλο και πιο σύνθετα τραπεζικά και χρηματοπιστωτικά προϊόντα που απομακρύνονταν ολοένα και περισσότερο από τις πραγματικές συναλλαγές. Η έκρηξη των παραγώγων (ιδίως μετά την εξέλιξη των μαθηματικών μοντέλων για τον υπολογισμό

τους) επέτεινε αυτή την κατάσταση, διαμορφώνοντας κινδύνους για το σκάσιμο της «φούσκας». Άλλωστε, σίγουρες προβλέψεις δεν υπάρχουν. Ο Robert C. Merton πήρε το βραβείο Νόμπελ στα οικονομικά το 1997 για την έρευνά του πάνω στον υπολογισμό της αξίας των χρηματοοικονομικών παραγώγων, όμως το 1998 το fund Long-Term Capital Management, του οποίου ήταν συνιδρυτής, έχασε 4,6 δισ. δολάρια σε 4 μήνες! Τα τραπεζικά συστήματα γίνονταν, σε παγκόσμια κλίμακα, ολοένα και πιο ασταθή, με υπερβολική μόχλευση και τελικά κίνδυνο να συσσωρεύσουν επισφάλειες. Αυτό συνδυάστηκε με την αύξηση του δημόσιου χρέους. Όχι μόνο γιατί οι τεράστιες ανάγκες ανακεφαλαιοποίησης των τραπεζών μετακυλίονταν στη διόγκωση του δημόσιου χρέους, αλλά και γιατί η κρίση του δημόσιου χρέους σήμαινε ότι οι κρατικοί τίτλοι, που αποτελούσαν βασικό στήριγμα των τραπεζών, έπαυαν να είναι τόσο σταθεροί. Η έκθεση των τραπεζών σε τέτοιες χρηματοπιστωτικές πρακτικές ήρθε και ως αποτέλεσμα του γεγονότος ότι αρκετές μεγάλες επιχειρήσεις προτιμούσαν να αντλούν κεφάλαια από τις ανοιχτές αγορές παρά από τον τραπεζικό δανεισμό. Οι τράπεζες άρχισαν να βλέπουν τις αποδοχές των εργαζόμενων ως πηγή δικού τους πλουτισμού, εξωθώντας αυτά τα κοινωνικά στρώματα να υπερχρεώνονται και διαρκώς να αποπληρώνουν χρέη. Σε χώρες όπως οι ΗΠΑ πλέον για έναν μισθωτό, η μισθοδοσία είναι απλώς ένα ποσό με το οποίο αποπληρώνει ένα χρέος που διαρκώς διογκώνεται, είτε πρόκειται για τα στεγαστικά δάνεια, είτε για το σπουδαστικό δάνειο είτε για τις καταναλωτικές δαπάνες.

Τα πρώτα βήματα του ελληνικού τραπεζικού συστήματος Το ξεκίνημα του τραπεζικού κλάδου στην Ελλάδα αντιστοιχούσε σε μια οικονομία κατά βάση αγροτική, με τον πλούτο να συγκεντρώνεται σε εύπορους εμπόρους που συχνά είχαν τις δραστηριότητές τους εκτός συνόρων, στις ανθούσες τότε παροικίες. Η πρώτη ελληνική τράπεζα, η Εθνική Χρηματιστική Τράπεζα, που ιδρύθηκε με πρωτοβουλία του Ιωάννη Καποδίστρια, είχε μικρή ανταπόκριση στην προσέλκυση κεφαλαίων, παρότι προσέφερε ως ενυπόθηκες εγγυήσεις αμπελώνες και ελαιώνες, τις αλυκές της Μήλου και της Νάξου, την παραγωγή σμυρίδας της Νάξου και των ορυχείων της Μήλου. Τελικά έκλεισε το 1833. Το 1841 θα ιδρυθεί η Εθνική Τράπεζα, με ελληνικά και ξένα κεφάλαια, που θα έχει και το εκδοτικό δικαίωμα (το δικαίωμα να εκδίδει χρήμα). Στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα ιδρύονται και άλλες τράπεζες εκπροσωπώντας συχνά και παροικιακά συμφέροντα. Ιδρύονται τοπικές τράπεζες, κάποιες φορές με πρωτοβουλία εμπόρων που είχαν ανάγκη τις τραπεζικές συναλλαγές. Χαρακτηριστικό παράδειγμα οι επιχειρήσεις του Ιωάννη Φ. Κωστόπουλου στην Καλαμάτα, που οδηγούν αργότερα στην ίδρυση της Τράπεζας Καλαμών, μακρινό πρόδρομο της σημερινής Alpha Bank. Το 1893 ιδρύεται η Τράπεζα Αθηνών, η πρώτη τράπεζα καταθέσεων, με πρωτοβουλία εμπόρων, τραπεζιτών και εφοπλιστών. Η τράπεζα αυτή για μισό αιώνα θα είναι ο μόνος πραγματικός ανταγωνιστής της Εθνικής. Μέχρι την ίδρυση της Τράπεζας της Ελλάδος, η Εθνική Τράπεζα απολαμβάνει τα πολλαπλά πλεονεκτήματα να είναι τράπεζα εκδοτική (άρα να απολαμβάνει το όφελος από το εκδοτικό προνόμιο), καταθέσεων, χορηγήσεων (και προς το κράτος με ιδιαίτερα προνομιακούς όρους) και προεξοφλητική. Μέχρι την ίδρυση της Τράπεζας της Ελλάδος, ο κύριος όγκος του 5


/ Τεύχος 04

ΤΟ ΤΡΑΠΕΖΙΚΌ ΣΎΣΤΗΜΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΆΔΑ τραπεζικού συστήματος είναι ιδιωτικός. Υπάρχουν δεκάδες τράπεζες αλλά ουσιαστικά ξεχωρίζουν πέντε: η Εθνική, η Αθηνών, η Εμπορική, η Ιονική και η Ανατολής. Αυτές συγκεντρώνουν το 85% των καταθέσεων. Αυτή η τραπεζική εικόνα αντιστοιχεί σε μια οικονομία με βάση την αγροτική παραγωγή, με αναπτυγμένο το εμπόριο, ιδίως το παροικιακό και με τη βιομηχανία να κάνει ακόμη τα πρώτα της βήματα. Μεγαλύτερος πελάτης ως προς τις χορηγήσεις, ιδίως για την Εθνική Τράπεζα, θα είναι το κράτος. Τα πράγματα αλλάζουν στην περίοδο μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή. Οι μεγάλες ανάγκες της χώρας για δανειακά κεφάλαια την οδηγούν σε προσφυγή στη δημοσιονομική επιτροπή της Κοινωνίας των Εθνών. Όρος για τη χορήγηση του δανείου θα είναι η ίδρυση κεντρικής τράπεζας που θα έχει το εκδοτικό προνόμιο αλλά δεν θα έχει εμπορικές δραστηριότητες. Η Εθνική Τράπεζα αρνήθηκε να δεχτεί αυτόν τον περιορισμό και έτσι έχασε το εκδοτικό δικαίωμα, το οποίο πέρασε στην Τράπεζα της Ελλάδος που άρχισε να λειτουργεί το 1928. Η δημιουργία κεντρικής τράπεζας, που έχει ως εργαλεία παρέμβασης, πέραν της έκδοσης του νομίσματος, τη διαμόρφωση του προεξοφλητικού επιτοκίου και τις υποχρεωτικές καταθέσεις σε αυτήν, αποτελούσε πλευρά μιας συνολικότερης στροφής προς την ενεργότερη παρέμβαση του δημόσιου τομέα στην οικονομία. Κατά την ίδια περίοδο έχουμε άλλωστε την ίδρυση της Εθνικής Κτηματικής Τράπεζας (1927) και της Αγροτικής Τράπεζας (1929). Η συμβολή του κράτους στην αγροτική πίστη, στην οποία ο ιδιωτικός τραπεζικός τομέας δεν είχε να επιδείξει ιδιαίτερη ενεργοποίηση ως τότε, αντανακλούσε στοχεύσεις του κράτους και των κομμάτων για τη σύναψη συμμαχιών με τα αγροτικά στρώματα. Με τον τρόπο αυτό αντιμετωπίστηκε η προπολεμική οικονομική κρίση που οδήγησε στην έξοδο της Ελλάδας από τον «κανόνα του χρυσού» και την αναστολή της μετατρεψιμότητας της δραχμής το 1932. Η Τράπεζα της Ελλάδος θα παίζει κομβικό ρόλο στις συμφωνίες clearing (συμφωνίες εμπορικού συμψηφισμού και ανταλλαγής σε είδος χωρίς μεσολάβηση συναλλάγματος) που είχε συνάψει η Ελλάδα με χώρες όπως η Γερμανία προκειμένου να ξεπεράσει τα προβλήματα από την κατάρρευση των διεθνών νομισματικών συναλλαγών.

Ανασυγκρότηση και αυξημένη παρέμβαση του κράτους Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, ήδη από την περίοδο της βρετανικής και αμερικανικής βοήθειας και του σχεδίου Μάρσαλ αλλά και του Εμφυλίου πολέμου, το τραπεζικό σύστημα μπαίνει κάτω από στενό δημόσιο έλεγχο. Για πολλά χρόνια τις κρίσιμες αποφάσεις τις έπαιρνε η Νομισματική Επιτροπή, ενώ κρίσιμα ζητήματα όπως η πολιτική επιτοκίων αποτελούσαν πολιτικές αποφάσεις και όχι προϊόν «ελεύθερου ανταγωνισμού». Εποπτεία καθιερώθηκε και στις πιστώσεις, σε μια περίοδο με μεγάλη ζήτηση πιστώσεων από τις επιχειρήσεις. Με εργαλεία όπως οι υποχρεωτικές καταθέσεις των τραπεζών σε αυτήν, αλλά και η υποχρεωτική χαμηλότοκη κατάθεση των αποθεματικών των δημοσίων οργανισμών και των ασφαλιστικών ταμείων, η Τράπεζα της Ελλάδος ισχυροποιείται. Κατά την πρώτη φάση της είχε επίσης άμεσο ρόλο στη χορήγηση πιστώσεων προς τη βιομηχανία και άλλες επενδύσεις. Μετά το 1952 τον ρόλο αυτό ανέλαβαν οι εμπορικές κυρίως τράπεζες. 6

Από την προπολεμική περίοδο οι μεγάλες ελληνικές τράπεζες αποκτούν σημαντική θέση μέσα σε ελληνικές επιχειρήσεις ή μετατρέπονται σε κέντρα πολυσχιδών επιχειρηματικών ομίλων. Η Εθνική Τράπεζα και, μεταπολεμικά, η Εμπορική είναι τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα με συμμετοχές ή και έλεγχο σε ασφαλιστικές εταιρείες, σε ξενοδοχειακές μονάδες, σε μεταλλευτικές επιχειρήσεις, σε παραγωγικές επιχειρήσεις κάθε είδους. Οι πολιτικές παρεμβάσεις είναι συχνές. Από τις ατομικές διαδρομές των ελλήνων τραπεζιτών και τις συχνές περιπτώσεις πολιτικών προσώπων που εναλλάχτηκαν ανάμεσα σε τραπεζικές και σε πολιτικές θέσεις, μέχρι τον κομβικό ρόλο της δημόσιας ιδιοκτησίας, το τραπεζικό σύστημα μπλέκεται ενεργά στις πολιτικές εξελίξεις. Αρκεί να αναλογιστούμε ότι επιλογές όπως η συγχώνευση της Εθνικής Τράπεζας με την Τράπεζα Αθηνών (1953) δεν ήταν απλώς οικονομικές αλλά πολιτικές αποφάσεις, σχετιζόμενες με την προσπάθεια ανασυγκρότησης της εύθραυστης με-

Χαρτονόμισμα έκδοσης Εθνικής Τράπεζας, σφραγισμένο από την Τράπεζα της Ελλάδος

ταπολεμικής οικονομίας. Όμως, πολλές επιχειρήσεις είχαν τη λογική των «δανεικών κι αγύριστων». Μεγάλο μέρος των χορηγήσεων που δόθηκαν στην περίοδο του Σχεδίου Μάρσαλ μένουν ανεξόφλητες: είναι οι περιβόητες «παγωμένες πιστώσεις». Το ελληνικό τραπεζικό σύστημα εμπλέκεται με τη μεταπολεμική οικονομική ανάπτυξη. Αυτό αφορά και τη χρηματοδότηση των μεγάλων δημόσιων επενδύσεων. Ευνοούνται βέβαια και από συγκεκριμένες πολιτικές επιλογές. Για παράδειγμα, τα ασφαλιστικά ταμεία υποχρεώθηκαν να καταθέτουν τα αποθεματικά τους άτοκα ή με πολύ χαμηλό επιτόκιο στην Τράπεζα της Ελλάδος με τεράστιες σωρευτικές απώλειες. Η Τράπεζα της Ελλάδος χορηγούσε μετά στις εμπορικές τράπεζες που δάνειζαν με υψηλό επιτόκιο εμπορικές, βιομηχανικές και ναυτιλιακές επιχειρήσεις, συχνά όχι φερέγγυες και σίγουρα με τελική απώλεια για τα ασφαλιστικά ταμεία. Κατά την περίοδο της δικτατορίας κυριαρχούν οι παρεμβάσεις των χουντικών στελεχών στις τράπεζες για χορήγηση δανείων σε «ημέτερους». Έγγραφα της ίδιας της... χουντικής ΚΥΠ, που δημοσιεύτηκαν το 1974, αποκάλυψαν πλήθος σκανδαλωδών χορηγήσεων σε συγγενείς και φίλους. Την ίδια ώρα η χούντα ενίσχυσε προκλητικά τον Όμιλο Ανδρεάδη (Εμπορική Τράπεζα). Σε όλη τη μεταπολεμική περίοδο ο δημόσιος τομέας μέσα από την


Εθνική, την Αγροτική και την Κτηματική έπαιζε πολύ μεγάλο ρόλο. Ωστόσο, υπάρχει και ένας άλλος μεγάλος ιδιωτικός όμιλος, αυτός των επιχειρήσεων στις οποίες πρωταγωνιστούσε ο καθηγητής Στρατής Ανδρεάδης, γύρω από την Εμπορική Τράπεζα. Ήταν η κυβέρνηση Καραμανλή, με αρμόδιο υπουργό τον Παναγή Παπαληγούρα, που το 1975 αποφασίζει να εθνικοποιήσει τον όμιλο, με αφορμή το γεγονός ότι η τράπεζα είχε χορηγήσει παράνομα μεγάλο δάνειο σε επιχείρηση του ομίλου της. Στην πραγματικότητα, ήταν μια πολιτική επιλογή για αυξημένο δημόσιο έλεγχο στην οικονομία. Κατά τη Μεταπολίτευση θα κυριαρχήσουν οι τράπεζες δημόσιας ιδιοκτησίας, κατάσταση που διατηρείται μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 1980. Οι τράπεζες που δεν είναι κρατικές εκείνη την περίοδο είναι λίγες: η Τράπεζας Πίστεως, η Εργασίας, οι ξένες τράπεζες. Αυτό δίνει μια ιδιαίτερη πολιτική βαρύτητα στις αποφάσεις που λαμβάνονται και βέβαια αφήνει κάθε περιθώριο σε πολιτικές παρεμβάσεις για το ποιες επιχειρήσεις θα έπαιρναν δάνεια και ποιες όχι. Όμως, γενικότερα δεν είναι περίοδος αρνητική για τις τράπεζες, παρά τη σταδιακή σώρευση επισφαλειών από τις μετέπειτα «προβληματικές επιχειρήσεις». Η ελληνική κοινωνία παρέμεινε μια κοινωνία αποταμίευσης παρά δανεισμού. Τα υψηλά επιτόκια καταθέσεων προσέλκυαν καταθέτες,

(π.χ. πίεση να διατηρούν εκεί καταθέσεις οι δημόσιοι οργανισμοί). Η δραστηριότητά του γεννά εχθρότητα σε άλλους εκδότες και επιχειρηματίες και υποψίες για την προέλευση των χρημάτων του. Το σκάνδαλο γίνεται καταλύτης για ευρύτερες πολιτικές εξελίξεις, με τον τότε Συνασπισμό να συνεργάζεται με την ΝΔ στην κυβέρνηση Τζαννετάκη το 1989 για την «κάθαρση».

Η περίοδος της απελευθέρωσης του τραπεζικού συστήματος Σταδιακά, όμως, και εντός του πλαισίου των οδηγιών της ΕΟΚ, αρχίζει η απορρύθμιση της ελληνικής τραπεζικής αγοράς. Το 1987 η έκθεση της Επιτροπής για τον Εκσυγχρονισμό και την Αναμόρφωση του Τραπεζικού Συστήματος, υπό τον Θ. Καρατζά, μετέπειτα διοικητή της Εθνικής Τράπεζας, προτείνει σταδιακή άρση των διοικητικών παρεμβάσεων, απελευθέρωση του τραπεζικού αλλά και του χρηματοπιστωτικού κλάδου, θεωρώντας ότι οι επιχειρήσεις δεν πρέπει να επιδιώκουν να αντλούν κεφάλαια μόνο μέσα από τον τραπεζικό χώρο. Ήδη από τις αρχές της δεκαετίας του 1990 είχαν αρθεί οι περισσότεροι περιορισμοί ως προς τις τραπεζικές εργασίες και τα επιτόκια, ενώ από την κυβέρνηση Μητσοτάκη ξεκινά το μεγάλο κύμα ιδιωτικοποιήσεων. Το 1991 ιδιωτικοποιήθηκε η Τράπεζα Πειραιώς, που εξελίσσεται σε μεγάλη ιδιωτική τράπεζα και λίγα χρόνια αργότερα, επί κυβέρνησης Σημίτη, πωλείται η Ιονική και Λαϊκή Τράπεζα στην Alpha Πίστεως για να διαμορφωθεί η σημερινή Alpha Bank. Αργότερα η Crédit Agricole μπαίνει στην Εμπορική Τράπεζα. Οι κινήσεις αυτές αλλάζουν το τραπεζικό τοπίο, ενώ μπαίνουν και άλλοι παίκτες στο παιχνίδι όπως ο όμιλος Λάτση που σταδιακά χτίζει τον όμιλο της Eurobank. Μετά την ύφεση των πρώτων χρόνων της δεκαετίας του 1990, η ελληνική οικονομία μπαίνει σε τροχιά ανάπτυξης (ίσως και με πήλινα πόδια όπως αποδείχτηκε αργότερα) οι ευρωπαϊκές χρηματοδοτήσεις τροφοδοτούν τα «μεγάλα έργα», που με τη σειρά τους ενισχύουν τη ζήτηση για τραπεζικό δανεισμό. Το πάρτυ του χρηματιστηρίου ενισχύει τη θέση των τραπεζών, αφού η άνοδος των τιμών των μετοχών αυξάνει την αξία τους και δίνει τη δυνατότητα για εύκολες αυξήσεις μετοχικού κεφαλαίου. Επίσης, οι τράπεζες εμπλέκονται άμεσα ως ανάδοχοι στις δημόσιες εγγραφές και τις αυξήσεις μετοχικού κεφαλαίου των επιχειρήσεων, κι έτσι αρχίζουν να παίζουν έναν όλο και πιο σημαντικό οικονομικό ρόλο, ειδικά κατά την περίοδο προετοιμασίας της Ολυμπιάδας του 2004. Η εμπλοκή αυτή δεν σήμαινε μόνο άμεσα επιπλέον έσοδα, προμήθειες κ.λπ. αλλά και έναν αυξανόμενο οικονομικό ρόλο στη διαχείριση των επιχειρήσεων. Οι ελληνικές τράπεζες διεθνοποιούνται. Τα Βαλκάνια αντιμετωπίζονται ως μια οικονομική ενδοχώρα. Πληθαίνουν οι θυγατρικές των ελληνικών τραπεζών στις βαλκανικές χώρες αλλά και στην Τουρκία. Βέβαια, αρκετές από αυτές θα αναγκαστούν να τις πουλήσουν μετά το ξέσπασμα της οικονομικής κρίσης. Ταυτόχρονα αλλάζει και η λιανική τραπεζική. Ένα κύμα καταναλωτικού ευδαιμονισμού κατακλύζει την ελληνική κοινωνία. Από κοινωνία

ΟΙ ΚΙΝΗΣΕΙΣ ΤΩΝ ΤΡΑΠΕΖΩΝ ΥΠΟ ΔΗΜΟΣΙΟ ΕΛΕΓΧΟ ΑΠΟΦΑΣΙΖΟΝΤΑΙ ΜΕ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗ τα υψηλά επιτόκια χορηγήσεων δεν επέτρεπαν εύκολο δανεισμό, η διαφορά επιτοκίων καταθέσεων και επιτοκίων χορηγήσεων έδινε εγγυημένα κέρδη, η νοοτροπία των λαϊκών στρωμάτων ήταν η αποφυγή του υπέρμετρου χρέους. Το ίδιο διάστημα οι τραπεζοϋπάλληλοι κατορθώνουν να έχουν σημαντικές κατακτήσεις και ως προς τα μισθολογικά και ως προς την εργασιακή σταθερότητα. Η ύπαρξη ενός μεγάλου δημόσιου τραπεζικού τομέα πίεζε και τον ιδιωτικό τραπεζικό τομέα να προσφέρει ανάλογες συνθήκες εργασίας. Ωστόσο, η πίεση για την ανάπτυξη και του ιδιωτικού τομέα στις τράπεζες παρέμενε ενεργή. Αυτό οδηγεί σε μια σταδιακή ανάπτυξή του, που θα επιταχυνθεί στη δεκαετία του 1990. Βέβαια, στα πρώτα στάδια είχαμε και ορισμένα παρατράγουδα με κορυφαίο το σκάνδαλο Κοσκωτά. Ο Γιώργος Κοσκωτάς, διαπιστώνει τα περιθώρια που υπάρχουν για μια δυναμική ιδιωτική τράπεζα ως κέντρο ενός εκδοτικού και επιχειρηματικού ομίλου, σε μια εποχή που το ΠΑΣΟΚ αντιμέτωπο με την «επενδυτική αποχή» των «παλαιών τζακιών» αναζητά εναγωνίως τα «νέα τζάκια». Ο Κοσκωτάς αποκτά την Τράπεζα Κρήτης και, χρησιμοποιώντας τα κεφάλαιά της με παράνομο τρόπο, αρχίζει να διαμορφώνει έναν εκδοτικό όμιλο, αγοράζει μια ποδοσφαιρική ομάδα, τον Ολυμπιακό και απολαμβάνει ευνοϊκής κυβερνητικής μεταχείρισης

7


/ Τεύχος 04

ΤΟ ΤΡΑΠΕΖΙΚΌ ΣΎΣΤΗΜΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΆΔΑ αποταμίευσης γινόμαστε κοινωνία υπερχρέωσης. Αυτή είναι μια διαδικασία που δεν έχει ολοκληρωθεί ακόμη (οι αποταμιεύσεις των προηγούμενων γενεών αποτέλεσαν το άτυπο δίχτυ ασφαλείας για πολλές ελληνικές οικογένειες στην περίοδο της κρίσης) και δεν αφορά απλώς τα μεγέθη του ιδιωτικού χρέους, αλλά και τις ίδιες τις αντιλήψεις της κοινωνίας, τον τρόπο που βλέπει τον εαυτό της. Καθώς οι τράπεζες αρχίζουν να προσφέρουν ένα ευρύτερο φάσμα υπηρεσιών, πέραν της κλασικής τραπεζικής (καταθέσεις-χορηγήσεις), με τη συμμετοχή σε αυξήσεις μετοχικών κεφαλαίων και δημόσιες εγγραφές, τη λειτουργία τους ως συμβούλων επιχειρήσεων, την εξυπηρέτηση των πελατών ακόμη και για την εξόφληση λογαριασμών ΔΕΚΟ, διευρύνουν τις πηγές των εσόδων τους. Η ανάπτυξη του ιδιωτικού τραπεζικού τομέα διευκόλυνε συνολικά και τον κόσμο των επιχειρήσεων. Ο λόγος ήταν ότι πολλές επιχειρήσεις δεν επιθυμούσαν να καταφεύγουν στην πολιτική εύνοια για να πάρουν χορηγήσεις από το δημόσιο πιστωτικό σύστημα. Χρειάζονταν ιδιωτικές τράπεζες, τις οποίες οι ίδιοι να έχουν στηρίξει για να στηθούν (π.χ. με το να συνεισφέρουν στα μετοχικά κεφάλαια) και οι οποίες με τη σειρά τους να τους εξασφαλίζουν πιστωτικές ροές. Τράπεζες όπως η Πίστεως/Alpha ή η Πειραιώς κατεξοχήν διεκδίκησαν αυτό τον ρόλο των τραπεζών που στηρίζονται σε επιχειρηματίες και βοηθούν επιχειρηματίες. Η είσοδος της Ελλάδας στο ευρώ είναι μια κρίσιμη τομή. Ενώ στην καθημερινότητα των πολιτών η είσοδος στο ευρώ κυρίως σήμαινε την αύξηση του κόστους βασικών αγαθών μέσα από την γενικευμένη στρογγυλοποίηση των τιμών προς τα πάνω, για τις τράπεζες κυρίως σήμαινε πρόσβαση σε φτηνά κεφάλαια για δανεισμό. Εξαρχής παρατηρείται μια τάση σύγκλισης ως προς τα βασικά επιτόκια με τους ευρωπαϊκούς μέσους όρους. Αυτό επιτρέπει ένα νέο γύρο πολύ πιο επιθετικής πολιτικής από τις τράπεζες για την προσέλκυση δανειοληπτών. Τα δάνεια καταλήγουν στον επιχειρηματικό τομέα αλλά ένα μεγάλο μέρος καταλήγει και στα νοικοκυριά. Είναι η χρυσή εποχή των «διακοποδανείων», της εύκολης απόκτησης πιστωτικής κάρτας με σχετικά υψηλό πιστωτικό όριο, των άφθονων στεγαστικών δανείων που αντανακλούσαν και μια φαινομενική αίσθηση ότι υπάρχει διαθέσιμο εισόδημα. Οι τράπεζες με μια πολύ επιθετική διαφημιστική τακτική μοιράζουν αβέρτα δάνεια και διογκώνουν το ιδιωτικό χρέος σε μια περίοδο κατά την οποία σταδιακά το οικονομικό κλίμα αλλάζει, οι ρυθμοί ανάπτυξης παύουν να είναι τόσο μεγάλοι και ήδη από το 2007-8 πυκνώνουν τα σύννεφα της παγκόσμιας οικονομικής κρίσης. Την ίδια περίοδο αρχίζει έμμεσα να αλλάζει και το εργασιακό καθεστώς. Οι εργασιακοί όροι χειροτερεύουν για τους υπαλλήλους των τραπεζών, που εργάζονται όλο και πιο σκληρά, ενώ πολλά σωματεία κάνουν ανοιχτά φιλοεργοδοτική στροφή (π.χ. στην Alpha Bank). Ταυτόχρονα, οι τράπεζες εκμεταλλεύονται εργαζόμενους από εταιρείες υπενοικίασης προσωπικού, που δουλεύουν σε δυσμενέστερη εργασιακή συνθήκη παρότι κάνουν συνήθως εργασία ανάλογη ή παραπλήσια με εκείνη των τραπεζοϋπαλλήλων. Υπάρχει, όμως, και ένα άλλο στοιχείο, που σχετίζεται άμεσα με το

ευρώ: η ανεξαρτησία της Κεντρικής Τράπεζας. Παρότι η συζήτηση για τη σημασία των ανεξάρτητων κεντρικών τραπεζών (και τραπεζιτών, βέβαια…) έχει αναχθεί σε... οικονομική ορθοδοξία, εντούτοις στην περίπτωση του ευρωσυστήματος, του δικτύου δηλαδή των κεντρικών τραπεζών των χωρών του ευρώ, αυτό παίρνει μια διαφορετική διάσταση. Η ύπαρξη μιας Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας, που επί της ουσίας έχει το εκδοτικό δικαίωμα για όλη την Ευρώπη και η οποία δεν είναι υπόλογη σε καμιά κυβέρνηση, παρά μόνο στους ευρωπαϊκούς θεσμούς, με κεντρικές τράπεζες στα κράτη μέλη, που επίσης στην πραγματικότητα δεν λογοδοτούν στις κυβερνήσεις, έστω και εάν, για παράδειγμα, οι κυβερνήσεις είναι αυτές που ορίζουν τον διοικητή της εκάστοτε «εθνικής» κεντρικής τράπεζας, συνιστά μια μεγάλη ανατροπή.

Η ΕΙΣΟΔΟΣ ΣΤΟ ΕΥΡΩ ΣΗΜΑΙΝΕ ΓΙΑ ΤΙΣ ΤΡΑΠΕΖΕΣ ΠΡΟΣΒΑΣΗ ΣΕ ΦΤΗΝΑ ΚΕΦΑΛΑΙΑ ΔΑΝΕΙΣΜΟΥ

8

Μια κρίσιμη πλευρά της κρατικής δραστηριότητας, ιστορικά ταυτισμένη με την ίδια την ύπαρξη του «έθνους-κράτους», η έκδοση και η κυκλοφορία νομίσματος, εκχωρείται σε έναν υπερεθνικό οργανισμό. Οι κεντρικοί τραπεζίτες λειτουργούν πλέον ως τοποτηρητές του ευρωσυστήματος σε κάθε χώρα. Ο τρόπος που ο Γιάννης Στουρνάρας, για να δώσουμε ένα οικείο παράδειγμα, συμπεριφέρεται ως αυτόνομος πόλος οικονομικής εξουσίας, είναι από αυτή την άποψη ενδεικτικός. Ούτε ήταν τυχαίο ότι όταν η Τρόικα έψαξε για... πρωθυπουργό, τον Λουκά Παπαδήμο, τέως διοικητή της ΤτΕ και τέως μέλος της ΔΣ της ΕΚΤ προτίμησε.

Η εποχή της κρίσης Όταν πια η κρίση ξεσπάει, μπαίνουμε στην εποχή των μνημονίων και των μειούμενων εισοδημάτων. Πλάι στην ύφεση, προκύπτει η δυσκολία να εξυπηρετηθούν τα δάνεια. Αυτό δεν αφορά τα δάνεια καταναλωτικής αφροσύνης αλλά ακόμη και στεγαστικά δάνεια που ως τότε εξυπηρετούνταν κανονικά. Την ίδια στιγμή η οικονομική κρίση εκτινάσσει και τα μη εξυπηρετούμενα δάνεια των επιχειρήσεων. Παρά τις διαβεβαιώσεις του τότε υπουργού Εθνικής Οικονομίας Γ. Αλογοσκούφη ότι το ελληνικό τραπεζικό σύστημα είναι «θωρακισμένο απέναντι στην κρίση», ήταν εμφανές ήδη από το 2008 ότι τα σύννεφα πύκνωναν γύρω από τις ελληνικές τράπεζες και ότι υπήρχε πιθανότητα να μην έχουν την αντοχή που απαιτούνταν για να αντεπεξέλθουν στην κρίση. Σε μια συμβολική σύμπτωση που δεν έμεινε απαρατήρητη η κυβέρνηση Καραμανλή λίγες μέρες πριν τη δολοφονία του 15χρονου Αλέξη Γρηγορόπουλου τον Δεκέμβριο του 2008 ψηφίζει το νόμο 3723/2008 που επέτρεπε στις τράπεζες να εκδώσουν ομόλογα με εγγύηση δημοσίου, με αντάλλαγμα προνομιούχες μετοχές, για να ενισχύσουν τη θέση τους. Το σύνθημα «στις τράπεζες λεφτά στη νεολαία σφαίρες» ακούγεται σε όλη την Ελλάδα, ως έκφραση μιας βαθύτερης δυσπιστίας απέναντι στο τραπεζικό σύστημα.


Ωστόσο, τα μέτρα αυτά δεν ήταν αρκετά. Όσο προχωρά η κρίση, τόσο περισσότερο εντείνεται και το πρόβλημα των μη εξυπηρετούμενων δανείων, αλλά και το πρόβλημα της υποτίμησης των περιουσιακών στοιχείων των τραπεζών. Και βέβαια αυτές οι εξελίξεις συνδυάζονται με το ότι ο κόσμος τραβάει τις καταθέσεις του, είτε γιατί πιστεύει ότι αυτό θα τις προστατεύσει σε μια στιγμή κατάρρευσης του συστήματος, είτε γιατί πολύ απλά χωρίς ανάλωση αποταμιεύσεων δεν μπορεί να επιβιώσει. Η κατάσταση αυτή γεννούσε από τη μια ανάγκες για διαρκείς ενέσεις ρευστότητας μέσω του ELA και από την άλλη ανάγκες ανακεφαλαιοποίησης προκειμένου να μπορούν να αντέξουν οι τράπεζες σε κάποια επόμενη φάση της κρίσης. Τα πράγματα έγιναν ακόμη χειρότερα όταν, εξαιτίας της διαδικασίας απομείωσης του δημόσιου χρέους μέσω του διαβόητου PSI (κουρέματος), η θέση των τραπεζών χειροτέρευσε ακόμη περισσότερο. Η διαδικασία της ανακεφαλαιοποίησης σε συνδυασμό με το PSI θα αποτελέσει και μοχλό αναδιάρθρωσης του τραπεζικού συστήματος. Δύο τράπεζες θεωρούμενες και φιλέτα, η Αγροτική και το Ταχυδρομικό Ταμιευτήριο θα θεωρηθούν «μη συστημικές», θα εξαιρεθούν από την ανακεφαλαιοποίηση μέσω ΤΧΣ και θα εξωθηθούν στην πώληση κυριολεκτικά κοψοχρονιά. Βέβαια, άλλοι όμιλοι θα βγουν αλώβητοι από αυτή τη συνθήκη κρίσης, όπως για παράδειγμα ο όμιλος Λάτση που κατορθώνει αυτή την περίοδο να απεμπλακεί από την Eurobank χωρίς καθόλου απώλειες! Το κενό κάλυψε η διαδικασία της ανακεφαλαιοποίησης του 2012 μέσω δανεισμού από τον EFSF (Ευρωπαϊκό Ταμείο Χρηματοπιστωτικής Σταθερότητας), τον πρόδρομο του ESM (Ευρωπαϊκός Μηχανισμός Σταθερότητας) που θα συμπληρωθεί με ένα νέο γύρο ανακεφαλαιοποίησης το 2014. Παρότι το δημόσιο θα καταβάλει τεράστια ποσά μέσω του ΤΧΣ για την ανακεφαλαιοποίηση των τραπεζών και παρότι η συμμετοχή του στο μετοχικό κεφάλαιο θα είναι πλειοψηφική, εντούτοις οι μετοχές που θα πάρει θα είναι προνομιούχες με αποτέλεσμα τον έλεγχο του μάνατζμεντ να τον διατηρήσουν οι ιδιώτες. Την ίδια στιγμή η κρίση του κυπριακού τραπεζικού συστήματος και το κούρεμα των καταθέσεων τον Μάρτιο του 2013 αποτέλεσε ένα ισχυρό σοκ. Το ελληνικό τραπεζικό σύστημα διαπίστωνε ξαφνικά πού μπορεί να οδηγήσει μια κρίση ρευστότητας. Παρότι βέβαια η κρίση δεν παύει ποτέ να είναι και μια ευκαιρία για κάποιους, όπως π.χ. για την Τράπεζα Πειραιώς που, μέσα σε αυτό το κλίμα, απέκτησε κοψοχρονιά τα υποκαταστήματα των κυπριακών

τραπεζών στην Ελλάδα. Ωστόσο, η επιδείνωση της οικονομίας και η διαρκής φυγή καταθέσεων μαζί με το πρόβλημα των κόκκινων δανείων σήμαιναν ότι και το 2015 οι ελληνικές τράπεζες βρίσκονταν κάτω από τα όρια κεφαλαιακής επάρκειας που ήταν αναγκαία. Εδώ, σε αντίθεση με τις προηγούμενες περιπτώσεις, δεν προκρίθηκε να μπει μόνο ή κυρίως το δημόσιο αλλά να προσελκυστούν και ιδιώτες, στο πλαίσιο της αντίληψης ότι έπρεπε οι εξυγιασμένες (με δημόσιο χρήμα!) τράπεζες να δοθούν ουσιαστικά προίκα στους ιδιώτες. Αυτό δεν ακύρωνε βέβαια την ανάγκη να εισρεύσει και πάλι δημόσιο χρήμα. Όμως οι όροι της ανακεφαλαιοποίησης ήταν τέτοιοι ώστε με το ίδιο ποσό ο ιδιώτης επενδυτής αγόραζε περισσότερες μετοχές από όσες το δημόσιο. Επιπλέον οι νέες μετοχές δεν αποτιμήθηκαν στη λογιστική τιμή τους αλλά πολύ χαμηλότερα, κοντά στην αγοραία αποτίμηση. Δηλαδή, οι ιδιώτες πήραν μεγάλα πακέτα μετοχών σε πολύ συμφέρουσα τιμή, την ώρα που το δημόσιο είδε να εξανεμίζονται οι αξίες των μετοχών που πλειοψηφικά κατείχε και βρέθηκε να ελέγχει πολύ μικρό τμήμα του μετοχικού κεφαλαίου των τραπεζών, παρά τα δισεκατομμύρια που είχε ήδη διαθέσει. Σύμφωνα με εκτιμήσεις, στο τέλος του 2015, το δημόσιο έλεγχε περίπου το 25% του κλάδου, παρότι είχε διαθέσει και στις τρεις ανακεφαλαιοποιήσεις περί τα 31 δισ. ευρώ. Την ίδια στιγμή οι ιδιώτες βρέθηκαν να ελέγχουν την πλειοψηφία των μετοχών (75%) παρότι είχαν βάλει μόνο 12 δισ. ευρώ. Άλλωστε, πέραν της ανακεφαλαιοποίησης, στόχος των «θεσμών» εξαρχής ήταν και μια συνολικότερη αναδιάρθρωση του τραπεζικού κλάδου, με απώτερο στόχο να μείνουν λίγες τράπεζες ικανές να αντέξουν. Αυτό εξηγεί και την ώθηση για συγχωνεύσεις, αλλά και για την είσοδο ξένων funds. Την ίδια στιγμή, με βάση τους όρους ανακεφαλαιοποίησης, ο Ενιαίος Μηχανισμός Εποπτείας, ο SSM, έχει αναβαθμισμένο ρόλο σε όλες τις κρίσιμες αποφάσεις για τη στελέχωση και εν γένει λειτουργία των τραπεζών. Ξένα funds όπως το Fairfax ελέγχουν πια την Eurobank. Ξένοι θεσμικοί επενδυτές έχουν το μεγαλύτερο ποσοστό της Alpha Bank, συμπεριλαμβανομένων και κεφαλαίων από το Κατάρ αλλά και των κεφαλαίων του Τζον Πόλσον, έστω και εάν η τράπεζα παραμένει κατά βάση υπό ελληνικό μάνατζμεντ. Ο Πόλσον έχει σημαντική συμμετοχή και στην Τράπεζα Πειραιώς –στην οποία αποτελεί ρυθμιστικό παράγοντα, όπως φάνηκε από τον ρόλο που έπαιξε στην απομάκρυνση του Μιχάλη Σάλλα. Το ελληνικό δημόσιο διατηρεί αναβαθμισμένο ρόλο στην Εθνική Τράπεζα, αν και πλέον η όποια δυνατότητά του να επηρεάζει εξαρτάται και από τη σχέση του με τον μηχανισμό εποπτείας.

Ένας κύκλος κλείνει... Στην πραγματικότητα είναι σαν να κλείνει ένας ολόκληρος κύκλος για το ελληνικό τραπεζικό σύστημα. Από το κατά κύριο λόγο δημόσιο τραπεζικό σύστημα της μεταπολίτευσης περάσαμε στην έκρηξη των ιδιωτικών τραπεζών μετά τη δεκαετία του 1990, περίοδο κατά την οποία παράλληλα συσσωρεύονται οι όροι της σημερινής κρίσης. Μετά την καταλυτική εμπειρία των ανακεφαλαιοποιήσεων, όταν τεράστια ποσά δημοσίου χρήματος δόθηκαν για να διατηρηθούν οι ιδιωτικές τράπεζες ως… ιδιωτικές, έρχεται η ώρα για ένα νέο τοπίο, όπου οι παίκτες δεν θα είναι πια, ή δεν θα είναι κυρίως, οι έλληνες κεφαλαιούχοι ή το ελληνικό δημόσιο, αλά κυρίως οι ξένοι επενδυτικοί όμιλοι, συμπεριλαμβανομένων και αυτών που συνηθίσαμε να λέμε «αρπαχτικά funds», σε ένα τοπίο όπου την επιτήρηση θα την ασκούν ουσιαστικά οι πιστωτές της χώρας μας. 9


/ Τεύχος 04

ΤΟ ΤΡΑΠΕΖΙΚΌ ΣΎΣΤΗΜΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΆΔΑ

ΤΡΑΠΕΖΕΣ - ΜΜΕ ΠΟΛΙΤΙΚΑ ΚΟΜΜΑΤΑ ΑΜΑΡΤΩΛΟ ΤΡΙΓΩΝΟ ΜΕ ΔΕΣΜΟΥΣ… ΧΡΗΜΑΤΟΣ Μια σχέση που διαμορφώθηκε τις τελευταίες δεκαετίες με τρόπο που δύσκολα ξεχωρίζει το «ποιος καλύπτει ποιόν». Το μόνο σίγουρο είναι το ποιος πληρώνει: o φορολογούμενος.

Ε

Γράφει ο ΓΕΡΆΣΙΜΟΣ ΛΙΒΙΤΣΆΝΟΣ

ίναι βαθιά νυχτωμένος όποιος πιστεύει ότι τα τραπεζικά ιδρύματα περιορίζονται στον ρόλο του «αιμοδότη της οικονομίας», μέσω της χρηματοδότησης. Μια απλή καταγραφή των σχέσεων του χρηματοπιστωτικού συστήματος με δύο βασικούς πόλους διαμόρφωσης της κοινωνικής συνείδησης, τα πολιτικά κόμματα και τα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης, αποδεικνύει ότι επιτελούν ένα πολύ πιο σύνθετο ρόλο. Το εντυπωσιακό στοιχείο είναι ότι αυτή η «τριγωνική» σχέση λειτουργεί για δεκαετίες ολόκληρες. Κι όσο περνάει ο καιρός γίνεται ολοένα και πιο στενή. Πάντα σε αντιστοίχιση με το –κάθε φορά– εγχώριο επιχειρηματικό κατεστημένο. Βλέπετε, το (δανεικό κι αγύριστο) χρήμα αποδεικνύεται δεσμός που αντέχει στον χρόνο. Κι έχει ακόμη πολύ μέλλον.

Gracias Koskotas! Αν αναζητήσει κανείς, στη μεταπολιτευτική περίοδο, ένα όνομα που πάνω του να τέμνονται οι έννοιες «Τράπεζες», «Μέσα Ενημέρωσης» και «Κόμματα» η απάντηση είναι μονόδρομος: Γιώργος Κοσκωτάς! Το περίφημο 1989. Ένα σκάνδαλο υπεξαίρεσης δισεκατομμυρίων δραχμών από την Τράπεζα Κρήτης. Τα γεγονότα που ακολούθησαν με την κυβέρνηση Τζαννετάκη και το Ειδικό Δικαστήριο με κατηγορούμενο τον Ανδρέα Παπανδρέου θα κάνουν άνω κάτω την πολιτική και οικονομική ζωή. Αποτελεί –πανθομολογούμενο– πολιτικό συμπέρασμα ότι στο ευρύ κοινό για πρώτη φορά «ξεγυμνώθηκαν» σε όλο τους το εύρος οι σχέσεις του χρηματοπιστωτικού συστήματος με την πολιτική και τα μίντια. Τράπεζα Κρήτης, Γραμμή Α.Ε., δωροδοκίες πολιτικών για κάλυψη. Οι πιο ψύχραιμες και τεκμηριωμένες αποτιμήσεις εστιάζουν στο ότι η υπόθεση Κοσκωτά αποτέλεσε το κλείσιμο ενός κύκλου. Μια μεγάλη περίοδο όπου οι σχέσεις Τραπεζών-ΜΜΕ-Κομμάτων περι10

φρουρούνταν και καθορίζονταν κατά κύριο λόγο από τα συμφέροντα μερικών δεκάδων οικογενειών που αποτελούσαν το επιχειρηματικό και βιομηχανικό κατεστημένο. Από το ταραγμένο 1989, το φως της δημοσιότητας τράβηξαν –και γι’ αυτό τα θυμόμαστε– τα σκανδαλοθηρικά στοιχεία της υπόθεσης Κοσκωτά. Τα «πάμπερς» ή ο «Κουτσονόμος». Πολύ λίγοι πλέον θυμούνται ότι η Τράπεζα Κρήτης ήταν ένα από τα βασικά χρηματοπιστωτικά ιδρύματα που, μαζί με την Εθνική και την Εμπορική Τράπεζα, αποτέλεσαν την αιχμή του δόρατος μιας πολύ συγκεκριμένης πολιτικής επιλογής: της διάσωσης των κορυφαίων επιχειρηματικών οικογενειών της περιόδου από τον δανεισμό που είχαν σωρεύσει. Αυτό επιτεύχθηκε μέσω των περίφημων «κρατικοποιήσεων». Ξεκίνησαν από την κυβέρνηση του Κωνσταντίνου Καραμανλή που


ΖΩΝΤΑΝΟΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ / EUROKINISSI

Συνάντηση του Υπ. Οικονομίας και Οικονομικών Γ. Παπαθανασίου, με τις Διοικήσεις της Εθνικής Τράπεζας, της Alpha Bank, της Eurobank, της Τράπεζας Πειραιώς και της Αγροτικής Τράπεζας, Μάιος 2009

αξιοποίησε σε αυτήν την κατεύθυνση την Εμπορική Τράπεζα. Ολοκληρώθηκαν από το ΠΑΣΟΚ του 1981-1987 που χρησιμοποίησε και την Τράπεζα Κρήτης με άμεσο και έμμεσο τρόπο. Φόρτωσαν στις πλάτες των φορολογούμενων μια ολόκληρη «φουρνιά» επιχειρήσεων: τις λεγόμενες προβληματικές. Στράτος, Αγγελόπουλος, Ωνάσης, Τσάτσος, Φιξ, Καρέλας, Κεφάλας, Βαρδινογιάννης, Λαδόπουλος, Σκαλιστήρης, Δράκου, Κανελλόπουλος, Στασινόπουλος, Κατσάμπας, Λάτσης, τα γνωστότερα και κυρίαρχα ονόματα. Αυτές οι εταιρείες έπρεπε να διασωθούν από την συσώρευση των χρεών τους και τις εξελίξεις σε παγκόσμιο επίπεδο που άλλαζαν το παραγωγικό μοντέλο της Ελλάδας. Εξίσου γνωστές και οι επιχειρήσεις τους: Πειραϊκή-Πατραϊκή, ΛΑΡΚΟ, Μότορ Όιλ, Μακεδονικοί Λευκόλιθοι, Σόφτεξ, Πετρόλα, Ναυπηγεία Ελευσίνας, ΑΓΕΤ-Ηρακλής

και πολλές άλλες. Τι έγινε αυτές τις δεκαετίες; Επιχειρήσεις που είχαν δανειστεί από τις τράπεζες και ουδέποτε επένδυσαν τα κεφάλαια αυτά, μετοχοποιήθηκαν με κρατική παρέμβαση. Τα μη βιώσιμα εργοστάσια πέρασαν στο κράτος απαλλάσσοντας τους ιδιοκτήτες τους από τα βάρη. Επί ΠΑΣΟΚ συστήθηκε και ο Οργανισμός Ανασυγκρότησης Επιχειρήσεων που μεταβίβασε και επισήμως το φέσι στον κρατικό προϋπολογισμό. Όλα αυτά με τη στήριξη των φίλιων συγκροτημάτων του τύπου, αφού η τηλεόραση ή το ραδιόφωνο είχαν ακόμη μικρή απήχηση. Κυρίαρχες οι εφημερίδες εκείνη την εποχή. Γι’ αυτό άλλωστε η βασική προσπάθεια του Γιώργου Κοσκωτά στα ΜΜΕ ήταν η εφημερίδα 24ώρες που στην πρώτη της εμφάνιση πουλάει κάτι λιγότερο από 300.000 φύλλα. 11


/ Τεύχος 04

ΤΟ ΤΡΑΠΕΖΙΚΌ ΣΎΣΤΗΜΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΆΔΑ Οι εκδοτικοί οργανισμοί φυσικά δανείζονται επίσης αφειδώς από τις ίδιες τράπεζες. Γνωστότερα συγκροτήματα ο Δημοσιογραφικός Οργανισμός Λαμπράκη και η Καθημερινή, με σταθερές βάσεις τότε. Επίσης όμως ο Ελεύθερος Τύπος του Α. Βουδούρη, η Αυριανή των Κουρήδων και το Έθνος των Μπόμπολα-Φιλιπόπουλου. Στους δανεισμούς τους ως τότε δεν παρατηρούνται… μεγάλες ακρότητες. Άλλοι είναι ακόμη οι κυρίαρχοι του παιχνιδιού. Είναι χαρακτηριστικά τα όσα αναφέρει στο βιβλίο του Πολιτική Κατάθεση ο υπουργός Οικονομίας από το 1982 έως το 1985 και πρόσφατα αποθανών, Γεράσιμος Αρσένης: «Πίστευα πως δινόταν μια μεγάλη ευκαιρία στον Τύπο να αποκαλύψει τι κρυβόταν πίσω από τις διαμάχες με τις προβληματικές. Με τον καιρό κατάλαβα πόσο δικτυωμένα ήταν τα συμφέροντα και πόσο αποτελεσματικά λειτουργούσαν –πόσο καθοριστική ήταν η χρηματοδότηση από την Εθνική Τράπεζα για μια μερίδα του Τύπου. Οι ίδιες εταιρείες, οι ίδιες οικογένειες, τα ίδια κυκλώματα». Σήμερα ξέρουμε με βεβαιότητα ότι η εκτίμηση ήταν απολύτως σωστή. Η ιστορία αυτών των πολιτικών επιλογών κορυφώθηκε και… εξερράγη με την υπόθεση του σκανδάλου Κοσκωτά. Ο εν λόγω επιχειρηματίας-τραπεζίτης-εκδότης, δεν υπεξαίρεσε απλώς 35 δισεκατομμύρια δραχμές από την Τράπεζα Κρήτης. Φρόντισε να συγκεντρώσει επιχειρήσεις, τράπεζες και μέσα ενημέρωσης κάτω από την ίδια στέγη. Μέχρι τότε οι δίαυλοι αυτοί λειτουργούσαν με μία σχετική διακριτικότητα. Οι κινήσεις του Κοσκωτά ήταν το κύκνειο άσμα αυτής της αποστασιοποιημένης λειτουργίας. Ο Γιώργος Κοσκωτάς, αν και φάνηκε τότε ότι προκάλεσε, ότι «έσπασε τους κανόνες» και το παρατράβηξε, σήμερα μάλλον μπορεί να πει κανείς ότι… προηγήθηκε της εποχής του. Έδειξε ένα νέο δρόμο για μια πιο αποτελεσματική εξυπηρέτηση των αναγκών του οικονομικού κατεστημένου. Κάθε άλλο παρά τυχαίο είναι ότι το σκάνδαλο Κοσκωτά εκτονώνεται ενώ η χώρα τραβάει πλέον σε άλλη κατεύθυνση. Έχει μπει στην πορεία της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης με χρονιά ορόσημο το 1992 και η υπόθεση της Τράπεζας Κρήτης στις ράγες της «εξυγίανσης». Το τρίγωνο «Τράπεζες-ΜΜΕ-Κόμματα» αφού εκτέθηκε, μπήκε πλέον σε άλλες βάσεις. Αποκτά πολύ μεγαλύτερα μεγέθη –άρα και διαφορετικό επίπεδο νομιμοποίησης. Αυτό που το 1989 ήταν σκανδαλώδες, στα μετέπειτα χρόνια θα λογίζεται πολιτικά ως κάτι... φυσικό.

Νονοί και βαφτιστήρια Αν κατά τις προηγούμενες δεκαετίες Τράπεζες-ΜΜΕ-Πολιτικά Κόμματα φρόντιζαν να μεταφέρουν χρέη στους φορολογούμενους και να αλληλοστηρίζονται, κρατώντας αποστάσεις, τα πράγματα άλλαξαν σταδιακά ενώ πλησιάζαμε στον 21ο αιώνα. Η μαγική λέξη για τη σχέση των τριών αυτών πόλων θα είναι η λέξη «χρηματιστήριο». Με τον πλέον θεσμικό τρόπο τεράστια ποσά αλλάζουν χέρια, χωρίς τη διαμεσολάβηση της κρατικής εισπρακτικής μηχανής. Οι πάντες είναι ελεύθεροι να επενδύουν τα χρήματά τους όπως θέλουν σε μια ακόμη πιο ελεύθερη αγορά. Στο τέλος όμως οι «εγκλωβισμένοι» θα ανήκουν αποκλειστικά σε μία κατηγορία. Από το 1994 και μετά ξεκινά σταδιακά η χρυσή εποχή του χρηματιστηρίου που θα κορυφωθεί βέβαια με την πασίγνωστη φούσκα του 1999-2001. 12

Σχεδόν 1.000.000 μικροεπενδυτές θα χάσουν πάνω από 136 δισεκατομμύρια δραχμές. Ως γνωστόν για να εισαχθεί μια εταιρεία στο χρηματιστήριο χρειάζεται μία τράπεζα ως «ανάδοχο». Ένα χρηματοπιστωτικό ίδρυμα που θα δώσει αξιοπιστία στην προσπάθεια της επιχείρησης να αντλήσει κεφάλαια από τη χρηματαγορά, θα εγγυηθεί τα κεφάλαια και τις μετοχές της. Ποιο ήταν το κίνητρο της τράπεζας για να δεχθεί την αναδοχή; Μα φυσικά η υψηλή προμήθεια που προβλέπεται εφόσον προκύψει ο ζητούμενος αριθμός κεφαλαίων. Οι επιχειρήσεις Μέσων Ενημέρωσης «μπαίνουν με τα μπούνια» και οι τράπεζες γίνονται οι «νονοί» τους. Τα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα ως «νονοί» αναλαμβάνουν φυσικά την υποχρέωση να καλύψουν το ύψος του ποσού που έχει οριστεί για τη δημόσια εγγραφή εάν αυτή δεν φέρει ανάλογο επενδυτικό κοινό. Αυτός ο κίνδυνος πρέπει να εξαλειφθεί. Γι’ αυτό κάθε πλευρά αναλαμβάνει τις προπαγανδιστικές υποχρεώσεις της. Στην «κουμπαριά» μπλέκουν και τα κυρίαρχα πολιτικά κόμματα. Ο τότε υπουργός Οικονομίας, Γιάννος Παπαντωνίου κάνει τις, αλήστου μνήμης, αμίμητες δηλώσεις: «Το Χρηματιστήριο πάει κανόνι. Ό,τι και να λένε, ψηφίζει ΠΑΣΟΚ», «το Χρηματιστήριο θα συνεχίσει να αντανακλά τη δύναμη τ��ς ελληνικής οικονομίας» , «το 2000 η πορεία του

Ο Γ. ΚΟΣΚΩΤΑΣ ΑΝΟΙΞΕ ΔΡΟΜΟ ΓΙΑ ΜΙΑ ΠΙΟ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΗ ΕΞΥΠΗΡΕΤΗΣΗ ΤΩΝ ΑΝΑΓΚΩΝ ΤΟΥ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟΥ ΚΑΤΕΣΤΗΜΕΝΟΥ Χρηματιστηρίου θα είναι δυναμικά ανοδική, καθώς η ένταξη της χώρας στην ΟΝΕ θα δώσει ώθηση στη Σοφοκλέους». Οι επιχειρήσεις των ομίλων Μέσων Ενημέρωσης αρχίζουν, η μία μετά την άλλη να διαβαίνουν την πόρτα της Σοφοκλέους. Η κάθε μια με την τράπεζα-νονό που είχε επιλέξει. Οι τραπεζίτες δεν κρύβουν άλλωστε τη χαρά τους για την όλη εξέλιξη. «Είναι εξαιρετική επενδυτική ευκαιρία» θα πει χαρακτηριστικά το 2000 ο διοικητής της Εθνικής Τράπεζας, Θεόδωρος Καρατζάς, όταν η Πήγασος Εκδοτική ΑΕ, του Γ. Μπόμπολα, θα εισαχθεί στη χρηματιστηριακή αγορά. Η συγκεκριμένη βέβαια «εξαιρετική επενδυτική ευκαιρία» από το 1994 μέχρι το 2011 έδωσε μόνον δύο φορές μέρισμα ανά μετοχή, το 1999 και το 2000. Αλλά ποιος μπορούσε να αμφισβητήσει τότε τις εκτιμήσεις ενός τόσο αναγνωρισμένου τραπεζίτη;


Το κόλπο πετυχαίνει. Οι ρυθμοί άντλησης κεφαλαίων εντυπωσιακοί. Το πρώτο εξάμηνο του 1999 οι επιχειρήσεις Μέσων Ενημέρωσης «τράβηξαν» από χρηματιστήριο 564 εκατομμύρια! Υπό αυτό το καθεστώς ποιος να ασχοληθεί με… πωλήσεις εφημερίδων και ποιότητες τηλεοπτικών προγραμμάτων; Αλλού είναι πλέον τα λεφτά. Οι προσφορές και τα κουπόνια κυριαρχούν στα περίπτερα και τα «τηλε-σκουπίδια» στις οθόνες. Κάτω από αυτές τις συνθήκες, ο τραπεζικός δανεισμός των Μέσων Ενημέρωσης απογειώνεται. Μεγάλα δάνεια –σύμφωνα με δημοσιεύματα της περιόδου– δίνονται με απλά τηλεφωνήματα μεταξύ εκδότη και τραπεζίτη. Οι σχέσεις έχουν πλέον στενέψει και στενεύουν περισσότερο ενώ τα χρόνια περνούν. Τράπεζες, Μέσα Ενημέρωσης και Κόμματα βαδίζουν αγκαλιά προς το ευρώ. Παρά τις ανακατατάξεις στον τραπεζικό, «μιντιακό» και πολιτικό χώρο και τις πρόσκαιρες αναταραχές θα συνεχίζουν να κινούνται μαζί σωρεύοντας ισχύ αλλά και χρέη, μέσα στο νέο ευρωπαϊκό νόμισμα.

Κι ύστερα ήρθε η κρίση Ο χορός των δανείων των τραπεζών προς τα μέσα ενημέρωσης θα συνεχιστεί και για την επόμενη 15ετία. Πρωταθλητής η Αγροτική Τράπεζα (ΑΤΕ). Οι διοικήσεις της έχουν, σταθερά, άμεση σχέση με την εκάστοτε κυβέρνηση. Δανείζουν αφειδώς τόσο στις μιντιακές επιχειρήσεις όσο και στα πολιτικά κόμματα. Οι υπόλοιπες τράπεζες ακολουθούν. Τα δάνεια θα εγκρίνονται με ασαφή κριτήρια, με τους επιχειρηματίες να δανείζονται «με αέρα», όπως είπε χαρακτηριστικά και στην Εξεταστική Επιτροπή της Βουλής που έχει συσταθεί για το θέμα ο Π. Ψυχάρης. Αν και οι χορηγήσεις οφείλουν να συνοδεύονται από οικονομική μελέτη και έγκριση από το συμβούλιο χορηγήσεων της κάθε τράπεζας, την τελική ευθύνη την έπαιρναν τελικά οι διοικήσεις. Είναι χαρακτηριστικό ότι όλα τα δάνεια της ALPHA BANK σε μέσα ενημέρωσης δίνονταν πάντα από το ανώτερο διοικητικό κλιμάκιο και με τη συμμετοχή του προέδρου του ιδρύματος. Την ίδια περίοδο μπλέκονται και τα όρια μεταξύ του δανεισμού των τραπεζών και της διαφημιστικής τους δαπάνης. Τα ιδρύματα που δανείζουν τα ΜΜΕ έχουν ταυτόχρονα και την ευθύνη της εξυπηρέτησης του δανείου αυτού. Γι αυτό, προκειμένου να αποφύγουν το «κοκκίνισμά» του, έχουν κάθε λόγο και κίνητρο να δίνουν διαφήμιση στο μέσο. Όπως χαρακτηριστικά σχολίασε για το θέμα ο αντιπρόεδρος της κυβέρνησης Γιάννης Δραγασάκης, τον Μάρτιο του 2016, «δεν θα εκπλαγώ αν από τη μελέτη που πρέπει να γίνει, δούμε ότι η διαφημιστική δαπάνη για κάποια χρόνια υπερέβαινε και τους τόκους. Δηλαδή κάποιος παίρνει δάνειο, κάνει μια εταιρεία μέσων ενημέρωσης με τα δάνεια, οι τόκοι των δανείων εξοφλούνται από τη διαφήμιση που δίνουν οι τράπεζες και ο ίδιος ως μέτοχος έχει και μια υπεραξία, η οποία αυξάνεται». Όλη αυτή η φούσκα του δανεισμού των Μέσων Ενημέρωσης θα καταρρεύσει με την έναρξη της κρίσης. Δεν λείπουν μάλιστα και οι οικονομολόγοι που τονίζουν ότι αυτή συνέβαλε στην οξύτητα και της ίδιας της κρίσης. Μεγάλοι όμιλοι των ΜΜΕ που απομυζούσαν συστηματικά κεφάλαια από τη χρηματαγορά μπαίνουν υπό επιτήρηση. Το 2008-2010 σε αυτό το καθεστώς θα βρεθούν ο Τηλέτυπος, ο ΔΟΛ, ο Πήγασος, οι

Τεχνικές Εκδόσεις, ο όμιλος Τεγόπουλου. Θα καταγράψουν ζημιές πάνω από 100 εκατομμύρια ευρώ, παρά τα συνεχή προγράμματα περιστολής κόστους. Στον κλάδο επικρατεί πανικός. Ο όμιλος Αλαφούζου διαρρέει ότι για να διασώσει τις επενδύσεις του στα μέσα ενημέρωσης θα καταφύγει στον ναυτιλιακό του βραχίονα και θα πουλήσει ένα πλοίο. Στη συνέχεια θα ακολουθήσει πολιτική περικοπών «με σκοπό τον καλύτερο εξορθολογισμό του κόστους παραγωγής και των δαπανών γενικότερα». Ο τηλεοπτικός σταθμός ALTER, συμφερόντων Κουρή, σβήνεται από τον μιντιακό χάρτη. Απολύσεις, κλεισίματα, πτωχεύσεις, τεχνητές ενέσεις ρευστότητας στην ημερήσια διάταξη. Όμως η κατάσταση είναι μη αναστρέψιμη. Παρόλ’ αυτά ο δανεισμός ορισμένων ΜΜΕ θα συνεχιστεί και κάποιοι θα βρεθούν εκτεθειμένοι. Κλασικό παράδειγμα το MEGA και τα σωρευμένα χρέη του που –αν και έγιναν προσπάθειες να κρυφθούν ή να καλυφθούν για μερικά χρόνια– τελικά «έσκασαν». Άλλοι πάλι δεν θα πτοηθούν, όπως ο όμιλος ΑΝΤ1, που στα χρόνια της κρίσης ο δανεισμός του έφθασε τα 195 εκατομμύρια. Αυτό δήλωσε άλλωστε στην Εξεταστική Επιτροπή της Βουλής για το θέμα των δανείων, ο διευθύνων σύμβουλός του Στ. Λιαρέλης. Κι αυτό παρότι βουλευτές στην επιτροπή επισήμαναν ότι, σύμφωνα με το πόρισμα της Τράπεζας της Ελλάδος, ο όμιλος είχε «αρνητική καθαρή θέση 200 εκατομμυρίων ευρώ το 2014».

Τα δανεικά κι αγύριστα Τελικά, στις 25 Οκτωβρίου του 2015 ο Γιάννης Δραγασάκης, ως υπεύθυνος –μίας ακόμη– ανακεφαλαιοποίησης του ελληνικού χρηματοπιστωτικού συστήματος, θα καταθέσει στη Βουλή μια αποτίμηση του τραπεζικού δανεισμού των Μέσων Ενημέρωσης. Δεν μπορεί κανείς να πει ότι είναι ιδιαίτερα… λεπτομερής: «Δεν έχουμε ακριβή στοιχεία. Κάποια στοιχεία που έχουν δημοσιευθεί πλησιάζουν, από ό,τι φαίνεται, την πραγματικότητα και αυτή λέει ότι τα χρέη των επιχειρήσεων αυτών υπερβαίνουν το ένα δισεκατομμύριο ευρώ. Είναι ένα δισεκατομμύριο ευρώ και πλέον». Αυτά όσον αφορά τον ευθύ δανεισμό. Για τον πλάγιο δανεισμό μέσω της διαφημιστικής δαπάνης ο Γ. Δραγασάκης θα παραδεχθεί ότι η κυβέρνηση έχει μαύρα μεσάνυχτα: «Δεν έχουμε ολοκληρωμένη εικόνα, γιατί δυστυχώς στις τράπεζες δεν υπάρχει κάποιο σύστημα διαύγειας». Όμως αυτό που σίγουρα γνώριζε η κυβέρνηση τότε και γνωρίζει και σήμερα είναι πώς τα δανεικά αυτά θα είναι… αγύριστα. Επ’ αυτού ο αντιπρόεδρος ήταν σαφέστατος: «Το πρόβλημα είναι ότι οι περισσότερες επιχειρήσεις μέσων μαζικής ενημέρωσης έχουν αρνητική καθαρή θέση. Έχουν χάσει τα κεφάλαιά τους μετά από σειρά ζημιογόνων χρήσεων. Άρα μιλάμε για δανεικά κι αγύριστα κι αυτό πρέπει το Κοινοβούλιο να το γνωρίζει. Στις περισσότερες περιπτώσεις τα δάνεια αυτά δεν θα εξοφληθούν». Επίσης γνώριζε και γνωρίζει το ποιοι είναι σε μεγάλο βαθμό οι ιδιοκτήτες των ΜΜΕ: «Οι τράπεζες δεν είναι πια δανειστές των επιχειρήσεων. Οι τράπεζες είναι οι πραγματικοί κεφαλαιούχοι των επιχειρήσεων», θα τονίσει ο αντιπρόεδρος της κυβέρνησης. Οι ισχυρισμοί του Γ. Δραγασάκη, δείχνουν να επιβεβαιώνονται 13


/ Τεύχος 04

ΤΟ ΤΡΑΠΕΖΙΚΌ ΣΎΣΤΗΜΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΆΔΑ και από τα –απόρρητα για το κοινό– στοιχεία της Εξεταστικής Επιτροπής για τα δάνεια στα κόμματα και στα ΜΜΕ. Βασίζονται στη σχετική έκθεση της Τράπεζας της Ελλάδος αλλά και στο γνωστό ως «πόρισμα Καλούδη», καθώς και στα στοιχεία που προσκόμισαν οι ίδιες οι επιχειρήσεις και τα τραπεζικά ιδρύματα. Το ποσό που «ανακαλύφθηκε» ως επίσημος δανεισμός είναι 900 εκατομμύρια ευρώ περίπου, από αυτά τα 357 εκατομμύρια προέρχονται από την Εθνική Τράπεζα. Μάλιστα, ο δανεισμός αυτός είναι εξαιρετικά επισφαλής. Με βάση τα στοιχεία που έχουν ανακοινωθεί ότι διασταυρώθηκαν, εκτιμώνται ως ακάλυπτοι κίνδυνοι το 88% των δανείων του ομίλου Μπόμπολα, το 70% των δανείων του Δημοσιογραφικού Οργανισμού Λαμπράκη, το 82% των δανείων του καναλιού STAR και το 70% των δανείων για τον όμιλο του Πρώτου Θέματος. Ειδικά για τον όμιλο των Θ.Αναστασιάδη-Α. ΚαραΑπό αριστερά: Γιώργος μήτσου, ελέγχεται ιδιαίτερα η Εθνική Τράπεζα. Φέρεται Παπανδρέου, Σταύρος ότι κάλυψε την «τρύπα» που δημιούργησε στο Πρώτο Ψυχάρης, Θεόδωρος Πάγκαλος, Ιωάννης Μάνος Θέμα η αποχώρηση Μπόμπολα από το μετοχικό του κεφάλαιο το 2010, δανείζοντας 1,5 εκατομμύριο. Το ίδιο χρόνο η χρηματοδότηση αυξήθηκε, με εγγύηση μόνον τις μετοχές της εταιρείας, σε 3 εκατομμύρια. Το 2012 η εταιρεία Οι τράπεζες αιτιολογούσαν τις αποφάσεις τους προεξοφλώντας την πήρε άλλα 4 εκατομμύρια, για τα οποία αποφάσισε να προχωρήσει σε –μελλοντική– κρατική χρηματοδότηση των κομμάτων. Θεωρούσαν ρύθμιση το 2014 και το 2016! δηλαδή ότι η Νέα Δημοκρατία και το ΠΑΣΟΚ θα συγκεντρώνουν για τα Για παράξενες τραπεζικές πρακτικές ελέγχονται και όσες τράπεζες επόμενα… 50 ή 60 χρόνια το 80 με 90% των ψήφων σε κάθε εκλογική δάνεισαν τον όμιλο Αλαφούζου, που φέρεται να έχει χρηματοδοτηθεί αναμέτρηση. Όπως όλοι γνωρίζουμε, όταν αυτός ο συσχετισμός άλμε 50 εκατομμύρια, με την Εθνική Τράπεζα να έχει τη μερίδα του λέ- λαξε, τα οικονομικά των κομμάτων κατέρρευσαν. Η αρχή έγινε με την κατακρήμνιση των ποσοστών του ΠΑΣΟΚ που οντος, έχοντας δώσει το 95% των δανείων. Όσο για το MEGA ακολουθείται η πρακτική των συνεχών αναχρη- αναζητούσε τρόπους να ξεφορτωθεί τα χρέη μέσω αλλαγής… ΑΦΜ. ματοδοτήσεων των δανείων τα τελευταία 10 χρόνια με το σύνολο του Η Νέα Δημοκρατία ακολούθησε στη συνέχεια και, ως σήμερα, ζητά δανεισμού του να είναι 96.756.000 ευρώ και από αυτά τα 81.249.000 ρύθμιση των δανείων της. Πάντως με τροπολογία, που πέρασε από ευρώ να αφορούν αναχρηματοδοτήσεις παλαιότερων οφειλών. την Βουλή στις 15 Οκτωβρίου του 2014, ορίστηκε ότι το 40% της επιΓια τον συνολικό δανεισμό πάντως, διαφορετική θέση διατύπωσε χορήγησης των κομμάτων δεν μπορεί να κατασχεθεί. Το σημερινό ο επικεφαλής της Τράπεζας της Ελλάδος, Γιάννης Στουρνάρας. Στην κυβερνόν κόμμα, ο ΣΥΡΙΖΑ, δεν ήταν ιδιαίτερα αρνητικός. Όπως είχε κατάθεσή του στην Εξεταστική Επιτροπή υποστήριξε πως τα δάνεια δηλώσει η τότε κοινοβουλευτικη εκπρόσωπος Όλγα Γεροβασίλη «η στα ΜΜΕ είναι μόλις 317 εκατομμύρια ευρώ, από το σύνολο του 1,3 δισ. τροπολογία 1910 που ήρθε σήμερα το πρωί, ζητάει το 40% της κρατικής ευρώ που έχουν δοθεί συνολικά κατά κλάδο, ενώ ο μέσος όρος των μη χρηματοδότησης να είναι ακατάσχετο και ανεκχώρητο. Εδώ θέλουμε εξυπηρετούμενων δανείων είναι από τους συγκριτικά χαμηλότερους. να πούμε το εξής: θα μπορούσαμε και να συζητήσουμε. Όλοι αντιλαμβανόμαστε μερικά προβλήματα». Τα δάνεια των κομμάτων Η παροιμία που λέει «το ένα χέρι νίβει τ’ άλλο» εφαρμόστηκε κατά Τα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα και τα πολιτικά κόμματα έχουν την δική κόρον. Τα τραπεζικά ιδρύματα δανειοδοτούσαν και, κατά καιρούς, οι τους θλιβερή –για τους φορολογούμενους– ιστορία. Παράλληλα με κυβερνήσεις φρόντιζαν αυτοί που ενέκριναν τα δάνεια να χαίρουν τις σχέσεις τους με τα μέσα ενημέρωσης, τις τράπεζες και τα κόμματα κάθε νομικής ασυλίας. διαμόρφωσαν μια σχέση όπου ο ένας… τα έδινε όλα για τον άλλον! Ξεκάθαρη έκφραση αυτής της λειτουργίας είναι η περίφημη τροΑπό τα στοιχεία που υπάρχουν για τον επίσημο δανεισμό των πολιτι- πολογία 3 βουλευτών της Νέας Δημοκρατίας (Σταμενίτης, Τσουμάνης, κών κομμάτων προκύπτει πως αυτά προσεγγίζουν το μισό δισ. Το ποσό Χριστογιάννης) που ψηφίστηκε σε μια θυελλώδη συνεδρίαση της αυτό περιλαμβάνει φυσικά μόνον τον επίσημο καταγεγραμμένο δα- Βουλής, τον Απρίλιο του 2013. Είχε αναδρομική ισχύ και προέβλεπε νεισμό για τη λειτουργία των πολιτικών κομμάτων. Η Νέα Δημοκρατία πως «δεν συνιστά απιστία κατά την έννοια των άρθρων 256 και 390 και το ΠΑΣΟΚ, κατά κύριο λόγο, δανείστηκαν αφειδώς. Ένα πολύ μικρό του Ποινικού Κώδικα για τον πρόεδρο τα μέλη του ΔΣ και τα στελέχη μέρος του δανεισμού τους καλύπτονταν από κάποιας μορφής εγγύηση. των τραπεζών, η σύναψη δανείων πάσης φύσεως με νομικά πρόσωπα 14


δημοσίου ή ιδιωτικού δικαίου, μη κερδοσκοπικού χαρακτήρα, του ευρύτερου δημοσίου τομέα, όπως αυτός οριοθετείται κατά νόμο». Αθώωνε δηλαδή κάθε τραπεζική διοίκηση για κάθε δάνειο που είχε δοθεί χωρίς εγγυήσεις. Ο Δ.Τσουμάνης, λίγες μέρες αργότερα, θα δηλώσει ότι αυτό έγινε επειδή «λόγω του βεβαρημένου παρελθόντος και των σκανδάλων που είχαν προκύψει με την κατάρτιση μεγάλου όγκου δανείων από τις τράπεζες, όλα τα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα και τα όργανα αυτών, κυριεύτηκαν από το αίσθημα του φόβου». Πόσο πιο κυνικά να το πει άραγε; Ας δούμε όμως και τους αριθμούς σχετικά με τον τραπεζικό δανεισμό. Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις της Εξεταστικής Επιτροπής που «τρέχει» αυτή την περίοδο στη Βουλή, ο σημερινός δανεισμός των πολιτικών κομμάτων ανέρχεται στα 417.000.000 ευρώ. Το μεγαλύτερο μέρος αφορά φυσικά τα κόμματα που είχαν την εξουσία και τους κορυφαίους θεσμικούς ρόλους τις προηγούμενες δεκαετίες – δηλαδή το ΠΑΣΟΚ και τη ΝΔ. Σε αυτά τα δύο κόμματα αντιστοιχεί το 94,3% αυτού του ποσού που επιμερίζεται σε 49,8% για την ΝΔ και σε 44,5% για το ΠΑΣΟΚ. Από το σύνολο των 417.000.000 μόλις 17.000.000 ευρώ εξυπηρετούνται αυτή τη στιγμή ενώ 239.500.000 ευρώ είναι καταγγελμένα, υπό διαπραγμάτευση βρίσκονται 13.700.000 ευρώ και 30.500.000 ευρώ έχουν χαρακτηριστεί ως «μη εξυπηρετούμενα». Αυτά αποτυπώνονται με πολύ συγκεκριμένο τρόπο στο σημερινό χρηματοπιστωτικό σύστημα που έχει προκύψει από σειρά συγχωνεύσεων και εξαγορών τραπεζικών ιδρυμάτων. Οι οφειλές ανά ίδρυμα έχουν έως εξής. Τράπεζα Πειραιώς: Η ΝΔ έχει δανειστεί 131.400.000 ευρώ και το ΠΑΣΟΚ 108.100.000 – σε αυτά συμπεριλαμβάνονται και τα 220.000.000 που έχει δανείσει στα πολιτικά κόμματα η Αγροτική Τράπεζα η οποία ενσωματώθηκε στην Πειραιώς, αφού χωρίστηκε σε «καλή» και «κακή». Eurobank: τo ΠΑΣΟΚ οφείλει 5.200.000 ευρώ και η ΝΔ 3.300.000 ευρώ. Εθνική Τράπεζα: οι οφειλές του ΠΑΣΟΚ ανέρχονται σε 8.700.000 ευρώ, της ΝΔ σε 5.000.000 ευρώ. Από την ίδια τράπεζα έχουν πάρει τα δάνειά τους ο ΣΥΡΙΖΑ (8.800.000) και το ΚΚΕ (7.000.000, σε ενυπόθηκα δάνεια). Attica Bank: τα δάνεια του ΠΑΣΟΚ είναι 5.000.000 και της Ν.Δ 2.400.000 ευρώ. Τέλος, τα χαρακτηρισμένα ως «μη εξυπηρετούμενα» δάνεια του ΠΑΣΟΚ και της Ν.Δ, όπως προκύπτουν από τα στοιχεία που έχουν καταθέσει οι επικεφαλής των τραπεζικών ιδρυμάτων, είναι 118.300.000 και 137.100.000 αντίστοιχα.

τερα, εφόσον δεν υπάρξει ομοφωνία. Δύσκολα όμως θα προκύψουν ποινικές ευθύνες σε αυτή την ιστορία. «Εγώ κοιτάζω μπροστά», δήλωσε χαρακτηριστικά όταν ρωτήθηκε για τα θαλασσοδάνεια ο Γιάννης Στουρνάρας. Μάλιστα, όταν κλήθηκε να απαντήσει για τις πρακτικές των διοικήσεων των τραπεζών από το 2000 έως σήμερα ανέφερε πως «δεν μπορώ να πω αν ήταν σωστές ή λαθεμένες, κάθε απόφαση πρέπει να κρίνεται με βάση τα δεδομένα της εποχής. Υπάρχουν πάντα αδυναμίες, καθώς κανένας δεν είναι τέλειος». Κι όταν αυτή η πολιτική και νομική κάλυψη παρέχεται από τον οργανισμό που είναι επιφορτισμένος να εποπτεύει το χρηματοπιστωτικό σύστημα της χώρας, οι πάντες αθωώνονται σχεδόν αυτομάτως. Όσο για τα δάνεια στα πολιτικά κόμματα, ο διοικητής της ΤτΕ προέτρεψε το πολιτικό σύστημα να παρακολουθήσει τι γίνεται στις άλλες ευρωπαϊκές χώρες σε τέτοιες περιπτώσεις. Προτροπή που, μάλλον, παραπέμπει σε κούρεμα. Όσον αφορά τις διοικήσεις των τραπεζών που έδωσαν τα δάνεια αυτά, τα πράγματα έχουν επίσης ξεκαθαρίσει. Χαρακτηριστικό το παράδειγμα της Αγροτικής Τράπεζας που συγκεντρώνει μαζί με την Εθνική τις περισσότερες ενδείξεις και υποψίες για «θαλασσοδανεισμό». Όπως δήλωσε, στις 4 Νοεμβρίου του 2015, ο αναπληρωτής υπουργός Δικαιοσύνης Δημήτρης Παπαγγελόπουλος, σχετικά με καταγγελίες για δάνεια της ΑΤΕ προς τα ΜΜΕ και τα πολιτικά κόμματα ύψους 5 δισ. ευρώ, οι υποθέσεις αυτές έχουν μπει στο αρχείο. Χαρακτηριστικά είπε ότι «η αρχειοθέτηση της υπόθεσης οφείλεται στη διάταξη του άρθρου 78 του ν.4146/2013 (σ.σ αυτή που προαναφέρθηκε), η οποία στην ουσία παρέχει ασυλία στους προέδρους, στα μέλη διοικητικών συμβουλίων και στα τραπεζικά στελέχη για μια κατηγορία δανείων. Διάταξη που να επαναφέρει ποινικές υποθέσεις που έχουν ήδη τεθεί στο αρχείο δεν μπορεί να υπάρξει». Το μεγαλύτερο όμως πρόβλημα είναι μάλλον πώς όσα «θάβονται» στο παρελθόν θα ξαναγίνουν και στο μέλλον. Ο Γιάννης Δραγασάκης, εισηγούμενος στη Βουλή νόμο που υποχρεώνει τις τράπεζες να δημοσιοποιούν τον έμμεσο δανεισμό ΜΜΕ μέσω διαφημιστικής δαπάνης, είπε χαρακτηριστικά: «Αν μια τράπεζα θέλει όλη την διαφημιστική δαπάνη της να την βάλει σε ένα έντυπο ή ένα μέσο αυτό είναι δικαίωμά της. Εμείς αυτό που θέλουμε είναι να είναι γνωστό». Όμως μάλλον πιο σημαντική είναι η παρουσίαση που έκανε στην Εξεταστική Επιτροπή της Βουλής για το πώς χορηγούνται τα δάνεια ο Φωκίων Καραβίας, διευθύνων σύμβουλος της EUROBANK: «Παρών στις επιτροπές είναι και ο εκπρόσωπος της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Είναι ο λεγόμενος monitoring-trustee, ο οποίος επιβλέπει γενικά την πορεία των σχεδίων αναδιάρθρωσης των τραπεζών. Έχει δικαίωμα βέτο στην επιτροπή αυτή. Οπότε είναι παρών σε οποιαδήποτε δανειοδότηση ή αναδιάρθρωση, συμπεριλαμβανομένων και των δανειοδοτήσεων ή αναδιαρθρώσεων των κομμάτων και των μέσων μαζικής ενημέρωσης». Κατανοεί εύκολα κανείς ποιος θα αποφασίζει εφεξής…

ΤΟ ΣΗΜΕΡΙΝΌ ΧΡΗΜΑΤΟΠΙΣΤΩΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΕΧΕΙ ΠΡΟΚΥΨΕΙ ΑΠΟ ΣΤΥΧΩΝΕΥΣΕΙΣ

Και τι θα γίνει με όλα αυτά τα δάνεια; Με μία δόση ειρωνείας και αυτοσαρκασμού θα μπορούσε κανείς να απαντήσει: «Απολύτως τίποτε». Θα τα πληρώσει και αυτά ο φορολογούμενος πολίτης μέσω των ανακεφαλαιοποιήσεων που έχουν δρομολογηθεί ή άλλων που θα αποφασιστούν στο μέλλον. Η Εξεταστική Επιτροπή της Βουλής για τον δανεισμό των ΜΜΕ και των κομμάτων είναι «καταδικασμένη» να καταλήξει σε ένα πόρισμα ή σε περισσό-

15


/ Τεύχος 04

ΤΟ ΤΡΑΠΕΖΙΚΌ ΣΎΣΤΗΜΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΆΔΑ

ΒΕΝΤΟΥΡΗΣ/EUROKINISSI

Ο Γιώργος Κοσκωτάς στη δίκη του στο Εφετείο

ΟΙ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΕΣ ΛΗΣΤΕΙΕΣ ΤΡΑΠΕΖΩΝ «Είναι ευκολότερο να κάνεις μια ληστεία ιδρύοντας μια τράπεζα, παρά απειλώντας έναν ταμία» είχε πει κάποτε ο Μπέρτολτ Μπρεχτ. Η φράση του γερμανού ποιητή και συγγραφέα ίσως να αποτυπώνει με τον πιο τραχύ, αλλά και γλαφυρό τρόπο τη λειτουργία του τραπεζικού συστήματος.

Δ

εν υπάρχει χώρα στον πλανήτη που να μην έχει συγκλονιστεί από ένα μεγάλο τραπεζικό σκάνδαλο· από μια «ληστεία» τραπεζιτών σε βάρος του ιδιωτικού και του δημόσιου πλούτου. Και ασφαλώς η Ελλάδα δεν θα μπορούσε να αποτελεί εξαίρεση στον κανόνα. Τα σκάνδαλα των τραπεζών, μικρά ή μεγάλα, έχουν τη βάση τους σε αυτό που τα τελευταία χρόνια στη χώρα αποκαλούμε διαπλοκή. Τα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα έχουν μετατραπεί συχνά σε εστίες παραγωγής υποθέσεων κερδοσκοπίας που συγκλόνισαν την ελληνική κοινωνία. «Αν εφαρμόζονταν οι νόμοι, πολλοί τραπεζίτες, αλλά και πολιτικοί θα έπρεπε να βρίσκονται στη φυλα��ή με ισόβιες ποινές» ανέφερε χαρακτηριστικά άνθρωπος που γνωρίζει από μέσα τη φύση και τη λειτουργία του τραπεζικού συστήματος. Στην Ελλάδα υπήρξαν τραπεζίτες 16

Γράφει η ΠΗΝΕΛΟΠΗ ΡΑΠΤΗ που φόρεσαν «βραχιόλια», άλλοι που οδηγήθηκαν στη φυλακή, αλλά και εκείνοι που πέρασαν από εισαγγελικά γραφεία και έφτασαν μέχρι το κατώφλι του Κορυδαλλού, χωρίς τελικά να καταλήξουν στη «στενή». Και πώς θα μπορούσε να γίνει διαφορετικά, όταν για πολλά χρόνια η υπόθεση Κοσκωτά και της Τράπεζας Κρήτης αποτέλεσε συνώνυμο της τραπεζικής απάτης; Όχι άδικα, καθώς υπήρξε το μεγαλύτερο σκάνδαλο των μεταπολιτευτικών χρόνων, που κατέληξε στην περιβόητη δίκη με κατηγορούμενους τον πρώην πρωθυπουργό Ανδρέα Παπανδρέου και –μεταξύ άλλων– σημαντικούς υπουργούς του (Κουτσόγιωργα, Τσοβόλα, Πέτσο και Ρουμελιώτη). Στο πέρασμα των χρόνων το φαινόμενο βρήκε μιμητές. Η στρεβλή οικονομική άνθηση, η «φούσκα» του Χρηματιστηρίου, τα «μεγάλα έργα», τα δομημένα ομόλογα, τα θαλασσοδάνεια γέννησαν υποθέ-


ΧΡΗΣΤΟΣ ΜΠΟΝΗΣ/EUROKINISSI

Ο Λαυρέντης Λαυρεντιάδης στη Γενική Συνέλευση Ελληνικών Τραπεζών, Ιούνιος 2010

σεις διαφθοράς μεγάλων διαστάσεων. Η κρίση, που πρώτα έφερε τη χρεοκοπία των τραπεζών και στη συνέχεια την ανακεφαλοποίησή τους με χρήματα του ελληνικού λαού, ανέδειξε πτυχές της σκανδαλώδους λειτουργίας του εγχώριου χρηματοπιστωτικού συστήματος. Από την εποχή των pampers μέχρι τις σύγχρονες «μαύρες σακούλες» και τα δάνεια... άνευ εγγυήσεων, το μοντέλο Κοσκωτά βρήκε κάμποσους μιμητές. Χιλιάδες δημοσιεύματα στον Τύπο έχουν παραλληλίσει τα σκάνδαλα των Λαυρεντιάδη (Proton Bank) και Ρέστη (FBBank) με την υπόθεση Κοσκωτά, ενώ σε ανάλογους παραλληλισμούς έχουν προβεί ακόμη και πολιτικοί, όπως ο σημερινός πρωθυπουργός Αλ. Τσίπρας, όταν καθόταν στα έδρανα της αντιπολίτευσης. Το συγκεκριμένο φαινόμενο είναι απότοκο ενός τριγώνου διαπλοκής ανάμεσα σε πολιτικούς, τραπεζίτες και μεγαλοεπιχειρηματίες, το οποίο αποδεικνύει ότι όντως μπορείς να ληστέψεις τον δημόσιο και ιδιωτικό πλούτο... ιδρύοντας μια τράπεζα. Οι ομοιότητες των περιπτώσεων είναι πολλές. Ξαφνική εμφάνιση –εν είδει κομήτη– στην επιχειρηματική σκηνή. Στενές σχέσεις των τραπεζιτών με ονόματα που πρωταγωνιστούν στην πολιτική ζωή. Εξεύρεση κεφαλαίων από κρατικά ταμεία ή δημόσιες επιχειρήσεις. Αγορά μέσων μαζικής ενημέρωσης ή υπόγεια στήριξή τους με μαύρο χρήμα.

Ο Κοσκωτάς εγκαινιάζει τη νέα εποχή της διαπλοκής Ήταν Σάββατο 29 Οκτωβρίου 1988 όταν ξεσπούσε το σκάνδαλο Κοσκωτά. Μία βδομάδα νωρίτερα είχαν αρχίσει να διαρρέουν τα πρώτα ευρήματα του ελέγχου του Σπύρου Παπαδάτου, προσωρινού επιτρόπου της Τράπεζας της Ελλάδος στην Τράπεζα Κρήτης. Τα ευρήματα ήταν κόλαφος για τον Κοσκωτά. Αποκαλύφθηκε ότι ο τραπεζίτης είχε κάνει συνολική υπεξαίρεση ύψους 33,5 δισ. δραχμών από την Τράπεζα Κρήτης! Η υπεξαίρεση των καταθέσεων είχε ξεκινήσει ήδη από την εποχή που ήταν υπάλληλος στην τράπεζα. Με τα συγκεκριμένα χρήματα, όπως αποδείχτηκε αργότερα στη δίκη, δωροδοκούσε πολιτικά και δημόσια πρόσωπα, ενώ αποτέλεσαν και τη μάγια του για την εξαγορά πλήθους επιχειρήσεων. Στο πλαίσιο της δίκης αναδείχτηκε ότι βασική ευθύνη για το σκάνδαλο της Τράπεζας Κρήτης είχε η διοίκηση της Τράπεζας της Ελλάδος, που δεν έκανε τους απαιτούμενους ελέγχους κατά την κρίσιμη περίοδο 1985-1988. «Ο κεντρικός τραπεζίτης κάθε χώρας από την εποχή που απέκτησε το δικαίωμα να τυπώνει χρήμα είναι αυτόματα και απόλυτος ελεγκτής του τραπεζικού συστήματος», μας ανέφερε άνθρωπος των αγορών. Πώς, όμως, ο Κοσκωτάς κατάφερε να γίνει για σχεδόν μία 17


/ Τεύχος 04

ΤΟ ΤΡΑΠΕΖΙΚΌ ΣΎΣΤΗΜΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΆΔΑ τριετία ο απόλυτος «παίκτης» της αγοράς; Η ιστορία αρχίζει το μακρινό 1979, επί κυβέρνησης Καραμανλή, όταν ο μόλις 25 χρονών Κοσκωτάς δραπετεύει από τις ΗΠΑ όπου καταζητείται για πλαστογραφία των πτυχίων του και έρχεται στην Ελλάδα για να διοριστεί διευθυντής συναλλάγματος στην Τράπεζα Κρήτης. Δύο χρόνια αργότερα, με την έλευση του ΠΑΣΟΚ στην εξουσία, αγοράζει με αγνώστου προελεύσεως χρήματα το 2% των μετοχών της Τράπεζας Κρήτης από την οικογένεια Καρρά. Το 1984 δίνει 1 δισ. δραχμές και αγοράζει το 56% της τράπεζας και στην πορεία άλλο ένα 26%, φτάνοντας τελικά να κατέχει το 84% της τράπεζας! Κανείς δεν γνωρίζει από πού προέρχονται τα τεράστια ποσά, αλλά ούτε και κανείς ψάχνει πλέον τον μεγαλοτραπεζίτη. Ο Κοσκωτάς, στο μεταξύ, έχει αποκτήσει δεσμούς αίματος με την κυβέρνηση του Ανδρέα Παπανδρέου, που του προσφέρει πλήθος... κινήτρων, καθώς είναι η εποχή που χτίζονται τα νέα επιχειρηματικά τζάκια στην Ελλάδα. Ο νεαρός από τον Ασπρόπυργο γίνεται ένας από τους γνωστότερους και ισχυρότερους επιχειρηματίες. Για να χτίσει την αυτοκρατορία του κινείται πάνω σε τρεις άξονες. Πρώτον,  δημιουργεί ισχυρές διασυνδέσεις με το πολιτικό κατεστημένο. Ο τότε αντιπρόεδρος της κυβέρνησης του ΠΑΣΟΚ Μένιος Κουτσόγιωργας, ο οποίος απεβίωσε κατά τη διάρκεια της ακροαματικής διαδικασίας μέσα στο Ειδικό Δικαστήριο, γίνεται απευθείας συνομιλητής του, αφού προηγουμένως έχει αποκτήσει πρωταγωνιστικό ρόλο στα πρώτα εσωκομματικά ξεκαθαρίσματα του αντιπολιτευόμενου ΠΑΣΟΚ και αποτελεί το «νούμερο 2» της ηγεσίας (αξίωμα που διατήρησε μέχρι και τον θάνατό του). Είναι το δεξί χέρι του Ανδρέα Παπανδρέου και ο άνθρωπος των ειδικών αποστολών. Ο Κουτσόγιωργας συνδεόταν με τον στενό συνεργάτη του Κοσκωτά, Ιωάννη Μαντζουράνη, που προερχόταν από την κυβέρνηση του ΠΑΣΟΚ, στην οποία είχε διατελέσει γενικός γραμματέας του Υπουργικού Συμβουλίου. Το φθινόπωρο του 1988 ανοίχτηκε μέσω του Μαντζουράνη ένας τραπεζικός λογαριασμός στο όνομα του Κουτσόγιωργα στην Ελβετία. Στη συνέχεια, λίγες βδομάδες πριν τοποθετηθεί επίτροπος στην Τράπεζα Κρήτης, ο Μαντζουράνης μετέφερε 1,3 εκ. δολάρια στον λογαριασμό του Μένιου Κουτσόγιωργα. Οι πρώτες μίζες άρχισαν να πέφτουν. Ταυτόχρονα ο Κοσκωτάς προσλαμβάνει τον Iωάννη Μεταξά, καθηγητή Πολιτικής Επιστήμης του Πανεπιστημίου Αθηνών και τον Π. Βακάλη, στέλεχος του Οργανισμού Ανασυγκρότησης Επιχειρήσεων (που προερχόταν από τα σπλάχνα του ΠΑΣΟΚ). Πραγματοποιεί συνάντηση με τον Γιώργο Παπανδρέου, γιο του ιδρυτή του ΠΑΣΟΚ, ενώ, όπως σημειώνουν πολιτικοί που έζησαν εκείνη την εποχή, τα υπουργικά γραφεία ήταν πάντα ανοιχτά για τον Κοσκωτά και τους ανθρώπους του. Προκειμένου να φυλάξει τα νώτα του, ταυτόχρονα με όλα αυτά προσλαμβάνει και τον επί Νέας Δημοκρατίας διοικητή στην ΕΤΒΑ, Ι. Σπέντζα, ο οποίος θεωρείται άνθρωπος του Μητσοτάκη, ενώ πραγματοποιεί συναντήσεις και με στελέχη που πρόσκεινται στον χώρο της Αριστεράς

και αργότερα πρωτοστατούν στη δημιουργία του Συνασπισμού. Με λίγα λόγια, αγκαλιάζει όλο το πολιτικό σύστημα. Δεύτερον, ανοίγεται στο χώρο του Τύπου. Με συνοπτικές διαδικασίες εξαγοράζει την εκδοτική εταιρεία Γραμμή από τον Παύλο Μπακογιάννη, γαμπρό του Κ. Μητσοτάκη. Η Γραμμή ΑΕ εκδίδει μια εφημερίδα (24 Ώρες) και έξι περιοδικά. Όμως για τον Κοσκωτά τίποτα δεν είναι αρκετό. Αγοράζει δεξιές εφημερίδες (Βραδυνή, Καθημερινή), οι οποίες με τις κατάλληλες μεταγραφές διευθυντών και αρχισυντακτών μετατρέπονται σε στήριγμα της κυβέρνησης του ΠΑΣΟΚ, που παραμένει το πολιτικό σημείο αναφοράς του επιχειρηματία. Τρίτον, εφαρμόζει στην ευνοϊκά προγράμματα για καταθέτες και δανειολήπτες. Καθιερώνει υψηλά επιτόκια για τις καταθέσεις και μικρές εγγυήσεις με χαμηλά επιτόκια για τα δάνεια, προκειμένου να χρηματοδοτεί «ημέτερους» επιχειρηματίες. Η πολιτική του λύνει τα χέρια της κυβέρνησης, η οποία μεταφέρει το σύνολο των καταθέσεων των ΔΕΚΟ, περίπου 20 δισ. δρχ., στην τράπεζά του, ενώ πολύ σύντομα θα ακολουθήσει μέχρι και η Εκκλησία, η οποία εμπιστεύεται τα μετρητά της στον Κοσκωτά. Αυτή η πολιτική είχε ως αποτέλεσμα το 1988 η Τράπεζα Κρήτης να διαθέτει καταθέσεις ύψους 76,5 δισ. δρχ! Στο μεταξύ, στις 18 Νοεμβρίου 1987, κάνει άλλη μία κίνηση στρατηγικής σημασίας. Ο Κοσκωτάς αγοράζει την ΠΑΕ Ολυμπιακός. Με όχημα τον «Θρύλο» και κυρίως τα εκατομμύρια των οπαδών του, οι οποίοι, όπως ο ίδιος εκτιμούσε προοπτικά, θα γίνονταν και πελάτες της τράπεζας του, ο ίδιος ο Κοσκωτάς αποκτούσε ακόμα μεγαλύτερη ισχύ. Το 1988 είναι κρίσιμη χρονιά για τον Κοσκωτά –τελικά αποδείχτηκε και μοιραία. Η επιχειρηματική άνοδός του αντιμετωπίζεται από τον υπόλοιπο επιχειρηματικό κόσμο με καχυποψία αλλά και φόβο. Κυρίως η οικογένεια Βαρδινογιάννη, που διαισθάνεται ότι θα χάσει τα «κλειδιά» της χώρας, ξεκινά έναν αδυσώπητο πόλεμο στον Κοσκωτά. Με όχημα την Ελευθεροτυπία του Τεγόπουλου –που ψιθυριζόταν ότι έπαιρνε κρυφή χρηματοδότηση από τη Motor Oil–  και σε συμμαχία με τον Λαμπράκη αρχίζει ένα μπαράζ αποκαλύψεων για φορολογικά αδικήματα, παράνομη εξαγωγή συναλλάγματος και παράνομες ενισχύσεις.   Υπό το βάρος των συνεχών αποκαλύψεων, ο εισαγγελέας εφετών Δημήτρης Τσεβάς, τον Ιούλιο του 1988, διατάζει έλεγχο στην Τράπεζα Κρήτης. Κι ενώ διατάχθηκε τοποθέτηση προσωρινού επιτρόπου και άρση τραπεζικού απορρήτου προκειμένου να διεξαχθεί η έρευνα, ο τότε αντιπρόεδρος της κυβέρνησης και υπουργός Δικαιοσύνης Μένιος Κουτσόγιωργας φέρνει νύχτα τροπολογία στη Βουλή, η οποία θωράκιζε τον υπό εξέταση επιχειρηματία Γιώργο Κοσκωτά. Ο αποκαλούμενος «Κουτσονόμος» (νόμος 1806/1988) στοίχισε στον Κοσκωτά μια κατάθεση 2 εκ. δολαρίων στο όνομα του Μ��νιου Κουτσόγιωργα σε ελβετική τράπεζα, όπως αποκαλύφθηκε αργότερα.  Όμως η αρχή του τέλους πλησίαζε. Τόσο ο Κοσκωτάς όσο και –κυρίως– η κυβέρνηση Α. Παπανδρέου

ΤΟ ΠΑΣΟΚ ΕΠΕΔΙΩΚΕ ΝΑ ΦΤΙΑΧΤΟΥΝ ΝΕΑ ΤΖΑΚΙΑ ΚΑΙ ΣΤΗΡΙΞΕ ΤΟΝ ΚΟΣΚΩΤΑ

18


δεν κατέθεσαν εύκολα τα όπλα. Με τη βοήθεια του «Κουτσονόμου», αλλά και με τις κωλυσιεργίες του τότε διοικητή της Τραπέζης της Ελλάδος και προσωπικού φίλου του Ανδρέα, Δημήτρη Χαλικιά, επιχειρείται να παγώσει η έρευνα, με τον κεντρικό τραπεζίτη να επικαλείται το τραπεζικό απόρρητο (διαχρονικό όπλο του τραπεζικού συστήματος). Μάλιστα, στις 22 Ιουνίου 1988, το νομικό συμβούλιο της Τραπέζης της Ελλάδος γνωμοδοτεί ότι το απόρρητο των καταθέσεων του Κοσκωτά ισχύει και έναντι των ελεγκτικών αρχών της ΤτΕ! Φυσικά, ξεσπά σάλος. Διαισθανόμενος την πίεση, ο Ανδρέας Παπανδρέου αλλάζει γραμμή και στις 8 Ιουλίου 1988 ο Χαλικιάς στέλνει επιστολή στον υπουργό Οικονομικών Παναγιώτη Ρουμελιώτη, με την οποία ζητά άρση του απορρήτου των λογαριασμών της Τράπεζας Κρήτης και προσωπικά του Γ. Κοσκωτά. Ο έλεγχος ξεκινά. Λίγο πριν από το πόρισμα, ο Γιώργος Παπανδρέου κραδαίνει σε εμπνευσμένη συνέντευξη Τύπου χαλκευμένο τραπεζικό έγγραφο που εμπλέκει τον ίδιο και άλλα τέσσερα κυβερνητικά στελέχη σε υπόθεση εκβιασμού και δωροδοκίας από τον Γιώργο Κοσκωτά. Το ΠΑΣΟΚ τον αδειάζει... Ο έλεγχος της Τράπεζας της Ελλάδος αποκαλύπτει αρχικά πλαστογράφηση τραπεζικών extraits της Merrill Lynch που αφορούν τα συναλλαγματικά διαθέσιμα της Τράπεζας Κρήτης και ακολουθούν αποκαλύψεις που αποδεικνύουν ότι ο Κοσκωτάς είχε υπεξαιρέσει από την τράπεζα 33,5 δισ. δραχμές, από την εποχή που ήταν ακόμη απλός υπάλληλός της. Η Τράπεζα Κρήτης καταρρέει. Ακολουθεί η πολιτική κρίση του 1989-1990 και τα ειδικά δικαστήρια. Η Τράπεζα Κρήτης χωρίζεται σε «κακή» και «καλή». Όπως συμβαίνει πάντα, το υγιές κομμάτι της περνάει στα χέρια κάποιου επιχειρηματία (του Λάτση εν προκειμένω) και το χρεωμένο φορτώνεται στις πλάτες του ελληνικού λαού! Στο Ειδικό Δικαστήριο ο Ανδρέας δεν πατάει ποτέ ενώ οι υπουργοί Πέτσος και Τσοβόλας καταδικάζονται –εν μέσω αιτιάσεων για πολιτικές διώξεις– με αστείες ποινές είτε για «παράβαση καθήκοντος» είτε για «απιστία». Εξαγοράζουν τις ποινές και ξεμπλέκουν. Μετά την απόφαση του Ειδικού Δικαστηρίου, ο Κ. Μητσοτάκης, που στο μεταξύ έχει γίνει πρωθυπουργός πατώντας κυρίως πάνω στο συγκεκριμένο σκάνδαλο, αρκείται να δηλώσει: «Κανένα σχόλιο δεν κάνει η κυβέρνηση για τη δίκη. Η Δικαιοσύνη απεφάνθη, το θέμα έληξε»… Όσο για τον Κοσκωτά; Με τη βοήθεια του Αργύρη Σαλιαρέλη δραπετεύει αρχικά στις ΗΠΑ, όπου και συλλαμβάνεται. Εκτίει τα 2/3 της ποινής του και τελικά αποφυλακίζεται το 2001. Σήμερα ζει μια άνετη και ήσυχη ζωή στην Ελλάδα.

Η ιστορία επαναλαμβάνεται ως φάρσα: Λαυρέντης Λαυρεντιάδης Είκοσι χρόνια αργότερα το εγχώριο πολιτικοοικονομικό οικοδόμημα εξέθρεψε –και– το σκάνδαλο Λαυρεντιάδη. Ο Λαυρέντης Λαυρεντιάδης έδρασε σε μια πολύ διαφορετική εποχή απ’ αυτήν του Κοσκωτά. Το δικό του μυθιστόρημα γράφτηκε την εποχή του Μνημονίου και της κρίσης, με όρους που κάνουν τον προπάτορά του να μοιάζει σχεδόν συντηρητικός... Τα κολοσσιαία ανοίγματα με τα επιχειρηματικά δάνεια της Proton Bank, μέσα από τα οποία προέκυψε και η κατηγορία για υπεξαίρεση 51 εκ. ευρώ, τα οποία κατευθύνθηκαν σε επιχειρήσεις συμφερόντων

Λαυρεντιάδη, εξισορροπήθηκαν με απευθείας ανακεφαλαιοποίηση από την Τράπεζα της Ελλάδος, που είχε την έγκριση του κεντρικού τραπεζίτη της χώρας Γιώργου Προβόπουλου, σε μια καθοριστική στιγμή για τη διαχείριση του δημοσίου χρήματος. Σε μια εποχή που πολιτικοί και κονδυλοφόροι ζητούσαν από τον λαό να σφίξει το ζωνάρι, ένα πάρτι εκατομμυρίων στηνόταν στην Proton Bank. Όπως σημειώνουν κύκλοι της τραπεζικής αγοράς, «το σκάνδαλο Κοσκωτά ωχριά µπροστά σ’ αυτό του Λαυρεντιάδη». Ο Λ. Λαυρεντιάδης συνελήφθη στις 13/12/2012, κατηγορούμενος για σύσταση και διεύθυνση εγκληματικής οργάνωσης, απάτη κατ’ εξακολούθηση και από κοινού, με την επιβαρυντική περίπτωση του Ν. 1608/50 περί καταχραστών του Δημοσίου και υπεξαίρεση σε βαθμό κακουργήματος κατ’ εξακολούθηση. Μέχρι τη σύλληψή του, ο Λαυρεντιάδης είχε προλάβει να δημιουργήσει μια μικρή αυτοκρατορία, αξιοποιώντας πλήρως την ανυπαρξία ουσιαστικού ελεγκτικού μηχανισμού, αλλά και τις διασυνδέσεις που είχε αποκτήσει με τα ισχυρά κέντρα εξουσίας. Ποια ήταν όμως η διαδρομή του; Στις 17 Φεβρουαρίου του 1990 ο 18χρονος Λαυρέντης Λαυρεντιάδης, αναλαμβάνει τη διεύθυνση της οικογενειακής επιχείρησης πετροχημικών Νεοχημική, αντικαθιστώντας τον πατέρα του, ο οποίος έφυγε ξαφνικά από τη ζωή. Τον Μάρτιο του 2003, όταν η Νεοχημική μπαίνει στο Χρηματιστήριο, αποκτά κεφάλαια και εξαγοράζει εγκαταστάσεις παραγωγής και κέντρα logistics στην Ελλάδα, στη Γιουγκοσλαβία, στην Πολωνία και τη Βουλγαρία. Παράλληλα εμπλέκεται στην παραγωγή απορρυπαντικών για λογαριασμό κάποιων από τις μεγαλύτερες εταιρείες που δραστηριοποιούνται στον κλάδο. Τον Μάιο του 2007 ιδρύει τη φαρμακευτική εταιρεία Alapis, ως σύμπραξη των μικρότερων Elpharma, Lamda Detergent, Veterin και EBIK. Η Alapis, αλλά και οι μικρότερες εταιρείες που είχε στην κατοχή του ήταν αυτές που χρησιμοποιήθηκαν για να πάρει στην πορεία αφειδώς δάνεια από την Proton Bank. Την ίδια περίοδο απλώνει τα πλοκάμια του στον χώρο του Τύπου, καθώς σε συνεργασία με τον εκδότη Κυριακίδη στήνει μια μιντιακή βιομηχανία. Έχει στην ιδιοκτησία του την εφημερίδα Σφήνα, το 50% της Veto, το περιοδικό Free του ΔΟΛ, την Espresso, το 10% του ΣΚΑΪ (τηλεόραση και ραδιόφωνο), το 9,62% των μετοχών της Ελευθεροτυπίας που είχε αγοράσει από το Χρηματιστήριο, το Κανάλι 10 και τις εφημερίδες Financial Box και Score Live (του Γ. Τράγκα), το 50% της Free Press του Γ. Κύρτσου, το 33% από το Ποντίκι, την ΑΔΕΛΕ (Ισοτιμία) καθώς και τη ΝΕΠ (περιοδικά L’Οfficiel, Olive, Parents, και αρκετά άλλα). Ταυτόχρονα έχει μπει και στην εταιρεία εκτυπώσεων IRIS, που κατείχαν από κοινού ΔΟΛ και όμιλος Μπόμπολα, ενώ έχει αγοράσει τον Flash από τον Κόκκαλη, καθώς και κάποια άλλα περιφερειακά κανάλια. Τον Μάιο του 2008 πουλά την πλειοψηφία των μετοχών της Νεοχημικής στο αμερικανικό fund Carlyle αντί του τεράστιου ποσού των 700 εκ. ευρώ. Την εταιρεία θα την επαναγοράσει δύο χρόνια αργότερα σε πολύ μικρότερη τιμή. Τον Δεκέμβριο του 2009, έχοντας εξασφαλίσει τα κεφάλαια από την πώληση της Νεοχημικής, εξαγοράζει από την Τράπεζα Πειραιώς το 31,3% των μετοχών της επενδυτικής τράπεζας Proton Bank, αντί του ποσού των 70,6 εκ. ευρώ. 19


/ Τεύχος 04

ΤΟ ΤΡΑΠΕΖΙΚΌ ΣΎΣΤΗΜΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΆΔΑ Οι ελεγκτικοί μηχανισμοί της Τράπεζας της Ελλάδος εμφανίζονται αρκετά επιφυλακτικοί σε σχέση με την εξαγορά, αλλά η κυβέρνηση του Γ. Παπανδρέου, με την οποία ο Λαυρεντιάδης διατηρεί άριστες σχέσεις, ενθαρρύνει το επιχειρηματικό άνοιγμα. Ο Γ. Προβόπουλος συναινεί τελικά, αφού ζητά μόνο να γίνει αύξηση μετοχικού κεφαλαίου κατά 150 εκ. ευρώ. Ο Λαυρεντιάδης προβαίνει σε αύξηση 120 εκ. ευρώ και μπαίνει στο τραπεζικό παιχνίδι. Εκτελεστικό πρόεδρο της Proton τοποθετεί τον κουμπάρο του Ντάνιελ Σπέκχαρντ, πρώην πρέσβη των ΗΠΑ στην Αθήνα, σε μια προσπάθεια να δείξει ότι έχει ερείσματα στην Ουάσινγκτον και πλάτες ισχυρών αμερικανικών ομίλων. Από τους πρώτους μήνες που αναλαμβάνει το τιμόνι της Proton Bank, ο Λαυρεντιάδης στήνει ένα σύστημα δανειοδοτήσεων εταιρειών άμεσων ή έμμεσων συμφερόντων του, μέσω της Proton Bank, ύψους 700 εκ. ευρώ. Τα δάνεια δίνονται χωρίς τις απαιτούμενες διασφαλίσεις και εγγυήσεις και με εξαιρετικά υψηλό πιστωτικό κίνδυνο. Ως λογική συνέπεια όλων αυτών, η τράπεζα καταρρέει από τις ζημιές. Μέχρι και τον Μάρτιο του 2011 τα επιχειρηματικά δάνεια της τράπεζας αυξήθηκαν κατά 70%: μέσα σε 16 μήνες η Proton Bank εκταμίευσε 701.220.000 ευρώ! Στις βασικές δανειοδοτούμενες εταιρείες περιλαμβάνονται η φαρμακευτική Alapis, ιδιοκτησίας του, στην οποία υπήρξε και αντιπρόεδρος το δεξί του χέρι, Πέτρος Κυριακίδης. Επίσης δάνεια έλαβαν οι θυγατρικές της Alapis: Provet AΕ, Μέντιμεκ ΑΕ, Alapis Medical & Diagnostics AΕ, Beautyworks AΕ, Γερολυμάτος Animal Health AΕ, οι οποίες ήταν νεοσύστατες και είχαν μετόχους πρώην στελέχη του ομίλου Λαυρεντιάδη ή συνεργάτες του επιχειρηματία! Τα δάνεια εγκρίνονταν με συνοπτικές διαδικασίες χωρίς εγγυήσεις και διασφαλίσεις. Έπειτα από καταγγελίες, οι ελεγκτές της Τράπεζας της Ελλάδος αρχίζουν τον Ιανουάριο του 2011 να ερευνούν υποθέσεις με δάνεια της Proton Bank. Σύμφωνα με το πόρισμα, από τον Ιανουάριο 2010 έως τον Ιανουάριο 2011 ο Λ. Λαυρεντιάδης και συνεργάτες του χρησιμοποίησαν χρήματα της τράπεζας προκειμένου να χορηγήσουν σε εταιρείες άμεσης ή έμμεσης ιδιοκτησίας του δάνεια συνολικού ποσού 701 εκ. ευρώ χωρίς εγγυήσεις. Το καλοκαίρι του 2011 η Αρχή Καταπολέμησης Νομιμοποίησης Εσόδων από Εγκληματικές Δραστηριότητες διέταξε το πάγωμα των λογαριασμών του Λαυρεντιάδη και μιας σειράς στελεχών της Proton Bank, ενώ ακόμη εξέταζε ασυνήθιστες συναλλαγές ύψους 51 εκ. ευρώ που φέρεται να άλλαξαν χέρια ανάμεσα σε υψηλόβαθμα στελέχη της τράπεζας και εταιρειών του Λ. Λαυρεντιάδη. Ο επιχειρηματίας και τραπεζίτης επέστρεψε τα 51 εκ. ευρώ στην Proton, εισάγοντάς τα μέσω εταιρείας του από τη Σιγκαπούρη. Παρά τις κατηγορίες εναντίον του για απάτη και ενώ ήδη υπήρχε το καυτό πόρισμα της Τράπεζας της Ελλάδος, ο Λαυρεντιάδης –όπως και ο Κοσκωτάς– απολαμβάνει μέχρι την τελευταία στιγμή τη στήριξη της κυβέρνησης. Τον Ιούλιο του 2011, ο Ε. Βενιζέλος, ως υπουργός Οικονομικών, ενέκρινε κρατική χρηματοδότηση ύψους 130 εκ. δολαρίων στην Proton για να μην καταρρεύσει! Η χρηματοδότηση μάλιστα εγκρίθηκε από την Τράπεζα της Ελλάδος και τον κ. Προβόπουλο, παρότι γνώριζε, βάσει του πορίσματος των ελεγκτών του, το μέγεθος του σκανδάλου. Είναι δε χαρακτηριστικό ότι η Τράπεζα της Ελλάδος και η κυβέρνηση αψήφησαν ακόμη και την απόφαση του Γενικού 20

Λογιστηρίου του Κράτους, που χαρακτήριζε παράνομη την κρατική χρηματοδότηση. Τέσσερις μήνες αργότερα, τον Νοέμβριο του 2011, η τράπεζα ζήτησε κεφαλαιακή ενίσχυση από την ελληνική κυβέρνηση και εντάχθηκε στο Ταμείο Χρηματοπιστωτικής Σταθερότητας (ΤΧΣ). Ήταν η πρώτη κρατικοποίηση που προέκυψε κατά τη διάρκεια της κρίσης. Με την κεφαλαιοποίηση από το ΤΧΣ, η τράπεζα χωρίστηκε στην παλαιά Proton, η οποία κράτησε τις απαιτήσεις παλαιών μετόχων και τμήμα του ισολογισμού, και τη νέα Proton, στην οποία μεταφέρθηκαν οι καταθέσεις ιδιωτών, επιχειρήσεων, τραπεζών και Δημοσίου, το δίκτυο καταστημάτων, ενώ οι δραστηριότητες της παλαιάς Proton τέθηκαν σε εκκαθάριση. Στις 15/07/2013 η Eurobank κατέθεσε δεσμευτικές προσφορές προς το Ταμείο Χρηματοπιστωτικής Σταθερότητας για την εξαγορά του 100% των μετοχών της νέας Proton. Η μεταβίβαση του 100% των μετοχών έγινε στις 30 Αυγούστου 2013, αντί του συμβολικού ποσού του 1 ευρώ! Το μάθημα, ωστόσο, που μπορεί να πάρει κανείς τόσο από την υπόθεση του Λαυρεντιάδη όσο κι από αυτή του Κοσκωτά για τον τρόπο λειτουργίας του ελληνικού κράτους είναι εξαιρετικά πολύτιμο. Με μια τράπεζα και τα κατάλληλα «στραβά μάτια» των πολιτικών γραφείων ένας επιχειρηματίας μπορεί να ιδιοποιηθεί δημόσιο χρήμα και γίνει μεγαλοκαρχαρίας.

Ο ΛΑΥΡΕΝΤΙΑΔΗΣ ΔΙΑΤΗΡΟΥΣΕ ΑΡΙΣΤΕΣ ΣΧΕΣΕΙΣ ΜΕ ΤΗΝ ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ Το σκάνδαλο της FBB και ο εφοπλιστής Ρέστης Ένα ακόμη τραπεζικό σκάνδαλο ήταν αυτό που αφορούσε την περίπτωση της First Business Bank. Βασικός μέτοχος της τράπεζας ήταν ο Βίκτωρας Ρέστης, εφοπλιστής εισηγμένος στη Wall Street, ιδιοκτήτης επιχειρήσεων στην ενέργεια και στο real estate, με μετοχές σε ΜΜΕ και συγκροτήματα του Τύπου (Μega, ΔΟΛ). Ο Ρέστης συνελήφθη και προφυλακίστηκε κατηγορούμενος για τα αδικήματα της υπεξαίρεσης, της άμεσης συνέργειας σε υπεξαίρεση και της νομιμοποίησης εσόδων από παράνομη δραστηριότητα για υπόθεση που αφορούσε τη χορήγηση δανείου από την FFB. Η υπόθεση Ρέστη έχει πολλά κοινά χαρακτηριστικά με το σκάνδαλο Λαυρεντιάδη, αφού η τράπεζα συμφερόντων του εφοπλιστή χορηγούσε δάνεια σε «ημέτερους», αλλά και σε επιχειρηματικές δραστηριότητες του ίδιου χωρίς κανέναν έλεγχο και με ανύπαρκτες εγγυήσεις. Αφορμή για να αρχίσει η εισαγγελική έρευνα και να έρθει το σκάνδαλο στην επιφάνεια ήταν ένα δημοσίευμα στις αρχές του 2013, αλλά


ΤΑΤΙΑΝΑ ΜΠΟΛΑΡΗ/EUROKINISSI

και οι καταγγελίες πολιτικών στελεχών σύμφωνα με τις οποίες ενόψει του διαχωρισμού της FBB σε «καλή» (που πέρασε στην Εθνική) και «κακή» τράπεζα (που τέθηκε σε εκκαθάριση) αποκαλύφθηκαν επισφαλείς δανειοδοτήσεις που δημιούργησαν τρύπα εκατοντάδων εκατομμυρίων ευρώ στον ισολογισμό της τράπεζας. Σύμφωνα με το πόρισμα της αρχής για το ξέπλυμα μαύρου χρήματος, το ποσό αυτό ήταν 524 εκ. ευρώ και αντιστοιχούσε στο παθητικό της συγκεκριμένης τράπεζας. Ο Βίκτωρ Ρέστης συνελήφθη αρχικά ως υπόλογος για δύο κακουργήματα που σχετίζονταν μόνο με ένα δάνειο ύψους 5,8 εκ. ευρώ, το οποίο χορηγήθηκε στις 13 Ιουνίου 2012 (όταν ο ίδιος ήταν μεγαλομέτοχος της τράπεζας) από την FBB στην offshore εταιρεία ΑΑΜ HOLDINGS SA. Η συγκεκριμένη εταιρεία ανήκε σε απροσδιόριστο μέτοχο και το δάνειο δόθηκε ως «κεφάλαιο κίνησης». Αναφέρεται πως η μόνη εγγύηση που δόθηκε γι’ αυτό ήταν μια υποσχετική επιστολή στην οποία αναφερόταν ότι σε εύλογο χρόνο θα προσημειωθεί ένα ακίνητο, κάτι που δεν έγινε ποτέ. Τον ίδιο μήνα που δόθηκε το δάνειο, η Τράπεζα της Ελλάδος είχε στείλει στην FBB την πρώτη προειδοποίηση με επίσημη επιστολή για την πολιτική που ακολουθεί στη χορήγηση δανείων. Ακολούθησε δεύτερη επιστολή τον Ιούλιο, αλλά δεν υπήρξε καμία διορθωτική κίνηση από την πλευρά της διοίκησης της FBB. Τον Αύγουστο οι εποπτικές αρχές της ΤτΕ έστειλαν νέα επιστολή με την οποία υποχρέωναν τη διοίκηση της FBB

να διακόψει κάθε δανειοδοτική τραπεζική δραστηριότητα. Συγκεκριμένα, στο έγγραφο με αρ. πρωτ. 2048 στις 28 Αυγούστου 2012, που απέστειλε η ΤτΕ προς τον Βίκτωρα Ρέστη, αναφερόταν: «Κύριε πρόεδρε... δεδομένου ότι, όπως γνωρίζετε, οι κεφαλαιακές απαιτήσεις της τράπεζας έχουν αυξηθεί, λόγω της πιστωτικής επέκτασης, κυρίως σε εταιρείες συμφερόντων των μετόχων και της επιδείνωσης της ποιότητας των υφισταμένων δανείων, σας γνωρίζουμε ότι μέχρι την ολοκλήρωση της κεφαλαιακής ενίσχυσης της Τράπεζάς σας και της πλήρους συμμόρφωσης με το θεσμικό πλαίσιο, θα πρέπει, στο πλαίσιο λήψης ισοδύναμων μέτρων, να μειώσετε τις κεφαλαιακές απαιτήσεις της Τράπεζάς σας και να μην χορηγήσετε κανένα νέο δάνειο». Στην ουσία διέκοψαν την τραΟ Βίκτωρας Ρέστης οδηγείται στον πεζική δραστηριότητά της, ενώ εισαγγελέα, ταυτόχρονα απαίτησαν την αύΙούλιος 2013 ξηση του μετοχικού κεφαλαίου. Η αύξηση δεν έγινε ποτέ, αφού ο Ρέστης δεν έβαλε το χέρι στην τσέπη. Τον Μάιο του 2013, η τράπεζα διαχωρίστηκε στο πλαίσιο της ανασυγκρότησης του τραπεζικού συστήματος σε «καλή» και «κακή», με την πρώτη να εξαγοράζεται από την Εθνική Τράπεζα και τη δεύτερη να μπαίνει υπό εξέταση από τις εισαγγελικές αρχές. Στελέχη της τραπεζικής αγοράς ωστόσο σημείωναν το «παράδοξο» ένας επιχειρηματίας με την οικονομική επιφάνεια του Ρέστη –η περιουσία του αποτιμάται σε 2,3 δισ. ευρώ– να βρεθεί κρατούμενος για μια υπόθεση δανείου ύψους λίγο πάνω από 5 εκ. ευρώ, που θεωρητικά θα μπορούσε να καλύψει με μεγάλη άνεση. Πρόσθεταν πάντως με έμφαση ότι η τρύπα της FBB από τα δάνεια ήταν 524 εκ. ευρώ, όσο δηλαδή και το παθητικό που εμφάνισε όταν τέθηκε υπό εκκαθάριση, το οποία φυσικά ο Ρέστης δεν θέλησε να επωμιστεί. Εξάλλου, στην πορεία αθωώθηκε για τη χορήγηση του δανείου των 5 εκ., ενώ ήδη είχε ξεφορτωθεί την τράπεζα, τη ζημιά της οποίας πλήρωσε το ελληνικό δημόσιο. Η FΒΒ οδηγήθηκε στην Εθνική πλήρως κεφαλοποιημένη, με το ΤΧΣ να βάζει στην τράπεζα 524,3 εκατ. ευρώ, τα οποία –για όσους δεν κατάλαβαν– μετατράπηκαν σε δημόσιο χρέος. Ίσως τελικά να ισχύει η κυνική ρήση του αμερικανού βιομήχανου Henry Ford: «Είναι πολύ καλό που ο λαός δεν καταλαβαίνει πώς λειτουργεί το τραπεζικό και το νομισματικό μας σύστημα, γιατί αν το καταλάβαινε, θα γινόταν επανάσταση αύριο το πρωί»… 21


/ Τεύχος 04

ΤΟ ΤΡΑΠΕΖΙΚΌ ΣΎΣΤΗΜΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΆΔΑ

ΓΙΑΝΝΗΣ ΣΤΟΥΡΝΑΡΑΣ ΕΝΑΣ ΜΕΘΟΔΙΚΟΣ ΣΥΣΣΩΡΕΥΤΗΣ ΕΞΟΥΣΙΑΣ Επίμονα και μεθοδικά ο Γιάννης Στουρνάρας κατάφερε να αποδείξει τη χρησιμότητά του σε διαφορετικά συστήματα εξουσίας και τελικά, κατά την περίοδο των μνημονίων, να κατοχυρώσει τη θέση του πρώτα ως υπουργός και μετά ως διοικητής της ΤτΕ και να διαμορφώσει όρους για τα επόμενα πολιτικά του βήματα.

Ω

ς μεθοδικός συσσωρευτής εξουσίας εδώ και τρεις δεκαετίες, ευέλικτος στυλοβάτης πολλών συστημάτων οικονομικής διαχείρισης και κεντρικός τραπεζίτης πλέον, ο διοικητής της Τράπεζας της Ελλάδος Γιάννης Στουρνάρας δεν φάνηκε να αντιμετωπίζει κανένα σοβαρό πρόβλημα, όταν βρέθηκε για πάνω από 9 ώρες ενώπιον της Εξεταστικής Επιτροπής της Βουλής για τον δανεισμό κομμάτων και ΜΜΕ τον περασμένο Οκτώβριο. «Με το να επικαλείστε διαρκώς τον Εισαγγελέα, με φοβίζετε, νομίζετε; Από το πρωί που ήρθα εδώ, έχω ακούσει τη λέξη Εισαγγελέας περίπου πενήντα φορές. Πιστεύετε ότι ο Εισαγγελέας θα μας λύσει τα προβλήματα;» Μπορεί να μην απέφυγε λεκτικά ξεσπάσματα όπως αυτό, αλλά κατάφερε μέσα στην εξαντλητική διαδικασία της κατάθεσης να κάνει επίδειξη όλων των χαρισμάτων που του επέτρεψαν να κατοχυρώσει θέσεις στο πανίσχυρο χρηματοπιστωτικό ιερατείο παρότ ξεκίνησε χωρίς να προέρχεται από κάποιο τζάκι. Όπως είναι φυσικό, ελάχιστοι άνθρωποι κατάφεραν να παρακολουθήσουν ολόκληρη τη διαδικασία της κατάθεσής του στη Βουλή στις 11 Οκτωβρίου 2016 και τις απαντήσεις που έδωσε ή απέφυγε να δώσει, αλλά και τις ερωτήσεις που πολλές φορές υπέβαλε ο ίδιος στους βουλευτές, ως μία ακόμη ένδειξη δύναμης της αγοράς πάνω στην πολιτική εξουσία. Είχαν περάσει, άλλωστε, αρκετοί μήνες και πολλά είχαν αλλάξει από το 2015, όταν η τότε πρόεδρος της Βουλής Ζωή Κωνσταντοπούλου απειλούσε να τον φέρει σιδηροδέσμιο για να καταθέσει σε μια άλλη επιτροπή· αυτήν που είχε συσταθεί για την υπόθεση της Siemens. Η καριέρα στην πολιτική με την κλασική της έννοια δεν ήταν ποτέ το ζητούμενο για τον κ. Στουρνάρα παρά το γεγονός ότι μεγάλωσε σε μια οικογένεια με έντονη πολιτικοποίηση, με πατέρα στέλεχος του ΕΑΜ και ταλαιπωρημένο στα μεταπολεμικά χρόνια. «Εγώ έγινα υπουργός Οικονομικών γιατί με κάλεσαν τρία κόμματα. Δεν ανήκω σε κάποιο κόμμα. Με κάλεσαν τρία κόμματα κι έχω να πω –και μπορούν εδώ οι συνάδελφοι που ήταν στη Βουλή να το επιβεβαιώσουν– ότι πιο πολύ υπέφερα από τα κόμματα της συμπολίτευσης της εποχής εκείνης, παρά από σας στη 22

Γράφει ο ΆΡΗΣ ΧΑΤΖΗΓΕΩΡΓΊΟΥ

Βουλή, αν θυμόσαστε καλά», ήταν η χαρακτηριστική του φράση καθώς απευθυνόταν στη βουλευτή του ΣΥΡΙΖΑ Αννέτα Καββαδία. Μια φράση που έσπευσαν να επιβεβαιώσουν οι βουλευτές της Νέας Δημοκρατίας Μ. Βορίδης και Ν. Μηταράκης και η οποία προκάλεσε την αντίδραση του επίσης παριστάμενου και άλλοτε ισχυρού της κυβέρνησης Σαμαρά, Δημήτρη Σταμάτη: «Δεν μας τα λες καλά, κύριε Στουρνάρα». Η αντίδραση Σταμάτη μάλλον δεν σχετίζεται τόσο με το γεγονός ότι ο ίδιος ήταν ως υπουργός Επικρατείας αρμόδιος για τις ομαλές σχέσεις ανάμεσα στα τρία κόμματα που στήριζαν αρχικά την κυβέρνηση Σαμαρά (ΝΔ-ΠΑΣΟΚ-ΔΗΜΑΡ). Ο κ. Στουρνάρας δεν συμπαθεί καθόλου όσους τοποθετεί στην αποκαλούμενη «λαϊκή δεξιά» και εκείνοι το ανταποδίδουν, ενίοτε και δημόσια, όπως έχει συμβεί με τον Νικήτα Κακλαμάνη. Ο Αντώνης Σαμαράς τον στήριζε στην εφαρμογή των σκληρότατων μνημονιακών μέτρων έχοντας ξεφύγει από τα «Ζάππεια» του παρελθόντος και θέλοντας όλα αυτά να μην τα φορτωθεί ένας πολιτικός της Δεξιάς, αλλά ένας τεχνοκράτης που ανδρώθηκε στα χρόνια του ΠΑΣΟΚ. Όσοι γνωρίζουν καλά τα παρασκήνια, όμως, διηγούνται ένα περιστατικό που θέλει τον ίδιο τον Δ. Σταμάτη να ανακοινώνει στον Γ. Στουρνάρα ότι δεν θα παραμείνει στη θέση του υπουργού Οικονομικών εν όψει του ανασχηματισμού που έλαβε χώρα τον Ιούνιο του 2014. Η ανακοίνωση έγινε στο γραφείο του πρωθυπουργού ενώπιον του Αντώνη Σαμαρά. Ο κ. Στουρνάρας έμεινε εμβρόντητος. Αναρωτήθηκε «τι θα πουν στην Ευρώπη» και ρώτησε ποιος ήταν ο λόγος της αλλαγής, τη στιγμή που υπήρχε σε εκκρεμότητα η αξιολόγηση από την τρόικα και είχε καθυστερήσει υπερβολικά η καταβολή μιας από τις μνημονιακές δόσεις. Για να πάρει την απάντηση από τον Δ. Σταμάτη ότι είχε ληφθεί απόφαση να αλλάξει η πολιτική της πιστής τήρησης των μνημονίων! Είχε έρθει η ώρα της σύγκρουσης με το ΔΝΤ και της στροφής σε πιο φιλολαϊκά μέτρα και αυτά θα τα αναλάμβανε ο Γκίκας Χαρδούβελης. Ο κ. Στουρνάρας αποχώρησε και λίγες εβδομάδες αργότερα ορίστηκε ως ο επόμενος διοικητής της Τράπεζας της Ελλάδος. Την ίδια εποχή οι σχέσεις με τους δανειστές άρχισαν να πηγαίνουν από το κακό στο χειρότερο –και δεν βελτιώθηκαν μέχρι την πτώση της κυβέρνησης Σαμαρά.


23

ΤΑΤΙΑΝΑ ΜΠΟΛΑΡΗ/EUROKINISSI


/ Τεύχος 04

ΤΟ ΤΡΑΠΕΖΙΚΌ ΣΎΣΤΗΜΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΆΔΑ Ως εκ της λειτουργίας του, το κτίριο της κεντρικής τράπεζας είναι ένα από τα πλέον στιβαρά στο κέντρο της Αθήνας. Τα πολυτελή γραφεία της διοίκησης στον δεύτερο όροφο, διακοσμημένα με έργα τέχνης πάνω σε ξύλινες επενδύσεις, δημιουργούν συνθήκες εντελώς διαφορετικές από εκείνες που επικρατούν στους υπόλοιπους ορόφους όπου κυκλοφορούν οι υπάλληλοι. Στους ορόφους εκείνους κυκλοφορούσε ως παρουσία ιδιαίτερα προσιτή και ο ίδιος ο κ. Στουρνάρας, όταν στα τέλη της δεκαετίας του ’80 είχε προσληφθεί ως σύμβουλος στην Τράπεζα της Ελλάδος επί διοικητή Δ. Χαλικιά. Ήταν τότε όμως αρκετά φρέσκος στη δημόσια σφαίρα ο κ. Στουρνάρας, για να έχει αποκτήσει το σημερινό ατσαλάκωτο ύφος του τραπεζικού γκουρού. Και ουδείς ενδιαφερόταν τότε για το οικογενειακό του παρελθόν που έγινε γνωστό εν όψει της υπουργοποίησής του το 2012, προφανώς για να εξισορροπήσει καταστάσεις και να εξυπηρετήσει την αφήγηση ότι εκείνος που διαπραγματεύεται τα σκληρά μέτρα είχε πατέρα στέλεχος του ΕΑΜ και ήταν ως φοιτητής ήταν ενταγμένος στην ΚΝΕ. Γεννημένος το 1956, ο Γ. Στουρνάρας είχε την τύχη να ξεκινήσει τις σπουδές του τον πρώτο καιρό της Μεταπολίτευσης, δηλαδή την εποχή της έντονης πολιτικοποίησης που δικαιολογούσε κάθε κομματική στράτευση. Πολύ περισσότερο, με δεδομένη μια οικογενειακή παράδοση και έναν πατέρα ταλαιπωρημένο επί χρόνια στη μεταπολεμική περίοδο. Έτσι, η ένταξη του νεαρού Γιάννη στην ΚΝΕ και μάλιστα προς το τέλος των σπουδών του ήταν μία ακόμη ένδειξη ότι ο ίδιος είχε στον νου του άλλης μορφής καριέρες. Ο Γιάννης Στουρνάρας ολοκλήρωσε τις σπουδές του ακριβώς στα τέσσερα χρόνια, τον Ιούνιο του 1978, και αφού προηγουμένως γνώρισε ως καθηγητή του τον Γιάννο Παπαντωνίου – πρόσωπο που μερικά χρόνια αργότερα θα έπαιζε κεντρικό ρόλο στην ανέλιξή του. Στη συνέχεια και με υποτροφία της Αγροτικής Τράπεζας έκανε μακρόχρονες μεταπτυχιακές σπουδές στην Οξφόρδη όπου γνώρισε και τη σύζυγό του Λίνα Νικολοπούλου, για τις δραστηριότητες της οποίας υπέστη το τελευταίο διάστημα οξύτατη κριτική. Παντρεύτηκαν χωρίς να ειδοποιήσουν τις οικογένειές τους με πολιτικό γάμο (αν και ενώπιον της Εξεταστικής επέλεξε θρησκευτικό όρκο) στο Λονδίνο το 1981 και απέκτησαν δύο κόρες. Από αυτές, η μία ζει στο Λονδίνο και ακολούθησε πιστά την οικογενειακή παράδοση ενημερώνοντας τον κ. Στουρνάρα μετά τον γάμο της. Το 1986, ο κ. Στουρνάρας γυρίζει στην Ελλάδα. Έχει μόλις ολοκληρώσει τη στρατιωτική του θητεία όταν διορίζεται σύμβουλος του τότε υπουργού Εθνικής Οικονομίας Κώστα Σημίτη. Ο Κ. Σημίτης θα εκτιμήσει τον «ευπρεπή νέο» που έδειχνε να καταλαβαίνει τις εντολές και να αποφεύγει τις κακοτοπιές. Θα τον στηρίξει αμέριστα και στην προώθησή του ως καθηγητή στο πανεπιστήμιο, όπως έκανε και ο Βασίλης Ράπανος. Πολλά χρόνια αργότερα, το 2012, ο κ. Ράπανος θα επιλεγεί για τη θέση του υπουργού Οικονομικών στην κυβέρνηση Σαμαρά, θα αποδεχθεί αρχικά τη θέση αλλά αμέσως θα αρνηθεί επικαλούμενος λόγους υγείας, κι έτσι θα βρεθεί στον 24

υπουργικό θώκο ο Γ. Στουρνάρας. Ας γυρίσουμε όμως στη μακρινή δεκαετία του ’90. Έχοντας πάρει τα πρώτα του μαθήματα ως σύμβουλος πλάι στον Κ. Σημίτη και μετά το 1989 στην Τράπεζα της Ελλάδος, ο Γ. Στουρνάρας ορίζεται το 1994 πρόεδρος του Συμβουλίου Οικονομικών Εμπειρογνωμόνων (ΣΟΕ) όπου παραμένει έως το 2000. Ο ορισμός του γίνεται από τον παλιό του καθηγητή Γιάννο Παπαντωνίου που είναι πλέον υπουργός Εθνικής Οικονομίας, διαδεχόμενος τον αείμνηστο Γιώργο Γεννηματά. Από τη θέση του προέδρου του ΣΟΕ, ο Γ. Στουρνάρας χτίζει γνωριμίες αλλά και ισχυρές προσβάσεις στα μέσα ενημέρωσης. Χειρίζεται προσωπικά δύο υποτιμήσεις της δραχμής αλλά και όλη τη διαδικασία της Οικονομικής Νομισματικής Ένωσης (ΟΝΕ) που απασχολεί επί χρόνια τα πρωτοσέλιδα των εφημερίδων και φουσκώνει τα όνειρα των επενδυτών της Σοφοκλέους. Ο Γ. Στουρνάρας καταφέρνει να αξιοποιήσει στο έπακρο τον διαμεσολαβητικό ρόλο που του είχε αναθέσει ο Γ. Παπαντωνίου με τα ΜΜΕ και επιτυγχάνει τη συνεχή ανάδειξή του. Ήταν τόσο επιτυχημένος σε αυτό, ώστε κάποια στιγμή ο Γ. Παπαντωνίου ενοχλήθηκε από την προβολή του υφισταμένου του και του έβαλε πάγο. Παρά ταύτα και χωρίς να διαχειρίζεται ο ίδιος πολιτική εξουσία, κατορθώνει άλλοτε με τις πλάτες του Παπαντωνίου και άλλοτε με εκείνες του πρωθυπουργού πλέον Κώστα Σημίτη να χτίζει δίκτυα ανθρώπων, τους οποίους μάλιστα τοποθετεί σε διάφορες θέσεις στον τραπεζικό τομέα (π.χ. τον Ν. Καραμούζη) ή σε άλλα προσαρτήματα του οικονομικού τομέα όπως τη Στατιστική Υπηρεσία, όπου τοποθετήθηκε ο Ν. Καραβίτης, ο ίδιος που αργότερα κατηγορήθηκε ως αρχιτέκτονας της «δημιουργικής λογιστικής». Ο κ. Στουρνάρας ταξιδεύει σχεδόν μέρα παρά μέρα στις Βρυξέλλες ως «αντ’ αυτού» γνωρίζοντας τους κεντρικούς χειριστές του συστήματος που ετοιμάζει τη λειτουργία του ενιαίου νομίσματος. Πανίσχυρα τραπεζικά στε-


ΝΙΚΟΛΟΠΟΥΛΟΣ ΑΝΤΩΝΗΣ/EUROKINISSI

λέχη θα εκτιμήσουν την ευχέρειά του να αντιλαμβάνεται τα δεδομένα και τις ευκαιρίες που ανοίγονται, αλλά και να διεκπεραιώνει τις απαραίτητες συνεννοήσεις στην Ελλάδα. Στη δεύτερη θητεία Σημίτη μετά το 2000, ο κ. Στουρνάρας θα φύγει από το ΣΟΕ και θα αναλάβει την πανίσχυρη τότε Εμπορική Τράπεζα που οδεύει προς ιδιωτικοποίηση. Με την έλευση της κυβέρνησης Καραμανλή το 2004 –και μέχρι το 2012 οπότε έγινε αρχικά υπουργός Ανάπτυξης στην υπηρεσιακή κυβέρνηση Πικραμμένου και μετέπειτα υπουργός Οικονομικών– ο Γ. Στουρνάρας θα περάσει τον χρόνο του ανάμεσα σε δύο βασικές δραστηριότητες (πλην εκείνης του καθηγητή): Πρώτα, θα εργαστεί ως διευθύνων σύμβουλος της χρηματιστηριακής ΚΑΠΠΑ. Η εταιρεία ανήκει στον Σπύρο Μπέλλο, έναν από τους χρηματιστές που γνώρισαν μέρες μεγάλης δόξας στα χρόνια της φρενίτιδας στη Σοφοκλέους και αργότερα συνέχισε να παίζει ρόλο σε διάφορα ντιλ πριν ξεσπάσει η κρίση το 2008. Στη συνέχεια θα αναλάβει γενικός διευθυντής του Ινστιτούτου Οικο-

Ο ΣΤΟΥΡΝΑΡΑΣ ΓΝΩΡΙΖΕΙ ΚΑΛΑ ΝΑ ΔΙΑΧΕΙΡΙΖΕΤΑΙ ΤΟΝ ΕΑΥΤΟ ΤΟΥ ΩΣ ASSET νομικών Βιομηχανικών Μελετών. Το ΙΟΒΕ είναι επιστημονικό όργανο του Συνδέσμου Ελληνικών Βιομηχανιών (ΣΕΒ), ενώ κάποιες πληροφορίες θέλουν στην τοποθέτηση αυτή να έχει παίξει ρόλο και ο Γιάνης Βαρουφάκης, μέσω της συζύγου του Δανάης Στράτου, καθώς ο πατέρας της Ιάσων Στράτος είχε διατελέσει επί χρόνια πρόεδρος στον ΣΕΒ. Όσο και αν ακούγεται απίστευτο με βάση τον πόλεμο δημόσιων δηλώσεων που ξέσπασε προσφάτως ανάμεσα σε Στουρνάρα και Βαρουφάκη, οι δύο άνδρες γνωρίζονται επί χρόνια. Λέγεται, μάλιστα, ότι ο κ. Στουρνάρας ήταν ένας από εκείνους που είχαν βοηθήσει τον κ. Βαρουφάκη να αναλάβει πανεπιστημιακή θέση με τρόπο ανάλογο που είχε ο ίδιος βοηθηθεί από Σημίτη και Ράπανο. Οπότε η τοποθέτηση στο ΙΟΒΕ ήταν και μιας μορφής ανταπόδοση... Ωστόσο, οι προβλέψεις και οι εκτιμήσεις που εκπέμφθηκαν στο διάστημα αυτό από το ΙΟΒΕ σπανίως επιβεβαιώθηκαν. Η ανάπτυξη δεν ήρθε με τα μνημόνια ούτε το 2010 ούτε το 2011, όπως προέβλεπε το ΙΟΒΕ στο τέλος του 2009. Παρά ταύτα, ο κ. Στουρνάρας συνέχισε και συνεχίζει να διατυμπανίζει σε κάθε ευκαιρία ότι δεν υπάρχει άλλος δρόμος εξόδου από την κρίση εκτός των μνημονίων. Ήταν μια θέση που εξέφραζε με επιμονή και προς τον Γιώργο Παπανδρέου προτού καν αναλάβει πρωθυπουργός το 2009 – ασχέτως εάν εκείνος επέλεξε τη γραμμή τού «λεφτά υπάρχουν». Μετά την αποχώρηση του Γ. Παπακωνσ��αντίνου (ένα ακόμη πρόσωπο που είχε βοηθήσει στο ξεκίνημά του τη δεκαετία του ’90 ο Γ. Στουρνάρας), το υπουργείο Οικονομικών αναλαμβάνει ο Ευάγγελος Βενιζέλος. Λέγεται ότι υπήρξε ήδη από τότε πρόταση για την τοποθέτηση Στουρνάρα, η οποία όμως απορρίφθηκε από τον κ. Βενιζέλο. Πέρασαν αρκετοί βασανιστικοί μήνες μέχρι να έρθει η ώρα της τοποθέτησης το 2012. Αρκετοί μήνες πέρασαν επίσης μέχρι να ξεσπάσει δημόσια και η κό-

ντρα ανάμεσα στον Γιάννη Στουρνάρα και τον Γιάνη Βαρουφάκη, όταν ο δεύτερος ανέλαβε τα ηνία στις αρχές του 2015. Άλλωστε, όπως ανέφερε ο Γ. Στουρνάρας στην Εξεταστική της Βουλής, είχε εξασφαλίσει δίαυλο επικοινωνίας και συνεννόησης με την κυβέρνηση Τσίπρα μέσω του Γιάννη Δραγασάκη και του Ευκλείδη Τσακαλώτου. Με τον δεύτερο, μάλιστα, γνωρίζονταν πολύ καλά από τα φοιτητικά χρόνια της Αγγλίας, σχεδόν όπως γνωρίζονταν ο Αντώνης Σαμαράς με τον Γιώργο Παπανδρέου. Όταν, λοιπόν, ο κ. Τσακαλώτος ανέλαβε να διαδεχθεί τον Γ. Βαρουφάκη, είχε σαφώς και τις «ευλογίες» Στουρνάρα. Η δημόσια αντιπαράθεση του Γιάννη με τον Γιάνη ξεκίνησε με τον υπολογισμό που έκανε ότι οι χειρισμοί του πρώτου εξαμήνου του 2015 κόστισαν στην ελληνική οικονομία 86 δισ. ευρώ. Και κορυφώθηκαν μετά τις αναφορές που έκανε ο κ. Στουρνάρας στην Εξεταστική της Βουλής. Εκεί, αφού προηγουμένως είχε αποφύγει πλήθος ερωτημάτων για τις δουλειές της γυναίκας του (συμβάσεις 2 εκ. ευρώ για προβολή του έργου του ΚΕΕΛΠΝΟ και του ΕΟΦ), τις παρεμβάσεις του στις τράπεζες, τα πρόσωπα που τοποθετούσε και πλήθος άλλων θεμάτων, έριξε τη βόμβα που θα έπαιζε και ως βασική είδηση από την εννιάωρη κατάθεση: «Πήγε ο κ. Βαρουφάκης και τους είπε ότι είναι υπουργός Οικονομικών μιας χρεοκοπημένης χώρας! Το καταλάβατε αυτό; Τι θα κάνει ο διοικητής της ΕΚΤ μετά απ’ αυτό; Του είπα εγώ τότε: “Μην τον ακούς”. Μου είπε: “Δεν μπορώ να μην τον ακούω, είναι ο υπουργός Οικονομικών της χώρας σου”. Μπήκε μέσα και είπε ότι είναι ο υπουργός Οικονομικών μιας χρεοκοπημένης χώρας. Για όνομα του Θεού!» Τις ημέρες που ακολούθησαν ο κ. Βαρουφάκης αντεπιτέθηκε λέγοντας ότι ως κεντρικός τραπεζίτης ο κ. Στουρνάρας ήταν υποχρεωμένος να στηρίζει τις προσπάθειες της εκλεγμένης κυβέρνησης της χώρας του και ζήτησε δημόσια την απομάκρυνσή του. Στους χαρακτηρισμούς του, πάντως, ενώπιον της Βουλής για τον κ. Βαρουφάκη, ο κ. Στουρνάρας παρέμεινε υπαινικτικός και ευγενής, δεν έπαψε «να είναι του σαλονιού» και όχι «του αλωνιού», όπως είχε πει νωρίτερα δεχόμενος ενοχλητικές ερωτήσεις από τον Ν. Νικολόπουλο. «Με τον κύριο Βαρουφάκη μιλούσατε;» τον ρώτησε ο Ν. Μηταράκης. «Τι να μιλήσεις; Προσπαθούσα... Ήταν άλλη σχολή σκέψης». Και λίγο αργότερα πρόσθεσε, απευθυνόμενος προσωπικά στον Δ. Σταμάτη, ότι είναι αντίθετος με τη σύσταση εξεταστικής επιτροπής για το πρώτο εξάμηνο του 2015, ότι αρκετά ασχολούμαστε με το παρελθόν και «πρέπει να κοιτάξουμε μπροστά». Άλλωστε, μπροστά υπάρχουν σημαντικές δουλειές με το μέλλον των ελληνικών τραπεζών. Όπως ο ίδιος ανέφερε στη Βουλή, το πώς θα γίνει η διαχείριση των κόκκινων δανείων είναι μια τεράστια πρόσκληση, «πιο σημαντική ακόμη και από το Ασφαλιστικό και το Δημοσιονομικό». Είναι προφανές ότι το πού θα καταλήξουν οι περιουσίες των τραπεζών αλλά και των δανειοληπτών προκαλεί μεγάλο ενδιαφέρον διεθνώς. Ίσως τόσο μεγάλο που μπορεί να υποσκελίσει κάθε άλλο ενδιαφέρον του ίδιου του κ. Στουρνάρα να επιστρέψει στην κεντρική πολιτική σκηνή. Εκείνος, βέβαια, δηλώνει ότι δεν έχει πολιτικές φιλοδοξίες αν και έχει διαβάσει και δημοσκοπήσεις που τον εμφανίζουν ως πρόσωπο σημαντικής αποδοχής σε έναν χώρο γύρω από το Κέντρο. Ως άνθρωπος που γνωρίζει από νούμερα, όμως, μπορεί να αξιολογεί με τον δικό του τρόπο τις στατιστικές. Και η ιστορία έως τώρα έχει δείξει ότι μπορεί να μην πέφτει μέσα στις οικονομικές προβλέψεις του, αλλά γνωρίζει να διαχειρίζεται άριστα τον εαυτό του ως asset. 25


/ Τεύχος 04

ΕUROKINISSI

ΤΟ ΤΡΑΠΕΖΙΚΌ ΣΎΣΤΗΜΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΆΔΑ

ΜΙΧΑΛΗΣ ΣΑΛΛΑΣ Η ΔΕΥΤΕΡΗ ΖΩΗ ΤΟΥ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΑ Το επιχειρηματικό δαιμόνιο του Μιχάλη Σάλλα υπήρξε καθοριστικό για τη διαμόρφωση του σύγχρονου τραπεζικού συστήματος της Ελλάδας. Τώρα που αυτό καταρρέει, με ένα καζίνο χρεών να αναδύεται στη θέση του, ο πρώην διοικητής της Τράπεζας Πειραιώς δεν φαίνεται να έχει καμία διάθεση να αποχωρήσει από το προσκήνιο. Γράφει ο ΓΙΆΝΝΗΣ - ΟΡΈΣΤΗΣ ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΊΟΥ 26


Η

kontranews δεν έκρυψε τη χαρά της για την επάνοδο του Μιχάλη Σάλλα στην ενεργό δράση, ύστερα από ένα ανεπαίσθητο χρονικό διάστημα απουσίας που μεσολάβησε από τον περασμένο Ιούλιο, απ’ όταν δηλαδή το αργυρό ιωβηλαίο του στο τιμόνι της Τράπεζας Πειραιώς συνέπεσε με την αποχώρησή του. «Αγόρασε μια μικρή τράπεζα και θα την κάνει μεγάλη» έγραφε ο υπέρτιτλος στο πρωτοσέλιδο της εφημερίδας στις 30 Νοεμβρίου 2016, με τον υπότιτλο να συμπληρώνει ότι «αυτός ο άνθρωπος είναι γεννημένος για να δημιουργεί». Ωστόσο, τα υπόλοιπα έντυπα αρκέστηκαν, ως επί το πλείστον, σε λιτά μονόστηλα με τα οποία ανακοίνωναν την είσοδο του Σάλλα στο σχήμα της Παγκρήτιας Τράπεζας, μίας σχετικά μικρής συνεταιριστικής τράπεζας με έδρα το Ηράκλειο Κρήτης, η οποία αφού φλέρταρε με την εκκαθάριση ή την εξαγορά ως τα τέλη του 2015, αναζητά (ανακεφαλαιοποιημένη πια) ρόλο στις επικείμενες ανακατατάξεις. Μπορεί μεν η Παγκρήτια να απέφυγε το πεπρωμένο μιας άλλης συνεταιριστικής, της Πανελλήνιας Τράπεζας, το υγιές κομμάτι της οποίας εξαγοράστηκε από την Πειραιώς, όμως ο νέος ρόλος της θα διαφέρει ριζικά από τον αρχικό. Η πρόταση που κατέθεσε πρόσφατα η βρετανική PCP Capital Partners για την ανακεφαλαιοποίησή της δεν είχε ως σκοπό την επαναθεμελίωση της επιχειρηματικής δραστηριότητας στην Κρήτη –ένα καθήκον που εν πολλοίς έχει πια επωμιστεί η Τράπεζα Πειραιώς– αλλά τη χρήση της για την εξαγορά assets από συστημικές και μη τράπεζες, με έμφαση στα επισφαλή δάνεια. Κοινώς, τη μετατροπή της Παγκρήτιας Τράπεζας σε ένα δοχείο για την απορρόφηση των κόκκινων δανείων, τα οποία αναμένεται να εξαγοραστούν σε χαμηλές τιμές, να υποστούν το κούρεμα που δεν θα μπορούσαν να τους κάνουν οι συστημικές τράπεζες και να καρποφορήσουν για τους νέους ιδιοκτήτες τους, οι οποίοι θα διευθετήσουν την εξυπηρέτησή τους. Η νέα αυτή στρατηγική δημιουργεί έναν προνομιακό χώρο συμφωνίας μεταξύ κυβέρνησης, δανειστών, τραπεζιτών και επενδυτών, με μόνη ένσταση των τελευταίων τα εμπόδια που τους θέτει το νομικό πλαίσιο της Ελλάδας στις εύκολες και γρήγορες κατασχέσεις ιδιωτικών περιουσιών, παρά τις διευκολύνσεις που παρείχε το τρίτο μνημόνιο στο θέμα αυτό. Η επικεφαλής της PCP, Αμάντα Στέιβλι, γνωστή για το κερδοσκοπικό επεισόδιο της ανακεφαλαιοποίησης της Barclays καταμεσής της οικονομικής κρίσης του 2008 όπου, λειτουργώντας ως πληρεξούσιος, επέστρεψε κέρδος 2,25 δισ. λιρών στον σεΐχη Μανσούρ από τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, είχε φροντίσει να εξερευνήσει το τοπίο: τα δημοσιεύματα του οικονομικού τύπου που ανήγγειλαν τις προθέσεις της τον Αύγουστο, θέλουν την Στέιβλι να έχει συγκροτήσει μία άτυπη task force αποτελούμενη από συνεργάτες της και εγχώρια στελέχη του τραπεζικού χώρου, για να μελετήσουν τα πιθανά οφέλη από την εξαγορά. Η συμμετοχή του Μιχάλη Σάλλα στην παραπάνω task force δεν

επιβεβαιώνεται. Ωστόσο, το γεγονός ότι το βλέμμα της PCP στην Παγκρήτια έπεσε μόλις ένα μήνα μετά την αποχώρησή του Σάλλα από την Πειραιώς, δεν αποκλείει καθόλου μία τέτοια συμμετοχή. Ο ρόλος του «στρατηγικού επενδυτή» με τον οποίον εισέρχεται στην Παγκρήτια Τράπεζα, εξαγοράζοντας το 15% των μετοχών –ποσοστό εκατονταπλάσιο του 0,15% με το οποίο εισήλθε το μακρινό 1991 στο νέο σχήμα της Τράπεζας Πειραιώς– είναι σημαντικός. Ουσιαστικά, ο Μιχάλης Σάλλας αναμένεται να χρησιμοποιήσει το καρνέ και τις γνώσεις του για να επιστρέψει το μεγαλύτερο δυνατό όφελος για τους μετόχους του ιδρύματος. Με τον εμβληματικό ρόλο που κατέχει στο εγχώριο τραπεζικό σύστημα, αλλά την τοποθέτησή του υπέρ των αναδιαρθρώσεων και των «μεταρρυθμίσεων», δεν είναι απίθανο να έχει ανοιχτεί στο επόμενο κερδοφόρο πεδίο της ελληνικής κρίσης.

Χριστούγεννα στην αγορά Ο πρώην διοικητής της Τράπεζας Πειραιώς έχει μία ιδιότυπη αντίληψη για τις πρωτοχρονιάτικες ευχές. Κατά την πρώτη δεκαετία του ευρώ, εθιμοτυπικά καθιέρωσε στις σελίδες των μέσων του Δημοσιογραφικού Οργανισμού Λαμπράκη τη δημοσίευση ενός απολογισμού του οικονομικού έτους που παρέρχεται και μία έκκληση περαιτέρω φιλελευθεροποίησης της αγοράς για το έτος που καταφτάνει. Αυτό συνιστά και το μεγαλύτερο παράδοξο του Μιχάλη Σάλλα: ενώ γαλουχήθηκε στα ενδότερα της οικονομικής πολιτικής πέριξ ενός –κατά γενική ομολογία– κρατικιστικού μοντέλου διακυβέρνησης, η σταδιοδρομία του είναι συνυφασμένη με τη σταδιακή φιλελευθεροποίηση της ελληνικής οικονομίας. Ξεκινώντας ως golden boy του Ανδρέα Παπανδρέου από τη δεκαετία του ’70, αλλά και Wunderkind των οικονομικών με σημαντική ακαδημαϊκή σταδιοδρομία, ο άλλοτε νεαρός αντιστασιακός –τον οποίον ο μύθος θέλει να βρίσκεται σε ηλικία μόλις 24 ετών ανάμεσα στους 149 προσκεκλημένους του Ανδρέα για την υπογραφή της ιδρυτικής διακήρυξης του ΠΑΣΟΚ– ανελίχθηκε κατά την παπανδρεϊκή οχταετία ως φιλελεύθερος πρωτοπόρος της νέας τραπεζικής εποχής, προκρίνοντας μια αρκετά διαφορετική κατεύθυνση απ’ αυτή της σοσιαλίζουσας «αλλαγής». Κατά τη δεκ��ετία του ’80, ο Σάλλας πιέζει προς φιλελεύθερες θέσεις. Από τη θέση του στη γενική γραμματεία του υπουργείου Εμπορίου και τη συμμετοχή του σε μία σειρά επιτροπών σχετικών με οικονομικά, τραπεζικά και επιχειρηματικά θέματα, διένυσε μία περίοδο που το επίσημο βιογραφικό του αργότερα αφηγείται ως εξής: «Από το 1984 έως το 1991 είχε ενεργό ρόλο στις διαδικασίες απελευθέρωσης, εκσυγχρονισμού και ανάπτυξης της ελληνικής αγοράς και ειδικότερα του χρηματοπιστωτικού τομέα, από διάφορες θέσεις». Σημαντική υπήρξε η θέση του στην Επιτροπή Εκσυγχρονισμού του Τραπεζικού Συστήματος, η οποία υπό τον στενό συνεργάτη του Κώστα Σημίτη και μετέπειτα διοικητή της Εθνικής Τράπεζας Θεόδωρο Καρατζά, παρή-

Η ΠΑΓΚΡΗΤΙΑ ΤΡΑΠΕΖΑ ΕΞΑΓΟΡΑΣΤΗΚΕ ΓΙΑ ΝΑ ΑΠΟΡΡΟΦΗΣΕΙ ΚΟΚΚΙΝΑ ΔΑΝΕΙΑ

27


/ Τεύχος 04

γαγε την περιβόητη «έκθεση Καρατζά». Η έκθεση αυτή εισηγούνταν μια δέσμη μέτρων που –σύμφωνα με την περιγραφή στο αρχείο της Ένωσης Ελληνικών Τραπεζών– στόχευε «στη δημιουργία ενός σύγχρονου και ευέλικτου τραπεζικού συστήματος, απαλλαγμένου από διοικητικές ρυθμίσεις που μειώνουν την αποτελεσματικότητά του, το οποίο όμως θα τελεί κάτω από τη συστηματική και αυστηρή εποπτεία και καθοδήγηση της Τράπεζας της Ελλάδος». Η κυκλοφορία της έκθεσης το 1987 συμπίπτει χρονικά με την τοποθέτηση του Μιχάλη Σάλλα στη θέση του γενικού γραμματέα της (δημόσιας) Ελληνικής Τράπεζας Βιομηχανικής Ανάπτυξης, η οποία θα αποδειχθεί καταλυτική ως εμπειρία: Αφενός γιατί η λειτουργία της ΕΤΒΑ του δίνει ένα απτό παράδειγμα για τη στρατηγική σημασία του ελέγχου μιας τράπεζας κι ένα πειραματικό εργαστήρι για τη χρηματιστική στροφή των τραπεζών (το οποίο θα πάρει τη μορφή της ΕΤΒΑ Leasing). Αφετέρου γιατί μέσω αυτής άρχισε να έχει πιο στενούς δεσμούς με τον επιχειρηματικό κόσμο, μέρος του οποίου έχει ήδη αναγνωρίσει το ταλέντο του απ’ τη θητεία του στη γραμματεία του υπουργείου Εμπορίου. Οι γνωριμίες αυτές συσπειρώθηκαν στην Ιδιωτική Επενδυτική: έναν συνασπισμό κεφαλαιούχων μεταξύ των οποίων συγκαταλέγονταν ονόματα όπως ο Δημήτρης Δασκαλόπουλος, ο Θόδωρος Βασιλάκης, ο Νίκος Δασκαλαντωνάκης και άλλοι. Η συγκρότηση της Ιδιωτικής Επενδυτικής, την οποία ανέλαβε να εκπροσωπήσει ο Μιχάλης Σάλλας, είχε ως σκοπό τη δημιουργία μίας τράπεζας, η δραστηριότητα της οποίας θα ευνοούσε τις επιχειρηματικές δραστηριότητες των μετόχων. Από το σύνολο των τραπεζών που ανέλαβε να ιδιωτικοποιήσει η κυβέρνηση Μητσοτάκη, η Τράπεζα Πειραιώς, που έτεινε προς τη χρεοκοπία και η οποία είχε ιδρυθεί το 1916 με ένα παρόμοιο σκεπτικό από έναν συνασπισμό εφοπλιστών, θα γινόταν όχημα για το νέο υπόδειγμα. Η αναρρίχηση της μικρής Τράπεζας Πειραιώς στις κορυφαίες του ελληνικού τραπεζικού συστήματος έχει μία λίγο πολύ γνωστή πορεία. Στην 26ετή πορεία της, η ιδιωτική Πειραιώς έχει πραγματοποιήσει ισάριθμες εξαγορές, οι οποίες έχουν πολλαπλασιάσει εντυπωσιακά το δίκτυο καταστημάτων, το ενεργητικό και τον αριθμό των εργαζόμενων, ενώ έχουν διευρύνει τον αριθμό των επιχειρηματιών που μετέφεραν τις δραστηριότητές τους στα χέρια του Μιχάλη Σάλλα. Η τάση της Πειραιώς δεν ήταν να εξαγοράζει μεμονωμένα φιλέτα της

ΚΟΝΤΑΡΙΝΗΣ ΓΙΩΡΓΟΣ/EUROKINISSI

ΤΟ ΤΡΑΠΕΖΙΚΌ ΣΎΣΤΗΜΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΆΔΑ

Η ΤΡΑΠΕΖΑ ΠΕΙΡΑΙΩΣ ΑΓΟΡΑΣΕ ΤΗΝ ΑΓΡΟΤΙΚΗ ΜΕ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟ ΚΟΣΤΟΣ 5 ΕΚ. ΕΥΡΩ

28

αγοράς, όποτε αυτά έβγαιναν στο σφυρί. Αντίθετα, ήταν μια διαδοχή στρατηγικών κινήσεων μεγάλης κλίμακας: ξεκινά με την εξαγορά των δραστηριοτήτων ξένων τραπεζικών ομίλων εν Ελλάδι (Credit Lyonnais, Chase Manhattan) και τη στρατηγική απορρόφηση κρατικών τραπεζών σε προνομιακές τιμές (Τράπεζα Μακεδονίας-Θράκης, Χίου, ΕΤΒΑ) και προχωρά με τη μεγάλη επέκταση του ομίλου Πειραιώς σε γειτονικές χώρες (Βουλγαρία, Αίγυπτο, Κύπρο). Παράλληλα, αναπτύσσει δραστηριότητες στον χρηματοπιστωτικό τομέα, χαρακτηριστικές της οποίας υπήρξαν οι αλλεπάλληλες άνοδοι της τιμής της μετοχής της Πειραιώς από τη φούσκα του χρηματιστηρίου και μετά. Ωστόσο, υπήρχαν και σκιές σε αυτή την ανοδική πορεία. Ενδεικτικά αναφέρουμε το πολύ γνωστό δημοσίευμα του δημοσιογράφου Στίβεν Γκρέι στο Reuters που ανίχνευσε 11 κτηματομεσιτικές εταιρείες στο όνομα συγγενών του διοικητή της Πειραιώς, που συμμετείχαν σε διάφορες συναλλαγές με την τράπεζά του. Ο Μιχάλης Σάλλας αρνήθηκε ότι αυτές οι κατηγορίες έχουν οποιαδήποτε νομική βάση.


Η κρίση είναι ευκαιρία

από τα χρήματα της ανακεφαλαιοποίησής τους, άρα από τα δανεικά της Σήμερα, η Τράπεζα Πειραιώς καταδυναστεύεται από τη σκληρή εποπτεία τρόικας, δηλαδή από το κυπριακό κράτος, με αποτέλεσμα το όφελος των δανειστών και η τιμή της μετοχής της έχει τσακιστεί από τις τελευταίες της Κύπρου να ανέρχεται σε μόλις 24 εκατομμύρια ευρώ (απειροστό ανακεφαλαιοποιήσεις ενώ –εδώ και πέντε μήνες– έχει απολέσει και το ποσοστό των τόκων που επισύρει ο ευρωπαϊκός δανεισμός) και σκληρά ατού του να έχει τον Μιχάλη Σάλλα στη θέση του επικεφαλής. Είχε προλάβει, μέτρα λιτότητας για τους Κύπριους πολίτες. Απάντηση της Κεντρικής όμως, να σημειώσει επιτυχίες, από την περίοδο που άρχισαν να φαίνονται Τράπεζας της Κύπρου σε ερώτηση της βουλευτού του ΑΚΕΛ Ειρήνης τα πρώτα δείγματα της ελληνικής κρίσης, μέχρι τα μεγάλα βάθη της. Χαραλαμπίδου το 2013 επιβεβαίωσε ότι τρεις εταιρείες συμφερόντων Χαρακτηριστικό παράδειγμα η εξαγορά του υγιούς κομματιού της Σάλλα είχαν δανειστεί χρήματα από την τότε Marfin Egnatia Bank για να ΑΤΕ για ένα αντίτιμο μόλις 95 εκ. ευρώ, το οποίο κατάφερε να αποσβέ- συμμετάσχουν στην αύξηση μετοχικού κεφαλαίου της Πειραιώς. Κοινώς σει σχεδόν εξ ολοκλήρου μετά από δύο μόλις χρόνια ξεκινώντας τις απέκτησε μια τράπεζα στην οποία ο ίδιος χρωστούσε. διαδικασίες για την πώληση της ΑΤΕ Ασφαλιστικής στη γερμανική Ergo Τότε ο Γιάννης Στουρνάρας δήλωνε πως «με την εξέλιξη αυτή, η για 90 εκ. ευρώ (ολοκληρώθηκε τελικά τον Αύγουστο του 2016). Στο Ελλάδα θωρακίζεται, καθώς το σύνολο των καταθέσεων των πολιτών πλευρό του Σάλλα, τόσο το Ταμείο Χρηματοπιστωτικής Σταθερότητας στις κυπριακές τράπεζες διασφαλίζεται απόλυτα». Πάντως, μετά την όσο και η Τράπεζα της Ελλάδος εξαγορά των τραπεζών της Κύπου ενέκριναν την απελευθέρωπρου, ο δημοσιογράφος των New ση σχεδόν 9 δισ. ευρώ: 6,68 δισ. τα Μικρές συνευρέσεις York Times, Landon Thomas, καοποία αφιερώθηκαν στην κάλυψη Στα τέλη της δεκαετίας του ’90, ο Μιχάλης Σάλλας είχε υπάρξει λούσε για τη διερεύνηση πιθανών επικεφαλής τράπεζας, αλλά και μέλος των κύκλων του ΠΑΣΟΚ του ελλείμματος ενεργητικού-παέκνομων πράξεων στις διαδικασίες πέριξ του Κώστα Σημίτη, που μεθόδευαν τη φιλελευθεροποίηση που ακολούθησε η Τράπεζα Πειραιθητικού της «καλής» ΑΤΕ και άλλα της ελληνικής οικονομίας από τα τέλη του ’80. Με την πάροδο δύο που απαιτούσε η ανακεφαλαιώς για την αύξηση του μετοχικού του χρόνου, αποκτά μια ιδιαίτερη συμβολική σημασία το ότι οποίησή της. Η αιτιολόγηση αυτής της κεφαλαίου που την κατέστησε υπήρξε ανάμεσα στους 15 ανθρώπους που το 2001 παρευ«πολύ μεγάλη για να αποτύχει». της απόφασης ήταν ότι με αυτά τα χρήματα εξοικονομήθηκαν 2 δισ. ρέθηκαν στο γεύμα της ΤτΕ, ακούγοντας τον ύμνο του Λουκά Οι ρόδινες ημέρες του ΜιχάΠαπαδήμου προς τον τότε πρωθυπουργό για την ένταξη της για το ελληνικό δημόσιο, καθώς λη Σάλλα στο τραπεζικό τοπίο Ελλάδας στην ΟΝΕ, παρέα με τον Θεόδωρο Καρατζά, τον Γκίκα η ανακεφαλαιοποίηση της ενιαίτης κρίσης κόπηκαν απότομα. Η Χαρδούβελη και τον Γιάννη Στουρνάρα. ας ΑΤΕ θα απαιτούσε 3,9 δισ., ενώ σύγκρουσή του με τον αμερικάνο Στις καθιερωμένες πρωτοχρονιάτικες ευχές του στο Βήμα με την τελική συμφωνία ανακεεπενδυτή Τζων Πόλσον, αλλά και το για το 2005 έγραφε: «Για να ανταποκριθεί η ελληνική οικονομία φαλαιοποιούνταν ουσιαστικά ασφυκτικό πλαίσιο εποπτείας που όμως σε ένα σταθερά υψηλό επίπεδο ανάπτυξης και να αποτε2 (!) τράπεζες – τόσο η «καλή» επιβλήθηκε στον τραπεζικό τομέα ΑΤΕ, όσο και η Πειραιώς. Άλλο αν λέσει σημείο αναφοράς εκτός των εθνικών συνόρων, χρειάμε το τρίτο μνημόνιο αδρανοποίη τελευταία έβγαινε σημαντικά ζεται να προχωρήσουν το 2005 και άλλες μεταρρυθμίσεις με ησαν τη θέση του, παρά τις καλές γνώμονα τη συνεχή ροή των επενδύσεων. Εκείνο που προέχει κερδισμένη έχοντας αγοράσει τα σχέσεις που είχε αναπτύξει με την νομίζω ότι είναι η θεσμική παρέμβαση για να εξαλειφθούν τα 14 δισ. καταθέσεων της ΑΤΕ για 5 κυβέρνηση Τσίπρα. Τον Ιούλιο του εμπόδια τα οποία συχνότατα θέτει ο δημόσιος διοικητικός μηχαεκατομμύρια (αφού τόσο της κό2016, αποχώρησε από το τιμόνι της στισε, αν αφαιρέσουμε τα 90 εκ. νισμός στην ανάπτυξη των επιχειρηματικών δραστηριοτήτων». Τράπεζας Πειραιώς, η οποία εισήλθε που εισέπραξε), σε βάρος πάντα σε μια σοβαρή διοικητική κρίση. των φορολογούμενων. Πρόσωπα τραπεζικών κύκλων Δεν ήταν όμως η ΑΤΕ το μόνο όφελος που είχε ο όμιλος Πειραιώς σε επικοινωνία με το REPORT εκτιμούν ότι ο σχεδιασμός του Σάλλα με από την παρατεταμένη κρίση του ευρώ. Ευκαιρία αποτέλεσε και ο εξα- την είσοδό του στην Παγκρήτια είναι να επαναλάβει την εποποιία της ναγκασμός της Κύπρου απ’ τους Ευρωπαίους να παραχωρήσει έναντι Πειραιώς συσπειρώνοντας επενδυτές. Ωστόσο, πέρα από το γεγονός πινακίου φακής τις ελλαδικές δραστηριότητες των τραπεζών της στον ότι ένα τέτοιο σενάριο φαίνεται ιδιαίτερα επισφαλές σήμερα, ας μην κολοσσό του Μιχάλη Σάλλα. Το τελεσίγραφο που εστάλη στην κυπριακή ξεχνάμε ότι τον περασμένο Σεπτέμβριο, ο Μιχάλης Σάλλας γνωμοδότησε κυβέρνηση –με πιέσεις που άσκησαν ο τότε Διοικητής της ΤτΕ, Γιώργος δημοσίως υπέρ μιας πιθανής επίλυσης της υπόθεσης των κόκκινων δαΠροβόπουλος, αλλά και ο τότε υπουργός Οικονομικών, Γιάννης Στουρνά- νείων, η οποία, αντίθετα με τον σχεδιασμό του κουαρτέτου των θεσμών, ρας– έθετε ως όρο για την εκταμίευση της δανειακής δόσης την πώληση θα περιλάμβανε τις τράπεζες, οι οποίες θα ενοικίαζαν στους οφειλέτες έναντι 524 εκ. ευρώ, τίμημα εμφανώς χαμηλότερο από την πραγματική τις κατοικίες τους αντί να τις κατάσχουν. Ακόμα κι αν η πρόταση αυτή αξία των εκχωρούμενων στοιχείων. Το δε έλλειμμα 1,5 δισ. –όπως και δεν βρει ευήκοα ώτα, το σύνολο των επενδυτών που μπορεί να συστην περίπτωση της ΑΤΕ– δεν το επωμίστηκε ο αγοραστής. Αντίθετα, νευρεθεί υπό τη σκέπη ενός τραπεζικού ιδρύματος, μπορεί πολύ πιο αφού έλαβε το 1 δισ. από το ΤΧΣ, άρα από τα δανεικά της τρόικας, δη- εύκολα να συνασπιστεί σε ένα fund, απ’ αυτά που περιμένουν τώρα να λαδή από το ελληνικό κράτος, διέσχισε τη Μεσόγειο και πήρε άλλα 500 εξαγοράσουν τα κόκκινα δάνεια σε χαμηλές τιμές, να τα κουρέψουν εκατομμύρια από την Τράπεζα Κύπρου και τη Cyprus Popular Bank, άρα και να φροντίσουν για την εξυπηρέτησή τους με προφανή οφέλη. 29


/ Τεύχος 04

ΠΑΝΑΓΟΠΟΥΛΟΣ ΓΙΑΝΝΗΣ/ΕUROKINISSI

ΤΟ ΤΡΑΠΕΖΙΚΌ ΣΎΣΤΗΜΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΆΔΑ

ΓΙΆΝΝΗΣ ΚΩΣΤΌΠΟΥΛΟΣ Ο ΕΠΊΜΟΝΟΣ ΤΡΑΠΕΖΊΤΗΣ

Έντονα ανταγωνιστικός, με αλλεργία στις κρατικές παρεμβάσεις και στις συνδικαλιστικές πιέσεις, αξιοποιώντας ταυτόχρονα την κληρονομιά της οικογένειάς του, ο Γιάννης Κωστόπουλος στη μακρά του πορεία στον τραπεζικό χώρο ενσάρκωσε τον ιδεότυπο του τραπεζίτη.

Ο

Γιάννης Κωστόπουλος, πρόεδρος του Διοικητικού Συμβουλίου και γενικός διευθυντής της Τράπεζας Πίστεως, σε συνέντευξή του το 1988 στο περιοδικό «Αγορά» δήλωνε: «Η πολιτική μας είναι σαφώς επιθετική και απλώνεται σε ό,τι έχει σχέση με τη χρηματοδότηση με ευρεία έννοια. Δεν ανακατευόμαστε με δουλειές που δεν είναι τραπεζικές, οι επεκτάσεις σε βιομηχανίες, σε ξενοδοχεία κ.λπ., δεν είναι δική μας δουλειά, δεν το κάνουμε».1 Όντας ήδη επί 15ετία στο τιμόνι της τράπεζας, την οποία μετονόμασε σε «Τράπεζα Πίστεως» από «Τράπεζα Εμπορικής Πίστεως», όπως ονομαζόταν έως τότε, για να μην υπάρχει σύγχυση με την Εμπορική Τράπεζα, ο Κωστόπουλος είχε δίκιο να εμφανίζεται στον Τύπο με τόση αυτοπεποίθηση. Τα προηγούμενα χρόνια είχαν περάσει 1 Παρατίθεται στο Κώστας Κωστής (επιστ. επιμέλεια), Με λογισμό και μ’ όνειρο. Alpha Bank 19ος-21ος αιώνας, Alpha Bank, Αθήνα 2016, σ. 193.

30

γράφει ο ΧΡΉΣΤΟΣ ΝΆΤΣΗΣ με έναν διμέτωπο αγώνα: αφενός εναντίον του ΠΑΣΟΚ και της τάσης του για κρατικό έλεγχο του τραπεζικού συστήματος και αφετέρου εναντίον της παράλληλης ενδυνάμωσης του συνδικαλιστικού κινήματος στον τραπεζικό χώρο και τις διεκδικήσεις του. Σκληρός και άτεγκτος, θα εγγραφεί στη συνείδηση των ανθρώπων του κλάδου ως ο στιβαρός αντίπαλος της ΟΤΟΕ που δεν λύγισε, κατορθώνοντας να αντέξει τη μεγάλη απεργία του 1989-90. Ταυτόχρονα, η μόνη μεγάλη ιδιωτική τράπεζα θα παρουσιάζει, στα χρόνια του πασοκικού κρατισμού, όλο και μεγαλύτερα μεγέθη ανάπτυξης. Με επικοινωνιακή εξωστρέφεια που περιλαμβάνει και επενδύσεις σε έργα τέχνης (ο Γιάννης Κωστόπουλος κατέχει μια σημαντική συλλογή έργων μοντέρνας τέχνης), ανάθεση σχεδιασμού στολών των υπαλλήλων στον Γιάννη Τσεκλένη και έντονη διαφημιστική παρουσία, η Τράπεζα Πίστεως θα καταλαμβάνει βήμα βήμα μια όλο και πιο κεντρική θέση στον ελλαδικό τραπεζικό χώρο. Αυτή η προσήλωση στις τραπεζικές δουλειές έχει πίσω της προϊ-


στορία. Ισχυρή οικογένεια της Μεσσηνίας, οι Κωστόπουλοι δραστηριοποιούνται από νωρίς στον χρηματοπιστωτικό τομέα. Ο Ιωάννης Κωστόπουλος, γενάρχης της οικογένειας, ο τραπεζιτικός Αβραάμ, ξεκίνησε τις δραστηριότητες του ως έμπορος υφασμάτων αλλά και λαδιού για να μεταπηδήσει αργότερα, έχοντας συσσωρεύσει ένα ισχυρό κεφάλαιο, στις τραπεζικές δραστηριότητες, εμπλεκόμενος στις αγοραπωλησίες συναλλάγματος. Αρχικά, το 1905 θα γίνει ανταποκριτής στην Καλαμάτα της Λαϊκής Τράπεζας, για να ιδρύσει το 1916 τη δική του τράπεζα, που έφερε το όνομά του αλλά δύο χρόνια αργότερα θα μετονομαζόταν σε «Τράπεζα Καλαμών». Σταδιακά, η τράπεζα θα αυξάνει το κεφάλαιο και το εύρος των δραστηριοτήτων της, αλλάζοντας και πάλι το όνομά της σε «Τράπεζα Ελληνικής Εμπορικής Πίστεως», αρχικά, και σκέτο «Εμπορικής Πίστεως» στη συνέχεια, μέχρι τη στιγμή της ανάληψης της ηγεσίας της από τον εγγονό του, Γιάννη. Οι γιοι του Ιωάννη Κωστόπουλου θα ακολουθήσουν, σε έναν έξυπνο καταμερισμό εργασίας, τις δουλειές του πατρός. Ο Σπύρος θα αναλάβει τον τραπεζικό τομέα, όπως σε μικρότερο βαθμό και ο Πάνος, ενώ ο Σταύρος θα ασχοληθεί ταυτόχρονα ενεργά με την πολιτική, έχοντας θητεύσει παράλληλα και σε ισχυρές τραπεζικές θέσεις, όπως η διοίκηση της Εθνικής Τράπεζας. Εκλέγεται ήδη από το 1928 ενώ –ως βουλευτής της Ένωσης Κέντρου– θα ακολουθήσει το 1965 τον Κωνσταντίνο Μητσοτάκη στην αποστασία εναντίον του Γεώργιου Παπανδρέου, αναλαμβάνοντας και τη θέση του υπουργού Εθνικής Άμυνας στην κυβέρνηση Αθανασιάδη-Νόβα που προέκυψε. Αυτές οι καλές σχέσεις της οικογένειας Κωστόπουλου με την οικογένεια Μητσοτάκη δεν θα διαρραγούν και θα δημιουργήσουν ένα δίπολο αμοιβαίας κατανόησης και φιλίας που αντέχει στο χρόνο. Διόλου τυχαία, η στιγμή της πρωθυπουργίας Μητσοτάκη το 1991 θα συμπέσει με μια κομβική στιγμή για την εξέλιξη της Τράπεζας Πίστεως του Γιάννη Κωστόπουλου. Η απελευθέρωση του τραπεζικού συστήματος που η νεοφιλελεύθερη κυβέρνηση Μητσοτάκη προώθησε, προσαρμοζόμενη πλήρως στις οδηγίες της ΕΟΚ, θα οδηγήσει στην άρση των περιορισμών του δανεισμού και στην εκτόξευση του τομέα των στεγαστικών δανείων, οδηγώντας σε μεγαλύτερη διείσδυση της τράπεζας Πίστεως στην αγορά. Σταδιακά αρχίζει να χρησιμοποιεί και το όνομα Alpha στον τίτλο της για να τον καθιερώσει, ως Alpha Τράπεζα Πίστεως πλέον, το 1994. Με τις τράπεζες να μπορούν πια να χρηματοδοτούν όσους και όσο θέλουν, με τα δικά τους κριτήρια, ανοίγει η χρυσή εποχή του δανεισμού που θα εμπεδώσει ένα νέο καταναλωτικό μοντέλο, συμβάλλοντας καθοριστικά στην αλλαγή της καθημερινότητας του μέσου πολίτη. Η σπάνις των χρημάτων αντικαθίσταται από την αφθονία της πίστης και το ελληνικό μικροαστικό σπίτι όχι μόνο κτίζεται αλλά και γεμίζει σύγχρονα εμπορεύματα. Οι βάσεις για τη δημιουργία του χρεωμένου πολίτη ήδη έχουν τεθεί. Η έλευση του ευρώ και ο ακόμη πιο φθηνός δανεισμός των ίδιων των τραπεζών θα αποτελέσει τον καταλύτη. Κορυφαία στιγμή στην επέκταση της τράπεζας και στην ενίσχυση του κύρους του Γιάννη Κωστόπουλου υπήρξε η εξαγορά το 1999 από

την Εμπορική Τράπεζα του πλειοψηφικού πακέτου της Ιονικής και Λαϊκής Τράπεζας. Κατά την περίοδο της κυβέρνησης του Κώστα Σημίτη και πάνω στο αμόκ του χρηματιστηρίου η –θεωρούμενη ως βαρίδι για το ελληνικό δημόσιο– Ιονική Τράπεζα παίρνει τον δρόμο της πώλησης. Υπήρξε η μεγαλύτερη μέχρι τότε ιδιωτικοποίηση κρατικής τράπεζας με τίμημα το διόλου ευκαταφρόνητο ποσό των 272 δισ. δραχμών (798 εκ. ευρώ). Ο όμιλος της Ιονικής διέθετε δίκτυο 230 υποκαταστημάτων, καταστήματα στο Λονδίνο και τη Σόφια, πέντε θυγατρικές χρηματοπιστωτικές εταιρείες, την Ιονική Εκπαιδευτική και την Ιονική Ξενοδοχειακή, ιδιοκτήτρια των ξενοδοχείων Athens Hilton και Rhodos Imperial. Τον Απρίλη του 2000 ολοκληρώθηκε η συγχώνευση μεταξύ των δύο τραπεζών και προέκυψε η νέα τράπεζα Alpha Bank. Ο όμιλος διέθετε στοιχεία ενεργητικού αξίας 25,3 δισ. ευρώ, με χρηματιστηριακή αξία 7,5 δισ. ευρώ, και ήταν ο δεύτερος στην Ελλάδα με 437 υποκαταστήματα, 720 ATMs και 2,7 εκ. λογαριασμούς πελατών. Στα χρόνια που ακολουθούν δεν θα λείψουν τα φλερτ της τράπεζας με την Εθνική Τράπεζα, φλερτ που εδράζονταν στην επιθυμία της δεύτερης να απορροφήσει την τράπεζα που γιγάντωσε ο Κωστόπουλος αλλά και στην επιθυμία ευρύτερων κύκλων να υπάρξει μια πραγματικά μεγάλη ελληνική τράπεζα. Ωστόσο, τα σχέδια αυτά δεν ευοδώθηκαν, εκτός όλων των άλλων και γιατί τα μεσαία και ανώτερα στελέχη και των δύο τραπεζών πρακτικά δεν επιθυμούσαν να δουν μια μείωση των στελεχιακών θέσεων. Έτσι η Alpha παρέμεινε η μεγαλύτερη αμιγώς ιδιωτική τράπεζα που διεκδικούσε, με την επιθετική της πολιτική, όλο και μεγαλύτερο κομμάτι της τραπεζικής πίτας. Ο θρίαμβος του Γιάννη Κωστόπουλου θα ολοκληρωθεί, τελικά, το 2013 με την εξαγορά και της ίδιας της Εμπορικής Τράπεζας. Από εκεί θα προκύψει η εικόνα της σημερινής Alpha Bank, μιας εκ των τεσσάρων συστημικών τραπεζών. Στην ανακεφαλαιοποίηση του 2015 η Alpha Bank θα έχει τη στήριξη των ξένων επενδυτών της, συμπεριλαμβανομένου του εμίρη του Κατάρ, με τον οποίο ο Κωστόπουλος διατηρεί φιλική σχέση, ενώ το μάνατζμέντ της θα παραμείνει σκληρά νεοφιλελεύθερο και ιδιαίτερα εχθρικό απέναντι στην κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ-ΑΝΕΛ. Ο Γιάννης Κωστόπουλος θα αποχωρήσει από την προεδρία της Alpha, έχοντας πάρει τη μικρότερη κρατική βοήθεια, δικαιώνοντας το αδηφάγο όραμα του 35αρη που πήρε την Τράπεζα Εμπορικής Πίστεως με 35 υποκαταστήματα για να αφήσει πίσω του έναν κολοσσό του κεφαλαίου. Έντονα ανταγωνιστικός, με αλλεργία στις κρατικές παρεμβάσεις και τις συνδικαλιστικές πιέσεις, αξιοποιώντας ταυτόχρονα πλήρως την κληρονομιά της οικογένειας, που συνίσταται ταυτόχρονα σε σχέσεις πολιτικής επιρροής και σε κεφάλα��ο, ο Γιάννης Κωστόπουλος στη μακρά του πορεία στον τραπεζικό χώρο ενσάρκωσε τον ιδεότυπο του τραπεζίτη σε ένα κεφαλαιοκρατικό σύστημα που όδευε στην, όλο και μεγαλύτερη, εμπέδωση των εκμεταλλευτικών του σχέσεων. Ένας αρχετυπικός, επίμονος εργάτης του χρηματοπιστωτικού κεφαλαίου.

Η ΕΞΑΓΟΡΑ ΤΗΣ ΙΟΝΙΚΗΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΤΡΑΠΕΖΑ ΠΙΣΤΕΩΣ ΗΤΑΝ Η ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΗ ΩΣ ΤΟΤΕ ΙΔΙΩΤΙΚΟΠΟΙΗΣΗ

31


/ Τεύχος 04

ΑΝΔΡΕΑΣ ΒΓΕΝΟΠΟΥΛΟΣ ΤΑ ΣΚΑΝΔΑΛΑ ΤΟΥ «ΡΟΜΠΕΝ ΤΩΝ ΜΙΚΡΟΜΕΤΟΧΩΝ»

Μπορεί ο θάνατός του να στέρησε τη δυνατότητα να απαντήσει το πλήθος ερωτημάτων που γέννησε η δραστηριότητά του, ωστόσο η περίπτωση του Ανδρέα Βγενόπουλου παραμένει αυτή που συνδύασε τις πιο εντυπωσιακές επενδυτικές πρωτοβουλίες με τις πιο ηχηρές καταγγελίες για σκάνδαλα.

Γράφει o ΑΥΓΟΥΣΤΙΝΟΣ ΖΕΝΑΚΟΣ

32

ΠΑΝΑΓΟΠΟΥΛΟΣ ΓΙΑΝΝΗΣ/EUROKINISSI

ΤΟ ΤΡΑΠΕΖΙΚΌ ΣΎΣΤΗΜΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΆΔΑ


O

πρόσφατα εκλιπών Ανδρέας Βγενόπουλος, σε συνέντευξή του στους Νέους Φακέλους του Αλέξη Παπαχελά το 2010, είχε δηλώσει: «Το μέγεθος της MIG δεν είναι κατανοητό. Αρκεί να σας πω ότι τα ίδια κεφάλαια του ομίλου ανέρχονται σε 4 δισ. ευρώ και η ρευστότητά του στα 700 εκατομμύρια». Κατά τη διάρκεια της συνέντευξης καταφέρθηκε εναντίον του «σάπιου πολιτικού κατεστημένου» ενώ δήλωσε πως υφίσταται έναν διαρκή πόλεμο λάσπης καθώς, όπως υπογράμμισε, «δεν είμαι συμβατικός, κατεστημένος επιχειρηματίας. Είμαι εκτός συστήματος». Στις επίμονες παραινέσεις των δημοσιογράφων για εμπλοκή του με την πολιτική ο Α. Βγενόπουλος απαντά με πατερναλιστικό ύφος: «Είμαι εδώ για να βοηθήσω τον τόπο με όποιο τρόπο μπορώ. Έχω την ευθύνη 56.000 εργαζομένων και 200.000 μετόχων. Στην πολιτική δεν θα μπω». Ήταν η εποχή που, παρά τους κλυδωνισμούς της αυτοκρατορίας του, τις εξεταστικές επιτροπές της Βουλής για την εμπλοκή της Marfin Egnatia στο σκάνδαλο της Μονής Βατοπεδίου, τις περίεργες κινήσεις στην Κύπρο, την καθοριστικής σημασίας πώληση των μετοχών του ΟΤΕ στην Deutche Telecom, το άστρο του ισχυρού άνδρα της MIG παρέμενε ακόμη φωτεινό. Εξάλλου, εκείνη ακριβώς την εποχή προβαλλόταν, από σημαντική μερίδα του τύπου, όχι μόνο ως σωτήρας του πάλαι ποτέ ισχυρού εθνικού μας αερομεταφορέα αλλά και ως ο αποτελεσματικός και στιβαρός τεχνοκράτης, η ιδανική εναλλακτική λύση για το… πολιτικό πρόβλημα της χώρας. Στην πρώτη μεγάλη διαδήλωση εναντίον των μέτρων λιτότητας που συγκλονίζει τη χώρα τον Μάη του 2010, όχι πολύ καιρό μετά την προαναφερθείσα συνέντευξη, το υποκατάστημα της τράπεζας Marfin επί της Σταδίου καίγεται. Τραγικός απολογισμός τρεις νεκροί υπάλληλοι, εκ των οποίων η μία έγκυος. Τα μέτρα πυρασφάλειας όπως αποδεικνύεται ήταν ανύπαρκτα, η κύρια είσοδος είχε κλειδωθεί και οι υπάλληλοι δεν απέργησαν υπό τον φόβο της απόλυσης. Ο Α. Βγενόπουλος επισκέπτεται το υποκατάστημα, με τη συνοδεία όμως των ΜΑΤ και των ανδρών της ασφάλειάς του καθώς αντιμετωπίζει την οργή των συγκεντρωμένων που τον αποκαλούν λαμόγιο, δολοφόνο, κλέφτη και –ειρωνικά– πρωθυπουργό. Το προφίλ του «ευπατρίδη» που καλλιεργεί αποδεικνύεται επίπλαστο, ενώ οι εξελίξεις τα επόμενα έτη παίρνουν τη μορφή της χιονοστιβάδας. Η Κύπρος ζητά την κεφαλή του επί πίνακι, χρεώνοντάς του ότι διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στην κατάρρευση της οικονομίας της, εμπλέκεται σε μακροχρόνιους και πολυπληθείς δικαστικούς αγώνες, μοιράζει μηνύσεις και αγωγές όπου δει, εισαγγελικές έρευνες ανασύρονται από τα συρτάρια, δικαστές και πολιτικά πρόσωπα βρίσκονται στο μάτι του κυκλώνα, μέρος των περιουσιακών του στοιχείων παγώνει, αντικαθίσταται από την ηγεσία της ΜIG και στις 5 Νοεμβρίου 2016 βρίσκεται νεκρός στο σπίτι του από ανακοπή καρδιάς. Λίγες ημέρες μετά, ένα ακόμη τραγικό συμβάν συνδέθηκε με τον πρώην ισχυρό άνδρα της ΜΙG: ο θάνατος της νέας εργαζόμενης μητέρας από έκρηξη στο ταχυφαγείο Everest στην

πλατεία Βικτωρίας. Το Εverest υπάγεται στον όμιλο της Marfin Investment Group, της πρώην αυτοκρατορίας του.

Το χτίσιμο μιας αυτοκρατορίας Το όνομα του δικηγόρου Α. Βγενόπουλου γίνεται γνωστό στον επιχειρηματικό κόσμο το 1997, με τους χειρισμούς του στην υπόθεση της σοκολατοποιίας Παυλίδης με την πολυεθνική Jacobs Suchard. Η πληροφορία για πιθανή έξοδο της Παυλίδης από το ελληνικό χρηματιστήριο –βάσει της πάγιας τακτικής της νέας μητρικής να βγάζει τις θυγατρικές της από τα τοπικά χρηματιστήρια– προκάλεσε την είσοδο της Marfin, offshore από τις Παρθένους Νήσους, το 1996 στο μετοχικό κεφάλαιο της εταιρείας. Ο επονομαζόμενος τότε, από μερίδα του τύπου, «Ρομπέν των Μικρομετόχων», αξιοποιώντας τις λάθος κινήσεις της εταιρείας, προκαλούσε συνεχείς έκτακτες γενικές συνελεύσεις ζητώντας έλεγχο των πεπραγμένων. Στη μετοχή εισήλθε το 1996, όταν βρισκόταν περίπου στις 550 δραχμές, φθάνοντας το ποσοστό του στο 8% του μετοχικού κεφαλαίου για να πουλήσει το 1998, όταν η μετοχή βρισκόταν σε επίπεδα πάνω από 3.000 δραχμές. Το επόμενο διάστημα τοποθετήθηκε άλλες δύο φορές με αποτέλεσμα να καρπωθεί από την άνοδο του χρηματιστηρίου το ’99, αλλά και από την οριστική έξοδο της Παυλίδης από το χρηματιστήριο, στις 13 Μαρτίου 2002.  Στον τραπεζικό χώρο εισέρχεται το 2001 αγοράζοντας την Piraeus Prime Bank, θυγατρική επενδυτική τράπεζα της Πειραιώς την οποία μετονόμασε σε Marfin Bank. Θεμελιώνει ισχυρές συμμαχίες αργά και σταθερά στον εφοπλιστικό –κυρίως– κόσμο, τα πάει καλά και με το ΠΑΣΟΚ και με τη ΝΔ αναλόγως της εποχής και των προσώπων, και πετυχαίνει, πέραν των άλλων, και την είσοδο των Αράβων του Ντουμπάι στο μετοχολόγιο της Marfin Financial Group (MFG). Το 2005 ο Α. Βγενόπουλος αποκτά το 10% της Εγνατίας Τράπεζας, ιδρυτής της οποίας είναι ο Αλέξανδρος Μπακατσέλος, αδελφός του πεθερού του πρώην προέδρου του ΠΑΣΟΚ Ε. Βενιζέλου.«Ο Αλέκος Μπακατσέλος είναι ο στενότερος πολιτικός και προσωπικός συνεργάτης του Κωνσταντίνου Μητσοτάκη και μπορώ να πω ο πολιτικός μέντορας του Κώστα Καραμανλή στη Θεσσαλονίκη. Είναι εξ αγχιστείας συγγενής μου, βεβαίως έχω πολύ καλή σχέση, αλλά δεν έχω καμία επιχειρηματική ή πολιτική σχέση» δηλώνει ο Ε. Βενιζέλος στη Βουλή σε μια ανεπιτυχή προσπάθεια να καταδείξει το αβάσιμο των καταγγελιών περί στήριξής του προς τον επιχειρηματία Α. Βγενόπουλο. Λίγους μήνες μετά ο Α. Βγενόπουλος, ύστερα από σκληρές διαπραγματεύσεις, καταλήγει σε συμφωνία με τους μεγαλομετόχους της Εγνατίας Τράπεζας για την απόκτηση του επιπλέον ποσοστού που του επιτρέπει τον έλεγχο της τράπεζας. Στη συνέχεια εξαγοράζει στην Κύπρο αρχικά το 22% της Λαϊκής Τράπεζας από την HSBC και απολύει τον τότε επικεφαλής Κίκη Λαζαρίδη, προκαλώντας αμηχανία και οργή στο τραπεζικό και επιχειρηματικό κατεστημένο της Μεγαλονήσου. Επιτυγχάνει παράλληλα την είσοδο του επενδυτικού ομίλου Dubai στο μετοχικό της κεφάλαιο και εν τέλει οι δύο τράπεζες συγχωνεύονται

Ο ΙΣΧΥΡΟΣ ΑΝΔΡΑΣ ΤΗΣ MIG ΠΡΟΒΛΗΘΗΚΕ ΩΣ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΣ ΤΕΧΝΟΚΡΑΤΗΣ

33


/ Τεύχος 04

ΤΟ ΤΡΑΠΕΖΙΚΌ ΣΎΣΤΗΜΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΆΔΑ δημιουργώντας την Marfin Egnatia Bank. Συνεχίζει ακάθεκτος αποφασίζοντας τη δημιουργία του μεγαλύτερου επενδυτικού κεφαλαίου στην Ελλάδα, της ΜΙG. Πραγματοποιεί μια φαραωνικού τύπου αύξηση του μετοχικού κεφαλαίου, ύψους 5,2 δισ. ευρώ, με τη συμμαχία φίλων του εφοπλιστών και επιχειρηματιών και με τη συμμετοχή του εμιράτου του Ντουμπάι. Όπως σημειώνεται χαρακτηριστικά στο εταιρικό προφίλ του ομίλου «στις 12 Ιουλίου 2007, η MIG ολοκλήρωσε επιτυχώς αύξηση μετοχικού κεφαλαίου με καταβολή μετρητών ύψους 5,19 δισ. ευρώ με την έκδοση 774.660.278 κοινών μετοχών, προκειμένου να χρηματοδοτήσει σχεδιαζόμενες εξαγορές σε επιλεγμένες χώρες». Προχωρά ακολούθως στην εξαγορά εταιρειών και συγκεκριμένα της Vivartia (γαλακτοκομικά Δέλτα, UMC-κατεψυγμένα τρόφιμα ,Μπάρμπα Στάθης, Χρυσή Ζύμη, και υπηρεσίες εστίασης και ψυχαγωγίας Goody’s, Flocafe και Everest), του Hilton Κύπρου, της Attica Group (μεταφορές-ναυτιλία), της JSC Robne Kuce Beograd (RKB) real estate, της Singular Logic κ.λπ.

Τι ωραίο πλιάτσικο

ΑΓΟΡΑΖΕΙ ΤΟ 20% ΤΩΝ ΜΕΤΟΧΩΝ ΤΟΥ ΟΤΕ ΚΑΙ ΤΙΣ ΜΕΤΑΠΩΛΕΙ ΣΤΗΝ DEUTSCHE TELEKOM

Ο επεκτατισμός του ανδρός δεν θα μπορούσε να απόσχει από το πλιάτσικο των αποκρατικοποιήσεων. Το 2007 αγοράζει το 20% των μετοχών του ΟΤΕ που στη συνέχεια τις μεταπωλεί στην Deutsche Telecom. Η τελευταία, κατά αυτόν τον τρόπο, αποκτά το μάνατζμεντ του Οργανισμού. Απαντώντας στα ερωτήματα των μελών της Επιτροπής Οικονομικών της Βουλής δηλώνει πως κατέληξε στην απόφαση να δώσει το 20% των μετοχών που είχε αποκτήσει, όταν διαπίστωσε ότι η κυβέρνηση δεν είχε καμία διάθεση να συνεργαστεί μαζί του στον ΟΤΕ, όταν δημιουργήθηκε αρνητικό κλίμα σε βάρος της MIG από μερίδα του τύπου και όταν σφοδρός επικριτής του έγινε και η αντιπολίτευση. Η απόφασή του να πουλήσει τις μετοχές στους Γερμανούς ελήφθη, όπως υποστήριξε, χωρίς να γνωρίζει ότι οι Γερμανοί είχαν εξασφαλίσει το «πράσινο φως» από την κυβέρνηση για την απόκτηση του μάνατζμεντ. Παραδέχτηκε ωστόσο ότι από όλη αυτήν την υπόθεση ο μόνος κερδισμένος είναι ο ίδιος (σ.σ. το 20% των μετοχών του παραδόθηκε αντί περίπου 2,5 δισ. ευρώ, αποκομίζοντας υπεραξίες ύψους περίπου 230 εκ. ευρώ) και όχι το ελληνικό δημόσιο, ενώ εξαπέλυσε επίθεση προς τον τότε υπουργό Οικονομίας Γ. Αλογοσκούφη, υποστηρίζοντας πως δεν προφύλαξε τους μικρομετόχους, δεν επέλεξε μια ελληνική εταιρεία –όπως η MIG– για συνεργασία με τον ΟΤΕ, αγνόησε τις διαβεβαιώσεις του ομίλου ότι δεν θα επιδιώξει επιθετική εξαγορά του ΟΤΕ. «Θα ξαναγόραζα με 28 ευρώ τη μετοχή του ΟΤΕ υπό την προϋπόθεση ότι θα εξασφάλιζα τους ίδιου�� όρους που εξασφάλισε και η Deutsche Telecom. Θα μου δίνανε τον ΟΤΕ;» κατέληξε εμφατικά ο Α. Βγενόπουλος υπαινισσόμενος ότι ο Γ. Αλογοσκούφης είχε ευθύς εξ αρχής στο μυαλό του τους Γερμανούς. Ίδια περίπου μεθοδολογία ακολουθήθηκε και στην περίπτωση της Ολυμπιακής, με τα ίδια πρόσωπα στους βασικούς πρωταγωνιστικούς ρόλους. Ο Νίκος Σηφουνάκης, ως υφυπουργός Υποδομών στην κυβέρνηση του Γ. Παπανδρέου, καλεί τη δικαιοσύνη να διερευνήσει τον ρόλο 34

του Α. Βγενόπουλου στην πώληση τόσο του ΟΤΕ όσο και της Ολυμπιακής καθώς όπως σημείωνε «η ΝΔ μεθόδευσε την πώληση της Ολυμπιακής για μόλις 174 εκ. ευρώ μεταφέροντας δυσβάσταχτες υποχρεώσεις ύψους 1,6 δισ. ευρώ στο Δημόσιο. Η ΝΔ θα πρέπει να δώσει εξηγήσεις γιατί έδωσε τη δυνατότητα στον αγοραστή να πουλήσει την Ολυμπιακή με τη συμπλήρωση ενός έτους. Ρόλο και στις δύο περιπτώσεις έπαιξε η MIG του Ανδρέα Βγενόπουλου, η οποία είχε καταλυτική συμβολή στην άλωση του ΟΤΕ από τους Γερμανούς. Τον ίδιο ρόλο παίζει και σήμερα στην επιχειρούμενη παράδοση της Ολυμπιακής στους μετόχους της Aegean Airlines». Το 2009, όμως, καταγράφονται δυο κομβικής σημασίας εξελίξεις. Τον Μάρτιο παραδίδεται το πόρισμα ελέγχου που είχαν διενεργήσει οι δυο εποπτικές αρχές, η Κεντρική Τράπεζα Κύπρου και η Τράπεζα της Ελλάδος, για δανειοδοτήσεις του ομίλου Marfin Egnatia σε διάφορες εταιρείες. Το πόρισμα είχε παραγγελθεί από τη Βουλή με αφορμή την Εξεταστική Επιτροπή για τη Μονή Βατοπεδίου, στην οποία είχαν δοθεί δάνεια από τον όμιλο. Διαπιστώθηκαν, μεταξύ άλλων, χορηγήσεις με σκοπό την αγορά μετοχών που ανέρχονται σε 1,3 δισ. ευρώ και αντιπροσωπεύουν το 11% του δανειακού χαρτοφυλακίου της τράπεζας, συμπεριλαμβανομένων δανείων συνολικού υπολοίπου 570 εκατομμυρίων, που είχαν χορηγηθεί κατά το 2007, για συμμετοχή στην αύξηση μετοχικού κεφαλαίου της MIG. Το πρόγραμμα αποπληρωμής των δανείων προνοεί την καταβολή, όπως σημειώνεται, μόνο τόκων καθ’ όλη τη διάρκεια της χορήγησης και αποπληρωμή ολόκληρου του ποσού στη λήξη τους με κύρια πηγή αποπληρωμής τα εισοδήματα από την πώληση των μετοχών. Χορηγήσεις γίνονται κυρίως στον όμιλο της MIG όπου κρίνεται ότι, σε αρκετές περιπτώσεις, υπήρξε ευνοϊκή μεταχείριση και δεν τηρήθηκαν οι διαδικασίες συνεπούς τραπεζικής πρακτικής με αποτέλεσμα η τράπεζα να είναι εκτεθειμένη σε αυξημένους κινδύνους, ενώ σε αρκετές περιπτώσεις οι πιστούχοι είναι εταιρείες για τις οποίες δεν υπάρχουν στοιχεία για την οικονομική τους κατάσταση και δεν έχουν ληφθεί προσωπικές εγγυήσεις των χορηγήσεων. Με δυο λόγια, διαπιστώθηκε ότι η τράπεζα του Βγενόπουλου ακολουθούσε προβληματικές πρακτικές δανεισμού ύψους 1,8 δισ. ευρώ προς φυσικά και νομικά πρόσωπα που συνδέονται με την τράπεζα. Ο επικεφαλής της ΤτΕ, Γιώργος Προβόπουλος, είχε δηλώσει στο πλαίσιο της ίδιας έρευνας ότι «το 2007 η Marfin Εgnatia έδωσε δάνεια 700 εκ. ευρώ για την αγορά μετοχών της MIG. Κάτι τέτοιο είναι νόμιμο εάν τηρούνται οι νόμοι» είχε πει, προσθέτοντας «εάν όμως η αξία των διασφαλίσεων υποχωρεί, τότε η τράπεζα πρέπει να αυξήσει τα ίδια κεφάλαιά της». Οι βουλευτές της επιτροπής εξέφρασαν από την πλευρά τους τον προβληματισμό τους για την ανεκτικότητα που επέδειξε η ΤτΕ ενώ ο πρόεδρός της Δ. Τσιρώνης απέστειλε επιστολή στον πρόεδρο του Αρείου Πάγου Γ. Καλαμίδα ζητώντας τη διεξαγωγή έρευνας.«Η διερεύνηση του σκανδάλου της Ιεράς Μονής Βατοπεδίου από την Ειδική Κοινοβουλευτική


Επιτροπή Προκαταρκτικής Εξέτασης (...) αποκάλυψε ένα παράπλευρο οικονομικό και χρηματιστηριακό σκάνδαλο, με επίκεντρο τον επιχειρηματικό όμιλο (MIG) και τις συνδεδεμένες τράπεζες του ομίλου Marfin, με πιθανές απρόβλεπτες συνέπειες για τη σταθερότητα του ελληνικού και κυπριακού τραπεζικού συστήματος και τα συμφέροντα των καταθετών και των επενδυτών. Ένα ιδιαίτερο κεφάλαιο είναι η εκτεταμένη χρήση “μετοχοδανείων”, για τη χρηματιστηριακή στήριξη της μετοχής της MIG και των θυγατρικών της: δάνεια ύψους 1,3 δισ. δόθηκαν σε φίλια φυσικά και νομικά πρόσωπα για αγορές μετοχών, εκ των οποίων 0,8 δισ. για να συμμετάσχουν στην πολυδιαφημισμένη αύξηση κεφαλαίου, ύψους 5,2 δισ. της MIG τον Ιούλιο του 2007 (...) Τα μετοχοδάνεια αυτά είναι τριπλάσια των ιδίων κεφαλαίων του ομίλου Marfin» σημειωνόταν χαρακτηριστικά στην επιστολή. Ο κ. Καλαμίδας προωθεί την επιστολή στον επικεφαλής της ΤτΕ και ο Προβόπουλος από την πλευρά του ανταπαντά στον Τσιρώνη εγκαλώντας τον «για τουλάχιστον ανεπαρκή κατανόηση των στοιχείων…». Παραδόξως, τις ίδιες ανησυχίες είχαν διατυπώσει και οι ελεγκτές της Τράπεζας της Ελλάδος, παρότι αυτές ουδόλως θορύβησαν τον πρώην αντιπρόεδρο της Τράπεζας Πειραιώς Γ. Προβόπουλο.

Και η πτώση

ΝΙΚΟΛΟΠΟΥΛΟΣ ΑΝΤΩΝΗΣ/EUROKINISSI

Το 2009 όμως η Μarfin Egnatia γίνεται υποκατάστημα της Marfin Λαϊκής αντί για θυγατρική που ήταν έως τότε, γεγονός που επέτρεψε τη μεταφορά μεγάλων ποσών από την Κύπρο στην Αθήνα για δανειοδοτήσεις, καθώς και για την κάλυψη της νέας αύξησης, μεταφέροντας έτσι τον κίνδυνο των επισφαλειών στην Κύπρο. Το κούρεμα των ελληνικών ομο-

λόγων αποτέλεσε τη χαριστική βολή καθώς ο Βγενόπουλος κατηγορείται για αθρόες αγορές ομολόγων που, την περίοδο του PSI, ανέρχονταν στα 3,05 δισ. ευρώ με την αξία τους να καταβαραθρώνεται στα 750 εκ. ευρώ. Οι κυπριακές αρχές υποχρεώνουν τον Βγενόπουλο να εγκαταλείψει την αντιπροεδρία της Μarfin, η τράπεζα κρατικοποιείται και ανακεφαλοποιείται με 1,8 δισ. ευρώ. Έναν χρόνο μετά , η Cyprus Popular Bank, όπως έχει μετονομαστεί, καταρρέει από το κούρεμα των καταθέσεων που επιβλήθηκε από την τρόικα. Οι κυπριακές αρχές ξεκινούν δικαστικούς αγώνες και έρευνες για τη διοίκηση Βγενόπουλου ενώ ο πρόεδρος της Επιτροπής Θεσμών της Κυπριακής Βουλής αποτιμά τη ζημιά της Κύπρου τουλάχιστον στα 4 δισ. ευρώ κάνοντας λόγο για «μεγάλο σκάνδαλο που στήθηκε εις βάρος του τραπεζικού συστήματος της Κύπρου». Ο ίδιος ο επιχειρηματίας πάντως προσφεύγει σε διεθνές δικαστήριο κατά της Κυπριακής Δημοκρατίας ζητώντας ούτε λίγο ούτε πολύ σχεδόν ένα δισ. ευρώ ως επιστροφή της επένδυσης της MIG στη Λαϊκή. Τον περασμένο Ιούλιο ο Α. Βγενόπουλος αντικαθίσταται από επικεφαλής της MIG λόγω των δικαστικών εμπλοκών του και τη θέση του αναλαμβάνει υψηλόβαθμο στέλεχος της Τράπεζας Πειραιώς. Λίγα 24ωρα προ του θανάτου του η εισαγγελέας του Αρείου Πάγου Ξ. Δημητρίου αποφασίζει την ανάσυρση των αναφορών που είχε καταθέσει ο εισαγγελέας Εφετών Ι. Αγγελής, σχετικά με παρεμβάσεις στο έργο του σε υπόθεση του επιχειρηματία. Τον Οκτώβριο του 2016 η Εισαγγελία Διαφθοράς ασκεί ποινική δίωξη κατά του Βγενόπουλου και άλλων στελεχών της Marfin για απιστία σε βαθμό κακουργήματος για δάνειο ύψους 200 εκ. ευρώ που δόθηκε χωρίς διασφαλίσεις στην επενδυτική εταιρεία IRF της εφοπλίστριας Α. Φράγκου. Η άσκηση της ποινικής δίωξης ήρθε μετά την ανάσυρση της υπόθεσης από το αρχείο, όπου είχε τεθεί από Ο Α. Βγενόπουλος επισκέπτεται το την Εισαγγελέα Εφετών Γ. Τσατάνη υποκατάστημα της Marfin, μετά τον εμπρησμό του που άφησε τρεις που είχε με τη σειρά της καταγγείνεκρούς, στις 5 Μαΐου 2010 λει τον τότε αναπληρωτή υπουργό Δικαιοσύνης Δ. Παπαγγελόπουλο, αρμόδιο για θέματα διαφθοράς, για την άσκηση πιέσεων. Τον Ιούλιο 2016 πραγματοποιείται, ύστερα από εντολή του οικονομικού εισαγγελέα Π. Αθανασίου, έφοδος στο σπίτι του επιχειρηματία και άλλων συνεργατών του στο πλαίσιο έρευνας για την αύξηση του μετοχικού κεφαλαίου του ομίλου MIG το 2011. Παράλληλα δεσμεύονται περιουσιακά στοιχεία του επιχειρηματία, συνεργάτες του καταζητούνται και ενίοτε συλλαμβάνονται, ο ίδιος αντεπιτίθεται κατηγορώντας την πρόεδρο του Αρείου Πάγου για δωροληψία και, εν τέλει, στις 5 Νοεμβρίου βρίσκεται νεκρός στο σπίτι του. Ουδείς πάντως έκανε λόγο για την απώλεια ενός «ευπατρίδη». 35


/ Τεύχος 04

ΤΟ ΤΡΑΠΕΖΙΚΌ ΣΎΣΤΗΜΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΆΔΑ Ο Στρατής Ανδρεάδης με τον Πρόδρομο Μποδοσάκη

ΜΙΑ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΑΠΟ ΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ Η ΑΝΟΔΟΣ ΚΑΙ Η ΠΤΩΣΗ ΤΟΥ ΣΤΡΑΤΗ ΑΝΔΡΕΑΔΗ

Ιδιοφυής στις επενδυτικές επιλογές του αλλά και αδίστακτος όποτε χρειάστηκε να παραβιάσει κανόνες, δεν θα διστάσει να έχει καλές σχέσεις με τη χούντα, για να βρει τη νέμεσή του μεταδικτατορικά στο πρόσωπο του Κωνσταντίνου Καραμανλή, του ίδιου ανθρώπου που προδικτατορικά τον είχε ευεργετήσει. Ο Στρατής Ανδρεάδης αποτελεί από μόνος του μια σελίδα στην ιστορία του ελληνικού τραπεζικού συστήματος. γράφει ο ΠΑΝΑΓΙΏΤΗΣ ΣΩΤΉΡΗΣ 36

Ο

Στρατής Ανδρεάδης βγαίνει μέσα από την καρδιά του ελληνικού εφοπλισμού. Γεννημένος το 1905 στο Βροντάδο της Χίου ήταν το τρίτο παιδί του εφοπλιστή Γεωργίου Ανδρεάδη και της Πολυτίμης Κάκκαρη. Σπούδασε νομικά και για πολλά χρόνια διατέλεσε καθηγητής Διοικητικού Δικαίου στην ΑΣΟΕΕ. Παντρεύτηκε την κόρη του Αλέξανδρου Κορύζη, που διατέλεσε διοικητής της Εθνικής Τράπεζας και πρωθυπουργός μετά τον θάνατο του Μεταξά. Παρότι το τελευταίο ατμόπλοιο του πατέρα του βυθίζεται τον Ιούλιο του 1940 από γερμανικό υποβρύχιο, ο Ανδρεάδης ανασυγκροτεί την οικογενειακή ναυτιλιακή δραστηριότητα μετά τον πόλεμο και το 1946 παραλαμβάνει το πρώτο από τα πλοία τύπου Liberty, κατασκευασμένα στη διάρκεια του πολέμου, που είχε αποφασίσει να πουλήσει η κυβέρνηση των ΗΠΑ. Στη συνέχεια επεκτείνει τον στόλο του. Το 1945 αναλαμβάνει τη διεύθυνση των Ηλεκτρικών Σιδηροδρόμων Αθηνών Πειραιώς. Δραστηριοποιείται ενεργά στην Ένωση Ελλήνων Εφοπλιστών και πρωταγωνιστεί στην ανασυγκ��ότησή της μετά το 1950. Το 1952 ήταν μια κρίσιμη χρονιά για την Εμπορική Τράπεζα. Ένα χρόνο πριν είχε πεθάνει ο ιδρυτής της Γρηγόριος Εμπεδοκλής, που το 1892 ίδρυσε την Τράπεζα Εμπεδοκλέους και από αυτήν το 1907 προήλθε η Εμπορική Τράπεζα. Η μεταπολεμική περίοδος ήταν περίοδος δυσκολιών για την Εμπορική που καλούνταν να χαράξει στρατηγική στη νέα εποχή. Τα προσκείμενα στην οικογένεια Εμπεδοκλέους στελέχη της τράπεζας προσεγγίζουν τον Στρατή Ανδρεάδη που αγοράζει το πακέτο μετοχών που είχαν οι αδελφοί Σικιαρίδη, ενώ εξασφαλίζει τη στήριξη της βρετανικής τράπεζας Hambro και της οικογένειας Εμπεδοκλέους. Αποκτώντας και


ένα επιπλέον πακέτο από τους κληρονόμους Εμπειρίκου, αποκτά τελικά τον έλεγχο της τράπεζας. Ενώ μέχρι τότε η Εμπορική Τράπεζα ήταν μια συντηρητική τράπεζα, υπό τη διοίκηση του Ανδρεάδη αρχίζει να κινείται δυναμικά. Ο Ανδρεάδης βλέπει χώρο για έναν μεγάλο ιδιωτικό τραπεζικό όμιλο. Το 1957 αποκτά την Ιονική και Λαϊκή Τράπεζα από τον Sir Charles Hambro έναντι 630.000 αγγλικών λιρών. Το 1962 αγόρασε την Τράπεζα Πειραιώς και το 1964 την Τράπεζα Αττικής. Το 1958 εντάχθηκε στον όμιλο η ασφαλιστική εταιρεία Ιονική και το 1962 η «Γενικαί Ασφάλειαι της Ελλάδος», ενώ από το 1942 η Εμπορική είχε την πλειοψηφία των μετοχών της εταιρείας «Φοίνιξ». Το 1963 ιδρύεται η Τράπεζα Επενδύσεων με τη συμμετοχή πέραν της Εμπορικής και της Ιονικής και Λαϊκής, μερικών από τις πιο μεγάλες ξένες τράπεζες, με στόχο τη χρηματοδότηση επενδύσεων και την προσέλκυση ξένων κεφαλαίων και ξένης τεχνολογίας. Το 1960 αναλαμβάνει την ανέγερση του ξενοδοχείου Athens Hilton. Η Ιονική και Λαϊκή αγοράζει τις μετοχές της ΑΕ «Ξενοδοχειακές επιχειρήσεις» που μετονομάζεται σε ΑΕ «Ξενοδοχειακές Επιχειρήσεις Ιονική». Το 1961 η Εμπορική μαζί με την Ιονική και Λαϊκή παίρνουν τον διαγωνισμό για την ίδρυση εργοστασίου παραγωγής φωσφορικών λιπασμάτων στην Καβάλα. Το 1962 ιδρύεται από την Εμπορική και Λαϊκή η «Ελληνική Βιομηχανία Χυμών και Κονσερβών» με το πρώτο εργοστάσιο να λειτουργεί στο Βέλο Κορινθίας. Το 1962 ιδρύονται τα «Ναυπηγεία Ελευσίνας». Το 1965 οι ασφαλιστικές εταιρείες του ομίλου συνέστησαν την «Ελληνική Βιομηχανία Σάκκων και Ειδών Πλαστικής Ύλης». Η ανάπτυξη του ομίλου της Εμπορικής Τράπεζας συνέπεσε με την προδικτατορική οκταετία Καραμανλή. Άλλωστε, αρκετά από τα επενδυτικά σχέδια απαιτούσαν κυβερνητική έγκριση. Οι σχέσεις Καραμανλή και Ανδρεάδη ήταν μάλλον φιλικές, εάν κρίνουμε από το γεγονός ότι κατά καιρούς ο Καραμανλής χρησιμοποιούσε ένα διαμέρισμα της οδού Καρνεάδου, ιδιοκτησίας Ανδρεάδη. Όμως, στην περίοδο της χούντας ο Ανδρεάδης προσεγγίζει και την πλευρά Παπαδόπουλου. Κουτσομπολιά της εποχής αναφέρουν ότι η σύντροφός του Ντορέτ Καραϊωσηφόγλου είχε αναλάβει να φροντίσει για την είσοδο της Δέσποινας Παπαδοπούλου στην καλή κοινωνία των Αθηνών. Η χούντα προσφέρει στον Ανδρεάδη μια από τις μεγαλύτερες επενδυτικές ευκαιρίες. Μια άδεια για διυλιστήριο στην περιοχή της Πάχης Μεγάρων. Ιδρύει την εταιρεία «Ελληνική Διυλιστήρια ΣΤΡΑΝ ΑΕ». Εγγυήσεις για την κατασκευή του έργου δίνει η Εμπορική Τράπεζα. Δηλαδή ο Ανδρεάδης εγγυάται για τον εαυτό του μέσω της τράπεζας που του ανήκει. Δικαστική προσφυγή εναντίον των όρων με τους οποίους δόθηκαν οι εγγυήσεις δικαιώνει τον προσφεύγοντα (κατά πληροφορίες υποκινημένο από τον Αριστοτέλη Ωνάση). Την ίδια στιγμή οι κάτοικοι των Μεγάρων ξεσηκώνονται εναντίον της επένδυσης. Αυτός είναι ο λόγος που καταφθάνουν διαμαρτυρόμενοι Μεγαρίτες στην Αθήνα τις ημέρες της εξέγερσης του Πολυτεχνείου. Ο Παπαδόπουλος πέφτει και η κυβέρνηση Ανδρουτσοπούλου (δηλ. η χούντα του «αόρατου δικτάτορα» Ιωαννίδη) δεν δέχεται τις εγγυήσεις και απαιτεί εγγυήσεις από άλλες τράπεζες. Η επένδυση δεν προχωράει. Όμως, στο μεταξύ ο Ανδρεάδης έχει πάρει ένα ακόμη δάνειο 45 εκατομμυρίων δολαρίων από μια μικρή

γαλλική τράπεζα, πάλι με εγγύηση της Εμπορικής Τράπεζας.

Η Εμπορική Τράπεζα περνά στο δημόσιο Στη Μεταπολίτευση οι επιχειρήσεις του Ανδρεάδη μπαίνουν στο στόχαστρο. Ήδη από το καλοκαίρι του 1974 υπήρχε έκθεση του υποδιοικητή της Τράπεζας της Ελλάδος που μιλούσε για παρανομίες του Ανδρεάδη. Στις 5 Δεκεμβρίου 1975 οι ελεγκτές της Τράπεζας της Ελλάδος παραδίδουν στον Παναγή Παπαληγούρα το πόρισμα των ελέγχων καταγγέλλοντας παράνομο δανεισμό της τράπεζας προς επιχειρήσεις του ομίλου της, κυρίως σε σχέση με την επένδυση της ΣΤΡΑΝ ΑΕ. Ο Καραμανλής προχωρά στην έκδοση προεδρικού διατάγματος νομοθετικού περιεχομένου με άμεση ισχύ, με επίκληση του άρθρου 44 , παρ. 1 του Συντάγματος περί «συντρεχούσης εκτάκτου περιπτώσεως εξαιρετικώς επειγούσης και απροβλέπτου ανάγκης», που δημοσιεύεται αμέσως (861/5-12-1975), το οποίο όριζε τη διαδικασία των διορισμού επιτρόπων. Την επόμενη μέρα, στις 6 Δεκεμβρίου συνεδριάζει η Νομισματική Επιτροπή υπό την προεδρία του Παπαληγούρα ως υπουργού Συντονισμού και αποφασίζει τον διορισμό επιτρόπου στην Εμπορική Τράπεζα. Στη συνέχεια ο επίτροπος προχώρησε στην αύξηση μετοχικού κεφαλαίου της τράπεζας, με τις νέες μετοχές να περνούν στα χέρια οργανισμών του δημοσίου. Έτσι το δημόσιο καταφέρνει να αποκτήσει τον έλεγχο των επιχειρήσεων του ομίλου. Ο Ανδρεάδης απέδωσε την εξέλιξη σε εκδικητικότητα του Καραμανλή και του Παπαληγούρα. Όμως οι αποφάσεις ήταν βαθιά πολιτικές. Σε μια περίοδο μεταβατική και εν μέσω μιας παγκόσμιας οικονομικής κρίσης, με τις ελληνικές επιχειρήσεις να έχουν σωρευμένα προβλήματα και την κοινωνία να ριζοσπαστικοποιείται, ο Καραμανλής αντιλαμβανόταν ότι ήταν αναγκαίος ο αυξημένος ρόλος του κράτους στην οικονομία και επομένως ο δημόσιος έλεγχος ενός τέτοιου μεγάλου ομίλου. Και το έκανε με την αναγκαία πολιτική πυγμή. Το 1977 λύεται οριστικά η σύμβαση ανάμεσα στη ΣΤΡΑΝ και το ελληνικό δημόσιο. Ο Ανδρεάδης προσφεύγει νομικά. Το Διαιτητικό Δικαστήριο τον δικαιώνει και το 1984 καταλογίζει αποζημίωση. Ο ίδιος πεθαίνει το 1989 αλλά οι κληρονόμοι κερδίζουν και απόφαση του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων και τελικά το δημόσιο αναγκάζεται να καταβάλει το ποσό της διαιτητικής απόφασης. Οι κληρονόμοι μάλιστα δοκίμασαν να συνεχίσουν τη διεκδίκηση σε σχέση και με τους τόκους των δανείων που είχε λάβει ο Ανδρεάδης, όμως αποδείχτηκε ότι ο ίδιος το είχε αποπληρώσει και η Alpha Τράπεζα Πίστεως διαβεβαίωσε ότι η Commercial Bank of Near East που είχε αναλάβει το δάνειο και είχε περιέλθει στην ιδιοκτησία της δεν είχε καμιά απαίτηση. Ο ίδιος ο Ανδρεάδης υποστήριζε μέχρι τέλους ότι μπορούσε να πάρει οποιαδήποτε τράπεζα και να την κάνει Εμπορική. Σε μεταγενέστερα κείμενα στον τύπο ή στο διαδίκτυο, ακόμη και στις επίσημες ιστορίες της Εμπορικής διακρίνει κανείς μια νοσταλγία για την εποχή Ανδρεάδη. Μπορούμε όμως να συμφωνήσουμε ότι μάλλον δεν χρειαζόμαστε τολμηρούς οραματιστές έτοιμους να πραγματώσουν το όνειρό τους με το να… δανείζουν παράτυπα τον εαυτό τους.

ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΣ ΟΜΙΛΟΣ ΓΥΡΩ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΜΠΟΡΙΚΗ ΤΡΑΠΕΖΑ

37


/ Τεύχος 04

ΤΟ ΤΡΑΠΕΖΙΚΌ ΣΎΣΤΗΜΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΆΔΑ

ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΠΙΤΗΡΗΣΗ ΣΤΗ ΒΙΑΙΗ ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ Η ΤΡΑΠΕΖΑ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ ΣΕ ΕΝΑ ΤΟΠΙΟ ΠΟΥ ΑΛΛΑΖΕΙ Αφού αρχικά η είσοδος στην ΟΝΕ αφαίρεσε από το ελληνικό κράτος τη δυνατότητα να ορίζει τη νομισματική πολιτική του, η εποχή των μνημονίων πρακτικά του στέρησε, σχεδόν καθολικά, τη δυνατότητα χάραξης οικονομικής πολιτικής. Από τη λειτουργία της Τράπεζας της Ελλάδος ως τοποτηρητή της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας μέχρι τις αναβαθμισμένες αρμοδιότητες του ΤΧΣ και τις παρεμβάσεις του SSM, το ελληνικό τραπεζικό σύστημα οδηγείται από την επιτήρηση στη βίαιη αναδιάρθρωση.

Α

κόμα κι αν μεσολάβησε μια πληθώρα διαφορετικών καθεστώτων και κυβερνήσεων, από τη σκοπιά της εγχώριας οικονομίας, ένας κύκλος 70 ετών έκλεισε το 1998. Καταμεσής του εκσυγχρονιστικού πυρετού και με δρομολογημένη την ένταξη στην Οικονομική και Νομισματική Ένωση (ΟΝΕ), για πρώτη φορά από το 1928 η νομισματική πολιτική της χώρας έφευγε από τα χέρια της Τράπεζας της Ελλάδος. Μαζί της συμπαρέσυρε και όλο το λεξιλόγιο που χρησιμοποιούνταν ως τότε στα τηλεοπτικά πάνελ για να εκφραστεί η ανησυχία για την οικονομική πορεία της χώρας. Οι έννοιες της ανατίμησης και της υποτίμησης εξαφανίστηκαν εν μια νυκτί. Το 1999, ο τότε διοικητής της κεντρικής τράπεζας της χώρας Λουκάς Παπαδήμος θα άρχιζε τα πρώτα πηγαινέλα μεταξύ των Βρυξελλών και της ελληνικής πρωτεύουσας, για να παραβρεθεί στις συναντήσεις του Ευρωπαϊκού Συστήματος Κεντρικών Τραπεζών –του συλλογικού τραπεζικού οργάνου της ΕΕ με επικεφαλής την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα– στο οποίο είχε πια εκχωρήσει τις μέχρι πρότινος νομισματικές αρμοδιότητές του. Σε «διαφημιστική» της έκθεση το 2002, η ΕΚΤ εξηγούσε το όραμα πίσω από τη θέσπιση του ενιαίου νομίσματος, αυτού που θα καθιστούσε τον φόβο του πληθωρισμού παρελθόν: «Το ευρώ προορίζεται να αποτελέσει ένα νόμισμα τουλάχιστον τόσο σταθερό όσο και οποιοδήποτε από τα προηγούμενα εθνικά νομίσματα της ζώνης του ευρώ» έγραφε η έκθεση. «Είναι καθήκον της ΕΚΤ να εξασφαλίσει ότι σε ένα χρόνο θα μπορείτε με

1.000 ευρώ να αγοράσετε την ίδια σχεδόν ποσότητα αγαθών και υπηρεσιών που μπορείτε και σήμερα· με άλλα λόγια να διατηρήσει σταθερές τις τιμές στο σύνολο της ζώνης του ευρώ». Ωστόσο, κάτι τέτοιο δεν συνέβη ποτέ. Η αγορά φάνηκε να αγνοεί πλήρως την ισοτιμία που πρότεινε η ΕΚΤ –σύμφωνα με την οποία 1 ευρώ αντιστοιχούσε σε 340,75 δραχμές– και στο μεσοδιάστημα της συνύπαρξης δραχμής-ευρώ αρκέστηκε σε απλούστερες μαθηματικές πράξεις: 150 δραχμές = 1,5 ευρώ. Σε αφιέρωμα του in.gr το 2001, που σκοπό είχε να προετοιμάσει τους αναγνώστες για τη ζωή με το νέο νόμισμα, χαρακτηριστικά αναφέρεται μεταξύ άλλων η απροθυμία των επιχειρήσεων να αρχίσουν να αναγράφουν τις τιμές και στα δύο νομίσματα. Ήταν οι νέες τιμές που εν πολλοίς επικράτησαν μετά την οριστική απόσυρση της δραχμής το 2002. Την ίδια περίοδο, ο Λουκάς Παπαδήμος άφηνε πίσω του την ανατιμημένη εγχώρια λιανική αγορά και αναλάμβανε την αντιπροεδρία της ΕΚΤ, πόστο στο οποίο θα παρέμενε σχεδόν μέχρι να κάνει την επάνοδό του ως πρωθυπουργός μιας κυβέρνησης που θα αναλάμβανε το 2011 να διαχειριστεί την ελληνική όψη της κρίσης αυτού του άλλοτε πολλά υποσχόμενου ενιαίου νομίσματος.

Η ΠΡΟΣΧΩΡΗΣΗ ΣΤΟ ΕΥΡΩ ΕΝΙΣΧΥΣΕ ΤΙΣ ΝΕΟΦΙΛΕΛΕΥΘΕΡΕΣ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ

38

Η πίεση για νεοφιλελεύθερες πολιτικές Η προσχώρηση στην Ευρωζώνη μπορεί να στέρησε από την κεντρική τράπεζα της χώρας τη δυνατότητά της να χαράσσει τη νομισματική της πολιτική, αλλά σε καμία περίπτωση δεν την άφησε χωρίς αντικείμενο.

ΤΑΤΙΑΝΑ ΜΠΟΛΑΡΗ/EUROKINISSI

Γράφει ο ΓΙΆΝΝΗΣ-ΟΡΈΣΤΗΣ ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΊΟΥ


Γενική Συνέλευση των Μετόχων της Τράπεζας της Ελλάδος, Φεβρουάριος 2014.

Ο Νίκος Γκαργκάνας, που διαδέχθηκε τον Λουκά Παπαδήμο στη διοίκηση της ΤτΕ, διένυσε όλη τη θητεία του όντας σε έντονη σύγκρουση τόσο με πρόσωπα του πολιτικού κόσμου όσο και με κοινωνικές ομάδες. Άλλωστε, αρμοδιότητά του ήταν πια να εποπτεύει το ελληνικό τραπεζικό σύστημα που άρχισε να σημειώνει αυξητικές τάσεις στον δανεισμό, αλλά και το πλήθος εξαγορών και συγχωνεύσεων σε πολλές από τις οποίες είχε ενεργή ανάμειξη. Ωστόσο, οι παρεμβάσεις τις οποίες πρότεινε η ΤτΕ είχαν πάρει πλέον τη μορφή συστάσεων προς το πολιτικό σύστημα, με τις ανακοινώσεις του διοικητή να εμφανίζονται στις εφημερίδες ως γνωμοδοτήσεις σχετικά με καίρια ζητήματα όπου συγκρούονταν κυβέρνηση και αντιπολίτευση. Εντελώς συμπτωματικά (;) οι ανακοινώσεις αυτές πάντα πίεζαν για να υιοθετηθούν συγκεκριμένες νεοφιλελεύθερες πολιτικές ως απάντηση στους επιβραδυνόμενους ρυθμούς ανάπτυξης. Από την αρχή της θητείας του, ο Νίκος Γκαργκάνας πίεσε για ακόμη πιο περιοριστικές δημοσιονομικές πολιτικές. Ενώ ενδέχεται να επισήμανε επιτυχημένα κάποιους κινδύνους –όπως θέλει ο μύθος της μυστικής επιστολής του προς τον Κώστα Σημίτη με την οποία συνιστούσε προσοχή

ως προς τις παροχές που θα συνόδευαν τους Ολυμπιακούς Αγώνες– οι προτάσεις του Ν. Γκαργκάνα πολλές φορές ξέφευγαν τόσο από το τι μπορούσε να εφαρμόσει μια κυβέρνηση όσο και από το τι θα ήταν λειτουργικό για μια οικονομία. Άλλωστε, πρέπει να είναι ο μοναδικός κεντρικός τραπεζίτης που κατάφερε να εξοργίσει τον επίτιμο πρόεδρο της Νέας Δημοκρατίας Κωνσταντίνο Μητσοτάκη, ο οποίος το 2005 κατακεραύνωσε τις στρατηγικές του ετήσιου προϋπολογισμού της ΤτΕ, αλλά και τη συνολική στάση του Ν. Γκαργκάνα. Αφορμή ήταν η επιλογή της ΤτΕ να δεσμεύσει το ιλιγγιώδες ποσό των 660 εκ. ευρώ για την αποζημίωση της εθελούσιας εξόδου υπαλλήλων της ΤτΕ, επιλογή που ο Κωνσταντίνος Μητσοτάκης σκιαγράφησε ως «τακτική ΠΑΣΟΚ», χωρίς ωστόσο να ορίζει ο ίδιος το σωστό ύψος της αποζημίωσης που θα έπρεπε να υπάρξει για τους υπαλλήλους. Καθ’ όλη τη διάρκεια της θητείας του, ο Νίκος Γκαργκάνας αποτέλεσε συχνά αιτία ξεσηκωμού, ακόμα και για τη συντηρητική παράταξη. Το 2006, κατακεραυνώνοντας την κυβέρνηση της ΝΔ για την οικονομική της πολιτική, τις μεταρρυθμίσεις της οποίας θεωρούσε «διακοσμητικού 39


/ Τεύχος 04

ΤΟ ΤΡΑΠΕΖΙΚΌ ΣΎΣΤΗΜΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΆΔΑ χαρακτήρα», κατάφερε να προκαλέσει την μήνιν σύσσωμου του πολιτικού κόσμου: της κυβερνώσας Νέας Δημοκρατίας, του αντιπολιτευόμενου ΠΑΣΟΚ, αλλά και της ΓΣΕΕ, του Συνασπισμού, του Εργατικού Κέντρου Θεσσαλονίκης και του ΚΚΕ. Είναι πιθανό αυτή η ομοθυμία των κομμάτων να εξέφραζε τη συσσωρευμένη αγανάκτηση από την τετραετία Γκαργκάνα στην ΤτΕ. Στην πραγματικότητα, ωστόσο, παρά τις διαφορετικές τοποθετήσεις του, η έμφασή του δινόταν σταθερά και μονοδιάστατα στα Εργασιακά, κάνοντας την Ανεξάρτητη Κίνηση Οικονομολόγων Ελλάδας να τον αποχαιρετήσει κατά τη λήξη της θητείας ως «τον άνθρωπο που μισούσε τους μισθούς». Μάλιστα, το 2005 ο Νίκος Γκαργκάνας ρητά πρότεινε το πάγωμα των μισθών και τη θέσπιση του ευέλικτου ωραρίου, μέτρα που θα έρχονταν αργότερα με τους μνημονιακούς νόμους, που όπως απέτυχαν στα χρόνια της κρίσης να συνεισφέρουν έστω και στο ελάχιστο σε μία προοπτική διεξόδου, έτσι και τότε δύσκολα θα διόρθωναν τους αργούς ρυθμούς ανάπτυξης που η ευφορία του ευρώ αδυνατούσε να βελτιώσει. Η εξαετία του Νίκου Γκαργκάνα στο τιμόνι της ΤτΕ σημαδεύτηκε από τα πρώτα σκιρτήματα του διαλόγου που θα διογκωνόταν την εποχή της ελληνικής κρίσης: τον αντίκτυπο της διαδικασίας που οδήγησε στην παγκόσμια κρίση του 2008, στην ελληνική οικονομία από τη μία πλευρά και μια πρόταση αντιμετώπισής της με λιτότητα και συρρίκνωση του κοινωνικού κράτους από την άλλη. Βέβαια, ο Νίκος Γκαργκάνας δεν έμεινε στο πόστο του για να ζήσει τον πανικό από την κατάρρευση της αμερικανικής Lehman Brothers, καθώς δύο μήνες πριν από το συμβάν είχε ήδη παραδώσει τα κλειδιά της κεντρικής τράπεζας στον Γιώργο Προβόπουλο.

έγκριση του διοικητή της, επέκτεινε πρωτοβουλιακά το χρονικό πλαίσιο για τη διεξαγωγή short selling ομολόγων από τρεις σε δέκα ημέρες. Αυτό έδωσε ένα προνομιακό δεκαήμερο για ένα μαζικό κερδοσκοπικό επεισόδιο στην αγορά ομολόγων, που μάλιστα συμπληρώθηκε εκ των υστέρων και με δεύτερη απόφαση της Διεύθυνσης Οργάνωσης της ΤτΕ, η οποία απέσυρε κάθε κύρωση για όσους δεν μπορούσαν να φέρουν εις πέρας τις αγοραπωλησίες εντός του δεκαημέρου. Όλα αυτά συνέβαλαν στην κατάρρευση των ομολόγων το 2010. Παρότι η ευθύνη για το Τ+10 φάνηκε να βαρύνει τον υποδιοικητή Ιωάννη Παπαδάκη –ο οποίος ολοκλήρωσε κανονικά τη θητεία του ως το 2015– και όχι τον αρμόδιο διοικητή της ΤτΕ, η δυνατότητα πραγματοποίησης μιας τέτοιας θεσμικής παρατυπίας μαρτυρά την κατάσταση στην οποία περιήλθε η κεντρική τράπεζα από το 2008 και μετά. Μπαίνοντας σε

Η ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΡΙΣΗ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΕ ΝΕΟ ΤΟΠΙΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΤΡΑΠΕΖΑ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ

Οι σκιές της θητείας Προβόπουλου Αναμφίβολα, ο Γιώργος Προβόπουλος δεν είχε την τύχη των προκατόχων του να εγκαταλείψει τη θέση του για ένα υψηλόβαθμο πόστο στην ΕΚΤ ή να μπορεί να αφήσει την «καυτή πατάτα» της κρίσης σε κάποιον άλλον. Βρέθηκε πάντως το 2015 στον όμιλο της Eurobank, επικεφαλής της θυγατρικής στη Βουλγαρία. Ωστόσο, υπάρχουν διάφορες σκιές στη θητεία του. Το 2014 κλήθηκε να καταθέσει ως ύποπτος για το σκάνδαλο Λαυρεντιάδη και ειδικότερα για τη διαδικασία πώλησης της Proton Bank από την Τράπεζα Πειραιώς στον επιχειρηματία. Πλήθος εγχώριων και ξένων δημοσιευμάτων ήθελαν την Τράπεζα της Ελλάδος να εγκρίνει την πώληση παρά τις ενστάσεις της Διεύθυνσης Εποπτείας Πιστωτικού Συστήματος, χάρη σε προσωπική παρέμβαση του διευθυντή της Πειραιώς, Μιχάλη Σάλλα. Χαρακτηριστική είναι άλλωστε και η δήλωση του Λαυρέντη Λαυρεντιάδη στους New York Times: «Αν είμαι ένοχος, τότε είναι και ο Προβόπουλος και ο Σάλλας». Η υπόθεση της Proton, με την ασυμφωνία της Διεύθυνσης Εποπτείας και του διοικητή της ΤτΕ, είναι ενδεικτική της πλήρους απορρύθμισης της κεντρικής τράπεζας στα χρόνια της κρίσης. Γνωστό είναι άλλωστε και το ελληνικό «μεγάλο σορτάρισμα» του 2009, με την κωδική ονομασία «Τ+10», όπου η Διεύθυνση Οργάνωσης της ΤτΕ, χωρίς την προβλεπόμενη 40

ισχυρότερο καθεστώς ευρωπαϊκής εποπτείας, ήδη πριν από την υπογραφή του πρώτου μνημονίου, η ΤτΕ είχε ήδη αρχίσει να μετατρέπεται σε ένα εκτελεστικό όργανο της ευρωπαϊκής πολιτικής, προτού τεθεί σταδιακά υπό τον πλήρη έλεγχό της. Τα πρώτα δείγματα αυτού του μαρασμού είναι εμφανή και στην ελαφρότητα με την οποία αντιμετώπισε τις επιπτώσεις της κρίσης στο τραπεζικό σύστημα. Άλλωστε, στην κοινή έκθεση που εξέδωσε με το ΔΝΤ το 2009, στο πλαίσιο του stress test των ελληνικών τραπεζών, η ΤτΕ σημείωνε ότι «ο τραπεζικός τομέας ήταν ικανός να αντεπεξέλθει ακόμα και σε έντονες αναταραχές», κοντινό συμπέρασμα με αυτό του Ταμείου την ίδια περίοδο. Με την έναρξη της μνημονιακής περιόδου –και παρά τη διάψευση των προβλέψεών του– ο Γιώργος Προβόπουλος τάχθηκε υπέρ της αναδιάρθρωσης που υπαγόρευαν οι δανειστές. Ξεσήκωσε σάλο για μία ακόμη φορά όταν τα ομόλογα της ΤτΕ αλλά και της ΕΚΤ εξαιρέθηκαν από το κούρεμα που προέβλεπε το PSI. Μέχρι τη λήξη της θητείας του, είδε από κοντά τη συγκρότηση του Ταμείου Χρηματοπιστωτικής Σταθερότητας να εκχωρεί στους δανειστές τη γνωμοδότηση για τη χάραξη της οικονομικής πολιτικής και την πρώτη ανακεφαλαιοποίηση των τραπεζών να στερεί από την ΤτΕ ακόμα και τη δυνατότητα στοιχειώδους επίβλεψης του εγχώριου τραπεζικού συστήματος. Τελικά, αντικαταστάθηκε το 2014 από τον μέχρι τότε υπουργό Οικονομικών Γιάννη Στουρνάρα και συνέχισε τις δραστηριότητές του στον τραπεζικό τομέα, ενώ έμεινε σταθερά ένα από τα ονόματα που οι λάτρεις των «τεχνοκρατικών» λύσεων κατά καιρούς προβάλλουν ακόμη και ως υποψήφιο πρωθυπουργό.

Επιτροπεία και αναδιάρθρωση Μέσα σε ένα χρόνο από την ανάληψη του τιμονιού της ΤτΕ, ο Γιάννης Στουρνάρας βρέθηκε να αντιμετωπίζει όχι μ��α, αλλά δύο ανακεφαλαιοποιήσεις των ελληνικών τραπεζών. Ωστόσο, σε αντίθεση με τους προκατόχους


ΤΑΤΙΑΝΑ ΜΠΟΛΑΡΗ/EUROKINISSI

Φεβρουάριος 2002, σύσκεψη εθνικές επιτροπής για το ευρώ. Από αριστερά: Θεόδωρος Καρατζάς (Εθνική), Γιάννης Στουρνάρας (Εμπορική), Γιάννης Κωστόπουλος (Πίστεως), Πέτρος Λάμπρου (Αγροτική).

του, ίσως και λόγω του πρόσφατου παρελθόντος του ως μνημονιακού υπουργού Οικονομικών, δεν έδρασε στα βάθη του τραπεζικού συστήματος και του ελληνικού κράτους, αλλά αντιθέτως βρέθηκε πολλάκις στη δημοσιότητα. Από τις έντονες συγκρούσεις του με τον Γιάνη Βαρουφάκη μέχρι τα δημοσιεύματα που τον ήθελαν να έχει πρωταγωνιστικό ρόλο στις διαπραγματεύσεις που οδήγησαν στην επίμονη στάση των δανειστών μετά το 2015, ο Γιάννης Στουρνάρας δεν αποδείχθηκε ούτε παροπλισμένος, ούτε αδρανής ως προς τα πολιτικά πράγματα. Η δε εμφάνισή του στην εξεταστική επιτροπή της Βουλής για τα δάνεια κομμάτων και ΜΜΕ, έδωσε τροφή σε πληθώρα συζητήσεων για μια σειρά από πολιτικά πρόσωπα, με ιδιαίτερα αντιφατικό και επιθετικό τρόπο, ενώ την ίδια περίοδο δημοσιεύματα τον ήθελαν για πολλοστή φορά υποψήφιο ηγέτη στην ανασύσταση της Κεντροαριστεράς. Πλάι στην Τράπεζα της Ελλάδος αναβαθμίζεται και ο συνολικός μηχανισμός επιτήρησης. Η βασική τομή που επέφερε η τελευταία ανακεφαλαιοποίηση του 2015 αφορούσε στην αναβάθμιση του Ταμείου Χρηματοπιστωτικής Σταθερότητας. Ούτως ή άλλως, το ΤΧΣ δεν εκπροσωπούσε μόνο τα χρήματα που δόθηκαν για την ανακεφαλαιοποίηση αλλά είχε και λόγο στη λειτουργία των τραπεζών. Με την ανακεφαλαιοποίηση του 2015, παρότι το ποσοστό συμμετοχής του στις ελληνικές τράπεζες μειώθηκε αισθητά, καθώς οι όροι της ανακεφαλαιοποίησης ευνοούσαν τους ιδιώτες επενδυτές, το Ταμείο αναβαθμίζει σημαντικά τον ελεγκτικό του ρόλο στα διοικητικά συμβούλια των τραπεζών, ελέγχει τη σύνθεσή τους –που πλέον αποκλείει ουσιαστικά κάθε πολιτικό πρόσωπο, εξ ου και η αναγκαστική αποχώρηση της Λούκας Κατσέλη από την Εθνική Τράπεζα– και επιλέγει τα τρία κρίσιμα ανεξάρτητα, μη εκτελεστικά μέλη των ΔΣ που θα πρέπει να είναι εμπειρογνώμονες με «επαρκή γνώση και διεθνή εμπειρία». Στην πραγματικότητα, οι αναβαθμισμένες αρμοδιότητες του ΤΧΣ συνδυάζονται με την τροποποιημένη διαδικασία συγκρότησης, με βάση τον εφαρμοστικό του 3ου μνημονίου Ν. 4346/2015, σηματοδοτούν τη διεκ-

δίκηση από τους «θεσμούς» αναβαθμισμένου ρόλου στη διαχείριση του ελληνικού τραπεζικού συστήματος και αποτελούσαν εξαρχής όρο της δανειακής σύμβασης του 2015. Όλα αυτά δεν είναι άσχετα με την εξέλιξη της διαδικασίας της «τραπεζικής ένωσης» σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης, δηλαδή τη διαρκή αναβάθμιση του Ενιαίου Εποπτικού Μηχανισμού (Single Supervisory Mechanism - SSM). Η ανάδειξη του SSM σε ανώτατη αρχή επί του ελληνικού τραπεζικού συστήματος, με βασικό στόχο να διασφαλίσει τα συμφέροντα των ιδιωτών επενδυτών αλλά και μια γραμμή «εξυγίανσης» του τραπεζικού συστήματος που αφετηρία είχε τη δυσπιστία απέναντι στην ελληνική κυβέρνηση και ορισμένες διοικήσεις τραπεζών –θεωρώντας, για παράδειγμα, ότι η εγχώρια πλευρά δεν θα προχωρούσε αρκούντως επιθετικά στο θέμα των «κόκκινων δανείων»– δεν άργησε να επιφέρει τους πρώτους κραδασμούς. Πιο ισχυρό δείγμα υπήρξε η αδρανοποίηση του επί 25ετίας διοικητή της Τράπεζας Πειραιώς, Μιχάλη Σάλλα, η οποία τελικά οδήγησε στην αποχώρησή του. Σε άρθρο του την ίδια περίοδο, τον Ιούλιο του 2016, ο οικονομικός συντάκτης της Καθημερινής, Κώστας Καλλίτσης, χαρακτήριζε τον SSM «αυθαίρετο μονάρχη των ελληνικών τραπεζών». Στην ανάλυσή του, όπου εντοπίζει μια δυσλειτουργική συνθήκη εντός των συστημικών τραπεζών, ο δημοσιογράφος αποτιμούσε ότι αυτές είναι πια «ζόμπι» που κυοφορούν τις ωρολογιακές βόμβες με το όνομα «κόκκινα δάνεια». Η προσπάθεια εκχώρησης των τραπεζών σε τραπεζικούς –και ο συνακόλουθος διαχωρισμός τους από το πολιτικό σύστημα– δεν φαίνεται μέχρι στιγμής να έχει ωφελήσει τη σταθεροποίησή τους, ενώ τα προβλήματα διακυβέρνησης έχουν πληθύνει. Όσοι παρακολούθησαν ωστόσο τη σύμπραξη του επενδυτή Τζον Πώλσον και του SSM, προκειμένου να ευοδωθούν τα σχέδια του πρώτου για έλεγχο της Τράπεζας Πειραιώς, θα έχουν κάθε λόγο να συμμερίζονται την ανησυχία του Κώστα Καλλίτση για την ασυδοσία του ευρωπαϊκού μηχανισμού. Ίσως γιατί εξαρχής η βοήθεια των «θεσμών» στο τραπεζικό σύστημα είχε ως ορίζοντα και τη βίαιη αναδιάρθρωσή του. 41


/ Τεύχος 04

ΤΟ ΤΡΑΠΕΖΙΚΌ ΣΎΣΤΗΜΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΆΔΑ

Ο ΠΌΛΕΜΟΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΈΛΕΓΧΟ ΤΟΥ ΤΡΑΠΕΖΙΚΟΎ ΣΥΣΤΉΜΑΤΟΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΉΣ ΟΙΚΟΝΟΜΊΑΣ Ανελέητος πόλεµος για τον έλεγχο των διοικήσεων των τεσσάρων συστηµικών τραπεζών, µε τον SSM να κινεί νήµατα και την κυβέρνηση σε ρόλο θεατή. Τεράστιος όγκος ιδιωτικών χρεών. Ξένοι «επενδυτές» που βλέπουν την Ελλάδα σαν χρυσή ευκαιρία εξασφάλισης γρήγορων κερδών και διεκδικούν τον έλεγχο των χρηµατοπιστωτικών ιδρυµάτων. Εταιρείες διαχείρισης κόκκινων δανείων, οι οποίες είναι έτοιµες να ριχτούν πάνω στην ακίνητη περιουσία επιχειρήσεων και νοικοκυριών.

Μ

Γράφει ο ΛΕΥΤΈΡΗΣ ΧΑΡΑΛΑΜΠΌΠΟΥΛΟΣ

ετά την εµπέδωση των µνηµονίων, ένα νέο τοπίο διαµορφώνεται στο χρηµατοπιστωτικό σύστηµα της χώρας, µε τις παραγωγικές δυνάµεις του τόπου να έχουν µετατραπεί σε θεατές ενός πραγµατικού πολέµου. Η µάχη που δίνεται σήµερα για τον έλεγχο του τραπεζικού συστήµατος είναι αυτή που θα καθορίσει στο άµεσο µέλλον ποιος θα κάνει κουµάντο στην ελληνική οικονοµία, ποιος θα σφραγίσει την πορεία του τόπου τα επόµενα χρόνια. Αυτοί που τα επόµενα ένα µε δυο χρόνια θα εξασφαλίσουν τον έλεγχο του τραπεζικού συστήµατος θα έχουν τη δυνατότητα να καθορίσουν τη βιωσιµότητα ή µη των ελληνικών επιχειρήσεων, την κατεύθυνση που θα πάρουν οι όποιες επενδύσεις, το καθεστώς ιδιοκτησίας και τον βαθµό συγκέντρωσης της ελληνικής βιοµηχανίας, τους όρους της εγχώριας παραγωγής προϊόντων, υπηρεσιών και αγαθών, την τύχη µεγάλου µέρους της 42

ιδιωτικής περιουσίας συµπεριλαµβανοµένων των κατοικιών. Δηλαδή, την ελληνική οικονοµία στο σύνολό της. Οι τράπεζες αποτελούν παγκοσµίως τους βραχίονες άσκησης οικονοµικής πολιτικής, µε τις κυβερνήσεις να τους έχουν παραχωρήσει τεράστια περιθώρια να επηρεάζουν τη δυναµική της οικονοµίας. Μπορεί θεωρητικά το τραπεζικό σύστηµα να ελέγχεται από την εκτελεστική εξουσία και τις ανεξάρτητες κρατικές αρχές, επί της ουσίας όµως έχει µια πανίσχυρη αυτονοµία που το καθιστά ρυθµιστή των εξελίξεων και τελικά τον απόλυτο διαµορφωτή ολόκληρων κλάδων της οικονοµίας. Αυτό επιτείνεται και από τη λειτουργία των κεντρικών τραπεζών που αξιοποιούν την ανεξαρτησία τους για την εµπέδωση επιθετικών νεοφιλελεύθερων πολιτικών. Στην Ελλάδα, η κατάσταση είναι ακόµα πιο ανεξέλεγκτη. Τα µνηµόνια σηµαίνουν µειωµένη ή ακυρωµένη κυριαρχία όχι µόνο γενικά ως προς την άσκηση οικονοµικής πολιτικής, αλλά και ειδικά ως προς τη διαχείριση


ΜΠΟΝΗΣ ΧΡΗΣΤΟΣ/EUROKINISSI

Στιγμιότυπο από το 2ο Banking Forum, 2016

του τραπεζικού συστήµατος. Πλέον, µε τους όρους που έγιναν οι ανακεφαλαιοποιήσεις, το νέο θεσµικό πλαίσιο για τη σύνθεση και του Ταµείου Χρηµατοπιστωτικής Σταθερότητας (ΤΧΣ) και των διοικήσεων των τραπεζών αλλά και τη διαρκή αναβάθµιση του Ενιαίου Εποπτικού Μηχανισµού (SSM), ένα µεγάλο µέρος των αποφάσεων για το µέλλον και την κατεύθυνση του τραπεζικού συστήµατος έχει µεταφερθεί στους δανειστές και τους ευρωπαϊκούς θεσµούς. Αυτή είναι η σωστή οπτική γωνία από την οποία πρέπει να δούµε τον πόλεµο που αυτή τη στιγµή διεξάγεται για τον έλεγχο των χρηµατοπιστωτικών ιδρυµάτων και συνήθως παρουσιάζεται από οικονοµικούς αναλυτές, ενίοτε και στρεβλά, ως «επιχείρηση αφελληνισµού των τραπεζών». Γιατί αυτό που κρίνεται δεν είναι µόνο ούτε κυρίως η εθνικότητα των τραπεζών, ούτε βέβαια η παραµονή των προηγούµενων διοικήσεων αποτελούσε εγγύηση «ελληνικότητας» του

τραπεζικού συστήµατος, αφού και αυτές ξένους επενδυτές αναζητούσαν. Αυτό που κρίνεται είναι η κατεύθυνση και το βάθος της αναδιάρθρωσης της ελληνικής οικονοµίας. Οι δανειστές µέσω του SSM, άλλοτε βάζοντας προσκόµµατα, άλλοτε ασκώντας πιέσεις και άλλοτε προχωρώντας σε ωµές παρεµβάσεις, επιβάλλουν τη στελέχωση των ελληνικών τραπεζών µε αλλοδαπά στελέχη ή εγχώριους υψηλόβαθµους τραπεζικούς υπαλλήλους, στους οποίους έχουν «εµπιστοσύνη» ότι θα εφαρµόσουν αυτή τη βίαιη αναδιάρθρωση. Οι αλλαγές στις διοικήσεις των τραπεζών και η αποµάκρυνση ή το ψαλίδισµα των αρµοδιοτήτων όσων αποµένουν σχετίζονται άµεσα τόσο µε τη διαχείριση των κόκκινων δανείων και τον έλεγχο των εγχώριων υπερχρεωµένων επιχειρηµατικών οµίλων όσο και συνολικά µε την αναδιάρθρωση του τραπεζικού συστήµατος, σε µια περίοδο µάλιστα που καραδοκεί ο εφιάλτης του κουρέµατος των καταθέσεων, αν µια τράπεζα δεν 43


/ Τεύχος 04

ΤΟ ΤΡΑΠΕΖΙΚΌ ΣΎΣΤΗΜΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΆΔΑ θεωρηθεί επαρκώς κεφαλαιοποιηµένη. Η ενεργοποίηση του Ν. 4346/2015 που ρυθµίζει πώς θα αξιολογούνται και θα τοποθετούνται τα µέλη των διοικήσεων των τραπεζών έχει επιβάλει στις ελληνικές τράπεζες ένα µονοδιάστατο και συγκεντρωτικό σχήµα διοίκησης, µε µέλη που θα προέρχονται από ένα στενό τραπεζικό πεδίο, όπου ανάµεσα στα κοµβικά κριτήρια επιλογής τους λογίζεται η µακρόχρονη διεθνής τραπεζική εµπειρία. Αυτό, όπως σηµειώνουν στελέχη της αγοράς, σηµαίνει την έλευση στελεχών που έχουν θητεύσει στις σκληρές αγορές της Ευρώπης, τεχνοκρατών, σε κάθε περίπτωση, οι οποίοι δεν έχουν ιδιαίτερες ευαισθησίες ούτε απέναντι σε επιχειρήσεις και νοικοκυριά, ούτε και στις ιδιαιτερότητες της ελληνικής οικονοµίας µετά από οκτώ χρόνια ύφεσης. Οι ευρωπαίοι, αλλά και οι πέρα του Ατλαντικού επενδυτές διεκδικούν να ελέγξουν τα διοικητικά συµβούλια των τραπεζών έτσι ώστε να εξασφαλίζεται η άµεση επιστροφή των χρηµάτων που επένδυσαν, αδιαφορώντας για τις επιπτώσεις που όλα αυτά θα έχουν στην κοινωνία και ιδίως τα περισσότερο πληττόµενα στρώµατα. Ενδεικτικές της δυσκολίας της περιόδου για την ελληνική κυβέρνηση και τη δυνατότητα να ασκήσει πολιτική µέσω των τραπεζών είναι οι αλλαγές που έγιναν µε την πρόσφατη ανακεφαλαιοποίηση. Ενώ στην πραγµατικότητα το Δηµόσιο έβαλε και πάλι το µεγαλύτερο µέρος των κεφαλαίων, αυξάνοντας το δηµόσιο χρέος, οι όροι της ανακεφαλαιοποίησης ενίσχυσαν σκανδαλωδώς τη θέση των ιδιωτών, µε το ΤΧΣ να περιορίζεται σε µειοψηφικό ποσοστό. Έτσι, το Δηµόσιο απώλεσε περίπου 40 δισ. ευρώ, αφού εξαναγκάστηκε να πουλήσει τις µετοχές του στους ιδιώτες επενδυτές –βάσει του Ν. 4346– σε όποια τιµή καθοριζόταν στο βιβλίο προσφορών! Αυτό έδωσε την ευκαιρία να µπουν στο ελληνικό τραπεζικό σύστηµα hedge funds τα οποία µε ελάχιστα κεφάλαια απέκτησαν παρουσία τόσο ισχυρή, ώστε είναι πια ικανά να καθορίσουν την πορεία της ελληνικής οικονοµίας. Την ίδια στιγµή αναβαθµίστηκε ο ρόλος του SSM στον καθορισµό των διοικήσεων και πάλι σε βάρος των δυνατοτήτων παρέµβασης της κυβέρνησης να ασκεί πολιτική. Η κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ αφού παρέδωσε σε εξευτελιστικές τιµές τις µετοχές των τεσσάρων συστηµικών τραπεζών που κατείχε, όπως ήταν υποχρεωµένη βάσει των µνηµονιακών υποχρεώσεων, τώρα επιδιώκει, χωρίς ωστόσο επιτυχία, να τοποθετήσει δικούς της ανθρώπους στη διοίκηση των χρηµατοπιστωτικών ιδρυµάτων. Και έχει δύο βασικούς λόγους για αυτό: πρώτον, για να µειώσει τις κοινωνικές επιπτώσεις από τη λεηλασία που ετοιµάζουν δανειστές και fund στην περιουσία των πολιτών. Δεύτερον, για να εξασφαλίσει τη διάσωση ορισµένων επιχειρήσεων που βρίσκονται στο κόκκινο λόγω δανεισµού, αλλά και να εξυπηρετήσει «ηµέτερους» επιχειρηµατίες µε δάνεια, ώστε να φτιάξει τα δικά της φιλικά τζάκια. Μόνο που αυτή η επιδίωξη της κυβέρνησης προσκρούει διαρκώς πάνω στο ίδιο το θεσµικό πλαίσιο, αλλά και τη σκληρή πραγµατικότητα όπου πλέον τον πρώτο λόγο τον έχουν οι «θεσµοί», ο SSM και οι ιδιώτες επενδυτές.  Την ίδια στιγµή αυτό που προσπαθεί να διαπραγµατευτεί η κυβέρνηση µε τους «θεσµούς», εν όψει της δεύτερης αξιολόγησης, είναι να επιτευχθεί µέσω των εξωδικαστικών συµβιβασµών µεταξύ ιδιωτών και τραπεζών αλλά και του νέου Πτωχευτικού Κώδικα το πάγωµα δανείων των επιχειρήσεων µε ευνοϊκές αναδιαρθρώσεις και κούρεµα µέρους του χρέους τους, και παράλληλα να διαµορφωθεί ένα πλαίσιο που θα αποτρέψει πλειστηριασµούς και εξώσεις για την πρώτη κατοικία. Οι ορέξεις 44

δανειστών και fund, όµως, είναι διαφορετικές.

Η σύγκρουση για τις διοικήσεις Πειραιώς και Εθνικής Στην παρούσα χρονική περίοδο η σύγκρουση για τις διοικήσεις των τραπεζών επικεντρώθηκε κυρίως σε Εθνική και Πειραιώς, µε το κράτος, τους δανειστές, αλλά και τους ξένους επενδυτές να διεκδικούν να ορίσουν δικούς τους ανθρώπους. Οι αιτίες πολλές. Πρόκειται για τις δύο µεγαλύτερες τράπεζες της χώρας. Ο όµιλος της Πειραιώς είναι ένας ιδιαίτερα ισχυρός όµιλος, στον οποίο µάλιστα είναι υποθηκευµένο το µεγαλύτερο µέρος της αγροτικής γης της χώρας, ενώ ελέγχει και µεγάλο µέρος κόκκινων επιχειρηµατικών δανείων. Από την άλλη πλευρά, στην Εθνική είναι συγκεντρωµένο µεγάλο µέρος ιδιωτικών και κρατικών καταθέσεων, δάνεια µεγάλων επιχειρηµατικών µονάδων, ενώ η είναι η τράπεζα που παραδοσιακά βρισκόταν και υπό τον έλεγχο του κράτους, παρότι τυπικά Ο Τζον Πώλσον, επικεφαλής του fund Paulson & Co, που αναδεικνύεται σε σημαντικό παίκτη στο ελληνικό τραπεζικό σύστημα

ήταν πάντα ιδιωτική τράπεζα. Το ποιος λοιπόν θα πάρει το πάνω χέρι στη διοίκησή τους είναι κοµβικής σηµασίας ζήτηµα. Στην περίπτωση της Πειραιώς, µετά και την παραίτηση Σάλλα το καλοκαίρι, η κυβέρνηση φαίνεται ότι έχει αποδεχτεί πλήρως την ήττα της και δίνει µάχες οπισθοφυλακής, µε την ελπίδα ότι οι ευρωπαίοι δανειστές θα θελήσουν να βάλουν εµπόδια στον αµερικανό επενδυτή Τζον Πώλσον, ο οποίος, µε ποσοστό 9,3%, είναι ο µεγαλύτερος ιδιώτης µέτοχος της τράπεζας και θέλει να ελέγξει τη διοίκηση. Οι υποψήφιοι για τη θέση του διευθύνοντος συµβούλου –στρατηγικής σηµασίας για την πολιτική που θα ακολουθήσει η τράπεζα– στην Πειραιώς ήταν δύο. Ο πρώτος ήταν ο Άνθιµος Θωµόπουλος, πρώην διευθύνων σύµβουλος της τράπεζας, που είχε αποµακρυνθεί µετά την ανακεφαλαιοποίησή της και υποστηρίζεται από τον Πώλσον. Ο αµερικανός επενδυτής «πόνταρε» στον Θωµόπουλο γιατί θεωρεί ότι θα υλοποιήσει το σχέδιο


για αντικατάσταση µεγάλου µέρους των στελεχών της Πειραιώς από ξένα µεγαλοστελέχη. Ο δεύτερος υποψήφιος και αντίπαλο δέος του Θωµόπουλου ήταν ο κύπριος Χρήστος Παπαδόπουλος, που επί Σάλλα ήταν η πρώτη επιλογή της Πειραιώς για τη θέση, αλλά είχε απορριφθεί µετά από εξόφθαλµη παρέµβαση του SSM. Κύκλοι της τραπεζικής αγοράς σηµειώνουν ότι η αρχική απόρριψη Παπαδόπουλου από τον SSM ήταν αυτή που ξεχείλισε το ποτήρι για τον Σάλλα και οδήγησε στη φυγή του. Αρχικά είχε θεωρηθεί ότι µε τον πρώην πρόεδρο της Πειραιώς να κινείται στα «ήρεµα νερά» της Συνεταιριστικής Παγκρήτιας Τράπεζας, δεν θα αποκλειόταν οι δανειστές να στηρίξουν µέσω του SSM τον Παπαδόπουλο, ο οποίος είχε και την πλειοψηφία ανάµεσα στο σηµερινό ΔΣ της Πειραιώς. Δεν είναι τυχαίο ότι µετά την αποµάκρυνση του Σάλλα, αρχικά ο SSM αναθεώρησε τις απόψεις του για τον Παπαδόπουλο, προσφέροντάς του µάλιστα και µια επιστολή, στην οποία αναφέρεται ότι τον θεωρεί «ικανό» για τη θέση. «Στόχος των δανειστών ήταν να φύγει ο Σάλλας από τη µέση, από τη στιγµή που αυτός επετεύχθη, το νερό θα µπει στο αυλάκι» ανέφερε τραπεζικός παράγοντας σε συνοµιλία που είχαµε µαζί του. Στόχος του SSM είναι να στελεχώσει την Πειραιώς µε αλλοδαπούς τεχνοκράτες, κάτι το οποίο ο Σάλλας επιδίωξε να αποτρέψει, προφανώς διότι διαισθάνθηκε ότι θα χάσει κάθε έννοια ελέγχου. Στις 14 Δεκεμβρίου και ενώ συνεδρίαζε το ΔΣ της Πειραιώς με πιθανότερο αποτέλεσμα να εκλεγεί ο Χρ. Παπαδόπουλος, έφτασε e-mail του SSΜ με το οποίο ζητούσε τη διακοπή της συνεδρίασης του διοικητικού συμβουλίου της Πειραιώς και την «επ΄ αόριστον αναβολή της διαδικασίας επιλογής διευθύνοντος συμβούλου», με το σκεπτικό ότι έπρεπε να προηγηθεί ο έλεγχος των δύο υποψηφίων, του Ανθ. Θωμόπουλου και του Χρ. Παπαδόπουλου. Μετά την εξέλιξη αυτή ο Θωμόπουλος απέσυρε την υποψηφιότητά του. Της πραξικοπηματικής παρέμβασης του SSM, που προκάλεσε και εκφράσεις δυσφορίας της ελληνικής κυβέρνησης, είχαν προηγηθεί παρασκηνιακές πιέσεις του Πώλσον προς τον SSM να ελεγχθεί ξανά ο Χρ. Παπαδόπουλος. Αυτή η εξέλιξη άνοιξε δρόμο και για την αναζήτηση και πιθανής «τρίτης λύσης». Φάνηκε, επίσης, ότι η στο νέο τοπίο μικρό πραγματικό περιθώριο παρέμβασης έχει η ελληνική κυβέρνηση, εφόσον όλη η πραγματική διαπραγμάτευση γίνεται ανάμεσα στον SSM και τους εκπροσώπους των ξένων funds. Βέβαια, το µέλλον της Πειραιώς είναι κοµβικό για την κυβέρνηση Τσίπρα, αφού η συγκεκριµένη τράπεζα διαθέτει στα χαρτοφυλάκιά της το 35% των χρηµατοδοτήσεων στις µεγάλες επιχειρήσεις και το 40% των µικροµεσαίων. Για τον ΣΥΡΙΖΑ, η Πειραιώς θα µπορούσε να αποτελέσει ένα «χρηµατοδοτικό εργαλείο» κυρίως µε τη ρύθµιση δανείων επιχειρήσεων,

στηρίζοντας ουσιαστικά το αφήγηµα της κυβέρνησης για οργανωµένο σχέδιο ανάκαµψης της ελληνικής οικονοµίας. Ωστόσο, η κυβέρνηση φαίνεται ότι έχει καταστεί έρµαιο των δανειστών και των αδηφάγων ορέξεων των fund σε τέτοιο βαθµό, που αρχικά δεν κατάφερε να στηρίξει τον Σάλλα που τον θεωρούσε «δικό της» και τώρα δεν µπορεί να τοποθετήσει µια διοίκηση που θα αντισταθεί έστω και στο ελάχιστο στους σχεδιασµούς Πώλσον. Στην Εθνική το τοπίο φαίνεται να ξεκαθαρίζει, µε την κυβέρνηση Τσίπρα, τον κ. Δραγασάκη και το οικονοµικό επιτελείο να συµβιβάζονται µε την ιδέα ότι χάνουν οριστικά το παιχνίδι του ελέγχου της διοίκησής της και κατ’ επέκταση την όποια δυνατότητα παρέµβασης τους είχε αποµείνει στο τραπεζικό σύστηµα. Μέσω του ΤΧΣ (ελέγχει το 40,4% της Εθνικής), η κυβέρνηση επιχείρησε να επιβάλλει την υποψηφιότητα του Δηµήτρη Τσιτσιράγκου για τη θέση του προέδρου, την ίδια ώρα που το διοικητικό συµβούλιο της Εθνικής, αλλά σύµφωνα µε πληροφορίες και ο SSM εµµέσως στήριζαν την υποψηφιότητα του Τάκη Θωµόπουλου. Ο Δ. Τσιτσιράγκος υπήρξε στέλεχος του  International Finance Corporation (IFC), οργανισµού που ανήκει στην Παγκόσµια Τράπεζα, ήταν επιλογή Δραγασάκη µε τη σύµφωνη γνώµη και του Τσίπρα και είχε και τη στήριξη της τέως προέδρου της Εθνικής, Λούκας Κατσέλη, η οποία, σύµφωνα µε πληροφορίες, θα επιδιώξει µετά την αποχώρησή της να µεταβεί στην Παγκόσµια Τράπεζα. Παρ’ όλα αυτά, κυβέρνηση και Κατσέλη έχασαν τη µάχη στη διάρκεια της ψηφοφορίας, καθώς ο Τσιτσιράγκος έλαβε µόλις δύο ψήφους από τα 13 µέλη του ΔΣ... Η πρόταση που τέθηκε µέσω του ΤΧΣ φαίνεται ότι απορρίφθηκε από τα µέλη του ΔΣ της Εθνικής, µε τον διευθύνοντα σύµβουλο της τράπεζας Λεωνίδα Φραγκιαδάκη να κινεί τα νήµατα. Ο Λ. Φραγκιαδάκης, παρότι υπήρξε επιλογή της κυβέρνησης(!), δεν φαίνεται διατεθειµένος να της κάνει... χατίρια. Όπως σηµειώνουν στελέχη της Εθνικής, έχει την απόλυτη στήριξη του SSM –την οποία δεν θέλει να απωλέσει για κανέναν λόγο– εξαιτίας της υλοποίησης του σχεδίου αναδιάρθρωσης που προωθεί, το οποίο µεταξύ άλλων προβλέπει εθελούσια έξοδο για το προσωπικό, αλλά και επιθετική πολιτική στη διαχείριση των κόκκινων δανείων.  Η στάση του Λ. Φραγκιαδάκη εξόργισε την κυβέρνηση και κυρίως τον Γ. Δραγασάκη, ο οποίος όµως, παρότι σύµφωνα µε πληροφορίες ζήτησε ακόµα και την παραίτηση του πρώτου και απείλησε µε ξήλωµα του ΔΣ, δεν κατάφερε να επιβάλλει τις θέσεις του. Σύµφωνα µε τις ίδιες πηγές, κατά τη διάρκεια συνάντησης που είχαν στις αρχές Νοεµβρίου οι δυο τους, ο αντιπρόεδρος της κυβέρνησης είπε στον κ. Φραγκιαδάκη ότι «σε περίπτωση που το 40% της Εθνικής ανήκε σε ιδιώτη µέτοχο και όχι στο ΤΧΣ, το ΔΣ της τράπεζας, µετά τις ενέργειές του, είναι αµφίβολο αν θα παρέµενε στη θέση του». Πάντως στη θέση τους παρέµειναν τόσο ο Φραγκιαδάκης όσο και τα υπόλοιπα µέλη του ΔΣ. Και όχι µόνο αυτό, αλλά φαίνεται πως τελικά θα επιβάλλουν την απόφασή τους να ορισθεί πρόεδρος ο τραπεζίτης Τάκης Θωµόπουλος, ο οποίος υπερψηφίστηκε και από το ΔΣ της Εθνικής.

ΚΡΑΤΟΣ, ΔΑΝΕΙΣΤΕΣ, ΞΕΝΟΙ ΕΠΕΝΔΥΤΕΣ ΠΡΟΣΠΑΘΟΥΝ ΝΑ ΕΠΙΒΑΛΛΟΥΝ ΤΟΥΣ ΔΙΚΟΥΣ ΤΟΥΣ ΑΝΘΡΩΠΟΥΣ

45


/ Τεύχος 04

ΤΟ ΤΡΑΠΕΖΙΚΌ ΣΎΣΤΗΜΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΆΔΑ Ενδεικτική της αποδοχής της κατάστασης από την κυβέρνηση είναι η κοινή ανακοίνωση που εξέδωσαν ΤΧΣ και Εθνική, όπου αναφέρεται ότι η τράπεζα δεσµεύεται να προχωρήσει µέχρι τον Γενάρη του 2017 στην εκλογή νέου πρόεδρου –χωρίς φυσικά να τίθεται ζήτηµα ονόµατος– καθώς και ότι «ο πρόεδρος και ο διευθύνων σύµβουλος της Τράπεζας θα συνεχίσουν τη στενή συνεργασία µε το Γενικό Συµβούλιο του ΤΧΣ, µε στόχο την επιτυχή ολοκλήρωση του σχεδίου Αναδιάρθρωσης της Τράπεζας».  

Τα fund εισβάλλουν στις συστηµικές τράπεζες

Την ίδια στιγµή που η κυβέρνηση επιδιώκει να κρατήσει κάποια πατήµατα σε Εθνική και Πειραιώς, έχει αποδεχτεί πλήρως τη µετατροπή της Eurobank σε τράπεζα των επενδυτικών fund. Ο όµιλος της Fairfax ελέγχει µέσα από 17 εταιρείες το 16,88% του µετοχικού κεφαλαίου της Eurobank µετά την τελευταία αύξηση µετοχικού κεφαλαίου της τράπεζας. Επίσης, ο µεγαλοεπενδυτής Γουίλµπουρ Ρος διατήρησε το ποσοστό του (κάτω από 5%), ενώ οι τέσσερις µεγαλύτεροι ιδιώτες µέτοχοι κατέχουν περίπου το 35% της τράπεζας µετά την αύξηση µετοχικού κεφαλαίου. Επιπροσθέτως, µπήκαν σηµαντικοί θεσµικοί επενδυτές, όπως η Highfields και η Brookfield, τα αµοιβαία κεφάλαια της PIMCO και της Capital, καθώς και το private equity York Capital. Το ποσοστό των µετοχών που κατέχει το ΤΧΣ είναι πλέον µόλις 2,38%. Το ΤΧΣ έχει στην Alpha Bank ένα ποσοστό λίγο πάνω από το 10%, ενώ την ίδια στιγµή έχει µπει µε 5% το επενδυτικό fund BlackRock. Ισχυρή είναι και εδώ η παρουσία του Πώλσον, καθώς έχει ποσοστό 7,32%, ενώ παρουσία έχουν και άλλα µικρότερα αµερικανικά κεφάλαια. Η Alpha δεν αντιµετωπίζει ανάλογη πίεση για το θέµα των διοικητικών της. Άλλωστε, η σύνθεση του επιτελείου της είναι εχθρική απέναντι στην κυβέρνηση του ΣΥΡΙΖΑ και φιλική προς τη ΝΔ και τον Κ. Μητσοτάκη. Όλο το ανώτερο µάνατζµέντ της, πλην ελάχιστων εξαιρέσεων, είναι νεοφιλελεύθερο ή και φιλονεοδηµοκρατικό και έχει επιδιώξει από την πρώτη στιγµή να ακολουθήσει επιθετική πολιτική στο ζήτηµα των κόκκινων δανείων. Η Eurobank και η Alpha Bank ήταν οι πρώτες που ήδη από το καλοκαίρι συµφώνησαν να µεταβιβάσουν προβληµατικά δάνεια µεγάλων επιχειρήσεων συνολικού ύψους 1,2 δισ. ευρώ (600 εκ. ευρώ έκαστη) στην πλατφόρµα διαχείρισης µη εξυπηρετούµενων δανείων που ετοιµάζει το αµερικανικό επενδυτικό fund KKR, προκειµένου να είναι έτοιµο να ξεκινήσει όταν θα αναλάβουν οι εταιρείες διαχείρισης των µη εξυπηρετούµενων δανείων. Η δεσµευτική συµφωνία αποτυπώνει και τις προθέσεις των δύο τραπεζών, αλλά κυρίως των κεφαλαίων που έχουν διείσδυση σε αυτές.  Επίσης, ανάµεσα στα σχήµατα που έχουν υποβάλει φάκελο για άδεια διαχείρισης κόκκινων δανείων είναι και αυτό της Aktua Hellas – σε συνεργασία µε την Alpha Bank. Μάλιστα, όπως αναφέρουν στελέχη της Alpha, η τράπεζα έχει ολοκληρώσει την επιλογή των προβληµατικών δανείων (στεγαστικών, καταναλωτικών και µικρών επιχειρηµατικών) που θα περάσουν στην πλατφόρµα διαχείρισης της Aktua Hellas. Να σηµειωθεί ότι στο µετοχικό της κεφάλαιο συµµετέχει µε 55% η Alpha Bank και µε 45% η ισπανική Aktua.  

Τα κόκκινα δάνεια και η αναδιάρθρωση της ελληνικής οικονοµίας

Οι διοικήσεις των νέων τραπεζών αλλά και οι επενδυτές που έχουν µπει µέσα στα τραπεζικά ιδρύµατα θα κληθούν το επόµενο διάστηµα να δια46

χειριστούν την αναδιάρθρωση των κόκκινων δανείων. Σύµφωνα µε πρόσφατα στοιχεία της Τράπεζας της Ελλάδος, το συνολικό ύψος των κόκκινων δανείων, των «µη εξυπηρετούµενων ανοιγµάτων», ανέρχεται στο ποσό των 106,9 δισ. ευρώ (στοιχεία Ιούνιος 2016) και 50,5% του συνόλου τους. Για να αναλογιστεί κανείς τα µεγέθη, αξίζει να αναφέρουµε ότι το 2009 τα µη εξυπηρετούµενα δάνεια στην Ελλάδα ανέρχονταν στα 14,5 δισ. ευρώ, στο 5,5% επί του συνόλου αυτών και ήταν από τα χαµηλότερα στην Ευρώπη. Σήµερα, ύστερα από επτά µνηµονικά χρόνια, το ποσοστό των κόκκινων δανείων ξεπερνά το 50% του συνόλου τους! Σε βασικούς κλάδους της οικονοµικής δραστηριότητας, όπως οι κατασκευές και η βιοµηχανία, το ποσοστό των µη εξυπηρετούµενων δανείων υπερβαίνει το 50%. Στον τοµέα των µικροµεσαίων επιχειρήσεων το ποσοστό φτάνει στο 67%, στα στεγαστικά το 42% και στα καταναλωτικά το 64%. Βάσει του σχεδίου της Τράπεζας της Ελλάδος, που φέρει την υπογραφή Στουρνάρα και έχει την έγκριση συστηµικών τραπεζών αλλά και του SSM, προβλέπεται σηµαντική µείωση κατά 40,2 δισ. ευρώ –ή κατά 38%– στα µη εξυπηρετούµενα δάνεια των τραπεζών ως το τέλος του 2019. Σύµφωνα µε τις εκτιµήσεις των ίδιων των τραπεζών, το µεγαλύτερο ποσοστό της µείωσης θα επιτευχθεί τη διετία 2018-2019. Στο σχέδιο της ΤτΕ περιλαµβάνονται σειρά προτάσεων για το πώς θα µπορούσαν να επιτευχθούν οι στόχοι. Συστήνονται προς τις τράπεζες µακροχρόνιες ρυθµίσεις δανείων, ρευστοποιήσεις εξασφαλίσεων µέσω πλειστηριασµών και µεταβιβάσεις των δανείων σε εταιρείες διαχείρισης καθυστερούµενων οφειλών. Τι χρωστάνε, όµως, νοικοκυριά και επιχειρήσεις; Στα στεγαστικά δάνεια τα καθυστερούµενα ήταν στο τέλος Σεπτεµβρίου 27,6 δισ. ευρώ (το 42% του σχετικού χαρτοφυλακίου) και θα πρέπει να µειωθούν στα 19,7 δισ. ευρώ (στο 32%) στο τέλος του 2019. Αντίστοιχα, τα κόκκινα στεγαστικά, από τα 20,9 δισ. ευρώ του Σεπτεµβρίου, φέτος θα πρέπει να µειωθούν σε 12,9 δισ. ευρώ. Στα καταναλωτικά δάνεια, τα µη εξυπηρετούµενα αντιστοιχούν στο 64% και είναι ύψους 15,2 δισ. ευρώ, ποσό που θα πρέπει να υποχωρήσει στα 6,5 δισ. ευρώ στο τέλος του 2019. Αντίστοιχα, τα κόκκινα καταναλωτικά, από τα 12,2 δισ. ευρώ (52% του χαρτοφυλακίου) που ήταν φέτος τον Σεπτέµβριο, θα πρέπει να µειωθούν στα 4,6 δισ. ευρώ ή στο 25%. Στα επιχειρηµατικά δάνεια, τα µη εξυπηρετούµενα θα πρέπει να µειωθούν στα 40,5 δισ. ευρώ στο τέλος του 2019, δηλαδή στο 35% του χαρτοφυλακίου, από τα 64,3 δισ. ευρώ (53% του χαρτοφυλακίου) που ήταν φέτος τον Σεπτέµβριο. Αντίστοιχα τα κόκκινα επιχειρηµατικά θα πρέπει να περιοριστούν στο 19% του χαρτοφυλακίου ή στα 22,7 δισ. ευρώ, από 45 δισ. ευρώ (37%) που ήταν τον Σεπτέµβριο. Σύµφωνα µε τους σχεδιασµούς των τραπεζών, η µείωση των κόκκινων δανείων θα προέλθει κατά 35% από διαγραφές –κυρίως– καταναλωτικών δανείων, κατά 35% από αναδιάρθρωση που θα αφορά τα στεγαστικά και τα επιχειρηµατικά, κατά 20% µέσω των δανείων που θα πουληθούν σε fund (αφορά επιχειρηµατικά και δευτερευόντως στεγαστικά) και κατά 10% µέσω καταγγελιών που θα γίνουν απευθείας από τις τράπεζες, βγάζοντας στο σφυρί περιουσίες. Το κούρεµα των καταναλωτικών δανείων αποδεικνύεται κερδοφόρο για τις τράπεζες καθώς, σύµφωνα µε πληροφορίες, πρόκειται κυρίως για δάνεια που µεγάλο τµήµα τους είχε αποπληρωθεί, αφού πολλά από αυτά


είχαν δοθεί πριν από το 2011 και σε κάποιες περιπτώσεις αποτελούν συγχώνευση πολλών οφειλών. Για γίνει το κούρεµα, η τράπεζα είτε θα ζητά εγγυήσεις σε ακίνητα, είτε σύντοµη αποπληρωµή του υπολοίπου, είτε, τέλος, απευθείας πληρωµή του υπολοίπου. Σε πρόσφατη κατάθεση που έδωσε στην Εξεταστική της Βουλής για τα δάνεια των κοµµάτων, ο κ. Στουρνάρας αναφέρθηκε και στον όρο των «εξωλογιστικών τόκων» που διατηρούν οι τράπεζες. Σύµφωνα µε ανθρώπους της αγοράς, αυτό δεν είναι τίποτε άλλο από τα µαύρα ταµεία των τραπεζών. Για να γίνουµε κατανοητοί: αν δεν αποπληρωθεί δόση ή µέρος αυτής σε ένα δάνειο πέραν των 90 ηµερών θεωρείται αυτόµατα ληξιπρόθεσµο. Αυτή η εξέλιξη για την τράπεζα σηµαίνει ζηµιά και εγγράφεται στον ισολογισµό

έχουν κάνει στα βιβλία τους είναι 50.000 ευρώ, τότε εάν το πουλήσουν 51.00 ευρώ, έχουν κέρδος. Ο πρόσφατος νόµος για τη νοµιµοποίηση λειτουργίας των εταιρειών «αγοράς και διαχείρισης απαιτήσεων», τα distress funds (τα «µεγαλοκοράκια»), ουσιαστικά επιτρέπει ένα παράλληλο σκιώδες τραπεζικό σύστηµα. Η τράπεζα θα πουλά στο fund το δάνειο σε ένα χαµηλό ποσοστό της τάξης του 10% µε 15% της αξίας του. Το fund, που είτε θα ανήκει σε επιχειρηµατία-µέτοχο της τράπεζας, είτε θα διατηρεί το ίδιο µετοχές της τράπεζας, θα κυνηγά τον δανειολήπτη για να πάρει ό,τι περισσότερο µπορεί από καταθέσεις µέχρι σπίτια και οικόπεδα. Έτσι, σε κάποιες περιπτώσεις θα υπάρχει διπλό κέρδος για τραπε��ίτες και fund, αφού ως µέτοχοι θα εισπράττουν από δυο µεριές. Η πρόεδρος του Εποπτικού Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας και επικεφαλής του SSM Ντανιέλ Νουί με τον διοικητή της Τράπεζας της Ελλάδος Γιάννη Στουρνάρα

της ως πρόβλεψη, µειώνοντας την κερδοφορία της. Εάν, όµως, κάποιος βρει µετά από ένα χρονικό διάστηµα τα χρήµατα και αποπληρώσει το σύνολο ή µέρος αυτού του κεφαλαίου, αυτό δεν εγγράφεται στον ισολογισµό και σηµαίνει ότι είναι µαύρο χρήµα για τις τράπεζες. Είπατε τίποτα; Στην αναδιάρθρωση των στεγαστικών και των επιχειρηµατικών δανείων το παιχνίδι θα χοντρύνει κι άλλο... Θα υπάρξει µεγάλη επιµήκυνση της περιόδου αποπληρωµής. Για τα στεγαστικά αυτό σηµαίνει ότι το σπίτι θα αποπληρώνεται για µια ζωή, χωρίς ποτέ να ανήκει οριστικά στον ιδιοκτήτη του. Στα δε επιχειρηµατικά, ο επιχειρηµατίας θα βάλει συνέταιρο την τράπεζα στα όποια κέρδη του, µέρος των οποίων µετά από συµφωνία θα περνάει απευθείας στο τραπεζικό ίδρυµα, ενώ σε κάποιες περιπτώσεις µεγάλων επιχειρήσεων θα υπάρχει και πώληση µέρους της ακίνητης περιουσίας τους. Το µεγάλο παιχνίδι θα γίνει όµως µε την πώληση των δανείων σε fund. Οι τράπεζες θα πουλήσουν τα κόκκινα δάνεια, αλλά επιλεκτικά. Πότε συµφέρει µία τράπεζα να το κάνει αυτό; Όταν το τίµηµα που θα πάρει θα είναι υψηλότερο από την αξία που έχει γράψει στα βιβλία της, καθώς οι τράπεζες κάθε χρόνο εκτιµούν πόση ζηµιά θα έχουν στα δάνειά τους. Εάν, για παράδειγµα, για ένα κόκκινο δάνειο 100.000 ευρώ η πρόβλεψη που

Προκλητική ασυλία για τους τραπεζίτες

Το σχέδιο της ΤτΕ για τα κόκκινα δάνεια δεν είναι στρωµένο µε ροδοπέταλα ούτε για τον λαό ούτε για τις επιχειρήσεις. Ούτε το διέπουν κανόνες νοµιµότητας και δικαίου. Κι αν δεν πιστεύετε εµάς, πιστέψτε τον Γ. Στουρνάρα. Στην έκθεση της ΤτΕ για τα κόκκινα δάνεια σηµειώνεται ότι βρίσκονται ήδη σε εξέλιξη µια σειρά από πρωτοβουλίες, µε στόχο να αρθούν τα εµπόδια για την επίλυση του προβλήµατος των µη εξυπηρετούµενων ανοιγµάτων και να ενισχυθούν οι τράπεζες στην προσπάθειά τους για τη διαχείριση των προβληµατικών στοιχείων του ενεργητικού τους, δηλαδή να έχουν τα τραπεζικά στελέχη που «τρέχουν» τις αναδιαρθρώσεις κόκκινων δανείων νοµική κάλυψη· να µην κινδυνεύουν να κριθούν παράνοµες οι πράξεις τους. Με ειδική ρύθµιση που προωθεί η κυβέρνηση θα απαλλάσσονται από ποινικές και αστικές ευθύνες τα τραπεζικά στελέχη και οι δηµόσιοι λειτουργοί που συµµετέχουν σε αναδιαρθρώσεις, ρυθµίσεις και πωλήσεις δανείων. Αυτό θα προβλέπει ειδική διάταξη, η οποία θα αποσκοπεί στη διευκόλυνση των ρυθµίσεων µέσω και διαγραφών δανείων, αλλά και των αναδιαρθρώσεων µέσω και των πωλήσεων χαρτοφυλακίων. Κοινώς, δεν θα µπορεί να ασκηθεί δίωξη, είτε αυτεπαγγέλτως είτε έπειτα από µηνυτήρια αναφορά για ποινικά αδικήµατα ή αντίστοιχα αγωγή για αποζηµίωση λόγω ζηµίας που υπέστησαν το Δηµόσιο, οι µέτοχοι ή οι πιστωτές από αποφάσεις που ελήφθησαν στο πλαίσιο ρύθµισης χρεών, υπό την προϋπόθεση ότι θα τηρούνται οι νόµοι, δηλαδή οι σκανδαλώδεις προβλέψεις υπέρ των τραπεζών. Μήπως όλα αυτά δείχνουν και έναν φόβο ότι µπορεί να ξεσηκωθεί η κοινωνία και να διεκδικήσει τα δικαιώµατά της απέναντι σε ένα τραπεζικό και πολιτικό σύστηµα, ντόπιο και ξένο, που προετοιµάζει µερικές από τις πιο βίαιες αλλαγές που γνώρισε ποτέ η ελληνική οικονοµία; 47


/ Τεύχος 04

ΤΟ ΤΡΑΠΕΖΙΚΌ ΣΎΣΤΗΜΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΆΔΑ

του ΣΠΎΡΟΥ ΔΕΡΒΕΝΙΩΤΗ



REPORT #4