Issuu on Google+


Table of Contents 1

Selfless Service

1

Pangalan

2

Kasinatian: Q&A Portion

4

Kasinatian: Larawan

OPINYON 6

7

Karapatang Pantao No Place Like Home Rebulto Milita-

Literary Pieces

About the Cover: Sinati is the visayan word of experience which means as a general concept comprises knowledge of or skill of some thing or some event gained through involvement in or exposure to that thing or event. The cover photo with four practicumers who made their way to their destination walked a row of eleven mountains covering 27 km. to reach the community, after the no-phone days and gaslamp-lit nights, the practicumers got to say that there's more to life. It's hard to just leave the unheard lives up there.

S I N A T I


S I N A T I 

 

 



                       



    

    

    

 

                                   

Jonathan- ang pangalang narinig namin sa unang gabi ng aming pamamalagi sa munting bahay sa bundok na iyon. Isang pangalang gumising sa mga katanungang nasa aming isipan; mga tanong para sa maiging pagkilala at mga tanong tungkol sa kuwento sa likod ng pangalang iyon. Sa aming ikalawang araw, ay nabigyan kami ng pagkakataon na makausap ang bida. Sa isang maliit na bahay ay naupo kami sa sirasirang silya at nagsimulang magtanungan; nagsimulang magkuwentuhan… na tiyak na bubukas sa pinto ng mga kasagutan na aming hinahanap. Hindi namin kilala si Jonathan, ngunit nais namin siyang marinig na ibahagi ang kanyang sariling kuwento. At doon na nga naganap ang aming inaasam. Siya si Jonathan,18 taong gulang, mula sa bayan ng Kinougtan, Misamis Occidental. Isang binatang sinubok ng buhay; sumugal sa buhay; nakakitil ng buhay; at sa huli ay hinanap ang magandang buhay patungo sa landas ng totoong kasiyahan. Kami ay napanganga sa kuwentong narinig. Hindi namin lubos maisip na sa kanyang murang edad ay naranasan na niya ang lahat ng mga bagay na iyon. Nagpatuloy ang tanungan, at unti-unti na rin naming nabuo ang kuwento ng buhay ng taong nasa aming harapan. Di lubos maisip na kaya niyang lumayo sa nakasanayan at ngayo’y nasa bundok at iniaalay ans sarili sa komunidad bilang isang respetadong guro sa munting eskuwelahan.

1


2

 Gil: A friend, upon knowing that I was looking for an institution to accommodate for our Psych practicum in Industrial/ Organizational area, recommended RMP. The very next day, we heard that some of our batchmates' application for practicum were rejected by the companies which they have applied. Naisip ko, ito na, wag na tayong maghanap ng iba. For convenience talaga, factor yun. May mga stories din kasi na sa ibang mga companies/offices, pinapatimpla ng kape o kaya tiga-operate ng xerox machine lang ang mga interns. Very technical daw. Sure naman ako, di ako papatimplahin ng kape sa pagpapracticuman namin. [laughs]

Jel:

Gilmarie invited us to have our Industrial Psychology practicum together in Bukidnon, under the RMP Literacy Numeracy Program. I was interested at once for it would be my first time to set foot in Bukidnon and finally I'd be able to see the place which I just used to hear.

Mark: Why not? Lhen: „twas all thanks to “kapatid” (Gil). I‟ve not yet heard about RMP before, and it did sound interesting. I bet Gil is a good endorser. =) Plus, it‟d be my first time to set foot in Bukidnon (since napadpad lang naman ako rito sa Mindanao), as well as to meet Lumad people in real person.

  Eye-opener. Andun kami sa Quezon, Bukidnon para sa aming practicum. May initial na task na gagawa kami ng assessment tool para sa mga volunteers ng RMP doon. Ang pagpunta namin sa work area ng mga volunteers ang makakapagcontextualize as to what should the assessment tool contain. Nakapagcontextualize nga talaga, plus more.

Unimaginable. - Fulfilling PRICELESS! Kulang actually ang isang word lang, lahat na ata kasi

S I N A T I

  The actual-life experiences and stories of hardship in the community. Everytime I look back, the picture of Lumad people nga nagbuak sa mga prutas sa kape, gibulad and all. It's life-changing. I was with my three closest friends/ batchmates in a unique, full of adventure but significant practicum along with two friendly and inspiring facilitators/ volunteers of RMP (Sir Zaldy and Sir Boboy). It was my first time to walk and climb mountains for utmost 9 hours and meet lumads in their actual homes. The long walk i think, and the people of course. The killing walks; the beautiful place; the wonderful people… everything! I‟ve had a lot of “first times” in our whole stay.

 Ang pusong-bato. [laughs]. Interactions with Sir Mark Etch ad Tito Sen never failed to make us laugh and laugh more. It's not that they're not serious people, their humor is just the best. ;) When the six of us played scrabble inside the parateachers' cottage.. Na slide ko sa daan, while eating fresh guavas. When I‟ve mistaken sugarcane with corn... and corn with rice… all in a row! Yay! Kakahiya! ;p And hmm… pwede dagdagan? Yung nagpadausdos na lang ako pababa ng bundok dahil sa sobrang pagod (at takot) habang ang kanang


S I N A T I



 Thinking that my batchmates were having their internships in companies (and likes), while we're in the middle of the jungle (haha :)) for the same reason, those send me shakes. What if topakin yung practicum coordinator namin, tapos irequire nya kami na magpracticum (ulit) sa mga companies talaga? When we climbed up the hills and stones were falling ,then I lost grasp of anything that could help me climb and I almost fell (Thanks to sir Zaldy and Sir Boboy). :) Yung gusto ko nang tumalon sa bangin, pagod na ako, anyway, bangin naman lahat ang dinaanan. hadlok siya, agianan pa to? Halas ra may makaagi ato. Climbing up and down those steep slippery slopes, with soaking clothes and mud-coated shoes. I was really scared to death, not to mention that „twas my first time ever. Akala ko talaga hindi na ko makakabalik pa nang buo. Big thanks esp. to Sir Mark Etch (Sir Zaldy) and Tito Sen! =)

 Pumunta naman talaga kami sa community para observation, interview atbp sa mga volunteers, pero that shouldn't be isolated from the total experience. The experience tells me na marami talaga akong magagawa. Nakakaawa ang kalagayan ng mga kapatid nating Lumad sa Bukidnon. Their lands were grabbed from them; kinukutya pa sila sa mainstream; ang mga serbisyo ng gobyerno ay hindi nakakarating sa kanila. Nakabiyak ng puso pero, natatanong ako sa sarili ko, ano bang magagawa ng luha ko? They don't need tears and awa. They need more than that. They need empowerment. There is MORE to life. There are lot of people who deserve my help. I should MAXIMIZE my resources and capacity to help. We must move on. There's no other option.. cause in the goal there's more and more that are waiting for you. There really is more to life! Andami actually‟ng lessons packed with that experience. But it could be summed up to that.

  Wala. Nung andun na kami, naisip ko talaga, pwede dito na lang kami? Ayaw ko nang bumalik sa university. Mas nafifeel ko na tao ako dito. Bahala na walang signal at walang kuryente, I'll endure them. Nakakainspire talaga kasi ang commitment ng mga volunteers, gusto kong sundan ang mga yapak nila. Right after we bathe at the waterfalls which we called "Gitaguan" till the time I almost fell. Nais kong maulit muli, wala actually The exhausting walks that nearly killed me. Pero part naman yun ng buong experience. It‟ll no longer be that same experience kung wala siya. So wala actually.

  Ang hirap naman ng tanong. Pero with the experience, mas nabibigyan ng larawan ang professional responsibilities to society na sinasabi sa Ethics class namin. Natatanong ko sarili ko, kung magiging psychologist talaga ako soon, para kanino ang profession na yan? I was really humbled by the experience. (Thanks sa RMP for the experience; sa volunteers and Lumads in the community for the lessons.) It motivated me to to strive hard to be effective and efficient in the field I have chosen and to enhance the knowledge and skills I've got in Psychology to help other people and be an asset of this nation. Ano yun? kidding... hahaha, i dunno...i will think that overtime.. overnight..pwede.. taas mana nga hisgutanan. It opened my eyes to life‟s reality. I felt like something within me was suddenly awakened. And for once I was again able to see the real essence of life. And the essence

3


6

KARAPATANG PANTAO Bago namin binagtas ang kabundukan ng Quezon, Bukidnon, kwento ng karahasana ang sumalubong sa amin. Napadaan kami sa mga nagkakampuhan Lumad sa harap ng Provincial Capitol sa Malaybalay, Bukidnon. Sabi ng Internship Coordinator naming, may Literacy Numeracy School na nahinto ang operasyon. May presensya ng mga militar sa kanilang komunidad kaya naglikasan ang mga tao sa komunidad patungo sa naunang kampuhan ng mga Lumad na tiga-San Fernando, Bukidnon. Kung kaya sa Kampuhan na lang din nagpatuloy ang operasyon ng nasabing Literacy Numeracy School. Sa kampuhan, nakilala naming si Sharon Liguyon ang byuda ni DAtu Jimmy Liguyon. Pinatay si Datu Jimmy ng NIPAR, isang paramilitary group, dahil sa pagtutol nito na pumasko ang dayuhang minahan sa kanilang lugar. Bago naman kami nagsiuwian pagkatapos ng practicum, kwento pa rin ng karahasan ang pinabaon sa amin. Nabalitaan namin na isang ina na nagdadalang-tao at ang dalawng anak niya ay minasaker sa Tampakan, South Cotabato ng mga element ng 27th IBPA. Si Juvy Capion ang tumatayong lider ng organisasyon ng mga Blaan na tumututol sa operasyon ng Xstrata CopperSagittarius Mines, Incorporated (SMI). Ang bawat tao’y may karapatan sa buhay, kalayaan at kapanatagan ng sarili. –Aritkulo 3ng Universal Declaration of Human Rights. Nakasaad din sa Section 1 ng Bill of Rights, No person shall be deprived of life, liberty, or property without due process of law, nor shall any person be denied the equal protection of the laws. Nag-gagandahan ang ating batas; makatao talaga kung babasahin. Ngunit kung ang konkterong kalagayan ang titingnan, iba ang nagaganap. Nababali ang ganitong mga batas, para mas unahin ang interes ng mga dayuhan na mandambong sa likas na yaman ng bayan. Nakakatakot isipin na mas inuuna pa ng gobyerno ang interes ng mga dayuhang kapitalista kaysa buhay ng mga katutubo. Ang militar mismo na dapat dumedepensa sa mamamayang Pilipino, sila ang kumikitil sa mga taong lumalaban‌ sa mga taong lehitimo ang ipinakikipaglaban.

S I N A T I

NO PLACE LIKE HOME "There's no place like home". It's a very familiar line for most people who have been using it to emphasize the significance of being at home. When one considers a place a home, rest assured that bears a huge part of his or her identity. Hence, being away from it signifies a great deal of loss. In this case, how huge a loss is displacement for the "lumads of Bukidnon" who are now at the Capitol grounds of Malaybalay City. Actually, they are fully aware of what is going on to the environment and to their very lives. Gone are the times when Lumads young and old were free to move without a bit of fear of any harm that anyone could inflict. Gone are the times when the sight of nature was overwhelmingly stunning being untouched and unspoiled. As a matter of fact, the mere thought of man ruining nature has been dreadful since time immemorial. Albeit it was unimaginable before, now it has become a peircing reality. From three tribes, more than a hundred individuals were displaced in the Capitol grounds. I call it a "coerced voluntary displacement". Why? Simply because they were left without choice but to leave their "yutang kabilin" also known as ancestral domain which primarily holds their future. Paradoxically, they were threatened in their own territories and were even allegedly harassed because of their stance against mining which deliberately destroys nature. For fear of further harassments and even fear of having their lives unjustly terminated, they fled. Displacement has greatly affected the Lumads. They may have lived a simple life in the mountains, away from the pleasures in the mainstreams or the cities, but one can not expect them to be comfortable living in the city where they're not used to live. Needless to say, it's not their home. Obviously, living away from home causes a lot of changes in their lives. Lumads' lives were disrupted. Their culture is generally affected considering that their ancestral domain is at stake. We are all aware that culture binds people from the same race or ethnicity together. Unfortunately, no matter how much they long to go back to their respective homes, they are inhibited by the harm at hand. Now, staying in the city might be inconvenient for them but it's a way to somehow protect themselves and to obtain justice. The question is, when will the Lumads feel again the pleasure of being at home and say, "There's no place like home"?


S I N A T I

REBULTO Hindi ko batid kung papaano ko ba dapat sabihin. O marahil kung saan mag-uumpisa. Kapag mababanggit kasi and salitang ‘edukasyon’, ang agad na pumapasok sa isipan ko’y ang mga batang nakikipagsapalaran sa gitna ng kalye, habang yaposyapos ang kani-kaniyang kahon ng samu’t saring paninda… sa halip na mga aklat at kuwaderno. Pinalad akong hindi mapabilang sa mga batang yaon. Kaya nama’y para sa akin noon, ang tanging kakambal ng salitang edukasyon ay tropeyo at medalya. Sa katunayan, tanging yaong ginto lamang ang itinuturing ko noong totoong medalya; kapag pilak o tanso na’y wala nang halaga. Sa bawat gintong medalyang natanggap ko, pataas din nang pataas ang antas ng aking kaalaman… pabuti nang pabuti ang angkin kong kaalaman; and kalidad ng aking edukasyon. Sa ganyan umikot ang buhay ko bilang bata. Ni hindi man lamang sumagi sa isipan ko na mayroon din palang mga murang kaluluwang ni hindi makaapak sa eskwela. Akala ko’y bawat hakbang ng lahat ng bata, doon talaga nakatakda. Hanggang sa isang araw ay tumambad sa harapan ko ang katotohanan. Ang katotohanang maraming murang isipan pala ang sa kalye nahuhubog at nagsisimulang bumuo ng mga pangarap imbes na sa loob ng silid-aralan. Katotohanang salungat sa ilang taon ko ring inakalang realidad. Marami pa pala akong hindi naririnig… nakikita… nararamdaman. Nagmistula pala akong rebulto lamang; rebultong walang kamalay-malay sa mga kaganapan. Kalakip ng pagkatuklas ko niyon ay ang pagkamangha. Nakamamanghang isipin na sa kabila ng kanilang kalagayan, masigasig pa rin silang nakikibaka sa bawat hagupit ng kapalaran… na patuloy silang hinuhubog; hinuhulma; pinatatatag. Oo nga’t hindi sila nabigyan ng pagkakataong makatanggap ng pormal na edukasyon. Subalit hindi matatawaran ang angkin nilang kaalaman. Kaalaman sa totoong buhay. Kaalaman na kailanma’y hindi maaagaw sa kanila ng kahit na sino man. Kaalaman na hindi napupulot sa apat na sulok ng silid-aralan. At iyan, mga giliw, ang tunay na karunungan.

MILITARISASYON Militarisasyon? Unsa kini? Mao akong unang pangutana bag-o nisulat akong bolpen sa akong gisulatag papel. Ubanan pud ko kani sa mga pangutana sama sa: kabalo ba ang mga katawhan sa isa ka komunidad nga sila militarized na? Ug kung wala, kinsa ang muprotekta ug muluwas kanila? Mapasalamaton ako na ako naka-eskwela ug ako nay nahibaw-an sa in -ani nga butang. Isa ka posibleng kasiguradohan na dili ako musugot na ako makasinati ug mahimong biktima sa militarisasyon. Sa akong pagtuon, ang militarisasyon, usa ka pagpnamastmas sa katungod sa mga katawhan sa usa ka kumonidad pinaagi sa pagpangasi sa pwersa sa military sa ilang katungod sa kaugalingong yuta. Ang mismong depinisyon, dili mao ang katubangan sa mga panghitabo sa kakaron nga panahon sa nagkalahi-lahing komunidad sa tibuok Pilipinas. Mao ang kamatuoran, na kini usa ka problema sa katihingbian nga gapangawkaw sa mga katungod sa mga katawhan. Tataw ug klaro kining naga-panghitabo pero wala gihapoy lihoj sa taas na gobyerno bahin niini. Sa akong kasinatian, nakapuyo pud ako sa isa ka komunidad na nay militarisasyon na padayong nahitabo. Nakita ko mismo ang kadautan sa maong problema. Klaro ang epekto sa mga amahan, kabayen-an ug kabataan sa katilingban, ilabi na sa sikolohikal na aspeto sa ilang tagsa-tagsa nga kinabuhi. Labaw na sa gagmay’ng kabataan na dili unta dapat masaksihan kini sa ilang pagdako, kay naa gyud kini kadaotan sa ilaha sa dihang muabot sila sa pagkahamtong. Nahadlok ako sa ilahang kahimtang kay kabalo ako dili kani ang sakto ug dili kini makatabang sa maayong pagtubo, ma moral man o sikolohikal. Mao kini ang akong mga napaghuna-hunaan sa akong pakig-abiabi kanila ug dili lang tomo-tomo ang tanang posibilidad. Kini tinuod ug mapadayunan. Sa akong paghinumdum, karon nisulod sa akong alimpatakan ang tinood nga depinisyon sa kung unsa jud ang militarisasyon gawas sa tinood nakong kasinatian. Natubag nako ang akong unang pangutana sa akong pagsulat niini. Kabalo ako, ug tana sa akong pagsulat ani makabalo pud ang uban ug mulihok sa kung unsa ang karon nila nabal-an. Dili lang tana kutob teorya ug kahibalo, kay mas importante gyud kung unsa pag-aplikar ang tanan na nasa atong alimpatakan. Tama na ang pagpasagad ug karon na ang panahon na kita na mismo ang mohimug tubag sa atong mga pangutana. Sa makausa pa mangutana ako, militarisasyon? Unsa kini? Ug untana ang katubagan dili na madugang ug bilin pang pangutana. Lihok ta, kay kabalo ta; kay makaya ta; ug kay panahon na.

7


8 ‌ from page 3 Pangalan Natutunan namin sa kanya na may pag-asa sa bawat nawasak na pangarap. Dito niya napagtanto and halaga ng kanyang buhay. Sa nagdaang taon, totoo nga na naging suwail siyang anak, naging barumbado siyang kaibigan at naging masama siyang ehemplo sa lahat ng kabataan sa sariling komunidad. Ngunit doon din niya nadama ang kahalagahan ng pagkatao niBabaunin namin sa ya sa aming pagbaba ang panahong istorya ng pagbabanabaliktad ang go sa patuloy na persepsyon ng lapakikibaka sa hamon ng buhay. hat ng tao sa kanyang paligid. Masaya naming pinakinggan na bumalik ang tiwala ng mga magulang niya sa kanya sa kadahilanang ngayon, siya ay naging isang magiting na anak, na naging magandang halimbawa sa mga kabataang tinuturuan. Sa wakas ay nakilala namin ang Jonathan at ang kuwento sa likod ng kanyang pangalan. Masaya kami sa aming mga natutunan sa limampung minuto naming pag-uusap. Nakita namin ang liwanag at pag-asa sa bawat pagsubok ng aming buhay. Babaunin namin sa aming pagbaba ang istorya ng pagbabago sa patuloy na pakikibaka sa hamon ng buhay. Aming dadalhin ang kinang na galling sa mga nag-alab na apoy ng kaliwanagan. At sana’y magbigay ito ng ilaw upang makitang maigi ang bawat titik ng mga natatanging pangalan na amin pang maririnig sa aming paglalakbay.

S I N A T I

Sa malayong kabundukan subukang magpunta Nang makita ang makakapagbukas ng mga mata. Maraming buhay na sa bukid ay nakaasa Mga katutubo na ngayon ay nagdurusa. Mga lupang matagal na tinuturing na yaman Sa kasamaang palad sila'y inaagawan. Yamang kanilang tinuturing sa araw-araw Tila unti-unti sa kanila'y inaagaw. Noon buhay payapa, mayaman sa kultura Kasabay sa likas yaman ay nag-aaruga. Maituturing sa likas yama'y nagbabantay Buhay sa gubat at sa bundok sila ay sanay. Subalit ngayon ay ang dami ng mga nabago Sa kanilang pamumuhay maraming disturbo. Hangad lang naman yaman ay mapangalagaan Pagkat pagsira nito'y di karatan ninuman. Kung aayon sa nais ng makapangyarihan Masisira bukid, tubig pati ibang yaman. Sa mga hinaing nawa ay gobyerno'y duminig Ngunit mga tao doo'y tila tikom ang bibig. Ngayo'y ramdam ng pananakit at pananakot Galing pa sa mga mayayamang nais sumakop Sa kanilang mga lupang noon ay napakayaman Ngayon ay sinisira ng mga taong gahaman. Ang mga katutubo nawa'y bigyan na ng pansin Gaya natin sila'y taong may karapatan din. Sa edukasyon ay tila hindi nakikita Hustisya sa kanila ba'y ipagkakait pa?


S I N A T I

From A Wanderer‟s Heart Einehl

_____________________

             

It‟s silent The air‟s still The night‟s so cold and dark I thought gettin‟ here in the highlands would let me reach the sky... Funny it is, but all I want now is to grab those tiny twinkling stars Pick them out from above as plenty as I can Gently lay them each in a glass jar Put the nicest ribbon I‟d find And give them as presents to aching young souls around;

It does cut my heart out seeing how they are For who am I but a mere young wanderer with yet barely a dime If this present of mine can‟t put their music into rhyme Nor even draw an arch of joy upon their lips ayoung Then I just hope that to their chillin‟ hearts, it‟ll at least give warmth. It‟s silent. The air‟s still. The night‟s so cold and dark. And here I am, a wanderer, Praying for them from afar.

        

The original name of the municipality per Executive Order No. 199 dated November 18, 1965 was Upper Pulangui, in which the appointed mayor was the late Mayor Crispin C. Bernadas. On June 18, 1966, Republic Act No. 4802 was enacted by the House of Congress under the sponsorship of the then Congressman Cesar M. Fortich, which act was entitled "An Act Creating The Municipality Of Quezon in The Province of Bukidnon With The Seat of Government in The Present Site of Kiokong". On June 21, 1969, Repubulic Act 5961 was passed by the Philippine Congress, amending Republic Act 4802 "An Act Creating the Municipality of Quezon in the Province of Bukidnon" with the seat of government at Salawagan. This act however, was not implemented for on June 19, 1971, another Act RA 6240 was passed transferring again the site from Salawagan to Kiokong.

9


Kabataang Lumad Kaming mga kabataang Lumad Gitamod ang among kultura Gikataw-an og wala ilha Kapait nga pamalandongon Wad-a ang kahadlok Kabalaka ayaw hunahunaa Hiusahon ta ang atong kusog Dali iasdang ta og pakigbisogan Ang atong kultura Kitang mga kabataan Paglaum sa nasud Paglaum sa katawhang kabus Nga nagalisod Busa kitang kabataan Dili angay mahadlok Dali isinggit ta Barugan ta ang atong katungod wad-a ang kahadlok Kabalaka ayaw hunahunaa Hiusahon ta ang atong kusog Dali iasdang ta og pakigbisogan Ang atong kultura Kitang mga kabataan Dili angay mahadlok Dali isinggit ta

Sana’y Wag Kang Masanay

Sanay di masanay sa ganyang klaseng buhay

minsa ako'y sa isang lungMinsan ako'y nasa isang sod napadako pamantasan salat sa tubig, ilaw at traMga mag-aaral nagkwebaho kwnetuhan ngunit sagana sa usok at Ang lalim ng paksang pinag basura. -uusapan mga naninirahan sa Kung paano bang mabilis bangketa yumaman Ang kwento nila sa akin Kay raming nagnganagBuhay ay lumalala; ilangan sa sarili mong Ngunit nakangiti pa rin bansa Sa tuwing bumabaha Ngunit ang karamihan ang isipa'y banyaga Sana'y di ka masanay Sana'y di ka masanay sa ganyang klaseng buhay

Sana'y di ka masanay Sanay di ka masanay sa ganyang klaseng buya

Minsa'y isang tulad kong musikero Kagaya ng karaniwang tao Wag na wag kang masanay Wag tayong pasasanay Naghahangad ng isang Wag na wag na wag wag simpleng buhay na wag wag na wag na Ngunit walang awa nilang wag tayong masanay pinatay Ang kwento nla sa akin Marami raw ang nanood Wag kang masanay Ngunit upang pigilin Wag tayong pasasanay sa Walang naglakas-loob ganyang klaseng buhay Sanay di ka masanay MSU– BS Psychology Seniors Dalman, Jelly C. Estael, Raymark, E. Florida,Gil Marie N Labutap, Lhenie P.


Sinati