Issuu on Google+


Βιβλιοθηκονομικδς άριθμός U D C : 9 Βιβλιοεκδοτικδς Αριθμός:

13

Βιβλιοεκδοτική σειρά: 'Ιστορική σειρά: 4γ Τίτλος: Ό πόλεμος τοϋ 1 9 4 0 - 41 καΐ ή Μάχη τής Κρήτης Συγγραφέας: Σ Π Γ Ρ Ο Σ 'Εκδόσεις:

ΛΙΝΑΡΔΑΤΟΣ

ΔΙΑΛΟΓΟΣ

Στοιχειοθέτηση: Τυπογραφείο «Προμηθεύς» Στοιχειοθέτης: Γ .

Παπαδημητρίου

Σελιδοποιός: Μήτσος Μουσουλιώτης Τυπογραφική έπιμέλεια: Π . Ροδάκης Επιμέλεια - διορθώσεις: Γεωργία Αργυροπούλου 'Εκτύπωση: Τυπογραφείο «Προμηθεύς» Πιεστής: Βαγγέλης Παπανίκος Βιβλιοδέτης: 'Αχιλλέας Πελεκίδης Τυπογραφικά φύλλα: 22 ( 5 8 X 8 6 ) 22 δεκαεξααέλιδα Σχήμα 16ο Σελίδες 3 6 2 Χαρτί: Γραφής 8 0 γραμμαρίων Τυπογραφικά στοιχεία: 10 στιγμών άπλά Σχέδιο έξώφυλλου: Σ Τ Ε Λ Λ Α Γ Ε Ρ Α Ν Ι Α Φωτογραφία έξώφυλλου: Στρατιώτες μας στά χιονισμένα βουνά τής 'Αλβανίας Τιράζ: 2 . 0 0 0 άντίτυπα Τιμή: 200 Τόπος Εκδοσης: 'Αθήνα Χρόνος Εκδοσης: Γενάρης 1977 COPrRIGT: Σπύρος Λιναρδάτος Διευθύνσεις σύμφωνα μέ τό νόμο: •

Σπύρου Λιναρδάτου, συγγραφέα, Παπαδδ 76

Περικλή Ροδάκη, τυπογράφου, 'Αριστοτέλους 4 6


ΣΠΥΡΟΥ ΛΙΝΑΡΑΑΤΟΥ

0 ΠΟΛΕΜΟΙ 1940 - 4\ ΚΑΙ Η ΜΑΧΗ ΤΗΣ ΚΡΗΤΗΣ ΜΕΡΟΣ Ββ

Εκδοσβις ΔΙΑΛΟΓΟΣ ΑΘΗΝΑ 1977


ΚΕΦΑΛΑΙΟ

ΠΕΜΠΤΟ

ΕΠΟΣ ΚΑΙ ΠΡΟΔΟΣΙΑ (Χιτλερική είσβολή και κατάρρευση) ' Ο λ ό κ λ η ρ ο σχεδόν τό Μάρτη τοϋ 1941 ot "Αγγλοι συνεχίζουν τΙς προσπάθειές τους γιά νά άποτρέψουν τήν προσχώρηση τής Γιουγκοσλαβίας στδν "Αξονα καί, 4ν είναι δυνατό νά τή φέρουν πρδς τήν πλευρά τους, πείθοντάς τη νά συνεργαστεί μέ τούς "Ελληνες. Ό πρίγκιπας ΠαΟλος βρίσκεται σέ συνεχή έπαφή μέ τό Βρεταννό πρεσβευτή στδ Βελιγράδι Κάμπελ, ατόν δποΐο ύπόσχεται δ"ΐ δέ θά πολεμήσει ή χώρα του στδ πλευρό των Γερμανών καί δέ θά τούς άφήσει να περάσουν άπό τό έδαφος τής Γιουγκοσλαβίας. Τδν διαβεβαιώνει, δτι θέλει τή βρεταννική νίκη, άλλα δικαιολογείται, δτι Βέν μπορεί να πάρε*, άπάφαση vie συνταχτεί μαζί τους. Ot σύμβουλοι του τοϋ λένε, δτι ή χώρα του δέν μπορεί νά κρατήσει περισσότερο άπό μιά βδομάδα σέ γερμανική έπίθεση καί είναι ύποχρεωμένος νά ύπολογίζει τούς Κροάτες πού άποκλίνουν πρός τόν "Αξονα καί μπορεί νά διασπάσουν τή Γιουγκοσλαβία. Στήν πραγματικότητα, ό ΠαΟλος καί ol Τσέφκοβιτς Μάρκοβιτς ϊχουν πάρει τήν άπόφαση νά ύποταχτοϋν στδν "Αξονα, δέν παραλείπουν δμως νά δείχνουν στούς "Αγγλους, δτι συζητούν τΙς προτάσεις τους. ΣτΙς 8 Μαρτίου, στέλνουν στήν Αθήνα τόν Αντισυνταγματάρχη τού Γιουγκοσλαβικού 'Επιτελείου Πέρεσιτς γιά συνεννοήσεις. Σέ δυό συσκέψεις, στίς 8 xal 9 Μαρτίου, στό μέγαρο τής βρεταννικής πρε-

261


ΣΠΥΡΟΥ ΛΙΝΛΡΔΛΤΟΥ

σβείας, έξετάζονται ol δυνατότητες βοήθειας άπδ μέρους τής Μ. Βρεταννίας πρδς τή Γιουγκοσλαβία σέ περίπτωση πού ή Κυβέρνηση τοΰ Βελιγραδίου άποφάσιζε νά συμπαραταχτεί μέ τούς "Αγγλους καΐ τούς Έ λ λ η ν ε ς . ΣτΙς συσκέψεις παίρνουν μέρος, έκτδς άπδ τδν άντισυνταγματάρχη Πέρεσιτς, οΕ "Αγγλοι στρατηγοί Σμίθ, έπιτελάρχης τοΟ Ούέιβελ, Ούίλσον, Ντ' Άλμπιάκ, τής 'Αεροπορίας, δ ναύαρχος Τέρλ καΐ δ "Ελληνας άρχιστράτηγος. Ό Πέρεσιτς έπέμεινε Ιδιαίτερα στή σημασία πού είχε γιά τή Γιουγκοσλαβία, σέ περίπτωση πού ϊβγαινε στδν πόλεμο στδ πλευρδ τδν Βρεταννών καΐ τών Ελλήνων, ή έξασφάλιση τοΟ λιμένα τής θεσσαλονίκης καΐ τών συγκοινωνιών πρδς τή χώρα του. Οί "Αγγλοι στρατηγοί βεβαίωσαν -δ Γιουγκοσλάβο έκπρόσωπο, δτι ή Μ. Βρεταννία θά βοηθούσε τή Γιουγκοσλαβία δσο μπορούσε. Ό Παπάγος θεώρησε τις άπόψεις τοΰ Πέρεσιτς γιά τή σημασία τής θεσσαλονίκης δικαίωση τής έπιμονής του νά μήν προχωρήσει στή σύμπτυξη τών έλληνικών δυνάμεων τής 'Ανατολικής Μακεδονίας καΐ Θράκης στή γραμμή 'Αλιάκμονα ( ' ) . Ό Ήντεν προσπαθεί νά προκαλέσει καΐ σοβιετική ένθάρρυνση πρδς τή γιουγκοσλαβική κυβέρνηση ν' άντισταθεΐ στίς πιέσεις τοΰ Χίτλερ. ΣτΙς 8 Μαρτίου, δ Γιουγκοσλάβος πρωθυπουργός λέει στδν Κάμπελ, δτι ύπάρχουν ένδείξεις γιά μεταβολή στή σοβιετική έξωτερική πολιτική καΐ πληροφορίες γιά κινήσεις γερμανικών στρατευμάτων πρδς τά σοβιετικά σύνορα. Ό Κάμπελ τηλεγραφεΐ, δτι Γιουγκοσλάβοι ύπουργοΐ εύνοοΰν τήν Ιδέα μιας γιουγκοσλαβοσοβιετικής συμμαχίας κι δτι ίχουν στείλει μιά μυστική στρατιωτική άποστολή στή Μόσχα. Ό Βρεταννδς πρεσβευτής στή Μόσχα σέρ Στάφφορντ ΚρΙπς άναφέρει, δτι οΕ Σοβιετικοί στρατιωτικοί συμβουλεύουν τδ Γιουγκοσλάβο πρεσβευτή νά

1. ΓΕΣ, Δΐΐύθυναις 'Ιστορίας ΣτρατοΟ, 'Αγώνες »1ς τήν Άνχτ τολιχήν ΜαχεΑονίαν χαΐ τήν Διπιχήν θρώχην, "Αθήναι 1966, ο. 69. Παπάγου, στδ Τβιο, ο. 268. ΠοπκΛώχτι, οτδ Tito, ο. 166.

262


Ο ΠΟΛΕΜΟΣΤΟΥ1940 - 41

θέσει στή σοβιετική κυβέρνηση τό ζήτημα μιδς σοβιετογιουγκοσλαβικής συμμαχίας. ΣτΙς 21 Μαρτίου, 6 Ήντεν τηλεγραφεί στόν ΚρΙπς καϊ τοΟ ύποδείχνει νά ρωτήσει τή σοβιετική κυβέρνηση άν μπορεί v i κάνει κάτι γιά v i ένθαρρύνει τή Γιουγκοσλαβία νά μήν ύποταγεϊ στή χιτλερική Γερμανία. Ό ΚρΙπς κάνει τήν άλλη μέσα σχετικό διάβημα στόν ύφυπουργό Εξωτερικών Βισίνσκυ, πού ύπόσχεται νά μεταφέρει άμέσως τήν πρόταση στή σοβιετική κυβέρνηση. Ταυτόχρονα, μέ ύπόδειξη τοϋ Κρίπς, κάνει άνάλογο διάβημα στό Βισίνσκυ καΐ 6 Γιουγκοσλάβος πρεσβευτής. 'Αργά τή νύχτα τής 2 2 - 2 3 Μαρτίου, 6 Βισίνσκυ καλεί τόν ΚρΙπς καΐ τοΟ λέει, δτι ή σοβιετική κυβέρνηση πιστεύει, δτι τό ζήτημα «ϊχει ήδη διακανονισθή Αντιστρόφως» καϊ γι' αύτό δέν μπορεί νά κάνει τίποτε. "Αν δμως τϊς έπόμενες μέρες άποδειχτεί, δτι δέν ίχει γίνει αύτός ό διακανονισμός, ή σοβιετική κυβέρνηση θά έπανεξετάσει τό ζήτημα ( 5 ) . "Ολες αύτές οί μυστικές έπαφές καΐ συνεννοήσεις μέ τούς Βρεταννούς, τούς Έ λ λ η ν ε ς καϊ τούς Σοβιετικούς δείχνουν ταλάντευση τοϋ άντιβασιλια Παύλου καϊ των συμβούλων του, ή άποτελοΟν παιγνίδι γιά νά κρύψουν τΙς πραγματικές προθέσεις καϊ τά σχέδιά τους; "Ισως είναι καϊ τά δυό. Ό ΠαΟλος καϊ ή κυβέρνηση του ξέρουν, δτι οί περισσότεροι Γιουγκοσλάβοι, καϊ Ιδιαίτερα οί Σέρβοι, δέν πρόκειται νά δεχτοϋν τή συνθηκολόγηση μέ τόν "Αξονα. Καϊ προσπαθούν νά κερδίσουν χρόνο. Σ τήν πράξη δμως ϊχουν προχωρήσει ήδη πολύ, δπως είδαμε, στίς συνεννοήσεις τους μ έ τόν Χίτλερ καϊ έκεϊνος, πού δέ θέλει νά χάνει πολύτιμο χρόνο άφοΟ προετοιμάζει τήν έπίθεση στή Σοβιετική "Ενωση, τούς πιέζει νά τελειώνουν. ΣτΙς 19 Μαρτίου, ή γιουγκοσλαβική κυβέρνηση Αποφασίζει τήν προσχώρηση στό Τριμερές. Τρεϊς ύπουργοί (οί Κουμπρίλοβιτς, Κωνσταντίνοβιτς καϊ Μποντισλάγεβιτς) παραιτοΟνται. Στό Συμβού-

2 . 'Anb τ λ 'Αρχ·Τα το3 Φόρ«Τν "Οφφις, «Β 1)μα», 10 ΣεπτιβμβρΙοο 1970.

263


ΣΠΥΡΟΥ ΛΙΝΛΡΔΛΤΟΥ

λιο τοΟ Στέμματος, στό όποιο 6 Παϋλος εισηγείται τήν προσχώρηση, δέκα μέλη συμφωνούν, τρία Αντιτάσσονται καΐ καταψηφίζουν καΐ πέντε δηλώνουν Αποχή. Ό πατριάρχης τών Σέρβων καταγγέλλει τις έπόμενες μέρες Από τδν δμβωνα τδ χιτλερισμό και τις έπιδιώξεις του. Ή χώρα βρίσκεται σέ Αναβρασμέ. Τδ Κ . Κ . Γιουγκοσλαβίας κυκλοφορεί προκηρύξεις, μέ τις όποιες καλεί τδ λαό νά ματαιώσει τήν προετοιμαζόμενη προδοσία καΐ ν' Αξιώσει νά ύπογραφεΐ σύμφωνο Αμοιβαίας βοήθειας μέ τή Σοβιετική "Ενωση γιά νά σωθεί ή έθνική άνεξαρτησία. 'Αρχίζουν νά γίνονται διαδηλώσεις σέ διάφορες πόλεις τής Γιουγκοσλαβίας ( 5 α ) . ΚαΙ δστερα Από τήν Απόφαση τής γιουγκοσλαβικής κυβερνήσεως νά προσχωρήσει στόν "Αξονα, ot "Αγγλοι δέν Απελπίζονται. Συνεχίζουν τΙς προσπάθειές τους, τόσο στήν κυβέρνηση, δσο καΐ στίς ϊνοπλες δυνάμεις τής Γιουγκοσλαβίας γιά νά Αλλάξουν τήν κατάσταση. Ό Κάμπελ, μϊ τηλεγράφημά του στίς 21 Μαρτίου, ζητά τή γνώμη τοϋ Τ Ηντεν αν πρέπει νά Απειλήσει διακοπή τών διπλωματικών σχέσεων, σέ περίπτωση ύπογραφής Από τή γιουγκοσλαβική κυβέρνηση τοϋ Τριμεροϋς, ώστε νά ένθαρρυνθεΐ έτσι ή Αντιπολίτευση καΐ νά τήν Αντρέψει. Ό ΤΗντεν στήν Αρχή τόν Αποτρέπει. "Οταν δμως πληροφορείται για τήν παραίτηση τών τριών ύπουργών καΐ τδν Αναβρασμό πού ύ~άρχει στή Γιουγκοσλαβία, τδν Ιξουσιοδοτεΐ νά κάνει δ,τι νομίζει γιά v i πετύχει κυβερνητική μεταβολή, Ιστω καΐ μέ πραξικόπημα^ 3 ) . Ό Ήντεν είχε στείλει στό Βελιγράδι τδν πρεσβευτή τής Μ. Βρεταννίας στό Κάιρο Σόν, πού ήταν προσωπικός φίλος τοϋ πρίγκηπα Παύλου, μέ γράμμα του γιά νά «ένθαρρύνει» τδ Γιουγκοσλάβο Αντιβασιλιά ν' Αντισταθεί στίς πιέσεις τοϋ Βερολίνου. ΣτΙς 22 Μαρτίου, τηλεγραφεϊ καϊ 6 ί2α. L a Y o n g o s l a v i a σ. 2 8 - 2 9 . 3, ΤΗν-.εν, 'Απομνημονεύματα.

264


Ο ΠΟΛΕΜΟΣΤΟΥ1940 - 41

διος 6 Τσώρτσιλ στδν Τσβέτκοβιτς, τδν διαβεβαιώνει δτι είναι σίγουρη ή νίκη τών συμμάχων καί καταλήγει: «Έάν ή Γιουγκοσλαβία καί ή Τουρκία ταχθοϋν παρά τδ πλευρδν τής Ελλάδος καί, λαμβανομένης ύπ' δψιν τής βοηθείας τήν όποίαν δύναται νά παράσχη ή Βρεταννική Αύτοκρατορία, άναχαιτισθή ή γερμανική κατάρα, τότε ή τελική νίκη θά κερδηθή έξ ίσου άσφαλώς καί άποφασιστικώς, δπω; καί κατά τδν προηγούμενον πόλεμον» ( 4 ) . Στδ μεταξύ, έχουν άναπτύξει έντονη δραστηριότητα στή Γιουγκοσλαβία καί οί Αγγλικές μυστικές ύπηρεσίες. Ot άντίθετοι μέ τήν ύποταγή στόν "Αξονα στρατιωτικοί καί πολιτικοί στή Γιουγκοσλαβία είναι έτοιμοι γιά δράση. « Ή άμεση δρδσις, άν ή Κυβέρνησις έσυνθηκολογούσε μέ τήν Γερμανία —γράφει δ Τσώρτσιλ— είχε συζητηθή άπό Αρκετούς μήνες στδν στενό κύκλο τών Αξιωματικών γύρω άπδ τδν Σίμοβιτς. 'Επαναστατικό κίνημα είχε σχεδιασθή προσεκτικά. Ό Αρχηγός τοΟ προβλεπομένου πραξικοπήματος ήταν ό στρατηγός Μπόρα Μίρκοβιτς, άρχηγδς τής γιουγκοσλαβικής Αεροπορίας , βοηθούμενος, μεταξύ πολλών έκατοντάδων πατριωτών άπό τδν ταγματάρχη Κνέζεβιτς, άξιωματικόν τοϋ στρατού, καί τδν άδελφόν του καθηγητήν πού έξησφάλισε τΙς πολιτικές έπαφές, λόγψ τής θέσεώς του, μέ τό Σερβικό Δημοκρατικό Κόμμα. Τδ σχέδιο τδ έγνώριζε περιωρισμένος μόνον Αριθμός έμπιστων Αξιωματικών, δλοι σχεδόν μέ βαθμούς κατωτέρους τοϋ βαθμού τού συνταγματάρχου. Τό δίκτυο έξετείνετο άπδ τό Βελιγράδι δ>ς τΙς κυριώτερες φρουρές τής χώρας, Ζάγκρεμπ, Σκόπια καί Σεράγεβο. Ot

4. Τοβρ-τοιλ, στδ Ιβιο, α. 182.

265


ΣΠΥΡΟΥ ΛΙΝΛΡΔΛΤΟΥ

δυνάμεις πού ήταν στήν διάθεση τών συνωμοτών αχό Βελιγράδι άπβτελούντο άπδ δύο συντάγματα τής Βασιλικής Φρουρβς, έκτδς τών συνταγματαρχών τους, Ινα τάγμα τής φρουρβς τοΰ Βελιγραδίου, ?να λόχο άστυφυλάκων, πού ύπηρετοΟσε στά Βασιλικά 'Ανάκτορα, τμήμα τής άντιαεροπορικής μεραρχίας πού έστάθμευε μέσα στήν πρωτεύουσα, τό στρατηγείο τής άεροπορίας στδ Ζεμόν, δπου ήταν άρχηγδς ό Σίμοβιτς καΐ τΙς σχολές εύελπίδων καΐ έφέδρων Αξιωματικών μαζί μέ υβρισμένες μονάδες πυροβολικού καΐ σκαπανέων» ( ) . ΣτΙς 22 Μαρτίου, ό Σίμοβιτς κάνει διάβημα στόν άντιβασιλιά Παύλο γιά νά έμποδίσει ϊστω καΐ τήν τελευταία στιγμή τήν προσχώρηση στόν "Αξονα. Ό Παύλος καΐ δ αύλάρχης του "Αντιτς προσπαθούν νά τδν μεταπείσουν χρησιμοποιώντας τδ δόλωμα τής θεσσαλονίκης πού είχε ύποσχεθεί νά τούς παραχωρήσει δ Χίτλερ ( ' ) . ΣτΙς 2 3 Μαρτίου, δ Παύλος ειδοποιεί τδν Κάμπελ, δτι ή γερμανική κυβέρνηση Εδωσε προθεσμία στή γιουγκοσλαβική νά ύπογράψει τδ Τριμερές δς τά μεσάνυχτα τής μέρας έκείνης. ΣτΙς 2 4 Μαρτίου, ό Κάμπελ δίνει στδν πρίγχηπα καΐ στδν πρωθυπουργό Τσβέτκοβιτς έπιστολές άπδ τδν "Αγγλο βασιλιά ( ' ) . 'Αλλά τή νύχτα, οί Τσβέτκοβιτς καΐ Μάρκοβιτς, φεύγουν, μέ προφυλάξεις γιά ν* άποφύγουν έχθρικές έκδηλώσεις ή καΐ άπαγωγή, άπδ Ινα σιδηροδρομικό σταθμό τών περιχώρων, γιά τή Βιέννη, δπου, τήν £λλη μέρα, ύπογράφουν τήν προσχώρηση τής Γιουγκοσλαβίας στδ Τριμερές. Ή ύπογραφή γίνεται στδ 'Ανάκτορο Μπελβεντέρε μπροστά στούς Χίτλερ καΐ Ρίμπεντροπ. Τήν τελετή, μέ τούς λόγους τών Τσβέτκοβιτς καΐ Ρίμπεντροπ 5 . Στδ Tito, ο. 133. 6. ΓχρέγΙχορπς, «τδ ϊδιο, ο. 141. Άν®φίρβτ*ι 4πδ τδν Κάρου, στδ Τ8ιο, oeX. 8 3 . 7 . "Αρχβΐα Mpclv "Οφφις, οτδ ϊδιο.

266


Ο ΠΟΛΕΜΟΣ

ΤΟΥ

1940 - 41

μεταδίνει ό ραδιοσταθμός τοΟ Βελιγραδίου. Έ προβλέπει, δτι:

συμφωνία

«καθ' δλην τήν διάρκειαν τοΟ πολέμου, at κυβερνήσεις τών Δυνάμεων τοΟ "Αξονος δέν θά άξιώσουν παρά τής γιουγκοσλαβικής κυβερνήσεως τήν Ιδειαν διελεύσεως ή μετα<ρορ&ς στρατευμάτων διά γιουγκοσλαβικοί) έδάφους» ( ) . θ ά έπιτρέπεται δμως νά περνοΟν σφραγισμένα τραίνα μέ ύγειονομικά ύλικά ( ) . Μυστικό πρωτόκολλο περιέχει τήν ύπόσχεση γιά παραχώρηση τής θεσσαλονίκης στή Γιουγκοσλαβία, θ ά τό έπιβεβαιώσει άργότερα καί ό Χίτλερ, στό λόγο του τής 4ης Μαίου. Ό Τσβέτκοβιτς, στό ταξίδι γιά τήν έπιστροφή στό Βελιγράδι, μέ τόν ύπουργό Εξωτερικών Μάρκοβιτς καί τήν 4λλη άκολουθία του, θά Υπερηφανεύεται, δτι ή Γιουγκοσλαβία κέρδισε βσα καμιά άλλη χώρα, Ιδιαίτερα μέ τό μυστικό πρωτόκολλο γιά τή θεσσαλονίκη: «ΕΓναι πλήρης είς τό πρωτόκολλον αύτό —έλεγ ε — ή έξασφάλισις, δτι θά μ®ς δοθή ή θεσσαλονίκη. Αύτή είναι ή μεγάλη εύκαιρία καί ή μεγάλη τύχ η διά τήν πατρίδα μας. Ό τ α ν άποκτήσωμεν τήν θεσσαλονίκην καί προσαρμόσωμεν έπειτα τήν οίκονομίαν μας πρός τήν οίκονομίαν τής Γερμανίας, θά ?χωμεν τεραστίας δυνατότητας Αναπτύξεως» ( , 0 ) . Ό *Ηντεν γράφει σχετικά:

8 . Παπαβάκη, στύ Ιδιο, ο. 162. 9 . Γ Β Σ , ατό Ιδιο, ο. 70. 10. Γχρέγκοριτς, στύ Ιδιο, ο. 154. Τό παραθέτει 6 Κύροο, στό Μιο, σ. 83. Βλέπε x a l Κόρου, ττόν τόμο « Έ λ λ 4 ς » , "Εκδοση « Η λίου», ο. 432.

267


Σ Π Υ Ρ Ο Υ ΑΙΓ1ΑΡΔΑΤΟΥ

«...Οί Γιουγκοσλάβοι ύπουργοί ύπέγραφαν είς τήν Βιέννην τό Τριμερές Σύμφωνον καί έδέχοντο άπό τόν Χίτλερ καί τόν Μουσολίνι τήν διαβεβαίωσιν δτι "κατά τόν διακανονισμόν των συνόρων των βαλκανικών κρατών θα ληφθούν ύπ' δψιν τά συμφέροντα τής Γιουγκοσλαβίας δπως συνδεθή έδαφικώς διά τής Ιπεκτάσεως τής κυριαρχίας της μέχρι τού λιμένος καί τής πόλεως τής θεσσαλονίκης". Τούτο Απετέλει Απεχθή προδοσίαν είς βάρος τής άπειλουμένης γείτονός της, τής Ελλάδος» ( " ) . Ό Χίτλερ δέν κρύβει τόν ένθουσιασμό του γιά τήν Αναίμακτη Ιξουδετέρωση τής Γιουγκοσλαβίας καί τήν προσχώρησή της στόν "Αξονα. Σέ συνομιλία του μέ τόν Τσιάνο άμέσως μετά τήν ύπογραφή τού συμφώνου τονίζει, δτι, άν ή στάση τής Γιουγκοσλαβίας έξακολουθούσε νά είναι Αβέβαιη, ή έκστρατεία στήν Ελλάδα «θά Αποτελούσε μιά έξαιρετικά Ανεύθυνη στρατιωτική έπιχείρηση». 'Αλλά ή χαρά τοϋ Χίτλερ γιά τήν προσχώρηση τής Γιουγκοσλαβίας δέ θά κρατήσει πολύ. Έ λαϊκή δυσφορία γιά τήν προδοσία τού Παύλου καί τής κυβερνήσεώς του είναι Ιντονη σέ όλόκληρη τή Γιουγκοσλαβία. Τ ά χαράματα τής 27ης Μαρτίου, καθώς 6 Τσβέτκοβιτς, δ Μάρκοβιτς καί ή συνοδεία τους έπιστρέφουν στή γιουγκοσλαβική πρωτεύουσα, τά άντιαξονικά τμήματα τού Στρατού καί τής 'Αστυνομίας καταλαμβάνουν τά έπίκαιρα σημεία στό Βελιγράδι, συλλαμβάνουν τόν πρίγκηπα Παύλο καί τούς άλλους δυό ΑντιβασιλεΖς, καθώς καί τόν πρωθυπουργό Τσέτκοβιτς, πού τόν μεταφέρουν στό στρατηγείο τού Σίμοβιτς. Τούς ύποχρεώνουν νά ύπογράψουν δλοι τίς παραιτήσεις τους. Ό Σίμοβιτς σχηματίζει τή νέα κυβέρνηση στό δνομα τού νεαρού διαδόχου Πέτρου, 17 χρονών, πού «διέφυγε τής Ιπιτηρήσεως τών Αξιωματούχων τής άντιβασιλείας, όλισθήσας κατά

11. *Ηντβν, στό Ιδιο.

268


Ο ΠΟΛΕΜΟΣ

ΤΟΥ

1940 - 41

μήκος ένός σωλήνος Αποχετεύσεως τών ύδάτων τής βροχής» καΐ δρκίστηκε βασιλιάς ( , 3 ) . Ό πρίγκηπας Παύλος, πού τοϋ δόθηκε προθεσμία μερικών ώρών νά φύγει άπό τή χώρα, κατέφυγε μέ τήν οίκογένειά του στήν Ελλάδα. Μεγάλες διαδηλώσεις έδειξαν τή λαϊκή ύποστήριξη πού είχε τό πραξικόπημα. Ό λαός έκδήλωνε τόν ένθουσιασμό του γιά τήν άνατροπή τής άξονόφιλης τυραννικής κάστας τών Παύλου. ΟΕ δρόμοι τής γιουγκοσλαβικής πρωτεύουσας γέμισαν άπό Σέρβους πού τραγουδούσαν: «Καλύτερα πόλεμος παρά σύμφωνο, καλύτερα θάνατος παρά σκλαβιά». Κρατούσαν γιουγκοσλαβικές, Αγγλικές καΐ γαλλικές σημαίες καΐ έψαλλαν τόν έθνικό ΰμνο τής χώρας τους. 'Αποδοκίμασαν τό Γερμανό πρεσβευτή καΐ έφτυσαν τό αύτοκίνητό του. Στή νέα κυβέρνηση θά έκπροσωπηθούν δλες οΕ εθνότητες τής Γιουγκοσλαβίας. "Οταν πληροφορήθηκε τό πραξικόπημα στή Γιουγκοσλαβία ό Χίτλερ έπαθε κρίση μανίας. Κάλεσε Αμέσως σέ σύσκεψη, στις 27 Μαρτίου, τούς στρατιωτικούς ηγέτες τής Γερμανίας, στήν Καγκελλαρία στό Βερολίνο. Ή τ α ν τόσο βιαστική ή πρόσκληση ώστε οΕ Μπράουχιτς, Χάλντερ καΐ Ρίμπεντροπ έφτασαν μέ καθυστέρηση. Πήραν έπίσης μέρος οΕ Γκαΐριγκ, Κάιτελ, Γιόντλ καΐ Ρίντελεν. Ά π ό τά γερμανικά άρχεΐα πού βρίσκονται στούς φακέλλους τής δίκης τής Νυρεμβέργης μαθαίνουμε τί είπε ό «Φύρερ» στή σύσκεψη έκείνη: « Ό Φύρερ —άναφέρεται— είναι Αποφασισμένος χωρίς νά περιμένει πιθανές έκδηλώσεις νομιμοφροσύνης τής νέας κυβερνήσεως νά πάρει δλα τά άπαραίτητα μέτρα γιά τήν καταστροφή τής Γιουγκοσλαβίας καΐ ώς στρατιωτικής δύναμης καΐ ώς έθνικής όντότητας. Οδτε διπλωματικές διατυπώσεις θά ύπάρξουν, οδτε τελεσίγραφο θά έπιδοθεϊ. Ή έπίθεση θά έξαπο12. Stpep, 0X6 Ιβιο, ο. 60.

269


t ΠΥΡ ΟΥ ΛΙΝΑΡΑΑΤΟΫ

λυθεί άμέσως μόλις τελειώσουν οί Απαραίτητες στρατιωτικές προετοιμασίες. Συγκεκριμένη στρατιωτική βοήθεια έναντίον τής Γιουγκοσλαβίας θά ζητηθεί άπό τήν 'Ιταλία, τήν Οδγγαρία καί, άπό δρισμένες πλευρές, καΐ άπό τή Βουλγαρία. Τ ό κύριο Ιργο τής Ρουμανίας θά είναι νά μ*ς προστατεύσει άπό τή Ρωσία. (...) Ά π δ πολιτική άποψη ίχει ιδιαίτερη σημασία, τό πλήγμα στή Γιουγκοσλαβία νά τό καταφέρουμε μέ άμείλιχτη σκληρότητα καί τή στρατιωτική της καταστροφή νά τήν έπιτύχουμε μέ κεραυνοβόλα έπιχείρηση. Μέ τδν τρόπο αύτό, ή Τουρκία θά τρομοκρατηθεί δσο χρειάζεται καί ή έκστρατεία στήν Ε λ λάδα θά έπηρεαστεί εύνοϊκά. (...) Τδ σχέδιο αύτό προϋποθέτει, δτι θά έπιταχύνουμε τήν έκτέλεση τοΰ προγράμματος τών προετοιμασιών μας και θά χρησιμοποιήσουμε τόσο ισχυρές δυνάμεις ώστε ή κατάρρευση τής Γιουγκοσλαβίας νά γίνει στό συντομότερο δυνατό διάστημα. (...) Τ ό κύριο ϊργο τής 'Αεροπορίας εΓναι νά άρχίσει έπιχειρήσεις τό γρηγορότερο γιά τήν καταστροφή τών έγκαταστάσεων έδάφους τής γιουγκοσλαβικής άεροπορίας καί τήν καταστροφή τής πρωτεύουσας, μέ έπιθέσβις Αεροπλάνων κατά κύματα». Γιά τήν έκτέλεση τών έγκληματικών του σχεδίων έναντίον τής Γιουγκοσλαβίας καί τής Ελλάδας ό Χίτλερ ύπογράφει τήν Γδια μέρα τΙς 'Οδηγίες άριθ. 2 5 : «Πρόθεση μου — γ ρ ά φ ε ι — είναι νά εισβάλω στή Γιουγκοσλαβία μέ ισχυρές έπιθέσεις άπδ τήν περιοχή τοΟ ΦιοΟμε καί τής Σόφιας πρός τή γενική κατεύθυνση τού Βελιγραδίου καί άκόμα νοτιότερα, μέ άντικειμενικό σκοπό νά έπιβάλω στό γιουγκοσλαβικό στρατό άποφασιστική ήττα καί νά άποκόψω τό νότιο τμήμα τής Γιουγκοσλαβίας άπό τήν ύπόλοιπη χώρα, δστε νά μετατραπεί ή περιοχή αύτή σέ βάση γιά παρα-

270


Ο

ΠΟΛΕΜΟΙ

ΤΟΥ

1940 - 4 1

πέρα έπιχειρήσεις των γερμανοϊταλικδν δυνάμεων έναντίον τής Ελλάδας». Πιό συγκεκριμένα, διατάσσει νά έξαπολυθούν Αεροπορικοί βομβαρδισμοί, μέρα καί νύχτα, στή Γιουγκοσλαβία καί, ταυτόχρονα, ν' Αρχίσει ή έπιχείρηση «Μαρίτσα», «μέ πρωταρχικό περιορισμένο Αντικειμενικό σκοπό τήν κατάληψη τού λιμένα τής θεσσαλονίκης καί τοϋ 'Ολύμπου». Στό μεταξύ, στή σύσκεψη, δ «Φύρερ» είχε εϊδοποιήσει ήδη τούς στρατιωτικούς ήγέτες, δτι ή έπιχείρηση «Μπαρμπαρόσσα», ή έπίθεση δηλαδή στή Σοβιετική Ενωση, θά χρειαστεί ν' Αναβληθεί γιά τέσσαρες βδομάδες. Γιά νά προλάβει μήπως οί Γιουγκοσλάβοι μαζί μέ τούς "Ελληνες έπιτεθούν καί διαλύσουν τίς ιταλικές στρατιές στήν 'Αλβανία, γράφει καί στέλνει τηλεγραφικά, τήν Γδια νύχτα τής 27ης Μαρτίου, γράμμα στό Μουσολίνι. Τόν προειδοποιεί γιά τίς δυσκολίες πού μπορούσε νά δημιουργήσει ή μεταβολή στή Γιουγκοσλαβία στά σχέδιά τους γιά τή�� έκστρατεία στήν Ελλάδα καί τόν παρακαλεί νά «μήν Αρχίσει νέες έπιχειρήσεις στήν 'Αλβανία τίς έπόμενες λίγες μέρες»: «θεωρώ Απαραίτητο —συνεχίζει— νά προκαλύψετε καί νά προστατεύσετε τίς σπουδαιότερες διαβάσεις Από τή Γιουγκοσλαβία στήν 'Αλβανία μέ δλες τίς διαθέσιμες δυνάμεις σας. Τ ά μέτρα αύτά δέν πρέπει νά νομίσετε, δτι πρέπει νά συνεχιστούν γιά μεγάλο χρονικό διάστημα, Αλλά νά τά θεωρήσετε ώς μέτρα πρόνοιας γιά ν' Αποφύγουμε μιά κρίση στίς έπόμενες δυό - τρεις βδομάδες. Νομίζω έπίσης Απαραίτητο, Ντούτσε, νά ένισχύσετε τίς δυνάμεις σας στά ίταλογιουγκοσλαβικά σύνορα μέ δλα τά μέσα πού διαθέτετε καί δσο τό δυνατό γρηγορότερα. (..) "Αν τηρηθεί ή μυστικότητα, Ντούτσε, γιά τά μέτρα αύτά, δέν Ι χ ω καμιά Αμφιβολία, δτι θά παρακολουθήσουμε μιά Ιπιτυχία δχι μικρότερη άπό τής Νορβηγίας...».

271


ΣΠΥΡΟΥ ΛΙΝΛΡΔΛΤΟΥ

Τήν άλλη μέρα, δ στρατηγός Γιόντλ, δπως είπε ό Ιδιος στή δίκη τής Νυρεμβέργης, έδωσε Ινα μνημόνιο μέ τά σχέδια τών επιχειρήσεων πού είχε καταρτίσει τήν προηγούμενη νύχτα μέ έντολή τοϋ Χίτλερ, στό φδν Ρίντελεν, τδ σύνδεσμο μέ τήν άνώτατη ιταλική στρατιωτική διοίκηση. Καθόριζε γιά άποστολή τών ιταλικών δυνάμεων στήν 'Αλβανία νά διασπάσουν τδ έλληνικδ μέτωπο, νά άπωθήσουν τά έλληνικά στρατεύματα πρδς τή θάλασσα καΐ νά τά κυκλώσουν έκεΐ. 'Αλλά ή ιταλική διοίκηση, ύστερα καΐ άπδ τήν άποτυχία τής Ανοιξιάτικης έπίθεσής της καΐ τΙς μεγάλες Απώλειες, είχε κυριευτεί Απδ πανικδ μέ τήν ιδέα, δτι μπορούσε νά γίνει συνδυασμένη έλληνογιουγκοσλαβική έπιχείρηση στήν 'Αλβανία. Σέ Αναφορά πού ύπέβαλε Αργότερα στδ Μουσολίνι, ό Καβαλέρο θά γράψει: «Προητοιμαζόμεθα, Ντοϋτσε, κατά τάς διαταγάς Σας, διά δευτέραν δράσιν Αποφασιστικού χαρακτήρος, έκκινοϋσαν πλέον άπδ τήν γραμμήν τών «Μάλι». Νέοι δρόμοι ήνοίγοντο βίς τδν άδιάβατον αύτδν τομέα, νέαι πυροβολαρχίαι παρετάσσοντο καΐ συνέρρεον έντελώς άθικτοι δυνάμεις, διά νά είναι Ιτοιμαι κατά τδ τέλος Μαρτίου. "Οταν, αιφνιδίως, ή εΓσοδος τής Γιουγκοσλαβίας εις τδν πόλεμον μ&ς ύπεχρέωσε νά άραιώσωμεν έν μέρει τδν έλληνικόν τομέα, διά νά προβλέψωμεν τήν παράταξιν κατά τοϋ νέου έχθροϋ. Ή άνησυχία μου, τήν δποίαν Σάς έξεδήλωσα τότε, ήτο, δτι, μετά τήν σημαντικήν έλάφρωσιν τής παρατάξεώς μας έναντι τών Ελλήνων, ούτοι θά έξαπέλυον μίαν συνδυαβμένην έπίθεσιν μαζί μέ τούς γιουγκοσλάβους» ( , 3 ) . ΣτΙς 27 Μαρτίου, ό γραμματέας τής Ιταλικής πρεσβείας στδ Βερολίνο σημειώνει στδ ήμερολόγιό του:

13. Κύρου, στό Ιδιο, 9. 114.

272


Ο ΠΟΛΕΜΟΣ

ΤΟΥ

1940 -41

«Πραξικόπημα στή Γιουγκοσλαβία. Φαίνεται πώς ή έντύπωση στή Ρώμη είναι καταπληκτική. Παίρνουμε έπανειλημμένα τηλεφωνήματα, όλο νευρικότητα καί παραζάλη. Τ ί λένε στό Βερολίνο; Τ ί πρέπει νά κάμουμε; Κ ι άν ot Γιουγκοσλάβοι μας έπιτεθοΟν ταυτόχρονα μέ τούς "Ελληνες; 'Εμείς δέν είμαστε έτοιμοι. Ζητείστε ένισχύσεις. (...) Ό πρεσβευτής 'Αλφιέρι πού έχασε έντελώς τήν ψυχραιμία του καί δέν καταλαβαίνει καθόλου τί τοΟ γίνεται, προσπαθεί μέ κάθε τρόπο νά μή βρίσκεται στήν πρεσβεία δταν τηλεφωνεί δ Μουσολίνι, ό όποϊος μάς πήρε σήμερα πολλές φορές άπό τή Ρ ώ μ η . Ό Ντοΰτσε τηλεφωνεί καί στϊς 11 τή νύχτα καί δέν είμαστε άκόμα σέ θέση νά τοΟ πούμε ποιά είναι ή γερμανική άποψη γιά τήν κατάσταση» Γ ) · Ό Μουσολίνι πήρε τό πρωί τής 2 8 η ς τό τηλεγράφημα τοΟ Χίτλερ κι Απάντησε, τήν ίδια μέρα, μέ τό γνωστό φανφαρονισμό του, δτι έδωσε στόν Αρχιστράτηγο Καβαλέρο διαταγή «νά Αναβάλει τήν έναντίον τής Ε λ λ ά δ α ς έπίθεση στήν Άλδανία, πού ήταν έτοιμη ν' άρχίσει->. (Στήν πραγματικότητα ήταν Αμφίβολο άν θά διέτασσε πιά, χωρίς τή γερμανική ύποστήριξη, νέες έπιχειρήσεις στήν 'Αλβανία ό Μουσολίνι, ύστερα άπό τό «φιάσκο» τής «Ανοιξιάτικης έπίθεσής» του, πού τό έζησε δ ίδιος άπό κοντά). Πρόσθετε, δτι «τάγματα συρρέουν πρός τά βόρεια σύνορα τής Αλβανίας» καί δτι «ό νέος αυτός πόλεμος πού έγινε Απαραίτητος, θά είναι έξαιρετικά δημοφιλής στήν Ι τ α λ ί α » .

Γιουγκοσλαβικοί δισταγμοί καί καθυστερήσεις Ή Γ ι ο υ γ κ ο σ λ α β ί α δμως ούτε πολιτικά, ούτε στρατιωτικά ήταν έτοιμη γιά άμεση δράση έναντίον τοϋ 14.

18

Σιμένι, στδ Ιδιο, α.

354.

273


Σ Π Υ Ρ Ο Υ AIMAPAATOV

"Αξονα. Στή νέα κυβέρνηση ύπήρχαν δισταγμοί καί ταλαντεύσεις. Έ ν ώ ό Χίτλερ προετοίμαζε θανάσιμα πλήγματα έναντίον τής χώρας καί τοΟ λαοϋ της, αύτοί έπέμεναν στήν πολιτική τής ούδετερότητας. Δέν έπικύρωναν, άλλα ούτε καί κατάγγελλαν τήν προσχώρηση τής Γιουγκοσλαβίας στό Τριμερές. Δημοσίευσαν μάλιστα μιά δήλωση πού βεβαίωνε, δτι τά γεγονότα τής 27ης Μαρτίου δέν Ιφεραν καμιά μεταβολή στήν έξωτερική πολιτική τής Γιουγκοσλαβίας καί δτι ή συμφωνία γιά τήν προσχώρηση στό Τριμερές Σύμφωνο ίσχυε ( u a ) . Ό γιουγκοσλαβικός στρατός ήταν πολυάριθμος (8DO. 0 0 0 άντρες), άλλα Ασυγχρόνιστος, Απροετοίμαστος γιά πόλεμο καί ύπονομευμένος Από τή φασιστική 5 η φάλαγγα καί Από τίς έθνικές Αντιθέσεις. Ή έπιστράτευση προχωρούσε Απελπιστικά Αργά. Οί χιτλερικοί προσπαθούσαν νά όξύνουν καί νά έκμεταλλευτοΰν τΙς Αντιθέσεις Ανάμεσα στίς διάφορες έθνότητες τής Γιουγκοσλαβίας καί κυρίως Ανάμεσα στούς Κροάτες καί τούς Σέρβους. Στίς 28 Μαρτίου, φτάνουν καί πάλι στήν 'Αθήνα ό Βρεταννός ύπουργός Εξωτερικών Ήντεν μέ τόν Αρχηγό τοϋ Γενικού Αυτοκρατορικού Επιτελείου στρατηγό Ντίλ. Ό Έ ν τ ε ν προσπαθεί νά έξασφαλίσει τήν άδεια τοϋ στρατηγού Σίμοβιτς γιά νά έπισκεφτεΐ άμέσως τή Γιουγκοσλαβία. 'Αλλά ή γιουγκοσλαβική κυβέρνηση είναι διστακτική. Προσπαθεί νά κερδίσει χρόνο καί Ιχει τήν αύταπάτη δτι θά τό πετύχει άν δέν «προκαλέσει» τούς Γερμανούς. "Ετσι, δέν έγκρίνει τήν έπίσκεψη τοϋ Τ Ηντεν. Στΐς 31 Μαρτίου, ύστερα Από τήν έπιμονή τοϋ Βρεταννοϋ πρεσβευτή Κάμπελ, ό Σίμοβιτς δέχεται νά πάει στό Βελιγράδι δ στρατηγός Ντίλ, καί αύτός Ανεπίσημα. Ό Ντίλ προτείνει στή γιουγκοσλαβική κυβέρνηση νά γίνουν έπιτελικές συνομιλίες Βρεταννών, Ελλήνων καί Γιουγκοσλάβων γιά νά καλυφτεϊ ή θεσσαλονίκη, νά κρατηθεί τό Μπέλες καί νά έξαπολυθεΐ κοινή έλ14α L a Y o u g o s l a v i e . , , , σ, 29—30.

274


Ο ΠΟΛΕΜΟΣ

ΤΟΥ

1940 - 41

ληνογιουγκοσλαβική έπίθεση έναντίον τών Ιταλών στήν 'Αλβανία. Ή γιουγκοσλαβική κυβέρνηση άρνεΐται ν' Αναλάβει δποιαδήποτε δράση κατά τών 'Ιταλών στήν 'Αλβανία προτοΰ νά εισβάλουν οί χιτλερικοί έναντίον τής Γιουγκοσλαβίας, γιά νά μή τούς προκαλέσει καί γιατί Ανησυχεί γιά τήν έσωτερική κατάσταση τής χώρας. Δέχεται ν* άρχίσουν έπιτελικές συνομιλίες μέ τούς Βρεταννούς καί τούς 'Ελληνες, άλλά άρνεΐται νά υπογράψει δποιαδήποτε συμφωνία μέ τούς "Αγγλους ή νά δεχτεί έπίσκεψη τοΰ ΤΗντεν στδ Βελιγράδι. Ό στρατηγδς Σίμοβιτς είπε στδ Ντΐλ —πού οί περισσότεροι ύπουργοϊ δέν ήξεραν τίποτε για τήν έπίσκεψή του καί τδ Γενικό Γιουγκοσλαβικό Επιτελείο άγνοοΰσε τήν ίδιότητά του— δτι άν ζητούσε άπδ τδ ύπουργικδ συμβούλιο νά άναλάβει ύποχρεώσεις γιά γιουγκοσλαβική βοήθεια πρδς τήν Ελλάδα, σέ περίτπωση γερμανικής εισβολής μόνο σ' αύτή τή χώρα, και άν δ ΤΗντεν πήγαινε στδ Βελιγράδι «θά έδιχάζετο ή Κυβέρνησις και τδ έσωτερικδν μέτωπον θά διελύετο». 'Ακόμα καί τΙς έπιτελικές συνομιλίες μέ τούς "Ελληνες καί τούς Βρεταννούς ή γιουγκοσλαβική κυβέρνηση τΙς δέχτηκε μέ τδν δρο, πώς θά ήταν μια άπλή Ανταλλαγή γνωμών καί δέ θά κατέληγαν στήν ύπογραφή καμιάς συμφωνίας ( 1 5 ) . Μέ τέτιες αυταπάτες γιά δυνατότητες έξευμενισμοΰ τοΰ Χίτλερ, μέ τέτια έσωτερική κατάσταση καί τόσες ταλαντεύσεις, δισταγμούς καί καθυστερήσεις δέν είναι περίεργο γιατί κατάρρευσε τόσο γρήγορα, δπως θά δοΰμε, ή γιουγκοσλαβική άμυνα. Ά λ λ ά τΙς τελευταίες αύταπάτες τών Γιουγκοσλάβων ήγετών θά ίπρεπε νά τΙς είχαν διαλύσει οί πληροφορίες για τή συγκέντρωση τών γερμανικών δυνάμεων πού έτοιμάζονταν νά είσβάλουν στή χώρα τους. ΣτΙς 3 0 Μαρτίου, δ Τσώρτσιλ τηλεγραφεΐ στδν Τ Ηντεν στήν 'Αθήνα: «Μανθάνω δτι δ «ραδιοΰργος» συγκεντρώνει με-

20

15.

T Hvxev,

στό Ιδιο, «Καθημερινή» 20 'Απριλίου

1966.


Σ Π Υ Ρ Ο Υ ΑΙΓ1ΑΡΔΑΤΟΥ

γάλας δυνάμεις, μέ τεθωρακισμένα κλπ. διά νά τρομοκρατήση τους Γιουγκοσλάβους καΐ τήν Ε λ λ ά δ α , διότι ήλπιζε νά κατακτήση τήν Γιουγκοσλαβίαν ή καΐ τήν Ε λ λ ά δ α , χωρίς νά πολεμήση. Ά φ ' ής στιγμής έπίστευσεν δτι είχε έξασφαλίσει τήν προσχώρησιν τής Γιουγκοσλαβίας είς τόν "Αξονα, μετέφερε τρεις έκ τών πέντε τεθωρακισμένων μεραρχιών είς τό ρωσικόν μέτωπον, πιστεύων δτι δσαι Απέμεναν ήσαν έπαρκεϊς διά νά καταλάβουν τήν Ε λ λ ά δ α . Ή έπελθοϋσα δμως έν Βελιγραδίψ έπανάστασις άνέτρεψε τήν εικόνα αύτήν καϊ έπέφερε τήν άνάκλησιν τών διαταγών διά τήν Ανωτέρω μετακίνησιν. Τοϋτο, κατά τήν γνώμην μου, δέν σημαίνει άλλο παρά δτι δ Χίτλερ προτίθεται νά έπιτεθή κατά τής Γιουγκοσλαβίας δσον τό δυνατόν ταχύτερον, ή , ένδεχομένως, νά πλήξη τήν Τουρκίαν. Φαίνεται δτι έχει σκοπόν νά χρησιμοποιήση εις τά Βαλκάνια ίσχυράς δυνάμεις έν τφ μεταξύ δέ ή Ρωσία ήμπορεΐ νά περιμ^νη...» ( , 4 ) . I Τήν 1η 'Απριλίου, δ Τσώρτσιλ τηλεγραφεϊ στό Ντίλ στό Βελιγράδι:

\

«Ποικίλες λεπτο;ιίρειες δεικνύουν τήν ταχεϊαν συγκέντρωσιν γερμανικών δυνάμεων έναντίον τής Γιουγκοσλαβίας. Έ ά ν κερδίσωμεν καιρόν άπέναντι τών Γερμανών, θά τόν άπολέσωμεν έναντι τών 'Ιταλών. Τίποτε δέν πρέπει νά σταματήση τήν Γιουγκοσλαβίαν άπό τοΟ νά άναπτύξη πλήρως τάς δυνάμεις της έναντίον τής 'Ιταλίας τό ταχύτερον. Μόνον διά τοΟ τρόπου αύτοΟ θά είναι δυνατόν νά κερδίσουν στήν άρχή έπιτυχίαν είς μεγάλην κλίμακα καϊ νά γίνουν κύριοι μεγάλου δγκου έξοπλισμοϋ έγκαίρως» ( " ) .

16. Βτό Βιο. 17. ΤσΑρτοιλ, οτδ Τβιο, ο. 142.

276


Ο

ΠΟΛΕΜΟΙ

ΤΟΥ

1940 - 4 1

"Εκκληση, μέ τό πνεύμα αύτό, Απευθύνει δ Τσώρτσιλ στίς 4 'Απριλίου στό στρατηγό Σίμοβιτς ( " ) . Ά λ λ ά , δπως παρατηρεί δ Τσώρτσιλ, «σφάλματα έτών δέν μποροΟν νά διορθωθοϋν μέσα σέ λίγες ώρες» ( " ) . Ή γιουγκοσλαβική κυβέρνηση έπιμένει νά μήν πάρει κανένα μέτρο πού θά μπορούσε νά θεωρηθεί άπό τούς Γερμανούς πρόκληση. «Καί τήν στιγμήν έκείνην δλη ή γερμανική δύναμις πού ήταν στήν άκτίνα τής χώρας τους, έπήρχετο σάν θύελλα κατ* έπάνω τους» ( ) . Ή μοναδική έλληνογιουγκοσλαβική στρατιωτική σύσκεψη έγινε τή νύχτα τής 3 - 4 Απριλίου στό μεθοριακό σιδηροδρομικό σταθμό Κέναλι τής Δ. Μακεδονίας. "Αρχισε στίς 1 0 . 2 0 ' τό βράδυ τής 3ης 'Απριλίου καί τέλειωσε στίς 2 τό πρωί τής έπομένης, δηλαδή 5 0 ώρες περίπου πρίν νά έξαπολυθεΐ ή γερμανική εισβολή στίς δυό χώρες. Πήραν μέρος: άπό έλληνική πλευρά δ Αρχιστράτηγος Παπάγος καί δ συνταγματάρχης Κιτριλάκης, άπό γιουγκοσλαβική δ στρατηγός Γιάνκοβιτς, ύπαρχηγός τοΟ Γενικού Επιτελείου καί δ Αντισυνταγματάρχης Πέρεσιτς, Από βρεταννική δ στρατηγός Ούίλσον. "Ηταν έκεϊ καί οί ΤΗντεν καί Ντίλ, Αλλά δέν έμφανίατηκαν στή σύσκεψη γιά νά μή προκαλέσουν Αντιδράσεις τών Γιουγκοσλάβων. Πρώτος μίλησε δ στρατηγός Γιάνκοβιτς, πού τόνισε τή σημασία τού λιμένα τής θεσσαλονίκης γιά τόν Ανεφοδιασμό τού γιουγκοσλαβικού στρατού καί Ανάπτυξε ένα σχέδιο έπιχειρήσεων γιά ν' Αντιμετωπιστεί τυχόν προέλαση τών Γερμανών πρός τήν πρωτεύουσα τής έλληνικής Μακεδονίας καί γιά τήν έξουδετέρωση τών 'Ιταλών στήν 'Αλβανία. Ζή18. Btb Τ8ιο, ο. 143 - 4 . 19. Btb Ιδιο, ο. 142. 20. Γτδ Ιδιο, ο. 143.

277


ΣΠΥΡΟΥ ΛΙΝΛΡΔΛΤΟΥ

τησε νά συγκεντρωθούν μια βρεταννική θωρακισμένη μεραρχία καί τέσσαρες μηχανοκίνητες στήν περιοχή Δοϊράνης γιά τή σύνδεση τών έλληνικών καί γιουγκοσλαβικών δυνάμεων καί γιά νά έξαπολυθεΐ τήν κατάλληλη στιγμή έπίθεση πρδς τδ βουλγαρικδ Ιδαφος. Ό Γιάνκοβιτς έξέφρασε τήν άπογοήτευσή του, δταν δ στρατηγδς Ουίλσον τδν πληροφόρησε, δτι ο£ τότε βρεταννικές δυνάμεις στήν Ελλάδα ήταν μιά θωρακισμένη ταξιαρχία καί μιά μεραρχία πεζικού, ένώ είχε άρχίσει ν' άποβιβάζεται μιά άκόμα μεραρχία πεζικού ( " ) . Σχετικά μέ τδ σχέδιο τοϋ Γιάνκοβιτς, δ

Τ Ηντεν

γρά-

φει: «...Έβασίζετο έπΐ τόσον έσφαλμένων πληροφοριών σχετικώς μέ τδν άριθμδν καί τήν διάταξιν τών έλληνικών καί βρεταννικών στρατευμάτων, ώστε δέν ήτο δυνατόν νά έφαρμοσθή. "Οταν δ στρατηγδς Ούίλσων έπέμεινε νά τού δοθή ή άδεια νά προβή προσωπικώς εις άναγνώρισιν τής περιοχής Δοϊράνης - Στρυμόνος, δ Γιάνκοβιτς δέν ήμπόρεσε παρά νά ύποσχεθή δτι θά άνέφερε τδ γεγονός είς τδ Βελιγράδιον. "Εδωσε τήν ιδίαν άόριστον άπάντησιν δταν δ στρατηγδς Παπάγος έπρότεινε νά στείλη ή Γιουγκοσλαβία άξιωματικούς τού στρατού καί τής άεροπορίας είς τάς 'Αθήνας διά νά συνεχίσουν τάς συνεννοήσεις. Ήρνήθη νά παράσχη οίανδήποτε πληροφορίαν περί τών γιουγκοσλαβικών δυνάμεων καί τής διατάξεώς των πλήν τού ΝΑ τμήματος, δπου είπε ν δτι ύπήρχαν τέσσαρες μεραρχίαι καί έπΐ τών συνόρων τής 'Αλβανίας, δπου εύρίσκοντο άλλαι τέσσαρες μεραρχίαι. (...) Έπέμενεν δτι τά στρατεύματα έκεΐνα δέν ήσαν κατάλληλα διά νά άποκρούσουν ένδεχομένην έπίθεσιν διά τεθωρακισμένων» ( Μ ) . 21. ΓΕΣ, <nb Τίιο, ο. 104 - 5. 22. τ Ηντ«ν, οτ4 Τβιο.

278


Ο ΠΟΛΕΜΟΙ

ΤΟΥ

1940 - 4 1

Ό Παπάγος ύποστήριξε, δτι οί Γιουγκοσλάβοι 9 i Iπρεπε v i μή διασπείρουν τΙς δυνάμεις τους γιά v i ύπερασπίσουν τά Απέραντα βόρεια σύνορα τής χώρας τους, Αλλά v i συγκεντρώσουν τόν κύριο δγκο τους στή Νότια Σερβία, γιά v i γίνει Αποτελεσματικότερη ή άμυνα καί v i μήν άποκοπούν τά έλληνικά άπό τά γιουγκοσλαβικά στρατεύματα στό τρίγωνο Μοναστηρίου - Φλωρίνης - Κοζάνης. "Ετσι θά δημιουργούσαν μαζί |νέ τΙς βρεταννικές δυνάμεις Ινα δυνατό καί συνεχές μέτωπο, πού θά στηριζόταν σέ φυσικά όχυρές θέσεις καϊ θά ήταν δύσκολο νά τό διασπάσουν οί Γερμανοί. Ό "Ελληνας Αρχιστράτηγος ζήτησε νά σταλούν δυό Ακόμα γιουγκοσλαβικές μεραρχίες στή Νότια Σερβία. Ό Γιάνκοβιτς δήλωσε, δτι δέν είχε άρμοδιότητα νά συζητήσουν γιά τό δλο σχέδιο άμυνας τής Γιουγκοσλαβίας, πρόσθεσε δμως πώς τό γιουγκοσλαβικό έπιτελεώ ήταν πρόθυμο νά συνεργαστεί μέ τό έλληνικό γιά νά διώξουν τούς 'Ιταλούς άπό τήν 'Αλβανία. Οί τέσσαρες γιουγκοσλαβικές μεραρχίες στό Αλβανικό μέτωπο ήταν Ιτοιμες καί δέ θά χρειαζόταν νά περιμένουν τή 12η 'Απριλίου, τή μέρα, δηλαδή, πού ύπολογιζόταν, δτι θά είχε συμπληρωθεί ή έπιστράτευση καί συγκέντρωση τού γιουγκοσλαβικού στρατού ( 1 3 ) . Ό Ούίλσον χαρακτήρισε τή σύσκεψη μέ τούς Γιουγκοσλάβους τήν πιό Ανώφελη καί λιγότερο ικανοποιητική πού πήρε ποτέ μέρος ( " ) . «'Εν τφ μεταξύ —γράφει δ Ή ν τ ε ν — τηλεγράφημα τού πρεσβευτού Κάμπελ άνέφερεν δτι ή γιουγκοσλαβική κυβέρνησις προσπαθεί νά άνανεώση τάς έπαφάς μέ τάς κυβερνήσεις Γερμανίας καί 'Ιταλίας, πρός τόν σκοπόν, δπως είπεν είς τόν Κάμπελ κυβερνητικός έκπρόσωπος, νά κερδίσουν χρόνον διά νά τερματίσουν τάς προετοιμασίας των...» ( " ) .

24

2 3 . Παπάγου, στδ Ιδιο, ο. 269 - 71 24. ΟΜλοον, <rA Ιϊιο, ο. 81 - 2 . BXtee Γ Β ϊ , <nb ϊβιο, ο. 106. 26. *Ηντ·ν, στδ ΤΟιο.


ΣΠΥΡΟΥ Λ Ι Ν Λ Ρ Δ Λ Τ Ο Υ

Είναι φανερό, δτι, ώς τήν τελευταία στιγμή, ή νέα γιουγκοσλαβική κυβέρνηση δέν έχει συναισθανθεί τό μέγεθος τοΟ κινδύνου πού Απειλεί τή Γιουγκοσλαβία. Γιά νά τονώσει τή διάθεση τών Γιουγκοσλάβων ήγετών νά Αντισταθούν στό Χίτλερ καϊ ίσως καϊ μέ τήν έλπίδα, δτι θά μπορούσε ν' Αποθαρρύνει τή γερμανική έπίθεση, ή σοβιετική κυβέρνηση ύπογράφει, στίς 5 Απριλίου, λίγες ώρες δηλαδή πρίν άπό τή γερμανική εισβολή Σύμφωνο φιλίας μέ τή γιουγκοσλαβική, πού ή κυριότερη διάταξή του προβλέπει, δτι «άν Ινας άπό τούς συμβαλλόμενους δεχτεί έπίθεση τρίτης Δύναμης, δ άλλος θά τηρήσει πολιτική φιλικών μαζί του σχέσεων». Κατά γενική άναγνώριση, ήταν μιά άληθινή πρόκληση πρδς τδ Βερολίνο ( ) . 'Ολόκληρη τή νύχτα τής 5 - 6 'Απριλίου, δ Στάλιν κράτησε κοντά του τδ Γιουγκοσλάβο πρεσβευτή Γαβρίλοβιτς καϊ συζητούσαν γιά τήν παροχ ή πολεμικών έφοδίων άπδ τή Σοβιετική "Ενωση στή Γιουγκοσλαβία. «'Ακριβώς τήν δρα πού έτερματίζοντο οί συζητήσεις τους, ή Γερμανία έκτύπησε τή Γιουσκοσλαβία» Π .

Ή Τουρκία θεατής Τ α υ τ ό χ ρ ο ν α , ή 'Αγγλία, κατά κύριο λόγο, άλλά, δπως ήδη έχουμε πει καϊ ή Σοβιετική "Ενωση, προσπαθούν νά ένθαρρύνουν τήν Τουρκία ν' άντισταθεΐ στδν "Αξονα. "Γστερα Από τήν πολιτική μεταβολή στή Γιουγκοσλαβία, ή νέα κυβέρνηση τοΟ Βελιγραδίου ζητα άπό τήν τουρκική νά διευκρινίσει ποιά στάση θά τηρήσει σέ περίπτωση γερμανικής έπίθεσης μέ κατεύθυνση τή θεσσαλο2 6 . ΤσΟρτσιλ, στό Ιδιο, ο. 144. *Hvwv, στό Τ8ισ. Πιπινίλη, στό Ιδιο, ο. 364. κλπ. 2 7 . Τσώρτοιλ, στό Ι8ιο.

280


Ο

ΠΟΛΕΜΟΙ

ΤΟΥ

1940 - 4 1

νίκη. Ή τουρκική ήγεσία έχει Αποφασίσει νά τηρήσει ουδέτερη στάση, γι* αύτό δέ δέχεται και τήν πρόταση τοϋ Βελιγραδίου νά έπισκεφτεΐ τήν Τουρκία Γιουγκοσλάβος άξιωματικός γιά έπιτελικϊές συνομιλίες, άλλά οδτε καί τή συμβουλή τών "Αγγλων νά κάμουν κάποια πολιτική χειρονομία γιά νά ένισχύσουν τούς Γιουγκοσλάβους στήν άπόφασή τους ν' Αντισταθούν. Ό ΤΗντεν τηλεγραφεΐ στόν "Αγγλο πρεσβευτή στήν "Αγκυρα Χιούγκεσεν: «...Ένώ ή στάσις τών Ελλήνων είναι σταθερά καί ή στάσις τών Γιουγκοσλάβων βελτιοΰται, ή τουρκική πολιτική καθίσταται δλονέν περισσότερον έπαμφοτερίζουσα. (...) Είναι γενικώς παραδεδεγμένον δτι δ ρόλος τής Τουρκίας πρέπει νά είναι άμυντικός. Ούδέποτε δμως συνεφωνήσαμεν δτι καί έπΐ τού πολιτικού πεδίου θά παίζη Αρνητικόν ρόλον...» ( Μ ) . Ό ύπουργός τών Εξωτερικών τής Τουρκίας Σαράτσογλου ζήτησε τή γνώμη τού Χιούγκεσεν γιά τήν Απάντηση πού έπρεπε νά έδινε στό έρώτημα τών Γιουγκοσλάβων, τί στάση θά τηρούσε ή Τουρκία σέ περίπτωση έπιθέσεως κατά τής θεσσαλονίκης. Ό "Αγγλος πρεσβευτής Απευθύνθηκε στόν ΤΗντεν καί έκεΐνος τού Απάντησε: «...Ή καλυτέρα συμβολή πού θά ήμπορούσαν νά παράσχουν οί Τούρκοι τήν στιγμήν αυτήν Μ ήτο: Πρώτον, νά προκαλέσουν ένα Αντιπερισπασμών διά τής μετακινήσεως στρατευμάτων εις τήν μεθόριον μεταξύ Τουρκίας καί Βουλγαρίας καί, δεύτερον, νά διαβεβαιώσουν τήν γιουγκοσλαβικήν κυβέρνησιν δτι, έν περιπτώσει γερμανικής έπιθέσεως κατά τής Γιουγκοσλαβίας, μέ κατεύθυνσιν τήν θεσσαλονίκην, ή Τουρ28. *Hvt»v, οτ4 Ιδιο.

281


ΣΠΥΡΟΥ ΛΙΝΛΡΔΛΤΟΥ

κία θά προέβαινε είς τήν κήρυξιν πολέμου. Δέν ζητώ άπό τήν τουρκικήν κυβέρνησιν νά άναλάβη στρατιωτικήν δρ&σιν ύπδ τάς συνθήκας αύτάς, δεδομένου δτι κατανοοΟμεν πλήρως τάς έλλείψεις πού παοουσιάζουν αί τουρκικαΐ Ινοπλοι δυνάμεις διά τήν άνάληψιν έπιθετικής δράσεως». « Ή τουρκική κυβέρνησις —συνεχίζει τήν άφήγησή του δ Τ Ηντεν— ήρνήθη νά δεχθή τήν πρότασιν αύτήν καί δέν έπείσθη άπδ κανένα έπιχείρημα διά νά άναλάβη πολιτικήν δράσιν. Ή γνώσις των δτι δέν ήθέλαμεν νά άναλάβωμεν προσθέτους ύποχρεώσεις ήτο τήν» Γ ) . Μόλις 2μαθε τήν άνατροπή τής άξονόφιλης κυβέρνησης τής Γιουγκοσλαβίας, δ Γδιος δ Τσώρτσιλ έστειλε στδν Πρόεδρο τής Τουρκίας μήνυμα, στδ δποϊο, άνάμεσα σέ άλλα τόνιζε: «Τώρα ήλθεν ή στιγμή νά σχηματισθή κοινδν μέτωπον έναντίον τοΰ όποίου νά μή τολμά νά έπιτεθή ή Γερμανία. Έτηλεγράφησα είς τδν Πρόεδρον Ρούσβελτ διά νά τοΰ ζητήσω νά άποστέλλωνται έφεξής Αμερικανικά έφόδια καί είς δλας τάς Δυνάμεις αί δποϊαι άνθίστανται είς τήν γερμανικήν έπιβουλήν είς τήν Άνατολήν...». Είχαν άναπτερωθεΐ τώρα οί έλπίδες τοΰ Τσώρτσιλ δτι θά μπορούσε νά συγκροτηθεί τδ βαλκανικό μέτωπο, στδ όποιο 2δινε ιδιαίτερη σημασία. ΣτΙς 2 8 Μαρτίου, γράφει σέ μήνυμά του πρδς τδν Τ Ηντεν: «...Ήμεΐς μετά τής Γιουγκοσλαβίας, τής Ε λ λ ά δος καί τής Τουρκίας διαθέτομεν έβδομήκοντα κινητο2 9 . £τδ Τΰιο.

282


Ο

ΠΟΛΕΜΟΙ

ΤΟΥ

1940 - 4 1

ποιημένας μεραρχίας είς τδ θέατρον αύτό τοΟ πολέμου. Οί Γερμανοί δέν έχουν πρδς τδ παρδν πλέον τών τριάκοντα. (...) Ώ ς έκ τούτου είναι πολύ πιθανόν δτι ή έπίδοσις τριπλής νότας άπό τάς τρεϊς Βαλκανικάς Δυνάμεις θά είχεν ώς άποτέλεσμα τήν διατήρησιν τής ειρήνης ή σημαντικήν καθυατέρησιν τής γερμανικής προελάσεως. "Ισως μάλιστα ή προέλασις δέν θά είναι δυνατόν νά γίνη έπΐ πολλούς μήνας, δπότε ή έποχή δέν θά είναι πλέον κατάλληλος. Έ ν τω μεταξύ α£ βρεταννικαΐ ένισχύαεις καί τά βρεταννικά καί Αμερικανικά έφόδια θά αύξήσουν σοβαρώς τήν δύναμιν άντιστάσεως τών Συμμαχικών Δυνάμεων. Υπάρχουν λοιπόν προβλέψεις δτι δέν θά έπιχειρηθή εισβολή πρός νότον άπό τόν έχθρόν, έάν ένωθούν οί τρείς Σύμμαχοι. (...) Αΰτή είναι ή καλυτέρα εύκαιρία τής Τουρκίας νά άποφύγη τόν πόλεμον. (...) 'Εάν α£ τρεις Δυνάμεις παραμείνουν ώς έχουν καί δέν ένωθούν, ο£ Γερμανοί Γσως νομίσουν δτι θά είναι καλύτερον νά άφήσουν κατά μέρος τήν Ελλάδα καί τήν Γιουγκοσλαβίαν καί νά στραφούν ταχέως μεθ' δλης τής έπιθετικής των δυνάμεως έναντίον τής Τουρκίας είς τήν θράκην. Υ πάρχουν διάφοροι ένδείξεις τούτου είς άρκετά τηλεγραφήματα. (...) Είναι μήπως δυνατόν, έάν σχηματισθή ένα κοινόν μέτωπον είς τήν Βαλκανικήν Χερσόνησον, νά άποφασίση ή Γερμανία δτι είναι προτιμότερον νά στραφή έναντίον τής Ρωσίας, λαμβανομένου ύπ' δψιν δτι έλάβομεν πολλάς έκθέσεις περί σοβαρών συγκεντρώσεων είς τήν Πολωνίαν καί περί δολοπλοκιών είς τήν Σουηδίαν καί Φινλανδίαν;» ( 5 C ). 'Αλλά δ Χίτλερ ήξερε νά χωρίζει τούς άντιπάλους του γιά νά τούς χτυπά έναν έναν ή νά τούς Υποδουλώνει χωρίς πόλεμο. Ή 'Αγγλία δέν ήταν άκόμα σέ θέση νά ένισχύσει

80. ΤαΟρτσιλ, ατό Τίιο, α. 140 · 1.

283


ΣΠΥΡΟΥ ΛΙΝΛΡΔΛΤΟΥ

άποφασιστικά, μέ έφόδια και στρατιωτική βοήθεια, τούς συμμάχους της καί αύτή ή Αδυναμία της, πού τή γνώριζαν δλοι, ίπαιζε Αποφασιστικό ρόλο στήν πολεμική καί στή διπλωματική σκακιέρα. Οί Τούρκοι ήγέτες, Αποφασισμένοι νά κρατήσουν τήν Τουρκία Εξω άπό τόν πόλεμο, θά Απογοητεύσουν καί πάλι τούς συμμάχους τους. Φαίνεται πώς είχαν πάρει καί ύποσχέσεις άπό τό Χίτλερ, δτι θά τούς παραχωρούσε μέρος τής Δ. Θράκης. Γ ι ' αύτό, Αλλά καί γιά νά μήν προκαλέσουν τήν δργή τού Χίτλερ, δέν έτΛοησαν τήν ύπόσχεση πού είχε δώσει δ Σαράτσογλου στόν "Ηντεν, στίς 18 Μαρτίου, κατά τή συνάντησή τους στήν Κύπρο, νά γίνει Ανταλλαγή άπόψεων Ανάμεσα στίς κυβερνήσεις 'Αγκύρας καί Βελιγραδίου^'). Τήν ίδια Αρνητική στάση θά τηρήσουν οί Τούρκοι καί ύστερα άπό τήν εισβολή των Γερμανών καί Βουλγάρων στήν Ελλάδα καί Γιουγκοσλαβία. Στις 8 'Απριλίου, δ "Αγγλος πρεσβευτής στήν "Αγκυρα ζητά άπό τόν Σαράτσογλου νά διακόψει, τουλάχιστο, ή Τουρκία τις διπλωματικές σχέσεις μέ τή Γερμανία σέ έκδήλωση Αλληλεγγύης πρός τις δυό βαλκανικές χώρες. Ό Σαράτσογλου Απαντά, δτι μέ τόν Ήντεν συμφώνησαν, δτι ή Μ. Βρεταννία δέ θά ζητούσε τίποτε άλλο άπό τήν Τουρκία καί έκφράζει τήν Απορία του γιατί προβάλλονται τώρα νέα αιτήματα. Ό "Αγγλος πρεσβευτής τού Ανταπαντά, δτι ή συμφωνία Αφορούσε στρατιωτικές ένέργειες, ένώ αύτό πού τού ζητ& τώρα είναι πολιτική έκδήλωση γιά νά ένισχυθεΐ τό ήθικό τών δυό Αγωνιζομένων βαλκανικών χωρών. Τήν ίδια μέρα, δ Σαράτσογλου Απαντά Αρνητικά σέ άνάλογα διαβήματα τού Έ λ λ η ν α καί Γιουγκοσλάβου πρεσβευτών στήν "Αγκυρα: « Ό Γιουγκοσλάβος πρεσβευτής —τηλεγραφεΐ δ Έλληνας πρεσβευτής στήν "Αγκυρα στό ίλληνικό ύ81. ΓΒΣ, <r.b Τίιο, ο. 78 - 4. Καί ΠαπχΜκη, <πό Ιδιο, ο. 161 x a l 189.

284


Ο

ΠΟΛΕΜΟΙ

ΤΟΥ

1940 - 4 1

πουργεΐο τών Ε ξ ω τ ε ρ ι κ ώ ν — είναι τελείως Απογοητευμένος. Καϊ ή Ιδική μου δμιλία μέ τδν Τοϋρκον ύπουργδν τών Εξωτερικών ούδόλως ήτο ένθαρρυντικ ή . Ούδέν πλέον δέον νά άναμένωμεν έκ Τουρκίας. Ό ύπουργδς τών Ε ξ ω τ ε ρ ι κ ώ ν είχε τδ δφος ώς τά συμβαίνοντα είς αύτά ταϋτα τά τουρκικά σύνορα να έλάμβαναν χώραν είς άλλην ήπειρον, καϊ έφαίνετο ήνωχλημένος διότι είχε νά έπαναλάβη καϊ πάλιν τήν έξυπακουομένην πλέον θεωρίαν δτι ή Τουρκία θά ήγωνίζετο μόνον έάν τής έπετίθοντο» ( " ) .

Ελληνικές, βρεταννικές καϊ γερμανικές δυνάμεις Γ ι ά λόγους πολιτικής σκοπιμότητας, γιά νά μήν ήττηθεΐ δηλαδή ή Ε λ λ ά δ α στδ άλβανικδ μέτωπο άπδ τήν Ι τ α λ ί α , ή έλληνική κυβέρνηση καϊ δ Αρχιστράτηγος Παπάγος δέ δέχτηκαν οδτε νά φέρουν τΙς μεραρχίες στήν 'Αλβανία σέ πιδ πίσω θέσεις μέ τήν προοπτική τής γερμανικής είσβολής, οδτε καϊ νά πάρουν άπδ έκεΐ δυνάμεις γιά νά ένισχύσουν τή γραμμή 'Αλιάκμονα - Βερμίου. Έ τ σ ι , γιά ν' Αντιμετωπίσει τή Στρατιά τοΟ ΛΙστ πού έτοιμαζόταν νά εισβάλει στή χώρα μας, ή έλληνική κυβέρνηση διέθετε έ ξ η μεραρχίες, δρισμένες άπδ τις δποΐες ήταν μειωμένης δυνάμεως ή είχαν συγκροτηθεί άπδ μεγάλες κλάσεις: «Έναντι τών έμπειροπολέμων και πλουσίως έξωπλισμένων δι' δλων τών συγχρόνων τότε μέσων ένδεκα περίπου γερμανικών μεραρχιών καϊ τών άπειροπληθών άλλων μέσων τής Δωδεκάτης Στρατιάς — 4 ναφέρει ή έπίσημη Ιστορία τοΰ Ελληνικού Στρατοί]— ή Ε λ λ ά ς παρέτασσεν έπΐ μέν τής τοποθεσίας Μπέ-

30

82. Π«ημΜ*υ;, στό Ιδιο, α. 184. Πιπινέλη, στό ΤΒιο, ο. 3 4 6 .


ΣΠΥΡΟΥ ΛΙΝΛΡΔΛΤΟΥ

λες - Νέστος τρεϊς μεραρχίας πεζικού καί μίαν μηχανοκίνητον μεραρχίαν, ής ή Ισχύς πυρός δέν ύπερέβαινε τήν τού συντάγματος, έπΐ δέ τής τοποθεσίας Βερμίου δύο μεραρχίας ήλαττωμένης μαχητικής άξίας, δύο βρεταννικάς μεραρχίας, έξ ών ή μία δέν είχεν είσέτι πλήρως μεταφερθή καί μίαν τεθωρακισμένην ταξιαρχίαν. Έ ά ν δέ ληφθή ύπ' δψιν, δτι αί έλληνοβρεταννικαϊ δυνάμεις ήσαν κατανεμημέναι έπΐ δύο τοποθεσιών αίτινες προσεβλήθησαν διαδοχικώς, ή διαφορά τών δυνάμεων καθίσταται έτι μάλλον συντριπτική» f " ) . Τόσο γιά τή διάσπαση τής άμυνας σέ δυό τοποθεσίες, δηλαδή γιά τή διατήρηση τών έλληνικών δυνάμεων στήν 'Ανατολική Μακεδονία, δσο καί γιά τή μή έγκαιρη σύμπτυξη τών μεραρχιών μας στό άλβανικό μέτωπο, οί "Αγγλοι θά άποδώσουν εύθύνες στόν "Ελληνα άρχιστράτηγο: «Είς τό Πολεμικόν Συμβούλιον —άναφέρει τό σχετικό πρακτικό τής 14ης 'Απριλίου— ύπεμνήσθησαν αί συνεχείς προσπάθειαι αί όποϊαι κατεβλήθησαν δπως πεισθούν οί Έ λ λ η ν ε ς καί μετακαλέσουν μέρος τού κυρίου σώματος τού έν Άλβανί^ι στρατού των, είς τρόπον ώστε νά άποφευχθή ό πραγματικός ούτος κίνδυνος (σ.σ. τής δημιουργίας ρήγματος). Ό πρωθυπουργός είπεν δτι έπ' ούδενΐ λόγψ εύθυνόμεθα διά τάς συνεπείας, δοθέντος δτι έξακολουθητικώς έπιέσαμεν τούς Έλληνας υποδεικνύοντες τήν άνάγκην νά λάβουν μέτρα πρός άντιμετώπισιν τού κινδύνου αύτοΰ. Ό ύπουργός τών Εξωτερικών καί ό άρχηγός τού Γενικού Αύτοκρατορικοϋ 'Επιτελείου άνεκοίνωσαν δτι δταν είχον θέσει τό ζήτημα τούτο είς τόν στρατηγόν Παπάγον έκεΐνος είπε, πρώτον, δτι τά στρατεύματά

3 3 . ΓΕΣ, οτδ Ιίιο, 3. 119 - 120.

286


Ο

ΠΟΛΕΜΟΙ

ΤΟΥ

1940 - 4 1

του είχαν κουρασθή καί δεύτερον δτι πολλά μεταγωγικά ζώα είχον άποθάνει. Οί Έ λ λ η ν ε ς προσεπάθουν τώρα, άργοπορημενως, νά έφαρμόσουν τήν συμβουλήν αύτήν, άλλ' άπητοΰντο τούλάχιστον δέκα ήμέραι διά τήν πραγματοποίησα τής μετακινήσεως. Έ ν τφ μεταξύ μόνον τρεις έλληνικαΐ μεραρχίαι (μία μεραρχία Ιππικού καί at 12η καί 20ή μεραρχίαι) καί at δύο Ζδικαί μας μεραρχίαι ήσαν είς θέσιν νά άντιταχθούν έναντίον τής κυρίας γερμανικής έπιθέσεως είς τήν Ελλάδα» Π . Έ ν ώ άπό τό Γενάρη τού 1941, είχε γίνει φανερό δτι οί Γερμανοί θά έξαπέλυαν έπίθεση στά Βαλκάνια καί θά εισέβαλαν στήν Ελλάδα, δ άρχιστράτηγος έξακολουθοϋσε ως τά μέ ία Μαρτίου νά παίρνει δυνάμεις άπό τή Μακεδονία γιά νά ένισχύσει τό άλβανικό μέτωπο. 'Ιδιαίτερα ύστερα άπό τό πραξικόπημα στό Βελιγράδι, δ Παπάγος, πιστεύοντας δτι έχει δικαιωθεί στις άπόψεις του, ήθελε νά ένισχύσει τό μέτωπο στήν Άλανία καί νά μεταφέρει τις έλληνικές καί βρεταννικές δυνάμεις τής γραμμής 'Αλιάκμονα Βερμίου στήν 'Ανατολική Μακεδονία γιά νά καλύψουν τή θεσσαλονίκη: «Μιά έξέλιξις πού έπληροφορήθην κατά τήν άφιξίν μου —γράφει δ ΤΗντεν στίς 28 Μαρτίου— μέ δυσηρέστησε. Ό στρατηγός Ούίλσων είπεν είς τόν Ντίλ καί εις έμέ δτι δ στρατηγός Παπάγος έσκόπευε νά μετακινήση καί πάλιν πρός τά σύνορα τάς έλληνικάς μεραρχίας πού εύρίσκοντο έπΐ τής γραμμής τοϋ 'Αλιάκμονος, άφήνων οδτω μόνα των έπί τής γραμμής τά βρεταννικά στρατεύματα. Εντούτοις δέν είχε κατορθώση νά άποκαταστήση έπαφήν μέ τούς διοικητάς τών πλησιεστέρων γιουγκοσλαβικών μονάδων καί

3 4 . 'Αρχεία Φόρεϊν

"Οφφις,

«Βήμα» 9

'Ιανουαρίου

1972

287


Σ Π Υ Ρ Ο Υ ΑΙΓ1ΑΡΔΑΤΟΥ

συνεπώς δέν έγνώριζε τίποτε περί τών γιουγκοσλαβικών προθέσεων. (...) Έ ν συνεχείς συνηντήθημεν μέ τόν "Ελληνα πρωθυπουργών καί μέ τόν στρατηγόν Παπάγον. Ό τελευταίος προέβαλεν ήδη Ινα φιλόδοξον σχέδιον πρός σχηματισμόν ένιαίου μετώπου άπό τής 'Αδριατικής μέχρι τοϋ Εύξείνου. Διά νά καταστή τούτο δυνατόν προέτεινε μίαν κοινήν δράσιν τών έλληνικών καί γιουγκοσλαβικών στρατευμάτων διά τήν έκκαθάρισιν τής 'Αλβανίας καί νά ζητήσωμεν άπό τούς Τούρκους νά άναλάβουν τήν άμυναν τής Δυτικής Θράκης. 'Επίσης νά μετακίνηση είς τά πρόσω δλα τά έλληνικά και βρεταννικά στρατεύματα πρός τήν Άνατολικήν Μακεδονίαν έπί τή προόψει, δτι θά Ιπρεπε νά ύπερασπίσωμεν τήν θεσσαλονίκην έάν οί Γιουγκοσλάβοι είσήρχοντο έντός τού έλληνικού έδάφους. Υ π έ δ ε ι ξ α δτι δέν γνωρίζομεν τίποτε περί τών προθέσεων τής Γιουγκοσλαβίας καί θά Ιπρεπε προηγουμένως νά συνεννοηθώμεν μετ' οουτών. Κατόπιν θά έσκεπτόμεθα περί τών Τούρκων, άμφιβάλλω δμως έάν θά έπείθοντο νά πολεμήσουν διά τήν άμυναν τής θ ε σ σαλονίκης...» ( " ) . Οί άντιθέσεις καί διαφωνίες άνάμεσα στόν Παπάγο καί τούς "Αγγλους θά συνεχιστούν σ' δλόκληρη αυτή τήν κρίσιμη περίοδο, μέ άρκετά δυσάρεστες συνέπειες. Ό Παπάγος θά μετακινήσει τή 19η Μηχανοκίνητη Μεραρχία στό Κιλκίς, ώς έφεδρεία τοϋ Τμήματος Στρατιάς 'Ανατολικής Μακεδονίας. Ταυτόχρονα, τό Γενικό Στρατηγείο, θά καταρτίσει σχέδια γιά κοινή έλληνογιουγκοσλαβική έπίθεση κατά τών 'Ιταλών στήν 'Αλβανία. Τ ό βράδυ τής 5ης 'Απριλίου, τό Γενικό Στρατηγείο δίνει όδηγίες στό Τ μ ή μ α Στρατιάς 'Ηπείρου καί στό Τ μ ή μ α Στρατιάς Δυτικής Μακεδονίας γιά ένδεχόμενες κοινές έπιθετικές έπιχειρήσεις Έ λ -

86.

288

Τ Ηντεν,

οτό

Ιδιο.


Ο ΠΟΛΕΜΟΣ

ΤΟΥ

1940 - 4 1

λήνων καϊ Γιουγκοσλάβων. Κατά τίς όδηγίες αύτές, τό Τ Σ Η θά έξορμήσει γιά νά καταλάβει τόν Αυλώνα καϊ τδ Βεράτι καϊ τδ ΤΣΔΜ στήν κατεύθυνση Έλβασάν - Δυρράχι Π Φυσικά, τό σχέδιο τοϋ Παπάγου 73t TCcT άξουν οί Έ λ ληνες και οί Γιουγκοσλάβοι τούς 'Ιταλούς στή θάλασσα ήταν ουτοπικό, κι άν άκόμα ή γιουγκοσλαβική κυβέρνηση ήταν ώριμη γιά τέτιες ένέργειες. Γιατί ούτε ό Ελληνικός, ούτε δ Γιουγκοσλαβικός Στρατός ήταν ταχυκίνητοι καϊ ικανοί νά έξαπολύσουν κεραυνοβόλο πόλεμο. Οί έλληνικές μεραρχίες στήν 'Αλβανία ήταν άποδεκατισμένες καϊ έξαντλημένες άπδ τδν πόλεμο καϊ τά χιόνια καϊ δ Γιουγκοσλαβικός Στρατός ήταν, δπως άποδείχτηκε, άνοργάνωτος καϊ διαβρωμένος άπδ τή χιτλερική προπαγάνδα καϊ τΙς έθνικές διαιρέσεις. "Αν, βέβαια, ένεργοϋσαν μαζί στήν άρχή, δταν οί 'Ιταλοί χτύπησαν τήν Ελλάδα, μποροϋσαν νά έξουδετερώσουν και νά πετάξουν στή θάλασσα τΙς στρατιές τοϋ Μουσολίνι. Τώρα δμως ήταν άργά. Οί γερμανικές φάλαγγες βρίσκονταν στά Βαλκάνια καϊ δέ θάφηναν νά ρεζιλευτεί γι' άλλη μιά φορά, δ κυριότερος σύμμαχος τοϋ Χίτλερ. Εξάλλου, δπως θά φανεί άμέσως, οί Γιουγκοσλάβοι δέν ήταν σέ θέση ν' Αντιμετωπίσουν Ινα σύγχρονο ευρωπαϊκό στρατό. Γιά τήν έπιχείρηση «Μαρίτσα», τήν κατάληψη δηλαδή τής Ελλάδας, καϊ γιά τή συντριβή τής Γιουγκοσλαβίας, δ Χίτλερ διέθεσε τή 12η Γερμανική Στρατιά, μέ έπικεφαλής τδ στρατάρχη Βίλχελμ φδν Λίστ, ειδικό γιά τδν όρεινδ πόλεμο. Τ ή 12η Γερμανική Στρατιά άποτελοΰσαν: Τδ 18ο 'Ορεινό Σώμα Στρατού, μέ τέσσαρες μεραρχίες,άπδ τΙς όποιες ή μιά θωρακισμένη, καϊ ενα άνεξάρτητο ένισχυμένο σύνταγμα πεζικού. Τδ 3ο Σ.Σ. μέ δυδ μεραρχίες πεζικού. Τδ 4Κ)ό θωρακισμένο Σ.Σ. μέ δυδ μεραρχίες, άπδ τΙς όποιες ή μιά θωρακισμένη, καϊ τή «Σωματοφυλακή "Ες Έ ς

36. ΓΕΣ,

Διβύθυνοις

Ίοτορίας

StpxioO,

Τό -έλος μ·.ϊς έπο-

AdDitec, 'AWjvai 1969, ο. 4 .

19

289


Σ Π Υ Ρ Ο Υ ΑΙΓ1ΑΡΔΑΤΟΥ

'Αδόλφου Χίτλερ . Ή πρώτη θωρακισμένη δμάδα μέ έπικεφαλής τό στρατηγό Κλάιστ, που τήν άποτελοΰσαν τό 11ο καί τό 14ο θωρακισμένα Σ.Σ., μέ δυό θωρακισμένε; μεραρχίες, μια μηχανοκίνητη, μιά ορεινή και μιά πεζικού. Τ ό 11ο θωρακισμένο Σ.Σ., μέ τή μηχανοκίνητη μεραρχία τών " Ε ς " Ε ς < Ράιχ», τήν ταξιαρχία «Χέρμαν Γκαΐρ-.γκ» καί Ινα ανεξάρτητο μηχανοκίνητο σύνταγμα. 'Εφεδρεία τής 12ης Στρατιά; ήταν τό 50ό Σ.Σ., μέ τρεις μεραρχίες πεζικού καί μιά θωρακισμένη. Μέ τή 12η Στρατιά συνεργαζόταν άρχικά τό 8ο Σώμα 'Αεροπορία;, μέ διοικητή τόν πτέραρχο Ριχτχόφεν, πού διέθετε 6 5 0 περίπου Αεροπλάνα πρώτη; γραμμής. 'Αμέσως μετά τή μεταβολή στή Γιουγκοσλαβία, ή Γερμανική 'Ανώτατη Διοίκηση θά διαθέσει γιά τ ί ; επιχειρήσει; στά Βαλκάνια τον 4ο Αεροπορικό Στόλο, μέ 5 7 6 Αεροπλάνα καί άλλα 1 6 8 Αεροπλάνα πού Αποσπάστηκαν Από το 10ο Σώμα 'Αεροπορίας. Τ ή ν προκάλυψη τοΰ μετώπου είχαν Αναλάβει οί Βούλγαροι μέ τρεις μεραρχίες. Οί ελληνικές καί βρεταννικέ; δυνάμει; πού θά άντιμετώπιζαν τή νέα εισβολή ήταν, άναλυτικότερα, οί άκόλουθες: Στή Δ. Θράκη, ή Ταξιαρχία Έ β ρ ο υ , μέ έφτά λόχου; προκαλύψεω; καί τό όχυρό Νυμφαία, μέ διοικητή τόν Ιφεορο υποστράτηγο I . Ζήση. Στήν όχυρωμένη τοποθεσία Μπέλ ε ; - Νέστο; ('Αν. Μακεδονία) : Ή Ταξιαρχία Νέστου, μέ τρία τάγματα πεζικοΰ καί Ινα λόχο προκαλύψεως. Διοικητ ή ; δ συνταγματάρχης 'Αν. Καλής. Ή 7η Μεραρχία, μέ δύναμη 5 τάγματα πεζικού, 4 λόχους προκαλύψεως καί 14 πυροβολαρχίες. Διοικητή; δ ύποστράτηγος Χρ. Ζωιόπουλο; καί έπιτελάρχης ό Αντισυνταγματάρχης πυροβολικού Στ. Μανιδάκης. Ή 14η Μεραρχία, μέ 6 τάγματα πεζικού, 5 λόχους προκαλύψεως καί 1 0 πυροβολαρχίες. Διοικητής ό ύποστράτηγος Κ . Παπακωνσταντίνου. Ή 18η Μεραρχία, μέ ό τάγματα πεζικού, 6 λόχους προκαλύψεως καί 8 πυροβολαρχίες. Διοικητή; δ υποστράτηγο; Λ. Στεργιόπουλος. Ή

290


Ο ΠΟΛΕΜΟΣ

ΤΟΥ

1940 - 41

14 καί ή 18η μεραρχίες Αποτελούσαν τήν Όμάδα Μεραρχιών μέ διοικητή τδν Αντισυνταγματάρχη II. Δέδε καί έπιτελάρχη τδ συνταγματάρχη πυροβολικού Σωτ. Στεργιόπουλο. Στήν περιοχή Κιλκίς είχε συγκεντρωθεί ή 19η Μηχανοκίνητη Μεραρχία, μέ διοικητή τδν Υποστράτηγο Ν. Λιούμπα. "Ενα άπδ τά συντάγματά της είχε διατεθεί στήν Ό μάδα Μεραρχιών. Ό λ ε ς οί δυνάμεις πού αναφέραμε αποτελούσαν τδ Τμήμα Στρατιά; Ανατολικής Μακεδονίας, μέ διοικητή τδν Αντιστράτηγο Κ . Μπακόπουλο καί έπιτελάρχη το συνταγματάρχη τού πυροβολικού II. Καλογερόπουλο. "Εδρα τοϋ ΤΣΑΜ ήταν στήν Αρχή ή Καβάλα καί Αργότερα ή θεσσαλονίκη. Στήν περιοχή Ά ν . Μακεδονίας υπήρχαν καί 2 0 οχυρά ή συγκροτήματα οχυρών τής «γραμμής Μεταξά», έπανδρωμένα μέ 8 . 5 0 0 Αξιωματικούς καί όπλίτες. Στήν τοποθεσία Βερμίου ήταν Αναπτυγμένο τό Συγκρότημα W , μέ διοικητή τδν "Αγγλο Αντιστράτηγο Ουίλσον. Το Αποτελούσαν οί Ακόλουθες έλληνικές καί βρεταννικές δυνάμεις: Τδ Τμήμα Στρατιάς Κεντρικής Μακεδονίας, μέ τις μεραρχίες 12η, μέ διοικητή τό συνταγματάρχη Γ . Καραμπάτο, τήν 20ή, μέ διοικητή τον Υποστράτηγο Χ . Καρατάσο καί τδ 10ο Συνοριακό Τομέα, μέ έπικεφαλής τδν έφεδρο συνταγματάρχη Ά ρ . Σέργιο. Διοικητής τοϋ Τ.Σ.Δ.Μ. ήταν δ έφεδρος Αντιστράτηγος I . Κωτούλας καί έπιτελάρχης ό συνταγματάρχης πυροβολικού Κ . Παπαδόπουλος. Τδ Βρεταννικδ Εκστρατευτικό Σώμα περιλάμβανε τήν 6 η Αύστραλιανή Μεραρχία, μέ διοικητή τδν Υποστράτηγο Μάκεϋ, τή 2η Νεοζηλανδική, μέ διοικητή τδν Υποστράτηγο Φράιμπεργκ, σύνταγμα βαριοΰ πυροβολικού, μηχανοκίνητο σύνταγμα, τάγμα πολυβόλων καί τήν 1η θωρακισμένη Βρεταννική Ταξιαρχία μέ διοικητή τόν ταξίαρχο Τσάριγκτον. Ό λ ε ς οί δυνάμεις τού Βρεταννικού Εκστρατευτικού Σώματος Αποτελούσαν τό Ιο ΑΥστραλιανό Σώμα Στρατού, μέ διοικητή τόν Αντιστράτηγο Μπλάμεϋ. Ή Υπεροχή τών Γερμανών Απέναντι στίς έλληνοβρεταννικές δυνάμεις ήταν συντριπτική καί σέ Απόλυτους Α-

291


Σ Π Υ Ρ Ο Υ ΑΙΓ1ΑΡΔΑΤΟΥ

ριθμούς καί, άκόμα περισσότερο, σέ δύναμη πυρός καί τεχνικά μέσα. Οί Γερμανοί διέθεταν στήν έπίθεσή τους έναντίον τής Ελλάδας 18 τάγματα άρμάτων άπέναντι σέ 7 έλληνικά καί βρεταννικά (1.907 άρματα άπέναντι σέ 1 7 6 ) , 72 τάγματα πεζικού, άπό τά δποϊα 9 μηχανοκίνητα, άπέναντι σέ 7 0 έλληνικά καί βρεταννικά. 1.086 πυροβόλα διαφόρων διαμετρημάτων οί Γερμανοί, 427 οί "Ελληνες καί Βρετ α ν ο ί . 1.549 άντιαρματικά μέ 2 2 8 . 1.080 όλμους μέ 4 4 5 . "Ακόμα συντριπτικότερη ήταν ή διαφορά στήν άεροπορία. Οί Γερμανοί διέθεσαν τουλάχιστο 1.000 άεροπλάνα, ένώ οί Βρεταννοί 4 5 καί οί "Ελληνες κανένα ( " ) . Συνολικά, δταν άρχισε ή εισβολή, δ Αρχηγός τών βρεταννικών Αεροπορικών δυνάμεων στήν Ελλάδα ύποπτέραρχος Ντ' Άλμπιάκ διέθετε 8 0 άξιόμαχα άεροπλάνα. Ά π ό αυτά διέθεσε μιά μοίρα βομβαρδιστικών καί μία καταδιωκτικών γιά τήν ύποστήριξη τού 'Αλβανικού μετώπου (Ιωάννινα), δυό μοίρες βομβαρδιστικών, μιά καταδιωκτικών καί μιά συνεργασίας γιά τήν ύποστήριξη τού Συγκροτήματος W (Λάρισα). Κράτησε έπίσης δυό μοίρες καταδιωκτικών γιά τήν ύποστήριξη τής άεροπορικής βάσεως καί άριθμό βομβαρδιστικών καί μαχητικών γιά στρατηγικούς στόχους ( " ) . Γιά τήν κατάσταση των έλληνικών δυνάμεων πού θ' Αντιμετώπιζαν τή γερμανική έπίθεση, ή 'Ιστορία Στρατού γράφει: «Αί έπί τής τοποθεσίας Μπέλες - Νέστος έλληνικαί μονάδες πόρρω άπεΐχον τού νά είναι πλήρως ώργανωμέναι ύλικώς διά τήν άντιμετώπισιν τού φοβερού άντιπάλου. Οί άξιωματικοί, κατά τά 8/10 ?φεδροι, κατέβαλλον όπερανθρώπους προσπαθείας διά τήν έκτέλεσιν Ιργων όργανώσεως τού έδάφους καί τήν έκπαίδευσιν τών άνδρών. Οί άξιωματικοί τών Έπιτε-

3 7 . ΓΕΣ, «Αγώνες...», ο. 120 - 21 38. <πό Ιδιο, ο. 123 - 24

292


Ο ΠΟΛΕΜΟΣ

ΤΟΥ

1940 - 41

λείων είχον περιορισθϊ) είς τό έλάχιστον, λόγω τής συνεχοϋς άφαιμάξεως πρός δφελος τοϋ 'Αλβανικού μετώπου. Ή δύναμις έκάστου τάγματος δέν ύπερέβαινε τούς 5 0 0 άνδρας. Πολλοί λόχοι διοικοΰντο άπό Ανθυπολοχαγούς μόλις έξελθόντας τής Σχολής ή έφέδρους τοιούτους. Ό όπλισμός άπετελεΐτο κατά τό πλείστον έξ δπλων πεπαλαιωμένων τύπων. Σχεδόν απαντα τά Αντιαεροπορικά δπλα τών όχυρών είχον άφαιρεθή καϊ άποσταλή είς τό Άλβανικόν μέτωπον. Μέρος τούτων έπεστράφη τήν τελευταίαν στιγμήν. Είχεν ώσαύτως άφαιρεθή έκ τών οχυρών πλέον τοΰ ήμίσεος τών έφεδρικών πολυβόλων. "Εναντι τών προβλεπομένων τριάκοντα πεδινών πυροβόλων διά τήν άντιαρματικήν 4μυναν τού διαδρόμου 'Αξιού, είχον σταλή μέχρι τής 6ης 'Απριλίου δεκατρία μόνον τοιαύτα ίταλικ4 έκ λαφύρων μέ όλίγα βλήματα και μέ προσωπικόν μή έκπαιδευθέν είς τά πυροβόλα ταύτα. Τά διατιθέμενα πυρομαχικά δέν ήδύναντο νά θεωρηθώσι έπαρκή δΓ άγώνα ποιάς τίνος διαρκείας. Οΰτω, διά τάς μονάδας τού Στρατού 'Εκστρατείας, διετίθεντο τρεις μονάδες πυρός. (...) Πυροβολαρχίαι τινές συγκροτηθεΐσαι έσχάτως μέ πυροβόλα έκ λαφύρων, διέθετον 1 0 0 - 1 5 0 βλήματα κατά πυροβόλον. Τ ά όχυρά διέθετον 1JOOO βλήματα κατά πυροβόλον, έναντι 2 . 5 0 0 προβλεπομένων καϊ 3 0 0 - 4 0 0 κατά δλμον. Εϊς τινα όχυρά, τά πυρομαχικά τών δλμων έξηντλήθησαν άπό τής δευτέρας ήμέρας τής έπιθέσεως. Τό έκτός όχυρών πυροβολικόν διέθετε 1 0 0 - 1 5 0 κατά πυροβόλον έν συνόλιρ. Πυρομαχικά έλαφρών δπλων πεζικού διετίθεντο τό τρίτον τών προβλεπομένων. Τ ά μεταφορικά μέσα είχον περιορισθή είς τό έλάχιστον καϊ ήταν άνεπαρκή. 'Γλικά διαβιβάσεων ήσαν άνεπαρκέστατα. ( Ό διοικητής τού τομέως Παρανεστίου, έλλείψει τηλεφωνικού συνδέσμου, έπεκοινώνει μετά τών ύποτομέων Τοιχωτών και Πασχαλιάς, δι' έφιππου άγγελιαφόρου διανύοντος έξάωρον άπόστασιν). Έξαίρεσιν άπετέλει τό

293


ΣΠΥΡΟΥ ΛΙΝΛΡΔΛΤΟΥ

έσωτερικόν καί έξωτερικόν δικτυον διαβιβάσεων τών οχυρών, δπερ είχε κατασκευασθώ) άπό τής ειρηνικής περιόδου. Ή X I X Μηχανοκίνητος Μεραρχία συγκροτηθεΐσα εσπευσμένως περί τά μέσα 'Ιανουαρίου μέ τόν •/ύριον όπλισμίν της προερχόμενον έν μέρει έκ λαφύρων καί μέ Ιλλειψιν 1 5 0 όχημάτων, ούδεμίαν ήδύνατο νά ύποστή σύγκρισιν, τόσον άπό άπόψεως όπλισμοΰ, δσον καί άπό άπόψεως πολεμικής πείρας, μέ τάς μηχανοκινήτους γερμανικάς μεραρχίας. (...) Αί έπϊ τής τοποθεσίας Βερμίου έλληνικαί δυνάμεις, X I I καί X X Μεραρχίαι εύρίσκοντο είς πολύ χαμηλότερον έπίπεδον άπό άπόψεως μαχητικής άξιας. Συγκροτηθεϊσαι έσπευσμένως κατά τους μήνας Φεβρουάριον καί Μάρτιον έκ μονάδων μεταφερθεισών έκ Δυτικής Θράκης ή νεοσυγκροτηθεισών άπό δ,τι ήτο δυνατόν νά συγκεντρωθή έκ τής άποστραγγίσεως τών έμπέδων τοΰ έσωτερικοΰ καί τών τελευταίων είς ύλικά πόρων τής Ελλάδος, άπετέλουν μονάδας άτελώς συγκεκροτημένας, τόσον άπό άπόψεως έμψύχου, δσον καί άπό άπόψεως άψυχου ύλικοΰ. Αί έλλείψεις αύτών είς άξιωματικούς καί δπλίτας ήσαν σοβαρώταται, ή δέ έκπαίδευσις αύτών δέν εύρίσκετο είς ίκανοποιητικόν έπίπεδον. Ό όπλισμός των άπετελεΐτο 1ξ δπλων πεπαλαιωμένων τύπων ή έκ λαφύρων καί τούτων άνεπαρκών. (Μέχρι τής 8ης 'Απριλίου, 1 0 0 περίπου άνδρες κατά τάγμα τής X I I Μεραρχίας ήσαν άοπλοι). Οί δλμοι καί λόχοι τινές πολυβόλων έστεροΰντο μεταγωγικών. Τ ά μεταφορικά μέσα ήσαν άνεπαρκέστατα, τά δέ μεταγωγικά Σώματος τής X I I Μεραρχίας άπετελοΰντο έκ βοηλάτων άμαξών...» ( " ) . Τό σύνολο τών βρεταννικών δυνάμεων πού Αποβιβάστηκαν στήν ήπειρωτική Ε λ λ ά δ α ήταν 53.051 άντρες,

89. ατό Τ8ιο, α. 121 - 23

294


Ο ΠΟΛΕΜΟΣ

ΤΟΥ

1940 - 41

έκτός άπό τό προσωπικό τής 'Αεροπορίας. Στήν Κρήτη είχαν Αποβιβαστεί άπό τΙς Αρχές τοϋ έλληνοΓταλικού πολέμου βρεταννικές δυνάμεις πού δέν ξεπερνούσαν τούς 7. 0 0 0 άντρες. Σέ συσκέψεις πού Ιγιναν κατά τά τέλη Μαρτίου, ί Αντιστράτηγος Μπακόπουλος ύποστήριξε, δτι θά Ιπρεπε δλες οί δυνάμεις νά συγκεντρώνονταν στήν τοποθεσία Μπίλες - Νέστος, Αντίθετα δ διοικητής τού Τ Σ Κ Μ Αντιστράτηγος Κωτούλας συμφωνούσε μέ τις Απόψεις τών "Αγγλων γιά τή συγκέντρωση τών έλληνικών καί βρεταννικών τμημάτων στήν τοποθεσία Βερμίου. Καί δ Μπακόπουλος τελικά συμφώνησε, δτι, Αφού οί "Αγγλοι Ιπέμεναν στή γραμμή Βερμίου - 'Αλιάκμονα, ή κατάτμηση τών δυνάμεων θά δδηγούσε Αναπόφευκτα στήν αιχμαλωσία τών μεραρχιών τού ΤΣΑΜ. Γι* αύτό δέχτηκε τή μεταφορά τών δυνάμεων τοϋ ΤΣΑΜ στή γραμμή Βερμίου - 'Αλιάκμονα. Μέ τήν προσχώρηση τής Γιουγκοσλαβίας στό Τριμερές, άρχισε καί δ Αρχιστράτηγος Παπάγος νά συζητά και νά αντιμετωπίζει τή μεταφορά. Μέ τή μεταπολίτευση δμως στό Βελιγράδι έπανήλθε στίς προηγούμενες Απόψεις του. Έ τ σ ι , ο! δυνάμεις τού ΤΣΑΜ παρέμειναν στίς θέσεις τους στήν 'Αν. Μακεδονία, παρ' δλο δτι δλοι δμολογοϋσαν, δτι ήταν καταδικασμένες νά Αποκοπούν ( 4 0 ) .

ΕΙσβολή Τ ά χ α ρ ά μ α τ α τής 6ης 'Απριλίου, ισχυρές γερμανικές δυνάμεις εισβάλλουν ταυτόχρονα στή Γιουγκοσλαβία καί τήν Ελλάδα. Στή Γιουγκοσλαβία δέ δίνουν κάν τελεσίγραφο. Έ ν ώ οί γερμανικές μεραρχίες εισβάλλουν στό γιουγκοσλαβικό ϊδαφος άπό τήν Αύστρία, τήν Ούγγαρία, τή Ρουμανία καί τή Βουλγαρία, ή Λουφτβάφφε ισοπεδώνει τό Βελιγράδι. Τρία μερόνυχτα, τά γερμανικά άεροπλάνα, 40. οτό Τβιο, ο. 8 0 - 84. Καί ΤοΛρτοιλ, στό Τβιο, ο. 177 - 78.

295


ΣΠΥΡΟΥ ΛΙΝΛΡΔΛΤΟΥ

πετώντας χαμηλά πάνω άπό τις στέγες τών σπιτιών, μεταβάλλουν σέ έρείπια τή γιουγκοσλαβική πρωτεύουσα. Περισσότερα άπό 17.000 άτομα σκοτώνονται στις έπιδρομές αύτές στό Βελιγράδι, στήν «Επιχείρηση - Τιμωρία», δπως τήν είχε δνομάσει δ Χίτλερ ( 4 Ι ) . «"Οταν έπιτέλους έπεκράτησε σιωπή στις 8 'Απριλίου —γράφει δ Τσώρτσιλ— έπάνω άπό δέκα έπτά χιλιάδες πολίτες τοϋ Βελιγραδίου εύρίσκοντο νεκροί στούς δρόμους ή κάτω άπό τά έρείπια. Μέσα άπό τούς έφιάλτες τοϋ καπνού καί τών φλογών ένεφανίσθησαν τά ξετρελλαμένα ζώα πού είχαν έλευθερωθή άπό τά σπασ|ΐϊνα κλουβιά τους στόν ζωολογικό κήπο...» n . Ταυτόχρονα, ή Λουφτβάφφε χτυπά καί διαλύει τις συγκεντρώσεις τοϋ Γιουγκοσλαβικού Στρατού, πού δέν έχει άκόμα δλοκληρώσει τήν έπιστράτευσή του, καί παραλύει τις συγκοινωνίες. Στίς 5 . 3 0 ' τό πρωί τής 6ης 'Απριλίου, δ Γερμανός πρεσβευτής στήν 'Αθήνα "Ερμπαχ ξαναπαίζει τήν τραγική κωμωδία τοϋ Γκράτσι σέ βάρος τής Ελλάδας. Ξυπνά τόν πρωθυπουργό Κοριζή καί τοϋ δίνει μιά διακοίνωση μέ τήν δποία ή χιτλερική κυβέρνηση προσπαθεί νά δικαιολογήσει τήν εισβολή στήν Ελλάδα. Τήν ίδια ώρα, τή διακοίνωση έπιδίδει στόν "Ελληνα πρεσβευτή στό Βερολίνο Ραγκαβή έκπρόσωπος τού γερμανικού ύπουργείου 'Εξωτερικών. Στήν άρχή, ή διακοίνωση άναφέρει, δτι ή γερμανική κυβέρνηση προσπάθησε νά κρατήσει τή βαλκανική χερσόνησο έξω άπό τόν πόλεμο. Καί δτι συμφέρον δλων τών εύρωπαϊκών κρατών ήταν νά μείνουν τά βρεταννικά στρατεύματα μακριά άπό τήν Εύρώπη γιά νά διατηρηθεί ή ε?-

41. BULLOCK, σιό

Ιδιο, ο. 4 2 . ΤοΛρτοιλ, στό Τβιο, ο. 145.

296

227.


Ο ΠΟΛΕΜΟΙ

1940 - 41

ρήνη. Κατηγορεί κατόπιν τήν Ελλάδα δτι δέν κράτησε ειλικρινή ουδετερότητα, δτι δέχτηκε τΙς άγγλογαλλικές έγγυήσεις καϊ δτι έτσι «έθετεν έαυτήν άναγκαίως είς άγγλικήν έξάρτησιν καϊ ένεπλέκετο είς τά έκτοτε ύφιστάμενα άγγλικά σχέδια κυκλώσεως τής Γερμανίας . Προσπαθώντας τώρα νά δικαιολογήσει και τήν ιταλική έπίθεση. ή γερμανική κυβέρνηση κατηγορεί τήν Ελλάδα, δτι δέ θέλησε τόν 'Οκτώβρη τοϋ 1 9 3 9 «νά άνανεώση τό έκπνέον έλληνοϊταλικόν σύμφωνον φιλίας» και δτι «ή έλΟοϋσα είς τήν έςουσίαν μέ άγγλικήν βοήθειαν έλληνική κυβέρνησις έδεσμεύθη εύθύς έξ άρχής πρός τούς "Αγγλους». Κατόπιν ή διακοίνωση άναφέρεται στά γαλλικά ντοκουμέντα πού βρέθηκαν στή Σαριτέ και κατηγορεί τήν έλληνική κυβέρνηση, δτι είχε κάνει άπό τό 1939 συνεννοήσεις μέ τούς Γάλλους γιά τήν άποστολή συμμαχικοΰ έκστρατευτικοϋ σώματος στήν Ελλάδα. «'Ακόμη και δταν ή Ε λ λ ά ς έθεσεν ε ί ; τήν διάθεσιν τοϋ άγγλικοΰ στόλου βάσεις έπί τών νήσων της —ισχυρίζεται ή γερμανική κυβέρνηση— και ή 'Ιταλία, σύμμαχος τής Γερμανίας, έκ τής μή ούδετέρας ταύτης στάσεως, ήναγκάσθη νά προβή είς στρατιωτικήν ένέργειαν κατά τής 'Ελλάδος, ή Γερμανία έξηκολούθησε νά τηρή στάσιν άναμονής». Άφοΰ άναφέρεται στις «προειδοποιήσεις» τής Γερμανίας πρός τήν Ελλάδα («συμβουλές» τοϋ Ρίμπεντροπ στόν "Ελληνα πρεσβευτή στις 2 6 Αύγούστου 1940, λόγοι τοϋ «Φύρερ»), ή διακοίνωση συνεχίζει: « Ή έλληνική κυβέρνησις ήγνόησεν δλας αύτάς τάς προειδοποιήσεις. Και πρέπει έδώ νά ύπογραμμισθή ιδιαιτέρως δτι ή έλληνική κυβέρνησις ούδέποτε άπηυθύνθη πρός τήν γερμανικήν κυβέρνησιν διά νά συζητήση μετ' αύτής τήν δυνατότητα έπανόδου τής Ελλάδος είς τήν ούδετερότητα. Ό λόγος ήτο διαφα-

297


Σ Π Υ Ρ Ο Υ ΑΙΓ1ΑΡΔΑΤΟΥ

νής: ή Ε λ λ ά ς εϊχεν ύπερμέτρως παρασυρθή άπό τήν άγγλικήν πολιτικήν έπεκτάσεως τοΟ πολέμου καί δέν ήτο πλέον κυρία τών άποφάσεών της». Έ διακοίνωση παραθέτει «στοιχεία» γιά τήν παρουσία :ών "Αγγλων στήν Ελλάδα, έπικαλεΐται δήθεν πληροφορίες, δτι ό άγγλικός στρατός πού βρίσκεται σέ έλληνικά έδάφη φτάνει τις 2 0 0 . 0 0 0 άντρες καί καταλήγει: « Ή Ε λ λ ά ς , έπιτρέπουσα εις άγγλικά; δυνάμεις νά θέσουν καί πάλιν πόδα εις Εύρώπην καί ουσα τό μόνον ευρωπαϊκών κράτος πού έπραξε τοιοϋτόν τι, άνέλαβε βαρεϊαν εύθύνην έναντι τής ευρωπαϊκής κοινότητος. 'Ασφαλώς, ό έλληνικός λαός δέν ένέχεται είς τήν έξέλιξιν αΰτήν. Έ κ τούτου, είναι άκόμη βαρυτέρα ή ευθύνη τής έλληνικής κυβερνήσεως έκ τής άνευθύνου ταύτη; πολιτικής της. Οΰτω ή έλληνική κυβέρνησις έδημιούργησε μίαν κατάστασιν, πρό τ ή ; όποιας ή Γερμανία δέν δύναται περαιτέρω νά μείνη άπρακτος. "Οθεν ή κυβέρνησις τού Ράιχ Ιδωσεν ε ι ; τά στρατεύματά της τήν διαταγήν νά έκδιώξουν έκ τού έλληνικού έδάφους τάς βρεταννικά; δυνάμεις. ΙΙασα άντιστασις πρό; τόν γερμανικόν στρατόν θά συντριβή άμειλίκτω;. Φέρουσα τήν άπόφασιν ταύτην εις γνώσιν τής έλληνικής κυβερνήσεως, ή κυβέρνησις τοΰ Ράιχ τονίζει δτι τά γερμανικά στρατεύματα δέν έμφανίζονται ώς έχθροί τοΰ έλληνικού λαοΰ καί δτι ό γερμανικός λαός ούδόλως έννοεΐ νά πολεμήση καί έξοντώση τόν έλληνικόν λαόν (5»; τοιούτον. Τό πλήγμα, τό όποϊον ή Γερμανία είναι ύπόχρεως νά δώση έπϊ έλληνικού έδάφους, προορίζεται διά τήν 'Αγγλίαν . Ή κυβέρνησις τοΰ Ράιχ είναι πεπεισμένη δτι έκδιώκουσα ταχέως έξ Ελλάδος τούς παρεισάκτους "Αγγλους παρέχει άποφασιστικήν ύπηρεσίαν τόσον είς

298


Ο ΠΟΛΕΜΟΙ

1940 - 41

τόν έλληνικόν λαόν ίσον καί είς τήν εύρωπαϊκήν κοινότητα» ( " ) . "Οπως είδαμε, στή Γιουγκοσλαβία δέν έπιδόθηκε καμία διακοίνωση άπό τή Γερμανία. Δημοσιεύτηκε μόνο μιά Ανακοίνωση πού έπιβεβαίωνε, άνάμεσα σέ άλλα, δτι δ Χίτλερ είχε ύποσχεθεΐ στήν κυβέρνηση Τσβέτκοβιτς τήν παραχώρηση τής θεσσαλονίκης, ώς άντάλλαγμα γιά τήν προσχώρηση στόν "Αξονα καί χαρακτήριζε «σπείρα συνωμοτών» τούς Αξιωματικούς πού Ανάτρεψαν τδν Αντιβασιλιά Παΰλο καί τήν κλίκα του ( " ) . Τό πρωί τής 6ης 'Απριλίου, δ Ρίμπεντροπ κάλεσε Τ'.ΰς Γερμανούς καί ξένους δημοσιογράφους καί, Αφού κατηγόρησε τήν 'Αγγλία, τήν «τυφλωμένη κυβέρνηση τ ή ; Αθήνας» καί τήν «κλίκα συνωμοτών στό Βελιγράδι», τούς Ανακοίνωσε, δτι ό γερμανικός στρατός βάδιζε «γι�� νά δώσει στους "Αγγλους καί τούς συνωμότες τους τό Απαραίτητο πιά μάθημα». Ταυτόχρονα, δ Γκαίμπελς διάβαζε άπό τό ραδιόφωνο τήν ήμερήσια διαταγή τού Χίτλερ, πού κατηγορούσε τήν Ε λ λ ά δ α , δτι έγινε δργανο τ ή ; 'Αγγλία:, τή Γιουγκοσλαβία, δτι πρόδωσε τή Γερμανία καί κατάληγε: « Ό άγών έπί τοϋ έλληνικού έδάφους δέν είναι πόλεμος έναντίον τής Ε λ λ ά δ ο ς , Αλλά έναντίον τού γενικού έκείνου έχθροΰ, δ δποίος — δ π ω ς Ακριβώς πρό ένός έτους εις τόν Ακρότατον βορράν τής Ε ύ ρ ώ π η ς — προσπαθεί ήδη είς τό νοτιώτατον αύτής σημεϊον νά Ανατρέψη τάς τύχας τού πολέμου αύτοΰ. Ώ ς έκ τούτου θά πολεμήσωμεν εις τόν χώρον αύτόν μέ τούς συμμάχους μας έπί τόσον καιρόν δσος χρειάζεται διά νά εδρη καί δ τελευταίος "Αγγλος τήν «Δουνκέρκην» του καί είς τήν Ε λ λ ά δ α . "Οποιος δμως Από τούς Έ λ -

43. ΠομΜχτ), <κ& 19ιο. α. 167 - 78 4 4 . S t i » ι ο , ο. 173 -77.

299


Σ Π Υ Ρ Ο Υ ΑΙΓ1ΑΡΔΑΤΟΥ

ληνας ύποστηρίζει τόν έχθρόν αΰτόν τοΟ κόσμου θά πέση μαζί του» ( 4 5 ) . Ή διαφορά άνάμεσα στήν τραγική κωμωδία πού ϊπαιξε τώρα δ Γερμανός πρεσβευτής στήν Ε λ λ ά δ α καί σ' έκείνη τού Γκράτσι τής νύχτας τής 27 - 2 8 'Οκτωβρίου 1 9 4 0 ήταν, δτι δ Έ ρ μ π α χ δέν άφηνε οδτε τή φαινομενική διορία τών δυό - τριών ώρών στήν έλληνική κυβέρνηση γιά νά άποφασίσει. Τήν ώρα πού δ Γερμανός πρεσβευτής ειδοποιεί τόν Έ λ λ η ν α πρωθυπουργό, δτι θέλει νά τόν έπισκεφτεί άμέσως, τά γερμανικά στρατεύματα άπό τή Βουλγαρία προσβάλλουν τά έλληνικά σύνορα άπό τή Θράκη ως τό Τριεθνές. 'Ορισμένα γερμανικά τμήματα, δδηγούμενα άπό Βουλγάρους, 5χουν διεισδύσει στό έλληνικό 5δαφος άπό τή νύχτα. 'Ισχυρές γερμανικές φάλαγγες προωθούνται σ' δλο τό μέτωπο καί προσπαθούν νά σπάσουν τήν άντίσταση τών έλληνικών όχυρών. 'Ιδιαίτερη προσπάθεια καταβάλλουν οί Γερμανοί νά κυριεύσουν τό Μπέλες καί τό δχυρό ΡοΟπελ. 'Ολόκληρο τόν όρεινό δγκο τού Μπέλες, άπό τό Τριεθνές ώς τό Στρυμόνα, σέ μέτωπο 4 0 χιλιομέτρων, τόν ύπερασπίζεται ή 18η Μεραρχία, πού διαθέτει Ι ξ η τάγματα. Ά π ό τις πρώτες πρωινές ώρες, δλόκληρη ή περιοχή βομβαρδίζεται άπό τό πυροβολικό καί τήν Αεροπορία τού έχθρού καί καλύπτεται άπό καπνούς. Τ ά άεροπλάνα, πού ot πιλότοι τους διαπιστώνουν δτι δέν ύπάρχει σοβαρή άντιαεροπορική άμυνα καί δτι δέν έμφανίζονται πουθενά καταδιωκτικά, κατεβαίνουν χαμηλά. Οί Γερμανοί κατορθώνουν άπό τΙς πρώτες ώρες νά καταλάβουν τήν κορυφογραμμή, ένώ μερικές διμοιρίες καί λόχοι κυκλώνονται άπό τόν έχθρό ή άποδεκατίζονται, καθώς οί άντρες τους καί οί άξιωματικοί πέφτουν ώς τόν τελευταίο άμυνόμενοι σκληρά. Παράδειγμα: τό φυλάκιο 1 6 2 τό κυρίεψαν οί Γερμανοί άφού σκοτώθηκαν

4 6 . Κ6ρου, ατό Τβιο, ο. 117 - 19.

300


Ο ΠΟΛΕΜΟΙ

1940 - 41

καί ot δεκαεφτά άντρες του, μέ τδν έπικεφαλής τους ύπολοχαγδ Χ . Μαρούδη ( 4 4 ) . «"Ενα άλλο «συγκρότημα προκαλύψεως» τοΟ Ρούπελ —άφηγεϊται δ Χρ. Ζαλοκώστας— τδ πολυβολείο 1 1 8 , πού τδ διοικούσε δ λοχίας "Ιντζος, άφοΟ έξάντλησε τά 3 3 . 0 0 0 φυσέκια πού είχε κι έστρωσε μπροστά του νεκρούς σωρδ τούς Γερμανούς, άντιστεκόταν μέχρις έσχάτων μέ χειροβομβίδες. 'Αλλά τού άνατίναξαν τή σκεπή καϊ μπήκαν μέσα οί έχθροί. Ά ν τίκρυσαν κατά γής τούς ύπερασπιστές, πληγωμένους καϊ γεμάτους χώματα άπδ τήν άνατίναξη. Ό Γερμανός ταγματάρχης ρωτά τδ διερμηνέα, πού έφερε μαζί του, νά τού πεί ποιός διοικεί τδ πολυβολείο. Ό "Ιντζος παρουσιάζεται. Μέ τδ διερμηνέα πάντοτε ζητά δ ταγματάρχης νά μάθει τί βαθμδ έχει. «Λοχίας». «Πές του νά μέ άκολουθήσει». Βγαίνουν έξω, έκεί πού κείτονται διακόσιοι Γερμανοί νεκροί. Ό ταγματάρχης σταματά καϊ δείχνει τοΟ "Ιντζου τδ μακάβριο θέαμα: «Τούτο τδ μακελλειό είναι δικό σου έργο. Μοΰ σκότωσες τούς καλύτερους στρατιώτες μου. Σέ συγχαίρω», τού λέει και τού δίνει τδ χέρι. Ό "Ιντζος στέκεται προσοχή και χαιρέτα στρατιωτικά, κορδωμένος και περήφανος για παρόμοια άναγνώριση. 'Αλλά διαμιάς, άλλάζοντας δφος, στρέφεται δ ταγματάρχης πρδς τδν έπιλοχία του καϊ διατάζει: «Τουφέκισέ τον». Ό διερμηνέας δί μεταφράζει, λές καϊ δέν πιστεύει δ Ιδιος τί άκουσε. 'Ωστόσο δ έπιλοχίας πηγαίνει τδν "Ιντζο σ' ένα δέντρο καί τόνε δένει πιστάγκωνα. Ό Έ λ λ η ν α ς λοχίας ρωτά έπίμονα: «Τί είπε; Τ ί είπε; Γιατί μ' έδεσε;». Μά δ διερμηνέας σηκώνει τούς ώμους γιά νά μήν άπαντήσει. Καθώς βλέπει ό "Ιντζος τδν έπιλοχία νά παίρνει στά χέρια του όπλοπολυβόλο, φωνάζει στδ διερμηνέα: « θ ά μϊ τουφεκίσει; Γιατί;». 4 6 . Γ Ε Σ , οτ6 ϊίιο, ο. 131.

301


Σ Π Υ Ρ Ο Υ Λ1ΝΑΡΛΑΤΟΥ

Τούτη τή φορά τού δίνεται άπάντηση: «Γιά νά έκδικηθεί τοϋς νεκρούς μας». Συγχρόνως Ακούγεται ριπή πολυβόλου καί ό λοχίας γέρνει μπροστά, νεκρός, έπειδή τόν συγκρατεί τδ σκοινί πού είναι δεμένος. Οί σύντροφοι τού "Ιντζου κοιτ&νε μέ ύφος άγριο καί φοβισμένο. Μά δ Γερμανός ταγματάρχης αυτούς δέν τούς πειράζει> ( " ) . Στις μάχες στήν κορυφογραμμή τού Μπέλες, ολόκληρο. λόχοι Αποκόβονται γιατί δέν ύπάρχουν επικοινωνίες καί δέ φτάνουν ot διαταγές γιά σύμπτυξη. Ά π δ τοϋς βομβαρδισμούς και τους π ολυβολισμούς τής γερμανικής Αεροπορίας τά θύματα είναι πολλά. Σκοτώνεται καί δ ύποδιοικητής τού ύποτομέα Ρουπέσκο Αντισυνταγματάρχης Νικήτας. 'Ισχυρές έπιθέσεις δέχονται Από τήν πρώτη στιγμή τά όχυρά Ί στίμπεη καί Κελκαγιά. Πυροβολικό καί Αεροπλάνα καθέτου έφορμήσεως (στούκας) σφυροκοπούν τήν έπιφάνειά τους, καταστρέφουν τά πυροβολεία, τά Αντιαεροπορικά, τά πολυβολεία τους. ΙΙαρ' όλο, δτι οί Αμυνόμενοι τούς προκαλούν μεγάλες άπώλειες, οί Γερμανοί ένεργοΰν έπανειλημμένε; έπιϋέσεις καί κατορθώνουν νά Ιγκατασταθοΰν στήν έπιφάνειά τοΰ όχυριΰ Ίστιμπεη καί, κατά τδ μεσημέρι, καί στοΰ Κελκαγιά. Ά π ό έκεΐ προσπαθοΰν νά έξαναγκάσουν σέ παράδοση τούς υπερασπιστές τών οχυρών, ρίχνοντας μέσα στις στοές χειροβομβίδες καί εκρηκτικές ύλες ή φράζοντας τά φατνώματα γιά νά τούς προκαλέσουν άσφυξία. Σέ όρισμένες περιπτώσεις έπιχειροΰν καί έφόδους μέσα στά οχυρά, άλλά οί Αμυνόμενοι "Ελληνες, ύστερα Από Αγώνα σώμα μέ σώμα. έξοντώνουν δλους δσους μπαίνουν στις στοές. Τήν πρώτη μέρα τής γερμανικής εισβολής δλα τά όχυρά (Ροΰπελ, Λίσσε, Ίστίμπεη, Κελκαγιά, Άρπαλούκι, ΪΙαληουριώνες, Καρατάς, Περιθώρι, κ .λ.) αποκρούουν τις έπιθέσεις καί προκαλούν αιμορραγία στά γερμανικά τμήμα47. Χρ. Ζαλαχώοτα, Ροδπελ, 'ΕχΜαει; Γ χ λ ϊ ξ ί α ; , ο. 23 - 4. Βλέπε καί Γ Ε ϊ , vzb Ιβιο, ο. 133.

302

1065,


Ο

ΠΟΛΕΜΟΙ

1940 - 41

τα πού έπιχειρούν νά τά κυριεύσουν. 'Αλλά, άπό τήν πρώτη μέρα, δημιουργείται έπικίνδυνη κατάσ:αση γιά τΙς έλληνικές δυνάμεις τής 'Αν. Μακεδονίας καί Δυτ. Θράκης άπό τήν κατάληψη τού δυτικού τμήματος τής κορυφογραμμής τού Μπέλες καί τή διείσδυση άπό τό έλληνικό καί τό γιουγκοσλαβικό ίδαφος γερμανικών τμημάτων στήν κοιλάδα Ροδόπολης. Τ ά οχυρά Ποποτλίβιστα, Ίστίμπεη καί Κελκαγιά έχουν περικυκλωθεί. Ή 18η Μεραρχία διατάσσεται νά συμπτύξει καί τίς άλλες δυνάμεις της στήν τοποθεσία Στυμόνας - Λίμνη Κερκίνη. Καί στή Δ. Θράκη, τά γερμανικά στρατεύματα παρακάμπτουν τά οχυρά Νυμφαία καί Έχΐνος. Ή γερμανική 'Αεροπορία άπό τήν πρώτη στιγμή κυριαρχεί δχι μόνο στό μέτωπο, άλλά καί σ' δλόκληρη τήν ίκταση τών δυό χωρών πού δέχονται τήν έπίθεση. Στό μέτωπο, δπως είδαμε, τά γερμανικά άεροπλάνα κατεβαίνουν στά 2 0 - 3 0 μέτρα, βομβαρδίζουν και πολυβολοΰν τά άμυνόμενα έλληνικά τμήματα, Αποδιοργανώνουν τίς έπικοινωνίες τους, καταστρέφουν πυροβολεία καί πολυβολεία. Τ ά Αντιαεροπορικά τών όχυρών καταρρίπτουν, προτού νά καταστραφούν, μερικά γερμανικά άεροπλάνα. Ά λ λ ά οί Γερμανοί διαθέτουν μόνο στό μέτωπο τής Μακεδονίας 8 0 0 περίπου Αεροσκάφη. Ή έλληνική Αεροπορία, ύστερα καί άπό τίς Απώλειες πού είχε στόν έλληνοϊταλικό πόλεμο, είναι ουσιαστικά Ανύπαρκτη. Ή βρεταννική πολύ Αδύνατη γιά νά Αντιμετωπίσει τή Λουφτβάφφε. Περιορίζεται σέ Αναγνωρίσεις στήν περιοχή Πετριτσίου - Στρωμνίτσης, δπου ή 2η θωρακισμένη μεραρχία τής Βέρμαχτ προχωρεί, δπως θά φανεί τίς άμέσως έπόμενες μέρες, μέ κύρια κατεύθυνση τήν κοιλάδα τού Αξιού καί τή θεσσαλονίκη. Σέ Αερομαχία, δώδεκα βρεταννικά Χαρικαίην καταρρίπτουν πέντε γερμανικά. Ε π ί σ η ς βρεταννικά βομβαρδιστικά, πού Απογειώθηκαν άπό τά Αεροδρόμια Ελευσίνας καί Τατοΐου, βομβαρδίζουν τή Σόφια, τήν "Ανω Τζουμαγιά, τό Πετρίτσι, κ.λ. Στό μέτωπο δμως δε γίνεται α ί ^ η τ ή ή παρουσία φιλικής Αεροπορίας. Οί "Ελληνες μαχητές πού Αμύνονται

303


ΣΠΥΡΟΥ ΛΙΝΛΡΔΛΤΟΥ

σκληρά, στίς χιονισμένες κορυφές τοϋ Μπέλες, στίς χαράδρες καί τά όχυρά, μέσα στήν κόλαση τής φωτιάς τών γερμανικών πυροβόλων, τών βομβών καί τών σειρήνων τών στούκας, δέ βλέπουν καμιά άντίδρααη άπό τήν έλληνική καί τή βρεταννική πλευρά. Κι αύτό δέ μπορεί νά μήν Εχει άντίκτυπο στό ήθικό τους. Μεγάλη έντύπωση στούς Αμυνόμενους μαχητές τοΰ μετώπου στήν περιοχή τοΟ Μπέλες κάνει τό γεγονός, δτι ένα άερόστατο, πού είχαν ύψώσει οί Γερμανοί γιά νά κανονίζει τή βολή τού πυροβολικού τους, μένει έκεΐ α' δλη τή διάρκεια τών μαχών καί δέ βρίσκεται 2να άεροπλάνο νά τό ρίξει ( " ) .

Καταστροφή στόν Πειραιά Ή γ ε ρ μ α ν ι κ ή 'Αεροπορία βομβαρδίζει στόχους καί συγκοινωνιακούς κόμβους σ' όλόκληρη τήν Ελλάδα. Τ ά μεσάνυχτα, ισχυρό σμήνος γερμανικών άεροπλάνων ρίχνει μαγνητικές νάρκες στό λιμάνι τοϋ Πειραιά καί στό Σαρωνικό. Σέ μιά άπό τίς νάρκες αύτές προσκρούει Αργότερα τό Αγγλικό μεταγωγικό «Κλάν Φραίηζερ», 12 χιλιάδων τόννων, πού είχε στά άμπάρια του 3 0 0 τόννους έκρηκτικές Ολες καί άνατινάσσεται στίς 3 τό πρωί τής 7ης 'Απριλίου. Ά π ό τήν έκρηξη βυθίζονται ή πυρπολούνται έξη φορτηγά έλληνικά πλοία, έξήντα φορτηγίδες καί εικοσιπέντε βενζινόπλοια, καταστρέφεται μεγάλο μέρος άπό τά κρηπιδώματα τοϋ λιμανιού, Ανατινάσσεται σιδηροδρομικός συρμός φορτωμένος μέ πυρομαχικά καί γίνονται σοβαρές ζημιές στίς οικοδομές στό λιμάνι καί άλλα οικήματα. Στόν Πειραιά δημιουργείται πανικός καί πολλές οικογένειες φεύγουν γιά τήν 'Αθήνα. Ά λ λ ά καί οί κάτοικοι τής πρωτεύουσας παίρνουν μιά γεύση γιά τό τί σημαίνει γερμανικός «κεραυνοβόλος πόλεμος» ( " ) . 48. ΓΕΣ, στό Μιο, σ. 163. Ζαλσχώστα, στό Ιβιο, σ. 404 1 . Καί K'ipou, στό Ιδιο, σ. 130. 4 9 . ΓΕΣ, στό Β ι ο , σ. 161-2. Καί Τσβρτσιλ, στό Ιβιο, σ. 179.

304


Ο ΠΟΛΕΜΟΣ

1940-41

Ύστερα άπό τήν καταστροφή αύτή, τδ λιμάνι τού Πειραιά σχεδόν άχρηστεύεται. Οί "Αγγλοι Υποχρεώνονται πιά νά στέλνουν τά έφόδιά τους σέ μικρότερα λιμάνια. Ή καταστροφή δέ θά γινόταν άν τό άγγλικό φορτηγό είχε έγκαιρα ξεφορτωθεί ή είχε μείνει έξω άπό τό λιμάνι. Καί, άσχετα άπ' αύτό, τδ κακό θά περιοριζόταν, άν δέν Υπήρχε άταξία καί έλλειψη μέτρων στδ λιμάνι. Ό τότε έφεδρος πλοίαρχος Ν.Δ. Πετρόπουλος, πού, στις 7 'Απριλίου 1941, δνομάστηκε "Ανώτερος Αιοικητής Πειραιά, γράφει: « Ό τ α ν έγινε ό βομβαρδισμός τδ βράδυ -ής 6ης 'Απριλίου, δλα τά πλοία πού ήταν στόν Πειραιά έρημώθηκαν τελείως. Καί δταν Αργότερα έγινε ή έκρηξις τού «CLAN F R A Z E R » , έπακολούθησαν οί πυρκαϊές στά διάφορα πλοία γιατί δέν Υπήρχε ένας άνθρωπος στό καθένα γιά νά ρίξη έστω καί ένα μπουγέλο νερό, πού θά άρκούσε γιά νά σβύση τήν έστία τής πυρκαϊάς, πού προκαλούσε Ακόμα καί ένα μικρό έρυθροπυρωμένο σιδερικό πού είχε πέσει πάνω στό καράβι. Αύτές οί μικροεστίες σέ λίγη ώρα θέριευαν καί έτσι, τό ξημέρωμα τής 7ης 'Απριλίου, βρέθηκε νά καίγεται σχεδόν τό πάν» ( ί 0 ) . Ό τότε άρχηγός τού 'Επιτελείου ναύαρχος Σακελλαρίου άποδίνει εύθύνες στούς "Αγγλους γιά τήν καταστροφή. 'Αφηγείται, δτι τό άγγλικό μεταγωγικό είχε χτυπηθεί άπό μικρή βόμβα καί είχε πιάσει φωτιά, πού δέν έγινε δυνατό νά κατασβεστεί, μ' δλο πού χρησιμοποιήθηκαν δλα τά διαθέσιμα μέσα. Γι' αύτό Αποφασίστηκε νά ρυμουλκηθεί τό πλοίο έξω άπό τό λιμάνι. Μόνο τότε οί "Αγγλοι Αποκάλυψαν, δτι «τό πλοίο, πλήν άλλων Υλικών, έφερε καί μεγάλην ποσότητα τροτύλης, περί τούς 4 0 0 τόννους ίσως καί πε50.

«Άναμνήοίΐς

ΙΙχλαιοΟ ΝαυτιχοΟ —

«'Γρχγιχέ; μίρες τοϋ

'41», «Βϊ,μα» 11 Μχρτίου 1970.

20

305


Σ Π Υ Ρ Ο Υ ΑΙΓ1ΑΡΔΑΤΟΥ

ριβσότερους» (δ Τσώρτσιλ άναφέρει, δτι «ήταν φορτωμένο μέ 2 0 0 τόννους τρινιτροτουόλης»). Γιά τήν Ικρηξη πού, δπως γράφει σημειώθηκε στί; 3 . 3 0 ' τδ πρωί, δ ναύαρχος γράφει: «Πολλές φορές έχω ίδεϊ έκρήξεις πυριτιδαποθηκών, άλλ' ούδέποτε έδοκίμασα τδν σεισμδν τής έκρήξεως αύτής πού συνεκλόνισε τά κτίρια τών Αθηνών. 'Αμέσως κατέβηκα στδν Πειραιά, διότι Αντελήφθην δτι μ&ς εύρήκε μεγάλη συμφορά. Κατερχόμενος τήν δδδ Πειραιώς μέ τδ λυκαυγές έβλεπα τδ Αποκαρδιωτικό θέαμα μακράς σειρά; Ανθρώπων παντός φύλλου καί ήλικίας πού μετεκόμιζαν δσα άπδ τά ύπάρχοντά των μπορούσαν νά μεταφέρουν ή άπάνω του; ή μέ δποιοδήποτε ύποζύγιο ή τροχοφόρα πού μπόρεσαν νά έξοικονομήσουν καί πού έφευγαν άπδ τήν κόλασι τής πόλ ε ω ; καί τού φλεγόμενου λιμένος. Είς τδν λιμένα τά πάντα ήσαν έν Απονεκρώσει. Ή έκρηξι; είχε άφ' ένδς ξεθεμελιώσει δλα τά σπίτια πού εύρισκόντανε μέ πρόσοψιν πρδς τδν λιμένα καί έθρυμμάτισε πόρτες καί παράθυρα δλου τοΟ Πειραιώς, άφ' έτέρου είχε μεταδόσει τήν πυρκαϊάν είς δ,τι εύρίσκετο έντδς τού λιμένος, δπου πλοία, φορτηγίδες πλήρεις έμπορευμάτων καί πάν σχεδόν πλωτδν μέσον έκαίγετο. Μέσα σ' έκείνην τήν τρομεράν καταστροφή δέ μπορούσε κανείς νά βρεί ούτε σκιά υπεύθυνου κρατικού όργάνου καί μόνον τόν Πλοίαρχον κ. Περικλήν Μπούμπουλην συνήντησα ρυπαρόν έκ τών κακουχιών καί τών προσπαθειών του νά διαφυλάξει τήν στρατιωτικήν ζώνην... (...) Αί έλληνικαί άρχαί καί ναυτικαί καί λιμενικαί δέν έγνώριζαν τήν φύσιν τών ύπό τών συμμάχων μας Αποβιβαζομένων ύλικών ( . . . ) . Δυστυχώς αί βρεταννικαί άρχαί ούδόλως ήκουον τάς συστάσεις μας καί έκανόνιζαν τάς κινήσεις των σύμφωνα μέ τάς άντιλήψεις των καί τάς εύκολίας των. (...) Πάντως άπδ μιά μικρή μάλλον βόμβα έπήλθε ή καταστροφή τού Πει-

306


Ο ΠΟΛΕΜΟΣΤΟΥ1940 - 41

ραιώς, μία τών σκληρότερων δοκιμασιών πού ύπέστη ποτέ πόλις, καί δια τάς ύλικάς αυτή; ζημίας καί δια τάς συνεπείας πού είχε είς τό ήθικόν τών κατοίκων τοϋ Πειραιώς έν Αρχ^ καί άργότερα καί σέ άλλους. Τ ά νοσοκομεία είχαν γεμίσει τραυματίας, αί κρατικαΐ ύπηρεσίαι είχον έξαρθρωθεί και έπρεπε νά ληφθούν δραστικά μέτρα διά τήν άποκατάστασιν τής ήρεμί«ς» Γ ) . Ά π ό τις αφηγήσεις καί τοϋ ναυάρχου Σακελλαρίου, δπως καί τοΰ πλοιάρχου Ν. ΙΙετροπούλου φαίνονται τά σημάδια τής Αποσύνθεσης τοϋ κρατικού μηχανισμού καί τής Ασυναρτησίας, προμηνύματα γιά τήν κατάρρευση.

Συνεχίζεται ή άντίσταση στα όχυρά Τή δ ε ύ τ ε ρ η μέρα τής εισβολής, στόν τομέα τής Ταξιαρχίας "Εβρου, τά τμήματα προκαλύψεω:—100 περίπου Αξιωματικοί καί 2 0 0 0 δπλίτες — συμπτύσσονται καί μπαίνουν στό τουρκικό έδαφος, δπου αφοπλίζονται. Μόνο μικρό τμήμα καί 2 0 0 Αξιωματικοί καί δπλίτες τής Χωροφυλακής κατορθώνουν νά μποΰν σέ πλοίο καί να φτάσουν σέ έλεύθερο έλληνικδ έδαφος. Τ ά γερμανικά πεζατόρα τμήματα πού έχουν παρακάμψει τδ δχυρδ Νυμφαία, φτάνουν στή νύχτα στήν Κομοτινή. Δέν ύπ άρχου ν πιά δυνάμεις γιά νά τά άναχαιτίσουν. Τ ά μηχανοκίνητα τμήματα πού είναι ύποχρεωμένα νά κινούνται στήν άμαξιτή δδό, έχουν άναχαιτιστεί βόρεια άπδ τδ δχυρδ Νυμφαία. Δέν υπάρχει δμως ούτε ένα Αεροπλάνο γιά νά χτυπήσει. Τδ όχυρδ Νυμφαία, κυκλωμένο πιά Από παντοΰ Αντιστέκεται ώς τή νύχτα τής 7ης Απριλίου, παρά τούς Αλλεπάλληλους βομβαρδισμούς άπό τδ γερμανικό πυροβολικό καί τήν Αεροπορία καί τις έφόδους τοΰ πεζικοΰ. Κατά τδ βρά-

δ ΐ . Σακελλαρίου, τυό Ιδιο, ο. 172 - 76

307


Σ Π Υ Ρ Ο Υ ΑΙΓ1ΑΡΔΑΤΟΥ

8υ, οί Γερμανοί, άφοϋ Ιχουν καταστρέψει μέ τους βομβαρδισμούς τμήμα τού δχυροΰ, κατορθώνουν ν' Ανέβουν στήν Iπιφάνειά του καί νά καταλάβουν κατόπιν Ινα συγκρότημά του, ύστερα άπδ μάχη στά ύίτόγειά του. Ρίχνοντας καπνογόνε; ύλες και έκρηκτικά δημιουργούν Αποπνικτική Ατμόσφαιρα σέ δλες τΐ; στοές τοϋ δχυρού καί κάνουν Αδύνατη τήν παραμονή έκεΐ τής Φρουράς του. Τ ά μεσάνυχτα δ διοικητής τού δχυροΰ πού Εξακολουθούσε τήν Αντίσταση δυδ μέρες, παρ' δλο πού στδ μεταξύ δλες οί δυνάμεις τής περιοχής είχαν φύγει, δπως εϊδαμε, v.yi. πέρασαν στδ τουρκικό Ιδαφος, συνθηκολογεί. * Ό διοικητής τ ή : Ταξιαρχίας "Εβρου ύποστράτηγος Ζήσης αύτοκτονεΐ στις 9 Απριλίου στδ χωριδ "Ύφαλα τής 'Ανατολικής Θράκης. Στήν περιοχή Ξάνθης, έχθρικά τμήματα Εππικού προχωρούν πρδς τδν "Ιασμο, ένώ άλλες γερμανικές δυνάμεις φτάνουν στή Σταυρούπολη. Τ ά τμήματα προκαλύψεως τ ή : Ταξιαρχίας Νέστου έχουν συμπληρώσει τή σύμπτυξή του, άφοΟ έκτέλεσαν τίς προβλεπόμενες καταστροφές (γέφυρα Τοξοτών, κ . λ . ) . Ταυτόχρονα οί Γερμανοί βομβαρδίζουν τδ δχυρδ Έχΐνος μέ δώδεκα πυροβολαρχίες καί μέ Αντιαρματικά πυροβόλα. Κατόπιν έξαπολύουν έπίθεση μέ τδ πεζικό. Οί ύπερασπιστές -οΰ δχυρού τήν Αποκρούουν ύποχρεώνοντας τούς Γερμανούς νά υποχωρήσουν, άφοΰ άφησαν 2 0 0 νεκρούς, Ανάμεσα του: κι' Ινα διοικητή λόχου. Στήν περιοχή τού Φαλακρού οί Γερμανοί συγκεντρώνουν δυνάμεις μέσα στδ χωριδ Όχυρδ (Λίσσε) καί, έπωφελούμενοι τή νύχτα άπδ τδ σκοτάδι καί τήν δμίχλη, διεισδύουν Ανάμεσα στά δχυρά Λίσσε καί Περιθώρι,Λίσσε καί Ντάσαβλη. Οί έπιθέσεις τους έναντΐον τών δχυρών αύτών άποκρούονται. "Εχουν σοβαρές Απώλειες άπδ τά πυρά τών δχυρών αύτών, τού Πυραμιδοειδούς, καθώς καί άπδ τδ πυροβολικό τδ Ιξω άπδ τά δχυρά. Άνατολικώτερα δμως, κατορθώνουν νά καταλάβουν τδ Αντέρεισμα Ούσόγια, καθώς καί τά ύψώματα 1 0 7 0 καί Κρέστη, έπιδιώκοντας νά προελάσουν πρδς τήν πεδιάδα τής Δράμα: καί να κυκλώσουν τήν 7η Μεραρχία.

308


Ο ΠΟΛΕΜΟΣΤΟΥ1940 - 41

Δυτικότερα, γερμανικά τμήματα κατορθώνουν νά διεισδύσουν άνάμεσα στό κέντρο Αντιστάσεως Σταυρός καί στό όχυρό Μαλιάγκα καί νά αιφνιδιάσουν τούς άμυνόμενους. 'Ορισμένα έλληνικά τμήματα Υποχωρούν άτακτα, ένώ δ διοικητής τοϋ έκεΐ τάγματος διατάσσει σύμπτυξη. Δημιουργείται άμεσος κίνδυνος νά προελάσουν οί Γερμανοί πρός τίς Σέρρες, άλλα τό άπόγεμα, έλληνική άντείπίθεση καταλήγει στήν Ανακατάληψη τοϋ Σταυροϋ. Σκληρότερες μάχες, τή μέρα αύτή, γίνονται γύρο» καί μέσα στό όχυρό Π ε ρ ι θ ώ ρ ι (στα δυτικά τοϋ Υψιπέδου Κάτω Νευροκ οπίου), δπου κατόρθωσαν νά διεισδύσουν γερμανικά τμήματα. Μέσα στίς Υπόγειες στοές -οϋ δχυροϋ γίνονται σκληρές μάχες: «Έν μέσω βαθέος σκότους διότι είχε διαταχθεί σβέσις τών φώτων, αί έκρήξεις τών χειροβομβίδων καί έκπυρσοκροτήσεις τών αύτομάτων δπλων, πολλαπλαπλασιαζόμεναι άπδ τδν Αντίλαλον τών στοών, και αί οίμο)γαΙ τών τραυματιζομένων ή φονευομένων Γερμανών, παρέχουν είκόνα Αληθινής κολάσεως» ( " ) . Ή φρουρά τοϋ συγκροτήματος κατορθώνει νά έξοντώσει τούς 1 2 0 Γερμανούς γρενοϊδιέρους πού έχουν μπει στίς στοές. Καί ή δμάδα άντεπιθέσεως τοϋ κεντρικού συγκροτήματος, μέ αύτόματα καί χειροβομβίδες καί μέ τήν κραυγή «άέρα», διώχνει τού; Γερμανούς πού βρίσκονται στήν έπιφάνεια τού δχυροϋ. Κατά τήν ύποχώρηση τους οί Γερμανοί πέφτουν σέ φραγμό πυρός καί έξολοθρεύονται. Ό γύρω άπό τό Περιθώρι χώρος είναι γεμάτος πτώματα. Τ ό Απόγεμα, άλλα γερμανικά στρατεύματα Υποστηριζόμενα καί άπό δχτώ τάνκς έξαπολύουν καί νέα έπίθεση κατά τοϋ δχυροϋ, Αλλά καί πάλι Αποκρούονται. "Ενα τάνκς καταστρέφεται Από τό έλληνικό πυροβολικό. Καί τή δεύτερη μέρα τής εισβολής οί Γερμανοί προσπαθούν νά έξουδετερώσουν τδ όχυρό Ρ ο ϋ π ε λ, στή δε62. ΓΕΣ, Tib Τ8ιο, ο. 171. Κ*1 Ζαλοχώοτ», rcb Xi-.o, ο. 6 3 - 6 5

309


Σ Π Υ Ρ Ο Υ ΑΙΓ1ΑΡΔΑΤΟΥ

ξιά πλευρά τής κοίτης τοϋ Στρυμόνα, γιά νά παραβιάσουν τά στενά καί νά προελάσουν πρός τό Σιδηρόκαστρο καί Σέρρες. "Ολες δμως οί έπιθέσείς Αποκρούονται, παρά τό σφυροκόπημα τοΰ γερμανικού πυροβολικού καί τις Αλλεπάλληλες έπιδρομές 3 0 - 4 0 «στούκχς» έναντίον τοϋ όχυροϋ. Δυτικότερα δμως, μέ τή σύμπτυξη τής 18ης Μεραρχίας, πού ύπεράσπιζε τό Μπέλες, σέ νέες θέσεις (λίμνη Κερκίνη - Σιδηρόκαστρο), τά όχυρά Ίστίμπεη, Κελκαγιά, Παληουριώνες, ΆρπαλοΟκι καί Παποτλίβ'.τσα Εμειναν Απομονωμένα νά Αντιμετωπίζουν τά κύματα τών έχθρικών έπιθίσεων, χωρίς καμμιά έξωτερική βοήθεια. Οί Γερμανοί πού ίχουν έγκατασταθεΐ πάνω στά δύο όχυρά, Ανενόχλητο*, τώρα Από έξωτερικού; περισπασμούς προσπαθούν νά πνίξουν τούς Αμυνόμενους μέ καπνούς βενζίνα:, καπνογόνα κ.λ. Ό διοικητής τοϋ Κ ε λ κ α γ ι ά ζητά κατά τό μεσημέρι Από δυό μοίρες πυροβολικού πού έχουν Απομείνει νά ύποστηρίζουν τό όχυρό, νά κάνουν βολή στήν έπιφάνειά του γιά νά διώξουν τούς Γερμανούς. Μά οί δύο διοικητές τόν πληροφορούν δτι δέν Ιχουν πυρομαχικά. "Ετσι 'Υποχρεώνεται νά όογανώσει τήν άμυνα τού όχυροϋ μέ τις δικές του δυνάμεις, τά τρία πολυβόλα πού τοΰ έχουν Απομείνει καί μέ τά τουφέκια. Ά λ λ ά σέ λίγο ή άτμόσφαιρα μέσα στις στοές γίνεται Αποπνιχτική. Οί άντρες φοροϋν Αντιασφυξιογόνες προσωπίδες καί προσπαθούν μέ τούς χειροκίνητους Ανεμιστήρες νά έξασφαλίσουν κάιποιο Αερισμό. Οί Γερμανοί πού βρίσκονται στήν έπιφάνειά τοϋ όχυροϋ, χτίζουν μέ πέτρε: και λάσπη δλα τά φατνώματα καί έκτοξεύουν άέρια. Ό καπνός καί τά άέρια κατακλύζουν τις στοές. Ά π ό τήν έλλειψη όξυγόνου σβήνουν τά φώτα στό όχυρό. Οί άντρες λιποθυμούν δ ένας ύστερα άπό τόν άλλο. Μερικοί φαντάροι πεθαίνουν άπό άσφυξία. Κατά τό μεσημέρι, δ διοικητής τοΰ όχυροϋ, βλέποντας πώς είναι μάταιη πιά κάθε Αντίσταση, άποφασίζει νά τό παραραδώσει. Μεταφέρεται δ Γδιος λιπόθυμος έξω άπό τού; άντρες του. ( " ) . 53. ΓΕΣ, 3:4 ίδιο, ϊ . 177. Κα'. Ζβλοκώβτχ, <r.b ίδιο, ο. 47 - 61

310


Ο ΠΟΛΕΜΟΣΤΟΥ1940 - 41

Μέ τόν ίδιο τρόπο, ot Γερμανοί 'Υποχρεώνουν καί τους 3 0 0 περίπου ύπερασπιστές τοϋ Ί σ τ ί μ π ε η νά παραδοθούν. «θά ήταν πέντε ή ώρα τ' Απομεσήμερο — Αφηγείται δ Ζαλοκώστας — δταν δ φρούραρχος τοϋ Ίατίμ,πεη κάλεσε τούς άξιωματικούς πού τοϋ άπόμεναν ζωντανοί σέ συμβούλιο. Τδ όχυρό του είχε χάσει κάθε έπαφή μέ τά Εξω τμήματα. Ή Μεραρχία τους είχε συμτ:τυχ(Η), τδ πυροβολικό σιγήσει, τδ Κελκαγιά καταστραφή. Ά π δ πάνω τους δλόκληρο γερμανικό σύνταγμα τούς καβαλλοϋσε πάλι. Μέσα στις στοές οί φαντάροι ψυχορραγούσαν ναρκωμένοι. Μολονότι δέν τούς άπολείπεται άλλη λύση, κανένας άξιωματικδς δέν προφέρει τις λέξεις «άς παραδοθούμε». "Ενα; μόνο ζητάει τήν άδεια νά κάνει άναγνώριση, γιά νά κρίνη άν Ι χ η έλπίδες νά πετύχει ή Εξοδος. Γυρίζει άπελπισμένος. Είναι πάμπολλοι οί Γερμανοί, ένώ έλάχιστοι φαντάροι μπορούν άκόμα νά σταθούν δρθιοι στά πόδια τους. Στέλνουν μέ τδν άσύρματο μήνυμα πώς ή πνιγούρα τών καπνών καί ή καταστροφή δλων τους τών δπλων τούς Αναγκάζει σέ παράδοση, δένουν Ινα μαντήλι στήν άκρη μιάς βέργας καί τδ σηκώνουν στήν κορυφή τοϋ ξεκοιλιασμένου του: φρουρίου» ( 5 4 ) . Τήν ίδια μέθοδο χρησιμοποιούν οί Γερμανοί γιά νά έξουδετερώσουν καί τδ προχωρημένο συγκρότημα « Δ ί δ υ μοι» τοϋ όχυροϋ Ά ρ π α λ ο ϋ κ ι , άνατολικά άπδ τδ Ίστίμπεη. Ή μικρή φρουρά του άπδ πενήντα άντρες έπιχειρεΤ Εξοδο πρδς τδ Άρπαλοϋκι, άλλά μόνο δ διμοιρίτης άνθυπολοχαγδς καί Ενας ύποδεκανέας καταφέρνουν νά φτάσουν ζο>ντανοΙ στδ γειτονικό όχυρό. Οί άλλοι σκοτώνονται ή ύποχρεώνονται νά παραδοθούν. Ή φρουρά τοϋ Ά ρ π α λ ο ϋ κ ι , πού είναι κυκλω64. Ζιλα/(ί>5τι, cτό ίδιο, σ. 52.

311


ΣΠΥΡΟΥ ΛΙΝΛΡΔΛΤΟΥ

μένο άπδ τούς Γερμανούς, κατορθώνει τή νύχτα τής 7 - 8 'Απριλίου νά φύγει. Διακόσιοι περίπου άξιωματικοί καί άντρες φτάνουν άνενόχλητοι ώς τΙς γέφυρες τού Στρυμόνα, πού τίς βρίσκουν δμως κατεστραμμένες. 'Επιχειρούν νά περάσουν τδ ποτάμι μέ πρόχειρα μέσα, άλλά φτάνει μηχανοκίνητο γερμανικό τμήμα καί τούς καταδιώκει. Υποχρεώνονται νά δώσουν σκληρή τρίωρη μάχη, χρησιμοποιώντας, ύστερα άπδ τήν έξάντληση τών πυρομαχικών τους, ξιφολόγχες. Τελικά οί περισσότεροι ύποχρεώνονται νά παραδοθούν. Λίγοι κατορθώνουν νά ξεφύγουν: ρίχνονται στδ ποτάμι ή κρύβονται σέ θάμνους ( " ) . Τήν τρίτη μέρα τής εισβολής, 8 'Ακριλίου, τά περισσότερα δχυρά Αντιστέκονται άκόμα. Καί παρά τήν κατάληψη άπδ τούς Γερμανούς τού Μπέλες, τή διείσδυσή τους στδ ύψίπεδο Κάτω Νευροκοπίου άνάμεσα στά δχυρά Λίσσε καί Παρταλούσκα καί τδν κίνδυνο νά προελάσουν πρδς τήν πεδιάδα Δράμας, ή άμυντική γραμμή Μπέλες-Νέστος δέν ίχει διασπαστεί. Στδ μεταξύ δμως καταρρέει ή γιουγκοσλαβική άντίσταση στή Νότια Σερβία καί Ιδιαίτερα στήν κοιλάδα τού 'Αξιού, δπου συνδέονται τά έλληνικά μέ τά γιουγκοσλαβικά στρατεύματα. Ή 2η θωρακισμένη γερμανική μεραρχία, κυριεύει τή Στρώμνιτσα, τδ Βαλάντοβο τή Γευγελή καί τή Δοϊράνη καί μπαίνει στδ έλληνικδ έδαφος μέ κατεύθυνση τή θεσσαλονίκη. "Ακόμα καί τδ όχυρδ ' Ε χ ΐ ν ο ς, στήν Ξάνθη, στδ δρόμο πρδς τή Φιλιππούπολη, κρατάει, τήν τρίτη μέρα τής εισβολής, σ' δλες τίς γερμανικές Ιίπιθέσεις. Οί Γερμανοί, πού έχουν κυριεύσει τδ χωριδ 'Εχϊνος, τδ κυκλώνουν, τδ σφυροκοπούν μέ τδ πυροβολικό τους καί έξαπολύουν έναντίον του έπιθέσεις πεζικού. Τ ά πολυβολεία τού δχυρού έξουδετερώνονται, ένώ έχουν έξαντληθεϊ τά πυρομαχικά τών δλμων. Κατά τδ μεσημέρι, οί Γερμανοί κατορθώνουν νά μπούν στίς Λοές τού συγκροτήματος Μ τού δχυρού, δπου γίνεται ά55. ΓΒΣ,στό » t o ,

312

3. 178 • 9


Ο ΠΟΛΕΜΟΣΤΟΥ1940 - 41

γώνας σώμα μέ σώμα. Ή φρουρά τού συγκροτήματος αίχμαλωτίζεται, άφού είχε δχτώ νεκρούς καί άρκετούς τραυματίες. Τ ή νύχτα, γερμανικά .τμήματα κατορθώνουν νά πλησιάσουν τά άλλα συγκροτήματα τού Έχίνου καί νά διοχετεύσουν στίς στοές του καπνογόνα άέρια. Τ ά μεσάνυχτα, ή διοίκηση τού 'Οχυρού άποφασίζει νά τό έγκαταλείψει. Οί 18 άξιωματικοί καί οί 5 5 0 περίπου φαντάροι του κατορθώνουν νά φτάσουν τΙς πρώτες πρωινές ώρες τής 9ης 'Απριλίου, στό χωριό Κένταυρος, δπου πληροφορούνται, δτι οί Γερμανοί έχουν καταλάβει άπό τό βράδυ τήν Ξάνθη καί τήν Κομοτηνή. "Ύστερα άπ' αύτό άποφασίζουν δτι δέν έχουν τρόπο νά ξεφύγουν καί παραδίνονται στόν έχθρό ( " ) . Στό Πυραμιδοειδές, στό Ντάσαβλη, τό Ροϋπελ, τό Περιθώρι κλπ. έξαχολουθοϋν νά άποκρούουν τις έχθρικές έπιθέσεις. 'Αλλά οί Γερμανοί, σέ πολλά σημεία έχουν ξεπεράσει τά δχυρά καί άπειλοϋν νά προελάσουν πρός τις Σέρρες καί τή Δράμα. Ό κίνδυνος δμως γιά τις δυνάμεις τοϋ Τ Σ 'Ανατολικής Μακεδονίας, προέρχεται κυρίως άπό τήν προέλαση τών Γερμανών πρός τή θεσσαλονίκη. "Ως τό βράδυ τής 8ης 'Απριλίου, τά τμήματα τής 2ης θωρακισμένης γερμανικής μεραρχία; πού μπήκαν τό πρωί στό έλληνικό έδαφος έχουν καταλάβει τό Χέρσο, τό Μεταλλικό καί βρίσκονται έξω άπό τό Κιλκίς, πού θά τό κυριεύσουν τά μεσάνυχτα. Ή 19η μηχανοκίνητη Μεραρχία δέν είναι σέ θέση νά προβάλει σοβαρή άντίσταση, πολλά τμήματά της δέν προλαβαίνουν κάν νά κινηθούν καί νά καταλάβουν νέε; θέσεις άπό έλλειψη βενζίνας, άλλα διαλύονται προτού νά έλθουν σέ έπαφή μέ τόν έχθρό, άλλα αιχμαλωτίζονται καί άλλα συμπτύσσονται. Ή άμυντική τοποθεσία Κρουσίων έχει πάθει σοβαρά ρήγματα, ένώ πιέζεται άπό τά βόρεια άπό τμήματα τής 6ης όρεινής μεραρχίας τής Βέρμαχτ, πού Ιχει μπεϊ άπό τήν πρώτη μέρα τής είσβολής στό έλληνικό έδαφος άπό τό βουλγαρικό, ή τό γιουγκοσλαβικό στό Τριεθνές ( 5 ) .

58

56. οτό Ιδιο, ο. 185 - 87 6 7 . οτό Γδιο, ο. 195 - 2 0 0


Σ Π Υ Ρ Ο Υ ΑΙΓ1ΑΡΔΑΤΟΥ

Συνθηκολόγηση τον ΤΣΑΜ Τ ά ό χ υ ρ ά καί τά άλλα Εργα τής άμυντικής τοποθεσίας Μπέλες-Νέστος είχαν κατασκευαστεί, δπως καί, στήν άρχή είδαμε, μέ μοναδικό σκοπό τήν άπόκρουση βουλγαρικής έπιθέσεως. Δέν ήταν κατάληλλα γιά τήν άντιμετώπισι^ εύρωπαϊκοΰ συγχρονισμένου στρατοΟ. Καί δαπανήθηκαν γι αύτά τεράστια γιά τίς έλληνικές δυνατότητες ποσά σέ βάρος άλλων άμυντικών άναγκών μας (άεροδρόμια, άεροπλάνα, άντιαεροπορικά, αύτοκίνητα, άρματα κ λ π . ) . Πάντως, δπως καί στήν "Ηπειρο, Ιτσι καί στήν κοιλάδα τοΟ Άξιοΰ δέν εΓχαν γίνει άξιόλογα Εργα πού νά προστατεύουν, Εστω καί στά περιορισμένα αύτά πλαίσια, τή θεσσαλονίκη: « Ή ώχυρωμένη αύτή τοποθεσία—γράφει ή 'Ιστορία τοΟ Στρατού άναφερόμενη στή «γραμμή Μεταξά» — έπεξετάθη άπό τών άρχών τοΰ 1939 πρός 'Ανατολάς μέν έπϊ τής δυτικής δχθης τοΟ Νέστου, άπό Παρανεστίου μέχρι τών έκβολών αύτοΰ, άπό δέ τών άρχών τοΰ 1941, δτε διεφάνη ή γερμανική άπειλή, πρός Δυσμάς, άπό τής λίμνης Δοϊράνης μέχρι τής άνατολικής δχθης τοΰ 'Αξιού. Ή έσπευσμένη όργάνωσις τών νέων τούτων τμημάτων τής τοποθεσίας περιωρίσθη κατ' άνάγκην είς Εργα όχυρωτικής έκστρατείας μετά μικρού άριθμοΰ σκυροδέτων έπιφανειακών Εργων είς τό άριστερόν αύτής, πρός άπαγόρευσιν τοΰ πεδινοΟ διαδρόμου τοΰ ΆξιοΟ» ( ί 3 ) . Οί βρεταννικές δυνάμεις είχαν καταλάβει τή γραμμή Καϊμακτσαλάν - Βερμίου - Αλιάκμονα. "Ετσι ή θεσσαλονίκη, ύστερα καί άπό τή συντριβή τών γιουγκοσλαβικών δυνάμεων στή Νότια Σερβία καί τήν προέλαση τών Γερμανών πρός Σκόπια καί Μοναστήρι, ίμενε άκάλυπτη. Ή 19η μη68. στά Τίιο, ο. 108.

314


Ο ΠΟΛΕΜΟΣΤΟΥ1940 - 41

χανοκίνητη έλληνική μεραρχία — πού οί "Αγγλοι ιστορικοί *Γ?]ν χαρακτήρισαν κωμικοτραγική ( 5 ' ) — δέν ήταν δυνατό νά Αντιμετωπίσει ούτε Ινα τάγμα γερμανικών άρμάτων. Γι* αύτό καί διαλύθηκε μόλις ήλθε σέ έπαφή μέ τμήματα τής 2ης θωρακισμένης μεραρχίας τού Λίστ. "Ετσι ή θεσσαλονίκη έμενε άκάλυπτη και οί γερμανικές δυνάμεις, τή νύχτα τής 8ης "Απριλίου, προελαύνουν άκάθεκτες καί ουσιαστικά άνεν��χλητες γιά νά τήν καταλάβουν. Καί ή προοπτική τής αΙχμαλωσίας δλων τών δυνάμεων τού ΤΣΑΜ, πού άκόμα μάrtWL καί άντιμετωπίζουν τόν έχθρό, διαγράφεται άμεσα, ναι ή φυσική συνέπεια τής έπιμονής τοΰ Παπάγου νά διατηρήσει τή γραμμή Μΐπέλες - Νέστος. Ό διοικητής τού ΤΣΑΜ Αντιστράτηγος Κ . Μπακόπουλος έξετάζει τό Ινδεχόμενο νά συμπτυχθοϋν οί δυνάμεις πρός τά λιμάνια τής Α. Μακεδονίας καί τής Χαλκιδικής. Τ ό Γενικό 'Επιτελείο Ναυτικού, μέ τήν προοπτική νά έκκενωθεΐ ή 'Αν. Μακεδονία καί ή Θράκη έχει καταρτίσει τό σχέδιο θαλασσίων μεταφορών θ , πού προβλέπει νά διαθέσει σ' δλο τδ μήκος, Απδ τήν 'Αλεξανδρούπολη ώς τή θεσσαλονίκη έμπορικά σκάφη, φορτηγά καί δπλιταγωγά. Τ ά πλοία αύτά θά μπορούσαν νά μεταφέρουν 2 0 . 0 0 0 άντρες. 'Επίσης διέθετε 87 πετρελαιοκίνητα μικρά σκάφη γιά τή μεταφορά άλλων 6 . 0 0 0 Ανδρών ( " ) . Στίς 4 . 3 0 τδ Απόγεμα τ ή ; 8ης 'Απριλίου, ό Αντιστράτηγος Μπακόπουλος έπικοινωνεΐ τηλεφωνικά μέ τδν Αρχιστράτηγο Παπάγο καί τοΰ έκθέτει τήν κατάσταση. 'Αλλά τδ Γενικό Στρατηγείο, άπδ τδ μεσημέρι, έχει έκδώσει διαταγή πρδς τδ Τ Σ Α Μ νά... συνθηκολογήσει. Λίγα λεπτά μετά τή συνομιλία του μέ τδν Παπάγο, δ Μπακόπουλος παίρνει τηλεφωνική διαταγή άπδ τδ Γενικό Στρατηγείο, πού τδν έξουσιοδοτεί νά συνθηκολογήσει, έφ' δσον έξαντλοϋσε τΙς δυνατότητες νά συνεχιστεί ή άντίσταση:

S

59 r . b Τίιο, ο. 122.

60. 3*ό Τΐ:ο, ο. 201

60


Σ Π Υ Ρ Ο Υ ΛΙΝΛΡΑΛΤΟΥ

«...πρός άίποφυγήν άποσυν^έσεως τών δυνάμεών σας, οϊαν θά προκαλέση μία άπόπειρα βαθείας πρδς τήν θάλασσαν συμπτύξεως, μέ άπειλάς τού έχθρού κατά τών συγκοινωνιών σας δυναμένας νά έκδηλωθωσιν έκ πολλών κατευθύνσεων καί πρός πρόληψιν τής πλήρους άναστατώσεως τού πληθυσμού, τήν δποίαν θά προκαλέση μία τοιαύτη ένέργεια — άναφέρει ή διαταγ ή τού Παπάγου — καθορίζομεν τά έ ξ ή ς : I ) Α ποστολή σας, άμυνα έπΐ τόπου άνευ Ιδέας συμπτύξεως έπΐ σκοπώ διατηρήσεως τής μέχρι τούδε κτηθείσης δόξης τών Ε λ λ η ν ι κ ώ ν δπλων καϊ έπαυξήσεως αύτής. I I ) Διά τήν περίπτωσιν καθ' ήν ή άντίστασις αύτη, είτε έξ έλλείψεως έφοδίων, εΓτε έκ κυκλώσεως (...) καθίσταται άνέφικτος, σάς έξουσιοδοτούμεν δπως καταθέσητε έπΐ τόπου τά δπλα έ,πιδιώκοντες κατά τό δυνατόν έντίμους δρους συνθηκολογήσεως. I I I ) Τ ή ν άνωτέρω έξουσιοδότησιν συνθηκολογήσεως, ύπό τούς ώς άνω καθοριζομίνους δρους, έξουσιοδοτεϊσθε δπως μεταβιβάσητε κατά τήν κρίσιν σας είς τούς Διοικητ ά ; Τομέων καί Υποτομέων καί έν χρόνω τόν δποΐον ήθέλατε κρίνει σκόίπιμον... ( * ' ) . "Επειδή ή διαταγή αύτή άφήνει νά ΙννοηθεΙ, δτι ή συνθηκολόγηση μπορεί καί νά γίνει τμηματικά άπό κάθε μονάδα δταν θά φτάσει στό Ισχατο δριο στήν άντίστασή της, δ Μπακόπουλος ζητάει άμέσως άπό τό Γενικό Στρατηγείο καί παίρνει τήν Ιγκριση «δπως διαπραγματευτή οδτος έν καταλλήλω στιγμή τήν συνολικήν συνθηκολόγησιν δι' δλόκληρον τό Τ Σ Α Μ Γνα άποφευχθή οδτω ή σύγχυσις καί ή διάλυσίς τών μονάδων αύτού» ( ) . Καί άμέσως, μόλις παίρνει τήν έγκριση, δ άΛιστράτηγος Κ . Μπακόπουλος συντάσσει έπιστολή καί τή δίνει

6 1 . οτ4 Τβιο, ο. 262 - 3

62. «τ6 Βιο, ο. 200

816


Ο ΠΟΛΕΜΟ £

1940 - 41

στόν Αντισυνταγματάρχη Ά λ . Πετίνη, «γνωρίζοντα τήν Γερμανικήν» γιά νά τή μεταφέρει τό γρηγορότερο δυνατό στό Στρατηγείο τής γερμανικής μονάδας πού προχωρεί πρός τή θεσσαλονίκη. ("Οπως είδαμε, δ «συνταγματάρχης Πετίνης» Αναφέρεται στό Υπ' Αριθ. 1 5 5 έγγραφο τών γερμανικών Αρχείων, μέ ήμερομηνία 12 Μαρτίου, δτι είχε άπό τότε Υποβάλει προτάσεις τοϋ διοικητή του στό γερμανικό προξενείο θεσσαλονίκης γιά συνεννόηση μέ τή Γερμανία καί έχδίωξη τών "Αγγλων άπό τήν Ελλάδα) Π . Ό Μπακόπουλος, στήν έπιστολή του «πρός τόν διοικητήν τών γερμανικών στρατευμάτων τών δρώντων είς κοιλάδα 'Αξιού » ζητάει κατάπαυση τών έχθροπραξιών στήν περιοχή τού ΤΣΑΜ. Καί συνεχίζει: «θέλομεν νά πιστεύομεν δτι ή Υμετέρα Έξοχότης, λαμβάνουσα Υπ* δψει δτι τά Υπό τήν Διοίκησιν μου 'Ελληνικά στρατεύματα δέν ένικήθησαν μέχρι τής στιγμής καί δτι αί συνθήκαι αί δημιουργηθεΐσαι έκ λόγων Ασχέτων πρός τήν μαχητικήν Αξίαν τούτων είναι τοιαϋται ώστε νά καθιστώσι τόν περαιτέρω άγώνα ύπό τών Ελληνικών Στρατευμάτων έντελώς Αδύνατον καί άσκοπο ν, θά εύαρεστηθή νά δεχθή τήν παράδοσιν ήμών, ύπό τόν δρον όπως διατηρήσωμεν τά δπλα μας τά τόσον τιμηθίντα κατά τόν διεξαχθέντα Αγώνα, ώς είς παρομοίας περιπτώσεις πράττουν οί ενναίοι καί Ιπποτικοί Αντίπαλοι μας, ώς είναι δ ερμανικός Στρατός...» ( " ) .

Ϊ

Γιατί δμως δ Αντιστράτηγος Μπακόπουλος καί δ Α ρ χιστράτηγος Παπάγος προτίμησαν τήν παράδοση καί δέν έπιχείρησαν νά σώσουν ένα τουλάχιστο μέρος Από τις δυ-

tcoO

63. "Εγγραφο τοΟ Γίρμ,χνοΟ πρεσβίυτή ζ τήν 'Αθήνα Πορομάγλοο, τό Τίιο, ο. 149 - 50. 64. ΓΕΣ, στό ΤΪ:ο, σ. 2 5 4 .

Έρμπχχ,

317


Γ ΠΥΡΟΥ Λ Ι Ν Α Ρ Δ Α Τ Ο Υ

νάμεις τοΰ Τ Σ Α Μ — 6 0 . 0 0 0 περίπου άνδρες — μέ τή μεταφορά άπδ τά λιμάνια στό έσωτερικδ τ ή ; Ελλάδας, ή άκόμα καί μέ μιά προσπάθεια νά άνοίξουν μερικά τμήματα, μαχόμενα σέ άνάγκη, δρόμο πρό; τήν Κεντρική Μακεδονία; Ό ναύαρχος Σακελλαρίου, πού φαίνεται πώς δέν ήξβρε τή διαταγή - έξουσιοδότηση τού Παπάγου γιά παράδοση τού ΤΣΑΜ, γράφει: «...Ό 'Αντιστράτηγο; Μπακόπουλος, άρχηγός τών άνατολικώ; τού 'Αξιού στρατιωτικών δυνάμεων (...) παρεδόθη είς τόν έχθρόν, χωρίς νά έξαντλήσει τά ύπό τής τιμής καί τού καθήκοντος έπιβαλλόμενα στρατιωτικά μέτρα (...). Τό πνεύμα τών μαχομένων άνδρών, ώς διεπίστωσα καί προσωπικώς, καί γενικώς τού λαού ήτο ύπέροχον. Ούδεμία δύναμις ήτο ίκανή νά κλονίσει τήν άποφασιστικότητά του περί έξακολουθήσεως τού άγώνος μέχρις έσχάτων. Τό πνεύμα δμως τών μονίμων στελεχών τών Ενόπλων τού "Εθνους μας δυνάμεων είχε έπηρεασθεΐ...» ( " ) . Καί δ πλοίαρχο; Ν.Δ. Πετρόπουλος γράφει: «"Οταν το Τμήμα Στρατιάς 'Ανατολική; Μακεδονίας κατέθεσε τά δπλα, οί Βρεταννοί, έπειδή φοβόντουσαν μήπως ή συνθηκολόγησις αυτή άποτελέση τδ προοίμιο γενικώτερης ύποταγής στδν έχθρδ (δπω; έγινε στή Γαλλία), έδειξαν τή δυσαρέσκειά τους κατά διαφόρους τρόπου; καί σέ διάφορα κλιμάκια τής Πολιτικής καί τής Στρατιωτικής ιεραρχίας. Κατόπιν τούτου, ή ήγεαία δχι μόνον άφησε άκάλυπτο τδν Διοικητή τού Τμήματος Στρατιάς 'Ανατολικής Μακεδονίας, άλλά, μέ τήν μέθοδο τών ύπονοουμένων, διατύπωσαν τήν μομφή δτι δέν έξάντλησε δλα τά μέσα

66. Σαχβλλχρίου, ατό Ιδιο, ο. 152 - 3.

318


Ο ΠΟΛΕΜΟΣΤΟΥ1940 - 41

πού είχε ατή διάθεσί του, πριν συνθηκολογήσει. 'Αποσιωπούσαν δέ δτι ό Μπακόπουλος είχε παραδοθή άφοΰ είχαν πραγματοποιηθή οί προϋποθέσεις πού ώριζε ή διαταγή πού τοϋ είχε σταλή άπό τδ Γεν. Στρατηγείο. Πολύ δέ περισσότερο, ή 'Ανωτάτη 'Ηγεσία έπιθυμούσε νά ξεχασθή τδ γεγονός, δτι ή διαταγή τής παραδόσεως μπορούσε νά διατυπωθή κατά πολύ διαφορετικό τρόπο, άφοΰ, σύμφωνα μέ τδ «Σχέδιο θ·>, είχαν ήδη διατεθή τά πλωτά μέσα γιά τίς άκτές τής Θράκης καί τής Μακεδονίας, άπδ δπου θά παρελάμβαναν καί θά έσωζαν τδ μεγαλύτερο μέρος τών στρατιωτών μας, άντί νά τούς έγκαταλεί<1κ>υν στδ έλεος τών Γερμανών» ( " ) . Τόσο δμως άπδ τις ένίργειες, δσο καί άπδ τά κείμενα τών διαταγών τής 'Ανωτάτης Στρατιωτικής 'Ηγεσίας τής έποχής έκείνης μπορεί νά βγοϋν δρισμένα συμπεράσματα γιά τδν τρόπο πού σκεφτόταν. Πρώτα άπ* δλα τήν κατείχε δέος μπροστά στή δύναμη τοΰ Γερμανικού Στρατού. Κ ι ' αύτδ ήταν φυσικό άφοΰ δλοι οί άνώτατοι άξιωματικοί προέρχονταν άπδ τήν άντιβενιζελική γερμανόφιλη παράταξη. Καί εύλογο ύστερα άπδ τίς άλλεπάληλες νίκες τής Βέρμαχτ καί τήν κατάκτηση δλόκληρης σχεδόν τής Ευρώπης. Δεύτερο, πίστευαν, δτι μιά πού ήταν άναπόφευκτο νά κατακτηθεί ή Ελλάδα άπδ τούς Γερμανούς, τδ βασικό ήταν νά διατηρηθεί ή νίκη άπέναντι στούς 'Ιταλούς, ώστε νά έχει ή χώρα τίτλους μετά τήν ένδεχόμενη τελική έπικράτηση τών Συμμάχων. Τρίτο, είχαν αύταπάτες γιά τδν «ίπποτισμ^> τών Γερμανών. Τέταρτο, τούς ένδιέφερε νά διατηρηθεί ή «τάξη» κατά τήν κατάρρευση, νά υπάρξει ή συνέχεια τοΰ «έλληνικοΰ κράτους» καί ιδιαίτερα νά τιμηθοΰν οί άνώτεροι άξιωματικοί άπό τδν κατακτητή. Χαρακτηριστικό είναι, δτι δ Παπάγος έπιμένει νά διατηρηθεί ή «τάξις τών τμημάτων» κατά τήν παράδοση. Ό 'Αντιστράτηγος Μπακόπου06. «Βϊ)μ.α», σ:ό

Βιο

319


Γ ΠΥΡΟΥ ΛΙΝΑΡΔΑΤΟΥ

λος, δπως θά δούμε, κατά τΙς διαπραγματεύσεις γιά τήν παράδοση, θά έπιμείνει «νά παραμείνωσιν είς τάς θέσεις των αί έλληνικαί πολιτικαί άρχαί», νά διατηρήσει ή Χωροφυλακή τόν δπλισμό της, νά έξασφαλιστεϊ ή μεταφορά τών έλληνικών στρατιωτικών άρχών, πού θά παραδίνονταν στούς Γερμανούς, καί ή «...διατήρησις ύπό τών Ελλήνων Στρατηγών τών αύτοκινήτων αύτών (βενζίνη, έλευθέρα κυκλοφορία κτλ.) » Η . Τ ό πνεύμα δηλαδή, τουλάχιστο μεγάλης μερίδας τής Ανωτάτης Στρατιωτικής Ηγεσίας, δπως θά φανεί καί μετά τή συνθηκολόγηση τού Τμήματος τής Στρατιάς Ηπείρου, ήταν πώς θά βολεύονταν τά πράγματχ, Ιδιαίτερα γιά τούς στρατιωτικούς, καί στις συνθήκες τής κατοχής. "Οσο γιά νά συνεχιστεί ή 'Αντίσταση στό έσωτερικό τής Ελλάδας ώς τή συμμαχική νίκη, αύτό ήταν κάτι άδιανόητο γιά τή μεγάλη πλειοψηφία τών άνώτατων στρατιωτικών, άλλά καί τής πολιτικής ήγεσίας τής χώρας. «Τό καθεστώς τής 4ης Αύγούστου — γράφει δ Π . Κανελλόπουλος — δέν είχε καμιά πρόβλεψη καί καμιά προετοιμασία γιά τήν τύχη τού λαού μας καί τής χώρας μας στις τραγικές ώρες τής έχθρικής Κατοχής. Ή δικτατορική κυβέρνηση καί τό Γενικό Στρατηγείο δέν έλαβαν, ούτε στις τελευταίες έβδομάδες κάποια μέτρα γιά τό μέλλον (...) Ό τ α ν έπεσε ή Ε λ λ ά ς στά χέρια τών έχθρών, δ Ελληνικός Λαός είχε έγκαταλειφθεΐ στήν τύχη του...» ( " ) . 'Αφού δέ φρόντισαν νά χρησιμοποιήσουν τά πλωτά μεταφορικά μ��σα γιά τή διάσωση άπό τά λιμάνια ένός μέρους τών δυνάμεων τής Ά ν . Μακεδονίας, θά ήταν ύπερβολή νά

67. ΓΕΣ, σι6 Ιδιο, ο. 256 - 57 68. H. Κανελλόπουλου, 209

320

ΊοτοριχΛ

Λοχίμια,

'Αθήναι 1975,

ο.


Ο ΠΟΛΕΜΟΣ

1940 · 41

ζητούσαμε άπό τήν 'Ανωτάτη Στρατιωτική 'Ηγεσία νά σκεφτεί πώς μερικά τμήματα θά μπορούσαν νά διαρρεύσουν με τόν δπλισμό καί τούς άξιωματικούς τους σέ όρεινές περιοχές γιά ν* άποτελέσουν τούς πυρήνες γιά τό άντάρτικο, γιά τήν έσωτερική άντίσταση έναντίον τών κατακτητών: Ό Τσώρτσιλ, άναφερόμενος στή γνώμη πού είχε διατυπώσει τότε, δτι θά έπρεπε δ βασιλιάς τής Γιουγκοσλαβίας καί ή Κυβέρνησή του νά μήν έγκαταλείψουν τή χώρα μετά τήν κατάρρευση τού γιουγκοσλαβικού στρατού, άλλά νά μείνουν στίς όρεινές περιοχές γιά νά συνεχίσουν τήν άντίσταση, προσθέτει: «ή έποχή δμως τών γιουγκοσλάβων Ανταρτών δέν είχε φθάσει άκόμα» ( " ) . Χαρακτηριστικό γιά τό πώς ή έλληνική Κυβέρνηση καί ίδιαίτερα ή Στρατιωτική 'Ηγεσία έννοούσαν τόν πόλεμο μέ τή Γερμανία—«διά τήν δόξαν τών 'Ελληνικών δπλων»— είναι καί τό γενονός, δτι, δπως καί δ πρεσβευτής στήν 'Αθήνα έτσι καί δ Γερμανός πρόξενος στή θεσσαλονίκη παρέμενε άνενόχλητος. Σύμφωνα μέ τις εντολές πού είχε άπό τό Διοικητή τού Τ Σ Α Μ άντιστράτηγο Μπακόπουλο, δ άντισυνταγματάρχης Πετινης πηγαίνει στό γερμανικό προξενείο γιά νά συνεννοηθεί γιά τήν παράδοση μέ τόν Γερμανό πρόξενο. Ταυτόχρονα δ Στρατιωτικός Διοικητής θεσσαλονίκης Αντιστράτηγος Ραγκαβής ειδοποιεί τόν Μπακόπουλο, δτι δ έπικεφαλής τής Γερμανικής έμπροσθοφυλακής πού βρίσκεται τή στιγμή έκείνη στόν "Αγιο 'Αθανάσιο, 2 0 χιλιόμετρα βορειοδυτικά τής θεσσαλονίκης, τού έστειλε έπιστολή καί τού ζητάει τή χωρίς δρους παράδοση τής πόλης ώς τά μεσάνυχτα. 'Αποφασίζεται νά πάνε δ Ραγκαβής καί Πετίνης γιά συνεννόηση μέ τούς Γερμανούς. Ό Πετίνης πού έχει έφοδιαστεϊ καί μέ συστατική έπιστολή του Γερμανού προξένου, συναντά στό χωριό Πρόχωμα τό διοικητή τής 2ης θωρακισμένης Μεραρχίας άντιστράτηγο Φάιελ. Ό Πε69. ΤοΟρτσιλ, οτό Ιδιο, ο.

21

180-81.

321


Γ ΠΥΡΟΥ Λ Ι Ν Α Ρ Δ Α Τ Ο Υ

τίνης περιμένει στδ Πρόχωμα τήν έπιστροφή τού Φάιελ, πού φεύγει τά χαράματα γιά τή Σόφια γιά νά συνεννοηθεί μέ τδ Διοικητή τ ή ; 1ης Στρατιά; στρατάρχη Λίστ σχετικά μέ τούς δρους γιά τήν παράδοση τοΰ ΤΣΑΜ. Μέ τήν έπιστροφή τοΰ Φάιελ, πού Ανακοίνωσε δτι δ Λίστ δέ δέχεται νά διατηρήσουν οί στρατιώτες τδν δπλισμό τους, δ Πετίνης ύπογράφει πρωτόκολλο γιά τήν παράδοση. Στδ μεταξύ, δ Ραγκαβής έχει συνεννοηθεί μέ τούς Γερμανούς γιά τήν παράδοση χωρίς δρους τής θεσσαλονίκης καί, στις 8 τδ πρωί τής 9ης 'Απριλίου, ή έμπροσθοφυλακή τής 2ης θωρακισμένης Μεραρχίας μπαίνει στή Μακεδονική πρωτεύουσα. "Εξω άπδ τήν πόλη έπιτροπή άπδ τδ Μητροπολίτη Γεννάδιο, τδ Δήμαρχο Μερκούριο καί τδν 'Αστυνομικό Διευθυντή θεσσαλονίκης ύποδέχονται τά γερμανικά τμήματα. Τδ μεσημέρι, φτάνει δ Φάιελ, πού, ύστερα άπδ διαπραγματεύσεις μιάς ώρας μέ τδν Μπακόπουλο στδ γερμανικό προξενείο, ύπογράφουν τδ δριστικδ πρωτόκολλο γιά τήν παράδοση τοΰ Τμήματος Στρατιάς 'Ανατολικής Μακεδονίας, στίς 2 τδ άπόγεμα τής 9ης 'Απριλίου. Τδ πρωτόκολλο προβλέπει, δτι: θ ά διακοπούν άμέσως οί έχθροπραξίες άπδ τά τουρκικά σύνορα ώς τδν 'Αξιό. Τ ά τμήματα τοΰ Έλληνικοΰ Στρατοΰ στήν 'Ανατολική Μακεδονία θά παραδώσουν τά δπλα. Οί άξιωματικοί θά διατηρήσουν τά ξίφη τους. θ ά σταματήσει άμέσως κάθε καταστροφή προμηθειών. Τ ά πλωτά μέσα στδ λιμάνι τής θεσσαλονίκης θά παραδοθούν στούς Γερμανούς, δπως καί δλο τδ πολεμικό ύλικδ πού βρίσκεται στήν 'Αν. Μακεδονία. « Ή Ελληνική Βασιλική 'Αστυνομία θά διατηρήση τδν δπλισμόν της, καί θά έξακολουθήσει τά άστυνομικά της καθήκοντα ύπδ τήν Άνωτέραν Γερμανικήν Διοίκησιν» ( 7 0 ) . 70. 'Αναφέρεται, δτι δ 8ρος οώτδς μπήκε οτδ πρωτόκολλο μέ πρωτοβουλία τοΟ Αντισυνταγματάρχη Πβτίνη xal χωρίς έξουαιοδάτηση τοΟ Μπακόπουλου, πού ζητοδσε 8μως καί αΑτδς τή διατήρηση τ<3ν πολιτιχΟν άρχ<3ν. (ΓΕΣ, οτδ Ιδιο, ο. 214 - 1 5 ) .

322


Ο ΠΟΛΕΜΟ Σ 1940 · 41

Ύστερα άπό -ίς διαπραγματεύσεις στδ γερμανικό προξενείο τής θεσσαλονίκης οί Κ . Μπακόπουλος καϊ Φάιελ ύπόγραψαν παράρτημα τού πρωτοκόλλου, στό δποϊο Αναγνωρίζεται, δτι «τά έλληνικά στρατεύματα τής Στρατιάς Ανατολικής Μακεδονίας ήγωνίσθησαν γενναίως κατά τών γενναίων γερμανικών στρατευμάτων». 'Αναφέρεται ή έπιθύμία τού Μπακοπούλου οί άξιωματικοί καί δπλίτες τής Στρατιάς νά μή σταλούν σέ στρατόπεδα στή Βουλγαρία ή στήν "Ιταλία. «Αί πολιτικαί άρχαί — καταλήγει τό παράρτημα—θά παραμείνουν είς τά θέσεις των...»( 7 1 ). Στίς 4 τό άπόγεμα τής 9ης 'Απριλίου δ Μπακόπουλος είδοποιεϊ τΙς μονάδες, δτι υπογράφτηκε συνθηκολόγηση καί διατάσσει νά σταματήσουν οί έχθροπραξίες. Σέ δρισμένους τομείς τού μετώπου καί δχυρά οί μάχες έχουν σταματήσει άπό τή νύχτα τής 8ης 'Απριλίου ή τό πρωί τής 9ης, καθώς δ Μπακόπουλος ή οί ίδιοι οί Γερμανοί φρόντιζαν νά ενοποιήσουν τούς Έ λ λ η ν ε ς διοικητές, δτι είχαν άρχίσει διαπραγματεύσεις. 'Αλλού δμως δ άγώνας συνεχίζεται, είτε γιατί τά έλληνικά τμήματα δέν έχουν ειδοποιηθεί, είτε γιατί άρνούνται νά συμμορφωθούν. Σέ δρισμένες περιπτώσεις, άξιωματικοί ή καί δλόκληρα τμήματα κινούνται γιά νά διαφύγουν πρός τή μαχόμενη Ελλάδα καί ν' άποφύγουν τήν αιχμαλωσία πού τούς είχε προετοιμάσει μέ τους άστοχους χειρισμούς της ή 'Ανώτατη Στρατιωτική Διοίκηση. Ό διοικητής τής 7τ]ς Μεραρχίας ύποστράτηγος Χρ. Ζωιόπουλος, μόλις ειδοποιήθηκε άπό τόν Μπακόπουλο δτι άρχισαν διαπραγματεύσεις μέ τούς Γερμανούς, ξεκίνησε μέ άλλους άξιωματικούς τού 'Επιτελείου του άιπό τή Δράμα, έφτασε στήν Καβάλα καί τή νύχτα τής 8 - 9 'Απριλίου έφυγε μέ πλοίο γιά τήν 'Αθήνα. 'Ολόκληρη τήν 9η 'Απριλίου, οί μάχες συνεχίζονται σέ διάφορους τομείς τού μετώπου τής 'Αν. Μακεδονίας. Οί Γερμανοί μόνο στίς 1 0 'Απριλίου κατορθώνουν νά περάσουν 71. Γ Ε Σ , στό Τβιο, ο. 213 - 17

323


Γ ΠΥΡΟΥ ΛΙΝΑΡΔΑΤΟΥ

τό Νέστο. Στόν τομέα Φαλακρού, τό Απόσπασμα Καλαποτίου κατορθώνει να έκτοπίσει τούς Γερμανούς άπό τό ΰψωμα Κρέστη καί νά τό κυριεύσει. Μόνο τό άπόγεμα τής 9ης 'Απριλίου τά τμήματα τού τομέα καί τού οχυρού Πυραμιδοειδές, πού έξακολουθεϊ τήν άντίσταση, σταματούν τόν Αγώνα, ύστερα άπό διαταγή τής Μεραρχίας. Δυτικότερα, τό Συγκρότημα Καραντάγ συνεχίζει σκληρές μάχες μέ τους Γερμανούς, γύρω άπό τά όχυρά ΙΙεριθώρι, Μαλιάγκας καί Παρταλοΰσκα, προκαλεί Απώλειες στόν έχθρό καί ξαναπαίρνει άπό τά χέρια του όψώματα, πιάνοντας καί 2 5 0 περίπου αιχμαλώτους, Ανάμεσα στούς όποιους έναν Αντισυνταγματάρχη, ένα ταγματάρχη καί άλλους Αξιωματικούς. Ό διοικητής τού Συγκροτήματος Καραντάγ συνταγματάρχης Γ . Σαλβάνος, πού είχε ειδοποιηθεί άπό τό πρωί, δτι οί Γερμανοί είχαν μπει στή θεσσαλονίκη καί είχε πάρει διαταγή άπό τή Μεραρχία νά Αποφεύγει συγκρούσει; μέ τόν έχθρό, γιατί γίνονται διαπραγματεύσεις συγκάλεσε τό μεσημέρι, σύσκεψη τών διοικητών τών ύποτομέων. Στή σύσκεψη άποφασίστηκε δμόφονα νά μή συμμορφωθεί τό Συγκρότημα μέ τή διαταγή τής Μεραρχία;, άλλά νά συνεχίσει τόν άγώνα δλόκληρη τί)ν ήμέρα καί νά πραγματοποιήσει τή νύχτα Απαγκίστρωση πρός τις Σέρρες, μέ σκοπό νά ύποχωρήσει πρός τή θάλασσα. Ό διοικητή; τής 'Ομάδας Μεραρχιών τού ΤΣΑΜ Αντιστράτηγος IΓ. Δέδες, πού τοΰ άνάφεραν τήν Απόφαση τοΰ Συγκροτήματος, πήγε δ ίδιο; στό Σταθμό Διοικήσεως καί, άφοΰ δέ μπόρεσε νά τούς μεταπείσει, τούς έδωσε διαταγή νά παραγίνουν στίς θέσεις τους καί νά περιμένουν τή συνθηκολόγηση ( " ) . Τό Ρ ο ΰ ,- ε λ, τό Π ε ρ ι θ ώ ρ ι, τό Λ ίσ σ ε καί τ' άλλα οχυρά συνεχίζουν τον άγώνα δ ; τή στιγμή πού τού: έρχεται ή διαταγή νά σταματήσουν καί νά παραδοθούν στού; Γερμανού;. Ή παράδοση γίνεται τό πρωί ώ ; τό μεσημέρι τ ή ; 10ης 'Απριλίου. Πολλοί φαντάροι καί άξιωμα72. Γ Ε Σ ,

324

οτό Τίιο, ο. 208 - 9


Ο ΠΟΛΕΜΟΣΤΟΥ1940 - 41

τικοί ζητάνε νά τινάξουν τά φρούρια στόν άέρα γιά νά μή τά παραδώσουν στον εχθρό. Λοχίες μέ τίς ομάδες τους φεύγουν γιά νά μήν αιχμαλωτιστούν. Όρισμίνοι τρυπώνουν σέ σπίτια χωρικών, ντύνονται πολιτικά καί κρύβονται. Μερικοί αύτοκτονοΰν. Δέν άνέχονται τήν παράδοση, υστέρα άπδ τέτοιον άγώνα. Δυδ μικρά όχυρά, ή Ποποτλίβιτσα καί οί ΙΙαληουριώνες, πού δέν έχουν τηλέφωνα, σταματάν τδν αγώνα, μόνο, όταν παίρνουν, τδ πρωί τής 10ης Άττριλίου γραπτή τή διαταγή τ ή : Μεραρχίας νά παραδοθούν ( 7 3 ) . Δυδ τάγματα, βόρεια άπδ τδ Σιδηρόκαστρο, συνεχίζουν νά μάχονται μέ γερμανικά δλόκληρη τήν ήμέρα τής 9ης Απριλίου, καί τή νύχτα, μέ σημαντικές άπώλειες. Μικρό τμήμα τριών πολυβολείων στδ Ρουπέσκο συνεχίζει τήν άντίσταση καί οί άντρες του σκοτώνονται δς τδν τελευταίο. Πολλά τμήματα τής Ταξιαρχίας Νέστου κατορθώνουν νά περάσουν μέ βενζινόπλοια στή Θάσο καί μερικά στή Λήμνο. 'Ορισμένα τμήματα τά μετέφεραν μεταγωγικά τού στόλου στδ Βόλο ( 7 4 ) . Ό διοικητής τοΰ 191ου μηχανοκίνητου συντάγματος συνταγματάρνης Έ π . 'Λσημακόπουλος, μόλις πληροφορείται δτι δ Μπακόπουλος διαπραγματεύεται συνθηκολόγηση, κινεί τά τμήματά του πρδς τδ Σταυρό, δπου τά διαλύει. Αξιωματικοί καί όπλίτες διαφεύγουν στή Χαλκιδική καί δ καθένας άναζητά άτομικά τρόπο γιά ν' Αποφύγει τήν αιχμαλωσία. Στή Χαλκιδική καταφεύγει καί δ διοικητής τής 19ης Μεραρχίας ύποστράτηγος Ν. Λιούμπας, μέ τδ Ιπιτελεϊο του καί 2 0 περίπου Αξιωματικούς άκόμα, άφοϋ δμως τά περισσότερα τμήματα τής Μονάδας του έχουν συγκεντρωθεί στις Σέρρες γιά νά παραδώσουν τά δπλα ( 7 ί ) . Στις Σέρρες καί τή Δράμα συγκεντρώνονται καί τά περισσότερα τμήματα τών Μεραρχιών τοΰ ΤΣΑΜ καί καταθέτουν τά δπλα. "Οσοι άξιωματικ��ί καί άντρες δέ διέφυγαν πριν άπδ τήν παράδοση, κλείνονται σέ στρατόπεδα 73. Ζαλοχώοτα, οτδ Ιδιο, ο. 102 - 112 74. Σακίλλαρίου, οτδ Ιδιο, ο. 201 76. Γ Ε Σ , οτδ Ιδιο, ο. 224.

325


Γ ΠΥΡΟΥ ΛΙΝΑΡΔΑΤΟΥ

αΙχμαλώτων άπδ τούς Γερμανούς. Ύστερα άπδ μερικές μέρες ο£ Γερμανοί άφήνουν έλεύθερους τούς καταγόμενους άπδ τή Μακεδονία καί, στίς άρχές Μαΐου, καί τούς ύπόλοιπους. ΟΕ Γερμανοί στρατιωτικοί έξέφρασαν έπανειλημμένα τήν κατάπληξη καί τδ θαυμασμό τους γιά τήν άντρεία, τδ πείσμα καί τδ πνεύμα τής αύτοθυσίας τών Ελλήνων μαχητών στά όχυρά τής Ά ν . Μακεδονίας. ( 7 t ) . Τδ στρατιωτικό διοικητή θεσσαλονίκης Ν. Ραγκαβή, πού, μέ πρωτοβουλία του, έκανε τΙς διαπραγματεύσεις καί παρέδωσε τήν πόλη, οί Γερμανοί θά τδν διορίσουν σέ λίγες μέρες Γενικό Διοικητή Μακεδονίας. ΣτΙς 21 'Απριλίου, οί Γερμανοί θά παραδώσουν τήν 'Αν. Μακεδονία καί τή Δ. Θράκη στούς Βουλγάρους.

Τά έλληνοβρεταννικά τμήματα συμπτύσσονται Μέ τήν κατάρρευση τοΰ νότιου γιουγκοσλαβικού μετώπου, παράλληλα πρδς τήν προέλαση τών Γερμανών στήν κοιλάδα τού 'Αξιοΰ, μένει άνοιχτδς καί δ δρόμος πρδς τή Φλώρινα. 'Από τδ πρωί τής 8ης "Απριλίου, φτάνουν στή Φλώρινα Γιουγκοσλάβοι Αξιωματικοί, πού δίνουν μιά εΙκόνα γιά τή διάλυση τοΰ γιουγκοσλαβικού στρατοΰ. Τήν εΙκόνα συμπληρώνει μέ τήν άναφορά του δ συνταγματάρχης θ . Πεντζόπουλος, πού τδν έχει στείλει γιά σύνδεσμο τδ Γενικό Στρατηγείο. Τδ βράδυ τής 8ης 'Απριλίου, τμήματα τοΰ 40οΰ γερμανικοΰ θωρακισμένου Σώματος Στρατοΰ μπαίνουν στά Σκόπια καί συνεχίζουν τήν προέλαση πρδς τδ Μοναστήρι, πού έχει έγκαταλειφθεΐ άπδ τδ γιουγκοσλαβικό στρατό. Τδ πρωί τής 10ης 'Απριλίου, Ινα γερμανικό τάγμα άναγνωρίσεως προχωρεί χωρίς νά συναντήσει άντίσταση, πρδς

76.

Κόρου, ατό Ιδιο, ο. 119 - 20 καί 136 - 39. Γ Ε 2 , στδ

»κ>, ο. 227 - 31. Καί ΠοοπαΜχη, « 6 Τίιο, ο. 178 - 182

326


Ο ΠΟΛΕΜΟΣΤΟΥ1940 - 41

τή Φλώρινα καί τήν κυριεύει. Τ ό άπόγεμα, τμήματα τού 40ού γερμανικού σώματος προχωρούν νοτιοανατολικά τής Φλώρινας μέ σκοπό νά παραβιάσουν τά στενά τού ΚιρλΙ Ντερβέν (Κλειδίον) καί έρχονται σέ έπαφή μέ τΙς έλληνικές καί βρεταννικές δυνάμεις. Ή προέλαση τών Γερμανών πρός Μοναστήρι και Φλώρινα δημιουργεί άμεση άπειλή τόσο γιά τίς έλληνικές δυνάμεις στήν 'Αλβανία, δσο καϊ γιά τό συγκρότημα W , πού κατέχει τήν άμυντική γραμμή Βερμίου - Καϊμακτσαλάν. Γι* αύτό τό Γενικό Στρατηγείο άποφασίζει ν' άποαύρει τΙς δυνάμεις πού κατέχουν θέσεις άπό τό Καϊμακτσαλάν ώς τή Β ε γορίτιδα λίμνη καί νά μετατοπίσει τήν άμυντική γραμμή πρός τά δυτικά γιά νά φράξει τό κενό άπό τή Βεύη ώς τή λίμνη Μεγάλη Πρέσπα. Ταυτόχρονα Αποφασίζεται νά προωθηθεί ή 1η θωρακισμένη βρεταννική ταξιαρχία πρός τόι Μοναστήρι γιά νά έπιβραδύνει τήν προέλαση τών Γερμανών καί νά κερδηθεί χρόνος γιά τήν έγκατάσταση τών έλληνοβρεταννικών δυνάμεων, στή νέα γραμμή άμυνας. Πάντως, ώς τΙς 11 "Απριλίου δ Παπάγος καί τό Γενικό Στρατηγείο δέν άντιμετωπίζουν τήν περίπτωση νά συμπτυχθούν σέ νέα γραμμή ot μεραρχίες τού άλβανικού μετώπου πού κινδυνεύουν νά κυκλωθούν άπό τούς Γερμανούς. 'Ακόμα καί στίς 11 'Απριλίου τό άπόγεμα, σέ διαταγή του πρός τούς διοικητές τού Τ Σ Η καί ΤΣΔΜ, δρίζει «άμυνα έπΐ τόπου έναντι Ι ταλών» ( " ) . Ταυτόχρονα, δ Ούίλσον, σέ συνεννόηση μέ τόν Παπάγο, άποφασίζει νά συμπτυχθούν ot δυνάμεις του στή γραμμή "Ολυμ/πος - Βούρινος - Σινιάτσικο. ΣτΙς 11 "Απριλίου, ένώ σέ δλόκληρη τήν περιοχή τού μετώπου πέφτει χιόνι, ot γερμανικές δυνάμεις, άνάμεσα στίς δποίες είναι καί τμήματα τών "Ες - "Ες «Σωματοφυλακή 'Αδόλφου Χίτλερ», προσβάλλουν τΙς έλληνοβρεταννικές θέσεις στά στενά τοΟ ΚιρλΙ Ντερβέν (Κλειδιού). Κατά τό άπόγεμα, άφοΟ διέσπασαν τΙς βρεταννικές θέσεις, τά γερμανικά άρματα προ77. Γ Ε Σ , ΐό τέλος..., α. 288

327


Γ ΠΥΡΟΥ ΛΙΝΑΡΔΑΤΟΥ

χωροϋν πρός τό Αμύνταιο. Ot έλληνικές καί βρεταννικές δυνάμεις ύποχωροϋν συνεχίζοντας τόν άγώνα ώς τό άπόγεμα τής 12ης Απριλίου, μέ πολλές άπώλειες. Είκοσι περίπου γερμανικά τάνκς σπεύδουν νά κόψουν τήν Υποχώρηση τών έλληνικών καί βρετανικών τμημάτιον. Βρεταννικά άρματα πού έξορμοΰν άπό τό Αμύνταιο, κατορθώνουν νά σταματήσουν τήν προέλαση τών Γερμανών καί νά έπιτρέψουν στίς δυνάμεις πού Υποχωρούν νά άποφύγουν τήν αίχμαλωσία. Στό μεταξύ, οί δυνάμεις τού Τμήματος Στρατιάς Κεντρικής Μακεδονίας (δ διοικητής του έφεδρος άντιστράτηγος I . Κωτούλας έχει άντικατασταθεΐ άπό τίς 9 'Απριλίου άπό τόν Υποστράτηγο Χρ. Καράσσο) συμπτύσσονται στίς νέες τους θέσεις, χωρίς μεταγωγικά, χωρίς έπιτελικό σχέδιο, χωρίς συνοχή, έγκαταλείποντας άφθονο Υλικό. Στή διάρκεια τοϋ Υποχωρητικού έλιγμού, άνακατεύονται μέ τ ά βρεταννικά τμήματα πού συμπτύσσονται καί αύτά σέ νέες θέσεις. Τό Σύνταγμα Δωδεκανησίων — 1 8 5 0 άντρες— πού είχε συγκροτηθεί άπό έθελοντές, διαλύεται κατά τήν Υποχώρηση. Καί τά περισσότερα άπό τά άλλα τμήματα τής 20ής Μεραρχίας, δταν Ιφτασαν στίς θέσεις Κλεισούρα καί Βλάστη γιά ν' άντιμετοΜίίσουν τήν έπίθεση έπίλεκτων γερμανικών δυνάμεων ( " Ε ; "Ες «Σωματοφυλακή 'Αδόλφου Χίτλερ»), ήταν μισοδιαλυμένα, κατάκοπα καί μέ έλάχιστο δπλισμό ( 7 ί ) . Σέ χειρότερη άκόμα κατάσταση φτάνει στίς νέες της θέσεις, στήν άμυντική τοποθεσία Βούρινος - Σινιάτσικο, ή 12η Μεραρχία, ή μάλλον ένα μέρος της. Κατά τήν σύμπτυξη, βαδίζοντα- στό Βέρμιο, μέσα σέ χιονοθύελλες καί καταιγίδες, ot άντρες τής Μεραρχίας αύτής, πού είχε συγκροτηθεί άπό Χριστιανούς καί 'Οθωμανούς τής Δ. Θράκης, συναντούσαν δπλίτες τοΰ Τ Σ Α Μ άπό τή Δ. Μακεδονία, πού γύριζαν στά σπίτια τους. Ot πληροφορίες, δτι ot Γερμανοί, πού ήταν ήδη κύριοι τής ιδιαίτερης πατρίδας τους, τής Δ. Θράκης, άπέλυαν τούς δπλίτες τοΟ ΤΣΑΜ, είχε καταλυτική έ-

78. Γ Ε Σ , <π6 Ιδιο, ο. 40 · 41

328


Ο ΠΟΛΕΜΟΣΤΟΥ1940 - 41

πίδραση στδ ήθικό τους. Εξάλλου καί άξιωματικοί τούς Ελεγαν, δτι ήταν μάταιος πιά δ άγώνας μέ τούς πανίσχυρους Γερμανούς. "Ετσι κλονίστηκε τδ ήθικό τους καί άρχισε ή διαρροή, άκόμα καί λιποταξίες στόν έχθρό. Σχετικά, ή έ/πίσημη ιστορία τού Στρατού γράφει: «Τοιαύτη ήτο ή κατάστασις τής X I I Μεραρχίας έπανελθούσης ήδη άπδ τής 13ης 'Απριλίου ύπδ τάς διαταγάς τοΰ Τ Σ Κ Μ . Ή μεραρχία αύτη λόγω σημαντικής έλαττώσεως τής δυνάμεως της δέν ήδύνατο νά θεωρηθή πλέον ώς μεγάλη μονάς. Ή συγκρότησις ταύτης έξ άνομοιογενών μαχητικών στοιχείων (πυροβοληταί, πεζοναΟται, λόχοι πολιτοφυλάκων, λόχοι άσφαλείας, τραυματίαι τού άλβανικού μετώπου) καί κατά σημαντικδν μέρος έξ δπλιτών μεγάλων κλάσεων καταγομένων έκ Θράκης οϊτινες είχον έπιστρατευθή είδικώς διά τήν άμυναν τής έξ ής κατήγοντο περιοχής καί άριθμδς τις "Οθωμανών, άπετέλουν Ιν σύλονον στερούμενον όργανικών καί διοικητικών δεσμών (...). Τδ μέτριον ήδη ήθικδν τής μονάδος ταύτης έκλονίσθη έτι περισσότερον έκ τών συνθηκών ύφ' άς έξετελέσθη, ύπδ τήν άπειλήν τών μηχανοκινήτων μονάδων τοΟ έχθροΟ, ή δι' ένδς άλματος μήκους 7 0 - 8 0 χιλιομέτρων άποχώρησις έκ τής άμυντικής τοποθεσίας Βερμίου έφ' ής ή Μεραρχία είχεν έργασθή έντατικώς έπΐ μήνα περίπου διά τήν όργάνωσιν τών θέσεών της καί ή κατάληψις έτέρας όρεινής άμυντικής τοποθεσίας τελείως άνοργανώτου, ύπδ τήν άμεσον άπειλήν έπιθέσεως ίσχυροτάτου άντιπάλου. 'Αλλά καί ή ύπδ τά δμματα τών άνδρών δυσμενής έξέλιξις τής καταστάσεως, τδ παράδειγμα διαλελυμένων τμημάτων ύποχωρούντων διά μέσου τών γραμμών των, ή ύποχώρησις βρεταννικών μηχανοκινήτων τμημάτων καί ή έντατική δράσις τής Γερμανικής "Αεροπορίας, συνετέλεσαν είς τήν ύπέρβασιν τού δρίου ψυχικής άντοχής ού μόνον τών έκ Θράκης ύπερηλίκων Απογοητευμένων δπλιτών, τών Όθωμα-

329


Γ ΠΥΡΟΥ ΛΙΝΑΡΔΑΤΟΥ

νών ή άλλων άλλοεθνών, άλλά καί αύτών τών στελεχών είς πολλά τών δποίων ύπήρχεν ή Ιδέα τοϋ άνισου καί άσκόπου άγώνος κατά τής Γερμανίας. Ή πρώτη έκδήλωσις τής τοιαύτης καταπτώσεως τού ήθικού παρουσιάσθη τήν Π η ν 'Απριλίου καθ* ήν τεσσαράκοντα έπτά δπλΐται ένός λόχου τού 82ου Συντάγματος έλιποτάκτησαν αύτομολήσαντες πιθανώς πρδς τδν έχθρόν»Π· «'Ατυχή» χαρακτηρίζει ή ϊδια έπίσημη Ιστορία τή μετατδπιση τών δυνάμεων τού Τ Σ Κ Μ άπδ τήν τοποθεσία Βερμίου στήν τοποθεσία τού Σινιάτσικο. Καί προσθέτει: «Αϊ δυδ μεραρχίαι τού τμήματος τούτου Στρατιάς ήχθησαν έπΐ τής νέας τοποθεσίας ούχί κατά συγκεκροτημένα τμήματα άλλά καθ' δμάδας, συνήθως ούχί άξιομάχους, άνευ τών ίφοδίων των, τών πολυβόλων των, ένίοτε δέ καί μέ έλάχιστα πυρομαχικά. Οί μεταξύ τών δμάδων τούτων δργανικοί καί τακτικοί δεσμοί εΐχον χαλαρο)θή, ή δέ κόπωσις καί ή ήθική κατάπτωσις λόγω τού μεγάλου μήκους τών πρδς τά δπίσω άλμάτων καί τών πάσης φύσεως μεταφορικών καί καιρικών δυσμενεστάτων συνθηκών, συνέβαλε τά μέγιστα εις τήν μεγάλη μείωσιν τής μαχητικότητος τούτων. Ή κατάστασίς αύτη τών μονάδων τού Τ Σ Κ Μ είχε τδν περαιτέρω άντίκτυπόν της καί Ιπί τών δυνάμεων τού Τ Σ Δ Μ ούτινος τήν πρδς Νότον σύμπτυξιν διά τής κοιλάδος τού "Ανω 'Αλιάκμονος Ιδει νά καλύψωσιν έξασφαλίζουσαι έν ταυτφ καί τδ άριστερόν τού Συγκροτήματος W» Π · Ό Παπάγος, γιά τήν καταστροφή τών δυδ μεραρχιών τού Τμήματος Στρατιάς Κεντρικής Μακεδονίας έπιρρίπτει εύθύνες στους Βρεταννούς, πού διέταξαν, κατά τήν 79. Γ Ε Σ ,

οτδ Ιδιο, ο. 44 - 6.

8 0 . οτό Ιδιο, ο.

380

46


Ο ΠΟΛΕΜΟΣΤΟΥ1940 - 41

άποψή του, Αδικαιολόγητα, τή βιαστική σύμπτυξη τδν δυνάμεων τοϋ Συγκροτήματος W άπό τήν τοποθεσία Κλειδί, χωρίς νά λογαριάσουν δτι θά έπρεπε νά καλύψουν τήν ύποχώρηση τών δυό έλληνικών μεραρχιών, δπως είχαν έντολή(βν Οί Βρεταννοί πάλι κατηγορούν τήν Ελληνική Στρατιωτική Ηγεσία, δτι όργάνωσε πολύ άσχημα τήν ύποχώρηση καί Υπογραμμίζουν δτι οί έπικεφαλής τών έλληνικών μεραρχιών δέ μπόρεσαν νά διατηρήσουν τήν έπιρροή τους στά τμήματά τους. Ή έπίσημη Ιστορία τού Έλληνικοϋ Στρατοΰ διαπιστώνει, δτι οί βρεταννικές δυνάμεις κράτησαν στά στενά τοΰ Κλειδίου, δσο μπόρεσαν καί ύποχώρησαν, δταν πιά είχαν ήττηθεΐ άπό τή Μεραρχία τών "Ες "Ες «'Αδόλφος Χίτλερ». Καί τούς άναγνωρίζει γενναιότητα, ψυχραιμία καί αύτοθυσία ( " ) . Τμήματα τής 9ης θωρακισμένης γερμανικής μεραρχίας, καταδιώκοντας τϊς βρεταννικές δυνάμεις πού ύποχωροΰν πρός Κοζάνη, μπαίνουν τό πρωί τής 13ης 'Απριλίου στό "Αμύνταιο καί τό μεσημέρι στήν Πτολεμαΐδα. Προσπαθώντας νά άποκρούσουν τούς Γερμανούς, πού άπειλοΰν νά τούς κόψουν τό δρόμο ύποχωρήσεώς τους, οί Βρεταννοί δίνουν μάχη τό άπόγεμα καί τό βράδυ τής 13ης 'Απριλίου, νότια άπό τήν Πτολεμαΐδα, κοντά στά χωριά Προάστειο καί Μαυροπηγή. 'Εδώ γίνεται καί ή μόνη κάπως σοβαρή άρματομαχία τής γερμανικής έκστρατείας στήν Ε λ λάδα. Οί Βρεταννοί κερδίζουν χρόνο καί, μέ τήν προστασία του πυροβολικού, συνεχίζουν τή αύμπτυξή τους, πρός τήν Κοζάνη καί τά Γρεβενά. Τ ά περισσότερα βρεταννικά άρματα Ιχουν καταστραφεί στίς συγκρούσεις ή, κυρίως άπό βλάβες κατά τήν ύποχώρηση. Μετά τή διάλυση τών τμημάτων τού Στρατηγοΰ Μάκεΰ στά στενά τοΰ Κλειδίου, συγκροτήθηκε τό Αύστραλονεοζηλανδικό Σώμα (ANZAC), 81. Παπάγου, στό Ιδιο, σ. 804 83. Γ Ε Σ , στό Τίιο, ο. 4 6 - 7

331


Γ ΠΥΡΟΥ ΛΙΝΑΡΔΑΤΟΥ

μέ διοικητή τόν στρατηγό Μπλάμεϋ. Οί δυνάμεις τοϋ ANZAC, μέ τά Υπολείματα τών δυό μεραρχιών τοϋ Τ Σ Κ Μ θά έπρεπε νά συγκρατήσουν δύο γερμανικά σώματα στρατού — τό 40ο θωρακισμένο καί τό 18ο όρεινό — πού, καί μέ τή βοήθεια τής Αουφτβάφφε, συνεχίζουν τήν προέλασή τους πρό; τά Γρεβενά καί τά Γιάννενα. Ό 'Αρχιστράτηγο; Ούέιδελ, πού είχε φτάσει στις 11 'Απριλίου στήν Αθήνα, έπηρεασμένος καί άπό τή διάλυση τοϋ Γιουγκοσλαβικού στρατοϋ, άποφασίζει νά μήν έλθουν στήν Ε λ λ ά δ α ή 7η Αύστραλιανή καί ή Πολωνική μεραρχίες, πού προορίζονται νά πάρουν μέρος στόν Αμυντικό Αγώνα κατά τών Γερμανών, καί τά βρεταννικά τμήματα τοΰ Συγκροτήματο; W νά Υποχωρήσουν, 1 6 0 χιλιόμετρα άπό τή γραμμή 'Ολύμπου - 'Αλιάκμονα, στις Θερμοπύλες, μέ φανερό σκοπό νά έγκαταλείψουν τή χώρα μας. Γιά νά άνακόψει τήν προέλαση τής Μεραρχία; τών "Ες "Ες «'Αδόλφος Χίτλερ» πρός Καστοριά καί Γιάννενα, μέσω Γρεβενών καί Καλαμπάκας καί νά άποτρέψει τήν κύκλωση τών έλληνικών δυνάμεων στήν 'Αλβανία, ή έλληνική στρατιωτική διοίκηση όργανώνει στά στενά τής Κλεισούρας (Ανάμεσα στήν Πτολεμαίδα καί τήν Καστοριά) άμυνα, μέ τμήματα τοϋ Τ Σ Κ Μ , καί, συγκεκριμένα, τέσσερα μισοίιαλυμένα τάγματα, ένα τάγμα πολυβόλων, δυό όρειβατικές πυροβολαρχίες καί Ινα λόχο προκαλύψεως. Ά π ό τό άπόγεμα τής 1 3 η : "Απριλίου, Σύνταγμα τής Μεραρχίας τών "Ες "Ες προσβάλλει τις Ιλληνικές θέσεις στά στενά τής Κλεισούρα:. Έ μάχη συνεχίζεται ώς τό μεσημέρι τής 14ης 'Απριλίου, άλλά τά κατάκοπα άπό τΙς Υποχωρητικές πορεΐε: καί μέ πρωτόγονα σχεδόν δπλα έλληνικά τμήματα δέν είναι δυνατό ν' άντισταθοϋν γιά πολύ στήν έπίθεση τών Γερμανών, πού Υποστηρίζονται άπό τάνκς καί άεροπορία. Συμμαχική άεροπορία δέν Υπάρχει. Οί Βρεταννοί πού βρίσκονται άκόμα στήν περιοχή μέ λίγα άρματα, άρνοϋνται (Ταξίαρχος Τσάριγκτον) νά έμπλακοΰν στόν άγώνα. Τό έλληνικό πυροβολικό παύει νά βάλλει άπό Ιλλειψη πυρομαχικών. Γιά τόν ίδιο λόγο σιγούν καί τά πολυβόλα. 'Από τή νύχτα τής

332


Ο ΠΟΛΕΜΟ Σ

1940 · 41

13ης, άρχίζουν νά παραδίδονται στόν έχθρό ή νά διαλύονται δλόκληρες διμοιρίες καί λόχοι. "Ετσι συμπληρώνεται ή διάλυση τής 20ής Μεραρχίας, Ινώ Απειλούνται οί δυνάμει; τοΰ Τμήματος Στρατιάς Δυτικής Μακεδονίας, πού έχουν άρχίσει άπό τό βράδυ τής 12ης 'Απριλίου, νά συμπτύσσονται πρός Καστοριά - Γρεβενά. Ή άλλη μεραρχία τού Τ Σ Κ Μ , ή 12, ή μάλλον δ,τι είχε άπομείνει άπό τίς δυνάμεις τ η ; μετά τήν ύποχώρηση άπό τό Βέρμιο, είναι συγκεντρωμένη στα στενά τής Σιάτιστας (Ντερβένι) γιά νά συγκρατήσουν τήν 9η θωρακισμένη γερμανική μεραρχία πού προχωρεί άπό τήν Κοζάνη, με σκοπό νά περάσει τόν "Αλιάκμονα στή γέφυρα τοΰ Γιαγκό6ου. Τ ή θέση ύποστηρίζει καί μιά βρεταννική άντιαρματική μοίρα. Οί πρώτες έπιθέσεις τών Γερμανών άρχίζουν τό άπόγεμα τής 14ης 'Απριλίου. Τό έλληνικό πυροβολικό βάλλει κατά τών Γερμανών, «μέ πενιχρά δμω; άποτελέσματα», γιατί «έκ τών τεσσαράκοντα περίπου βλημάτων άτινα Ιβαλεν ή βαρεία μοίρα οδδέν έξερράγη, προφανώς έκ κακής ποιότητος τών πυροσωλήνων» ( " ) . Μόλις τά γερμανικά τάνκς κάνουν τις πρώτες άπόπειρες νά περάσουν τά στενά, παρ' δλο δτι άποκρούονται άπό τά βρεταννικά άντιαρματικά, προκαλούν πανικό σέ δρισμένους έλληνικούς λόχους, πού άρχίζουν νά διαλύονται. Τ ή νύχτα, ή βρεταννική άντιαρματική μοίρα έγκαταλείπει τις θέσεις της, ύστερα άπό διαταγή τού Ταξίαρχου Τσάρριγκτον νά συμπτυχθεϊ. "Ύστερα άπδ τήν άποχώρηση τών Βρεταννών, δ πανικός μεταδίνεται σέ δλα τά τμήματα τής 12ης Μεραρχίας, πού άλλα διαλύονται καί άλλα αιχμαλωτίζονται άπό τούς Γερμανούς, πού, πριν άπδ τά μεσάνυχτα, κυριεύουν τά Στενά. Μπροστά στήν κατάσταση αύτή, δ Διοικητής τοΰ Τ Σ Κ Μ άποφασίζει νά διατάξει τή σύμπτυξη τών ύπολειμμάτων τών δυδ μεραρχιών του. Δέν κατορθώνει δμως νά συνεν83. Γ Ε Σ , στό Ιδιο, ο. 68.

333


Σ Π Υ Ρ Ο Υ ΛΙΜΛΡΔΛΤΟΥ

νοηθεί μέ τόν Διοικητή τοϋ Τμήματος Στρατιάς Δυτικής Μακεδονίας, πού είχε δριστεΐ προϊστάμενός του, γιατί πρίν άπδ λίγες ώρες, δ στρατηγός Τσολάκογλου ϊχει φύγει γιά τήν Καλαμπάκα. Παρ' δλ αύτά παίρνει τήν πρωτοβουλία καί διατάσσει τή σύμπτυξη τών δυό μεραρχιών στή δεξιά δχθη τού 'Αλιάκμονα. ΤΙς πρωινές ώρες τής 15ης 'Απριλίου, τά ύπολείματα τού Τ Σ Κ Μ περνούν τόν 'Αλιάκμονα καί Ανατινάσσουν τίς γέφυρες. 'Αλλά, σέ λίγο, μέ τίς πρώτες βολές τοΟ γερμανικού πυροβολικού καί τίς έπιθέσεις τδν στούκας, διαλύονται καί τά τμήματα αύτά καί διασκορπίζονται : «Τού λοιπού ούδεμία μονάς του ήδύνατο πλέον έν τή πράξει νά θεωρηθεί ώς τακτική μονάς Ικανή νά φέρη είς πέρας οιανδήποτε άποστολήν. Τ ό ήθικόν τών άνδρών του είχε ύποστεΐ άνεπανόρθωτον πλήγμα (...) Ή Ιδέα περί τοΟ άσκόπου τής συνεχίσεως τού άγώνος είχεν έμφιλοχωρήσει είς άπαντα τά κλιμάκια καί διάχυτος ήτο ή προσπάθεια δλων δπως παντί τρόπο έπιδιώξωσι τήν άποφυγήν τής αιχμαλωσίας» ( " ) . Ό στρατηγός Μαχ&ς, διοικητής πεζικού τότε τής 12ης Μεραρχίας, θεωρεί ύπεύθυνους γιά τή διάλυση τών τμημάτων της τούς Βρεταννούς, πού Αποσύρθηκαν καί άφησαν 2 0 0 πεζούς νά Αντιμετωπίσουν τά γερμανικά άρματα, καί τόν Τσολάκογλου : « Ό Διοικητής τού Τ Σ Κ Μ — γράφει δ τότε συνταγματάρχης Δ. Μαχάς — ήγωνίσθη, καθ' δλην τήν νύκτα, νά έπιτύχη έπαφήν μέ τόν Διοικητήν τής Στρατιάς Τσολάκογλου, χρησιμοποιήσας πάν μέσον διαβιβάσεως, άλλά δέν τό κατόρθωσεν. Ε π ί σ η ς δέν κατόρθωσε νά ΙλΘη εις έπαφήν ούτε μέ τό Γενικόν Στρατηγεϊον, διά 84. στό Τβιο, ο. 76. 334


Ο ΠΟΛΕΜΟ Σ 1940 · 41

νά λάβη παρ* αύτοΰ τήν Ιγκρισιν τής συμπτύξεως μετά τήν άνειδοποίητον άποχώρησιν τδν συμμάχων μας "Αγγλων. Ή έπαφή μέ τδν Διοικητής τής Στρατιάς Ταολάκογλου δέν έπετεύχθη, διότι οδτος εΓχεν άπέλθει ήδη είς Καλαμπάκαν, χωρίς νά τηρήση τήν έπαφήν μέ τδ Τ Σ Κ Μ καί χωρίς κάν νά έπιδιώξη νά ίλθη είς έπαφήν μέ αύτό. Ούτω, κατά τήν κρίσιμον έκείνην νύκτα, 8έν έλήφθη καμία άπόφασις πρδς ρύθμισιν τής τόσον σοβαράς καταστάσεως. Κατόπιν τούτου δ Διοικητής τού Τ.Σ.Κ.Μ. άνέλαβε προσωπικώς τήν εύθύνην τής συμπτύξεως, κατά τήν νύκτα έκείνην, τών βορείως τού Γιαγκόβου εύρισκομένων Έλλην. Τμημάτων. Δυστυχώς λόγω τής έπικρατησάσης συγχύσεως, ή σύμπτυξις κατά τδ πλείστον άπέτυχε καί οί περισσότεροι άνδρες τής X I I Μεραρχίας παρέμειναν βορείως τού ποταμού. Κατήγοντο έξ άλλου ούτοι έκ Μακεδονίας καί Θράκης, αί δποΐαι ήδη εΓχον καταληφθή ύπδ τών Γερμανών (...) Ή άνυπαρξία διοικήσεως έκ μέρους τοΰ Τσολάκογλου καί ή βραδύτης είς τήν λήψιν άποφάσεως άπό τδν Διοικητήν τοΰ Τ Σ Κ Μ ύπήρξαν αί πλέον σοβαραί αίτίαι διά τήν διάλυσιν τών Τμημάτων έκείνων. 'Εάν τά Τμήματα διήρχοντο τήν γέφυραν τοΰ Γιαγκόβου, θά συνέχιζαν νοτίως τοΰ 'Αλιάκμονος τδν άγώνα». ( 8 i ) . Ύστερα άπδ τή σύμπτυξη καί τής άντιαεροπορικής μοίρας άπδ τά στενά τής Σιάτιστας, κανένα βρεταννικδ τμήμα δέν βρίσκεται πιά βόρεια άπδ τδν 'Αλιάκμονα. Ή 1η βρεταννική θωρακισμένη μεραρχία, αέ διαταγή τοΰ Ούίλσον, άρχίζει, τά μεσάνυχτα τής 14ης Απριλίου, νά συμπτύσσεται άπδ τήν περιοχή τών Γρεβενών πρδς τδν ποταμό Βενέτικο. 'Αλλά δ δρόμος άπδ τά Γρεβενά πρδς τήν Καλαμπάκα είναι γεμάτος πρόσφυγες "Ελληνες καί Γιουγκοσλάβους, πού βιάζονται νά φύγουν προτοΰ νά φτάσουν οί Γερμανοί. "Ετσι, ή ύποχώρηση τής βρεταννικής ταξιαρχίας καθυστερεί καί 86. Μα,χβ, στό Τίιο, ο. 9 3 - 3

335


Γ ΠΥΡΟΥ ΛΙΝΑΡΔΑΤΟΥ

τό πραΛ δέχεται τίς έπιθέσεις τών γερμανικών στούκας. Ή ταξιαρχία θά έμενε στή νότια δχθη τοϋ Βενέτικου γιά νά καλύψει τήν ύποχώρηση τών έλληνικών τμημάτων. 'Αλλά τή νύχτα τής 15ης, διατάσσεται νά συνεχίσει τήν ύποχώρησή της καί νά ένωθεΐ στήν Καλαμπάκα μέ τδ άπόσπασμα τού ταξίαρχου S A V I G E , πού είχε τάξει δ στρατηγδς Ούίλσον γιά νά καλύψει τήν ύποχώρηση τών βρεταννικών δυνάμεων στή νέα γραμμή τών Θερμοπυλών. Παράλληλα μέ τήν προσπάθεια τού 40ού γερμανικού Σώματος Στρατού νά κυκλώσει τίς βρεταννικές καί έλληνικές δυνάμεις άπδ τά δυτικά, τδ 18ο Σ.Σ. μέ διοικητή τδν στρατηγό Μπαίμε, συνεχίζει τήν προέλασή του στόν παραλιακό τομέα. 'Αφού κατέλαβε τή Β έ ρ ρ ο ι α ( 1 1 Απριλίου), προχωρεί πρδς τίς διαβάσεις τού 'Ολύμπου (Στενά Πέτρας - Πλαταμώνας - Τ έ μ π η ) . Παρά τήν άντίσταση καί τά έντονα πυρά τοϋ πυροβολικού τών Νεοζηλανδών (Μηχανοκίνητο Σύνταγμα, κ . λ . ) , τμήματα τής 2 η : θωρακισμένης γερμανικής μεραρχίας κατορθώνουν, στίς 13 "Απριλίου, νά περάσουν τδν Αλιάκμονα καί στίς 14 νά μπούν στήν Κ α τ ε ρ ί ν η . (Τήν Γδια μέρα, ή 9η θωρακισμένη γερμανική μεραρχία έχει καταλάβει τήν Κ ο ζ ά ν η ) . Στις 15 'Απριλίου, άρχίζουν συγκρούσεις στήν περιοχή τού Πλαταμώνα άνάμεσα στδ 21ο νεοζηλανδικό τάγμα καί τμήματα τής 2ης θωρακισμένης γερμανικής μεραρχίας. Στις 16 'Απριλίου, οί Γερμανοί συνεχίζουν τήν έπίθεση μέ 1 0 0 άρματα, δυδ τάγματα πεζικού, κ.λ., καί κατορθώνουν νά έκτοπίσουν τούς Νεοζηλανδούς, πού περνούν τδν Πηνειό στά στενά τών Τεμπών. Ταυτόχρονα, άλλα τμήματα τής 2ης γερμανικής μεραρχίας προσπαθούν νά άνοίξουν δρόμο πρός τή Λάρισα, έκτοπίζοντας τούς Νεοζηλανδούς (5η Ταξιαρχία) άπό τά Στενά Πέτρας, άνάμεσα στόν Όλυμπο καί τά Πιέρια. Δυό δλόκληρες μέρες, οί Νεοζηλανδοί Αποκρούουν μέσα στή βροχή καϊ τήν δμίχλη τίο έπιθέσεις τών πολύ άνωτέρων γερμανικών δυνάμεων. Στίς 17 'Απριλίου, κρατούν άκόμα τά Στενά. 'Αλλά ήδη, σύμφω-

336


Ο ΠΟΛΕΜΟ Σ

1940 - 41

να μέ διαταγή τοΰ στρατηγού Ούίλσον, άπό τή νύχτα τής 16 - 17, ή Νεοζηλανδική Ταξιαρχία άρχίζει νά συμπτύσσεται σέ νέες θέσεις. 'Εγκαταλείπουν πολύ πολεμικό ύλικό, κάρριερ καί αύτοκίνητα, Ινώ άντιαρματικά καί άλλα δπλα χάνονται κατά τήν ύποχώρηση στίς χαράδρες τού 'Ολύμπου. Δρόμο γιά τή Λάρισα προσπαθεί ν' άνοίξει και τό 40ό γερμανικό Σώμα Στρατού, προχωρώντας δυτικά τοϋ "Ολύμπου. Ή 9η θωρακισμένη μεραρχία, άφοΰ μπήκε στήν Κοζάνη, πέρασε μέ ειδικές βάρκες τή νύχτα τόν Αλιάκμονα καί, στις 15 "Απριλίου, άρχισε τήν έπίθεση έναντίον τών δυνάμεων τής 4ης Νεοζηλανδικής Ταξιαρχίας πού είχε όργανώσει τήν άμυνά της στά Στενά τής Πόρτας, σέ όρεινό έδαφος, δυτικά άπό τά Σέρβια καί πάνω άπό τό δρόμο Κοζάνης - 'Ελασσόνας. Ύστερα άπό δυό ήμερών βομβαρδισμό άπό σμήνη γερμανικών άεροπλάνων, οί Νεοζηλανδοί άντιμετωπίζουν στις 15 'Απριλίου, τήν έπίθεση τοϋ πεζικού, τήν άποκρούουν μέ δλμους καί πυροβολικό καί πιάνουν 217 Γερμανούς αιχμαλώτους. Οί Γερμανοί μπαίνουν στά Σέρβια, άλλά δέν κατορθώνουν νά διασπάσουν τήν άμυντική γοαμμή τών Νεοζηλανδών. Στό μεταξύ δμως, δπως είδαμε, οί Γερμανοί, άφοΰ διέσπασαν τή δεξιά πτέρυγα τών Νεοζηλανδών στόν Πλαταμώνα, προχώρησαν στήν κοιλάδα τών Τεμπών. "Ετσι, άπό τή νύχτα τής 16ης 'Απριλίου, άρχίζουν νά άποσύρονται οί νεοζηλανδικές δυνάμεις καί άπδ τά Στενά τής Πόρτας, σύμφωνα μέ τήν έντολή τοΰ Ούίλσον νά έγκαταλείψουν τά βρεταννικά τμήματα τή γραμμή 'Αλιάκμονα. Τό βράδυ τής 16ης 'Απριλίου, γερμανικά βομβαρδιστικά χτυποΰν τό άεροδρόμιο τής Λάρισας καί καταστρέφουν δέκα βρεταννικά άεροπλάνα, καθώς καί τήν Έλασόνα, δπου βρίσκεται τό στρατηγείο τοΰ στρατηγού ΜπλάμεΟ. Ό ύποπτέραρχος Ντ' Άλμπιάκ, πού βρίσκεται στή Λάρισα κατά τήν διάρκεια τής έπιδρομής, διατάσσει νά μετασταθμεύσουν τά βρεταννικά άεροπλάνα, πού άπέμειναν, 22

337


Γ ΠΥΡΟΥ ΛΙΝΑΡΔΑΤΟΥ

στά άεροδρόμια τής 'Αττικής. "Ετσι, τδ μέτωπο μένει χωρίς καθόλου συμμαχική άεροπορία.

Υποχώρηση τοΰ Στράτου άπό τήν 'Αλβανία Ή μ ε τ α π ο λ ί τ ε υ σ η στή Γιουγκοσλαβία είχε ένισχύσει, δπως είδαμε, τήν άπόφαση τοϋ Παπάγου νά μήν πραγματοποιήσει τή σύμπτυξη τών έλληνικών δυνάμεων άπό τήν "Αλβανία γιά τήν εύθυγράμμιση τοΰ μετώπου, δπως ζητοϋσαν οί "Αγγλοι. Στή συνάντηση τοΰ Κέναλι είχε συμφωνηθεί νά έξαπολύσουν οί Γιουγκοσλάβοι καί οί "Ελληνες κοινή έπίθεση στήν 'Αλβανία έναντίον τών 'Ιταλών, μόλις θά άρχιζε ή γερμανική εισβολή στις δύο χώρες. Τ ά χαράματα τής 7ης Απριλίου, ή Διοίκηση τοϋ Τμήματος Στρατιάς Δυτικής Μακεδονίας κατορθώνει νά έλθει σέ έπαφή με τόν έπιτελάρχη τής Γιουγκοσλαβικής Στρατιάς. Οί Γιουγκοσλάβοι πληροφορούν τή διοίκηση τοΰ ΤΣΑΜ, δτι θά έξαπολύσουν άμέσως έπίθεση στόν τομέα Στρούγκας γιά νά κυριεύσουν τόν αύχένα θάν καί νά κόψουν τό δρόμο γιά τήν ύποχώρηση τών 'Ιταλών. Μέ βάση τή συνεννόηση αύτή, ή 13η έλληνική μεραρχία διατάσσεται νά έξαπολύσει έπίθεση στήν κατεύθυνση Τσερβενάκια - Κιούκεσι - Έλμπασάν. Τις πρώτες άπογευματινέ; ώρες, αρχίζουν νά εξορμούν τά τμήματα τής 13ης Μεραρχίας. Οί 'Ιταλοί, πού έχουν άντιληφθεΐ τις προετοιμασίες, προβάλλουν δραστική άμυνα. Παρ' δλ' αύτά, τά έλληνικά τμήματα κυριεύουν όρισμίνα ύψώματα καί πιάνουν περισσότερους άπό 5 0 0 'Ιταλούς άξιωματικούς και όπλίτες αιχμαλώτους. Κα'ι οί έλληνικές άπώλειες είναι σοβαρές σέ νεκρούς καί τραυματίες. 'Από τή γιουγκοσλαβική πλευρά δμως δέν έκδηλώνεται καμιά έπίθεση, έκτός άπό μερικά πυρά έλαφροϋ πυροβολικού ή δλμων κοντά στό Λίν. Από τό βράδυ τής 7ης Απριλίου, ή διοίκηση τού Τμήματο- Στρατιάς Δυτικής

338


Ο ΠΟΛΕΜΟΣ

1940-41

Μακεδονίας έχει πληροφορίες γιά τή διάλυση πού έπ:κρατεί στίς γιουγκοσλαβικές στρατιωτικές δυνάμεις. Τήν ίδια μέρα, τδ Γενικό Στρατηγείο έχε: πληροφορίες, δπως είδαμε καί άπό τόν συνταγματάρχη θ . Π εντζόπουλο, πού τόν είχε στείλει στή Γιουγκοσλαβία γιά νά έλθει σέ έπαφή μέ τή γιουγκοσλαβική στρατιωτική διοίκηση. Παρ' δλ' αύτά, δ Παπάγος έξακολουθεί ώς τις 12 'Απριλίου νά συζητά άπό τό τηλέφωνο με -ούς έπικεφαλής τών δύο έλληνικών τμημάτων Στρατιάς — Δ. Μακεδονίας καί 'Ηπείρου — άν είναι δυνατή ή σύμπτυξη. Μέ τ ί ; συζητήσεις, δχι μόνο χάνεται πολύτιμος χρόνος καί δημιουργούνται οί προ!>ποθέσεις γιά νά κυκλωθούν καί νά καταστραφούν οί ελληνικές μεραρχίες στήν 'Αλβανία (14 πεζικού, μία ιππικού καί μιά ταξιαρχία πεζικού), άλλά δίνεται καιρός γιά ν' άναπτυχθοΰν καί νά έπιδράσουν στό ήθικό τού Στρατοΰ οί ήττοπαθεΐς Αντιλήψεις όρισμένων Ανώτατων άξιωματικών, πού έχουν συνηθίσει νά θαυμάζουν τή δύναμη τής Βέρμαχτ, ή πού είλικρινά πιστεύουν, δτι δέ μένει άλλη διέξοδο στήν Ελλάδα άπδ τή συνθηκολόγηση, μιά πού ούτε περνά άπδ τό νοΰ τους ή δυνατότητα νά συνεχιστεί ή 'Αντίσταση καί μετά τήν κατάληψη τής χώρας άπό τούς Γερμανούς. "Οπως μάς πληροφορεί ή έπϊσημη ιστορία τοΰ Στρατοΰ, στις 11 'Απριλίου, δ διοικητής τοΰ Α ' Σώματος Στρατοΰ άντιστράτηγος Π . Δεμέστιχας στέλνει στδ διοικητή τοΰ Τμήματος Στρατιάς Ηπείρου άντιστράτηγο I . Πιτσίκα έπιστολή «δι' ής ύπεβάλλετο ή πρότασις συνθηκολογήσεως μετά τών Γερμανών, άποψιν ήν διετύπωσαν καί προφορικώς οί κομισταί τής έπιστολής Συνταγματάρχης Μαυρογιάννης διοικητής πυροβολικού καί Αντισυνταγματάρχης Πόρτολος Διευθυντής τοϋ I I I Γραφείου τοΰ Σώματος Στρατοΰ .Ταυτόχρονα δ Διοικητής τοΰ Β ' Σώματος Στρατοΰ Γ . Μπάκος συγκαλεί σύσκεψη τών μεράρχων μέ τδ ίδιο θέμα: «Είς τούς συγκεντρωθέντας διοικητάς μεραρχι-

339


Γ ΠΥΡΟΥ ΛΙΝΑΡΔΑΤΟΥ

ών έτέθη τό ζήτημα τής ύπογραφής πρός τόν 'Αρχιστράτηγων άναφοράς ύποδεικνυούσης τήν άνάγκην συνθηκολογήσεως. Ή γνώμη τών συγκεντρωθέντων μεράρχων καϊ Αντιπροσώπων των δέν ύπήρξεν όμόφωνος και ή πλειοψηφία, ύπερβάλλουσα ίσως τάς δυνατότητας τών Ανδρών των, άπέκλινεν ύπέρ τής Ικτελέσεως τής συμπτύξεως. Κατόπιν τούτου, Απεφασίσθη ή μή Αποστολή τηλεγραφήματος πρός τόν Άρχιστράτηγον, Απεστάλη δμως είς τό Τ Σ Η αυθημερόν, κατόπιν προσκλήσεώς του, 6 διοικητής τής I V Μεραρχίας Συνταγματάρχης Μπουλαλάς Κλεάνθης, δστις έξέθεσε τά διαμειφθέντα κατά τήν σύσκεψιν καί ύπέβαλε τάς αύτάς περίπου οίας καί οί Αντιπρόσωποι τοϋ Α ' Σώματος Στρατοΰ προτάσεις περί συνθηκολογήσεως. Ό διοικητής τοΰ Τ Σ Η , λαβών γνώσιν τών διαμειφθέντων, έπετίμησεν αύστηρώς τόν διοικητήν τοϋ Β ' Σώματος Στρατού, Απαγορεύσας πάσαν συζήτησιν περί συνθηκολογήσεως, Ικδώσας καί ϊγγραφον Ιττί τούτφ διαταγήν». ( " ) . Ό στρατηγός Πιτσίκας, στέλνει, πάντως, Αμέσως Αναφορά στό Γενικό Στρατηγείο καί έκθέτει τήν άποψη τών σωματαρχών δτι ή ύποχώρηση σέ μεγάλο βάθος θά δημιουργήσει κίνδυνο γιά διάλυση τοϋ Στρατού καί τήν «παράκλησή» τους νά «έξευρεθή λύσις έξασφαλίζουσα σωτηρίαν καί γόητρον νικηφόρου στρατοΰ μας». ( ί 7 ) . 'Ανάλογο πνεΰμα έ>πικρατεΐ καί στό Τμήμα Στρατιας Δ. Μακεδονίας, πού δμως, έχει πάρει διαταγή άπό τό Γενικό Στρατηγείο καί έχει άρχίσει άπό τίς 9 'Απριλίου νά άδειάζει τήν Κορυτσά καί νά προσανατολίζεται στή σύμπτυξη. Ή άναποφασιστικότητα τοϋ Γενικού Στρατηγείου καϊ ή άποτυχία τών προοπτικών καί τών σχεδίων τοϋ Παπάγου βοηθούσε άσφαλώς στήν άνάπτυξη πνεύματος ά86. Γ Ε Σ , στό Wis, σ. 9 8 - 9 καί 291 87. στό Ιδιο

340


Ο ΠΟΛΕΜΟΣ

1940- 41

πειθαρχίας. Ά λ λ ά -δ δτι ή άπειθαρχία στρέφεται, κυρίως, στήν κατεύθυνση τής συνθηκολογήσεως δέν είναι άσχετο μέ τδ γεγονός, δτι ot σωματάρχες πού πρωτοστατούν στίς έκδηλώσεις αύτές γίνονται έπειτα ύπουργοί στήν πρώτη κατοχική κυβέρνηση, μέ πρωθυπουργό τδν διοικητή τού Τμήματος Στρατιδ; Δ. Μακεδονίας Γ . Τσολάκογλου. Τδ βράδυ τής 12ης Απριλίου, 4 Παπάγος ύπογράφει τή διαταγή γιά τή σύμπτυξη τού Στρατού τ ή ; Αλβανίας καί καθορίζει νέα γραμμή Κλεισούρα — ΣεβρανΙν — Μάλι Κελκές — Κιάφε Κιάριτ — δυτικός κλάδος Αλιάκμονα — Στενά Κλεισούρας, μέ τήν προειδοποίηση πρδς τούς διοικητές τών Τμημάτων Στρατιάς, δτι θά χρειαστεί καί νέα σύμπτυξη σέ πιό πίσω γραμμή (Βενέτικος ποταμδς — "Ορλιακας — Βασιλίτσα — Σμόλικας — Μέρτζανη — έλληνοαλβανική μεθόριος — λίμνη Βουθρωτοϋ). "Η σύμπτυξη τού Τμήματος Στρατιάς Δ. Μακεδονίας άρχίζει άμέσως καϊ συνεχίζεται καί στίς 13 Απριλίου χωρίς πίεση άπό τούς "Ιταλού;. Χαρακτηριστικό είναι δτι ο! 'Ιταλοί, πού δέν έχουν καταλάβει, δτι έχουν υποχωρήσει τά έλληνικά τμήματα, βομβαρδίζουν τό πρωΐ τής 13ης Απριλίου τις κενές έλληνικές θέσεις μέ πυροβολικό καί δλμους. Μόνο στίς 14 Απριλίου ot 'Ιταλοί έρ��ονται σέ έπαφή καί Ανταλλάσσουν πυρά μέ τήν δπισθοφυλακή τής 13ης Μεραρχίας. Τμήματα τής 1 3 η ; Μεραρχίας στέλνονται νότια τής λίμνης τής Καστοριάς γιά νά δργανώσουν άμυνα, νά συγκρατήσουν τους Γερμανούς καί νά διατηρήσουν άνοιχτό τό μοναδικό δρόμο πρός τά Γρεβενά. Τ ό πρωΐ τής 15ης Α πριλίου δέχονται έπίθεση γερμανικού μηχανοκίνητου πεζικού καί άρμάτων τής Μεραρχία; «"Αδόλφος Χίτλερ > πού τήν άποκρούουν μέ τή βοήθεια τών έφτά πυροβολαρχιών τής 1 3 η ; Μεραρχία:. Νέα τμήματα τών " Ε ; "Ες ένισχύουν τήν έπίθεση έναντίον τής Αμυντικής τοποθεσίας τής 13ης μεραρχία; (Αμπελόκηποι — Δισπηλιό). Τό έλληνικό πυροβολικό καταστρέφει Αρκετά αύτοκίνητα καί άρματα τών "Ες "Ες. Ή άντίσταση τών τμημάτων τής 13ης μεραρχία; στδ σημείο αύτό καθυστερεί τήν προέλαση τών Γερμανών

341


Γ ΠΥΡΟΥ ΛΙΝΑΡΔΑΤΟΥ

καί έπιτρέπει τή διοχέτευση φαλάγγων πού Υποχωρούν στήν άλλη δχθη τού 'Αλιάκμονα. Ά π ό τό άπόγεμα, μέ τή μεταφορά καί νέων γερμανικών δυνάμεων άπό τήν Κλεισούρα, ή έλληνική άντίσταση άρχίζει νά κάμπτεται. Οί Γερμανοί κυριεύουν τό χωριό 'Αμπελόκηποι, αίχμαλωτίζουν άντρες τή£ Γλης ιππικού πού τό Υποστηρίζουν, έξουδετερώνουν έλληνικές πυροβολαρχίες, πού τΙς βομβαρδίζουν άπό χαμηλό δψος τά γερμανικά άεροπλάνα. 'Ορισμένα έλληνικά τμήματα έγκαταλείπουν τΙς θέσεις τους, άλλα δμως συνεχίζουν τήν άντίσταση ώς τό βράδυ, έξαντλώντας καί τά τελευταία τους πυρομαχικά. Τελικά δριαμένα έλληνικά τμήματα προλαβαίνουν νά συμπτυχθοΰν πρός τό Σκαλοχώρι καί άλλα αίχμαλωτίζονται άπό τούς Γερμανούς, πού στίς 7 τό βράδυ μπαίνουν στό Ά ρ γ ο ς Όρεστικό καί κατά τΙς 8 στήν Καστοριά. 'Ορισμένα τμήματα τής Μεραρχίας ίππικοΰ, πού Υποστήριζαν άπό τά βόρεια τής λίμνης τις προσβάσεις πρός τήν Καστοριά, συμπτύχθηκαν πρός τά δρεινά, άλλα δμως αΙχμαλωτίστηκαν ή παραδόθηκαν καί πολεμικό Υλικό, καί δπλα. Ιδίως βαρειά πυροβόλα, άχρηστεύτηκαν. Πρός τό Γράμμο κατευθύνθηκαν καί τά τμήματα τής 9ης καί 10ης Μεραρχίας. "Ετσι, ύστερα άπό τήν κατάληψη τών Στενών τής Κλεισούρας καί τής Σιάτιστας, τή διάλυση τού Τμήματος Στρατιάς Κεντρικής Μακεδονίας, τήν Υποχώρηση τών Βρεταννών σέ νέες θέσεις καί τήν κατάληψη τού "Αργούς Όρεστικοΰ, οί μεραρχίες τοϋ Τ . Σ . Δ. Μακεδονίας Υποχρεώθηκαν νά άλλάξουν κατεύθυνση, νά στραφούν πρός τά νοτιοδυτικά καί νά έπιδιώξουν νά συγκεντρωθούν στήν περιοχή τοϋ Μετσόβου άπό τΙς διαβάσεις τής Πίνδου. Στό μεταξύ, άπό τή νύχτα τής 1 3 — 1 4 'Απριλίου, άρχίζει ή σύμπτυξη καί τί1,» μεραρχιών τοϋ Τμήματος Στρατιάς 'Ηπείρου, «Υπό συνθήκας νευρικότητος μεταξύ τών στελεχών καί τών άνδρών καί τ ή ; δσημέραι προϊούσης καταρρεύσει»; τού ήθικοϋ, διαβιβρωσκομένου έκ τών Αλλεπαλλήλων έπιτυχιών τών Γερμανών καί Ινίων κηρυγμάτων ήττοπαθείας...». (®9). 89. Γ Ε Σ , <rti Wio, ο

342

198.


Ο ΠΟΛΕΜΟΣΤΟΥ1940 - 41

Ά π δ τήν πρώτη στιγμή, παρουσιάζεται διαρροή καί διάλυση τμημάτων, περισσότερο στδ Β ' Σώμα Στρατοΰ, πού διοικεί δ ύποστράτηγος Μπάκος καί Ιδιαίτερα στήν Αποδεκατισμένη άπδ τΙς άδιάκοπες μάχες στήν Τρεμπεσίνα καί τδ Σεντέλι καί άπδ τά κρυοπαγήματα 5η Μεραρχία Κρήτης. Τδ πρωί τής 14ης Απριλίου, ο! 'Ιταλοί έξαπολύουν έπίθεση γιά νά καταλάβουν τό περίφημο 731 καΐ άλλα ύψώματα, περισσότερο γιά λόγους γοήτρου, άλλά καί γιά νά έμποδίσουν τή σύμπτυξη. Τ Ι ; έπιθέσει; πού συνεχίζονται δλόκληρη τήν ήμέρα, Αποκρούουν μέ αύτοθυσία τμήματα τής 17ης Μεραρχίας πού δέν έχουν άκόμα Αρχίσει νά συμπτύσσονται. ΤΙς έπόμενες μέρες, καθώς έντείνονται οί φήμες γιά έπικείμενη Ανακωχή, γιά κίνδυνο αιχμαλωσίας όσων δέν προλάβουν νά φτάσουν στό έλληνικδ έδαφος πρίν άπό μιά καθορισμένη ήμερομηνία, ή φυγή καί ή διάλυση τών τμημάτων παίρνει μεγάλη έκταση. Μιά είκόνα Από τήν ύποχώρηση δίνει δ Μπεράτης: «Στά δυό πλάγια τοΰ δρόμου, δίπλα στά χαντάκια, ήτανε στιβαγμένο σ' ένα Αφάνταστο μπέρδεμα, δ,τι ύλικδ είχε κουβαληθεί Απ' τδ Μπαντζόνι: καρέκλες, μπάγκοι, τραπέζια, κασόνια, κιβώτια, γραφομηχανές, χάρτες, άρχεΐα, καζάνια, τοπογραφικά δργανα, μεγάλες κιονικές σκηνές σέ μπόγους, τηλεφωνικές συσκευές, Αδέσποτες κουβέρτες, τάβλες, τρίποδα, περισσέματα άπδ ξυλεία — δλα κατασπαταλημένα καί βουτημένα στή λάσπη, κι' δλο νά μουσκεύονται τώρα καί περισσότερο μέ τή βροχή πού σταθερά δυνάμωνε. Ρώταγε δ Ινα; τόν άλλονε τί ξέρει. Κανείς δέν ήξερε τίποτε — μά κι' δ καθένας είχε άκουστά πώς φεύγουμε καί γι* αύτδ βρισκότανε έδώ. Έ τ σ ι , δ Ινας μέ τδν άλλο είχαμε ειδοποιηθεί. Π ώ ς ; Ά π δ ποιόν; Κανείς πάλι δέν ήξερε. ( . . . ) Κι* άξαφνα κάτι άσταμάτητα άίπανωτά κορναρίσματα άνοίξανε Ινα μεγάλο κενό γύρω Από δυό Αεροδυναμικές λιμουζίνες πού Ιρ-

343


Γ ΠΥΡΟΥ ΛΙΝΑΡΔΑΤΟΥ

χονταν άπό τή μεριά τής Μέρτζανης, γιομάτους άπό άγνωστους μας άνώτερους άξιωματικούς, πού τά χρυσά γαλόνια τους ατούς ώμους τους καί τά πηλήκιά τους λαμπυρίζανε πίσω άπό τά κρυστάλλινα τζάμια. Κόψανε γιά μιά στιγμή τή φόρα τους, ή πίσω πόρτα τοΟ πρώτου αύτοκινήτου άνοιξε άπότομα κι* ένας άξιωματικός, τόσο άψογα ντυμένος πού λές καί πήγαινε σέ παράτα, πρόβαλε βιαστικά μέ τδνα πόδι στό μαρσπιί: «Βρέ σεϊς», ξελαρυγγιαζότανε μέ πάθος κουνώντας άπειλητικά τό χέρι σέ μας, «τί καθόσαστε άκόμη έδώ! Φευγάτε γρήγορα! Οί 'Ιταλοί έρχονται! θ ά σάς πιάσουν δλους! Φευγάτε», άκουγόταν άκόμα ή φωνή του κι δταν πιά τόν είχαμε χάσει άπό τά μάτια μας. Μιά Ιαχή συκώθηκε άπό τό συμπιεσμένο πλήθος, πού δέν ήξερες τί σημαίνει, γιατί ό καθένας φώναζε, δ,τι τού κατέβαινε, Ινα γενικό κυμάτισμα άνατάραξε δλον αύτό τόν δγκο άπό άνθρώπινες ψυχές — μιά μπρός, μιά πίσω, μιά πλάϊ — πού ταλαντευότανε διστακτικός άκόμη, άναποφάσιστος, άκέφαλος - πού ένιωθε άξαφνα μιά φοβερή άπομόνωση. "Αρχισε άπό κείνα τά τμήματα τής χωροφυλακής, πού παρατώντας τά πάντα: τόν όπλισμό τους, τό ύλικό τους, ώς καί τΙς κουβέρτες τους άκόμα, άνοίγανε βιαστικά δρόμο άνάμεσά μας σέ σπωξιές κι άμίλητοι, κάνοντας, γιά νά μήν τούς πάρουμε χαμπάρι, πώς βιάζονται γιά ύπηρεσία» ( . ) . Εύτυχώς γιά μάς, προτού μεταδοθεί ό πανικός κάτι φωνές φωνάξαν: «"Ερχονται τ' αύτοκίνητα»(. . . ) · " Α ! δέν θά ξεχάσω ποτέ μού φαίνεται αύτό τό γιουρούσι πού Ιγινε τότε! "Ητανε δλα - δλα τους Ιξη, κι δτι καί νά γινόταν δέ θά χωρούσαν ούτε τό Ινα τέταρτο άπ' δσους βρισκόμαστε έδώ. Οδτε έπιχείρησα νά πλησιάσω, γιατί άξαφνα, είτανε Ινα θίαμα άηδιαστικό. "Λν τούς λέγανε πώς πρέπει νά σκοτώσουν τόν άλλο γιά νά βροΰν μιά θέση — θά τό κάνανε. "Ητανε μιά όμαδική άλλοφροσύνη — φωνές, χτυπιές, παρακάλια, τραβήγματα — μιά τέλεια ξετσιπωσιά κι'

344


Ο ΠΟΛΕΜΟΣΤΟΥ1940 - 41

Αδιαφορία γιά τήν έντύπωση πού δίνεις. ( . . . ) . "Αρχισε ή διαρροή πού κανένας δέν μπορούσε νά τή συγκρατήσει». (*°). Πώς οί άντρες αύτοί πού, πρίν άπδ μερικούς μήνες πήγαιναν στδ μέτωπο νά σκοτωθούν «μέ τδ χαμόγελο στά χείλη», πώς δ Στρατό; αύτδς πού είχε άποκρούσει τίς στρατιές τού Μουσολίνι καί είχε προκαλέσει τδν παγκόσμιο θαυμασμό, πού πρίν άπό λίγες ώρες άκόμα άντιμετώπιζε μέ έπιτυχία καί αύτοθυσία τίς τοπικές ιταλικές έπιθέσεις, μεταβαλλόταν τώρα σ* αύτό τόν άπίθανο συρφετό; Τό 1940, είχε τήν πεποίθηση πώς ύπερασπιζόταν τήν πατρίδα, δτι μπορούσε νά σταματήσει τόν έχθρό, δτι είχε κάποια ήγεσία πού θά τόν δδηγήσει στή νίκη. Τώρα έχουν μεσολαβήσει τό σφαγείο τής Τρεμπεσίνας καί τού Σέντελι, δ πόλεμος φθοράς στίς άξενες κορφές τών βουνών τής 'Αλβανίας, μέσα στό χιόνι καί τή λάσπη καί, προπαντός, ή εισβολή τών Γερμανών, ή παράδοση τής στρατιάς τής 'Ανατολικής Μακεδονίας, ή άποκοπή τών μεραρχιών τής 'Αλβανίας άπό τΙς βάσεις Ανεφοδιασμού τους ύστερα άπό τή γερμανική προέλαση πρός τά Γρεβενά, τή Σιάτιστα καί τήν Καστοριά. Τώρα δ έχθρός είναι «έντός τών τειχών». Οί στρατηγοί, άλλοι έχουν ήδη συνθηκολογήσει, άλλοι συνωμοτούν γιά νά σταματήσουν τόν άγώνα. Μπορεί δ βασιλιάς στό διάγγελμά του τής 6ης 'Απριλίου νά βεβαίωνε, δτι «ή νίκη μάς άναμένει είς τό τέρμα τού δρόμου μας διά νά στεφανώση μίαν άκόμη καί δριστικήν φοράν τήν Ελλάδα». Καί άκόμα, δτι: «Είς τό πλευρόν μας ίστανται, πανίσχυροι σύμμαχοι, ή βρεταννική αύτοκρατορία μέ τήν άκατάβλητον θέλησίν της καί αί Ενωμένοι Πολιτεϊαι τής 'Αμερικής μέ τούς άνεξαντλήτους πόρους των. Εις τό πεδίον τής μάχης άγωνιζόμεθα άγκώνα πρός άγκώνα μέ τούς άδελφούς μας Γιουγκοσλάβους, οί όποιοι χύνουν καί αύτοί μαζί μας τό αίμα των διά τήν σωτηρίαν δλοκλήρου τής Βαλκανικής. 90. Μ-ε?ίττ„ s:6 Τίιο, ο. 332 - 334.

345


Σ Π Υ Ρ Ο Υ ΛΙΜΛΡΔΛΤΟΥ

f θ ά νικήσωμεν. . .». ( " ) Ά λ λ ' ήδη ή Γιουγκοσλαβία είναι ένα ράκος. Ot Γερμανοί, στίς 11 'Απριλίου, Εχουν φτάσει στή Στρούγκα καί Εχουν συνενωθεί μέ τούς 'Ιταλούς. Στίς 13 'Απριλίου, έχουν μπεϊ στό κατερειπωμένο καί γεμάτο πτώματα άπό τούς βομβαρδισμούς τής Λουφτβάφφε Βελιγράδι. Ό Γιουγκοσλαβικός Στρατός διαλύεται: «"Οσο γιά τήν ήθική προετοιμασία—θά πεί στίς 28 * Απριλίου, σέ συνεδρίαση πού είχε ή έξόριστη γιουγκοσλαβική Κυβέρνηση στήν 'Ιερουσαλήμ, δ πρωθυπουργός στρατηγός Σίμοβιτς—έγινε τό άντίθετο άπό αύτό πού έπρεπε. Σχεδόν δλοι ot στρατηγοί ήταν άντίθετοι μέ τήν άντίσταση. Εξυμνώντας τό Τριμερές Σύμφωνο δ στρατηγός Ράντιβοζ Γιάνκοβιτς Ιδωσε διαταγή στή μεραρχία του νά μήν άντ:σταθεί. "Αφού ot έπικεφαλής στρατηγοί — τής άνώτατης διοικήσεως — εύχονταν νά γίνει τό γρηγορότερο δυνατό άνακωχή γιά νά μπορέσουν νά ξαναγυρίσουν στίς οίκογένειές τους, τί μπορούσε νά περιμένει κανείς άπό τό στράτευμα; ( 9 Ι α ) . ΣτΙς 15 'Απριλίου οί Γερμανοί αίχμαλωτίζουν τήν 'Ανώτατη Διοίκηση τού Γιουγκοσλαβικού Στρατού, κοντά στό Σεράγεβο. Καί στίς 17, δ Γιουγκοσλαβικός Στρατός πού Ιχει άποσυντεθεί, θά καταθέσει καί έπίσημα τά δπλα. Ά π ό τίς πρώτες μέρες τής γερμανικής εισβολής, φτάνουν στά σύνορα καί στά λιμάνια μας Γιουγκοσλάβοι άξιωματικοί, πού Ιχουν σταματήσει τόν άγώνα. ( Μ ) . Ό Τσώρτσιλ παρακινούσε τούς Γιουγκοσλάβους νά συνεχίσουν τόν άγώνα στά βουνά τής χώρας τους: 91. ΠαπαΜχη, στό Ι8·.ο, ο. 176 - 77. 91α. La Y t a g o s U w e . . . , ο. 32. 92. Γ Ε Σ , αχύ Γβιο, ο. 12. Καί Σχχβλλαρίου, m i Ιβιο ο. 163. 164.

346


Ο ΠΟΛΕΜΟ Σ

1940 · 41

«Δέν βλέπομεν διατί δ Βασιλεύς ή ή Κυβέρνησις νά έγκαταλείψουν τήν χώραν, ή δποία είναι έκτεταμένη, δρεινή καί πλήρης ένόπλων άνδρών», γράφει στϊς 13 'Απριλίου στδν Βρεταννδ πρεσβευτή στή Γιουγκοσλαβία Κάμπελ. 'Αλλά ή γιουγκοσλαβική ήγεσία, άφοΰ σαρώθηκαν τά τέσσερα σώματα στρατού τής Γιουγκοσλαβίας στδ βορρά καί διαλύθηκαν οί μεραρχίες τ η ; στδ νότο, δέ σκέφτεται τίποτε άλλο άπδ τή φυγή: « Ή αίφνίδια αύτή κατάρρευσις — διαπιστώνει δ Βρεταννδς πρωθυπουργός — κατέστρεψε τήν κύρια έλπίδα τών Ελλήνων». ( " ) . Σ τ ί ; 1 0 'Απριλίου, τδ Κ . Κ . τής Γιουγκοσλαβίας συγκροτεί στρατιωτική έπιτροπή μέ έπικεφαλής τδν Τίτο. Ί Ι έπιτροπή όργανώνει άμεσα τή συγκέντρωση δπλων γιά νά μήν παραδοθούν στδν έ^θρό. ΣτΙς 15 'Απριλίου, ή Κεντρική Έπιτροπή τοΰ Κ . Κ . Γ . καλεί, μέ προκήρυξή τους τούς Γιουγκοσλάβους νά συνεχίσουν τδν άγώνα κατά τών εισβολέων ώς τή νίκη. ( * ' α ) . Ό στρατηγδς Ούίλσον, δπως είδαμε, έτοιμάζεται άπδ τΙς 14 'Απριλίου γιά τή σύμπτυξη τών δυνάμεών του στίς Θερμοπύλες, φοβούμενος, πώς άλλιώς θά κυκλωθούν άπδ τούς Γερμανούς: « Ό 'Αρχηγδς τοΰ Αύτοκρατορικοΰ Γενικοΰ Ε πιτελείου — άναφέρει τδ ίδιο άπόρρητο πρακτικό τοΰ Βρεταννικοΰ Πολεμικού Συμβουλίου τής 14ης 'Απριλίου, στδ όποιο έχουμε ήδη άναφερθεΐ — είπεν 8τι τήν σοβαρωτέραν εϊδησιν άποτελεΐ Ικθεσις ίτι μεγάλη φάλαγξ περίπου 2 . 0 0 0 αύτοκινήτων έθεάθη κατά μή93. Τββρττ.Χ, οτό Τίιο, ο. 180-81. 9θα. La Yloboostane. . . , ο. 33.

347


Σ Π Υ Ρ Ο Υ Λ1ΝΑΡΔΑΤΟΥ

κος τής Βεγορίτιδος λίμνης, δια τής Βεύης είς τήν Πτολεμαίδα. Φαίνεται δτι δύο μηχανοκίνητοι φάλαγγες, προερχόμεναι έκ Μοναστηρίου καί θεσσαλονίκης συνηντήθηκαν καί ήσκησαν πίεσιν πρδς Νότον καί Νοτιοδυτικοί; μέ σκοπδν τήν άποκοπήν τοΰ έν 'Αλβανία Ελληνικού Στρατοΰ. Υ π ή ρ χ ε κίνδυνος δημιουργίας ρήγματος μεταξύ τού κυρίου σώματος τοΰ έν 'Αλβανία Ελληνικού Στρατοΰ καί τών δυνάμεων αί δποϊαι έκράτουν τήν γραμμήν 'Αλιάκμονος, καί ή άριστερά πλευρά μα; θά άφήνετο μετέωρος». 'Ακολουθοΰν οί έπικρίσεις έναντίον τοΰ Παπάγου γιά τήν άρνηση του νά διατάξει έγκαιρα τή σύμπτυξη τών μεραρχιών άπδ τήν 'Αλβανία (τδ σχετικδ Απόσπασμα έχουμε παραθέσει) καί τδ πρακτικό καταλήγει: «Προϊούσης τής συνεδριάσεως δ Άρχηγδς τοϋ Αύτοκρατορικοΰ Γενικού 'Επιτελείου είπεν δτι έλήφθη τηλεγράφημα άπδ τήν Γιουγκοσλαβικήν Κυβέρνησιν έρωτώσαν έάν ήτο δυνατδν νά μεταφερθή ξι' άέρος είς τάς 'Αθήνας. Ή κατάστασις έφαίνετο λίαν σοβαρά». ( " ) . "Αλλά τά Βαλκάνια δέν είναι ή μόνη περιοχή, δπου οί "Αγγλοι έχουν άτυχίες αύτή τήν περίοδο. Στή Βόρεια 'Αφρική, δ Ρόμμελ έχει έξαπολύσει, στίς 31 Μαρτίου, τήν έπίθεση του. Ώ ; τά μίσα 'Απριλίου έχει διασχίσει δλόκληρη τήν Κυρηναϊκή καί, άφοΰ κυρίεψε τή Μπάρντια, βρίσκεται στά σύνορα τής ΑΙγύπτου. Στίς άρχές 'Απριλίου, δ φιλογερμανδς πρωθυπουργός τοΰ 'Ιράκ Ρασίντ 'Αλή έχει στραφεί έναντίον τών βρεταννικών στρατευμάτων καί έχει ζητήσει τή βοήθεια τοΰ Χίτλερ. Καμιά συζήτηση δέ γίνεται πιά γιά βρεταννική έπίθεση στή Ρόδο. Ή βασική φροντίδα τών Βρεταννών στρατιωτικών, πού έξάλλου μέ μισή καρδιά ΣΜ. «Bijiix», 31 b Xt-.o, 9 'Ιανουαρίου 1972 TOD Φόρεΐν "Οφφις).

348

('Από τί

'Αρχεία


Ο ΠΟΛΕΜΟΣΤΟΥ1940 - 41

είχαν δεχτεί τήν έκστρατεία στήν Ελλάδα, είναι τώρα ή δσο τδ δυνατδ πιδ άσφαλής σύμπτυξη τών δυνάμεών τους καί ή μεταφορά τους σέ άλλα μέτωπα. Γ ι ' αύτδ καί δέ διαθέτουν αύτοκίνητα γιά νά διευκολύνουν τή γρηγορότερη σύμπτυξη τών έλληνικών μεραρχιών άπδ τήν Αλβανία. "Οσα έχουν τά χρησιμοποιούν γιά τΙς άνάγκες τοϋ δικού τους έκστρατευτικού σώματος. (* 5 ). Έ τ σ ι , ή σύμπτυξη γίνεται μέ τά έλάχιστα αύτοκίνητα πού διαθέτει δ Ελληνικός Στρατός καί οί άντρες πορεύονται μέσα στά χιόνια καί τΙς βροχές, πεινασμένοι, έξαντλημένοι, ύποχρεωμένοι νά άποκρούουν καί τΙς Ιταλικές έπιθέσεις. Φτάναν νά θεωρούν «δώρο θεού» τή βροχή, πού τούς μουσκεύει ώς τδ κόκκαλο, γιατί περιορίζει τις δυνατότητες τής Ιταλικής άεροπορίας γιά έπιθέσεις, βομβαρδισμούς καί πολυβολισμούς: «Κατά τήν δραματικήν έκείνην νυκτερινήν κίνησιν τού Διοικητού τής Μεραρχίας άπδ τού Σ.Δ. αύτού (Καρδίκι) πρδς Τσεπούναν μετά τού έπιτελάρχου αύτού, καθ* ήν έφιππος έπορεύετο μετά τίνος συμπτυσσομένου τμήματος — γράφει άνάμεσα σέ άλλα δ διοικητής τής 8ης Μεραρχίας στρατηγός Κατσιμήτρος — ήκουεν άκουσίως του τάς δμιλίας τών άνδρών, άγνοούντων τήν παρουσίαν του, οϊτινες διάβροχοι άπδ κεφαλής μέχρι δνύχων, βαδίζοντες έπί τών δυσβάτων ήμιονικών δρομολογίων καί πορευόμενοι συνεχώς έπί πολλάς ώρας, ού μόνον δέν έδυσανασχέτουν διά τήν άθλιότητα τού καιρού, άλλά τούναντίον ήσαν λίαν ευχαριστημένοι καί ηύλόγουν τήν θείαν πρόνοιαν διά τήν προστατευτικήν άρωγήν αύτής καί ηύχοντο νά παραταθή δ βροχερός καιρός καί ή δμίχλη. Καί δ Γδιος άφηγείται γιά τήν ταλαιπωρία τοϋ 15ου Συντάγματος πεζικού τή νύχτα τής 16—17 'Απριλίου: 95. Σακελλχρίου, 3τό ΐϊ·.ο, ο.

158.

849


Γ ΠΥΡΟΥ Λ Ι Ν Α Ρ Δ Α Τ Ο Υ

«Μεγάλως έταλαιπωρήθη τδ άριστερδν τοϋ Δυτ. Τποτομέως (15 Σ/μα Πεζικού) τό όποιον έπορεύετο έπί 15 ώρας συνεχώς, ίνα φθάση είς τάς καθορισθείσας θέσεις του. ' Ε κ τής συνεχούς βροχής δ ποταμός Γαρδίκης πλημμυρίσζς ήπείλει νά παρασύρη τάς έπ' αύτού γεφύρας, τό δέ ρεΰμα αύτοΰ ήτο δρμητικώτατον. Διά τοΰτο τά μεταγωγικά διήλθον μειτά μεγίστη; δυσκολία; καί κινδύνου;, τρείς δέ ήμίονοι πεφορτωμένοι πυρομαχικά, παρεσύρθησαν ύπό τής δρμής τού ρεύματος καί άπωλέσθησαν. Κατά τήν διάβασιν τοϋ V I I I όρ. Χειρουργείου, είς δπλίτης βαρέως τραυματίας μεττεφέρετο διά τοϋ φορείου ύπό τραυματιοφορέων καί Νοσοκόμων, οϊτινες θαρραλίως είσήλθον καί διέβησαν τόν πλημμυρήσαντα ποταμόν κρατούντες τόν τραυματίαν ύπεράνω τών ώμων των, διότι τό ΰδωρ έφθανε μέχρι τού στήθους των και κινδυνεύοντες σοβαρώς άνά πάσαν στιγμήν νά παρασυρθούν ύπό τοϋ ποταμού». ( 9 4 ) . Μέ τή βελτίωση τοΰ καιροϋ, ή Ιταλική, άλλα περισσότερο τώρα, καί ή γερμανική άεροπορία πολυβολοϋν τά έλληνικά τμήματα πού ύποχωροΰν. "Ολη ή κατάσταση αύτή, μαζί μέ τις διαδόσεις γιά έπικείμενη άνακωχή, δημιούργησαν κατάσταση νευρικότητας καί διαρροής καί σέ δρισμένες μονάδες έκδηλώνονται καί στάσεις (1/19 τάγμα τής 6ης Μεραρχίας, κ . λ . ) . Στό 5ο σύνταγμα τής 1ης Μεραρχίας παρουσιάζεται τέτια διαρροή, ώστε, στις 1 4 'Απριλίου, Ιχουν παραμείνει 4 0 — 5 0 άντρες σέ κάθε λόχο. Μέ διαταγή τοϋ διοικητή τοΰ Συντάγματος τουφεκίζονται δρισμένοι φυγάδες «πρός παραδειγματισμών». "Ακόμα μεγαλύτερη διαρροή παρουσιάζεται σέ δλα τά συντάγματα τής 15ης Μεραρχίας, δπου έπίσης τουφεκίζονται δύο στρατιώτες. ( " ) .

96. ΚχτιιμήτρΜ, οτό Ι5ιο, ο. 241 - 43. 97. ΓΕΣ, 3x6 Β ι ο , ο. 134 - 5.

350


Ο ΠΟΛΕΜΟΣΤΟΥ1940 - 41

'Αναφερόμενη στήν κατάσταση στήν 11η Μεραρχία, ή έπίσημη ιστορία τοϋ Στρατοΰ γράφει: «Ενδείξεις τινές είχον καταστήσει έμφανές άπό ήμερων δτι ή ύπδ τών Γερμανών κατάληψις τής θεσσαλονίκης καί ή έπακολουθήσασα συνθηκολόγησις τοϋ Τ Σ Α Μ είχον ύπονομεύσει τό ήθικόν, τουλάχιστον τών Μακεδονικής προελεύσεως δπλιτών». ( ' " ) . Οί στρατιώτες μάθαιναν τά γεγονότα, άλλα δπως είχαν συμβεί, άλλα έξογκωμένα. Προπαντός δμως ζούσαν τήν τραγωδία τής ύποχώρησης μέ τόν καινούριο πανίσχυρο καί θωρακισμένο έχθρό στά νώτα καί πάνω άπό τό κεφάλι τους. Καί ύποπτεύονταν ταυτόχρονα, δχι άδικαιολόγητα, πώς άλλος, έγχώριος έχθρός, βρισκόταν «έντός τών τειχών». Παρ' δλ' αύτά πολλά τμήματα έξακολουθοΰν νά διατηρούν τή συνοχή τους καί νά άποκρούουν τις ιταλικές έπιθέσεις, πιάνοντας άκόμα καί αιχμαλώτους. Ά λ λ ά τό πνεύμα τής ήττοπάθειας έκπορεύεται άπό μβρος τής στρατιωτικής καί πολιτικής ήγεσίας. Ή κατάρρευση τής γιουγκοσλαβικής άμυνας, ή γρήγορη προέλαση τών Γερμανών στήν κοιλάδα τοϋ Αξιού, ή συνθηκολόγηση τοΰ ΤΣΑΜ, ή διάλυση τοΰ Τ Σ Κ Μ , ή διάψευση δλων τών προοπτικών στίς δποΐες δ Παπάγος καί οί συνεργάτες του τοΰ Γενικοΰ Στρατηγείου είχαν στηρίξει τήν έπιμονή τους νά διατηρήσουν τις 16 έλληνικές μεραρχίες στήν Αλβανία, δημιουργούν άδιέξοδο καί κλίμα άποσυνθέσεως. Άκόμα καί δρισμένοι Ανώτατοι άξιωματικοί, πού είχαν δείξει ήρωικό καί έπιθετικδ πνεύμα στις άρχές τού πολέμου μέ τήν Ι τ α λία, τώρα, έπηρεασμένοι, άσφαλώς, καί άπό τδ όέο: μπροστά στή γερμανική δύναμη, ζητούν συνθηκολόγηση: «Καί οί ήγήτορες δμως τών μεγάλων μονάδων, άντιμετωπίζοντες τήν τοιαύτην έξέλιξιν τής κατα1:6 Βίο, 3. 130.

351


Γ ΠΥΡΟΥ Λ Ι Ν Α Ρ Δ Α Τ Ο Υ

στάσεως, ήρχισαν, πλήν έξαιρέσεων τινών, να άμφιβάλουν διά τήν σκοπιμότητα τής περαιτέρω συνεχίσεως του άγώνος». ( " ) . ΣτΙς 14 'Απριλίου, δ διοικητής τής 8ης Μεραρχίας ύποστράτηγος Χ . Κατσιμήτρος, πού τόσο είχε προσωπικά συμβάλλει στή νίκη στό Καλπάκι, μέ γράμμα του στδ διοικητή τοΰ Τμήματος Στρατιάς 'Ηπείρου, ζητάει νά σταματήσει ή παραπέρα αιματοχυσία. Τήν άλλη μέρα, δ διοικητής τοϋ Β ' Σώματος Στρατοΰ ύποστράτηγος Γ . Μπάκος, μέ άναφορά του πρδς τδ Γενικό Στρατηγείο καί τδ Τ Σ Η , προβλέπει «άδοξον διάλυσιν τοϋ Στρατοΰ» καί συνεχίζει: «"Απασα ιεραρχία Σώματος Στρατού προτείνει ώς μόνην άπομένουσαν λύσιν άνακωχήν μετά Γερμανών έπί δρω μή εισόδου 'Ιταλών είς Έλληνικδν έδαφος». ( , ε ° ) · Τήν Ιδια μέρα, δ βασιλιά- Γεώργιος καί δ 'Αρχιστράτηγος, κάνουν έκκληση πρός τδ Τ Σ Η νά μή συνθηκολογήσει, άλλά νά συνεχίσει τδν άγώνα καί νά προσπαθήσει ;ά έπαναφέρει τήν πειθαρχία, δεδομένου καί δτι δ βρεταννικός στρατός έξακολουθεΐ νά μάχεται. Ταυτόχρονα, δ διοικητής τοϋ Τ Σ Η I . Ηιτσίκας καλεί σέ σύσκεψη τούς σωματάρχες (Δεμέστιχα, Μπάκο) καί έξετάζουν τήν κατάσταση. Ό Μπάκος, πού, μέ διαταγή του, έχουν τουφεκιστεί, τίς μέρες έκεΐνες, άρκετοί στρατιώτες γιά στάση καί λιποταξία, πρωτοστατεί στήν πίεση γιά συνθηκολόγηση. Τελικά ύπογράφουν καί οί τρεις έγγραφο, πού καταλήγει: «Φρονοϋμεν, δτι είναι άδύνατος πάσα περαιτέρω άντίστασις. 'Ενδεχομένη διάλυσις τοϋ στρατοΰ θά δημιουργήση έσωτερικάς άνωμαλίας καί ληστρικάς δρδάς, 99. ΓΕΣ, 3τό ίδιο, ο. 140. 100. Στδ Ιδιο.

352


Ο ΠΟΛΕΜΟΣ

1940-41

μέ άπεριγράπτους συμφοράς διά τήν χώραν. Τδ φάσμα τής διαλύσεως παρουσιάζεται έκδηλον διά τάς μονάδας αϊτινες περιλαμβάνουν δπλίτας καταγομένους έκ τών καταληφθεισών ύπδ τοΰ έχθροΰ έδαφών. . .». ( " " ) . T i Γενικό Χτρατηγεϊο άπαντα και πάλι δτι είναι άπαραίτητο καί ζήτημα τιμής νά διατηρηθεί μερικές μέρες άκόμα ή συνοχή τοΰ στρατοΰ καί νά μήν έγκαταλείψουμε στήν τύχη τους τούς μαχόμενους στό εδα^ρός μας Βρεταννούς. Ό στρατηγός Η ιτσίκας στέλνει στήν Αθήνα τδν ύπαρχηγό τοΰ 'Επιτελείου τοΰ Τ Σ Η συνταγματάρχη θ . Γρηγορόπουλο γιά νά έξηγήσει στόν 'Αρχιστράτηγο τήν κατάσταση καί νά δώσει τό έγγραφο. Ό συνταγματάρχης Γρηγορόπουλος γίνεται δεκτός άπό τόν 'Αρχιστράτηγο τό άπόγεμα τής 16ης 'Απριλίου καί τοΰ έκθέτει τίς άπόψεις τών σωματαρχών. Ό Παπάγος τοΰ άπαντά, δτι γνωρίζει τήν κατάσταση, άλλά ή παρουσία βρεταννικών στρατευμάτων άκόμα στήν 'Ελλάδα κάνει δύσκολη τή συνθηκολόγηση: «'Εν τούτοις, λαμβανομένης ύπ' δψει τής καταστάσεως είς ήν είχον περιέλθει τά έλληνικά στρατεύματα, δ 'Αρχιστράτηγος άνεγνώριζε τήν άνάγκην τής συνθηκολογήσεως χωρίς δμως νά έκτεθή άπέναντι τών Βρεταννών, προσθέσας, δτι έντός δύο ή τριών ήμερών θά εύρίσκετο διέξοδος διά τής άποχωρήαεως τής Κυβερνήσεως καί τής άναλήψεως τής άρχής ύπδ έτέρας, ήτις θά παρεΐχεν είς τδν Άρχιστράτηγον έξουσιοδότησιν, δπως προέλθη είς διαπραγματεύσεις μετά τών Γερμανών». ( " " ) . Τδ βράδυ τής ίδιας μέρας, δ Παπάγος καλεί και πάλι τδν Γρηγορόπουλο καί τού άνακοινώνει, δτι ή Κυβέρνηση δέ δέχεται τή συνθηκολόγηση, έφόσον τά βρεταννικά στρατεύματα βρίσκονται στήν 'Ελλάδα. Ό συνταγματάρχης Γρηγορόπουλος άπαντά, δτι: 101. Σ-Α R i o , 3. 173. 102. Στό Ιδιο, ο. 174.

23

353


Γ ΠΥΡΟΥ Λ Ι Ν Α Ρ Δ Α Τ Ο Υ

«...ή τιμή τοΰ Έλληνικοΰ Στρατοΰ ήτο καί ή τιμή τής έμπολέμου Ελλάδος καί δτι ήτο σκληρδν Στρατός, άγωνισθείς νικηφόρως έπϊ έξάμηνον έναντίον τών 'Ιταλών, νά έγκαταλείπεται είς τόν άνισον άγώνα, δν διεξάγει άπό τής εισβολής τών Γερμανών, χωρίς νά τφ παρασχεθή ούδεμία βοήθεια καί νά κινδυνεύη νά διαλυθή άδόξως, μεταβαλλόμενος είς συρφετό ν, νά καταστραφή καί αίχμαλωτισθή ή διασκορπισθή είς δμάδας έπιζητούσας νά διατραφώσι διά τής ληστείας, πράγμα θεω£ούμενον βέβαιον άπό δλας τάς στρατιωτικά; διοικήσεις, . . » . ( , 0 ί ) . Τ ή νύχτα τής Γδιας μέρας καλείται καί πάλι δ συνταγματάρχης Γρηγορόπουλος άπδ τδν 'Αρχιστράτηγο, πού στδ γραφείο του ήταν τρεϊς άκόμα στρατιωτικοί καί ή «φαιά έξοχότης» τής Δικτατορίας I . Διάκος καί άργότερα πήγαν οί ύφυπουργοί τών Στρατιωτικών Παπαδήμας καί τ ή ; 'Ασφαλείας Μανιαδάκης: «Κατά τήν γενομένην συζήτησιν έπεζητήθη κυρίως νά δικαιολογηθή έκ μέρους τής Κυβερνήσεως διατί αύτη δέν έλάμβανε τήν άπόφασιν τής συνθηκολογήσεως λόγω τών υφισταμένων ύποχρεώσεων έναντι τών Βρεταννών καί τελικώς δ Υφυπουργός τών Στρατιωτικών, άναγνωρίζο»ν τήν δυσχερή καί τραγικήν θέσιν είς ήν είχε περιέλθει καί έπρόκειτο νά περιαχθή έντδς όλίγου δ Ελληνικός Στρατός, μέχρι τούδε νικητής, είπεν δτι άπερχομένης τής Κυβερνήσεως προσεχώς θά ήδύνατο νά πραγματοποιηθή ή ζητουμένη παρά τοΰ Στρατοΰ λύσις διά τής συνθηκολογήσεως. Έ π ' αύτοΰ συν«φώνησαν δ Υπουργός τής Δημοσίας 'Ασφαλείας καί δ 'Αρχιστράτηγος. . .». ( ι 0 4 ) . "Γστερα άπδ τηλεφωνική έπικοινωνία μέ τδν συντα103. 2τδ Ιδιο. 104. Στδ Ιδιο, 3. 175.

364


Ο ΠΟΛΕΜΟ £

1940- 41

γματάρχη Γρηγορόπουλο, 6 στρατηγός Πιτσίκας, μέ διαταγή του πρός τά σώματα στρατοϋ, τό βράδυ τής 16ης 'Απριλίου, τά καλεί νά διατηρήσουν «συνοχήν στρατοϋ έπ* δλίγχς ήμέρας». ( , 0 5 ) . Στό μεταξύ, στήν 'Αθήνα, προχωρεί ή διάλυση στά άνώτατα κυβερνητικά κλιμάκια, παρά τις προσπάθειες τοϋ βασιλιά νά συγκρατήσει τήν κατάσταση ώσπου νά φύγουν οί "Αγγλοι. Βέβαιος γιά τή «μοιραία έκβαση» τής γερμανικής έκστρατείας έναντίον τής χώρας μας, δπως γράφει, ό τότε άρχηγός τοΰ 'Επιτελείου τοΰ Ναυτικού έχει διατάξει, άπό τίς 23 Μαρτίου, νά μεταφερθούν μέ έμπορικά πλοία στή Σούδα πυρομαχικά καί άλλα ύλικά τοϋ Στόλου. Στις 11 'Απριλίου, δ πρωθυπουργός, μέ εισήγηση τοΰ άρχηγοΰ τού Γ Ε Ν , διατάσσει νά είναι έτοιμα τά πολεμικά μας καί ή άεροπορία ναυτικής συνεργασίας γιά νά φύγουν πρός Νότο. Στίς 13, δ πρωθυπουργός, ύστερα άπό συνεννόηση μέ τόν βασιλιά, τηλεγραφεΐ στήν άγγλική κυβέρνηση, δτι ύστερα άπό τή δυσάρεστη τροπή τών στρατιωτικών έπιχειρήσεων, ή έλληνική ήγεσία είναι Υποχρεωμένη νά φύγει γιά τήν Κρήτη γιά νά συνεχίσει έκεΐ τόν άγώνα. 'Αλλά τό πραγματικό σύνθημα γιά διάλυση τό δίνει ό ύφυπουργός Στρατιωτικών ΙΙαπαδήμας, πού, ένώ συνεχίζεται σκληρός άγώνα; μέ τού; δύο είσβολεΐ;, Υπογράφει «άδειες» γιά όρισμένες κατηγορίες στρατιωτών: «Είπα είς τήν A.M. — τηλεγραφεί στίς 14 'Απριλίου στό Φόρεϊν Ό φ φ ι ς δ Βρεταννός πρεσβευτής Πάλαιρετ — δτι οί άμεσοι σύμβουλοι του Υπέκειντο άξιοθρηνήτως είς πανικόν καί τοΰ είχαν δώσει ύπερβαλλόντω; τρομοκρατικά; άπόψεις έπί τών έξελίξεων (...). Μήπως είχε σημάνει ή ώρα διά τήν δημιουργίαν μικροΰ καί άποφασιστικοΰ Πολεμικού Συμβουλίου, άπό τό δποϊον θά άπεκλείοντο δλοι, έκτός τών πράγματι άξιοπίστων Υπουργών, άπό τήν συμμε105. Στό Ι9·λ, ο. 17G. 196. Σχχβλλαρίου, 3τό ISio, σ. 178 - 81.

355


Γ ΠΥΡΟΥ ΛΙΝΑΡΔΑΤΟΥ

τοχήν είς τήν διεξαγωγήν τοϋ πολέμου; Ό Βασιλεύς άπήντησεν, δτι ούσιαστικώς αύτό συνέβαινεν. Ό λ α ι αί σημαντικαΐ Αποφάσεις έλαμβάνοντο άπδ μικρδν σώμα καί άνεκοινοϋντο άπδ τδν πρωθυπουργδν είς τά ύπόλοιπα μέλη τοϋ Συμβουλίου έκάστην έσπέραν, χωρίς σχόλιον ή συζήτησιν. Ό Βασιλεύς είπε — καί τδ δέχομαι — δτι τδ ήθικδν τοϋ κοινού άνθρώπου είναι λαμπρόν. Ό πανικδς, δ δποΐος έπεκράτησεν ιδιαιτέρως τήν Ι ΐ η ν 'Απριλίου, ήτο έπίφοβος μόνον είς τούς έγγύς τής Κυβερνήσεως κύκλους». ( 1 0 7 ) . Ό Ανταποκριτής τών «Τάϊμς» τού Λονδίνου γράφει: «Οί μάζες τοϋ "Εθνους παρέμειναν πάντα ένωμένες καί μόνη τους σκέψη ήταν ή νίκη, άντί δποιασδήποτε θυσίας. "Οταν τούς έπιτέθηκαν οί Γερμανοί, δέ δίστασαν — ήταν σέ θέση νά τούς άντιμετωπίσουν. Δέν συνέβη τό ίδιο δμως μέ τήν κυβέρνησή τους, τής δποίας ή διοίκηση τοϋ πολέμου ύπήρξε άναμφισβήτητα γεμάτη άμφιταλαντεύσεις. Υπήρχαν πολλοί δοσίλογοι στό Υπουργικό Συμβούλιο καί πολλοί έπαρχιακοί διοικητές καί άνώτεροι άξιωματικοί ήταν γερμανόφιλοι. Τάσεις ήττοπάθειες έκ μέρους τ ή ; κυβερνήσεως Ιγιναν πασιφανείς, άλλά δ έλληνικδς λαός παρέμεινε λεοντόκαρδος μέχρι τό τέλος». ( 1 0 β ) . 'Ιδιαίτερη άξία έχει ή μαρτυρία τού ναυάρχου Σακελλαρίου πού δντας άρχηγός τού Γενικού 'Επιτελείου τού Ναυτικού, βρισκόταν πολύ κοντά στήν κυβέρνηση καί γνώριζε γενικά τήν κατάσταση:

107.

«Βί,μχ»,

23

Ίχνουοφίοο

1972.

108. «ΤΑϊμς», 8 Μαΐου 1941. Τό παραθέτει 6 Σιχυριανδς, <πδ Ιδιο, ο. 92.

356


Ο ΠΟΛΕΜΟΣΤΟΥ1940 - 41

«Έν τώ μεταξύ τδ Γενικδν Έπιτελεΐον τοΰ Ναυτικού — γράφει — παρ1 δλους τούς περιορισμούς καί δλας τάς δυσκολίας πού έπέφερε προϊόντος τοΰ χρόνου ή αύξουσα πτώσις τοΰ ήθικοΰ, ή δλονέν έπιδεινουμένη κυβερνητική άποσύνθεσις καί στρατιωτική κατάρρευσις τοΰ μετώπου, έξηκολούθει νά κανονίζει δλα τά ζητήματα μετακινήσεων καί μεταφορών. (...) Σημειωτέον δτι δέν έσταμάτησαν ούτε μίαν στιγμήν αί μεταφοραί, πάντοτε συνοδευόμεναι άπδ τά άντιτορπιλλικά μας, μεταφοραί πάσης φύσει»ς, άπδ τών αιχμαλώτων πού μετεφέραμεν είς τήν Κρήτην μέχρι καί τοΰ Χρυσοΰ τής Τραπέζης τής Ελλάδος ( . . . ) . Ά π δ τής Μεγάλης Δευτέρας, 14ης Απριλίου, άρχίζει ή δντως έβδομάς τών παθών μας, μία τών τραγικωτέρων έβδομάδων πού έπεράσαμε δλοι μας. Ό μέν λαός, είτε έμπνεόμενος άπδ τδ άδάμαστο θάρρος πού έχαρακτήριζε δλας του τάς έκδηλώσεις άπδ τήν στιγμήν πού ένεπλάκη είς τδν κυκλώνα τής πολεμικής του δράσεως, εΓτε διότι δέν είχε σαφή άντίληψιν τής έπερχομένης καταστροφής, έπεδείκνυεν άποφασιστικότητα ύπέροχον καί άξίαν τών γενναιοτέρων σελίδων τής έθνικής μας Ιστορίας. Μεταξύ δμως τών διοικούντων έβλεπε κανείς τήν άρχομένην άποσύνθεσιν, μέ άποτίλεσμα νά έκφεύγει άσυναισθήτως ή έξουσία άπδ τά χέρια τους, χωρίς νά άναφαίνεται ή προσωπικότης έκείνη πού θά συνεκράτει τήν κατάστασιν έντδς τής κατευθύνσεως πού είχε τάξει ή Κυβέρνησις πρδς τελικήν μέχρις έσχάτων άντίστασιν καί κατά τοΰ γερμανοΰ έπιδρομέως». ( , 0 9 ) . ΤΙς εύθύνες τοΰ ύφυπουργοΰ Στρατιωτικών Παπαδήμα γιά τή διάλυση τού Στρατοΰ ύπογραμμίζει, σέ άλλο σημείο τού βιβλίου του, δ Ναύαρχος Σακελλαρίου:

109. Σακίλλαρίου, οτό Τϊιο, σ. 181 - 2.

357


Σ Π Υ Ρ Ο Υ ΛΙΗΛΡΔΛΤΟΥ I

«Άπδ τής 15ης Απριλίου — γράφει — άρχισαν νά καταφθάνουν είς τάς Αθήνας στρατιώται καθ' δμάδας άπδ έκείνους πού άνήκον είς σχηματισμούς τών μετόπισθεν ή τής ζώνης τοΰ έσωτερικοΰ καί τούς όποιους είχε κυριολεκτικώς διαλύσει ή μέ πρωτοφανή διά τήν έποχ��ν έκείνη έντασιν δράσις τής γερμανικής άεροπορίας, καθώς καί πολλοί τραυματίαι. Μερικοί άπδ αύτούς άρχισαν νά ζητοΰν χρηματικήν βοήθεια καί άλλοι νά έπαιτοΰν. 'Εστάλη μικρά δύναμις εις τήν Κάζαν (...) πρδς άναχαίτισιν αύτοΰ τοΰ ρεύματος. "Ομως (....) ή άρχή έξέφευγε τών χειρών τής διοικήσεως, παντού δέ έβλεπε κανείς τδ κράτος κλονιζόμενον. Είς τήν κρίσιμον έκείνην στιγμήν δ Υφυπουργός τών Στρατιωτικών κ. Παπαδήμας προέβη ει; τήν λήψιν άστόχου μέτρου, τδ δποΐον έσχε όλεθρίαν έπίδρασιν παντού' δύναμαι δέ νά βεβαιώσω δτι κατά τήν δντως τραγικήν έκείνην περίοδον, δ κ . Υφυπουργός είχε χάσει τήν ψυχραιμίαν του ή δποία καί μόνη έπρεπε νά πρυτανεύσει κατά τήν λήψιν πάσης άποφάσεως. Υπέγραψε διάταγμα χορηγήσεως διμήνων άδειών ή άναστολών προσελεύσεως είς ώρισμένας κλάσεις έφέδρων ή είς καλουμένας ύπό τά δπλα νέας ήλικίας, καί τούτο μέ τήν έλπίδα, ίσως, δτι θά διευκόλυνε τήν χωροφυλακήν νά συλλάβει τούς άτακτοΰντας ή άσχημονοΰντας άνδρας τών διαλυομένων μονάδων. Ή λήψις δμως αύτοΰ τεοΰ μέτρου, έσχε δυσμενεστάτην έπίδρασιν καί είς τδ έσωτερικδν, δπου ένομίσθη δτι αύτό τούτο τδ κράτος έγκατέλειπε άνάνδρως τδν άγώνα καί άπδ δπου έδημιουργήθησαν καί θρΰλοι περί προδοσιών' άλλά καί είς τδ μέτωπον, δπου έξελήφθη ύπό τών άγωνιώντων διά συνθηκολόγησα ήγητόρων τοΰ στρατοΰ ώς ή άρχή τοΰ τέλους» ( Π 0 ) . Ά λ λ ά καί σέ άντρες καί Αξιωματικούς τοΰ Πολεμι110. 2τ6 Τβιο, ο. 163.


Ο ΠΟΛΕΜΟΣΤΟΥ1940 - 41

κοΟ Ναυτικού δίνονται τΙς τραγικές έκεΐνες στιγμές, άδειες: Ό ναύαρχος Σακελλαρίου άναφέρει δτι ή μείωση τοΰ κύρους καί τής έπιβολής τοϋ Κράτους είχε άντίκτυπο καί στδ Ναυτικό, γιατί έπηρέασε πολλού: άνώτερους Αξιωματικούς καί ιδιαίτερα πολλούς κυβερνήτες πλοίων: «...πολλοί κυβερνήται πλοίων — συνεχίζει — έξεφράζοντο περί τού Απέλπιδος τής θέσεώς μας^ καί συνεζήτουν δτι ήτο περιττή ή συνέχισις τοϋ Αγώνος Εξω Από τά δρια τής χώρας μετά τήν μοιραίαν πτώσιν τ ή : Πατρίδος μας, καί τήν έξακολούθησιν τού πολέμου μέχρις έσχάτων είς τό έξοπερικόν τήν έπαρουσίαζαν ώς τυχοδιοικτικήν έπιχείρησιν». Καί, έξετάζοντας «τά αϊτια καί τάς άφορμάς πού Εφεραν είς τό Ναυτικό τό μίασμα τής Αποσυνθέσεων», Αναφέρει: «Τήν ταραχήν τού Στρατηγείου, δπδθεν μετεδόθη ή άνησυχία καί είς τά άνώτερα στελέχη τοΰ Ναυτικού». Τήν «άρξαμένην έκκένωσιν άγγλων ύπηκόων ή φιλάγγλων πολιτών τής Ελλάδος». Τήν άνεξήγητη άνεκτικότητα τοΰ Υπουργείου τών Εξωτερικών πρός τό προσωπικό τής γερμανικής πρεσβεία: στήν Αθήνα. («'Ενώ διαρκώς είχομεν πλοΐον έτοιμον πρός έπιβίβασιν των καί μεταφοράν εις τήν Τουρκίαν, τό Τπουργεΐον τών Εξωτερικών διαρκώς ύπεχώρει πρό τών Αντιρρήσεων τού Γερμανοϋ Πρεσβευτοΰ δτι τδ διατιθέμενον πλοΐον δέν παρείχε δλας τάς σοβαράς έγγυήσεις Ασφαλείας πού αύτδς δ κύριος έζητοΰσε (...) μέχρι τής 25-qc 'Απριλίου πού έγκατέλειψα, τελευταίος έγο), τδ Πάτριον Εδαφος, τδ προσωπικόν τής Γερμανικής Πρεσβαίας παρέμενεν έν 'Αθήναις»). Τήν Ανυπαρξία άπό τΙς 1 5 'Απριλίου, ύπουργοΰ Ναυτικών. ΤΙς μεγάλες Απώλειες τού Ναυτικού Από τους βομβαρδισμούς τής γερμανικής Αεροπορίας άπό τΙς 1 5 'Απριλίου. Καί τέλος, «τήν έλευθερία χορηγήσεως άδειών είς π ά ν τ α ς » ( ' " ) . "Οπως άναφέρει δ Σακελλαρίου, δ Κυβερνήτης καί 111. Στδ Μιο, 3. 182 - 5.

359


Γ ΠΥΡΟΥ Λ Ι Ν Α Ρ Δ Α Τ Ο Υ

δ Ύπαρχος τοϋ άντιτορπιλλικοϋ «Αετός», στίς 17 'Απριλίου μέ διάφορες προφάσεις, έγκατέλειψαν τδ πλοίο, δλοι οί ύπαξιωματικοί τούς μιμήθηκαν, «τδ δέ πλήρωμα νομίσαν δτι έγκατελείφθη ύπδ πάντων έπεσε είς χείρας άτάκτων στοιχείων καί έπηκολούθησαν σκηναί άνταρσίας, διαρπαγαΐ χρημάτων τού δημοσίου καί σαμποτάρισμα είς τά πυροβόλα, τών πλείστων κατόπιν δραπετευσάντων». Τήν ίδια μέρα, προφασίζεται άρρώστεια καί παίρνει άδεια καί δ Κυβερνήτης τοϋ άντιτορπιλλικοΰ «Σπίτσαι>~. Στά ύποβρύχια, ot άνώτεροι άξωμιατικοί άντέδρασαν στή μετακίνηση πρδς Νότο καί έδειξαν διάθεση νά τά βυθίσουν, ύποστηρίζοντας, πώς δ άγώνας τέλειωσε ( m ) . Ό Εφεδρος πλοίαρχος Ν.Δ. Πετρόπουλος, πού, δπως είδαμε, είχε δριστεϊ 'Ανώτερος Διοικητής τοϋ Πειραιά ύστερα άπδ τήν καταστροφή τοϋ λιμανιού, άφηγείται γιά τήν άτμόσφαιρα καί κατάσταση τών ήμερών έκείνων: «Εκείνο τδ βράδυ, έλαβα ένα δείγμα τής μεταβολής τών άντιλήψεων καί τής νοοτροπίας πού άρχιζε νά έπικρατή στδ Γενικό Στρατηγείο: 'Ενώ άρχικά είχαν σταλή 3 0 0 περίπου Γερμανοί αιχμάλωτοι μέ έλληνική φρουρά, λίγην ώρα πρδ τοϋ άπόπλου προσήλθε ένας άξιωματικός τής ξηράς καί μοϋ έπέδειξε διαταγή τοϋ Γενικού Στρατηγείου, σύμφωνα μέ τήν δποία θά έπρεπε νά παραλάβη περισσότερους άπδ τούς μισούς καί νά άφήση τούς ύπόλοιπους ύπδ άγγλική φρούρησι. Χρειάσθηκε νά γίνη δνομαστική έπιλογή μέσα στδ άμπάρι, δπου είχαν έπιβιβασθή ot αίχμάλωτοι. Στήν έρώτησί μου, γιατί δημιουργείται αύτή ή άνακατωσούρα, δ διαγγελεύς μοϋ άποκρίθηκε δτι θά Εφευγαν οί αιχμάλωτοι πού είχαν συλληφθή άπδ τούς "Αγγλους καϊ δχι δσοι είχαν αίχμαλωτισθή άπδ τούς Έ λ λ η ν ε ς . Γιατί θά έπρεπε ot προελαύνοντες κατακτηταί νά

112. Στό Τβιο, σ. 182 - 9.

360


Ο ΠΟΛΕΜΟΣΤΟΥ1940 - 41

βρούν τούς δεύτερους στήν Ελλάδα, ειδάλλως δ Ε λ λ η νικός Στρατός καί ή ήγεσία του θά κινδύνευε νά ύποστοΰν σκληρά γερμανικά άντίποινα!». «Τδ Ιδιο βράδυ, — συνεχίζει — μοΰ Εκανε έντύπωσι καί Ενα άλλο θέαμα, πού μέ έπηρέασε κατά κάποιο ποσοστό γιά νά μή φύγω άπδ τήν Ε λ λ ά δ α : Μεταξύ τών Ελλήνων Ιδιωτών έπιβατών ήταν καί ένα ζευγάρι — δχι πρώτης νεότητος — πού τδ συνώδευε ή μητέρα τής συζύγου. Ή ήλικιωμένη πεθερά κρατούσε ένα βαλιτσάκι πού, δπως έπρόδιδαν οί μεταξύ τών τριών τους κουβέντες, περιείχε καί τιμαλφή τής οικογενείας. Χωρίς νά θέλω, μέ κατέλαβε άηδία άπδ τδ γεγονός, δτι δέν διαθέταμε τά πλοία γιά νά σώσουμε έστω καί λίγους στρατιώτες μας άπδ τίς χιτλερικές δρδές, άλλά καταλαμβανόταν ή πολύτιμη χωρητικότης γιά νά δοθή εύκαιρία στά μπιζού καϊ στά έξαντλημένα σαρκία τής εύπδρου οικογενείας... νά ...συνεχίσουν καί έκτός τής 'Ελλάδος τδν άγώνα κατά τού κ α τ α κ τ η τ ο ύ ! » ( ' " ) . Τδ 1966, δημοσιεύτηκε έπιστολή τοΰ πρώην διευθυντή τής Γενικής 'Ασφαλείας "Αθηνών 'Αρ. Κουτσουμάρη σχετικά μέ τά ποσά σέ έλληνικά καί άλλα νομίσματα, πού μετέφερε ό I . Διάκος στήν Αίγυπτο. ( 1 1 4 ) . "Εχει άποφασιστεί ό βασιλιάς καί ή Κυβέρνηση νά φύγουν άπδ τήν 'Ελλάδα στις 17 'Απριλίου (Μεγάλη Π έ μ π τ η ) , ένώ οί "Αγγλοι καί πολλά έλληνικά τμήματα μάχονται άκόμα γιά νά έπιβραδύνουν τή γερμανική προέλαση. Ο ύπουργδς Οικονομικών Άνδρ. "Αποστολίδης έχει άναλάβει «τήν Εκδοσιν τών τρόπων τινά εισιτηρίων που θά έ-

113. Ν. Δ. Πβτράπουλου, οtb Ιδιο. 114. Ση. ΛινχρΜτου, στό Ιίιο, σ. 81-2.

361


Γ ΠΥΡΟΥ Λ Ι Ν Α Ρ Δ Α Τ Ο Υ

δίδοντο είς τούς δικαιουμένους νά διαπεραιωθοϋν διά τών κρατικών πλοίων» ( " 5 ) .

Οί Βρεταννοί στις Θερμοπύλες Ή Κυβέρνηση καί δ βασιλιάς άναβάλλουν τήν άναχώρησή τους γιά τήν Κρήτη, περιμένοντας νά δλοκληρώσει τδ βρεταννικδ έκστρατευτικδ σώμα τήν άπαγκίστρωσή του καί νά άρχίσει νά μπαίνει στά πλοία. Στδ μεταξύ δ Παπάγος ζητάει άπδ τδν Ούίλσον νά έπιταχύνει τήν έκκένωση τής Ελλάδας άπδ τά βρεταννικά στρατεύματα, ώστε ή Κυβέρνηση νά φύγει καί ν' άνοίξει δ δρόμος γιά τή συνθηκολόγηση στδ μέτωπο. Κανένας, ούτε δ Παπάγος, ούτε οί άμεσοι συνεργάτες του, ούτε οί στρατηγοί στδ μέτωπο δέ σκέφτονται, έκεΐνες τις ώρες πώς νά μεταφέρουν δσο τδ δυνατό μεγαλύτερες στρατιωτικές δυνάμεις γιά νά συνεχιστεί δ άγώνας στήν Κρήτη. Καί δέν περνά, φυσικά άπδ τδ μυαλό τους, δτι θά μπορούσε νά ύπάρξει Ινας άλλος, άνορθόδοξος, πόλεμος, έναντίον τών κατακτητών, πού θά όνομαστεί άντάρτικο ή, γενικότερα, Αντίσταση. "Οχι μόνο δ άπέραντος θαυμασμός τους γιά τή γερμανική δύναμη καί τδ δέος τους μπροστά στή Βέρμαχτ, άλλά καί ή άγωγή τους τούς Ικανέ νά πιστεύουν, πώς, άπδ τή στιγμή, πού δ Στρατός, μέ τή γνωστή συγκρότηση, τήν πειθαρχία καί τήν ιεραρχία του, θά Ιπαυε νά ύπάρχει, δλα θά είχαν τελειώσει. Καί δέν θ' άπέμενε, παρά δσοι δέ θάφευγαν γιά τή Μέση 'Ανατολή, νά κυττάξουν πώς θά «τά φέξουμε βόλτα» μέ τούς Γερμανούς. Τδ πρωί τής 16ης Απριλίου, δ 'Αρχιστράτηγος Ιχει συνάντηση μέ τδ στρατηγό Ούίλσον έξω άπδ τή Λαμία. Ό "Αγγλος στρατηγδς άνακοινώνει έπίσημα στδν Παπάγο τδ σχέδιό του νά συμπτυχθούν οί βρεταννικές δυνάμεις στήν τοποθεσία Θερμοπυλών. Ό Παπάγος, πού τυπικά είναι έπικεφαλής καί τών βρεταννικών δυνάμεων στήν Ελλάδα, έγκρίνει τή σύμπτυξη καί, τήν άλλη μέρα, ύπογράφει τή 115. Πβτροποόλου, στό Ιδιο.

362


Ο ΠΟΛΕΜΟΣ

ΤΟΥ

1940 - 41

σχετική διαταγή. Κατά τδ τέλος τής συνομιλίας, δ "Ελληνας "Αρχιστράτηγος δηλώνει στδν Ούίλσον, δτι είναι καιρδς νά Αντιμετωπίσουν τήν έκκένωση τής Ελλάδας γιά νά μή|ν καταστραφεί ή χώρα. Ό Ούίλσον τηλεγραφεί άμέσως σχετικά στδν "Αγγλο 'Αρχιστράτηγο τών βρεταννικών δυνάμεων Μέσης 'Ανατολής Ούέιβελ. ( " 4 ) . Κατά τδν Τσώρτσιλ, τήν πρόταση στδν Ούίλσον νά φύγουν τά βρεταννικά στρατεύματα άπό τήν Ελλάδα, τήν έκανε δ Παπάγος, κατά τή συνάντησή τους, γιά δεύτερη φορά. Τήν είχε ζητήσει καί πρίν άπό δυό μέρες δταν δ Ούίλσων είχε δώσει τίς πρώτες διαταγές γιά σύμπτυξη στίς Θερμοπύλες. ( Ή έπίσημη ιστορία τού έλληνικού Γ Ε Σ Υπογραμμίζει, πώς γιά πρώτη φορά ή πρόταση έγινε κατά τή συνάντηση τών δυό στρατηγών στίς 16 'Απριλίου καί δτι τή σύμπτυξη δ Ούίλσον τήν είχε ήδη άρχίσει άπδ τΙς 1 5 χωρίς νά ειδοποιήσει τδν "Ελληνα 'Αρχιστράτηγο). Ό πω^ήποτε, δ Ούέιβελ, έχει ήδη διατάξει νά μήν φορτωθεί άλλο πλοίο μέ ένισχύσεις γιά τήν Ελλάδα, δσα έχουν φορτωθεί νά ξεφορτωθούν καί δσα κατευθύνονται ήδη σέ έλληνικά ��ιμάνια ν' άλλάξου^ πορεία. Καί μόλις δ Ούέιβελ τόν 116. Τό τηλεγράφτ/μα τοΟ ΟΜλαον πρός τόν Ούέιβελ, δπως Iχει μεταφραστεί i πό τ& χρχεΪΛ τοϋ Φδρε'ίν "Οφφις, Ινχφέρει τά •Μόλις εί/,ον ;υνομ·.λίχν μέ Πχτ.ίγον, 3 στ; ς κιρι έγρχψίν Έλληνικδν Στρχτόν ώς εΟριοκόμενον Οπό ί·3χυρλ< - ί κ ι ν καί :τ/χντ(δντχ ίιοικτ,τιχ^ς !'>τ/ερε!χς λόγο» ίεροπορικής 6ρί· σεως βεωρεί δτι έχθρική διείαβυσις ε!ς πβριοχήν Γρεβενβν Θ4 κχθίατχ πχροϋοαν κ χ τ Α ί τ υ ι ν izυγκρίιτητον κχ1. ουμφω· i f . μέ ούμπτυξιν εις γραωμήν θερμοβιυλ&ν. Άρχ'.κχΙ μετχκινήίει; ήρ·/ΐ3ΐν ήίη. Πχπάγος ϊτΛοης είττ,γήβη δπως έr.xvsaiιίιδί^ιομεν Βρετχννικά οτρχτεύμχτχ καί 3ώ·3ωμεν ' Ε λ λάδι έκ καταστροφής. Φρονβ τοιαύτη έξέλιξις δέον 4ρχ(σε·. |ΐέ κατίληψιν νέας θέοεως καί 5τ·. νχ>/Μ*ά καί μετχφορικί lifas δέον τεβοΟν ίμεοον έτοιμότητχ. Ήρώτησεν Ιι-.Ιαης i πόφεις μου σχετικΛς άνχχώρτ^'ν Κυβερνήσεως έξ ' Ε λ λ ί 5ος εις Κρήτην. 'ΑπΛντκρΙς μου υπήρξε ακώπ^ιον συμίή τοϋτο χ|ΐέι<»ς>. ( « 1 % χ . 9 Ίχ^ουχρίου 1 9 7 2 ) .

363


Γ ΠΥΡΟΥ Λ Ι Ν Α Ρ Δ Α Τ Ο Υ

ειδοποιεί γιά τήν πρόταση τοϋ Πρωθυπουργός τοϋ τηλεγραφεΐ

Παπάγου, δ Βρεταννός (στίς 17 Απριλίου) :

«...Δέν δυνάμεθα νά παραμείνωμεν είς τήν Ε λ λ ά δ α παρά τήν θέλησιν τοϋ "Ελληνος 'Αρχιστρατήγου καί νά έκθέσωμεν οΰτω τήν χώραν είς τήν έρήμωσιν καί τήν καταστροφήν. Ό Ούίλσων ή δ Πάλαιρετ δφείλουν νά λάβουν καί τήν συναίνεσιν τής Ελληνικής Κυβερνήσεως έπί τής αΐτήσεως Παπάγου. Μετά τήν λήψιν τής συναινέσεως αύτής, ή έκκένωσίς δέον νά προχωρήση, χωρίς τοϋτο νά άποβή πάντως έπί ζημία οιασδήποτε ύποχωρήσεως πρδς τάς θερμοπύλας, έν συνεργασία μετά τοϋ Ελληνικού Στρατοΰ. θ ά καταβάλετε φυσικώ τώ λόγω πάσαν προσπάθειαν νά διασώσετε δσο τδ δυνατόν μεγαλυτέρας ποσότητας πολεμικού ύλικού... Ή Κρήτη πρέπει νά κρατηθή μέ Ισχυράς δυνάμεις, καί δέον νά προνοήσετε διά τοϋτο κατά τήν άνακατανομήν τών δυνάμεών σας. Καί είναι άπαραίτητον δπως ΙσχυραΙ μονάδες τοϋ Έλληνικοϋ Στρατοΰ έγκατασταθοϋν είς Κρήτην μετά τοϋ Βασιλέως καί τής Κυβερνήσεως, θ ά βοηθήσωμεν καί θά ύπερασπίσωμεν τήν Κρήτην μέ δλας μας τάς δυνάμεις μέχρις έσχάτων» ( , < 7 ) . Στδ Πολεμικό Συμβούλιο, πού γίνεται στδ Λονδίνο, τδ μεσημέρι τής 17ης 'Απριλίου, δ Τσώρτσιλ διαβάζει μήνυμα τού Ούέιβελ, πού περιέχει καί τδ τηλεγράφημα τού Ούίλσον: « Ό Πρωθυπουργός είπεν δτι σαφές συμπέρασμα τής άνακοινώσεως τού κ. Παπάγου ήτο δτι δ Ε λ λ η νικός Στρατός ίσως δέν θά ήδύνατο νά συνεχίση τδν άγώνα. Πάντοτε είχομεν τήν άποψιν δτι δέν θά μετεβαίνομεν νά βοηθήσωμεν τούς "Ελληνας, έκτδς έάν

117. Τσίδρτοιλ, στό Τβιο, ο. 183.

364


Ο ΠΟΛΕΜΟΣΤΟΥ1940 - 41

αύτοί ήθελον νά πράξωμεν τούτο. Έ ά ν οί Έ λ λ η ν ε ς άπεφάσιζον τώρα δτι δέν έπεθύμουν νά συνεχίσουν τδν άγώνα, έπί τού ήπειρωτικού έδάφους, θά έπρεπε νά συμμορφωθώμεν πρδς τάς Απόψεις των. Ό άποψις αύτη ένισχύθη άπδ τδ γεγονός, δτι δ Στρατάρχης τής Αεροπορίας Ντ* 'Αλμπιάκ είχεν άναφέρει δτι τά άεροδρόμια τά δποΐα κατείχομεν είς τήν Άνατολικήν Ε λ λ ά δ α έπλήγησαν καί δτι άπέσυρε μοίρας τινάς είς Κρήτην. ( . . . ) Ό Πρωθυπουργός εϊπεν δτι εΓχομεν 6 9 . 0 0 0 άνδρας είς τήν Ελλάδα. Έφοβεϊτο δτι θά έχάνομεν τδ πλείστον τού πυροβολικού καί τών τάνκς μας είς τήν Ελλάδα, άλλ* ήλπίζαμεν δτι τά άντιαεροπορικά πυροβόλα θά άπεμακρύνοντο. ( . . . ) Ό ύπουργδς τών Εξωτερικών εϊπεν δτι έθεώρει ώς δεδομένον δτι, έάν κατέρρεεν ή έλληνική άντίστασις, ή άνακωχή θά ύπεγράφετο μεταξύ στρατιωτών καί δτι θά έκινούμεν τδν Έ λ λ η ν α Βασιλέα καί τήν Κυβέρνησιν νά μετακινηθούν είς Κρήτην». ( ' " ) . Καθώς έχει άποφασιστεΐ νά φύγει άμΐσως ή Κυβέρνηση γιά τήν Κρήτη, οί "Αγγλοι συσταίνουν στδ βασιλια νά τήν άνασχηματίσει γιά νά φαίνεται πιδ άντιπροσωπευτική. Ό Πάλαιρετ, στίς 17 Απριλίου, τηλεγραφεί στδ Φόρεϊν "Οφφις: «Έν δψει τής σοβαράς στρατιωτικής καταστάσεως άποδεικνυομένης άπδ τήν άποδιοργάνωσιν τών έλληνικών στρατευμάτων είς τήν Άλβανίαν, ήτις καθιστά άδύνατον εις τήν Κυβέρνησιν νά λειτουργήση κανονικώς είς τάς 'Αθήνας, ή Κυβέρνησις θά άναχωρήση αύριον διά Κρήτην, έπιβαίνουσα έλληνικού άντιτορπιλλικού. Ό Βασιλεύς θά άναμείνη έπί μίαν άκόμη ήμέραν καί θά άναχωρήση άεροπορικώς μέ τήν ύπό-

118. 'Αρχεία Φόρεΐν "Οφφις, στό Τβιο.

110


Σ Π Υ Ρ Ο Υ Λ Ι Ν Α Ρ ΑΛΤ ΟΥ

λοιπον βασιλικήν οίκογένειαν. Ό στρατηγό; Ούίλσον συμφωνεί δτι τούτο έπιβάλλεται. Ό Παπάγος, 6 δποίος μεταφέρει τό στρατηγεϊον του είς Δελφούς, θά παραμείνη μέ τά στρατεύματα έπϊ δσον τό δυνατόν περισσότερον καί θά άναχωρήση είς Κρήτην τήν τελευταίαν στιγμήν. ( . . . ) Ήρώτησα τόν Βασιλέα μήπως ήλθεν ή στιγμή νά σχηματίση πραγματικήν έθνιχήν Κυβέρνησιν, ή δποία θά άντιπροσώπευεν δλόκληρον τήν Ε λ λ ά δ α είς τά όμματα τών Ελλήνων, οί όποιοι θά εύρίσχοντο ύπό γερμανιχήν χυριαρχίαν. ΕΙπεν δτι έπρεπε νά πάρη τήν παροϋσαν Κυβέρνησιν είς τήν Κρήτην, άλλά θά εύρισκε εύκαιρίαν βραδύτερον νά πραγματοποιήση μεταβολάς». ( " ' ) . Στό μεταξύ, ένώ οί μεραρχίες τού Τμήματος Στρατιάς Κεντρικής Μακεδονίας έχουν διαλυθεί καί τό Τμήμα Στρατιάς Δυτικής Μακεδονίας έχει άπωθηθεΐ πρό; τήν Πίνδο καί τήν "Ηπειρο, τό βρεταννικό έκστρατευτικό σώμα, χωρίς πιά καμιά έπαφή μέ τά έλληνικά τμήματα προσπαθεί νά άπαγκιστρωθεί άπό τήν τοποθεσία 'Ολύμπου — 'Αλιάκμονα, νά καθυστερήσει τή γερμανική προέλαση γιά ν' άποφύγει τήν κύκλωση καί νά συγκεντρώσει τι; δυνάμεις του στή νέα γραμμή 'Ιτιάς — Στυλίδας, πού οί "Αγγλοι τήν δνόμασαν «τοποθεσία Θερμοπυλών». Γιά νά καλύψει τήν ύποχώρηση τού «Συγκροτήματος W» άπό τυχόν κύκλωση άπό τά δυτικά, 6 στρατηγό; Ούίλσον έχει στείλει, δπως είδαμε, κοντά στήν Καλαμπάκα (Χάσια), άπό τις 15 'Απριλίου, τό άπόσπασμα s a v a g e . Γιά τήν καταδίωξη τών Βρεταννών άπό τά δυτικά 6 Στρατάρχης Λίστ έχει διαθέσει στόν διοικητή τού 40ου θωρακισμένου γερμανικού Σώματος Στρατοΰ τήν 5η θωρακισμένη μεραρχία, πού, ξεκινώντας στις 7 'Απριλίου άπό τή Σόφια, έχει πάρει μέρος στις συγκρούσεις στή νότια Σερβία, έφτασε στίς 13 στό Μο-

119. Ά ρ χ ε ϊ χ Φύρεϊν "Οφφι;,

366

Βήμι», 19 Ίανουχρίου 1972.


Ο ΠΟΛΕΜΟΣΤΟΥ1940 - 41

ναστήρι καί στις 16 κατέλαβε τά Γρεβενά. Ή σχετική καθυστέρηση δμως στή συγκέντρωση τής γερμανικής αύτής μεραρχίας, πού μόνο στίς 19 κατόρθωσε νά περάσει τούς όρεινούς δγκους καί νά ξεχυθεί στή θεσσαλική πεδιάδα, έπέτρεψε στή 1η θωρακισμένη βρεταννική ταξιαρχία καί στίς άλλες βασικές μονάδες τού «Συγκροτήματος W» νά συμπτυχθούν πρδς τήν τοποθεσία Θερμοπυλών. Ό κίνδυνος γιά τίς βρεταννικές δυνάμεις προήλθε άπδ τήν προέλαση τών όρεινών μεραρχιών — 5ης καί 6ης — καί τής 2ης θωρακισμένης τού 18ου γερμανικού Σώματος στήν άνατολική πλευρά τού 'Ολύμπου, στήν κοιλάδα τών Τεμπών. Στις 17 καί 18 "Απριλίου, τμήματα τής 6ης όρεινής γερμανικής |«ραρχίας δίνουν σκληρές μάχες μέ τις δπισθοφυλακές τών Βρεταννών — τμήματα Αύστραλών καί Νεοζηλανδών πού καλύπτουν τήν ύποχώρηση τής 6ης Αύστραλιανής Μεραρχίας — στά στενά τών Τεμπών. Ό άνοιξιάτικος καιρός πού έπικρατεΐ στις 18 'Απριλίου, ευνοεί τή δράση τής γερμανικής άεροπορίας, πού σφυροκοπεί τά βρεταννικά τμήματα. Τδ άπόγευμα, γερμανικό πεζικό καί άρματα περνούν τόν Πηνειό σέ διάφορα σημεία, άπωθοϋν τούς Αύστραλούς καί Νεοζηλανδούς στόν Κίσσαβο, προχωρούν πρός τή Λάρισα. Τμήματα τής 6ης δρεινής γερμανικής μεραρχίας κατορθώνουν τή νύχτα ν' άποκόψουν τήν ύποχώρηση τών βρεταννικών όπισθοφυλακών — δύο αύστραλιανών καί ένός νεοζηλανδικού τάγματος, μέ σύνταγμα πεδινού πυροβολικού, κ.λ. — πού, προσπαθώντας μέσα στό σκοτάδι νά φτάσουν στήν παραλία τού Βόλου, διαλύονται. Τό πρωΐ τής 19ης 'Απριλίου, οί Γερμανοί (τμήματα τής 6ης όρεινής καί τής 2ης θωρακισμένης μεραρχίας) μπαίνουν στή Λάρισα. Στό μεταξύ δμως, καθυστερώντας τή γερμανική προέλαση, τό 'Απόσπασμα "Αλαιν, δίνει τή δυνατότητα στίς κύριες δυνάμεις τού «Συγκροτήματος W» νά έγκατασταθοϋν στή νέα γραμμή, τών Θερμοπυλών. Ή 6η Νεοζηλανδική Ταξιαρχία πού έχει έγκατασταβεϊ ώς όπισθοφυλακή άνάμεσα στήν Ελασσόνα καί τόν Τύρναβο, άποκρούει τό άπό-

367


Γ ΠΥΡΟΥ Λ Ι Ν Α Ρ Δ Α Τ Ο Υ

γεμα τής 18ης 'Απριλίου έπίθεση γερμανικών Αρμάτων, πολλά άπδ τά δποΐα καταστρέφονται άπδ τδ βρετχννικδ πυροβολικδ καί τά άντιαρματικά. Ό λ ε ς οί μονάδες τοΰ βρεταννικοΰ έκστρατευτικοΰ σώματος χρησιμοποιούν γιά τή σύμπτυξή τους στή νέα άμυντική γραμμή τήν δδδ Λαρίσης — Λαμίας: «'Επί μήκους 110 περίπου χιλιομέτρων, ή δδδς έκαλύπτετο ύπδ όχημάτων μεταφερόντων άνδρας καί ύλικόν, συχνάκις σχεδδν έν έπαφή, ένίοτε είς διπλήν φάλαγγα». ( , Μ ) . Στίς 18 'Απριλίου , έπωφελούμενα άπδ τήν καλοκαιρία, σμήνη γερμανικών άεροπλάνων σέ συνεχή κύματα, βομβαρδίζουν καί πολυβολοΰν τΙς βρεταννικές φάλαγγες στδ δρόμο άπδ Λάρισα πρδς Λαμία, τΙς ύποχρεώνουν νά άνακόπτουν τήν πορεία τους, νά έπισκευάζουν τους δρόμους πού άνασκάφτουν οί β^ιβες, νά παραμερίζουν τά καταστραμένα δχήιιατα. Παρ δλ' αύτά οί μεγάλες μονάδες τοΰ «Συγκροτήματος W» φτάνουν στίς νέες τους θέσεις μέ μικρές σχετικά άπώλειες. Πολλά δμως βρεταννικά άρματα έχουν άχρηστευτεί, δχι τόσο στίς συγκρούσεις, άλλά άπδ μηχανικές βλάβες, γιατί άποδείχτηκαν άκατάλληλα γιά τά έδάφη τής Ελλάδας. Ή γερμανική άεροπορία δέν περιορίζει τή δράση της μόνο κατά τών βρεταννικών στρατευμάτων, πού Απαγκιστρώνονται συνεχώς μέ σκοπό νά φύγουν άπδ τήν Ελλάδα. Χτυπάει καί τΙς πόλεις: μεταβάλλει σέ έρείπια τή Λάρισα, βομβαρδίζει τά Φάρσαλα. Στίς 19 'Απριλίου, τδ πρωΐ, έκατό περίπου γερμανικά «στούκας» συνοδευόμενα άπδ καταδιωκτικά, ένεργοϋν έπίθεση έναντίον τών άεροδρομίων στήν περιοχή τής Αθήνας. Δεκαπέντε βρεταννικά Χαρικαίην, τά μοναδικά πού έχουν

120. ΓΕΣ, ατό Τβιο, 0.159.

368


Ο ΠΟΛΕΜΟΣ

1940- 41

ι.

.

Απομείνει, Αντιμετωπίζουν τήν έπιδρομή καί σέ σκληρή Αερομαχία, κατορθώνουν να καταρρίψουν 22 γερμανικά Αεροπλάνα. Πέφτουν δμως καί πέντε Χαρικαίην. Είναι ή τελευταία μάχη πού δίνει ή R A F στδν έναέριο χώρο τής ήπειρωτικής Ελλάδας. ( m ) . Ή γερμανική Αεροπορία, κυρίαρχη στδν έναέριο χώρο τής Ελλάδας Απδ τήν Αρχή τής είσβολής, βομβαρδίζει και κάθε πλοίο στίς θάλασσες καί τά λιμάνια. Δέν Αφήνει ούτε τα πλωτά νοσοκομεία πού έχουν τά σήματα τού Ερυθρού Σταυρού. "Ετσι, τή νύχτα τής 11—12 'Απριλίου, βυθίζει, κοντά στδν Καφηρέα, τδ πλωτδ νοσοκομείο «'Αττική», πού μετέφερε τραυματίες καί άρρωστους στρατιώτες άπδ τήν Καβάλα στδν Πειραιά. Τ ά γερμανικά άεροπλάνα πολυβολούν καί σκοτώνουν τούς τραυματίες καί τις νοσοκόμες πού έχουν μπεϊ στίς βάρκες γιά νά σωθούν, δταν άρχίζει νά βυθίζεται τό πλοίο. Μέ παρόμοιες έπιθέσεις, βυθίζουν δς τά τέλη 'Απριλίου, δλα τά πλωτά μας νοσοκομεία. ( ' ' 2 ) . Στις 2 0 'Απριλίου τό πρωί, οί κύριες μονάδες τού Βρεταννικού Εκστρατευτικού Σώματος έχουν καταλάβει τις θέσεις τους στήν τοποθεσία Θερμοπυλών καί προσπαθούν νά άνασυνταχθούν. 'Ορισμένα τμήματα, δπως είδαμε, έχουν χάσει τδν προσανατολισμό τους σέ όρεινούς δρόμους καί μονοπάτια. Γενικά, οί άπώλειες σέ άντρες δέν ήταν μεγάλες, οί βρεταννικές μονάδες έχουν χάσει δμως πολλά δπλα καί πολεμικό ύλικό. Παρ* δλο, δτι τό Βρεταννικό 'Εκστρατευτικό Σώμα είχε σοβαρά Αποδυναμωθεί άπό τις άπώλειες, Ιδιαίτερα σέ άρματα, κατά τήν ύποχώρηση, οί "Αγγλοι έκριναν, δτι θά μπορούσε νά κρατήσει άρκετέ: μέρες τή νέα άμυντική γραμμή, άν ύποστηριζόταν άπδ ελληνικές δυνάμεις. Ό Τσώρτσιλ, στίς 2 0 'Απριλίου, τηλεγραφεΐ στδν Ήντεν:

121. Τοδρτοιλ, 3τό Ιίιο, s. 184. Γ Ε 2 , o-.b ΐ3:ο, 3. 162. 122. Ιχχελλχρ(α>, 3τό Κ:ο, β. 177.

24

369


ΣΠΥΡΟΥ ΛΙΜΛΡΔΛΤΟΥ ι

· «Είμαι όλονέν καί πλέον πεπεισμένος, δτι έάν οί έπί τόπου εύρισκόμενοι στρατηγοί νομίζουν δτι δύνανται νά διατηρήσουν τάς θέσεις των είς θερμοπύλας έπί δέκα πέντε ήμέρας, ή τρεις έβδομάδας, καί νά πείσουν τόν έλληνικόν στρατόν, έν δλψ ή έν μέρει, νά συνέχιση τόν άγώνα, τότε άσφαλώς όφείλομεν νά τόν ύποστηρίξωμεν, έάν συμφωνούν καί αί Κτήσεις. Δέν πιστεύω δτι αί δυσκολίαι τής έκκενώσεως θά αύξηθούν, έάν δ έχθρός ύποστή σοβαράς άπωλείας. Ά π ό τής άλλης πλευράς, έκάστη ή μέρα κατά τήν δποίαν ή γερμανική άεροπορία έξακολουθεΐ νά άπασχολήται είς τήν Ελλάδα, 'πιτρέπει τήν σταθεροποίησιν τής καταστάσεως είς τήν Λιβύην, καί πιθανόν τούτο νά μάς έπιτρέψη νά μεταφέρωμεν (είς Τομπρούκ) τά πρόσθετα άρματα μάχης. Έ ά ν τοϋτο έκτελεσθή έπιτυχώς καί ή κατάστασις είς Τομπρούκ διατηρηθή ή αύτή, ίσως νά αίσθανθώμεν άρκούντως ισχυροί, ώστε νά ένισχυθώμεν καί έξ Αιγύπτου. Δέν έπιθυμώ κατ' ούδένα τρόπον νά έγκαταλείψωμεν τόν άγώνα καί, έάν τά στρατεύματα ήσαν μόνον βρεταννικά καί ήδύνατο νά ληφθή σχετική άπόφασις έπί καθαρώς στρατιωτικών βάσεων, θά έπίεζα τόν Ούίλσων νά πολεμήση μέχρις έσχάτων, έάν τό έθεώρει δυνατόν...». ( ) .

Αύτοκτονία τοϋ Πρωθυπουργού Ά λ λ ά στήν Αθήνα ή άποσύνθεση έχει πιά προχωρή«ι... Στις 18 Απριλίου τό πρωί, γίνεται, στά Ανάκτορα τοϋ Τατοίου, σύσκεψη, υπό τήν προεδρία τού βασιλια. Παίρνουν μέρος δ Πρωθυπουργός Ά λ . Κορυζής, ό πρεσβευτής Πάλαιρετ, δ στρατηγός Ούίλσον, ό Αρχιστράτηγος Παπάγος, ό ύποπτέραρχος Ντ' Άλμπιάκ, δ ναύαρχος Τέρλ καί 123. Τσώρτοιλ, ιτδ Ιδιο, ο. 18δ.

370


Ο ΠΟΛΕΜΟΣ

1940-41

δ διευθυντής τοϋ 3ου Γραφείου τοΰ Γενικού Στρατηγείου συνταγματάρχης Στ. Κιτριλάκης. Ό Παπάγος δίνει Απελπιστική εικόνα γιά τή στρατιωτική κατάσταση. Υποστηρίζει, πώς οί Βρεταννοί δέν θά μπορέσουν νά κρατήσουν πολλές μέρες, γιατί δ έχθρδς έχει συντριπτική ύπεροχή. Οί έλληνικές δυνάμεις τοΰ Τμήματος Στρατιάς 'Ηπείρου έχουν Αξεπέραστες δυσκολίες στή σύμπτυξη καί τδν Ανεφοδιασμό τους, είναι έκτεθειμίνες στίς Αδιάκοπες έπιθέσεις τής γερμανικής Αεροπορίας καί δέν έχουν καμιά κάλυψη Απδ συμμαχικά Αεροπλάνα. Τδ ήθικδ τοΰ Στρατοΰ είναι σοβαρά κλονισμένο. Ή σύσκεψη τελειώνει χωρίς καμιά άπόφαση. Οί Βρεταννοί δηλώνουν, πώς μπορούν νά κρατήσουν τήν Αμυντική γραμμή τών Θερμοπυλών ώς τίς 6 Μαίου, άν συνεχίσουν τδν Αγώνα τά έλληνικά στρατεύματα στήν "Ηπειρο. Ζητοΰν πάντως νά συνεχιστεί ή Αντίσταση ώς τήν Απαγκίστρωσή τους άπδ τήν Ελλάδα. Ό Παπάγος συμφωνεί, άλλά τονίζει, δτι ή πίεση τών σωματαρχών γιά συνθηκολόγηση γίνεται κάθε μέρα έντονότερη. Στις 2 τδ άπόγευμα συνέρχεται, στδ ξενοδοχείο τής «Μ. Βρεταννίας», τδ ύπουργικδ Συμβούλιο, ύπδ τήν προεδρία πάλι τοΰ βασιλιά. Ό ύφυπουργδς Στρατιωτικών IIαπαδήιιας δίνει άπελπιστική εικόνα γιά τήν κατάσταση, ύποστηρίζει δτι είναι άσκοπο νά παραταθεί ή άμυνα τών Βρεταννών στις Θερμοπύλες, γιατί τδ ύπόλοιπο μέτωπο καταρρέει καί διαβάζει τά σχετικά τηλεγραφήματα τών σωματαρχών, άνάμεσα στά δποϊα καί τδ <λυρ·.κώτατο> — δπως τδ χαραχτηρίζει δ Σακελλαρίου — τοϋ Μπάκου, πού γράφει: « . . . Διαρροή, άνυπακοή, έγκατάλειψι; αξιωματικών έπιτείνεται παρ' δλα τά ληφθέντα μέτρα καί τυφεκισμούς. 'Εξορκίζω ύμάς έν όνόματι τοΰ θεοΰ λάβετε άμεσον άπόφασιν ίνα μή θρηνήσωμεν έρείπια άνευ προηγουμένου. Οιοσδήποτε νομίζει δτι δύναται νά φέρη τδν σταυρόν τοΰ μαρτυρίου ίκανώτερον έμοΰ ί ς όρθολογισθή, ά : συνεννοηθή, £ς έλθη νά κλαύση

371


Σ Π Υ Ρ Ο Υ ΛΙΓ1ΛΡΔΛΤΟΥ

τήν καταστροφήν, διότι τά δάκρυα τά Ιδικά μας έστείρευσαν». Ό Παπαδήμας προτείνει νά φύγουν άμέσω- δ βασιλιάς καί ή Κυβέρνηση γιά νά κάνουν οί στρατιωτικοί τή συνθηκολόγηση. 'Αλλά, οί Βρεταννοί Εχουν ζητήσει νά παραταθεί ή Αντίσταση. 'Ορισμένοι ύπουργοί προτείνουν νά παραιτηθεί ή Κυβέρνηση καί νά σχηματιστεί στρατιωτική. Ό Μανιαοάκης συμφωνεί μέ τήν παράταση τού άγώνα ώσπου νά φύγουν οί "Αγγλοι. Ό Κορυζής «παρίστατο άμηχανών» καί, στδ τέλος, έκδηλώνει τή διάθεση νά παραιτηθεί γιά ν' άναλάβουν οί στρατιωτικοί. Στδ μεταξύ, οί Βρεταννοί έχουν διατυπώσει βαρειές κατηγορίες έναντίον μελών τής έλληνικής στρατιωτικής ήγεσίας «δτι ή ραγδαίως έξελιχθείσα κακή κατάστασις ώφείλετο είς όλιγωρίας καί, είς ώρισμένας περιπτώσεις, Γσως καί είς ένεργείας ή σκοπίμους άδρανείας». Αύτές οί κατηγορίες ρίχνουν τή σκιά τους στή σύσκεψη, καθώς καί στήν συνείδηση τού Πρωθυπουργού, πού ήταν «πιστός θιασώτης τής έλληνοβρεταννικής συμφωνίας». Ή σύσκεψη τελειώνει χωρίς νά καταλήξει σέ καμιά άπόφαση. Ό βασιλιάς δηλώνει πώς θά σκεφτεί καί καλεί τδν Πρωθυπουργό στδ γραφείο του, μέσα στδ Τοιο ξενοδοχείο. ( ' " ) . Τ ή συνέχεια αφηγείται δ Σακελλαρίου, πού βρισκόταν πολύ κοντά στήν Κυβέρνηση: «Κανείς δέν γνωρίζει αύθεντικώς τί διημείφθη μεταξύ των. Ύστερα άπδ λίγη ώρα έξήλθε δ Κορυζής πελιδνός άπό τδ γραφείο τού Βασιλέως, χωρίς νά πει τίποτα σέ κανένα, έπήρε τδ πανωφόρι του καί τδ καπέλλο του άπδ τδ γραφείο του, κατέβηκε δρομαίως τήν σκάλα τοΰ Ξενοδοχείου τής Μεγάλης Βρεταννίας, 124. ΓΕΣ, στό ίδιο. 3. 177. Σχχελλχρίου, στό Ιδιο, α. 214. Κόκκινου στό Ιδιο, 3. 564.

372


Ο ΠΟΛΕΜΟΣΤΟΥ1940 - 41

μπήκε στδ αύτοκίνητό του, πήγε κατ* εύθεία στδ σπίτι του καί κλειδώθηκε στήν κάμαρά του. Καί αυτοκτόνησε. "Αμέσως δμως μετά τήν άναχώρησι τοϋ Κορυζή, ό Βασιλεύς έφώναξε τόν κ. Διάκο, τοϋ είπε κάτι - τί, και δ κ. Διάκος δρομαίως κατηυθύνθη πρδς τήν οϊκίαν τοϋ Κορυζή διά νά φθάσει Ιξω άπδ τήν κλειδωμένη κάμαρά του τήν ώρα πού άκούσθηκαν οί πυροβολισμοί τής αύτοκτονίας του. "Οταν δ κ. Διάκος έπέστρεψε είς τήν Μεγάλη Βρεταννία μέ τήν εϊδησι τής αύτοκτονία τοϋ Κορυζή, δ ψυχικός κλονισμός δλων Επιδεινώνεται μέ τήν γενική άναστάτωσι τής πολιτικής κρίσεως. Ό Βασιλεύς προφανώς ταραγμένος, εις Ερωτήσεις τών Υπουργών Του άπαντά: «Δέν τοϋ είπα τίποτε νά τοϋ κακοφανή. Ξαφνικά μοϋ φίλησε τό χέρι, σηκώθηκε νά φύγει καί μού είπε δτι πάει σπίτι του δι' ύποθέσεις του». Έ πολιτική κοίσίς φτάνει ε ! : τό άπροχώρητο». ( ' " ) . « Ό Πρόεδρος τοϋ Υπουργικού Συμβουλίου — τηλεγραφεϊ δ πρεσβευτής Πάλαιρε: στίς 5.35 τό άπόγεμα τής ίδιας μέρας στό Φόρεϊν "Οφφις — ηϋτοκτόνησε ταύτη ν τήν στιγμήν, άφοϋ είπε πρός τόν Βασιλέα δτι ήσθάνετο δτι δέν έπέτυχεν εις τά άνατεθίντα πρός αύτόν καθήκοντα. . .». ( , 2 4 ) . Υπάρχουν διάφορες έκδοχές γιά τούς λόγους πού δδήγησαν στήν αύτοκτονία τόν Κοριζή, πού δπωσδήποτε. έκείνη τή στιγμή, βρέθηκε σέ φοβερό δίλημμα. "Εχει γραφεί, δτι δ βασιλιάς τοϋ έκανε παρατηρήσεις γιά τή διάλυση τού Στρατοΰ, γιά τις άδειες πού είχε δώσει δ Παπαδήμας, τοΟ άνέφερε τά παράπονα τών "Αγγλων πού μιλούσαν γιά προδοσία δρισμένων άνώτερων στρατιωτικών καί ύπουργών. "Εχει ύποστηριχτεΐ άκόμα, δτι ό Κοριζής άρ-

135. Σακελλχρίου ατδ Τβιο, ο. 215. 126. Άρ/ΐΤι Φδρεΐν "Οφις, ·Βϊ]μχ·, 27 'Ιανουαρίου 1972.

373


Γ ΠΥΡΟΥ Λ Ι Ν Α Ρ Δ Α Τ Ο Υ

νήθηκε ν' άκολουθήσει τήν κυβέρνηση στήν Κρήτη, ή δτι δ βασιλιάς τοΰ έκανε παρατηρήσεις γιατί κάποιο μυστικό τών "Αγγλων πού τοΰ είχε έκμυστηρευτε 7 , έγινε γνωστό. Κανένα: πάντως δέν ξέρει δλόκληρη τήν άλήθεια, μιά πού 4 Κοριζής πήρε μαζί του τό μυστικό του καί δ Γεώργιος φαίνεται πώς δέ μίλησε ποτέ ώς τό θάνατό του γιά έκείνη τή στιχομυθία του μέ τόν πρωθυπουργό του ( ' " ) . Ά π δ ένα τηλεγράφημα τοΰ Πάλαιρετ μπορεί νά ύποθεσει κανείς, δτι κάτι ήξερε δ Βρεταννός πρεσβευτής γιά τ ί : αιτίες τής αύτοκτονίας τοΰ Κοριζή. Καί αύτό δμως δέν είναι τόσο καθαρό. Συγκεκριμένα, στίς 1 0 τδ πρωί. ό Πάλαιρετ τηλεγραφεΐ στδ Φόρεϊν Ό φ φ ι ς : « Ό Βασιλεύς άπεφάσισεν εύτυχώ; νά άναλάβη τήν κυβέρνησιν δ ίδιος, θ ά διορίση πιθανόν Ά ν τ ι πρόεδρον τδν κ. ��αρβαρέσον, δπερ θά άποτελέση άρίστην έκλογήν. Φοβείται ταραχάς είς Αθήνας, άλλά στηρίζεται είς τά βρεταννικά στρατεύματα διά τήν οιατήρησιν τής τάξεως. Τοΰ συνέστησα έπιμόνως νά σχηματίση Κυβέρνησιν έθνικοΰ συνασπισμού καί νά άπευθυνθή δ ίδιος άπδ ραδιοφώνου πρδς τδ Έ θ ν ο ς , έξηγών τήν κατάστασιν καί άναφέρων τά αίτια, τά όποια δ Πρωθυπουργός έδωσε στόν Βασιλέα διά τήν αύτοκτονίαν. Ό Κοριζής πάντοτε είχε κακήν ύγείαν καί γεγονός παρέμενεν δτι δ κόπος τού ήτο δυσβάστακτος. Ή αυτοκτονία δέν ώφείλετο είς δμεσον έπιδείνωσιν τής στρατιωτική; καταστάσεως. Δυνάμεθα νά άναφέρω|«ν καί τούτο. Φοβούμαι δτι θά τροφοδοτηθή ή έχθρική προπαγάνδα. Σώφρον θά ήτο νά τονισθή δτι ή πολιτική, τήν όποίαν ήκολούθησεν δ Κοριζής,

127. Δ. Κ&χκινου, r.b W:o, ο. 5 6 5 - 69. Βλέπϊ γ ι 4 τ'.ς ϊίίφορβς ί χ ϊ ο χ έ ς * * ! otoO Γρηγοριϋη, «4η Α&γούατου - 'Αλβανία», 'Αθήνα 1972 , 3. 457.

374


Ο ΠΟΛΕΜΟΣΤΟΥ1940 - 41

Ιχαράχθη άπό τόν προκάτοχον του καί δχι άπό ήμάς* Ο Δικαιολογημένα ανησυχεί γιά τήν έκμετάλλευση τής αύτοκτονίας ό Πάλαιρετ: οί γερμανικοί ραδιοσταθμοί άμέσω; μετέδωσαν, δτι ήταν έργο τής Ίντέλλιντζενς Σέρβις. Γιά τίς αιτιάσεις τών "Αγγλων έναντίον τής έλληνικής ήγεσίας ορισμένε; νύξεις βρίσκουμε στά τηλεγραφήματα τοΰ Πάλαιρετ καί σέ άλλα έγγραφα, που δόθηκαν πρόσφατα άπό τό Φόρεϊν "Οφφις. "Οπως είδαμε ήδη, δ Πάλαιρετ, στίς 14 'Απριλίου, τηλεγραφοΰσε, δτι στήν κυβέρνηση έπικρατοΰσε πανικός. ΣτΙς 18, τηλεγραφεί: «...Έν τω μεταξύ, έπειδή δ στρατηγός Παπάγος ήτο εϊς θέσιν νά διαβεβαίωση τήν A.M. δτι δέν ήτο δυνατόν νά ύπάρξη άπειλή κατά τής άσφαλείας του ή άσφαλείας τής Κυβερνήσεώς του διά μίαν τούλάχιστον έβδομάδα, καί έπειδή δ Παπάγο; άνέφερεν ?τι ή είδησις μεταφοράς τής Κυβερνήσεως είχε σοβαρωτάτην έπίδρασιν έπί τοΰ ήθικοΰ τοΰ Στρατοϋ, ό Βασιλεύς άπεφάσισεν δτι ούτε αύτός, ούτε ή Κυβέρνησίς του θά μετεκινοΰντο έπί τοΰ παρόντος. Τόν έπιέσαμεν καί συνεφώνησε νά έκδώση σχετικήν άνακοίνωσιν καί νά έμψυχώση τήν κοινήν γνο'ιμην, ή δποία είναι ταραγμένη καί άποθαρρημένη μή άκούουσα τίποτε άλλο, έκτός άπό ύπερβολικώς δυσαρέστου: ειδήσεις. 'Ανεκουφίσθην διότι δλοι είμεθα στενοχωρημένοι άπό τήν κατάστασιν τοΰ ήθικοΰ έδώ. Επέμεινα πάντοτε λέγων δτι ή Κυβέρνησις έφευγε πολύ ένωρίς. Δέν νομίζω δτι θά φύγουν πρό τής παοελεύσεω; έβδομάδος» ( ' " ) . Στίς 2 0 'Απριλίου, δ Πάλαιρετ τηλεγραφεί: 128. ΆρχβΤ» Φόρβϊν "Οφφις, «Βήμα» azb Τβιο. 129. «Βήμα» 19 'Iayouxploy 1972.

375


Γ ΠΥΡΟΥ Λ Ι Ν Α Ρ Δ Α Τ Ο Υ

«...Ή άποδιοργάνωσις είς ιόν Στρατών οφείλεται σχεδόν έξ δλοκλήρου, πιστεύιο, εις τόν κ. Παπαστερ ί ο υ ( ' , ° ) , ό όποιος έξέδωσε διαταγάς πρός τάς (...) μονάδας νά Αναχωρήσουν έπ' άδεια. "Οταν ήρώτησα τόν Βασιλέα έάν όσα μοΰ έλέχθησαν είναι άκριβή, δτι δηλαδή πολλοί ύπουργοί του τόν είχον συμβουλεύσει νά συνάψη χωριστήν συνθήκην μέ τήν Γερμανίαν, άπήντησεν δτι 6 ύπουργός τών Στρατιωτικών ήτο ό μόνος ό όποιος έκαμε τοιαύτην είσήγησιν. Ό Τσουδερός |ΐού είπεν άπόψε 5τ: έπρεπε νά τυφεκισθή> ( Ι 3 1 ) . Ή κατηγορία έναντίον τοΰ Παπαόήμα ήταν, δπως είδαμε έπίσης, πώς είχε δώσει άδειες σε πολλούς στρατιώτες γιά νά διαλύσει τό μέτωπο. Για τό σκοπό αύτό, κατά τήν ίδια έκδοχή, τροποποίησε τή διαταγή, πού είχε ύπογράψει ό βασιλιάς καί ό πρωθυπουργός καί πρόβλεπε πασχαλιάτικο δώρο γιά τούς άξιωματικούς καί οπλίτες, καί πρόσθεσε καί τή λέξη «άδεια». Τήν τροποποιημένη διαταγή τήν έστειλε μόνο σέ δρισμένους τομείς τού μετώπου καί στά έμπεδα. Τέσσερις άπδ τούς άξιωματικούς πού είχαν πάρει τή διαταγή τήν παρουσίασαν στό βασιλιά, πού έγινε «έξω φρενών>. Αργότερα, δ 'Αμερικανός δημοσιογράφος Λήλαντ Στόου Οά γράψει: «Τδ στενό τής Καλαμπάκας είχε προφανώς άφεθεί άνοιχτδ στούς Γερμανούς... Άκόμα καί μιά έλληνική μεραρχία θά μπορούσε νά είχε συγκρατήσει τούς Γερμανούς γιά πολύ καιρό. Έχοντας δ ίδιο άνέβει τδ μοναδικό έλικοειδή δρόμο άπδ τήν Καλαμπάκα μέχρι

130.

Ά π ό τή συνέχει» φχίνεται πώς πρόκειται γιά τόν Πχ·

παβήμα. 131. «Βήμα», 29 'Ιανουαρίου 1972.

376


Γ ΠΥΡΟΥ ΛΙΝΑΡΔΑΤΟΥ

τήν κορυφή τής δροσειράς, ξέρω τί άπόρθητη γραμμή μπορούσε νά έχει σχηματιστεί. Μέχρι αΰτή τ ή στιγμή που γράφω παραμένει μυστήριο γιατί δέν είχαν παραταχθεί έκεί ισχυρές έλληνικές δυνάμεις» ( ' " ) . Τ δ «μυστήριο» ίσως βρίσκεται εύκολα: δ Παπάγος είχε Επιμείνει νά κρατηθούν ώ ; τήν τελευταία στιγμή οί 1 5 έλληνικές μεραρχίες στήν 'Αλβανία καί οί δυνάμεις τού Τ Σ Α Μ στήν 'Ανατολική Μακεδονία. Τδ Τμήμα Στρατιάς Κεντρικής Μακεδονίας ( 1 2 η καί 2 0 ή μεραρχία καί 19η μηχανοκίνητη) διαλύθηκαν μέ τόν τρόπο πού είδαμε. Ποιές δυνάμεις λοιπόν νά καλύψουν τό κενό; Στις 19 'Απριλίου (Μεγάλο Σάββατο), φτάνει στήν 'Αθήνα δ άρχιστράτηγος τών βρεταννικών δυνάμεοιν στή Μέση 'Ανατολή Ούέιβελ. " Ε χ ε ι άμέσως σύσκεψη μέ τό στρατηγό Ουίλσον. 'Εξετάζουν τίς δυνατότητες νά συνεχιστεί ή άντίσταση στίς Θερμοπύλες, μέ τήν προϋπόθεση πώς ή Ελληνική Κυβέρνηση θά είναι σέ θέση ν' άναπτερώσει τό ήθικό τού Στρατοΰ. Καταλήγουν στό συμπέρασμα, πώς θά πρέπει ν' άρχίσει ή έκκένωση. Τό μεσημέρι, γίνεται πάλι σύσκεψη στήν έδρα τού Γενικοΰ Στρατηγείου («Μ. Βρεταννία»), ύπό τήν προεδρία τοΟ βασιλιά καί μέ συμμετοχή τών στρατηγών Ούέιβελ καί Ούίλσον, τών 'Ελλήνων ύπουργών, καθώς καί τού άπόστρατου άντιστράτηγου 'Αλ. Μαζαράκη, πού δ Γεώργιος τοϋ έχει άναθέσει τήν Εντολή νά σχηματίσει κυβέρνηση ύστερα άπό τήν αύτοκτονία τού Κοριζή. Ό Ούέιβελ τονίζει, δτι τό βρεταννικό Εκστρατευτικό σώμα μπορεί νά συνεχίσει τήν άντίσταση στις Θερμοπύλες, άν Εξακολουθήσει νά μάχεται καί δ Ελληνικός Στρατός. Είναι έτοιμο πάντως νά φύγει, άν τό Επιθυμεί ή Ελληνική κυβέρνηση. Ό Παπάγος, πού παίρνει κατόπιν τό λόγο, δίνει καί

132. «ΤΑϊμς τής Ν. Ύ ό ρ χ η ς · , 9 Δεκεμβρίου 1944. Τό παραθέτει 6 Ετβυριανός, στό ΤΒιο, <j. 98 - 9 4 .

377


Γ ΠΥΡΟΥ Λ Ι Ν Α Ρ Δ Α Τ Ο Υ

πάλι Απελπιστική εικόνα για τήν κατάσταση και Υποστηρίζει, ότι, άν συνεχιστεί ή άντίσταση ενα ή δυό Ακόμα μήνες, θά έρημωθεϊ ή Ελλάδα. Ό Πάλαιρετ διαβάζει τό τηλεγράφημα τοΰ Τσώρτσιλ, πού ορίζει, ότι ή Αποχώρηση τοΰ Εκστρατευτικού σώματος πρέπει νά γίνει μέ τήν έγκριση τοΟ βασιλιά καϊ τής κυβερνήσεως. Ό Υποπτέραρχος Ντ' Άλμπιάκ έκθέτει τήν κατάσταση καί τις περιορισμένες δυνατότητες τής 'Αεροπορίας. Ό άντιστράτηγος Μαζαράκης δηλώνει, δτι τόν κάλεσαν πολύ άργά γιά νά διορθώσει τήν κατάσταση κι δτι ή καλύτερη λύση πια είναι ή αποχώρηση τών Βρεταννών. Ό βασιλιάς καί ή κυβέρνηση έγκρίνουν τήν έκκένωση. Οί έλληνικές δυνάμεις στήν "Ηπειρο —υπόσχονται— θά συνεχίσουν τόν άγώνα ώσπου να Αποχωρήσουν οί Βρεταννοί, γιά νά μήν Ανοίξει γιά τούς Γερμανούς ό δρόμος Γιάννενα - "Αρτα - Άγρίνι - Ναύπακτος - 'Αθήνα. Ό πόλεμος θά συνεχιστεί στά νησιά, μέ δλα τά μέσα. Στή σύσκεψη έχουν καλέσει καί τόν υποστράτηγο Παναγάκο πού έκθέτει πώς έξελίχτηκαν οί έπιχειρήσεις στήν Κεντρική Μακεδονία. Ό Ούίλσον έκφράζει τήν ίκανοποίησή του γιά τις πληροφορίες πού έδωσε δ στρατηγός Παναγάκος, τονίζει, δτι ύστερα Από τις έξηγήσεις αύτές «ή τιμή καί ή ύπόληψις τής Ελλάδος Αποκαθίστανται είς τό Ακέραιον καί δτι ή 'Αγγλία δέν έχει κανένα παράπονο, γιατί ή Ελλάδα «έξεπλήρωσε μέχρι τέλους πλήρως καί τιμίως τό καθήκον της»(' 3 ) . Οί τελετουργικές αύτές έκδηλώσεις δέ σήμαιναν πώς είχαν έξαφανιστεί διά μιάς δλες οί Αμοιβαίες αιτιάσεις Ανάμεσα στούς Ά γ γ λ ο υ ς καί τήν έλληνική ήγεσία. Τήν ίδια μέρα, 19 Απριλίου, δ Πάλαιρετ, σέ τηλεγράφημά του στό Φόρεϊν "Οφφις γράφει: « Ό στρατιωτικός άκόλουθος με πληροφορεί δτι Υπήρξαν πολλαπλαί ένδείξεις τής πτώσεως τού Ιλλη-

132. ΓΕΣ, ατό Β·.ο, ο. 179. Παπάγου, στδ ΐϊιο, ο. 313.

378


Ο ΠΟΛΕΜΟΣΤΟΥ1940 - 41

νικοϋ ήθικού... Στρατεύματα έπανερχόμενα άπό τήν γραμμήν τών πρόσω ήρνήθησαν νά έςέλθουν τής αμαξοστοιχίας είς ένδιάμεσον σταθμόν. Προφανώ; ύπήρξαν πράξεις δολιοφθοράς υλικού είς Αεροδρόμια καί άλλαχού άπό έλληνικδν άεροπορικον προσωπικόν, δπως έπίσης κρούσματα Απειθαρχίας εις τό ναυτικόν... Είς τάς 'Αθήνας ύπάρχουν μικρά άλλα ισχυρά φιλογερμανικά στοιχεία καί ίσως μέλη πέμπτης φάλαγγος. Ύπάρχουν έπίσης μεμονωμένοι γερμανόφιλοι άξιωματικοί είς τήν άστυνομίαν καί τόν στρατόν... Ό Βασιλεύς μοΰ ειπεν Απόψε δτι είχε λάβει Ανησυχητικάς πληροφορίας άνυπακοής εις τόν έλληνικόν στρατόν τής 'Αλβανίας. Ε λ π ί ζ ω δμως δτι ή άνάληψις τής έξουσίας άπό τήν Αΰτοΰ Μεγαλειότητα θά σταματήση τήν τάσιν αύτήν. Αισθάνομαι πάντιος δτι έάν ή κατάστασις δέν τεθή ταχέως ύπό έλεγχον —καί ειδοποίησα περί τούτου τόν Βασιλέα — ΰπάρχει κίνδυνος δράσεως τών γερμανοφίλιον στοιχείων έάν δέν αντιμετωπισθούν ταύτα σθεναρώς». Στίς 9 Μαίου, δ Ά γ γ λ ο ς υφυπουργός τών 'Εξωτερικών Σάρζαντ, σέ γράμμα του στόν υπουργό Πληροφοριών, ανάμεσα σέ άλλα, άναφέρει: «...είναι άλήθεια, δτι ή προηγουμένη έλληνική κυβέρνησις πράγματι περιελάμβανε Αριθμόν ήττοπαθών. Ά λ λ ' είναι άμφίβολον κατά πόσον ή σώφρων πολιτική έπιτρέπει νά λεχθή τούτο κατά τήν παρούσαν στιγμήν δεδομένου δτι ένδέχεται νά δυσφημήση τήν παρούσαν έλληνικήν κυβέρνησιν ( ' " ) τής δποίας ή στάσις είναι πλήρως Ικανοποιητική καί φοβούμαι ίσως έπίαης τδν Βασιλέα δ δποίος είς τδ κάτω τής γραφής πρέπει νά φέρη αημαντικήν εύθύνην διά τήν σύνθεσιν τής προηγουμένης κυβερνήσεως...» ( , 3 5 ) . 184. 'Evvoel τήν Ku6ipvr)m) ToouitpoO. 186. «Βί,μα», 20 'Ιανουαρίου

1972.

379


Γ ΠΥΡΟΥ ΛΙΝΑΡΔΑΤΟΥ

Κυβερνητική κρίση Λ ί γ ε ς ώρες ύστερα άπδ τήν αυτοκτονία τοΰ Κοριζή, ό βασιλιάς άναθέτει τήν Ιντολή στδν ύπουργδ - διοικητή Πρωτευούσης Κ . Κοτζια, γνωστδ γιά τις φασιστικές του πεπ��ιθήσεις. Σέ δυό ώρες δμως ό Κοτζιάς ύποχρεώνεται νά καταθέσει τήν εντολή, άφοΰ διαπίστο>σε κι ό ίδιος, δτι βλοι θεωρούν τραγική φάρσα τήν άνάθεση σ' αυτόν τέτιων σοβαρών εύθυνών σέ τόσο δύσκολες καί δραματικές γιά τή χώρα στιγμές. Ό βασιλιάς, άσφαλώς και μέ άγγλική σύσταση, θυμήθηκε τώρα τδν πολιτικό κόσμο καί μάλιστα τόν βενιζελικδ —-θά πάει στήν Κρήτη καί έκεΐ τοΰ χρειάζεται ενας πρωθυπουργός άνεχτός άπδ τοϋς Κρητικούς. Καλεί τδν άρχηγδ τών Φιλελευθέρων Σοφούλη, πού τού άπαντίί δμως, δτι «τώρα είναι πολύ άργά». Ό βασιλιάς άπευθύνεται στδν άπόστρατο άντιστράτηγο Ά λ έ ξ . Μαζαράκη, παλιό βενιζελικό, άλλά καί φίλο τοΰ Μεταξά. Ό Μαζαράκης δέχεται, μέ τδν δρο νά ένημερωθεϊ πρώτα γιά τή στρατιωτική κατάσταση. Στέλνει γι' αύτό τδ σκοπό στήν "Ηπειρο τούς άντιστράτηγο Γυαλίστρα καί συνταγματάρχη Κανελλόπουλο. Στό μεταξύ δμως. ό βασιλιάς έπιμένει νά προωθήσει τόν Κοτζια γιά Αντιπρόεδρο καί βασικό άξονα στή νέα κυβέρνηση. Άντιδροΰν δμως οί "Αγγλοι, πού προκαλούν τώρα καί τήν έπέμβαση τών 'Αμερικανών έναντίον τοΰ Κοτζιά, πού τδν θεωρούν άκατάλληλο καί ύποπτο γιά γέρμανοφιλία. Ό Πάλαιρετ, στίς 19 'Απριλίου, τδ μεσημέρι, τηλεγραφεΐ στδ Φόρεϊν "Οφφις: « Ό Βασιλεύς μέ έκάλεσε διά νά μοΰ είπη, δτι είχε τήν πρόθεσιν νά διορίση τδν Κοτζιάν άντιπρόεδρον 8ι' δν χρόνον ή Κυβέρνησις θά παρέμενεν είς τάς 'Αθήνας. Είχε, μοΰ εϊπεν, άνάγκην δραστήριου δημαγωγού πρός άναπτέρωσιν τοΰ ήθικοΰ τής κοινής γνώμης. Κ α τ ' άρχήν έτρομοκρατήθην άπδ τήν πρότασίν του καί ύπέδειξα τάς δυσαρέστους έπιπτώσεις

380


Ο ΠΟΛΕΜΟΣΤΟΥ1940 - 41

κατά τήν στιγμήν αύτήν έκ τοϋ διορισμού προσώπου κατηγορουμένου ώς γερμανοφίλου... Ό Βασιλεύς είπεν, δτι ήτο άπολύτως βέβαιος, ότι ό Κοτζιάς θά Iπραττεν άκριβώς δ,τι ό Βασιλεύς έπεθύμει. έφ' δσον εύρίσκετο ύπό τόν έλεγχόν του... 'Ομολογώ δμως, δτι ό διορισμός είναι καταπληκτικός καί μόνη έλπίς Απομένει δτι ίσως νά δικαιωθώ. Συνέστησα έντόνως δπως ό ύπουργός τών Στρατιωτικών, ό όποιος είναι εντελώς ήττοπαθής, άπομακρυνθή καί δπως δ Μαυρουδής άντικατασταθή άπό τόν κ. Μελάν ώς υφυπουργός Ε ξ ω τερικών...» ( ' " ) · Εναντίον τού Κοτζιά γράφουν καί άνώτεροι ύπάλληλοι τοϋ Φόρεϊν "Οφφις, πού τούς ζήτησαν νά κάμουν τίς παρατηρήσεις τους στόν κατάλογο τών πιθανών άντιπροέδρων καί υπουργών πού έχει στείλει δ ΙΙάλαιρετ, μέ τηλεγράφημα του, στό Λονδίνο. "Ετσι, ό Ντίςον σημειώνει: «Εις τόν Άποστολίδην δέν πρέπει νά δίδεται πίστις. "Οσον άφορά τόν Κοτζιάν, μολονότι ό Βασιλεύς αισθάνεται τώρα βεβαιότητα διά τήν νομιμοφροσύνη1/ του, εις πολλούς είναι άκόμη ύποπτος έπί γερμανοφιλι'α καϊ θά ήδύνατο εύκόλως νά γίνη γερμανικόν δργανον έάν τό ηθικόν έσημείωνε περαιτέρω πτώσιν. Ή γενική συμβουλή μας πρός τδν Βασιλέα θά έπρεπε νομίζω νά είναι δπως περιλάβη δσον τό δυνατόν περισσοτέρους βενιζελικούς καί Κρήτας είς τήν Κυβέρνησιν, ώστε νά διευκολυνθή ή έγκατάστασίς της είς τήν Κρήτην». Τήν ίδια αύτή δραματική μέρα — 1 9 'Απριλίου. Μ. Σάββατο, πού, δπως είδαμε, τό πρωί έγινε ή μεγάλη άερομαχία πάνω άπό τήν 'Αθήνα καί οί σειρήνες γρύλλιζαν 136. 'Αρχεία Φόρεϊν "Οφφις, «Βήμα», 27 'Ιανουαρίου 1972.

381


Σ Π Υ Ρ Ο Υ ΛΙΜΛΡΑΛΤΟΓΥ

συνέχεια— ί Πάλαιρετ στέλνει και δεύτερο τηλεγράφημα στό Φόρει'ν "Όφφις, μιάμιση περίπου ώρα ϋστερα άπό τό πρώτο: « Ή άπόπειρα τού Βασιλέως νά άποκαταστήση Ιμπιστοσύνην διά τού διορισμού τοΰ Κοτζια είχε τόν κακόν άντίκτυπον πού έφοβούμην. Ό "Αμερικανός πρεσοευτής και έγώ μαζί Ικαλέσαμε τήν A.M. τόν Βασιλέα να σχηματίση άμέσως ίσχυράν στρατιωτικήν κυβέρνησιν, πράγμα τό όποιον, όπως είδαμε, cσχεδίαζε νά πράξη. Έ λ π ι ζ ε : νά έπιτύχη τόν σχηματισμόν της πρό τής συναντήσεώς του τό απόγευμα μέ τόν στρατηγόν Οϋιβελ. Τού είπα δτι αυτός ήτο ό μόνος τρόπος νά άντιμετωπίση τόν κίνδυνον τής ήττοπαθείας καί άποδιοργανώσεως είς τόν έλληνικόν στρατόν, ό όποιος θά μπορούσε νά θέση έν κινδύνφ τάς δυνάμεις πού είχαμε στείλει νά βοηθήσουν τήν Ελλάδα. Αύτό τό άντιλαμβάνεται πλήρως, καί αύτή ή κατάστασις τού προκαλεί νευρικήν ύπερδιέγερσιν. Είμαι βέβαιος δτι ό διορισμός ισχυρός στρατιωτικής κυβερνήσεως θά άποκαταστήση τό ήθικόν τών στρατιωτικών καί πολιτικών ύπηρεσιών. Έ ς όσων γνωρίζω, μόνον ό στρατός εις τήν 'Αλβανίαν έχει έπηρεασθή. Αί έλληνικαί δυνάμεις εις τό Μέτσοβον, πού είναι ζωτικαί διά τάς θέσεις μας, είναι σταθεραί> ( ' " ) . Τό παράξενο είναι, δτι οί "Αγγλοι ζητοΰν νά μπει στήν κυβέρνηση καί 6 πρώην δικτάτορας στρατηγός θ . Πάγκαλος, πού —σύμφωνα μέ άγγλικά έγγραφα πού δημοσιεύτηκαν πρόσφατα— στίς 6 Μαρτίου, «πλησίασε τόν Έ ρ μ π α χ ές ονόματος «έγκύρων προσοιπων μέ σχέδιο νά έγκατα στήση φιλοαξονική κυβέρνηση διά πραξικοπήματος, νά προσχώρηση στό τριμερές σύμφωνο καί νά τερματίση

137. Στό Ιδιο, 28 'Ιανουαρίου 1972.

382


Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΟΥ 1940 - 41

τόν πόλεμο μέ τήν Ι τ α λ ί α με εν α διακανονισμό πού θά έστηρίζετο στό στάτους κβό>>(' 3ί ). Τ ή νύχτα τ ή ; ίδιας μέρας, ό ΙΙάλαιρετ άνεβαίνει πάλι στά άνάκτορα καί, επιστρέφοντας στήν πρεσβεία, στέλνει νέο τηλεγράφημα στό Φδρεϊν "Οφφις: «...βρήκαμε τόν βασιλέα —γράφει ανάμεσα σέ άλλα— νά εχη οιορίση τόν στρατηγό Μαζαράκη ώ ; άντιπρόεορο τοΰ Υπουργικού Συμβουλίου άντί το ϋΚοτζιά, άλλα δέν ήταν ακόμη ε ι ; θέσιν νά συμπληρώση τήν κυβέρνησιν. Επέμεινα γιά τήν άπόλυτη άνάγκη νά προχώρηση πρός αύτή τήν κατεύθυνση, καί μού είπε δτι θά συμπλήρωνε τήν κυβέρνησή του άπόψε. Τόν κάλεσα νά συμπεριλάβη τόν στρατηγό Πάγκαλο, γιά τόν όποιο υπάρχει γενική άπαίτηση καί πιστεύω δτι θά τό κάνη...» ( ' " ) . Οί "Αγγλοι έπιμενουν ν' αναλάβει ό ίδιο; ό Γεώργιο; τήν προεδρία τοΰ Υπουργικού συμβουλίου. (Γι' αύτό, ίσως, καί μιλούν γιά αντιπροεδρία τοϋ Κοτζιά καί Μαζαράκη, ένώ οί έλληνικέ; π η γ έ ; αναφέρουν, δτι καί στόν Ινα, πρώτα, καί στόν άλλο, ύστερα, ό βασιλιάς είχε άναθέσει νά σχηματίσουν κυβέρνηση). Ό Μαζαράκης τελικά δέν άποδέχεται τ^ν έντολή, είτε γιατί διαπίστωσε πώς ή κατάσταση στήν Ηπειρο είναι απελπιστική, είτε καί γιατί —δπως άναφέρει ό Πάλαιρ ε τ — δέν ήθελε νά συνεργαστεί μέ τό Μανιαδάκη, πού ό βασιλιάς έπιμένει νά μείνει στήν κυβέρνηση «διά λόγους άσφαλείας» ( , 4 ° ) . 'Π Ελλάδα περνά μαύρες ώρες, καθώς οί Γερμανοί Ηχούν κατακλύσει μέ τά μηχανοκίνητά τους τή θεσσαλική 138. Κέντρου Διεβνδν Μελετών, «Βήμα», 8 Φεβρουαρίου 1984. 139. 'Αρχεία Φ. Ο. «Βήμα» 29 'Ιανουαρίου 1972. 140. 'Αρχεία Φ.Ο. ,τιό ίδιο.

383


Σ Π Υ Ρ Ο Υ ΛΙΜΛΡΑΛΤΟΓΥ

πεδιάδα, τά «στούκας» σαρώνουν τ ί ; άκτέ; τοΰ Σαρωνικού καί τδ λιμάνι τοΰ Πειραιά καί στό μέτωπο, 6 Στρατό; διαλύεται καί οί σωματάρχες έτοιμάζονται νά συνθηκολογήσουν μέ τον έχθρό. Ό Γεώργιο; καλεί τώρα, τόν Ινα ύστερα άπό τόν άλλο, διάφορους στρατιωτικού; καί πολιτικούς άπό τή βενιζελική κυρίως παράταξη (Μανέττα, Γόνατα, κ . λ . ) . αλλά συναντά άρνηση. Τελικά, τό μεσημέρι τοΰ μαύρου ΙΙάσχα, 2 0 'Απριλίου, ορκίζει κυβέρνηση, ύπό τήν προεδρία τή δική του καί μέ άντιπρόεδρο τό ναύαρχο Σακελλαρίου: « Έ κ ε ϊ πού άνέμενα εις τήν αίθουσαν τής Μεγάλης Βρεταννίας νά δώ πού έπί τέλους θά πήγαινε αυτή ή κατάστασις —γράφει δ Σακελλαρίου— άκούω έξαφνα τδν Βασιλέα νά μέ έρωτά: «Τί θά έλεγες άν ανελάμβανες εσύ τήν άντιπροεδρίαν τής Κυβερνήσεως μέ εμένα Πρόεδρον;>. Τοΰ άπήντησα άμέσως: «'Εκεί καταντήσαμε, Μεγαλειότατε;»» ( 1 4 ' ) . Τήν ίδια μέρα, τδ μεσημέρι, δρκίζεται ή νέα κυβέρνηση, στήν δποία οί τεταρτοαυγουστιανοί κρατοΰν καί πάλι βασικά κλειδιά: Έ κ τ δ ; άπδ τδν άντιπρόεδρο Σακελλαρίου, πού παίρνει καί τδ υπουργείο Ναυτικών (τού τδ έχει άναθέσει ό βασιλιάς άμέσως μετά τήν αυτοκτονία τοΰ Κοριζ ή ) , δ Μανιαδάκης κρατά τδ ύφυπουργεΐο Ασφαλείας, άλλα παίρνει καί τδ ύπουργεΐο 'Εσωτερικών, δ Δημητράτος γίνεται ύπουργδς Γεωργίας, κ.λ., ό θ . Νικολούξης, Ικτδς άπδ τδ ύφυπουργεΐο Τύπου καί Τουρισμού, παίρνει καί τδ ύπουργεΐο Προνοίας, δ Νικολαίδης τδ 'Αεροπορίας, κ.λ. Στήν κυβέρνηση δμως μπαίνει τώρα καί ό Έ μ μ . Τσουδερός, ώς ύπουργδς Ε ξ ω τ ε ρ ι κ ώ ν καί προσωρινά Οικονομικών καί 'Εθνικής Οικονομίας ( ' " ) .

141. Σακελλαρίου, ατ6 Ιίιο, α. 219. 142. « ΑΙ έλλτ,νιχαΐ κυβ&ρ·φε:ς....»,

384

a. 59— 60.


Ο ΠΟΛΕΜΟΖΤΟΥ1940 - 41

Ά λ λ ά , δπως Εξελίσσονται τά πράγματα στήν "Ηπειρο, ή κυβέρνηση καί δ βασιλιάς πρέπει νά φύγουν γιά τήν Κρήτη. Καί δέ μπορούν νά παρουσιαστούν στούς Κρητικούς μέ άντιπρόεδρο —σχεδδν πρωθυπουργό— ένα γνωστό φανατικό έχθρδ τού Έ λ . Βενιζέλου. Τήν άλλη μέρα, δ βασιλιάς δρκίζει πρωθυπουργό τόν Τσουδερό —Κρητικό καί βενιζελικό, πρώην διοικητή τής Τράπεζας Ελλάδος, πού τόν είχαν έκτοπίσει οί Μεταξάς καί Μανιαδάκης γιά Αντιδικτατορική δράση. Τό άπόγεμα τής 21ης Απριλίου, δ Ηάλαιρετ τηλεγραφεϊ στό Φόρεϊν "Οφφις τήν είδηση γιά τή μεταβολή. Πάνω στό τηλεγράφημα, ό άνώτερος ύπάλληλος τού Φόρεϊν "Οφφις Ούώρνερ σημειώνει: « Ό Τσουδερός είναι Εξαιρετική Εκλογή ύπό τάς παρούσας συνθήκας» ( ' " ) . Οί άλλοι ύπουργοί έμειναν στίς θέσεις του καί ό Σακελλαρίου Αντιπρόεδρος.

Συνθηκολόγηση Σ τ ό δ ι ά σ τ η μ α αύτό, οί μεραρχίες συνεχίζουν τήν ύποχώρησή τους στήν Αλβανία, υποχρεωμένες νά άντιμετωπίζουν ταυτόχρονα τίς έπιθέσεις τών 'Ιταλών, τΙς έπιδρομές τής Ιταλικής καί γερμανικής άεροπορίας καί τΙς άγριες Εδαφικές καί καιρικές συνθήκες. Τό Α ' Σώμα Στρατού μόλις στίς 16 Απριλίου άρχίζει τή σύμπτυξή του. 'Ορισμένα τμήματα άποκρούουν τΙς ιταλικές έπιθέσεις μέ σκληρές μάχες καί πιάνουν καί αιχμαλώτους. "Αλλα τμήματα —τάγματα δλόκληρα— διαλύονται καί οπλίτες καί Αξιωματικοί προχωρούν σέ Ασύνταχτες δμάδες άπό μονοπάτια γιά νά φτάσουν σ��ά σύνορα. Ή αιμορραγία τών έξη μηνών τού πολέμου, ή έξάντληση, ή άύπνία στίς άτέλειωτες πο143. "Αρχεία ΦόρεΝ "Οφφις, στό Τόιο.

26

386


Σ Π Υ Ρ Ο Υ ΛΙΜΛΡΑΛΤΟΓΥ

ρεϊες στά άγρια βουνά τής 'Αλβανίας, οί βομβαρδισμοί καί, κυρίως, ή έλλειψη πιά προοπτικής, ό φόβος τής αίχμαλωσίας, οί πληροφορίες, πού μετάδιναν καί τά ραδιόφωνα, δτι οί Γερμανοί έχουν κυριεύσει ήδη τμήμα τής χώρας καί οί φήμες γιά κάποια προδοσία πού έτοιμάζεται, άκόμα καί ή εγκατάλειψη τους άπό τους άξιωματικούς σέ όρισμένες περιπτώσεις, έκαμαν τούς στρατιώτες νά χάσουν τήν ύπομονή καί τήν ελπίδα καί ν' άναζητοΰν μόνοι τό δρόμο τής σωτηρίας. Τ ό κΰρος τής στρατιωτικής ήγεσίας, ύστερα καί άπό τό πάθημα τού άποκλεισμού τού κύριου δγκου τού Στρατού στήν 'Αλβανία, έχει κλονιστεί. Παρουσιάζονται πολλά κρούσματα άπειθαρχίας καί άρνηση νά έκτελέσουν διαταγές, ιδιαίτερα σέ τμήματα τού Β ' Σώματος Στρατοϋ. Σέ σχεδόν δλοκληρωτική διάλυση βρίσκεται τό Τμήμα Στρατιάς Δυτικής Μακεδονίας, πού έχει μπει πρώτο στό έλληνικό έδαφος. "Οπως είδαμε, ύστερα άπό τ ή μάχη κοντά στή λίμνη τής Καστοριάς καί τήν κατάληψη άπό τούς Γερμανούς τοϋ "Αργούς Όρεστικού, οί περισσότερες μονάδες τοϋ Τ . Σ . Δ . Μ . έχουν άπωθηθεΐ πρός τήν Πίνδο καί προσπαθούν νά φτάσουν στό Μέτσοβο, ένώ ή διοίκησή τους (άντιστράτηγος Τσολάκογλου, κ.λ.) βρίσκεται στήν Καλαμπάκα. Ά π ό τις 17 'Απριλίου, τό Τ . Σ . Δ . Μ . καταργείται καί οί μονάδες του μετονομάζονται πάλι σέ Γ ' Σώμα Στρατοϋ μέ τόν ίδιο διοικητή καί ενσωματώνονται στό Τμήμα Στρατιάς 'Ηπείρου. Στήν πραγματικότητα δμως οί μονάδες τού Τ . Σ . Δ . Μ . βρίσκονται σέ πλήρη ή μερική διάλυση. "Αντρες διαρρέουν ή άποκόβονται, χάνοντας τις μονάδες τους, άλλοι άρνούνται νά συνεχίσουν τόν πόλεμο καί, κυρίως δσοι κατάγονται άπό τή Δ . Μακεδονία φεύγουν γιά τά χωριά τους, άξιωματικοί παίρνουν τά τμήματά τους καί ακολουθούν δικό τους δρομολόγιο. Οί πορείες, ή έλλειψη τροφίμων, οί πολυβολισμοί τών «στούκας», ή άδεβαιότητα έχουν όδηγήσει τούς άντρες στήν εξουθένωση καί τήν άπελπισία: « Ή κίνησις τών τμημάτων —άναφέρει ή Ιπίση-

386


Ο ΠΟΛΕΜΟΣΤΟΥ1940 - 41

μη Ιστορία τοϋ Στρατοΰ γιά τή 13η Μεραρχία— ύπήρξε λίαν δυσχερής, ιδιαιτέρως διά τά πεφορτωμένα κτήνη καί ίδί^ι τοϋ δρειβατικοϋ πυροβολικού. Ταΰτα, νήστη άπδ ήμερων καί βαδίζοντα είς λίαν δύσβατα δρομολόγια, τά μέν άπέθνησκον, τά δέ ισχυρότερα έξηντλήθηκαν είς τοιοϋτον βαθμόν ώστε νά μή δύνανται νά φέρωσι τούς φόρτους των. Οί έπιτόπιοι πόροι πρός διατροφήν τοσούτων άνδρών καί κτηνών ήσαν λίαν άνεπαρκεϊς. Οι άνδρες τών τμημάτων άπορρίψαντες τήν Εξάρτησίν των, έκ τών ταλαιπωριών κατής πείνης μόλις έκινοϋντο» ( Ι 4 4 ) . Έ παρουσία τοϋ διοικητή τοϋ Γ ' Σ.Σ. άντιστράτηγου Τσολάκογλου, άν κρίνουμε άπό τίς εικόνες γιά τήν κατάσταση πού έπικρατοϋσε πρώτα στήν Καλαμπάκα καί ύστερα στό Μέτσοβο, σύμφωνα μέ τήν άφήγηση τής επίσημης ιστορίας τοϋ Στρατού, έδινε τό σύνθημα γιά αεγαλύτερη άκόμα διαρροή καί διάλυση τών τμημάτων f ^ ) . Άκόμα καϊ τά τμήματα τής 11ης Μεραρχίας πού Ιχουν πάρει θέσεις στήν Κατάρα γιά νά άποκρούσουν τυχόν προσπάθεια τών Γερμανών νά προελάσουν πρός τά Γιάννενα, σιγά - σιγά, διασκορπίζονται. Στίς 2 0 Απριλίου, νωρίς τδ πρωί, γερμανικές φάλαγγες αύτοκινήτων Εμφανίζονται νά κινούνται πρδς τήν Κατάρα. Τδ πυροβολικό τής Μεραρχίας τΙς κανονιοβολεί: « Ή δράσις δμως αύτη τοϋ πυροβολικού διεκόπη μετά τήν τετάρτην βολήν διά διαταγής τής μεραρχίας, ήτις είδοποιήθη τηλεφωνικώς παρά τοϋ Γ ' Σώματος Στρατού δτι έκκινεϊ Επιτροπή δπως προτείνει είς τδν Εχθρόν τήν σύναψιν άνακωχής. (...) Τ ό δράμα έβαινε γοργώς πρός τήν λύσιν του» ( Ι 4 4 ) . 144. ΓΕΣ, στό Τβιο, ο. 2 0 6 . 145. Στό Τβιο, ο. 208 xal 210. 116. Στό Τβιο, 3. 212

387


Γ ΠΥΡΟΥ Λ Ι Ν Α Ρ Δ Α Τ Ο Υ

Τό δράμα δμως τοΰ Στρατοΰ —όπλιτών καί Αξιωματικών, πού έξη μήνες πολεμούσαν στά κακοτράχαλα βουνά τής Αλβανίας, μέσα στό χιόνι καί τή λάσπη— συνεχίζεται : «...δλο έπαναλάμβανα: ό συρφετός, ό συρφετός! —γράφει ό Μπεράτης. "Ολοι τους άναμαλλιάρηδες, άγριωποί, κουρελήδες, μέ τά πρόσωπά τους μαυροκαφετιά, σά σκούρα γή, απ' τις παγωνιές καί τις κάψες, προχωρούσαν γερτοί πρός τά μπρός, άνάκατα, βιαστικά, ξεφωνίζοντας, ένώ τά κουρέλια τους άνεμίζανε πίσω τους. Κρατούσαν μαγκοΰρες στά χέρια τους, κλάρες, άλπινιστικά κοντάρια πού 'χαμε πάρει απ' τούς Ι τ α λούς, ροζιασμένα ραβδιά. Τ ά κουνούσαν τώρα άπειλητικά δλα μαζί σέ μάς, καθώς μάς δείχνανε ό ίνας στόν άλλο καί τοιμαζόντουσαν νά όρμήσουν. Ό σωφέρ, κορνάροντας άδιάκοπα, καβάλησε τό δρόμο μέ φουλαρισμένη μηχανή γιά ν' άνοίξει πέρασμα. Ε κ ε ί νοι γιά νά μάς σταματήσουν, ριζώναν μέ πεισματωμένη άπόφαση μπροστά μας μ' άνοιγμένα τά δυό πόδια, κραδαίνοντας μέ όργή πάνω άπ' τά κεφάλια τους τά ξύλα τους, καί μόλις προφτάνανε νά κάνουνε τό πλάγιο σάλτο, δίπλα στό φτερό, γιά νά μή τούς πάρουμε άπό κάτω. Στά δυό πλάγια τού αύτοκινήτου πέφτανε βροχή μαγκουριές καί πέτρες, κι άκουγες τό μυριόστομο άνάθεμα πού βούιζε πίσω σου σά φουρτουνιασμένη θάλασσα πού σκάει στό βράχο» ( Ι 4 7 ) . Μέ τήν ύποχώρηση, μέ τόν τρόπο καί στό χρόνο, πού έγινε, καί τελικά μι τήν κατάρρευση, γκρεμίστηκε καί τό κύρος τής έπίσημης κρατικής έξουσίας στήν Ελλάδα. "Οταν, σέ λίγο, μέ τή γερμανοϊταλική κατοχή, τά ύπολείμματα τού κρατικού μηχανισμού θά περάσουν στήν ύπηρεσία

147. Μπβράτη, ο τό ίδιο, ο. 376 - 377.

388


Ο ΠΟΛΕΜΟΣΤΟΥ1940 - 41

τοϋ κατακτητή, θά γίνει πιδ δυνατός δ σεισμός στις συνειδήσεις. Καί θά γεννηθεί —καθαρή ή θολή— ή πίστη στήν άνάγκη γιά μιά νέα, λαϊκή έξουσία... "Οπως είδαμε, πρίν άκόμα Αρχίσει ή ύποχώρηση άπδ τήν 'Αλβανία, δρισμένοι άνώτατοι άξιωματικοί κινοϋνται καί πιέζουν γιά συνθηκολόγηση μέ τους Γερμανούς. Οί δικαιολογίες τους είναι κυρίως δύο: Πρώτο, δτι πρέπει νά άποτραπεί ή αιχμαλωσία τοΰ Στρατού μας άπδ τούς ήττημένους 'Ιταλούς καί νά διατηρηθεί ή δόξα του. Καί δεύτερο. δτι πρέπει νά άποτραπεί ή άναρχία καί ή διάλυση καί νά... διατηρηθεί ή τάξη. Πέρα, άπδ τή συνθηκολόγα νοοτροπία, τήν ήττοπάθεια καί, σέ δρισμένες περιπτώσεις καί τή γερμανοφιλία, διακρίνουμε σέ δλ' αύτά καί Ινα «έπαγγελματικδ πνεύμα», μιά νοοτροπία τοΰ «δ στρατός γιά τδ στρατό», άπδ τήν δποία λείπει κάθε πολιτική — μέ τήν έθνική Εννοια — σκέψη, καθώς καί κάθε προοπτική γιά συνέ ' ' ' ' ' ""' " που γιά συνθηκολόγηση πρωτοστατεί δ διοικητής τοϋ Β ' Σώματος Στρατοΰ ύποστράτηγος Γ . Μπάκος. Στά παρασκήνια δμως κινείται καί πιέζει γιά συνθηκολόγηση άπδ άρκετδ καιρό δ Μητροπολίτης 'Ιωαννίνων —καί άργότερα 'Αρχιεπίσκοπος— Σπυρίδων Βλάχος, παλαιός φανατικός άντιβενιζελικός. Ό ίδιος θ' άφηγηθεί τή δραστηριότητά του μέ μιά Εκθεσή του: «Είς τάς άρχάς 'Ιανουαρίου 1941 —γράφει στήν Εκθεσή του τής 16ης Γενάρη 1944, πού βρέθηκε στά 'Αρχεία τοΰ Φόρεϊν "Οφφις— κατέστη φανεοδν δτι α! ύπεύθυνοι στρατιωτικαί άρχαί είχαν άρχίσει νά άνησυχοΰν διά τήν μελλοντικήν έξέλιξιν τών έπιχειρήσεων. At στερήσεις τοΰ χειμώνος, ή Ελλειψις μεταφορικών εΰκολιών διά τήν προμήθειαν τροφίμων καί πολεμικού ύλικού καί τά πενιχρά μέσα άντιαεροπορικής άμύνης καί άπδ τδ άλλο μέρος ή ταχεία έκ μέρους τοΰ έχθροΟ καί εύχερής συσσώρευσις έφοδίων καί άνδρών, όφειλθ|ΐένη είς τάς καλυτέρας μεταφορικάς εύ-

389


Σ Π Υ Ρ Ο Υ ΛΙΜΛΡΑΛΤΟΓΥ

κολίας, προεκάλεσαν άνησυχίας είς δλους τούς κατέχοντας Υπευθύνους θέσεις (...) Ή άνησυχία έπηυξήθη μέ τόν θάνατον τοϋ Μεταξά. Μέγας άριθμός μεταξύ τών Υπευθύνων ήλπιζαν δτι, έφ' δσον θά έζη δ Μεταξάς θά εύρισκε τρόπον, είς μίαν κρίσιμον στιγμήν, νά τερματίση τόν άνισον άγώνα. Μετά τόν θάνατον τοϋ Μεταξά, δμως, ή άνησυχία τών Υπευθύνων παραγόντων ήρχισε νά λαμβάνη συγκεκριμένην μορφήν καί αί σκέψεις των άπεκρυσταλλώθηκαν είς μίαν κατεύθυνσιν, δηλονότι νά έπιτευχθή λύσις διά πραξικοπήματος. Είς τήν ίδέαν αύτήν έδόθη ένθάρρυνσις άπό τάς γνωσθείσας ήμιεπισήμους γερμανικάς προτάσεις νά παύσουν αί έχθροπραξίαι Υπό τόν δρον δτι τά βρεταννικά στρατεύματα θά άπεχώρουν άπό τήν Ελλάδα. Κατά τήν περίοδον έκείνην ό βασιλεύς έπεσκέφθη τήν "Ηπειρον. Τόν έπληροφόρησα περί τών έπικρατουσών άντιλήψεων, άλλά δ βασιλεύς, μεταχειρισθεί: σκληράν γλώσσαν ήρνήθη νά άκούση τοιαύτας ιδέας ( , 4 β ) . Μετά τήν άναχώρησιν τοΰ βασιλέως, αί συνθήκαι μεταξύ τών άνωτέρων στρατιωτικών κύκλων τών ααχομένω» μονάδων έχειροτέρευσαν (είς τό Ιον καί 2ον Σώμα Στρατοϋ) καί Υπήρχε άκόμη καί δ κίνδυνος βιαίας έκδηλώσεως. Άντιμετωπίζων τήν άκρως έπικίνδυνον αύτήν κατάστασιν καί διά νά άποτραποΰν διχογνωμίαι καί έν συνεχεία ή διάλυσις τοΰ μετώπου, άπεδέχθην τήν δ ι α τ α γ ή ν ( ' 4 ) νά μεταβώ προσωπικώς εις τάς 'Αθήνας νά πληροφορήσω τόν πρωθυπουργόν Κοριζήν έπί τής κρατούσης καταστάσεως. Τ ό έπραξα τήν 5ην Φεβρουαρίου καί συγχρόνως τοΰ έπέδωκα γρα-

148. Ό 6αοιλι4ς έπκτχέφθηοιβ τό μέτοΜίο ατίς αρχές Φεβρουαρίου. 149. Ό Σπυρίδων ϊ έ ν έξηγβΐ οβτε ποιοί Ανώτεροι στρατιωτικοί άπειλοΟοαν τή δ'.άλυοη τοΟ μτεώηου, οδτβ ποιός τοΟ Ιδωο« τ ή «διαταγή· vdt Ιλθει στήν 'Αθήνα.

390


Ο ΠΟΛΕΜΟΣΤΟΥ1940 - 41

πτήν έκθεσιν. Εκείνος άπήντησεν δτι δέν έτίθετο ζήτημα Αποχωρήσεως καί δτι ή κυβέρνησις ήτο Αποφασισμένη νά ταύτιση τήν τύχην τής Ελλάδος μέ τήν τύχην τής 'Αγγλίας. Τδ μόνον πράγμα πού είπε δτι ήδύνατο νά πράξη ήτο νά πείση τήν 'Αγγλίαν νά ένισχύση τήν άεροπορίαν καί νά βελτίωση τάς μεταφορικάς συνθήκας. 'Επίσης νά ζητήση άπό τόν βασιλέα νά έπισκεφθή τό μέτωπον διά νά βελτιώση τό ήθικόν τών μαχομένων δυνάμεων. (...) Δυστυχώς δ διάδοχος ήλθεν είς τό μέτωπον Αντί τού βασιλέως. Τούτο βεβαίως ούτε κατ' έλάχιστον μετέβαλε τήν κατάστασιν, καθ' δσον έν τω μεταξύ ύπήρχαν έκδηλα στη μεϊα άφορώντα τάς γερμανικάς προτάσεις καί τάς γερμανικάς προθέσεις σχετικώς πρός τήν βαλκανικήν χερσόνησον, ιδίως μετά τήν διείσδυσίν των είς τήν Βουλγαρίαν. Διά τόν λόγον αύτόν ύπεύθυνοι στρατιωτικοί ήγήτορες ήρχισαν νά προσεγγίζουν τήν κυβέρνησιν διά μέσου τού διοικητού τού στρατού τής 'Αλβανίας Δράκου ώστε νά προβή είς κάποιαν ένέργειαν. Είς άπάντησιν ή κυβέρνησις άνεκάλεσε τούς δύο σωματάρχας Κοσμάν καί Παπαδόπουλον, διά συζητήσεις δήθεν, καί τούς άντικατέστησε μέ άλλους. Ό Δράκος άντεκατεστάθη έπίσης. Τούτο προεκάλεσε δυσαρέσκειαν» ( , 5 ° ) . 'Από τήν άφήγηση αύτή βγαίνει, δτι δ «πολυπράγμων ιεράρχης» είχε κινηθεί άπό τό Γενάρη τού 1 9 4 1 γιά συνθηκολόγηση μέ τούς Γερμανούς καί πίεζε πρός αύτή τήν κατεύθυνση τούς άνώτερους στρατιωτικούς καί, άργότερα, τήν κυβέρνηση. Καί δτι, άπό τότε, στρατιωτικοί ήγέτες τού μετώπου «έτειναν εύήκοον ούς» καί στίς δικές του προτάσεις καί στίς φήμες γιά προσφορές τού Βερολίνου νά μεσολαβήσει γιά νά σταματήσουμε τόν πόλεμο μέ τήν 'Ιταλία,

160. 'Αρχβΐα Φόρβΐν "Οφφις, «Άκράπολις», 7 'Ιανουαρίου 1972

391


Γ ΠΥΡΟΥ ΛΙΝΑΡΔΑΤΟΥ

Αποδεχόμενοι βέβαια τή χιτλερική κηδεμονία. Ό Σπυρίδων Βλάχος έντείνει τις προσπάθειές του καί τήν παρασκηνιακή δραστηριότητά του υστέρα άπό τή γερμανική είσβολή στή χώρα μας. θ ε ω ρ ε ί ευτύχημα τό δτι δ Παπάγος κράτησε τΙς μεραρχίες στήν 'Αλβανία καί Ιτσι δέν ύποχρεώθηκαν νά πολεμήσουν κατά τών Γερμανών. Καί προσπαθεί νά πείσει τή στρατιωτική ήγεσία τοΰ μετώπου νά μήν έκτελέσει τή διαταγή τοΰ Γενικού Στρατηγείου νά συμπτυχθεΐ νωρίτερα τδ Γ ' Σώμα Στρατοΰ καί νά πάρει θέσεις στή Δυτική Μακεδονία γιά νά σταματήσει τήν προέλαση τών Γερμανών, ύστερα άπδ τήν κατάρρευση του σερβικού μετώπου. Ό μητροπολίτης καλεί τούς στρατιωτικούς διοικητές νά... στασιάσουν: «Έξελιπάρησα τότε τούς διοικητάς τοΟ στρατοΰ —άφηγείται δ Γδιος στήν έκθεαή τ ο υ — νά μήν έκτελέσουν τήν μοιραίαν έκείνην διαταγήν καί νά ένερ· γήσουν έξ Ιδίας πρωτοβουλίας. Τοΰτο άπεκρούσθη ώς άντιπειθαρχικόν. Ό στρατηγδς Πλατής μοΰ είπε δτι καί άλλοτε ώμίλησα κατά τοιούτον τρόπον καί έστάλην είς έξορίαν, προσέξατε νά μή σάς ξανασυμβή τοΰτο. (...) 'Απελπισθείς μετέβην είς τδ άρχηγείον τοΰ Α ' Σώματος είς τήν Δερβιτσάνην διά νά πείσω τδν σωματάρχην έφ' δσον δέν έπέτυχα νά πείσω τδν διοικητήν τής στρατιάς, και έκεΐ έπίσης άπέτυχα. (...) Κατά τήν έβδομάδα τοΰ Πάσχα, δ διοικητής τοΟ Γ ' Σώματος στρατηγδς Τσολάκογλου έφθασε είς τά ' Ι ωάννινα. Τδν προαήγγισα καί είς τήν άρχήν έφάνη συμφωνών, άλλά άργότερα, άφού συνεσκέφθη μέ τούς δύο άλλους στρατηγούς μού έδόθη άρνητική άπάντησις. 'Απεφάσισα τότε νά στείλω ένα τηλεγράφημα είς τδν πρωθυπουργδν Κοριζήν, πράγμα πού Ικαμα τήν Πέμπτην, 1 6 . 4 . 1 9 4 1 , ποιούμενος έκκλησιν δπως λογικευθή καί είς τάς 17 'Απριλίου άπηύθυνα μίαν έπιστολήν είς τδν διοικητήν τής Στρατιάς Ηπείρου στρα•οηρδν Πιτσίκαν. Έ ν τέλει έζήτησα άπδ τδν Τσολάκο-

392


Ο ΠΟΛΕΜΟΖΤΟΥ1940 - 41

γλου νά μέ στείλη Αεροπορικώς είς τάς 'Αθήνας, άλλά αύτό δέν τό έδέχθη. Τελικώς δ Τσολάκογλου, δ Μπάκος καί δ Δεμέστιχας συνεφώνησαν νά δράσουν Αμέσως καί έκανονίααμε μίαν συνάντησιν μέ τόν διοικητήν τής στρατιάς είς ένα χωριό, δπου συνεφωνήσαμε δτι έπρεπε νά σχηματισθή προσωρινή κυβέρνησις καί έτοιμάσαμε Ινα τηλεγράφημα πρός τδν Χίτλερ, τοΰ δποίου τδ κείμενον ήτο τό Ακόλουθον: «Εκπροσωπούντες τάς μαχομένας έλληνικάς δυνάμεις καί τόν λαόν τής μικράς, άλλά ένδόξου χώρας ταύτης, παρακαλοΟμεν θερμώς τόν ήγέτην τοΰ μεγάλου γερμανικοΰ έθνους νά σταματήση τάς έχθροπραξίας είς τό μακεδονικόν καί τό άλβανικόν μέτωπον καί είμεθα βέβαιοι, δτι ή ήρωική προσπάθεια, ή τιμή τοΰ Ελληνικού Στρατοΰ καί ή τύχη τής Ελλάδος θά ρυθμισθοΰν κατά τρόπον Αντάξιον τής μεγάλης ιστορίας της». Ετοιμάσαμε έπίσης Ινα διάγγελμα πρός τόν έλληνικόν λαόν. Έ ν τψ μεταξύ δ στρατηγός Γυαλίστας ήλθε είς τά 'Ιωάννινα διά νά συσκεφθή μέ τούς άλλους στρατηγούς. Τοΰτο, φυσικά, θά προεκάλει καθυστέρησιν. Διά τδν λόγον αύτδν δ Τσολάκογλου, κατόπιν μεγάλης πιέσεως, Ανέλαβε νά ετοιμάση τδ Ιγγραφον καί Ιδωσεν δδηγίας είς τούς Αγγελιαφόρους συνταγματάρχας Μπαλήν καί Λ αγά ν καί τδν ταγματάρχην τοΰ ιππικού Βλάχον νά φύγουν μέ τάς προτάσεις. Οί Αγγελιαφόροι ήλθαν είς έπαφήν μέ τδν στρατηγδν Ντήτριχ τής μεραρχίας «Χίτλερ». 'Αλλά οί Αγγελιαφόροι αώτοί, Αντί νά έμφανισθοΰν ώς Αντιπρόσωποι μιάς κυβερνήσεως, δπως είχε συμφωνηθή καί νά έπιδώσουν τό τηλεγράφημα ώς προερχόμενον άπό τούς τρεις σωματάρχας καί άπό έμέ, ώστε νά καταδειχθή ή ένιαία πολιτική Ινέργεια, έπέδωσαν τό τηλεγράφημα τό όποίον προήρχετο άπό τόν Τσολάκογλου μόνον, δ όποιος ένεφανίζετο ώς Ανώτατος διοικητής καί έζήτει Ανακωχήν, παρέχων τοιουτοτρόπως

393


ΣΠΥΡΟΥ ΛΙΜΛΡΑΛΤΟΓΥ

τήν έντύπωσιν δτι έπρόκειτο περί καθαρώς στρατιωτικής ένεργείας εκ μέρους στρατοΰ, άναγνωρίζοντος ήτταν καί καταθέτοντος τα δ π λ α » ^ 1 ) . Τ ή συνθηκολόγα δραστηριότητα τοϋ Μητροπολίτη 'Ιωαννίνων επιβεβαιώνει καί ή επίσημη ιστορία τοϋ Στρατοΰ, μέ βάση τά άρχε Ια: « Έ κ παραλλήλου πρός τάς άνησυχίας τών διοικητών τών μεγάλων μονάδων — γ ρ ά φ ε ι — ό διοικητής τοϋ Τ Σ Η ύφίστατο έπίμονον πίεσιν έκ μέρους τοΰ Μητροπολίτου 'Ιωαννίνων Σπυρίδωνος περί λήψεως Αποφασιστικών μέτρων πρός ριζικήν άντιμετώπισιν τής καταστάσεως». Καί, προσπαθώντας νά δικαιολογήσει τήν παρασκηνιακή καί ήττοπαθή δράση τοΰ κατόπιν 'Αρχιεπίσκοπου, συνε/ίζει: Ούτος, άσχέτως Αρμοδιότητος, διαβλέπων προφανώς τό μάταιον τής άντιστάσεως καί άνησυχών διά τήν τύχην τοΰ Ήπειρωτικοΰ λαοΰ καί τής ύπολοίπου χώρας έκ τής ένδεχομένης διαλύσεως τοΰ Στρατοΰ καί τής εισβολής εις "Ηπειρον τών 'Ιταλών, έξελιπάρει τόν διοικητήν τοΰ Τ Σ Η καί έπίεζε τούτον δπως άναλάβη πρωτοβουλίαν πρός συνθηκολόγησιν. Εις άονησιν τοΰ διοικητοΰ τοΰ Τ Σ Η καί παρατήρησίν του διατί Ελεγε ταΰτα εις τούτον καί ούχί είς τήν Κυβέρνησιν, δ Μητροπολίτης έζήτησεν άεροπλάνον ίνα μεταβή παρά τφ πρωθυπουργφ εις 'Αθήνας καί ύποβάλη τάς άνωτέρω άπόψεις, πράγμα δπερ δέν έγένετο δεκτόν ύπό τοΰ διοικητοΰ τής Στρατιάς, καθ' δσον τά τρία έναπομείννατα άεροπλάνα είχον μετασταθμεύσει

161. Στό ίδιο.

394


Ο ΠΟΛΕΜΟΖΤΟΥ1940 - 41

είς Άγρίνιον. Κατόπιν τής άρνήσεως ταύτης, δ Μητροπολίτης 'Ιωαννίνων άπέστειλε τήν έπομένην, 17ην Απριλίου, έπιστολήν είς τδν διοικητήν τοϋ Τ Σ Η , δι' ης έξώρκιζεν αύτδν δπως τολμήση καί άναλάβη πρωτοβουλίαν πρδς άποτροπήν τής έπαπειλουμένης καταστροφής^'31). Στήν έπιστολή του πρδς τδ στρατηγδ Πίτσικα, δ μητροπολίτης Σπυρίδων γράφει, άνάμεσα σέ άλλα: ι «...Τολμήσατε, στρατηγέ. Αί στιγμαΐ είναι πολύτιμοι. Μή θελήσητε νά συνδέσητε τδ δνομά σας μέ τήν μεγαλυτέραν συμφοράν καί τήν θλιβερωτέραν άτίμωσιν τήν δποίαν Ανέγραψαν ποτέ α! σελίδες τής Ιστορίας. Είς έμέ δέν άπομένει άλλο τι είμή νά δεηθώ τοΰ Σταυρωθέντος Χρίστου νά σάς φωτίση νά καταστήσετε έλαφρδτερον τδ μαρτύριον τοΰ σταυρωθέντος Έθνους» ( ' " ) . 'Αλλά δ Πιτσίκας ταλαντεύεται καί δέν άναλαβαίνει νά ύπογράψει τήν άνακωχή, στέλνει δμως, τδ βράδυ τής 18ης, στδν πρωθυπουργό, χωρίς νά ξέρει δτι άπό τό άπόγεμα δ Κοριζής έχει αυτοκτονήσει, καί στόν άρχιστράτηγο γράμμα, στό όποιο διαπιστώνει, δτι είναι βέβαιη ή είσοδος τών 'Ιταλών στό έλληνικό έδαφος «λόγω τής καταπτώσεως τοΰ ήθικοΰ τοΰ Έλληνικοΰ Στρατοϋ» καί «αί συνέπειαι θά ήσαν δδυνηρόταται διά τό έθνος» ( ' " ) . Ό Π. Κανελλόπουλος άφηγεΐται γιά τόν Πιτσίκα: «Στίς 18 'Απριλίου — τ ή Μεγάλη Παρασκευή— μέ κάλεσε δ διοικητής τής Στρατιάς, πού είχε βαθύτατο τό αίσθημα τοΰ χρέους καί τής θυσίας, σέ μιά 162. ΓΕΣ, στδ Ιδιο, σ. 2 1 8 - 14. 153. Στδ Ιδιο, σ. 294 - 5 . 154. Στδ Ιδιο, α. 214.

395


Σ Π Υ Ρ Ο Υ ΛΙΜΛΡΑΛΤΟΓΥ

κρίσιμη σύσκεψη. Στή σύσκεψη αύτή είδα τδν στρατηγό Πίτσικα Αποφασισμένο (Αν καί, δπως μού είπε, ot σωματάρχες του καί κΑμποσοι μίραρχοί του τδν πίεζαν v i συνθηκολογήσει) v i μή φτάσει σέ συνθηκολόγηση παρά μόνο σέ ύστατη άνάγκη» ( ' " ) . 1 Πρόσφατα, στή νεκρολογία του στήν κηδεία τού Πιτσίκα, δ Κανελλόπουλο; θά πεί, πώς δ στρατηγός ήταν άποφασισμένος νά μήν κάμει άνακωχή, άν δέν έπαιρνε διαταγή άπδ τήν Κυβέρνηση ( ' " ) . ΣτΙς 1 9 'Απριλίου, ot Δεμέστιχας καί Τσολάκογλου, μέ άναφορά τους, ζητούν νά πάρει τδ Τ Σ Η άμέσως άποφάσεις γιά συνθηκολόγηση, γιατί «σημειώνονται κομμουνιστιτά κρούσματα καί... δ βαθμός άντιστάσεως τών έπί τής Κατάρας μονάδων έτύγχανεν άσθενέστατος» ( ι 5 7 ) .

166. Κανελλοπούλου 1996 - 1 W 5 , 'Ενας Απολογισμό;, σ. 16. 166. «Καθημερινή», 8 Ιουλίου 1976. 157. ΓΕΣ, στδ Ιδιο. Καί σέ Ι λ λ ο σημείο (σ. 189) ή ίπίσημη I r o p i a το·} Στρχτο3 μιλκ γιά «Οιποκινήσεις» σέ Απειθαρχία άπδ κομμουνιστές (τπαξιωματιχούς, κλπ. Αναφορές τέτιες άπδ στρατηγούς πού έπιδίωκαν τή συνθηκολόγηση είναι έξαιρετικά Βποπτες. Πάντως, ή έπίοημη Ιστορία τοΟ Γ Ε Σ δέν άναφέρει οδτε Ινα Ονομα κομμουνιστή άνάμεσα στοίις δεκά&ες στρχτι&τες καί άξιωμχΓΜιούς, nob γράφει πώς τουφεκίστηκαν γιά ϋποκίννρη πρδς στάση ή γιά λιποταξία, τ ΐ ; τραγικές ίκεΐνες | ιέ ρε ς. 'Αντίθετα Υπάρχουν δεκάδες, δν Οχι Ιχχτοντάδες κομμουνιστές άπδ τότβ άξιωματικοί, htxξιωματικοί καί στρατιώτες, πού σκοτώθηκαν στδ μέτωπο (λοχαγοί Γ. "Αναγνώσιου, Μεν., ·Ανδριανόπουλος, Ανθυπολοχαγοί κλπ. Γ . Τσιλκανίδης, Μπ. Αδλάμης, Ά ν τ . ΓεΜαττάς, vlr..) ή πού παρασημοφορήθηκαν γιά τή γ«νν«ι4τητά τους, βπως ot θαν. Χχ-ίζής, Κ . Γεωργχκόπουλος, Ά ν . Καρμάγαλος, Χαρ. ϊανθούλη��, κλπ. (Βλέπε γιά τδν θ . Χβτζή xxl Φρ. ΓρηγοριάΛη, στδ Τδιο, ο. 3 8 4 ) . Δέν &πάρχει άμφώολία, δτι, &ν βριοκόταν, έστω χαΐ Ινα έξχκριβωμένο Ονομα κομμουνιστή ή &πάπτου γιά άριστεριβμδ Χιποπάχτη,

396


Ο ΠΟΛΕΜΟ ΖΤΟΥ1940 - 41

Τήν Γδια μέρα, δ Πιτσίκας, μέ διαταγή του, καλεί τούς διοικητές τών μεγάλων μονάδων νά διατηρήσουν τή συνοχή τοϋ Στρατοΰ καί νά πειθαρχήσουν περιμένοντας τΙς κυβερνητικές Αποφάσεις, γιατί έτσι μόνο θά μπορούσαν νά έξασφαλίσουν Ικανοποιητικούς δρους άνακωχής. Ταυτόχρονα, μέ Αναφορά του στήν Κυβέρνηση και τδν Αρχιστράτηγο, ζητά νά καταλήξουν άμέσως σέ άποφάσεις, γιατί, άλλιώς, δέ θά μπορέσει νά άποτρέψει τή συνθηκολόγηση. Στδ μεταξύ δμως οί τρεις σωματάρχες Αποφασίζουν νά παραμερίσουν τδν Πιτσίκα καί νά ζητήσουν άπδ τούς Γερμανούς άνακωχή. Τ ή νύχτα τής 18ης 'Απριλίου, ο! στρατηγοί Μπάκος καί Δεμέστιχας, μέ έντονη παρακίνηση τοϋ μητροπολίτη 'Ιωαννίνων, συναντιώνται στδ Καλπάκι

θά τό είχαν κάνει σημαία οί 8ιάφορε; έπίσημες, ήμιεπίσημες καί άytitCorjicc άντικομ-ιουνιστ ιχέ ς ύπηρεσίες, τριάντα χρόνια άντικομμοονιστιχοΟ άγώνα καί, είόικά, πολιτικές ίιαμάχης γύρω άτ.6 τή «πάση πού τήρησε κάθε παράταξη στόν πόλεμο καί τήν κατοχή. Ό Ζ. Ζαλοκώστας, γνωστός άντ κομμουνιστή;, γράφει: «Όταν τά χιόνια σταμάτησαν τήν προέλαση τοΟ στρατοΟ μας στήν 'Αλβανία, κάποιος μέραρχος φοβήθηκε πώς ot Αφάνταστες κβχουχίες θά μπορο9σαν νά κλονίσουν τό ήθικό τοΟ μβτώηου καί ζήτησε στά συντάηρματά του νά στείλουν πίνακες άπό τούς σ τ ρ α τ ι & κ ; ϋοείνους πού ήταν γνωστοί ώς κοβχόγ νώμοι, γιά νά τούς άαομαχρϋνη. "Αμα Ομως ϊλχβε τοΰ; πίνακες αΑτοΰς, όιά&χσε κατάπληκτος: «Δεκχνεύς τάόε, έφονείβη είς τήν μάχην τής Μόραβας. Στρατιώτης τάδε, έτραυματίσθη *ίς τήν fatMtoiy τής Ντούσνιταας. Στρατιώτης τ ί &ε λπροτάθη 9ιά τόν πολβμιχόν στχ»>ρόν» ( Ζ χ λ ο « ύ π ι , στό Ιβιο, σ. 1 1 9 ) . Δίν -είναι ίύσκολο νά καταλάβει x o v t l ; ποιους έννοεί ό Ζάλοκώστας «κχχόγνωμου;»..·

397


Σ Π Υ Ρ Ο Υ ΛΙΜΛΡΑΛΤΟΓΥ

καί άποφααίζουν νά δώσουν δωδεκάωρη προθεσμία στήν Κυβέρνηση ν' άποφασίσει. "Αν ή Κυβέρνηση δέ δεχτεί τή συνθηκολόγηση, θά σχηματίσουν άλλη κυβέρνηση στά Γιάννενα μέ πρόεδρο τό μητροπολίτη καί θά ζητήσουν συνθηκολόγηση : «ΙΙρος πρόληψιν άτιμώσεως ενδόξου Στρατού διά διαλύσεως καί παραδόσεως είς τούς Ιταλούς, ών μέχρι χθές ήτο νικητής— γράφουν, άνάμεσα σέ άλλα, στό τηλεγράφημά τους οί Δεμέστιχας καί Μπάκος— πρός πρόληψιν άναρχίας καί κρατικής διαλύσεως είς περίπτωσιν άποσυνθέσεως τοΰ Στρατοϋ, ήτις έπίκει-ται άπό ώρας είς ώραν, έπιβάλλεται δπως κατάστασις λυθή διά προτάσεως συνθηκολογήσεως πρός Γερμανούς. Τοΰτο άπαιτεΐ δι' ήμών σύσσωμος Στρατός 'Ηπείρου. Έ ν πλήρει έπιγνώσει τής σημασίας καί σοβα: ρότητος τού άνωτέρω διαβήματος, έπιβεβλημένου ύπό τής καταστάσεως, παρακαλοΰμεν προλάβατε επερχομένην καταστροφή ν» ( ' " ) . Τό τηλεγράφημα αύτό άνελαβε νά τό στείλει ό άντιστράτηγος Η. Δεμέστιχας, άν συμφωνούσαν δ διοικητής τοΰ Τ Σ Η ΙΙιτσίκας καί οί μέραρχοι τού Α ' Σ.Σ. Τ ό πρωί τής 19ης Απριλίου, φτάνουν στό Σταθμό Διοικήσεως τοϋ Α ' Σ.Σ., στή Δερβίτσανη, ό συνταγματάρχης 'Αθ. Γιαννακόπουλος καί ό άντισυνταγματάρχης Νικ. Κουρκουλάκος καί πιέζουν τό Δεμέστιχα νά στείλει τό τηλεγράφημα στήν Κυβέρνηση άσχετα άπό τό τί γνώμη έχουν ό ΙΙιτσίκας καί οί μέραρχοι. Ό Γιαννακόπουλος, δταν τού έγινε παρατήρηση γιά τήν άντιπειθαρχική συμπεριφορά του, γύρισε στή μονάδα του. Ό Κουρκουλάκος δμως μένει όλόκληρη τήν ήμέρα, άσκεϊ πίεση στό Δεμέστιχα καί σέ άλλους Αξιωματικούς τού Α ' Σ.Σ. νά προχωρήσουν στήν κατάργηση τοΰ Πι-

158. ΓΕΣ, οτ& TSio, ο. 216.

398


Ο ΠΟΛΕΜΟΖΤΟΥ1940 - 41

τσίκα καί στή συνθηκολόγηση μέ τούς Γερμανούς. Καί... «Έν στιγμή βιαιότητος τής συζητήσεως άπεκάλυψεν ότι έντός 24ώρου τα Β ' καί Γ ' Σώματα Στρατοΰ θά συνήπτον άπό συμφώνου άνακωχήν μετά τών Γερμανών καί άν δ διοικητής τού Τ Σ Η ή οιοσδήποτε άλλος θ' άντετίθετο είς τάς ένεργείας τών στασιαστών, θά συνελαμβάνετο καί ότι πρδς τούτο διετιθετο τάγμα έπ' αύτοκινήτων» ( ' " ) . Στδ μεταξύ, δ Τσολάκογλου έχει στείλει, άπδ τΙς 18 Απριλίου, στήν 'Αθήνα τόν έπιτελάρχη τού Γ ' Σ.Σ. συνταγματάρχη Ά θ . Χρυσοχόου γιά νά συνεννοηθεί μέ τδν άρχιστράτηγο. 'Επιτελείς τού Γενικού Στρατηγείου τοϋ έκφράζουν «τήν άπογοήτευσιν των διά τήν έπιδεικνυομένην άβουλίαν» καί τδν πληροφορούν, δτι προσπαθούν νά πείσουν τόν άρχιστράτηγο νά προχωρήσει στή συνθηκολόγηση, άλλά ό βασιλιάς δέ δέχεται, γιατί θέλει νά φανεί συνεπής στίς συμφωνίες του μέ τούς "Αγγλους καί δ ΙΙαπάγος άπαντα: «Αιατί δέν τδ κάνουν μόνοι των οί έκεί στρατηγοί;». 'Ο άρχιστράτηγος, πού τδν συναντά άργότερα, λέει στδν Χρυσοχόου, δτι δέ μπορεί νά πάρει άπόφαση γιά συνθηκολόγηση προτού φύγουν άπδ τήν Ελλάδα τά άγγλικά στρατεύματα. Ό Χρυσοχόου τηλεγραφει στδν Τσολάκογλου, δτ. «δέν άπομένει άλλη λύσις πρδς άπαλλαγήν τοΰ Στρατού έκ τής αιχμαλωσίας, ειμή ή λύσις τοΰ Μητροπολίτου "Ιωαννίνων». Καί δτι, τδ Γενικό Στρατηγείο τοϋ άναθέτει νά προχωρήσει στή συνθηκολόγηση, άφοΰ έξουσιοδοτηθεί άπό τά δύο άλλα Σώματα Στρατοΰ ( ' 6 0 ) . Ό Παπάγος δέ φαίνεται νά γνώριζε δτι έχουν σταλεί τέτοια τηλεγραφήματα, άλλά τδ ήξεραν καί, άσφαλώς, τό είχαν έγκρίνει, άλλοι άνώτεροι άξιωματικοί τοΰ Γενικού

159. Στδ Ιδιο, σ. 216. 160. ΓΕΣ, στδ ίδιο, σ. 220 - 22

399


Σ Π Υ Ρ Ο Υ ΛΙΜΛΡΑΛΤΟΓΥ

Στρατηγείου, στά γραφεία τοϋ όποιου κρυπτογραφήθηκαν. Στό διάστημα αύτό, ένώ δ Στρατός διαλύεται καί οί σωματάρχες είναι έτοιμοι νά συνθηκολογήσουν μέ τούς Γερμανούς,δ Παπάγος δέν «τό κουνά» άπό τό ξενοδοχείο τής Βρεταννίας», δπου είναι τό Γενικό Στρατηγείο καί δέν άποφασίζει νά πάει, έστω καί γιά λίγες ώρες, ώς τά Γιάννενα: «...κυριωτάτη τών αιτιών τής διαλύσεως τοΰ νικητοϋ Στρατού —γράφει δ στρατηγός Νιεκ. Γρηγοριάβης— ύπήρξε ή Υποδειχθείσα ήδη έξ αύτής τής έπισήμου συνοπτικής έκθέσεως άόουλία τού άρχιστρατήγου... είς τήν δποίαν προσετίθετο ή τόσον άστοχος έκλογή τών 'Αθηνών ώς έδρας τού Γενικού Στρατηγείου» ( 4 1 ) . Γιά τήν παραμονή τοΰ Γενικού Στρατηγείου στήν 'Αθήνα ύπάρχει, τουλάχιστο γιά τήν περίοδο ύστερα άπό τήν προέλαση τών Γερμανών, δ άντίλογος: άπό τήν πρωτεύουσα ήταν εύκολότερο νά έπικοινωνεϊ ό άρχιστράτηγος μέ δλα τά μέτωπα. Γιά τό γεγονός δμως, δτι έλάχιστες φορές, καί στήν πρώτη φάση τοΰ πολέμου, δ Παπάγος πήγε κοντά στό μέτωπο, δέν έχει προβληθεί καμιά σοβαρή δικαιολογία. Τό βράδυ τής 19ης 'Απριλίου, φτάνει στά Γιάννενα ό έπιτελάρχης τοΰ Α ' Σ.Σ. συνταγματάρχης Βαγενάς, πού πληροφορείται άπό τό διοικητή τοΰ Τ Σ Η άντιστράτηγο Πίτσικα, δτι έχει διαταγή άπό τόν άρχιστράτηγο καί τήν Κυβέρνηση νά συνεχιστεί ή άμυνα τουλάχιστο ώς τις 21 'Απριλίου. Προσωπικά ό Πιτσίκας Υποστηρίζει, δτι ή άμυνα μπορεί νά συνεχιστεί καί μετά τήν 21η 'Απριλίου. Ό συνταγματάρχης Βαγενάς διαβεβαιώνει τόν Πιτσίκα, δτι τό Α ' Σ.Σ. μπορεί νά συνεχίσει τόν άγώνα. Στό μεταξύ δμως, ό μητροπολίτης Σπυρίδων καί ό Υποστράτηγος Γ . Μπάκος πιέζουν τόν Τσολάκογλου νά προχωρήσει, ώς άρχαιότερος

161. Ν. Γρηγοριάίη, «Παγκόσμιο; Πόλβμος», 3. 99.

400


Ο ΠΟΛΕΜΟΖΤΟΥ1940 - 41

σωματάρχης, ατή συνθηκολόγηση ^ παραμερίσουν τόν Πιτσίκα. Τ ή νύχτα τής 19 — 2 0 'Απριλίου φτάνουν στό Μποτονάσι, στό Στατηγεΐο τοϋ Γ ' Σ.Σ., ό μητροπολίτης Σπυρίδων μέ τό συνταγματάρχη Νικ. Μπαλή, τοϋ Β ' Σ.Σ. Φέρνουν μαζί τους καί γράμμα τοΰ Γ . Μπάκου πρός τόν Τσολάκογλου: «'Αγαπητέ Γιώργο, δπως έμείναμε σύμφωνοι πρό όλίγου είς το τηλέφωνο, —γράφει ό Μπάκος— σέ έξουσιοδοτοΰμε καί γώ καί ό Δεμέστιχας ν' άναλάβης ώς άρχαιότερος τήν Διοίκησιν τής Στρατιάς 'Ηπείρου καί νά έλθης άμέσως είς συνθηκολόγησιν μέ τούς Γερμανούς. Σύσσωμος ό Στρατός τής Ηπείρου είναι σύμφωνος σ' αύτό. Μέ τόν Δεμέστιχα έμείναμε άπολύτως σύμφωνοι χθές βράδυ, συναντηθέντες είς Καλπάκι, ν' άποστείλωμεν τό κάτωθι τελεσίγραφον στόν πρόεδρον Κυβερνήσεως, άρχιστράτηγον καί ύπουργόν Στρατιωτικών. Ή προθεσμία έξέπνευσε καί πρέπει νά ένεργήσωμεν δραστηρίως καί κεραυνοβόλως, διότι δέν πρέπει ν' άνεχθώμεν νά μάς προδίδουν οί έν 'Αθήναις άνάλγητοι καί άργυρώνητοι. Ά λ λ ' ούτε πρέπει νά άνεχθώμεν τό αίσχος νά μάς διοική ό άνόητος Κοτζιάς καί να κανονίζη τήν τύχην τής Πατρίδος καί τών σφαγιαζομένων τέκνων της. Γιώργο, τράβα άδιστακτα. Αί στιγμαί είναι μεγάλαι καί ίστορικαί καί ό Ελληνικός λαός θά μάς εύγνωμονή μιά μέρα. 'Ιδού πώς πρέπει νά έξελιχθοΰν κατά σειράν τά γεγονότα: 1) Άνάληψις τής Διοικήσεως τής Στρατιάς 'Ηπείρου καί Μακεδονίας ύπό τοΰ άντιστρατήγου Τσολάκογλου καί κοινοποίησις σχετικής διαταγής είς τά Σώματα Στρατοΰ καί Μεραρχίας, δι' ής θά καθίστατο γνωστόν δτι θά ζητήση άνακωχήν παρά τών Γερμανών. 2) Σχηματισμός Κυβερνήσεως ή Διευθυντηρίου έν Ίωαννίνοις ύπό τήν προεδρίαν τοΰ Μητροπολίτου 'Ιωαννίνων καί μέλη Τσολάκογλου, Δεμέστιχας, Μπάκος. 'Αμέσως μετά διάγγελμα πρός τόν Έλληνικόν λαόν...». 26

401


Γ ΠΥΡΟΥ Λ Ι Ν Α Ρ Δ Α Τ Ο Υ

Ό Τσολάκογλου δέ δέχτηκε τή δημιουργία διευθυντηρίου στά Γιάννενα —γιά νά μή διασπαστεί, δπως θά γράψει άργότερα, ή έθνική ένότητα καί νά... μήν άπομακρυνθοΰμε άπό τή συμμαχία |ii τήν 'Αγγλία ( ' " ) . Καθώς, τήν ίδια περίπου ώρα — τ ή νύχτα τής 19 - 2 0 'Απριλίου— παίρνει καί τά τηλεγραφήματα τοΰ Χρυσοχόου άπό τήν 'Αθήνα, ό Τσολάκογλου παραμερίζει κάθε δισταγμό καί στέλνε: άμέσως, τά χαράματα τής 20ής 'Απριλίου, κήρυκες στούς Γερμανούς γιά νά παραδώσει τό Στρατό. Τήν ϊδια ώρα, δ Πιτσίκας ειδοποιεί τούς τρεις σωματάρχες, δτι φτάνουν οί άπεσταλμένοι τοΰ Μαζαράκη άντιστράτηγος Γυαλίστρας καί συνταγματ��ρχης Κανελλόπουλος γιά νά έκτιμήσουν τήν κατάσταση καί δτι πρέπει τδ μεσημέρι νά βρίσκονται καί αύτοί στά Γιάννενα γιά σύσκεψη. Οί Τσολάκογλου καί Μπάκος ύπόσχονται, δτι θά πάνε καί δτι θά άναστείλουν στδ μεταξύ κάθε ένέργεια γιά συνθηκολόγηση. 'Αργότερα δμως ειδοποιούν, δτι δέν πρόκειται νά πάνε καί δτι έχουν στείλε» ήδη κήρυκες στούς Γερμανούς γιά συνθηκολόγηση. Ό διοικητής τοΰ Α ' Σ.Σ. άντιστράτηγος Π. Δεμέστιχας, πού ειδοποιείται άργά γιατί είχαν διακοπεί οί τηλεφωνικές έπι· κοινωνίες, φτάνει τδ βράδυ στά Γιάννενα γιά τή σύσκεύη, άλλά πληροφορείται, δτι δ Τσολάκογλου έχει στείλει κήρυκες στούς Γερμανούς καί δτι ό Πιτσίκας, πού τδν κατάργησαν οί σωματάρχες, άρνοΰμενος νά συμφωνήσει γιά συνθηκολόγηση χωρίς κυβερνητική έγκριση, έτοιμάζεται νά φύγει γιά τήν 'Αθήνα. Καί οί Γυαλίστρας καί Κανελλόπουλος, άφοΰ συζήτησαν μέ τδν ΙΙιτσίκα —πού τούς είπε, ότι δέν μπορεί νά διαθέσει δυνάμεις ούτε γιά νά καλύψουν το άριστερδ πλευρό τών "Αγγλων άπδ 'Αμφιλοχία, Ναύπακτο καί Λιδωρίκι, καί δτι μετά τήν ένέργεια τών σωματαρχών, δ ίδιος καί τό έπιτελείο του δέν έχουν λόγο νά παραμένουν στά Γιάννενα— έφυγαν άπρακτοι γιά τήν 'Αθήνα ( ' " ) . 162. ΤοολέκογΧου,

Άπομντ/μονβύματα, ο.

163. Γ Ε 2 , ατό Ιδιο, ο. 217 - 226.

402

129.


Ο ΠΟΛΕΜΟΣ

1940- 41

Οί κήρυκες πού έστειλε δ Τσολάκογλου — Ν . Μπαλής, συνταγματάρχης, Γ . Λαγάς, ταγματάρχης καί Κ . Βλάχος, έπίλαρχος— έπιστρέφουν τδ άπόγεμα τής 20ής 'Απριλίου στδ Μποτονάσι μαζί μέ τδν Υποστράτηγο Ντήτριχ, διοικητή τής θωρακισμένης μεραρχίας «Σωματοφυλακή "Ες "Ες 'Αδόλφου Χίτλερ». Τό ίδιο άπόγεμα, οί Ντήτριχ καί Τσολάκογλου Υπογράφουν τό άκόλουθο πρωτόκολλο Ανακωχής: «Οί υπογεγραμμένοι στρατηγοί τού Ανδρείου Γερμανικού Στρατού καί τού Ανδρείου Ελληνικού τοιούτου Ντήτριχ καί Τσολάκογλου, άντιπροσωπεύοντες τάς Αντιστοίχους Στρατιάς, συνελθόντες είς Βονοτάσι, σήμερον 20ήν 'Απριλίου 1941 καί ώραν 18ην, συνωμολόγησαν τά κάτωθι: 1. Παύουν αί έχθροπραξίαι μεταξύ Ελλάδος καί Γερμανίας τήν 18ην ώραν τής σήμερον καί μετ' όλίγας ώρας παύουν αί έχθροπραξίαι μεταξύ Ελλάδος καί 'Ιταλίας μερίμνη τοΰ Γερμανού Αρχιστρατήγου. 2. "Επιτρέπεται ή διέλευσις Γερμανικού Στρατοϋ Από τής έως τής αύριον Δευτέρας 21ης 'Απριλίου ίνα παρεμβληθή μεταξύ 'Ιταλικών καί Ε λ ληνικών Στρατευμάτων καί Ινα διευκολυνθώσι τά κάτωθι συμφωνηθέντα: α) Τ ά Έλληνικά Στρατεύματα Υποχρεούνται ν' άποσυρθώσι μέχρι τών παλαιών Έλληνο - 'Αλβανικών συνόρων είς χρονικόν διάστημα 10 ήμερών. 6) Αί Στρατιαί 'Ηπείρου καί Μακεδονίας θ' άποστρατευθώσι, τών άνδρών παραδιδόντων τόν δπλισμόν των είς άποθήκας δρισθησομένας παρά τής Στρατιάς καί είτα θά μεταβώσιν είς τάς έστίας των. γ) Οί άξιωματικοί θά φέρωσιν τήν έξάρτυσιν καί τόν δπλισμόν των τιμητικώς μή θεωρούμενοι ώς αιχμάλωτοι. Τ ά τοϋ Στρατοϋ θά ρυθμισθούν καί οί άξιωματικοί θά διοικώνται βάσει τών Ελληνικών Νόμων. 5) Ό έφοδια-

403


Σ Π Υ Ρ Ο Υ ΛΙΜΛΡΑΛΤΟΓΥ

σμός γενικώς τοϋ Στρατοΰ θά συνεχισθή μερίμνη αύτοϋ» ( ' " ) .

Καταστροφή τοϋ Στρατοΰ ' Α ν α φ έ ρ ε τ α ι , πώς, μόλις έμαθαν στήν 'Αθήνα, δτι δ Τσολάκογλου άρχισε διαπραγματεύσεις γιά συνθηκολόγηση, ή Κυβέρνηση έδωσε έντολή στόν Πίτσικα νά τδν συλλάβει. Σχετικά, δ Πάλαιρετ στίς 2 1 'Απριλίου, τηλεγραφεΐ στό Φόρεϊν "Οφφις: « Ό βασιλεύς καί δ πρωθυπουργός μέ έκάλεσε διά νά μοΰ είπη: 1. Κατόπιν συζητήσεως μέ τδν ύπουργδν Στρατιωτικών καί τόν άρχιστράτηγον, έκρίθη δτι αί έλληνικαί δυνάμεις θά κρατήσουν είς τάς σημερινάς των θέσεις έπί τής Ελληνοαλβανικής μεθορίου έπί 4 - 5 ήμέρας. 2 . Ό ύπουργός Στρατιωτικών, δ άρχιστράτηγος καί δ στρατηγός Δράκος (δστις άνεκλήθη έξ άποτάξεως) άναχωροϋν άπόψε εις Ά γρίνιον νά συναντήσουν τδν στρατηγδν Πιτσίκαν. 3. Ό στρατηγός, σταλείς ύπδ τού βασιλέως εις "Ηπειρον τηλεγραφεϊ δτι δ στρατηγός Τσολάκογλου ήρχισε διαπραγματεύσεις μέ τδν έχθρδν διά τήν συνθήκην άνακωχής. Ό στρατηγός Πιτσίκας διετάχθη τηλεγραφικώς νά τόν συλλάβη. Ό βασιλεύς δέν πιστεύει δτι δ στρατηγός Τσολάκογλου ήτο πληρωμένος άπό τούς Γερμανούς, άλλά φρονεί δτι προσεβλήθη άπό τήν νόσον τής ήττοπαθείας ή δποία φαίνεται να έ χ η διεισδύσει είς τδν έλληνικδν στρατδν μετά τήν γερμανικήν έπίθεσιν, Γσως μέ τήν ήθελημένην βοήθειαν τού πρώην ύπουργοΰ Στρατιωτικών. Φαίνεται δτι μετά τήν μακράν δοκιμασίαν είς τήν 'Αλβανίαν ούδείς πλήν τού Μεταξά ήτο τόσον Ισχυρός ώστε νά κάμη τό Έ θ ν ο ς καί τόν Στρατόν νά άντιμετωπίση δεύτερον καί δυνα·

164. a r t IBιο, ο. 226 - 2 7 .

404


Ο ΠΟΛΕΜΟΣ

1940-41

τώτερον εισβολέα, ίδία μετά Γιουγκοσλαβίας» ( , 6 ί ) .

τήν

κατάρρευσιν

τής

Είναι φανερό, δτι τήν πληροφορία, δτι δόθηκε διαταγή νά συλληφθεί δ Τσολάκογλου, τήν έδωσαν ό βασιλιάς καί δ Τσουδερδς στδν Πάλαιρετ γιά νά τοϋ δείξουν τήν άπόφασή τους νά τηρήσουν τΙς υποσχέσεις τους άπέναντι στούς "Αγγλους, νά συνεχίσουν δηλαδή τδν άγώνα στήν ήπειρωτική Ε λ λ ά δ α ώς τήν Αποχώρηση τοϋ βρεταννικοϋ έκστρατευτικοϋ σώματος. 'Οπωσδήποτε δέ φαίνεται, δτι ύπάρχει, έκεϊνες τίς στιγμές, κανένας πού νά έχει τή διάθεση, τήν ικανότητα καί τή θέληση νά συλλάβει τούς συνθηκολόγους σωματάρχες. Ό Πιτσίκας, μόλις, τδ βράδυ τής 20ί)ς 'Απριλίου, μαθαίνει τήν ύπογραφή τής Ανακωχής, Αναθέτει στδν έπιτελάρχη του ύποστράτηγο Πλατή νά ειδοποιήσει τδν Τσολάκογλου, δτι παραιτείται Από τή διοίκηση τοϋ Τ Σ Η , καί, τά χαράματα τής 21ης 'Απριλίου, φεύγει γιά τήν 'Αθήνα, τή στιγμή πού οί Γερμανοί —οί συνθηκολόγοι στρατηγοί τούς έχουν Ανοίξει τδ δρόμο χωρίς μ ά χ η — πλησιάζουν στά Γιάννενα: «Τήν 4 η πρωινή τής 2 1 η ς 'Απριλίου —άφηγεϊται δ Π. Κανελλόπουλος— δ στρατηγδς Πιτσίκας μέ έκάλεσε νά έπιστρέψωμε μαζί στήν 'Αθήνα. Διεσχίσαμε, μέ μιά μαούνα τδν Κορινθιακό κόλπο, Από τήν Ναύπακτο πρδς τδν Ψαθόπυργο. Κρατώ ώς ίερδ κειμήλιο μιά φωτογραφία. Τήν ώρα έκείνη, τά «στούκας» έβομβάρδιζαν τδν λιμένα τών Πατρών, τής γενετείρας μου. Πριν φθάσουμε μέ δυό αύτοκίνητα, στδν 'Ισθμό τής Κορίνθου, δ στρατηγδς Πιτσίκας Αδιαθέτησε. Τ Ηταν Αδύνατο νά προχωρήση. Μοϋ είπε νά κατευθυνθώ έγώ στήν 'Αθήνα καί νά Αναφέρω στδν

1 6 6 . 'Αρχεία ΦόρεΤν "Οφφις, ·Βί)μα», 2 0 Ίι\ιοι*χρΙου

1972.

405


Σ Π Υ Ρ Ο Υ ΛΙΜΛΡΑΛΤΟΓΥ

βασιλέα —δέν έγνωρίζαμε, άν Υπήρχε πρωθυπουργ ό ς — ίσα συνέβησαν. Τό έπραξα τά μεσάνυχτα τής 21ης πρός τήν 22α 'Απριλίου. Ό βασιλέας ικανοποιήθηκε πολύ, δταν τοϋ είπα, δτι δ στρατηγός Πιτσίκας έμεινε άκλόνητος καί δέν έσυνθηκολόγησε...» ( ' " ) . Καμιά στρατιωτική άξία δέν Ιχει τό γεγονός, δτι δέ συνθηκολόγησε ό στρατηγός Πιτσίκας. Ό Τσολάκογλου, πού άνέλαβε τή διοίκηση τοΰ Τ Σ Η , προχωρεί στήν παράδοση τοΰ Στρατού. Ό βασιλιάς καί ή κυβέρνηση δέν άναγνωρίζουν τήν άνακωχή, άλλά κι αύτό δέν Ιχει στρατιωτική άξία (Ιχει βέβαια πολιτική). γιατί οί τρεϊς σωματάρχες έλέγχουν τό βασικό δγκο τών δυνάμεων τοΰ Στρατού πού ϊχουν άπομείνει. Ό διοικητής τής 12ης Στρατιάς στρατάρχης Λίστ, πού φτάνει στό μεταξύ στή Λάρισα, άξιώνει άπό τόν άπεσταλμένο τοΰ Τσολάκογλου νά Υπογράψει άλλο πρωτόκολλο, γιά παράδοση τών Ιλληνικών δυνάμεων χο)ρίς δρους. Εκείνος — δ συνταγματάρχης Άνδρ. Μπαλοδήμος— άρνεΐται καί άπαντά δτι δέν Ιχει τέτια έξουσιοδότηση. Τήν δλλη μέρα τό άπόγεμα, φτάνουν στά Γιάννενα δ έπιτελάρχης τοΰ Λίστ άντιστράτηγος Γκράιφενμπεργκ μέ τδν Υποστράτηγο Ντήτριχ καί έπιβάλλουν στδν Τσολάκογλου —πού «διαμαρτύρεται»— νά ύπογράψει τδ νέο πρωτόκολλο. Ό Τσολάκογλου δηλώνει πώς τδ Υπογράφει, Ας αΙχμάλωτος πολέμου καί ίχι μέ τήν έλεύθερη θέλησή του. (Α·ίτό δέ θά τόν έμποδίσει νά γίνει σέ λίγες μέρες πριοθυπουργός τής γερμανικής κατοχής). Τό νέο πρωτόκολλο, πού Υπογράφεται άπό τόν Τσολάκογλου — ώ ς «άρχιστράτηγο» διοικητή τής «Ελληνικής Στρατιά; 'Ηπείρου καί Μακεδονίας— καί τόν Γκράι®ενμπεργκ — ώ ; άρχηγό τοΰ Γενικού Επιτελείου τών γερμα-

166. «Κχ8τ)μϊρινή», οτδ Τίιο.

406


Ο ΠΟΛΕΜΟΣ

1940-41

νικών στρατευμάτων στήν Ε λ λ ά δ α — άναφέρει: «1. Ή 'Ανωτέρα Διοίκησις τών Γερμανικών Στρατευμάτων έν Ελλάδι άποδέχεται τήν άνευ δρων παράδοσιν τής Ελληνικής Βασιλικής Στρατιάς 'Ηπείρου καί Μακεδονίας. 2. Οί άνήκοντες εις τήν Ελληνική Βασιλικήν Στρατιάν 'Ηπείρου καί Μακεδονίας είναι αιχμάλωτοι πολέμου. Τ ά δπλα, όλόκληρον τδ πολεμικδν ύλικόν καί άπαντα τά ε"5η Εφοδιασμού τής Στρατιάς αύτής είναι λεία πολέμου τοϋ Γεομανικοϋ Στρατεύματος». 'Αναγνωρίζεται άπδ τή γερμανική πλευρά ή γενναιότητα τών Ελληνικών στρατευμάτων καί Επιτρέπεται στούς "Ελληνες άξιωματικούς νά διατηρήσουν τόν δπλισμό καί τίς Εξαρτύσεις τους. Ή Ελληνική διοίκηση άναλαβαίνει νά φροντίσει νά διακοπούν οί έχθροπραξίες, νά μή διασπαρεΐ καί καταστραφεί τό ύλικό, νά Επισκευαστούν οί δρόμοι. νά μή φύγουν τά πλοία άπό τά λιμάνια τ ή : πεοιοχής τοϋ Τ Σ Η . «...6. Οί "Ελληνες αίχμάλωτοι πολέμου θά παραμείνωσι πρός τό παρόν είς χώρους συγκεντρώσεως. Μετά τό πέρας τών πολεμικών διαπραγματεύσεων, προβλέπεται ή άπελευθέρωσις άπάντων τών μονίμων καί Εφέδρων άξιωματικών, ύπαξιωματικών καί δπλιτών. 7. Ή 'Ανωτέρα Ελληνική Διοίκησις θέλει μεριμνήσει ίνα τά Έλληνικά τμήματα παραμείνωσιν ύπδ τήν ήγεσίαν τών άξιωματικών των Ας καί διά τήν λήψιν μέτρων διά τήν κανονικήν έκτέλεσιν τών δρων άνακωχής. (...) 9 . Μέ τήν Βασιλικήν 'Τταλικήν Άνωτέραν Διοίκησιν Εν 'Αλβανία θά δρισθή ζώνη διαχωρισμού, ίνα Επιτευχθή μία ταχεία παΰσις Εχθροπραξιών έφ' δλοκλήρου τοΟ μετώπου καί ή κατά τό δυνατόν άνευ προστριβής Εκτέλεσις τής παραδόσεως. Ποίον πολεμικόν ύλικόν καί ποία δπλα θά παραδοθώσι είς

407


Γ ΠΥΡΟΥ ΛΙΝΑΡΔΑΤΟΥ

τήν Άνωτέραν Ί τ α λ ι κ ή ν νισθή βραδύτερον» ( Ι 4 7 ) .

Διοίκησιν

θέλε·,

διακανο-

"Ετσι, οί Γερμανοί έπιβάλλουν νέους βαρύτερους δρους στόν Ε λ λ η ν ι κ ό Στρατό καί τόν ύποχρεώνουν νά διαπραγματευτεί καί μέ τούς 'Ιταλούς. Καί τό νέο αύτό, πιό ταπεινωτικό, πρωτόκολλο δέχεται νά τό ύπογράψει ό Τσολάκογλου. Τ ό μεσημέρι τής 2 1 η ς 'Απριλίου φτάνει στά Γιάννενα ή διαταγή τού Γενικού Στρατηγείου, πού τόν Απομακρύνει άπό διοικητή τού Γ ' Σώματος Στρατοΰ. 'Αλλά είναι πολύ άργά, άφοΰ ούτε ό Πιτσίκας είναι πιά στή θέση του καί ό Τσολάκογλου έχει άνακηρυχτεΐ σέ άρχιστράΉ συνθηκολόγηση έγινε ένώ τά έλληνικά τμήματα βρίσκονταν άκόμα στό άλβανικό έδαφος. Ό Τσολάκογλου θά δεχτεί τελικά νά διαπραγματευτεί καί μέ τούς 'Ιταλούς καί, έτσι, θά καταπέσει ή κύρια δικαιολογία τής βιασύνης τών συνθηκολόγων στρατηγών νά κάμουν άνακωχή μέ τούς Γερμανούς: γιά νά παραμείνει δήθεν νικητής ό Στρατός |ΐας καί νά μήν ταπεινωθεί άπέναντι στούς 'Ιταλούς. Στις 21 καί 2 2 'Απριλίου, συνεχίζονται συγκρούσεις έλληνικών καί ιταλικών στρατευμάτων βόρεια καί νότια άπό τήν έλληνοαλβανική μεθόριο. Σέ άλλα σημεία τής μεθορίου, Γερμανοί στρατιωτικοί διοικητές άξιώνουν άπό τούς "Ελληνες ν' άφήσουν τά ιταλικά τμήματα νά προχωρήσουν. Ό Τσολάκογλου διατάσσει τούς "Ελληνες διοικητές νά συμμορφωθούν μέ τΙς διαταγές τών Γερμανών ( ' " ) . Στό μεταξύ ό Μουσολίνι έχει πάθει παροξυσμό μανίας γ>ατί οί Γερμανοί κλείνουν χωριστές συμφωνίες μέ τούς "Ελληνες καί δέν τούς ύποχρεώνουν νά ζητήσουν καί άπό τούς 'Ιταλούς άνακωχή:

167. Γ Ε Σ , οτδ ίδιο, ο. 226-29. 168. Στδ Τδιο, <3. 2 3 0 .

408


Ο ΠΟΛΕΜΟΣΤΟΥ1940 - 41

«Οί Ιταλικές στρατιές —διαμαρτύρεται δ Ί τ α λδς δικτάτορας— εξη μήνες πολεμούν έναντίον τών Ελλήνων. "Εχουν πάρει μέρος σ' αΰτδν τδν άγώνα 5 0 0 χιλιάδες Ιταλοί, άπδ τούς δποίους 6 3 χιλιάδες βγήκαν έκτδς μάχης» f 4 9 ) . Τδ άπάγεμα τής 22ας Απριλίου, φτάνει στά Γιάννενα δ άντιστράτηγος Μπίλλερ, διοικητής τής 73ης γερμανικής μεραρχίας, πού μεταφέρει στδν Τσολάκογλου έντολή τοΰ Γερμανικοΰ 'Αρχηγείου νά στείλουν οί "Ελληνες κήρυκες καί στούς 'Ιταλούς καί νά τούς ζητήσουν άνακωχή. Ταυτόχρονα τοΰ άνακοινώνει, δτι ή γραμμή διαχωρισμοΰ άνά|ΐεσα στά έλληνικά καί τά Ιταλικά στρατεύματα θά είναι ή άμαξιτή δδδς Ηγουμενίτσα - Μπισδούνι - Μέτσοβο καί δχι τά έλληνοαλβανικά σύνορα. "Οσα θά βρεθοΰν, δταν θά σταματήσουν οί έχθροπραξίες μέ τούς 'Ιταλούς βόρεια άπδ τή γραμμή αύτή θά είναι αίχμάλωτά τους. Μόλις γίνεται γνωστή καί διαδίδεται στίς μονάδες ή νέα ύπαναχώρηση τών Γερμανών, δλοκληρώνεται ή διάλυση: Αξιωματικοί καί άντρες, άφήνοντας τδν δπλισμό τους, προσπαθοΰν νά φτάσουν, τδ γρηγορότερο, δσο μποροΰν νοτιότερα. Τ ά Β ' καί Γ ' Σώματα Στρατοΰ μένουν μέ έλάχιστες δυνάμεις. Τδ Α ' Σ.Σ., πού οί άντρες του κατάγονται κυρίως άπδ τήν Πελοπόννησο καί τήν Κρήτη, διατηρεί κάπως τή συνοχή του. Τ δ προσωρινό πρωτόκολλο τής άνακωχής μέ τούς 'Ιταλούς, πού ύπογράφεται τή νύχτα τής 2 2 - 23, προβλέπει διακοπή τών έχθροπραξιών άπδ τϊς 11 τή νύχτα τής 23 'Απριλίου. Τδ πρωί τής 23ης 'Απριλίου, οί Γερμανοί διαθέτουν άεροπλάνο στδν Τσολάκογλου καί τδν μεταφέρουν στή θεσσαλονίκη, δπου ύπογράφει μέ τδ στρατάρχη Γιόντλ, έπιτελάρχη τοΟ Χίτλερ, καϊ τδν Ι τ α λ ό στρατηγό Φερρέρο τδ τρίτο καί δριστικδ πρωτόκολλο συνθηκολογήσεως. Ή βασική διαφορά τοΰ πρωτοκόλλου αύτοΰ άπδ τδ προηγούμε-

169. Cecvl, <πδ Τίιο.

409


Σ Π Υ Ρ Ο Υ ΛΙΜΛΡΑΛΤΟΓΥ

νο —τΛν 'Ιωαννίνων— είναι δτι τώρα ή παράδοση τοΟ Έλληνικοϋ Στρατοΰ, μέ τούς ίδιους δρους, γίνεται καί στούς 'Ιταλούς ( , 7 °) .

170. Τό κείμενο τοΟ τελιχοϋ πρωτοκόλλου είναι τό

άκόλουθο:

• Σόμβαβις συνθηκολογήσεως. Μεταξύ τής 'Ανωτάτης Διοικήσεως τοΟ Γερμανικό!) ΣτρατοΟ καί τής 'Ανωτάτης Διοικήσεως τοΟ έν 'Αλβανία ΊτχλιχοΟ Στρατοΰ άφ' ίνός καί τής 'Ελληνικής Στρατιάς 'Ηπείρου - Μακεδονίας άφ' έτέρου: Ή "Ανωτάτη ΔιοΙκησις τής Βασιλικής 'Ελληνικής Στρατιάς "Ηπείρου — Μακεδονίας, άντιπροσωπευομένη Οπό τοΟ 'Αρχιστράτηγου στρατηγοΟ Τσολάκογλου, προέβη βίς διάβημα παράτή 'Ανωτάτη Διοικήσει τών Γερμανικών Στρατευ;ιάτων έν 'Ελλάδι καί τή 'Ανωτάτη "Ιταλική Διοικήσει τοΟ έν 'Αλβανία ΣτρατοΟ μέ τήν παράκληςκν τής άποδοχής τής άνευ βρων συνθηκολογήσεως τής 'Ελληνικής Στρατιάς Μακεδονίας - 'Ηπείρου. "ΑρΘροϋ Ιον. Ή 'Ανωτάτη Γερμανική καί 'Ιταλική Διοίκησις άποδέχονται τήν τοιαΰτην άνευ βρων παράβοσιν τής 'Ελληνικής Στραπιδς 'Ηπείρου - Μακεδονίας. "Αρθρον 2οv. Ot άνήχοντες βίς τήν 'Ελληνωιήν Στρατιάν 'Hmipou - Μακεδονίας είναι αιχμάλωτοι πολέμου. Λαμβανομένης ύπ· δψιν τής ύπδ τών 'Ελληνικών Στρατευμάτων έπιδειχθείοης άνδρείας 4πΙ τοΟ πεδίου τής μάχης καί τής ώς έ * τούτου διατηρήσεως τής στρατιωτικής τιμής, διατηροΟσιν οί "Ελληνες άξιωματικοί ξίφος καί έξάρτησιν. "Απαντες ο'. 'Ιταλοί αΙχμάλωτοι «ολέμου, οίτινες ύπάρχουν έν τή περιοχή τής 'Ελληνικής Στρατ ι ΐ ς 'Ηπείρου - Μακεδονίας πρέπει νά παραδοθώοιν άμέσως el ς τά Ιταλικά στρατεύματα. Ot "Ελληνες αιχμάλωτοι πολέμου θά συγκεντρωθώσιν έπί τοΟ παρόντος είς στρατόπεδα συγκεντρώσεως. Μ*τά τό πέρας τών έχθροπραξιών έπί τοΟ έλληνικοΟ έδάφους καί τών 'Ιονίων νήσων προβλέπεται ή άπελευθέρωσις άπάντων τών άξιωματι/κών καί στρατιωτών, "Αρθρον 3ον. Ή 'Ανωτάτη 'Ελληνική Διοίκησις θά φροντίση βπως τά έλληνικά τμήματα παραμείνωσιν Οπό τήν διοίκηβιν τών άξιωματικών αύτών καί βπως λάβωσι πάντα τά μέτρα διά τήν

410


Ο ΠΟΛΕΜΟΣ

1940-41

ταχτικήν διεκπεραίωοιν τής συνθηκολογήσεως. Ό

Εφοδιασμός

%βΧ Ιατρική περίθαλψις xfflv έν αΙχμαλωσία στρατευμάτων •Τναι κατ* Αρχήν έργον τής 'Ανωτάτης 'Ελληνικής Διοικήσεως. 'Αρθρον 4ον. Τά δπλα, άπαν τδ πολβμικόν δλικδν καί τά Αποθέματα τής Στρατιΐς ταύτης, συμπεριλαμβανομένου καί τοΟ άεροπορικοΟ ΟλικοΟ, ώς καί αϊ έπίγεκχι έγκαταοτάσεις τής Αεροπορίας είναι λεία πολέμου. "Αρθρον δον Ή 'Ανωτάτη Διοίκηοις xfflv 'Ελληνικών Στρατευμάτων θά φροντίση μέ πάν μέσον Οπως αϊ έχθροπραξίαι κατταπαόσωοιν δνβυ χρονοτριβών, Βκως πάσα καταστροφή ή έκμηδένιοίς πολεμικοΟ ΟλικοΟ καί προμηθειών παύση καί δπως αϊ έν τή περιφερεία τής Στρατιΐς &πάρ^ουσαι δδοί έπιβκευαοθώσι πάραυτα. "Αρθρο* 6 . Ό Απόπλους πλοίων πάσης φάσεως έκ τών λιμένων καί πάσα Αεροπορική έπικοινωνία έν τή περιφερείς τής Στρατ ι ΐ ς Μακεδονίας - 'Ηπείρου πρέηει ν' άπαγορευθή, μέ ( μ έ σον Ισχύν τοΟ βρου τοότου. Ή "Ανωτάτη Διοίκηοις τής 'Ελληνικής Στρατιΐς είναι 6πεόθννος Οπως κατασχεθώσι τά είς τοδς λιμένας εδρισκόμενα πλοία, συμπεριλαμβανομένων καί τών φορτίων, ώς καί τών λψχνικών έγκαταοτάβεων καί δπως ταΟτα παραμείνωοιν 6πδ τήν έπίβλεψιν τών 'Ελληνικών στρα•τευμάτων, μέχρις δτου ληφθή δριστική ΑπΛφβσις περί αΑτών. "Αρθρον 7ον. Ή Ανωτάτη διοίκησις τών 'Ελληνικών στρατευμάτων θά δρίση πληρεξουσίους έπιτελικοδς συνδέσμους, οΐτινες θά κανονίζωοι τάς λεβοτομβρείας τής διεκπεραιώσεως τής συνθηκολογήσεως μετά τών Γβρμανικών καί 'Ιταλικών 6πηρεσιών αΤτινες θά κατονομασθώσιν». Τά άρθρα 8 καί 9 δρίζουν τ'.ς ώρες γιά τήν κατάπαυση τών έχθροπραξιών μέ τοδς 'Ιταλούς καί Ακυρώνουν τδ πρωτόκολλο τής 21ης 'Αηριλίσυ. "Οσα έλληνικά τμήματα Οοιήρχαν Ακό|ΐα συγκροτημένα έμειναν οτούς στρατώνες τους δ ς τΙς 2 Μαΐου, πού δ Χίτλερ διέταξε νά Απ«λευθερωθοθν Ολοι οί "Ελληνες αίχμάλωτοι.

411


Σ Π Υ Ρ Ο Υ ΛΙΜΛΡΑΛΤΟΓΥ

Φεύγουν δ Βασιλιάς καί ή Κυβέρνηση " Ο π ω ς είδαμε, είχε άποφασιστεϊ νά φύγουν δ βασιλιάς καί ή Κυβέρνηση στίς 17 'Απριλίου γιά τήν Κρήτη. Τήν ήμέρα αύτή έχουν συγκεντρωθεί στδ ξενοδοχείο «Μ. Βρεταννία» δσοι ύπουργοί θά φύγουν καί περιμένουν νά τούς παραλάβουν τά αυτοκίνητα γιά τά Μέγαρα. 'Εκδηλώνεται δμως ή στάση στά άντιτορτπιλλικά («'Αετός» καί <'Σπέτσαι»), πού τά πληρώματά τους άρνοϋνται νά φύγουν, καί ή άναχώρηση άναβάλλεται. Τήν άλλη μέρα αύτοκτονεΐ δ πρωθυπουργός. 'Αλλά τά γεγονότα αύτά δέν ήταν δ μόνος λόγος τής άναβολής. "Οπως γράφει δ Σακελλαρίου, «έπϊ πλέον τδ Άρχηγεϊον τών Αυτοκρατορικών Στρατευμάτων δέν έβλεπε τδν λόγον τής βίας τής Έλληνικής Κυβερνήσεως πρδς έπείγουσαν άναχώρησιν» ( Ι 7 1 ) . "Οπως άναφέρει έξάλλου σέ τηλεγράφημά του δ Πάλαιρετ, στίς 21 'Απριλίου, δ στρατάρχης Ούέιβελ ζήτησε άπδ τδ βασιλιά ν' άναβάλει δ ϊδιος καί ή κυβέρνηση τήν άναχώρησή τους ( ' ' * ) . Τ ή νύχτα τής 2 2 • 23 'Απριλίου, φεύγουν, μέ τά άντιτορπιλλικά «Β. "Ολγα\ «Πάνθηρ» καί «'Ιέοαξ» οί ύπουργοί, δ διοικητής καί δ ύποδιοικητής τής Τράπεζας τής Ελλάδος «καί μερικοί κρατικοί έπίσημοι καί μή λειτουργοί, οί πλείστοι μέ τάς οικογενείας των —γυναίκες, τέκνα, πενθερές, κουβερνάντες— καί μέ τάς άποσκευάς των —μπαούλα, βαλίτζες μέ τουαλέτες,, τζάντες μέ ρουχισμό, μερικοί μέ παιχνίδια τών παιδιών των καί κά-

171. Σαχβλλοφίου, ατό ΙΟιο, β. 313. 173. 'Αρχ«ΐα Φάρεϊν "Οφφις, «Βήμα», 11 'Ιανουαρίου 1973.

412


Ο ΠΟΛΕΜΟ Ζ ΤΟΥ

1940 - 41

ποιοι μέ τά χρυσαφικά των. (...) Φαίνεται δμως δτι ή θέα τοσοΟτον άσυνηθίστου διά πολεμικά πλοία φορτίου, καί δή έν καιρφ πολέμου, έξηρέθισε τά πληρώματα είς τοιοΟτον βαθμόν, ώστε είς τήν Σούδαν έξεδηλώθη μικρά στάσις έπί τοΰ «Βασίλισσα Ό λ γ α » , τοΰ προσωπικοΰ άπαιτήσαντος νά μή έπιβή κανείς πλέον. Αντιλαμβάνεται δ καθείς τήν ψυχολογίαν δλων αύτών τών Αξιωματικών, Υπαξιωματικών καί ναυτών πού κανένας τους δέν έγνώριζε ποΰ καί πώς άφηναν τά σπίτια τους, δταν έβλεπαν δτι ύπήρχαν καί προνομιούχοι "Ελληνες ή Ελληνίδες ή Ελληνόπουλα πού μποροΰσαν άνέτως νά μεταφέρωνται μέ τά πολύτιμα τών ύπαρχδντων των πρός άλλας άσφαλείς κατευθύνσεις μέχρις δτου παρέλθει ή συμφορά...» ( ' " ) . « Ή δ η άπό τής Πέμπτης 17ης Απριλίου είχον άρχίσει ν' Αναχωρούν δι' άερακάτου τά θήλεα μέλη τής Βασιλικής Οικογενείας, μετά τών Κυριών τών Τιμών, άτινα συνώδευε ό σεβαστός Βασιλόπαις Γεώργιος^'"). Τ ά χαράματα τής 23ης 'Απριλίου, φεύγουν μέ Αγγλικό ύδροπλάνο άπό τό Σκαραμαγκά ό βασιλιάς, ό πρωθυπουργός Τσουδερδς καί ό "Αγγλος πρεσβευτής Πάλαιρετ. Φεύγοντας, δ βασιλιάς καί δ Τσουδερδς μέ διάγγελμα καί μήνυμα, πού μεταδίδονται άπδ τδ ραδιοφωνικό σταθμό, έξηγοΰν στόν Ε λ λ η ν ι κ ό λαό τούς λόγους, γιά τούς δποίους πηγαίνουν στήν Κρήτη. Μένουν στήν 'Αθήνα, οί Σακελλαρίου καί Μανιαδάκης γιά νά «τηρήσουν τήν τάξη», ώς τίς 2 5 'Απριλίου, πού φτάνει στήν πρωτεύουσα δ Τσολάκογλου μέ τούς ύποστράτηγους Μπάκο, Μάρκου, Μουτούση, κ.λ. "Ετσι,

178. 2αΜ«λλαρ(ου, στδ Ιδιο, ο. 222. 174. Στδ Ιδιο.

413


Σ Π Υ Ρ Ο Υ ΛΙΜΛΡΑΛΤΟΓΥ

ή «εξουσία» περνά στά χέρια τών έντολοδάχων τών κατακτητών όμαλά, χωρίς παραπέρα διαταραχές άπό τυχόν «άναρχικά στοιχεία», πού, όπως είδαμε, άνησυχοΰσαν μερικοί στρατηγοί μήπως έκδηλωθοΰν. "Ισως, «χάριν τής τάξεως», ό βασιλιάς καί ή κυβέρνηση του άφησαν στίς φυλακές καί τά ξερονήσια, γιά νά παραδοθούν στούς Γερμανούς, καί τούς κομμουνιστές πολιτικούς κρατούμενους καί έξόριστους: «...Ή Κυβέρνησι τού Γεωργίου Αποχωρώντας —γράφει ό Δ. Μπενετάτος— άφησε κλεισμένους στήν 'Ακροναυπλία 6 0 0 περίπου έξορίστους κομμουνιστάς καί 1.000 περίπου σέ διάφορα νησιά. Οί άνθρωποι αύτοί πού ή έξορία τους ήταν καί άπόδειξ: πώς δέν είχαν καταδικασθή γιά ποινική παράβασι (...) έκτός άπό 15 περίπου πού έμειναν έλεύθεροι άπό τό Χαϊδάρι στίς 11 τοΟ Σεπτέμβρη 1944 καί μερικούς άκόμα πού είχαν βρει εύκαιρίες άποδράσεως, έξετελέσθησαν άπό τούς κατακτητές» ( , 7 S ) . Έκτός άπό τούς 1.600 έξόριστους υπήρχαν καί μερικές έκατοντάδες πολιτικοί κρατούμενοι σέ φυλακές (Κέρκυρα, Αίγινα, κ.λ.) f 7 4 ) . Ύστερα άπό διαβήματα πού έκανε ή τότε ήγεσία τού Εργατικού Κόμματος (ό άρχηγός "Αττλυ καί ό γενικός γραμματέας Μίντλετον) πρός τή Βρεταννική Κυβέρνηση, τό Νοέμβρη καί Δεκέμβρη τού 1940, γιά τούς έξόριστους, δπως προκύπτει άπό τά 'Αρχεία τοΰ Φόρεϊν "Οφφις, ή 'Αγγλική Κυβέρνηση έδειξε κάποιο ένδιαφέρον μόνο γιά τούς ήγετες τών άστικών κομμάτων καί τούς βενιζελικούς Αξιωματικούς f 7 7 ) . "Ετσι, καί μέ τήν Ανοχή τών "Αγγλων,

176. «'Ακρόπολις», 26 Σεπτεμβρίου 1979. 176. Βλέπ« Σπ. ΛιναρΜτου, «4η Αυγούστου». 177. «Βήμα», 7 Φεβρουαρίου 1971.

414


Ο ΠΟΛΕΜΟ Ζ ΤΟΥ

160

1940 - 41

οί κομμουνιστές κρατούμενοι καί έξόριστοι έμειναν δ ς τδ τέλος στις φυλακές καί τΙς έξορίες γιά νά παραδοθούν στούς κατακτητές καί νά Εκτελεστούν. Χαρακτηριστικό γιά τή νοοτροπία τών τεταρτοαυγουστιανών άρχών —πού έξακολουθούσαν νά διοικούν καί μέ πρωθυπουργό τόν Τσουδερό— εΓναι καί τό έπεισόδιο μέ τούς έννιά έξόριστους τής Φολέγανδρου. Στδ έρημονήσι αύτό, βρέθηκαν έκτοπισμένοι μέ τδ τέλος τοΰ πολέμου, όχτώ Κρητικοί κομμουνιστές (Ν. Μανουσάκης, Μιχ. Βιτσαξάκης, Μαν. Πισσαδάκης, Εύθ. Μαριακάκης, Σωτ. Καλλέργης, Ί . Τριανταφύλλου, Ί . Σιμιτζής καί Ί . Καλαϊτζάκης) καί τδ μέλος τής Κεντρικής 'Επιτροπής τοΰ Κ Κ Ε Στέργιος Άναστασιάδης, πού θά έκτελεστεϊ τδ 1949, ύστερα άπδ καταδίκη σέ θάνατο άπδ έκτακτο στρατοδικείο. Οί έννιά αύτοί έξόριστοι, φεύγουν νύχτα μέ μιά βάρκα άπδ τή Φολέγανδρο, μπαίνουν α' Ινα καίκι, πού συναντούν στά άνοιχτά, καί φτάνουν τδ άπόγεμα τής άλλης μέρας στδ Η ράκλειο τής Κρήτης. 'Εκεί, οί έλληνικές άρχές, πού κάνουν μαζί μέ "Αγγλους τδν έλεγχο δσων βγαίνουν άπδ τά διάφορα σκάφη, Αναγνωρίζουν, Ανάμεσα στούς άλλους έπιβάτες τοΰ καϊκιού, πού έρχόταν άπδ τήν ήπειροκική Ε λ λάδα, μερικούς άπδ τούς έξόριστους τής Φολέγανδρου. 'Αμέσως τούς πιάνουν καί τούς έννιά καί τούς κλείνουν στά κρατητήρια τής 'Ασφάλειας Ηρακλείου. Στά διαβήματα τών ίδιων, τών συγγενών τους καί παραγόντων τής πόλης νά τούς άφήσουν έλεύθερους νά πάρουν μέρος στήν άμυνα τοΰ νησιοΰ άπδ τήν έπικείμενη γερμανική έπίθεση, οί άρχές άπαντοΰν άρνητικά. "Οταν, στίς 2 0 Μαίου, άρχίζει ή γερμανική εισβολή καί βομβαρδίζεται τδ 'Ηράκλειο, ή 'Ασφάλεια έγκαταλείπει τδ κτίριο καί μαζί τούς έννιά έξόριστους κλεισμένους στδ κρατητήριο. Ά π δ τΙς βόμβες πού έπεσαν σέ διπλανό κτίριο ύποχωροΰν οί πόρτες τοΰ κρατητήριου καί οί έννιά έξόριστοι βγαίνουν έξω. Σπεύδουν άμέσως νά συναντήσουν τΙς ένοπλες δμάδες καί παίρνουν μέρος στή μάχη γιά τήν άπόκρουση τής εισβολής ( ' " ) . 178. «Αύγή», 29 'Οκτωβρίου

1966.


Γ ΠΥΡΟΥ Λ Ι Ν Α Ρ Δ Α Τ Ο Υ

Μόλις φεύγει ό βασιλιάς καί ή κυβέρνηση άπό τήν 'Αθήνα, ό Αρχιστράτηγος 'Αλέξ. Παπάγος ύποβάλλει τήν παραίτηση του, πού γίνεται τήν ίδια μέρα — 2 3 'Απριλίου— δεκτή τηλεγραφικά άπό τό Γεώργιο. Γιατί ό Παπάγος δέν άκολούθησε τό βασιλιά καί τήν κυβέρνηση στήν Κρήτη καί στή Μέση 'Ανατολή; Οί άντιθέσεις του μέ τούς "Αγγλους είχαν φτάσει σέ πολύ όξύ σημείο καί ήταν άδύνατο νά συνεχίσει τή συνεργασία μαζί τους. Φαίνεται, έξάλλου, δτι δέν ήταν σύμφωνος καί μέ τή συνέχιση τοΰ άγώνα στήν Κρήτη. Οί "Αγγλοι, όπως βγαίνει άπό τά τηλεγραφήματα τοΰ Πάλαιρετ, κατηγορούσαν τόν "Ελληνα άρχιστράτηγο, δτι «περιήλθε ύπό τήν έπιρροήν ύπόπτων στοιχείων τού Γενικού 'Επιτελείου», δτι «έχασε τά μυαλά του» καί δέ θέλει νά συνεχιστεί ή άντίσταση ( ' " ) . Ζήτημα δημιουργείται μέ τό Γερμανό πρεσβευτή Έ ρ μπαχ πού οί "Αγγλοι θέλουν νά τόν πάρουν μαζί τους στήν Κρήτη. 'Αντιδρούν οι άνώτεροι διπλωματικοί ύπάλληλοι τού ύπουργείου 'Εξωτερικών, άσφαλώς γιατί φοβούνται γερμανικά άντίποινα, ή έλληνική κυβέρνηση ύποχωρεϊ καί έτσι δ Έ ρ μ π α χ μένει τελικά στήν 'Αθήνα γιά νά ύποδεχτεϊ τούς συμπατριώτες του κατακτητές: «Προκειμένου νά φύγουμε γιά τήν Κρήτη —Αφηγείται ό τότε πρωθυπουργός Έ μ μ . Τσουδερδς— μιά άπό τις βραδιές έκεϊνες, δ "Αγγλος πρεσβευτής έζήτησε άπδ τδν Βασιλέα νά πάρουμε μαζί μας καί τόν Γερμανό πρέσβυ, πού παράνομα καί σκανδαλωδώς παρέμενε στήν 'Αθήνα, ένώ έπρεπε νά είχε άποχωρήσει άπό τήν ήμέρα πού είχε άρχίσει ή γερμανική εισβολή στή χώρα μας. Ή γερμανική πρεσβεία ήτο γεμάτη άπό μερικές έκατοντάδες Γερμανούς στρατιωτικούς καί γκεσταπίτες, πού είχαν πρό καιρού έγκατασταθή στήν 'Αθήνα μέ τό πρόσχημα πώς ήσαν ύπάλ-

170. 'Αρχβία Φόρβϊν "Οφφις, «Βήμα. Φ*βρουάριος 1972.

416


Ο ΠΟΛΕΜΟ Ζ

ΤΟΥ

1940 - 41

ληλοι σέ διάφορε; βοηθητικέ; ύπηρεσίες τ ή ; πρεσβείας. Ή τ α ν πράγματι σκάνδαλο νά τού; βλέπη κανεί; Ανενόχλητου; νά γυρίζουν στήν 'Αθήνα, μερικούς μάλιστα μέ τίς στολές τους μέσα σέ Ανοικτά αυτοκίνητα. Οί "Αγγλοι δίκαια είχαν παραπονεθή άπό ήμερες καί τό γεγονός τδ χαρακτήριζαν σάν ύποπτη εδνοια τών έλληνικών άρχών γιά τούς Γερμανούς » ( Ι ί 0 ) .

Σύμμαχοι, ναί. Κύπρος, δχι. Σ τ ί ς 3 1 Μ α ρ τ ί ο υ 1941, δταν ό Ήντεν ήλθε, γιά μιά άκόμα φορά στήν 'Αθήνα μέ τδν Ντίλ. ό Γεώργιος, στίς συζητήσεις πού είχε μαζί του, τού έθιξε καί ζήτημα Κύπρου. Τού είπε συγκεκριμένα —δπως βγαίνει Απδ κατοπινά τηλεγραφήματα— δτι θά ήταν καλό νά παραχωρούσαν οί "Αγγλοι στήν Ελλάδα, έστω καί προσωρινά, τμήμα τής Κύπρου γιά νά έγκατασταθεί έκεϊ δ βασιλιάς καί ή κυβέρνηση, δταν θά Υποχρεώνονταν νά έγκαταλείψουν τή χώρα. Μετά τήν κατάληψη τής θεσσαλονίκης, τή συνθηκολόγηση τού ΤΣΑΜ καί τήν κατάρρευση τού νότιου γιουγκοσλαβικού μετώπου, δ Γεώργιος έπαναφέρει πάλι τδ ζήτημα: «Κατόπιν τής τόσον ραγδαίως έξελισσομένης καταστάσεως —άναφέρει τηλεγράφημα τού Κοριζή πρός τδν "Ελληνα πρεσβευτή στδ Λονδίνο μέ ήμερομηνία 12 'Απριλίου— δ βασιλεύς έκάλεσε τδν Βρεταννδν πρεσβευτήν καί τού έξέθεσε τάς κατωτέρω Απόψεις καί αιτήματα τής έλληνικής κυβερνήσεως, μέ τήν παράκλησιν δπως τεθούν Αμέσως ύπ' δψει τής βρεταννικής κυβερνήσεως, τύχουν δέ δσον οίον τε τάχιστα λύσεως. (...) β) Είς τήν Πελοπόννησον εύρίσκονται 180. Ε . I .

ΤαουδΐροΟ, Διπλωματι/κά παρασκήνια 1941

-

44,

ο. 69-64.

27

417


Σ Π Υ Ρ Ο Υ ΛΙΜΛΡΑΛΤΟΓΥ

ήδη 4 0 . 0 0 0 άνδρες πρδς έκγύμνασιν. Ύπδ μίαν δυσμενή έξέλιξιν τών πραγμάτων, 6 στρατδς ούτος δέν θά ήδύνατο νά τερματίση έκεΐ τήν έκγύμνασίν του ούτως ώστε νά χρησιμοποιηθή είς τδν περαιτέρω άγώνα τδν δποϊον ή Ε λ λ ά ς είναι άποφασισμένη νά συνέχιση παρά τδ πλευρδν τής Μεγάλης Βρεταννίας μέχρι τής τελικής νίκης. Δεδομένου δτι ή τοιαύτη έκγύμνασις δέν δύναται νά συνεχισθή, ώς ήδη διαμορφοϋται ή κατάστασις, ούτε είς Κρήτην ούτε είς άλλην τίνα έλληνικήν νήσον, προτείνομεν είς τήν Μεγάλην Βρεταννίαν δπως ό στρατδς ούτος μεταφερθή είς Κύπρον, ίνα, άφού συμπληρώση έκεΐ τήν έκπαίδευσίν του, χρησιμοποιηθή δπου αί περαιτέρω άνάγκαι τού πολέμου θά τδ άπήτουν. γ) Ή έξέλιξις τής καταστάσεως μάς άναγκάζει νά έπανέλθωμεν έπί τής προτάσεως, τήν όποίαν εϊχαμεν κάμει είς τδν Βρεταννδν ύπουργδν τών Εξωτερικών, δπως θεωρηθή έστω καί προσωρινώς Εν τμήμα τής Κύπρου ώς έλληνικόν, ίνα δ βασιλεύς χαί ή έλληνική κυβέρνησις, δταν ύποχρεωθούν τυχδν νά Εγκαταλείψουν τήν ήπειρωτικήν Ε λ λ ά δ α καί δέν υπάρχει πλέον ή άναγκαία άσφάλεια είς Κρήτην, μεταβούν άκολούθως είς Κύπρον, ίνα έκεΐθεν άσχή ό βασιλεύς βασιλικήν έξουσίαν...» ( ' * ' ) . ΙΙαρ' δλο, δτι στίς 13 'Απριλίου ήταν Κυριακή καί οί Τσώρτσιλ καί Τ Ηντεν έλειπαν άπδ τήν προηγούμενη μέρα άπδ τδ Λονδίνο, ή πρώτη απάντηση πού έδωσαν οί "Αγγλοι — δ ύφυπουργδς τών 'Εξωτερικών στδν "Ελληνα πρεσβευτή στδ Λονδίνο καί δ Πάλαιρετ στδν Κοριζή στήν 'Αθήνα— ήταν άρνητική σέ δ,τι είχε σχέση μέ τήν κυριαρχία τής Κύπρου: « Ό Βρεταννδς πρεσβευτής μού άνεκοίνωσε —τη-

181. Παπαδάκη, οτύ Ιδιο, ο. 189-90.

418


Ο ΠΟΛΕΜΟ Ζ

ΤΟΥ

1940 - 41

λεγραφεί στΙς 13 δ Κοριζής στδν Έ λ λ η ν α πρεσβευτή στδ Λονδίνο— δτι ή κυβέρνησίς του συνεννοείται έπειγόντως μέ τήν Κύπρον δι' ένδεχομένην έγκατάστασιν έκεί τοϋ βασιλέως καί τής κυβερνήσεως. Προσέθεσεν δτι ή θέσις μας θά ήτο δμοία πρδς τήν τών άλλων συμμαχικών κυβερνήσεων τών έγκατεστημένων είς τήν Μεγάλην Βρεταννίαν καί δτι ή κυβέρνησίς του δέν Αντιμετωπίζει τήν μεταβίβασιν κυριαρχίας έπί τμήματος τής Κύπρου. 'Απήντησα, δτι ή άπάντησις δέν μάς ικανοποιεί. Ουδόλως έπιδιώκομεν νά έπωφεληθώμεν τοΟ κρισίμου τής στιγμής ίνα θέσωμεν ζήτημα Κύπρου, άλλά ζητοΟμεν μικρόν τμήμα αύτής ίνα δ βασιλεύς άσκή κυριαρχίαν άπό έλληνικοϋ έδάφους. Είς περίπτωσιν άρνήσεως, δ βασιλεύς θά μεταβή είς έλληνικήν νήσον άδιαφορών διά τούς κινδύνους. Ό πρεσβευτής ύπεσχέθη νά τηλεγραφήση ύποστηρίζων: Είδατε έπειγόντως τόν ύπουργόν τών Ε ξ ω τ ε ρ ι κ ώ ν καί έπιμιίνατ·». Ό Τ Ηντεν, πού δ Έ λ λ η ν α ς πρεσβευτής τόν συναντά στίς 1 4 , άπαντα, δτι έχει ήδη σέ προηγούμενη συνομιλία του έξηγήσει στόν Κοριζή, δτι είναι δύσκολο νά γίνει δεκτή ή πρότασή του. Καί έπιμένει νά πάει δ βασιλιάς στήν Κύπρο, μέ τά ίδια δικαιώματα πού έχουν οί άλλοι άρχηγοί κρατών πού έχουν καταφύγει στό Αονδίνο. Τ ό θέμα μένει γιά νά συζητηθεί τό ίδιο βράδυ στό Πολεμικό Συμβούλιο, άλλά δ Τ Ηντεν προειδοποιεί τόν Έ λ λ η ν α πρεσβευτή νά μήν τρέφει έλπίδες ( ' " ) . Γιά τή συζήτηση στό Πολεμικό Συμβούλιο μας πληροφορεί τό σχετικό πρακτικό: «...Είς τό Πολεμικόν Συμβούλιον παρεσχέθη ή πληροφορία δτι ή έλληνική κυβέρνησις είχε τήν πρό-

1 8 2 . Στδ 10ιο, ο. 191-2.

419


Σ Π Υ Ρ Ο Υ ΛΙΜΛΡΑΛΤΟΓΥ

θεσιν, έάν έπρόκειτο νά έγκαταλείψη τήν Ελλάδα νά μεταβή κατά πρώτον στάδιον είς τήν Κρήτην. Έφοβεϊτο, δμως, δτι ίσως θά έξηναγκάζετο νά έγκαταλείψη τήν Κρήτην λόγψ τών βομβαρδισμών καί ήρώτα κατά πόσον είμεθα διατεθειμένοι νά τής έπιτρέψωμεν νά έγκατασταθή είς μικρόν τμήμα τής Κύπρου έντός τού οποίου νά άσκή δικαιοδοσίαν. (...) Τδ αίτημα περί δικαιοδοσίας δέν ίκανοποιήθη. 'Αλλά, κατόπιν συζητήσεως είς τήν 'Επιτροπήν 'Αμύνης τήν προηγουμένην ήμέραν, έστάλη άπάντησις δτι είμεθα διατεθειμένοι νά παράσχωμεν διευκολύνσεις έν Κύπρφ. Ό ύπουργδς Εξωτερικών άνεκοίνωσεν δτι είχε ληφθή ήδη νεώτερον τηλεγράφημα διά τού δποίου άπεσαφηνίζετο δτι ή Έλληνική Κυβέρνησις άπέδιδε μεγάλην σημασίαν είς τήν άπόκτησιν μικράς περιοχής τήν όποίαν θά άπεκάλει ίδικήν της καί έντδς τής δποίας θά ήδύνατο νά άσκή δοσιδικίαν. Αί προσεχείς ήμέραι θά ήσαν ίσως λίαν δυσχερείς διά τήν Έ λ λ η νικήν Κυβέρνησιν καί ό ύπουργδς έπεθύμει νά μην άποστείλη άρνητικήν άπάντησιν είς τδ έρώτημα έπί τού όποιου τδ αίσθημα τής Ελληνικής Κυβερνήσεως ήτο ίσχυρότατον. Ό ύπουργδς τών 'Αποικιών εϊπεν δτι ύπήρχεν ισχυρά μερίς έν Κύπρφ ή όποία έπεθύμει τήν προσάρτησιν είς τήν Ελλάδα. Έάν έπετρέπετο είς τδν Βασιλέα τών Ελλήνων νά άσκήση δικαιοδοσίας έπί τμήματος τής νήσου, ή θέσις τού Κυβερνήτου θά άπέβαινε δυσχερεστάτη. Διατί νά μή μεταβή δ Βασιλεύς είς τήν 'Αλεξάνδρειαν ή είς τήν Ιερουσαλήμ; Κατόπιν συζητήσεως τδ Πολεμικόν Συμβούλων: Συνεφώνησεν δπως δ ύπουργδς τών 'Εξωτερικών άποστείλη τηλεγράφημα δτι συνεφωνήσαμεν δτι τδ όρ· θόν ήτο δπως ή Έλληνική Κυβέρνησις, έάν εύρίσκετο Υποχρεωμένη νά έγκαταλείψη τήν Ελλάδα, μεταβή είς Κρήτην κατά πρώτον στάδιον καί δτι θά είμεθα έ-

420


Ο ΠΟΛΕΜΟ Ζ ΤΟΥ

1940 - 41

τοιμοι νά συζητήσωμεν τά περί Κύπρου σχέδια μετ' αύτής μεταγενεστέρως» ( ' " ) . ι

Ά λ λ ά καί «μεταγενεστέρως», δσες φορές, στή διάρκεια τοΰ πολέμου, δ Γεώργιος καί ή έλληνική κυβέρνηση τοΰ Καίρου θά μιλήσουν γιά τήν Κύπρο στούς Ά γ γ λ ο υ ς έπίσημους, θά πάρουν άναβλητική ή άρνητική άπάντηση ( " 4 ) . Ό Γεώργιος δέ θέλησε πάντως νά έγκατασταθεΐ στήν Κύπρο σάν φιλοξενούμενος τών "Αγγλων.

01 "Αγγλοι φεΰγουν. 01 Γερμανοί στήν 'Αθήνα. Ά π δ τ Ι ς 1 9 Α π ρ ι λ ί ο υ , έχει άποφασίσει ή άγγλική στρατιωτική ήγεσία τήν άποχώρηση τοΰ Βρεταννικοΰ Εκστρατευτικού Σώματος άπδ τήν Ελλάδα. Ά λ λά, στίς 21 Απριλίου, ύστερα άπδ σύσκεψη μέ τδ Γεώργιο, τδν Τσουδερδ καί τδν Ούίλσον καί άφοΰ δ βασιλιάς τοΰ δήλωσε, πώς δέν ύπάρχει δργανωμένη έλληνική στρατιωτική δύναμη γιά νά καλύψει τδ άριστερδ τής άμυντικής γραμμής τών Βρεταννών στίς Θερμοπύλες, δ Ούέιβελ καταλήγει δριστικά στήν άπόφαση νά έπισπεύσει τήν έκκένωση. Ό δρος πού είχε βάλει δ Τσώρτσιλ γιά νά συνεχιστεί ή άντίσταση στίς Θερμοπύλες «έπϊ δέκα πέντε ήμέρας ή τρεις έβδομάδας» —«νά πείσουν τδν έλληνικδν στρατόν, έν δλφ ή έν μέρει, νά συνεχίση τδν άγώνα»— δέν ύπήρχε π ι ά ( ' " ) . Ή Αγγλική κυβέρνηση — γ ι ά νά μήν κατηγορηθεί, άσφαλώς, δτι έγκατέλειψε τούς Έ λ λ η ν ε ς — ζητάει άπδ τδν Τσουδερδ τδ δικαίωμα νά δημοσιεύσει τήν Ιλληνική διακοίνωση τής μέρας έκείνης, πού άναφέρει, δτι «περαιτέρω θυσίαι τοΰ βρεταννικοΰ Εκστρατευτικού σώματος θά άπέβαι189. "Αρχεία Φόρβϊν "Οφφις, «Βήμα», 9 'Ιανουαρίου 1972. 184. ΠβοιαΜχΐ), στδ Ιδιο, σ. 194 - 95. 185. ΦόρβΤν "Οφφις, «Βήμα», 11 'Ιανουαρίου 1972. ΤσΟρτσιΧ, στδ Ιδιο, α. 185.

421


Σ Π Υ Ρ Ο Υ ΛΙΜΛΡΑΛΤΟΓΥ

νον μάταιαι, καί δτι ή έγκαιρος άποχώρησίς του φαίνεται καθισταμένη άναγκαία έκ τών περιστάσεων και έκ τών κοινών τοϋ άγώνος συμφερόντων» ( ' " ) . Στήν ίδια διακοίνωση ή Ελληνική κυβέρνηση έκφράζει έμμεσα τδ παράπονο, δτι, άπδ τήν άρχή τοϋ πολέμου, οί "Αγγλοι δέν είχαν έξοπλίσει ικανοποιητικά τόν Ε λ λ η νικό Στρατό: «Άφοϋ έπί έξάμηνον καί πλέον — γ ρ ά φ ε ι — διεξήγαγε νικηφόρον άγώνα έναντίον ισχυρώς άνωτέρων έχθρικών δυνάμεων, δ Ελληνικός Στρατός έφθασεν ήδη είς σημεΐον έξαντλήσεως καί έπί πλέον στερείται ώρισμένων έφοδίων άπαραιτήτων διά τήν συνέχισιν τοϋ άγώνος, ώς πολεμοφοδίων, μηχανοκινήτων όχημάτων καί άεροπλάνων —έφοδίων μέ τά δποϊα πάντως ήτο άνεπαρκώς έξιοπλισμένος άπό τήν άρχήν τών έπιχειρήσεων...». 'Αρχικά δ στρατηγός Ούίλσον καθορίζει ν' άρχίσουν τά βρεταννικά τμήματα νά μπαίνουν ατά πλοία στίς 2 8 'Απριλίου. Ύστερα δμως άπό τή συνθηκολόγηση τής Στρατιάς 'Ηπείρου πού άφήνει άκάλυπτο τό άριστερό τής τοποθεσίας Θερμοπυλών, διατάσσει ν' άρχίσει ή έπιβίβαση τή νύχτα τής 2 4 - 2 5 άπό τούς δρμους Ραφήνας, Πόρτο Ράφτη, Μεγάρων καί 'Αγίων Θεοδώρων καί άπό τά λιμάνια Ναυπλίου, Μονεμβασίας καί Καλαμάτας στήν Πελοπόννησο. Ά εροπλάνα γιά νά προστατεύσουν τά βρεταννικά τμήματα δέν ύπάρχουν. Τ ά περισσότερα έχουν καταστραφεί στά άεροδρόμια Αττικής στή διάρκεια τής γερμανικής έπιδρομής στίς 15 Απριλίου. Τ ά ύπόλοιπα, πού μεταφέρθηκαν στό άεροδρόμιο τοϋ "Αργούς, θά καταστραφοϋν άπό τά γερμανικά τή νύχτα τής 23 - 2 4 Απριλίου. Ό κόλπος τοϋ Σαρωνικού δέν μπορεί νά χρησιμοποΐ-

186. 'Αρχεία Φ. 'Οφφις, «Βήμα», 20 'Ιανουαρίου 1972.

422


Ο ΠΟΛΕΜΟ Ζ ΤΟΥ

1940 - 41

ηθεΐ γιά τή μεταφορά τοϋ Βρεταννικού Εκστρατευτικοί) Σώματος, γιατί δλόκληρη ή περιοχή φλέγεται άπδ τούς γερμανικούς βομβαρδισμούς. Δυό άπό τά καλύτερα έλληνικά άντιτορπιλλικά — τ ό «Ψαρά» καί τό « Τ δ ρ α » — , δέκα περίπου τορπιλλοβόλα, πολλά βοηθητικά καί έμπορικά πλοία βυθίζονται. Τό «Βασιλεύς Γεώργιος», πού έχει έπίσης πάθει σοβαρές βλάβες, ύστερα άπό διαταγή τοϋ Σακελλαρίου. τό βυθίζει τό προσωπικό του στόν δρμο τών Μεγάρων, τή νύχτα τής 2 4 - 25, γιά νά μή τό βροϋν οί Γερμανοί. "Ολα τά άλλα πολεμικά μας πλοία, άντιτορπιλλικά. ύποβρύχια, βοηθητικά, κ.λ., έχουν φύγει ώς τΙς 2 3 Άποιλίου γιά τή Σούδα ή τήν [Αλεξάνδρεια ( " ' ) . ΣτΙς 2 2 'Απριλίου, οί Γερμανοί κυριεύουν τή Λαμία καί, τό άπόγεμα τής Γδιας μέρας, έρχονται σέ έπαφή μέ τήν Αμυντική τοποθεσία τών Βρεταννών στίς Θερμοπύλες. Στό μέτωπο μένουν γιά ν' Αντιμετωπίσουν τή γερμανική έπίθεση, ή 6 η Νεοζηλανδική καί ή 19η Αυστραλιανή Ταξιαρχίες, έν® ή 5η Νεοζηλανδική καί ή 16η καί 17η αύστραλιανές ταξιαρχίες κινούνται πρός τήν 'Αττική γιά νά μποϋν στά πλοία. Οί πρώτες έπιθέσεις τμημάτων τής 5ης Γερμανικής θωρακισμένης Μεραρχίας Αποκρούονται άπό τό βρεταννικό πυροβολικό. Μέ τό πυροβολικό οί ΒρεταννοΙ άποκρούουν καί στίς 2 4 'Απριλίου τΙς έπιθέσεις τών Γερμανών, πού προσπαθούν κυρίως ν' άνοίξουν δρόμο πρός τήν Αμαξιτή δδό Λαμίας - Μώλου μέ άρματα άπό τήν άπόκρημνη πλευρά τών Θερμοπυλών. Τ ή νύχτα τής 2 4 - 2 5 , οί Γερμανοί μπαίνουν στό Μώλο, δπου κυριεύουν 30 βρεταννικά πυροβόλα. 'Αλλά στό μεταξύ, οί Νεοζηλανδοί, Υποστηριζόμενοι άπό τό πυροβολικό τους, έχουν μπει στά αυτοκίνητα καί προχωρούν μέ άναμμένα τά φώτα πρός τή Θήβα. Τ ό μεσημέρι τής 25ης, ή 6 η Νεοζηλανδική Ταξιαρχία περνά μέσα άπό τήν 'Αθήνα, δπου δ πληθυσμός ξεπροβοδίζει τούς Νεοζηλανδούς μέ συγκινητικές έκζηλώσεις φι-

187. Σακελλαρίου, στό Τίιο, ο. 193 - 208.

423


Σ Π Υ Ρ Ο Υ ΛΙΜΛΡΑΛΤΟΓΥ

λ£ας καί αισιοδοξίας γι ά τήν τελική νίκη

τών

Συμμά-

Χων ('") · Ύστερα άπδ συγκρούσεις δυδ ή μερών, κατά τΙς όποιες Ιγινε κυρίως άνταλλαγή πυρών πυροβολικού, πολυβόλων καί δλμων, τή νύχτα τής 2 4 - 2 5 'Απριλίου, άπαγκιστρώνεται άπδ τήν περιοχή Μπράλλου - Γραβιάς και ή 19η Αύστραλιανή Ταξιαρχία. Τ ά τμήματά της, άφοΰ πέρασαν άπδ τή Μάντρα, τδ πρωί τής 25ης 'Απριλίου, βρίσκονται στά Μέγαρα έτοιμα νά μποΰν στά πλοία. Τ ή νύχτα τής 2 4 - 25 'Απριλίου, 5 . 7 0 0 άντρες τοΰ Βρεταννικού Εκστρατευτικού Σώματος, κυρίως Νεοζηλανδοί, μπαίνουν στδ καταδρομικό «Καλκούτα·» καί σ' Ινα μεταγωγικό καί φεύγουν γιά τήν Κρήτη. Τήν ίδια νύχτα, 6 . 6 8 5 άντρες, φεύγουν άπδ τδ Ναύπλιο, μέ Ινα μεταγωγικό καί τέσσερα άντιτορπιλλικά. Κατευθύνονται έπίσης στήν Κρήτη. Τ ή νύχτα τής 2 5 - 2 6 'Απριλίου, άλλοι 5 . 9 0 0 , άνάμεσα στούς δποίους περισσότεροι άπό χίλιοι τραυματίες, φεύγουν Απδ τήν περιοχή τών Μεγάρων. Τδ βράδυ τής 25ης 'Απριλίου, τμήματα τής 5ης Γερμανικής θωρακισμένης Μεραρχίας μπαίνουν στή Θήβα. '��λλά, στό μεταξύ, δλα τά τμήματα τοΰ Εκστρατευτικού Σώματος, έκτδς άπδ τίς όπιαθοφυλακές (4η Νεοζηλανδική Ταξιαρχία) , βρίσκονται νότια άπδ τήν 'Αθήνα. Στίς 2 6 'Απριλίου, οί Γερμανοί, χρησιμοποιώντας περισσότερα άπδ 4D0 άεροπλάνα, ένεργοΰν έπίθεση έναντίον τοΰ 'Ισθμού τής Κορίνθου, μέ σκοπό νά καταλάβουν μέ Αερομεταφερόμενες δυνάμεις Ανέπαφη τή γέφυρα καί νά Αποτρέψουν τήν άνατίναξή της. Εξουδετερώνουν τήν άντιαεροπορική άμυνα τών Βρεταννών καί οί Γερμανοί άλεξιπτωτιστές, ύστερα άπό σύντομη μάχη, κατορθώνουν νά διώξουν τό βρεταννικό Απόσπασμα καϊ νά κυριεύσουν άνέπαφη τή γέφυρα. Πρίν δμως οί Αλεξιπτωτιστές τού μηχανικού καταφέρουν νά κόψουν τά καλώδια καί ν' άφαιρέσουν τή γό188. ΓΕΣ, στό Ιδιο, σ. 258.

424


Ο ΠΟΛΕΜΟΣ

ΤΟΥ

1940-41

μωση, δυό νεαροί Βρεταννοί άξιωματιχο(, άπό τούς όποιους δ Ινας είχε ύπονομεύσει τή γέφυρα, πυροβολώντας μέ τουφέκια άπδ άπόσταση 2 0 0 μέτρων, κατορθώνουν νά προκαλέσουν έκρηξη τοΟ γεμίσματος. Ή γέφυρα Ανατινάσσεται καί συμπαρασύρει στή θάλασσα μερικές δεκάδες Γερμανούς. Στή μάχη τοϋ Ίσθμοϋ πήραν μέρος καί "Ελληνες, άρκετές έκατοντάδες άπδ τούς όποιους, κατά τά γερμανικά στοιχεία, αίχμαλωτίστηκαν. Τήν ίδια μέρα, 26 'Απριλίου, ή έμπροσθοφυλακή τής «-Σωματοφυλακής τών "Ες Έ ς 'Αδόλφος Χίτλερ», πού πριν άπδ έξη μέρες Ιχει μπει στά Γιάννενα, κινείται πρδς Νότο, περνά τδν Κορινθιακό, βγαίνει στήν περιοχή τής Πάτρας καί κυριεύει τδ άεροδρόμιο τοϋ "Αραξου. Έ τ σ ι οί Γερμανοί μπορούν τώρα νά προχωρήσουν άπό δυό κατευθύνσεις στά νότια τής Πελοποννήσου καί νά κυκλώσουν τΙς βρεταννικές δυνάμεις. Τ ή νύχτα τής 26 - 27 'Απριλίου, μπαίνουν στά πλοία καί φεύγουν γιά τήν Κρήτη ή τήν 'Αλεξάνδρεια, 4 . 7 2 0 στδ Πόρτο Ράφτη, 3 . 5 0 3 στή Ραφήνα, 4.527 στδ Ναύπλιο καί Τολδ καί 8 . 6 5 0 στήν Καλαμάτα. Στή Ραφήνα, δυσκόλεψε τήν έπιβίβαση ή θαλασσοταραχή καί στδ Ναύπλιο, ή προσάραξη ένδς πλοίου. "Ετσι, τή νύχτα έκείνη δέ συμπληρώθηκε τό πρόγραμμα σύμφο>να μέ τΙς προβλέψεις. Στό μεταξύ, ή γερμανική άεροπορία, μέ τΙς άδιάκοπες έπιθέσεις της, προκαλεί στούς Βρεταννούς άπώλειες σέ άντρες καί σκάφη. Έ ν ώ οί Γερμανοί κινούνται πια πρδς τήν 'Αττική, στις 27 'Απριλίου τδ πρωί, ή 4 η Νεοζηλανδική Ταξιαρχία, άφοϋ πέρασε άπδ τήν "Αθήνα, πιάνει θέσεις νότια άπδ τδ Μαρκόπουλο. Πριν συμπληρώσει τή διάταξή της, δέχεται έπίθεση άπδ γερμανικά άεροπλάνα. Κατά τδ άπόγεμα, γερμανικά άρματα καί φορτηγά προχωρούν πρδς τδ Μαρκόπουλο. Οί Νεοζηλανδοί τούς Αντιμετωπίζουν μέ πυροβολικό καί δλμους, τούς προκαλούν σοβαρές άπώλειες καί τούς ύποχρεώνουν ν* άποσυρθοϋν. Τ ή νύχτα, ή ταξιαρχία άποσύρεται στδ Πόρτο Ράφτη, δπου τις πρώτες πρωινές ώρες τής 28ης 'Απριλίου, of 3 . 8 4 0 άντρες της, Ιχουν μπει στά τρία

426


Σ Π Υ Ρ Ο Υ ΛΙΜΛΡΑΛΤΟΓΥ

πολεμικά πού ήλθαν νά τούς παραλάβουν. Τήν Ιδια νύχτα, φεύγουν άπδ τή Ραφήνα 8 0 0 άντρες, μέ τδ καταδρομικό «Havoc». Τδ βράδυ τής 25ης 'Απριλίου, Ινα τάγμα μοτοουκλεττιστών τής 2ης θωρακισμένης Γερμανικής Μεραρχίας άποβιβάζεται στδ βόρειο άκρο τής Εύβοιας, περνά άπδ τή Χαλκίδα καί, στίς 27 τδ πρωί φτάνει στήν 'Αθήνα. 'Από τδ άπόγεμα τής προηγούμενης μέρας, έχει συγκροτηθεί έπιτροπή —άπδ τδ φρούραρχο "Αθηνών ύποστράτηγο Χρ. Καβράχο, τδ νομάρχη 'Αττικοβοιωτίας άντιναύαρχο Κ . Πετζόπουλο, τούς δήμαρχους 'Αθηνών Άμβρ. Πλυτά καί Πειραιά Μ. Μανούσκο, καί τδ συνταγματάρχη Κ . Κανελλόπουλο, ώς διερμηνέα— πού ύποδέχεται στούς 'Αμπελοκήπους τή γερμανική φάλαγγα καί παραδίνει στδν έπικεφαλής τοϋ τάγματος μοτοσυκλεττιστών άντισυνταγματάρχη φδν Σέιμπεν «τά κλειδιά τής έλληνικής πρωτευούσης». Τδν διαβεβαιώνουν δτι «έλήφθησαν ήδη δλα τά ένδεικνυόμενα μέτρα πρδς διασφάλισιν τής τάξεως». Άφοϋ άκούει τή σχετική προσφώνηση, δ Γερμανός άντισυνταγματάρχης ευχαριστεί καί δίνει τδ σύνθημα στή φάλαγγα νά προχωρήσει καί πάλι στήν δδδ Β . Σοφίας. Οί Γερμανοί μοτοσυκλεττιστές, κολλημένοι στίς μηχανές τους, προχωρούν, σάν Ινα μ' αύτές, χωρίς νά κοιτάζουν γύρω τους, στούς Ιρημους δρόμους τής 'Αθήνας. Ό κόσμος έχει κλειστεί στά σπίτια του μέ τήν έθνική περηφάνεια, τδ πένθος καί τήν πίκρα του. Τ ά περισσότερα παντζούρια είναι γερτά. Σέ λίγο, στδ βράχο τής 'Ακρόπολης θά κυματίζει δ άγκυλο>τός σταυρός, τό σύμβολο τής τυραννίας. 'Αλλά ή έλπίία, ή πίστη στήν τελική νίκη τής έλευθερίας καί ή άπόφαση γιά Άντίσταση δέ θά σβήσει. Ύστερα άπδ ένα περίπου μήνα, στίς 30 - 31 Μαΐου τή νύχτα, δυό νέοι, 19 χρονών τότε, δ Μ α ν ώ λ η ς Γ λ έ ζ ο ς κι δ Α π ό σ τ ο λ ο ς Σάντ α ς, θά σκαρφαλώσουν μέ μύριους κινδύνους στό φρουρούμενο άπό τούς Γερμανούς βράχο, θά κατεβάσουν τή σβάστικα καί θά τήν κουρελιάσουν. Τ ό έπίσημο κράτος τής 4ης Αύγούστου ή συνθηκολογεί μέ τόν έχθρό ή φεύγει χω-

426


Ο ΠΟΛΕΜΟΣ

1940-41

ρίς ν' άφήσει τίποτε πίσω του, έκτός άπό τόν κρατικό μηχανισμό στήν ύπηρεσία τοϋ κατακτητή. Ά λ λ ά ό Ελληνικός λαός, μέ πρώτους τούς νέους του, συνεχίζει τό Ο Χ Ι ( ' " ) . "Οπως είδαμε, ό Τσολάκογλου βρίσκεται άπό τίς 2 5 Απριλίου στήν Αθήνα, μαζί μέ τό Γ . Μπάκο καί άλλους άνώτερους άξιωματικούς τής Στρατιάς 'Ηπείρου. Τήν ίδια μέρα, φεύγουν γιά τήν Πελοπόννησο, οί δυό τελευταίοι ύπουργοί, πού έχουν άπομείνει, ό Σακελλαρίου καί ό Μανιαδάκης. Καταυλίζονται στους Μύλους, κοντά στό στρατηγείο τοΰ Ούίλσον. Στίς 26 - 27 τή νύχτα φεύγουν μαζί μι τό στρατηγό Ούίλσον καί τό έπιτελεΐο του, μέ άεροπλάνο, γιά τήν Κρήτη, χωρίς νά «θυμηθούν», ούτε τήν τελευταία στιγμή, νά διατάξουν ν' άφεθούν έλεύθεροι οί 6 0 0 κομμουνιστές κρατούμενοι τής Ακροναυπλίας. Ά π ό τήν πρώτη στιγμή, οί άρχές πού άφησε πίσω της ή συνέχεια τής 4ης Αύγούστου καί οί άνθρωποι της (Μανιαδάκης, κ . λ . ) , συσταίνουν στό λαό νά συμβιβαστεί μέ τόν κατακτητή: «Συνιστώ είς τόν Άθηναϊκόν λαόν ζωηρώς —δηλώνει ό δήμαρχος Άμβρ. Πλυτάς, τό βράδυ τής 27ης Απριλίου, ύστερα άπό συνεργασία του μέ τό στρατιωτικό διοικητή Αθηνών Γερμανό στρατηγό Σαϊρνερ— πειθαρχίαν είς τάς διαταγάς τών άρχών, "ιδιαιτέρως δέ έπιμϊνω, δπως κατανοηθή καλώς ύπό πάντων, δτι,

189. « Ή ξ ί ρ α — γράφει δ Π. Κανελλόπουλος τδ 1945 — δτι τδ χβθβστώς τής 4ης Αύγούστου δέν είχε προβτοιμάοει τίποτα γιά τδ ένδεχόμενο τής κατοχής, δτι ή Κυβέρνηση Κορυζή ίέν είχε Οργανώσει στήν 'Αθήνα οβτε ίνα πυρήνα πού νά χρησιμεύσει σάν σίνίβομος μέ τδ έλεόθερο κράνος ποδ θίφευγε, δτι άπόλυτο μ* άλλα λόγια ήταν τδ χάος ποδ άφινε πίσω της μέσ' στήν έλληνιχή κοινωνία καί πολιτική ζωή ή 4 η Αύγούστου δοτερ' άπό τεσσεράμιβη χρόνια θορυβωδέστατη δήθεν Οργανωτική προσπάθεια». (Π. Κανελλόπουλου, 1936 - 45, σ. 1 7 ) .

427


Σ Π Υ Ρ Ο Υ ΛΙΜΛΡΑΛΤΟΓΥ

μέχρι τής 6ης Απογευματινής τής σήμερον πρέπει νά παραδοθούν εις τά οίκεΐα Αστυνομικά τμήματα τά ύπδ τών Ιδιωτών κατεχόμενα δπλα (κυνηγετικά, στρατιωτικά πιστόλια καί μαχαίρια) πλήν τών παλαιών οίκογενειακών κειμηλίων» ( " ) . Στίς 2 9 'Απριλίου, ό Γ . Τσολάκογλου' σχηματίζει τήν πρώτη κατοχική κυβέρνηση, μέ ύπουργό «Εθνικής 'Αμύνης» τόν ύποστράτηγο Γ . Μπάκο, Εσωτερικών τόν άντιστράτηγο Π. Δεμέστιχα, 'Εργασίας τόν άντιστράτηγο Χ . Κατσιμήτρο, ύφυπουργδ Δημοσίας 'Ασφαλείας τόν ύποστράτηγο Ν. Μάρκου, κ.λ. Στήν πρώτη «διακήρυξίν» του πρός τό λαό. δ Τσολάκογλου γράφ«ι: «Οί ύπεύθυνοι τής έθνικής συμφοράς Ιφυγαν άπδ τάς 'Αθήνας καί Εγκατέλειψαν τδ πάτριον Ιδαφος. Ύ π ό τήν άσφαλή προστασίαν τής θαλάσσης άπδ τάς έπιθέσεις τού άντιπάλου, άπαιτούν άπδ δλους μας νά συνεχισθή δ άγών, τό μάταιον τοΰ δποίου σεις δλοι οί παραμείναντες έπί τοΰ πατρίου έδάφους Εχετε κατανοήσει. Ή σκληρά πραγματικότης είναι, δτι, μετά τήν κατάληψιν τών 'Αθηνών ύπό τοΰ γερμανικού στρατοΰ καί μετά τήν φυγήν τών "Αγγλων, δέν δύναται νά γίνη ούδείς λόγος περί συνεχίσεως τού άγώνος...» ( ' * ' ) . "Οπως άποκάλυψαν τά γερμανικά άρχεΐα, στή διάρκεια τών διαπραγματεύσεων, δ Τσολάκογλου Εστειλε στδ στρατάρχη Λίστ, τήν άκόλουθη έπιστολή: «Έδήλωσα καί Επαναλαμβάνω άπαξ Ετι είς τήν

190. 'Εφημερίδες Δ«οτ<ρας, 2 8 'Απριλίου 1941. 191. Έφημερί&ες, Τετάρτης, 8 0 'Απριλίου 1941.

428


Ο ΠΟΛΕΜΟΖΤΟΥ1940 - 41

Έξοχότητά του, τδν 'Ανώτατον Στρατιωτικόν Διοικητή ν Άρχιστράτηγον Λίστ, δτι ή Στρατιά Ηπείρου Μακεδονίας, ήτις Ιν ονόματι τοΰ Έλληνικοΰ Ααοΰ ύπέστη τάς μεγίστας πολεμικάς θυσίας, είναι πρόθυμος διά τών άρχηγών της νά προσφέρη τάς ύπηρεσίας της διά τδν σχηματισμδν κυβερνήσεως εις 'Αθήνας. Ύποσχόμεθα εις τήν Έξοχότητά του τόν Φύρερ τοΰ Γερμανικού Λαοΰ νά έκτελέσωμεν τάς ύπ' αύτοΰ δοθησομένας δδηγίας». Ό μητροπολίτης Ιωαννίνων δέ θά πάρει μέρος στήν κατοχική κυβέρνηση. Ό ίδιος άφηγεϊται, δτι, στίς 2 6 'Απριλίου, οί Τσολάκογλου καί Δεμέστιχας τδν κάλεσαν νά σχηματίσει κυβέρνηση «τήν όποίαν θά ύπεδείκνυε τδ γερμανίκδν στρατηγείον». 'Αλλά, έπειδή δ Τσολάκογλου δέν είχε τηρήσει τή συμφωνία —νά στείλει τούς Αγγελιαφόρους νά έμφανιστοΰν ατούς Γερμανούς «ώς Αντιπρόσωποι μιας κυβερνήσεως» γιά νά έπιδώσουν τδ τηλεγράφημα γιά τήν άνακωχή «ώς προερχόμενον άπδ τούς τρείς σωματάρχας καί έμέ, ώστε νά καταδειχθή ή ένιαία πολεμική ένέργεια»— δ Σπυρίδων δέ δέχτηκε νά σχηματίσει κυβέρνηση: «Τούς είπα, έν τούτοις —συνεχίζει δ Σπυρίδων— δτι ήσαν ύποχρεωμένοι νά συνεχίσουν τδ έργον πού είχαν άρχίσει. Κατήρτισαν πράγματι εν α κατάλογον ύπουργών, δ όποίος ύπεβλήθη είς τδ Γερμανικδν Γενικό ν Στρατηγείο ν» ( ' " ) . "Ως τά χαράματα τής 1ης Μαίου, συμπληρώνεται ή άποχώρηση τού Βρεταννικοΰ 'Εκστρατευτικού Σώματος άπό τήν Ελλάδα. Στίς 2 8 'Απριλίου, οί έμπροσθοφυλακές τών Γερμανών πού Εχουν περάσει τόν 'Ισθμό, φτάνουν στό Ναύπλιο καί τό Τολό. Γίνονται σπ��ραδικές συγκρούσεις μέ τούς Βρεταννούς πού παραμένουν άκόμα έκεί περιμένοντας τά 192. Άρχβία Φέρχΐν Ό φ φ ι ς , «'Ακρόπολις», 7 'Ιανουαρίου 1972.

429


Σ Π Υ Ρ Ο Υ ΛΙΜΛΡΑΛΤΟΓΥ

πλοία. Τ ή νύχτα, μερικοί άπό τούς 1 . 7 0 0 Βρεταννούς κατορθώνουν νά φύγουν μέ βάρκες ή μέ τά πόδια πρός τή Μονεμβασία. Τούς περισσότερους δμως — 1 . 3 0 0 περίπου— τούς πιάνουν αιχμάλωτους τήν άλλη μέρα οί Γερμανοί. Τήν ίδια νύχτα, 28 - 29 'Απριλίου, 4 . 3 2 0 άντρες, κυρίως τής 6ης Νεοζηλανδικής Ταξιαρχίας φεύγουν, μέ τρία άντιτορπιλλικά καί Ινα καταδρομικό άπό pf) Μονεμβασία. Ό μεγαλύτερος δμως άριθμός άντρων έχει συγκεντρωθεί στήν Καλαμάτα. Είναι 1 0 . 0 0 0 περίπου, άπό τούς δποίους 8 . 0 0 0 άοπλοι. Δέν είναι δμως δλοι Βρεταννοί. "Εχουν συγκεντρωθεί περισσότεροι άπό 2 . 0 0 0 Γιουγκοσλάβοι στρατιώτες καί πολίτες, καθώς καί Κύπριοι καί Παλαιστίνιοι. Άντιτορπιλλικά καί καταδρομικά σπεύδουν νά τούς παραλάβουν. Ά λ λ ά , τό βράδυ τής 28ης, ή γερμανική Εμπροσθοφυλακή —δυό λόχοι τής 5ης θωρακισμένης Μεραρχίας— μπαίνει στήν πόλη. Οί Βρεταννοί, μέ Ισχυρή άντεπίθεση κατορθώνουν νά τούς διώξουν άπό τήν Καλαμάτα, πιάνοντας καί 1 5 0 αιχμάλωτους, άπό τούς δποίους οί 61 είναι τραυματίες. Οί Γερμανοί έχουν καί 4 1 νεκρούς. Ά π ό τΙς 9.30, άρχίζουν οί Βρεταννοί νά μπαίνουν στά πλοία. Ά λ λ ά σέ λίγο, τά έφτά άντιτορπιλλικά καί τά δύο καταδρομικά, πού μαζί μέ τρία έμπορικά έχουν άρχίσει νά παραλαβαίνουν τούς τραυματίες, παίρνουν διαταγή νά φύγουν άμέσως γιατί ύπάρχει κίνδυνος νά παρουσιαστεί στήν περιοχή δ 'Ιταλικός Στόλος. "Ετσι, έξαιτίας τής φήμης αύτής, πού θά άποδειχτεί στό τέλος λαθεμένη — τ ό πιθανότερο είναι δτι είχε ύπερτιμήσει τΙς δυνατότητες τών 'Ιταλών δ έπικεφαλής τής νηοπομπής πλοίαρχος Μπόουγερ - Σ μ ί θ ( " 3 ) — χιλιάδες άντρες καταδικάζονται σέ αιχμαλωσία. Ή κύρια δύναμη τών Γερμανών πλησιάζει στήν πόλη καί οί Βρεταννοί άποφασίζουν νά παραδοθούν. "Ετσι τή νύχτα έκείνη, μόνο 3 3 2 προλαβαίνουν νά μποΰν στά πλοία στό λιμάνι τής Καλαμάτας. "Αλλοι 8 2 0 —προσωπικό κυρίως τής Αεροπορίας— φεύγουν άπό τά Κύθηρα. Τ ό πρωί τής 29ης Ά 193.

Νταίηβιντ Τόμος, Κρήτη '41, Ό Πόλεμος στή θάλασσα,

Έ κ δ ο σ η tXbmep,

430

σ. 140-48-


Ο ΠΟΛΕΜΟΣ

1940-41

πριλίου, οί Γερμανοί πιάνουν στήν Καλαμάτα 7 . 0 0 0 αιχμάλωτους. Τήν έπόμενη νύχτα, 2 9 - 30, καί τή μεθεπόμενη, βρεταννικά άντιτορπιλλικά παραλαβαίνουν 2 3 5 άντρες άπό τίς παραλίες τής περιοχής καί άλλους 7 0 0 άπό τή Μήλο. Μερικές άκόμα έκατοντάδες, πού διέφυγαν τήν αιχμαλωσία, θά διοχετεύονται άργότερα στά νησιά καί θά φεύγουν μέ καίκια γιά τή Μέση 'Ανατολή. "Ετσι τελειώνει ή έκστρατεία τών Βρεταννών στήν Ελλάδα. Ή έπίσημη βρεταννική ίστορία ύπολογίζει σέ 5 0 . 732 τούς άντρες πού παρέλαβαν τά διάφορα βρεταννικά σκάφη κατά τήν έπιχείρηση γιά τήν έκκένωση τής Ε λ λ ά δας άπό τό 'Εκστρατευτικό Σώμα. Ό Τσώρτσιλ γράφει, δτ>. διασώθηκαν 5 0 . 6 6 2 . Καί, άναφερόμενος στίς προσπάθειες πού έκαμαν οί "Ελληνες γιά νά βοηθήσουν τούς Βρεταννούς νά φύγουν, γράφει: « Ή φιλία καί ή βοήθεια, πού έξ άρχής προσέφερον οί "Ελληνες τόσο πιστά στά στρατεύματά μας, έκράτησε μέχρι τέλους. Οί κάτοικοι τών 'Αθηνών καί τών άλλων σημείων έπιβιβάσεως έφαίνοντο νά ένδιαφέρωνται περισσότερο γιά τήν άσφάλεια έκείνων πού είχαν έλθει γιά νά τούς σώσουν, παρά γιά τή δική τους τύχη. Ή έλληνική στρατιωτική τιμή παρέμεινε άκηλίδωτος» ( ' " ) . Τήν Πρωτομαγιά, καμιά όργανωμένη βρεταννική δύναμη δέ βρίσκεται στήν ήπειρωτική Ελλάδα. Στίς 3 Μαΐου, γίνεται στήν 'Αθήνα θριαμβευτική παρέλαση γερμανικών καί Ιταλικών τμημάτων μπροστά στό στρατάρχη Λίστ. 'Από τά νησιά τού Αίγαίου καί τοΰ 'Ιονίου τά περισσότερα έχουν ήδη κυριευτεί ή παραδοθεί. 'Αντίσταση άπό μικρή δύναμη χωροφυλάκων άντιμετώπισαν οί Γερμανοί στή Σαμοθράκη, πού τήν κατέλαβαν στίς 19 'Απριλίου καί τήν παρέδωσαν 194. Tofflpwa, cτό Τ9ιο, σ. 188-9.

431


Ο ΠΟΛΕΜΟΣ

1940- 41

Αργότερα στους Βουλγάρους. 'Αντίσταση πρόβαλε έπίσης γιά μερικές ώρες ή φρουρά τής Λήμνου, δπου Αποβιβάστηκαν ισχυρές γερμανικές δυνάμεις στίς 23 'Απριλίου. Στίς άρχές ώς τά μέσα Μαΐου, οί Γερμανοί θά στείλουν φρουρές καί στά μεγαλύτερα νησιά τών Κυκλάδων. Τ ά νησιά τοΰ 'Ιονίου θά τά καταλάβουν οί 'Ιταλοί άπό τίς 29 'Απριλίου (Κέρκυρα, Κεφαλονιά) ώς τίς 5 Μαίου (Ζάκυνθος). Έ τ σ ι , τερματίζεται, πρός τό παρόν, κάθε άντίσταση κατά τών Γερμανοϊταλών έπιδρομέων στήν ήπειρωτική καί στή νησιώτικη Ελλάδα, έκτός άπό τήν Κρήτη. Σύμφωνα μέ τά έπίσημα έλληνικά στοιχεία, οί Ανθρώπινες άπώλειες στήν Ελλάδα στούς έξη μήνες τοϋ πολέμου, ήταν 1 3 . 4 0 8 νεκροί —ανάμεσα στούς όποιους 4 0 0 μόνιμοι καί 4 0 0 έφεδροι Αξιωματικοί— καί 4 2 . 4 8 5 τραυματίες. Οί βρεταννικές Απώλειες ήταν 2 . 7 0 0 περίπου νεκροί, άπό τούς όποίους οί 1.500 ήταν "Αγγλοι, οί 7 5 0 Αύστραλοί καί οί 4 5 0 Νεοζηλανδοί. Υπολογίζονται άκόμα σέ 11.840 οί Αγνοούμενοι, εν α μέρος δμως άπό αύτούς δέν έχει αιχμαλωτιστεί, άλλά κρύβεται στήν Ελλάδα. 'Από τήν Αντίπαλη πλευρά, σύμφωνα μέ τά στοιχεία τοΰ 'Ιταλικού Υπουργείου 'Αμύνης ή έκστρατεία έναντίον τής Ελλάδας κόστισε στήν 'Ιταλία 13.755 νεκρούς, 5 0 . 8 7 4 τραυματίες, 12.368 μέ βαριά κρυοπαγήματα καί 2 5 . 0 6 7 Αγνοούμενους. Πολύ μικρότερες ήταν οί γερμανικές Απώλειες: 1.200 περίπου νεκροί, 3 . 5 0 0 τραυματίες καί μερικές δεκάδες Αγνοούμενοι. 'Αναφέρεται έπίσης άπό τίς έπίσημες γερμανικές πηγές, δτι 6 . 0 3 4 άξιωματικοί καί άντρες τής 12ης Στρατιάς, πού πολέμησε στήν Ελλάδα, μεταφέρθηκαν άρρωστοι. Τ ό Βρεταννικό Εκστρατευτικό Σώμα φεύγοντας άπό τήν ήπειρωτική Ελλάδα ύποχρεώθηκε νά έγκαταλείψει ή νά καταστρέψει 8 . 0 0 0 οχήματα καί μεγάλο άριθμό πυροβόλων, δλμων, πολυβόλων, μεγάλη ποσότητα πυρομαχικών, x J l .

432


ΚΕΦΑΛΑΙΟ

ΕΚΤΟ

Η ΜΑΧΗ ΤΗΣ ΚΡΗΤΗΣ Ό Χ ί τ λ ε ρ δέν άγνοοΰσε τή σημασία τής Κρήτης γιά τδν έλεγχο τής Μεσογείου. "Οπως είδαμε ( ' ) . στδ γράμμα του στδ Μουσολίνι, στις 2 0 Νοεμβρίου 1940, Εγραφε, πώς, κατά τή συνάντηση τους στίς 28 'Οκτωβρίου, ήθελε νά τδν πείσει νά «αναβάλει τή δράση του» έναντίον τής Ελλάδας «γιά πιδ κατάλληλο χρόνο» καί συνέχιζε: «'Ιδιαίτερα ήθελα νά σάς τονίσω τήν ανάγκη, Ντοΰτσε, νά μήν αναλάβετε τήν ενέργεια αύτή προτού νά καταλάβετε μέ κεραυνοβόλα δράση τήν Κρήτη. Γιά τήν τελευταία αυτή έπιχείρηση ήθελα νά σάς κάνω συγκεκριμένες προτάσεις νά χρησιμοποιήσετε μιά μεραρχία αλεξιπτωτιστών καί μιά άλλη μεραρχία αερομεταφερομένου πεζικού...». Ά π ό τΙς 2 5 'Οκτωβρίου, άφοΰ είχε άποτύχει ή έπιχείρηση «θαλάσσιος Λέων», δ στρατηγός Χάλντερ, άρχηγός τοΰ Γενικοΰ 'Επιτελείου, υπόδειχνε στό Χίτλερ, δτι «ή κυρ.αρχία τής άνατολικής Μεσογείου έξαρταται άπό τήν κατάληψη τής Κρήτης» καί δτι «ό καλύτερος τρόπος νά φτάσουμε σ' αύτό τό σκοπό είναι νά προσγειωθούμε έκεΐ» ( 2 ) . Ό Χίτλερ πάντως διστάζει νά χρησιμοποιήσει τό άνθος τοΰ στρατοϋ του, τούς άλεξιπτωτιστές, σέ μιά έπιχείρη1. Σπ. Αιναρδάτου, 'Εξωτερική Πολιτική τ ή ; 4ης Αύγούστου, «•λ.

414.

2. A L A N C L A R K , T H E F A L L O F C R E T E , L o n d o n 1967, γαλλική ϊκδοσ«-„ R O B f c R T L A F F O N T , 1 9 6 6 , o. G7.

28

433


ΣΠΥΡΟΥ ΛΙΜΛΡΑΛΤΟΓΥ

ση στή Μεσόγειο, τή στιγμή μάλιστα πού δλη τήν προσοχή του τήν έχει πιά στραμένη στήν έφαρμογή τού Σχεδίου «Μπαρμπαρόσσα», στήν Επίθεση, δηλαδή, κατά τής Σοβιετικής "Ενωσης. Ϊ Υ αύτό και άπορρίπτει τήν πρόταση τών Κάιτελ, Γιόντλ, Γκαϊριγκ και Ραΐντερ γιά κατάληψη άπδ τούς άλεξιπτωτιστές τής Μάλτας γιά νά Εξασφαλιστεί μόνιμα δ θαλάσσιος δρόμος πρδς τή Β . 'Αφρική ( J ) , Στήν Επιχείρηση γιά τήν κατάληψη τής Μάλτας άντίθετος ήταν καί δ διοικητής τού X I 'Αεροπορικού Σώματος στρατηγός Στοΰντεντ, πού ύποστήριζε, δτι, σ' εν α τόσο μικρό νησί, ύπήρχε κίνδυνος δ Εχθρός ν' άποκόψει γρήγορα τΙς Επιτιθέμενες δυνάμεις. 'Αντίθετα, τόσο δ διοικητής τής I V 'Αεροπορικής Στρατιάς στρατηγός Λώρ, δσο καί δ Στοΰντεντ ύποστήριζαν, δτι ήταν άναγκαία και δυνατή ή κατάληψη τής Κρήτης. Ό Λώρ ύπογράμμιζε, δτι μόνο μέ τήν κατάληψη τής Κρήτης θά μπορούσε νά Εξουδετερωθεί ή άπειλή Εναντίον τών πετρελαιοπηγών τού Πλοέστι, πού προερχόταν άπδ τή R A F : « Ή μεγάλη έκταση τών βορείων άκτών τής Κρήτης —ύποστήριζε δ Στοΰντεντ— εύνοοΰσε εισβολή άπδ τδν άέρα» ( 4 ) . ΣτΙς 15 'Απριλίου, ό Λώρ προτείνει στό Γκαϊριγκ σχέδιο γιά τήν κατάληψη τής Κρήτης άπό Αλεξιπτωτιστές καί άερομεταφερόμενα στρατεύματα, πού έχει καταρτίσει δ Στοΰντεντ. Ό Γκαϊριγκ ένθουσιάζεται άπό τό σχέδιο, πού θά δώσει τή δυνατότητα στήν 'Αεροπορία νά παίξει πρωταρχικό ρόλο, καί τό ύποβάλλει, τήν άλλη μέρα στό Χίτλερ. Τ έ σχέδιο προβλέπει, δτι ή Κρήτη, ύστερα άπό τήν κατάληψή της, θά γίνει δρμητήριο γιά νέες έξορμήσεις τών γερ-

3. ϊτιοδαρτ I . , Ή Μάχη τής Κρήτης, 'Οργανισμός Πολεμικών 'ΕχΜσβων, 1970, α. 164. 4. Κλάρκ, στό Τβιο, σ. 69 · 71.

434


Ο ΠΟΛΕΜΟΖΤΟΥ1940 - 41

μανικών δυνάμεων —στήν Κύπρο, στήν Αίγυπτο, στή διώρυγα τού Σουέζ, κ.λ., καί γιά τή συντριβή τής στρατιωτικής καί ναυτικής δύναμης τών Βρεταννών στήν 'Ανατολική Μεσόγειο. 'Αφού τό μελέτησε έξη μέρες, ό Χίτλερ, σέ συνάντηαή του μέ τούς Γκαϊριγκ καί Στούντεντ άποφαίνεται, πώς τό σχέδιο είναι έξαίρετο, άλλα δχι καί έφαρμόσιμο. Τελικά δμως οί Γκαϊριγκ καί Στούντεντ κατορθώνουν νά τόν πείσουν γιά τή δυνατότητα νά εφαρμοστεί το σχέδιο καί, στίς 25 'Απριλίου, ό Χίτλερ ύπογράφει τίς 'Οδηγίες άριθ. 28, πού έχουν τόν τίτλο «'Επιχείρηση Ερμής» ( ' ) . Οί 'Οδηγίες άναφέρουν τά άκόλουθα: «1. Πρέπει νά προετοιμαστούμε νά καταλάβουμε τό νησί τής Κρήτης, ώς βάση γιά τόν άεροπορικό πόλεμο έναντίον τής Μεγάλης Βρεταννίας στήν 'Ανατολική Μεσόγειο, θ ά καταρτίσουμε τά σχέδιά μας μέ δεδομένο, δτι όλόκληρη ή έλληνική χερσόνησος, περιλαμβ��νομένης καί τής Πελοποννήσου, βρίσκεται στά χέρια τών δυνάμεων τοϋ "Αξονα. 2. Ή διοίκηση αύ"ής "ής έπιχειρήσεως άνατίθεται στόν άρχηγό τής άεροπορίας, πού θά χρησιμοποιήσει γιά τό σκοπό αύτό, κυρίως τΙς Αερομεταφερόμενες καί τίς άεροπορικές δυνάμεις πού σταθμεύουν στήν περιοχή τής Μεσογείου. Ό Στρατός, σέ συνεργασία μέ τόν άρχηγό τής 'Αεροπορίας, θά προετοιμάσει στήν 'Ελλάδα τΙς δυνάμεις πού χρειάζονται γιά νά ένισχύσουν τίς άερομεταφερόμενες δυνάμεις. Στίς δυνάμεις αύτές θά περιλαμβάνεται μιά μικτή, θωρακισμένη μονάδα, πού νά μπορεί νά μεταφερθεί άπό τή θάλασσα. Τό Ναυτικό θά πάρει τά μέτρα του γιά νά έςασφαλίσει τίς θαλάσσιες έπικοινωνίες μόλις άρχίσει ή κατάληψη τού νησιού. Γιά τήν προστασία τών έπικοινωνιών αύτών, καί, στό βαθμό πού είναι άναγκαίος, γιά τήν προμή-

5. Λίντβλ Χ Apr, Ή 5λλη πΧευρί, 3. 2(55-6.

435


ΣΠΥΡΟΥ ΛΙΝΛΡΔΑΤΟΥ

θεια τών σκαφών γιά τή μεταφορά στρατευμάτων, δ άρχηγός τοΰ Ναυτικοΰ θά κάνει τΙς άναγκαϊες συνεννοήσεις μέ τό 'Ιταλικό Ναυτικό. 3. "Ολα τά μέσα θά χρησιμοποιηθούν γιά τή μεταφορά τών Αερομεταφερομένων μονάδων καί τής 22ης Μεραρχίας, πού είναι στή δικαιοδοσία τοΰ άρχηγοΰ τής 'Αεροπορίας, στήν περιοχή, πού θά άποφασίσει νά συγκεντρώσει τις δυνάμεις. Ή 'Ανωτάτη Διοίκηση τοΰ Στρατοΰ καί τής "Αεροπορίας θά θέσουν στή διάθεση τοΰ Μεταγωγικού τοΰ Στρατοΰ τόν αναγκαίο χώρο καί τά φορτηγά. Ο ί κ ι ν ή σ ε ι ς αυτές τών μ ε τ α γ ω γ ι κ ώ ν δέν π ρ έ π ε ι νά π ρ ο κ α λ έ σ ο υ ν καμιά κ α θ υ σ τ έ ρ η σ η στήν όργάνωση τής ' Ε π ι χ ε ι ρ ή σ ε ω ς Μπαρμπαρόσσα(<). »4. (...) δ. Επειτα άπό τήν κατάληψη τοΰ νησιού δλα τά τμήματα τών άερομεταφερομένων δυνάμεών μας πρέπει νά έτοιμαστοΰν γιά νέα καθήκοντα, θ ά γίνουν συνεννοήσεις, γιά τό σκοπό αύτό, ν' άντικατασταθοϋν μέ μονάδες τοΰ Στρατοΰ. Προετοιμάζοντας τήν παράκτια άμυνα, δ άρχηγός τοϋ Ναυτικοΰ μπορεί νά ύπολογίσει, άν είναι άναγκαίο, σέ πυροβόλα, πού θά πέσουν στά χέρια τοΰ Στρατοΰ. 6 . Παρακαλώ τούς άρχηγοΰς νά μέ πληροφορούν γιά τά σχέδιά τους καί τόν Αρχηγό τής 'Αεροπορίας νά μέ κατατοπίσει, δταν οί προετοιμασίες του θά έχουν δλοκληρωθεϊ. Ή διαταγή γιά νά πραγματοποιηθεί ή έπιχείρηση θά δοθεί άπό μένα καί μόνο. ΑΔΟΛΦΟΣ ΧΙΤΛΕΡ» Ο . Γιά τήν έπιχείρηση «Ερμής» (Merkur), δ Χίτλερ θά διαθέσει στό διοικητή πτέραρχο Λώρ, τις άκόλουθες δυνά-

6. Ή Υπογράμμιση δι*ή μου. 7. Νταίηβιντ Α. 'Γόμας, «τό ϊδιο, σ.294 - 6 .

436


Ο ΠΟΛΕΜΟΖΤΟΥ1940 - 41

μεις: Τήν 7η άεροκίνητη μεραρχία Αλεξιπτωτιστών, τρία συντάγματα καί άλλου; σχηματισμού; τού X I 'Αεροπορικού Σώματος μέ διοικητή τόν άντιπτέραρχο Στούντεντ. Υ πολογίζονται σέ 1 4 . 0 0 0 οί άλεξιπτωτιστές. Ό Χίτλερ τούς θεωρούσε τά πιό διαλεχτά του τμήματα, «πιό σκληρούς άκίμα κι άπό τά μάχιμα "Ες "Ες». Κατά τόν Τσώρτσιλ, «ήταν ή ένσάρκωσις τού τευτονικοΰ πνεύματο; έκδικήσεω; γιά τήν ήττα τού 1918» ( β ) . «Στήν πραγματικότητα— γράφει ό Στιούαρτ— ήταν παιδιά φανατισμένα, στά όποΤα δλα τά νεανικά πάθη είχαν μεταβληθεί σέ μιά μόνο διεστραμμένη άφοσίωση πρός τόν Χίτλερ καί στό δραμά του τής παγκοσμίου κατακτήσεως. Ή ισχνή του; μόρφιοση ήταν καρπός τής διδασκαλίας τών ναζιστικών θεωριών γιά τήν Ιστορία. ΕΓχαν δεϊ τόν τρόμο τών γειτόνων καί τήν ξαφνική έξαφάνιση τών άπιστων, καί χαίρονταν νά συμμετέχουν σέ τέτια γεγονότα. Πρόθυμα είχαν έργαστεΐ ώς πληροφοριοδότες. Γιά νά λάβουν εύσημα ώς μέλλοντες ήγέτες τής Νέας Τάξεως στήν Εύρώπη, είχαν πρωτοστατήσει στό κυνηγητό τών ραββίνων καί στό σπάσιμο τών έβραϊκών καταστημάτων. Τώρα, σ' αύτή τή λαμπερή άνοιξη τ ή ; γερμανικής έπιτυχίας, φαινόταν πώς τούς άνέμενε μιά άτέλειιοτη έπέκταση αύτών τών άτέλειωτων τέρψειον. Τίποτε δέ θά μπορούσε νά πάει άνάποδα γι' αυτούς. ΤΗσαν μανιακοί νεαροί. Δέν ήσαν δμως δλοι τέτιοι οί άλεξιπτωτιστές. Υπήρχαν άκόμη οί τύποι πού συναντά κανείς σέ κάθε στρατό: οί φιλόδοξοι, οί άποφασισμένοι νά προαχθούν δσοδήποτε κι άν αύτό κόστιζε στούς άλλους, καί έπίσης δχι λίγοι Ανέμελοι τυχοδιώκτες...» ( 9 ) .

8. TofflpwtX, στό ίδιο, σ. 334. 8. Στιούαρτ, σιδ ΤΒιο, ο. 160.

437


Σ Π Υ Ρ Ο Υ ΛΙΜΛΡΑΛΤΟΓΥ

θ ά διατεθούν άκόμα γιά τήν έπιχείρηση τής Κρήτης ή 5 η δρεινή μεραρχία μέ τμήματα τής 6ης καί τής 5ης θωρακισμένης. Τ ή μεταφορά τών δυνάμεων αύτών —άλεξιπτωτιστών καϊ πεζικού— τήν είχε άναλάβει το 11ο 'Αεροπορικό Σώμα, πού διέθετε 5 0 0 μεταγωγικά άεροπλάνα καί 8 0 άνεμοπλάνα. Έ ν α μέρος άπδ τούς 2 2 . 7 5 0 άντρες πού θά χρησιμοποιούσε δ Στοΰντεντ γιά νά καταλάβει τήν Κρήτη, άνέλαβε νά τούς μεταφέρει τδ Ναυτικό, μέ 70 σκάφη, πού θά τά ύποστήριζαν ιταλικά άντιτορπιλλικά καί τορπ λλάκατοι. Τ ή ναυτική έπιχείρηση θά διεύθυνε δ διοικητής τών ναυτικών γερμανικών δυνάμεων Νοτιοανατολικής Εύρώπης ναύαρχος Σοΰστερ. Τις άναγνωρίσεις. βομβαρδισμούς, πολυβολισμούς καί τήν άεροπορική, γενικά, ύποστήριξη στήν έπιχείρηση είχε άναλάβει τό V I I I 'Αεροπορικό Σώμα, μέ διοικητή τόν πτέραρχο Φράιχερ φόν Ριχτχόφεν, πού θά είχε στή διάθεση του 2 8 0 βομβαρδιστικά. 150 στούκας (βομβαρδισμού καθέτου έφορμήσεως), 1 8 0 καταδιωκτικά καί 6 0 άναγνωριστικά. Συνολικά υπολογίζεται. ?τι χρησιμοποιήθηκαν γιά τή μάχη τής Κρήτης 1.370 γερμανικά άεροπλάνα ( 1 0 ) .

«Τό φρούριο Κρήτη» Μ ό λ ι ς άρχισε ή ιταλική εισβολή στήν Ελλάδα, τό πρώτο μέλημα τού Τσώρτσιλ ήταν, δπως είδαμε, νά έξασφαλιστεΐ ή Κρήτη. Στις 29 'Οκτωβρίου, τηλεγραφεΐ στόν Τ Ηντεν. πού βρίσκεται στό Χαρτούμ: «'Ενταύθα, άπαντες είμεθα πεπεισμένοι δτι δέον δπως καταβληθή προσπάθεια νά έγκαταστήσωμεν βάσιν είς Κρήτην, καί δτι πρέπει νά τολμήσωμεν νά δια10. Διβύθυνσις 'Ιστορίας ΣτρατοΟ. Ή Μ4χη τ ή ; Κρήτης, 1967 —Στιοόαρτ, στό Τίιο, σ. 166.—Κλάρχ, στό Τβιο, σ. 57 καί 72-81. Ντ. Τόμας, στό Τβιο, σ. 164-6.

438


Ο ΠΟΛΕΜΟΖΤΟΥ1940 - 41

κινδυνεύσωμεν διά νά άποκτήσωμεν τό πολύτιμον αύτό γέρας, θ ά έλάβατε τά στρατιωτικά τηλεγραφήματα έπ' αύτοϋ τοϋ θέματος». Καί τήν ίδια μέρα: «Πρωταρχικής σημασίας είναι νά Ιχωμεν τό καλύτερον δυνατόν άεροδρόμιον καί μίαν ναυτικήν βάσιν διά τόν άνεφοδιασμόν μας είς καύσιμα είς τόν λιμένα τής Σούδας. 'Επιτυχής ύπεράσπισις τής Κρήτης είναι Ανεκτίμητος βοήθεια διά τήν άμυναν τής Αιγύπτου. Έάν οί 'Ιταλοί καταλάβουν τήν Κρήτην, αύτό θά έσήμαινε σοβαράν έπιδεινωσιν 5λο»ν τών δυσχερειών μας είς τήν Μεσόγειον...»("). Στίς 31 "Οκτωβρίου, φτάνει στή Σούδα ή πρώτη μικρή βρεταννική δύναμη μέ 2 0 άντιαεροπορικά καί μέ μερικά τηλεβόλα έπάκτιας άμυνας. Σέ δλη τή διάρκεια τοϋ πεντάμηνου δ ς τή γερμανική είσβολή στήν Ελλάδα, δ Τσώρτσιλ, μέ συνεχή τηλεγοαφήματά του στδν Τ Ηντεν, τδ Ντίλ καί τδν άρχηστράτηγο Ούέιβελ, άξιώνει νά ένισχυθεΐ ή άμυνα τής Κρήτης ( " ) . Στίς 17 'Απριλίου 1941, δταν πιά δίνει τή συγκατάθεαή του γιά νά φύγουν τά άγγλικά στρατεύματα άπδ τήν ήπειρωτική Ελλάδα, δ "Αγγλος πρωθυπουργός τηλεγραφεΐ στδν Ούέιβελ: « Ή Κρήτη πρέπει νά κρατηθή μέ ίσχυράς δυνάμεις, καί δέον νά προνοήσετε διά τοϋτο κατά τήν άνα<κατανομήν τών δυνάμεών σας. Είναι άπαραίτητον δπως ίσχυραί μονάδες τοϋ Ελληνικού Στρατοΰ έγκατασταθοϋν είς Κρήτην, μετά τοϋ Βασιλέως καί τής

11. Τοβρτοιλ, οτδ Ιδιο, τ . β ' , βιβλίο I I , ο. 186. 12. Στδ Ιδιο,

3.

189, τ. γ ' , βιβλίο I , ο

14, κλ.

439


Σ Π Υ Ρ Ο Υ Λ1ΜΛΡΔΛΤΟΥ

Κυβερνήσεως, θ ά βοηθήσωμεν καί θά ύπερασπίσωμεν τήν Κρήτην μέ δλας μας τάς δυνάμεις μέχρις έσχάτων» ( 1 3 ) . Ό Τσώρτσιλ, δπως έγραφε ό ίδιος, ήθελε νά κάνει τόν κόλπο τής Σούδας «ένα δεύτερο Σκάπα Φλόου». 'Αλλά ό Ούέιβελ, Απασχολημένος κυρίως μέ τό μέτωπο τής Κυρηναϊκής καί, μέ τήν Ανεπάρκεια δυνάμεων καί μέσων πού είχαν άκόμα οί Βρεταννοί, παραμέλησε τήν άμυνα καί τήν όχύρωση τής Κρήτης: « . . . Ό λ ε ς οί προετοιμασίες —γράφει ό Τσώρτ σ ι λ — είχαν προχωρήσει μέ βραδύ ρυθμό. (...) Ούτε κανένα σχέδιο, ούτε καμιά παρόριιησις γιά έργασία ύπήρχε. Μέσα σέ έξι μήνες διωρίσθησαν Ιξι διοικηταί τής φρουράς τής Κρήτης. Τ ό Στρατηγείο Μέσης 'Ανατολής θά έπρεπε νά είχε μελετήσει προσεκτικώτερα τίς συνθήκες κάτω άπό τΙς όποιες θά έπρεπε ίσως νά ύπερασπίσωμε κάποτε τήν Κρήτη άπό άεροπορική καί θαλάσσια έπίθεσι. Δέν είχε προβλεφθή ή άνάγκη ύπάρξεως, άν δχι ένός λιμένος, τουλάχιστον δμως εύκολιών άποβάσεως στή νότιο πλευρά τής νήσου, στά Σφακιά ί στό Τυμπάκι καί ή κατασκευή ένός δρόμου άπό έκεΐ ώς τόν κόλπο τής Σούδας καί τά άεροδρόμια, άπό τά όποια θά ήμποροΰσε νά ένισχυθή ή δυτική Κρήτη Από τήν Αίγυπτο. Ή ευθύνη γιά τήν έλλιπή μελέτη τού προβλήματος καί γιά τήν κακή έκτέλεσι τών όδηγιών πού είχαν δοθή, βαρύνει έξ ίσου τό Κάιρο καί τό Ούάιτχωλλ» f 4 ) . Ό τ α ν άρχισε ή γερμανική εισβολή στή Γιουγκοσλαβία καί τήν Ελλάδα, στήν Κρήτη ύπήρχαν τμήματα τ ή ;

13. Στό Τ6ιο, οελ. 183. 14. Στό Τ6ιο, ο. 213-4.

440


Ο ΠΟΛΕΜΟ Ζ ΤΟΥ

1940 - 41

1 4 η ; Ταξιαρχίας καί 2 . 0 0 0 πεζοναύτες γιά τίς ναυτικές βάσεις, συνολικά περίπου 4 . 0 0 0 άντρες. Στίς άρχές 'Απριλίου, δ Ούέιβελ στέλνει στήν Κρήτη μιά δρεινή πυροβολαρχία. Στέλνονται άκόμα έξη βαριές καί τρεις έλαφρές Αντιαεροπορικές πυροβολαρχίες. Μέ τήν έκκένωση τής ηπειρωτικής 'Ελλάδας μεταφέρονται στήν Κρήτη 2 8 . 0 0 0 περίπου άντρες τών δυνάμεων τοϋ Ούίλσον. (Οί ύπδλοιποι πήγαν στήν Αίγυπτο). Υπάρχουν δμως βασικές ελλείψεις σέ άεροπλάνα, τηλεπικοινωνιακό ύλικό. βαρύ οπλισμό, πυρομαχικά, κ.λ. Ό Τσώρτσιλ τηλεγραφεί καί πάλι στόν Ούέιβελ, στίς 2 8 'Απριλίου, προτού νά δλοκληρωθεί, δηλαδή, ή έκκένωση τής ήπειρωτικής Ελλάδας άπό τά βρεταννικά στρατεύματα: « Έ κ τών πληροφοριών τάς όποίας έχομεν, καταφαίνεται δτι θά έξαπολυθή συντόμως έναντίον τής Κρήτης σφοδρή έπίθεση ύπό γερμανικών άερομεταρομένων στρατευμάτων καί βομβαρδιστικών. Γνωρίσατέ μου ποίας δυνάμεις διαθέτετε είς τήν νήσον και ποία είναι τά σχέδιά σας. Λαμπρά εύκαιρία μας παρέχεται διά νά πλήξωμεν έπιτυχώς τά άεραγήμα:α. Κρατερά άμυνα δέον ν' άντιταχθή εις Κρήτην» f 5 ) . 'Αλλά ό Ούέιβελ καί οί άλλοι άνώτατοι ΒρεταννοΙ στρατιωτικοί στή Μέση 'Ανατολή δέν πιστεύουν, δτι θά γίνει γερμανική έπίθεση γιά νά κυριευτεί ή Κρήτη. Σέ άπάντηαή του, στόν Τσώρτσιλ, στίς 2 9 Άπρολίου, δ Ούέιβελ άναφέρει, δτι ot βρεταννικές μονάδες, πού έφτασαν άπό τήν ήπειρωτική Ελλάδα, όργανώνονται γιά νά Υπερασπίσουν τά ζωτικά σημεία τής Κρήτης —Σούδα, Χανιά, Ρίθυμνο καί Η ρ ά κ λ ε ι ο — καί συνεχίζει: «Τό ήθικόν είναι ύψηλόν. Τ ά δπλα είναι κυρί16. £τ6 Μιο, a. 216.

441


Σ Π Υ Ρ Ο Υ ΛΙΜΛΡΑΛΤΟΓΥ

ως τυφέκια, μέ μικρόν ποσοστόν έλαφρών πολυβόλων. 'Επιπροσθέτως ώρισμέναι μονάδες Ελλήνων νεοσυλλέκτων έχουν δργανωθή διά τήν άμυναν τών Αεροδρομίων καί διλ τήν φρούρησιν αιχμαλώτων πολέμου. (...) Υπάρχει πιθανότης τό σχέδιον δι' έπίθεσιν έναντίον τής Κρήτης νά άποτελή άντιπερισπασμόν δι' έπίθεσιν έναντίον τής Συρίας ή τής Κύπρου, καί τό πραγματικόν σχέδιον νά καταστή φανερόν καί είς τά γερμανικά άκόμα στρατεύματα τήν τελευταίαν μόνον στιγμήν. Αΰτή θά ήτο ή συνήθης γερμανική τακτική»Π· ΣτΙς 3 0 'Απριλίου, δ Ούέιβελ έρχεται στήν Κρήτη καί άναθέτει στό Νεοζηλανδό στρατηγό Φράιμπεργκ, πού μόλις είχε φτάσει άπό τήν ήπειρωτική Ελλάδα, τή διοίκηση τών δυνάμεων καί τής άμυνας τού νησιού. Τόν Φράιμπεργκ τόν είχε ύποδείξει δ ίδιος δ Τσώρτσιλ. πού ήταν παλιός του φίλος άπό τήν έποχή τοϋ πρώτου παγκόσμιου πολέμου, καί δ πρωθυπουργός τής Μ. Βρεταννίας τόν θεωρούσε πιστό καί γενναίο ( ' ) . Ό "Αγγλος μυθιστοριογράφος "Ηβλιν Γουώ, πού είχε ύπηρετήσει στήν Κρήτη ώς άξιωματικός τΙς τελευταίες μέρες πρίν άπό τήν άποχώρηση τών βρεταννικών στρατευμάτων. χαρακτηρίζει τόν Φράιμπεργκ, «συγκρατημένο, άλλά βλάκα» ( " ) . "Αλλοι συγγραφείς Αναφέρουν, δτι δ Φράιμπεργκ, άναμφισβήτητα γενναίος, διακρίθηκε άργότερα σέ άλλες μάχες τού Β ' Παγκόσμιου Πολέμου. Γεγονός δμως είναι, δπως θά δούμε, δτι στήν Κρήτη δέν μπόρεσε νά άντιληφτεί έγκαιρα τό είδος τοϋ ιδιότυπου καί μοντέρνου πολέμου, πού έπέβαλαν ot Γερμανοί, καί έδειξε έλλειψη τόλμης καί άποφασιστικότητας καί άνικανότητα προσαρμογής.

16. 2τδ Ιδιο. 17. ΣτΛ Ιδιο, c&X. 216-7. 18."Ε6ίλ«ν Γουώτς, 'Ημερολόγιο, -Βήμα», 22 'Απριλίου 1979.

442


Ο ΠΟΛΕΜΟ Ζ ΤΟΥ

1940 - 41

Ό Φράιμπεργκ, πάντως, μόλις τοΰ Αναθέτουν τή διοίκηση τών δυνάμεων τής Κρήτης, Αναφέρει στόν Ούέιβελ καί στήν κυβέρνηση τής Νέας Ζηλανδίας, δτι δέν υπάρχουν τά άναγκαΐα μέσα γιά τήν άμυνα τοΰ νησιού: «Αί είς τήν διάθεσίν μας δυνάμεις —γράφει ό Ούέιβελ, τήν 1η Μαίου— είναι τελείως Ανεπαρκείς διά νά άντιμετωπίσουν τήν άναμενομένην έπίθεσιν Έάν δέν αύξηθή σημαντικώς ό άριθμός τών καταδιωκτικών Αεροπλάνων καί δέν διατεθούν ναυτικαί δυνάμεις διά ν' άντιμετωπίσουν έπίθεσιν άπό θαλάσσης, δέν δύναμαι νά έλπίζω δτι θά δυνηθώ νά άποκοούσο) τόν έχθρόν μόνον μέ χερσαίας δυνάμεις, αί δποϊαι ώς έκ τής έκστρατείας είς Ελλάδα στερούνται ήδη πυροβολικού, έχουν άνεπάρκειαν έργαλείων έκσκαφής, πολύ περιωρισμένα μεταφορικά μέσα, καί άνεπαρκή Αποθέματα στρατιωτικών έφοδίων καί πυρομαχικών. Αί ένταΰθα εύρισκόμεναι δυνάμεις δύνανται καί σκοπεύουν νά πολεμήσουν, άνευ δμως τής πλήρους ύποστηρίξεως ναυτικού καί Αεροπορίας δέν δύναμαι νά έλπίζω δτι θ' άποκρούσουν τήν εισβολή ν. Έάν δι' άλλους λόγους δέν είναι άμέσως διαθέσιμοι, πιστεύω δτι τό ζήτημα τής ύπερασπίσεως τής Κρήτης πρέπει νά έπανεξετασθή...». Ό Φράιμπεργκ, δηλαδή, ζητούσε νά Αντιμετωπιστεί καί ή περίπτωση νά έγκαταλείψουν οί Βρεταννοί τήν Κρήτη, ! ν δέν ήταν σέ θέση νά έξασφαλίσουν τά άπαραίτητα γιά τήν άμυνά της μέσα. Τ ά Γδια θά άναφέρει ό Φράιμπεργκ στό τηλεγράφημά του καί πρός τή Νεοζηλανδική Κυβέρνηση, στό όποιο θά προσθέσει, δτι οί άεροπορικές δυνάμεις στό νησί «συνίστανται άπό Ιξ «Χαρρικαίην» καί δέκα έπτά άπηρχαιωμένα άεροπλάνα άλλων τύπων» ( " ) .

19. ΤσΟρτσιλ, στδ Τδ:ο, ο. 217-8.

443


ΣΠΥΡΟΥ ΛΙΝΛΡΔΛΤΟΥ

Ε κ κ λ ή σ ε ι ς στή βρεταννική κυβέρνηση για τήν ένίσχυση τής άμυνας τής Κρήτης κυρίως μέ άεροπλάνα Απευθύνει καί δ Έ λ λ η ν α ς πρωθυπουργός Εμμανουήλ Τσουδερός: « Ό Πρόεδρος τής Κυβερνήσεως —τηλεγραφεί στίς 2 2 Απριλίου άπό τήν 'Αθήνα δ Βρεταννός πρεσβευτής Πάλαιρετ στό ΦόρεΓν " Ο φ φ ι ς — μοϋ Απέστειλε προσωπικόν μήνυμα τονίζων τήν άνάγκην λήψεως παντός δυνατού μέτρου διά τήν παροχήν άεροπορικής προστασίας είς τήν Κρήτην. Έ ά ν ή μία μετά τήν άλλην αί πόλεις τής νήσου ύποστοϋν τήν τύχην τών ' Ι ωαννίνων φοβείται δτι δέν θά δυνηθή νά διατηρήση τόν πληθυσμόν ύπό ϊλεγχον καί τό κύρος τής κυβερνήσεως» ( 5 0 ) . ΣτΙς 2 8 'Απριλίου, δ Τσουδερός τηλεγραφεί άπό τά Χανιά στόν Έ λ λ η ν α πρεσβευτή στό Λονδίνο: «Προσπαθήσατε νά πείσητε τούς αυτόθι νά διατάξουν τάς έδώ βρεταννικάς στρατιοκικάς, ναυτικάς καί άεροπορικάς Αρχάς νά σπεύσουν νά παρασκευάσουν σοβαρώς τήν άμυναν τής Κρήτης, καθόσον ή ύπάρχουσα είναι άνεπαρκεστάτη. Έ ά ν δέν τό άντιληφθούν έγκαίρως, βαίνομεν άπλώς πρός Ινα Ινδοξον 'Αρκάδι. Ά λ λ ά τότε α! δδοί πρός Σουέζ άνοίγουν ευκόλως» ( " ) . Καί τήν άλλη μέρα, δ Έ λ λ η ν α ς πρωθυπουργός δίνει στόν Πάλαιρετ τό άκόλουθο μήνυμα γιά τόν Τσώρτσιλ: « Ή έντύπωσις τής έλληνικής κυβερνήσεως είναι δτι ή παρούσα άμυντική προπαρασκευή τής νήσου δέν

30. 'ΑρχΙΙα ΦόρίΤν "Οφφις, «Βήμα», 7 Φεβρουαρίου 1979. 31. ΠοΒίαβάκη, αι4 Ιίιο, ο. 203.

444


Ο ΠΟΛΕΜΟΣ

1940-41

είναι διόλου ικανοποιητική. Έάν συμβή αύτό τό όποιον έγινε είς τήν "Ηπειρον, δπου έπί όλοκλήρους ήμέρας Εκατοντάδες έχθρικών Αεροπλάνων έβομβάρδιζαν τά στρατεύματά μας καί τόν άμαχον πληθυσμόν χωρίς νά ύπάρχη άπό πλευράς μας ούτε έν άεροπλάνον άμυντικόν ή άντεπιθέσεως, τότε ή κατάστασις ή όποια θά δημιουργηθή είς τήν νήσον θ' άποβή πολύ ευπαθής άπό άπόψεως ήθικής καϊ ύλικής Αντιστάσεως τών κατοίκων. Εντεύθεν δέ τό άποτέλεσμα θά ήδύνατο νά άποβή δυσάρεστον». Τήν 1η Μαίου, ό Ήντεν, πού βρίσκεται πάλι στό Λονδίνο, διαβεβαιώνει τόν Έ λ λ η ν α πρεσβευτή, δτι οί Βρεταννοί «έχουν τήν πρόθεσιν νά τήν καταστήσουν (σ.σ. τήν Κρήτη) μίαν δευτέραν Μάλταν καί νά ένισχύσουν σημαντικώς τήν άντιαεροπορικήν της άμυναν.·.» ( 3 2 ) . 'Αλλά οί έλλείψεις τών "Αγγλων στήν Κρήτη, καί γενικότερα στή Μεσόγειο, ήταν τραγικές. Ή άπουσία τής 'Αεροπορίας, πού ήταν τόσο φανερή στή διάρκεια τοϋ Έ λ ληνοϊταλικοϋ καί τοΰ Έλληνογερμανικοϋ πολέμου στήν ήπειρωτική Ελλάδα, ένοχλοΰσε ιδιαίτερα τό Βρεταννικό Ναυτικό. Άναφέρεται, δτι ό ναύαρχος Κάννινγκαμ, δταν, τό Γενάρη τοϋ 1941, τόν έκαναν «'Ιππότη τοΰ Μεγαλοσταύρου τοΰ Λουτροϋ», είπε: « θ ά προτιμούσα νά μοϋ είχαν δώσει τρεις μοίρες "Χάρρικαίηνς"» ( " ) . Ά π ό τά τρία σμήνη καταδιωκτικών τής R A F καί ένα τοϋ Στόλου, πού στάθμευαν στά άεροδρόμιχ τού Μάλεμε καί τοϋ Ηρακλείου, στά τέλη Απριλίου έχουν Απομείνει «μισή δωδεκάδα "Χάρρικαίην" καί μιά δωδεκάδα άπηρχαιωμένα "Γκλαντιέιτορ", καί ό Αριθμός τους κάθε μέρα μειωνόταν άκόμα πιό πολύ καθώς οί πιλότοι τών άεροπλάνων μας ύψώνονταν γιά νά συγκρουσθούν μέ τόν

22. Στό Ιβιο. 23. Ντ. Τόμος, ττό Ιβιο, σ. 66.

445


ΣΠΥΡΟΥ ΛΙΝΛΡΔΛΤΟΥ

έ^θρό κάτω άπό φανταστικές άναλογίες —ιδιαίτερα μάλιστα μετά τίς 14 Μαίου δταν οί Γερμανοί άρχισαν νά άναπτύσσουν τίς προπαρασκευαστικές έπιθέσεις τους γιά τήν άεροπορική έφοδο. Στίς 19 Μαίου είχαν έλαττωθεΐ σέ τέσσερα "Χάρρικαίην" καί τρία "Τκλαντιέιτορ". Μέ σύμφωνη γνώμη τοΰ στρατηγοΰ Φράιμπεργκ (...) διώχτηκαν κι αυτά στήν Αίγυπτο. "Ετσι, δταν ή έφοδος άρχισε κατά τά ξημερώματα στίς 2 0 τοΰ μηνός, οί ύπερασπιστές τής νήσου βρίσκονταν δλοκληρωτικά χωρίς ύποστήριξη καταδιωκτικής άεροπορίας» ( 5 4 ) . Ό Φράιμπεργκ, μόλις άνέλαβε τή διοίκηση τών στρατευμάτων γιά τήν άμυνα τής Κρήτης «άνακάλυψε τίς έλλείψεις, τήν άπουσία προετοιμασίας γιά έπίθεση, τά κενά στήν άμυνα, τήν άνυπαρξία έπιτελικοΰ προσωπικοΰ, τήν πανσπερμία τής ποικιλίας τών στρατευμάτων, τήν καταθλιπτικά άπογοητευτική εικόνα πού έδιναν οί άριθμοί. Υπήρχαν ένδεχομένως 3 0 . 0 0 0 βρεταννικά καί αύτοκρατορικά στρατεύματα πάνω στό νησί, άλλά ήταν τυφεκιοφόροι χωρίς τυφέκια, όδηγοί χωρίς όχήματα, άσυρματιστές χωρίς συσκευές. 'Ανακατεμένοι άδιακρίτως σέ διάφορα σημεία διαμετακομίσεως, περίμεναν νά έπιβιβασθοΰν γιά τήν Αίγυπτο. Ά π ό αύτό τό άλλοπρόσαλλο ύλικό, ό Φράιμπεργκ έπρεπε νά μορφοποιήσει μιά μαχητική δύναμη γιά νά καταπολεμήσει τόν άνθό τοΰ Γερμανικοΰ Στρατοΰ» ( " ) . "Οπως έχουμε δει, κατά τήν έκκένοιση τής ήπειρωτικής Ελλάδας, τά βρεταννικά τμήματα είχαν ύποχρεωθεΐ νά έγκαταλείψουν όλόκληρο τό βαρύ όπλισμό τους, συχνά καί τόν άτομικό. Φτάνοντας στήν Κρήτη, διαπίστωσαν, δτι δέν ύπήρχαν γι' αυτούς έτοιμες έγκαταστάσεις, ούτε κάν άντίσκηνα, ούτε ζεστό φαγητό. Πολλοί προτίμησαν νά έγκαταλείψουν τίς μονάδες τους καί νά γυρίζουν στά χωριά, δπου μεθούσαν μέ τό βαρύ κρητικό κρασί καί συχνά προκα24. Ντόναλντ Ηχκντιϋρ, Ή μάχη τ ή ; ΛΕμικΟν Έχίόσεων, 'Αθήναι 1970, ο. 86. 35. Ντ. Τόμας, στό Ιδιο, σ. 1 6 3 4 .

446

Μεσογείου,

Όργ.

Πο-


Ο ΠΟΛΕΜΟ £

1 9 4 0 · 41

λούσαν έπεισόδια. Καθώς Ιφτανε ή ώρα τοϋ κινδύνου, μεγάλωναν δηλαδή ot πιθανότητες τής εισβολής, ot διοικήσεις τών μονάδων τους χρειάστηκε νά πάρουν αύστηρά μέτρα γιά νά άποκαταστήσουν τήν πειθαρχία καί νά ξαναμαζέψουν τούς «λιποτάχτες» ( " ) . Στήν Κρήτη, δέν είχαν γίνει σοβαρά έργα γιά τήν άμυνα τοϋ νησιού, ούτε κάν δρόμοι άπό τά νότια λιμάνια, δπου μπορούσαν πιο εύκολα, πιό γρήγορα καί πιδ άκίνδυνα νά φτάσουν τά πλοία τού Βρεταννικοΰ Στόλου, πρός τά βόρεια. Δέν ήταν δ χρόνος καί οί άντρες πού έλειπαν γιά τέτια έργα. "Οπως παρατηρεί δ Στιούαρτ, «ύπήρχαν άμέσως διαθέσιμοι 1 5 . 0 0 0 'Ιταλοί αιχμάλωτοι πολέμου, άλλά καί 4 0 0 j 0 0 0 Κρήτες πατριώτες, πού δλοι σχεδόν Επιθυμούσαν δλόψυχα νά κάμουν δ,τι μπορούσαν γιά νά βοηθήσουν κατά τήν περίοδο αύτή τής άναμονής, καί νά πολεμήσουν μέ πάθος άν ή άνάγκη τό καλούσε». «'Αποδείχθηκε δτι ό χρόνος πού είχαν στή διάθεσή τους —διαπιστώνει ό Στιούαρτ— ήταν έξη δλόκληροι μήνες. 'Ωστόσο, τίποτα σχεδόν δέν έγινε' δέν ύπήρχε άποφασιστική ή έστω μελετημένη πολιτική, καί στούς τοπικούς διοικητάς πού διαδέχονταν γοργά δ ένας τόν άλλο δέν δινόταν τίποτα περισσότερο άπό άόριστες καί άντιφατικές δδηγίες. Ή Κρήτη έγινε πρώτα μιά περιοχή έλάσσονος φρουράς, έπειτα τόπος έκφορτώσεως καί τέλος πεδίο μάχης. Ούδέποτε υπήρξε τό «φρούριο» πού είχαν ύποσχεθεϊ καί ποτέ 5έν έγινε Ινα «Σκάπα Φλόου». (...) 'Αντίθετα άπό τήν άπελπισμένη έκστρατεία στήν Ελλάδα, ή άρχική άποτυχία στήν Κρήτη δέν προήλθε άπό τήν έλλειψη μέσων. ΤΗταν μιά άποτυχία διορατικότητας καί άποφάσεως» ( " ) .

26. KXipx, 3 τό Τβιο, 3. 39-41. 27. Στιούαρτ, στό Τβιο, σ. 82-84.

447


ΣΠΥΡΟΥ ΛΙΝΛΡΔΛΤΟΥ

Ά π ό τά μέσα Μαίου, άρχίζει έντονος βομβαρδισμός τής Κρήτης καί δλων τών πλοίων πού πηγαίνουν πρός τά βόρεια λιμάνια τοΰ νησιοΰ άπό τή Λουφτβάφφε. Ά π ό τους 2 7 . 0 0 0 τόννους πολεμοφοδίων, πού στέλνουν οί Βρεταννοί άπό τήν Αίγυπτο, λιγότεροι άπό 3 . 0 0 0 τόννοι ξεφορτώνονται στό νησί. Περισσότεροι άπό 3 . 0 0 0 τόννοι χάνονται. Τ ά άλλα πλοία Υποχρεώνονται νά γυρίσουν στήν Αλεξάνδρεια ( " ) . Ή ποσοτική καί ποιοτική άνεπάρκεια τών λιμανιών στήν Κρήτη ήταν μιά πρόσθετη δυσκολία γιά τόν έγκαιρο άνεφοδιασμό της καί τήν ένίσχυση τής άμυνάς της. Πρόσθετες δυσκολίες δημιουργούσε ή Ασυναρτησία τών άρμόδιων βρεταννικών άρχών στήν Αίγυπτο: «Ακριβώς πάνω στή μάχη —άναφέρει ό ύπολοχαγός "Ελλεστον τού Βαρέος Πυροβολικού— βρίσκαμε καλάθια μέ τραπεζομάντηλα, καί ένώ περιμέναμε πέντε ζωτικής σημασίας άνταλλακτικά δέν ήταν καθόλου άπίθανο νά μάς δοθεί ενα κιβώτιο μέ φάρμακα γιά τά άρρωστα μουλάρια στό Αφγανιστάν» ( ) . Ά π ό τά έκατό περίπου πεδινά πυροβόλα πού φορτώθηκαν στό διάστημα αύτό γιά τήν Κρήτη, μόνο τά μισά έφτασαν καί άπό αυτά μερικά ήταν χωρίς διόπτρες γιά τή σκόπευση, άλλα χωρίς βλήματα ή πυροσωλήνες, κ λ. Ό Τσώρτσιλ άπό τήν άρχή επιμένει νά σταλούν στήν Κρήτη τάνκς, πού θά μπορούσαν νά συμβάλουν άποφασιστικά στήν άμυνα τοΰ νησιοΰ. Τελικά, κατορθώνουν νά φτάσουν στήν Κρήτη σώα πολύ λίγα καί άπό αύτά πού έστειλε ό Ούέιβελ. "Ετσι, δταν άρχισε ή εισβολή, οί Βρεταννοί είχαν «έννέα μόνο ήμιεφθαρμένα τάνκς πεζικού καί δεκαέξι έλαφρά τάνκς» ( 3 0 ) .

28. TefflfrwiX, «τό Τβιο, σ. 221 29. Στιούαρτ, στό Ιβιο, ο. 178. 80. ΤσΦρτσιλ, στό Ιβιο.

448


Ο ΠΟΛΕΜΟΣ

1940 - 41

Υπάρχει έπίσης στήν Κρήτη μεγάλη έλλειψη άπό ασυρμάτους κι άλλα τηλεπικοινωνιακά μέσα, άπό αντιαεροπορικά, άπό σκαπτικά έργαλεία, κ.λ., άλλά άκόμα καί άπό τουφέκια. «..."Οταν άρχισε ή μάχη, πολλές χιλιάδες Βρεταννοί στρατιώτες καί σχεδόν ολοι οί "Ελληνες άπδ τήν ήπειρωτική 'Ελλάδα καί οί Κοήτες δέν είχαν άκόμη οδτε ένα έγγλέζικο τουφέκι. ΙΙολλοί είχαν αφεθεί νά άντιμετωπίσουν τούς Γερμανούς δίχως κανενός είδους όπλο» ( ί ] ) . ΙΙαρ' δλ' αυτά, καθώς προχωρεί στήν άνασυγκρότηση τών ουνάμεών του, δ Φράιμπεργκ εγκαταλείπει τήν αρχική έπιφυλακτικότητά του καί κυριεύεται άπό αισιοδοξία: «Δέν δύναμαι νά έννοήσω —τηλεγραφεΐ στ1,·/ Τσώρτσιλ— τόν λόγον τής νευρικότητος ή όποια σ'/ς κατέχει" δέν άνησυχώ διόλου δι' ίπιθέσει; άπδ αέρος" έλαβα τά κατάλληλα μέτρα καί πιστεύω ότι δύναμαι νά αντιμετωπίσω έπιτυχώς τήν κατάστασιν διά τών είς τήν διάθεσίν μου στρατευμάτων. Ή συνδεδυασμένη έπίθεσις άπό αέρος καί θαλάσσης θά είναι φυσικώ τψ λόγψ διαφορετικδν πράγμα. Έάν έξαπολυθή τοιαύτη έπίθεσις πρίν ή άφιχΟοϋν ένταύθα τά πυροβόλα καί τά μεταφορικά μέσα, ή κατάστασις θά άποβή δύσκολος. Καί ούτως έάν έξελιχθοΰν τά πράγματα, ύπδ τήν προΰπόθεσιν δτι τδ Ναυαρχεϊον θά δύναται νά μας βοηθήση, έλπίζω δτι τά πάντα θά έχουν αΐσιον τέλος. "Οταν λάβωμεν τδν άναγκαίον εξοπλισμό/ μας, τά μεταφορικά μέσα καί ολίγα έπί πλέον καταδιωκτικά άεροπλάνα, θά κρατήσωμεν τήν Κρήτην...» Γ ) . 31. Στιούοφτ, στό T8to, σ. 179. 32. Ταδρτσιλ, στό Τβιο, ο. 2 2 0 .

29

449


ΣΠΥΡΟΥ ΛΙΝΛΡΔΛΤΟΥ

ΣτΙς 16 Μαίου, σέ μήνυμά του πρός τόν Ούέιβελ, δ Φράιμπεργκ γράφει: « Έ χ ω συμπληρώσει σχέδια γιά τήν άμυνα τής Κρήτης καί μόλις έπέστρεψα άπό μιά περιοδεία τελικής '^θεωρήσεως τών άμυντικών θέσεων. Αισθάνομαι 6αΟϊ:ά έγκαρδιωμένος άπό τήν έπίσκεψή μου. Παντού τά τμήματά μας είναι σέ έξαίσια κατάσταση καί τό ήθικό τους ύψηλό. Ό λ ε ς οί άμυντικές θέσεις έχουν άναπτυχθεΐ καί Ενισχύθηκαν μέ άγκαθωτό συρματόπλεγμα δσο ήταν δυνατό. "Εχουμε τάξει πρός μάχη σαράντα πέντε πεδινά πυροβόλα μέ ικανοποιητική ποσότητα πυρομαχικών. Δυό τάνκς τού πεζικού βρίσκονταει σέ κάθε άεροδρόμιο. Μεταγωγικά άεροπλάνα καί πλοία έξακολουθούν νά φτάνουν καί νά ξεφορτώνουν. "Εφτασε καί τό 2ο Σύνταγμα τών Λεϊσέστερς πού θά καταστήσει ισχυρότερη τήν άμυνα τής περιοχής 'Ηρακλείου. Δέν έπιθυμώ νά παρουσιάζομαι ύπεραισιυδοξος, αισθάνομαι δμως δτι τουλάχιστο θά δείς^με μέ έξαιρετικό τρόπο τί άξίζουμε. Μέ τή βοήθεια _ού Βασιλικού Ναυτικού έχω τήν πεποίθηση δτι θά ν:.-Λτήσουμε τήν Κρήτη» ( " ) . Ή αίσ-^'οξία τού Φράιμπεργκ στηρίζεται στό δτι δέν πιστεύει στή δυνατότητα νά πετύχει ή γερμανική εισβολή μόνο ar.: τόν άέρα χωρίς συνδυασμένες άποβατικές έπιχειρήσεις, - v i δμως έλπίζει, δτι τό Βρεταννικό Ναυτικό θά τίς ά~Λκρούσει. ( ' * ) . Ή άπαρχαιομένη καί άπροοάρμοστη στά νέα δεδομένα τού πολέμου καί στή γερμανική τακτική άντίληψη αύτή τού Διοικητή τής C R E F O R C E θά έ Λ ϊΐ μοιραίες συνέπειες στή μάχη τής Κρήτης καί θά περιορίσει πολύ τις δυνατότητες νά άποκρουστεϊ ή εισβολή. 33. Στιού»οτ j - 4 Ι9ιο, 5. 249. 31. Toii^jvA, 3τ6 Τβιο.


Ο ΠΟΛΕΜΟΖΤΟΥ1940 - 41

Ό Φράιμπεργκ, άλλά καί οί προϊστάμενοι του στήν Αίγυπτο πιστεύουν δ ς τήν τελευταία στιγμή, δτι μπορεί να χρησιμοποιηθεί τό Ιταλικό πολεμικό ναυτικό γιά νά •υποστηρίξει τις πολεμικές έπιχειρήσεις τών Γερμανών στήν Κρήτη: «...θά ύπάρξει — γράφει ό Φράιμπεργκ σέ μιά διαταταγή του στίς 16 Μαίου — μιά άερομεταφερόμενη δύναμη κάπου 2 5 . 0 0 0 έως 3 5 . 0 0 0 άνδρών καί μιά δύναμη πού θά άποβιβαστεϊ άπό τή θάλασσα κάπου 10. 0 0 0 άνδρών. (...) Ή έπίθεση άπό τή θάλασσα θά έχει τή συμπαράσταση τού 'Ιταλικού Ναυτικού. Καί οί άντικειμενικοί σκοποί τοϋ έχθροϋ θά είναι τό Μάλεμε, τά Χανιά, τό Ρέθυμνο καί ή Κοιλάδα τής Ά γυάς»Γ)· "Οπως θά δούμε, ή δύναμη πού θά έπιχειρήσουν οί Γερμανοί νά μεταφέρουν μέ τά πλοία καί καΐκια, θά είναι πολύ μικρότερη καί ή συμπαράσταση τοΰ 'Ιταλικού Ναυτικού άοήμαντη: «... ή κυριότερη άπειλή γιά τό Στόλο — γράφει δ Κλάρκ — προερχόταν, έννοεϊται, άπό τδν άέρα. Τ ά πληρώματα σπάνια είχαν τήν Ικανοποίηση νά μπορούν νά μάχονται πλοϊο μέ πλοϊο. Τ ά ιταλικά πολεμικά τόβαζαν στά πόδια μόλις έβλεπαν περισσότερα άπδ μιά αγγλική τορπιλλάκατο...» ( " ) . Καί ό Ντ. Τό;ΐ7.ς, υπογραμμίζοντας τίς συνέπειες τής ήττας τοΰ 'Ιταλικού Ναυτικοΰ στή ναυμαχία τοΰ Ματαπά, γράφει:

35. Στ:5'5αρτ, ζτί

Τ5;ο, σ. 250.

3ο. Κλάρκ, 3 i i Ιϊιο, c . 166

451


ΣΠΥΡΟΥ ΛΙΝΛΡΔΛΤΟΥ

« Ή παραδοχή άπό μέρους τοϋ 'Ιταλικού Ναυτικού τής Βρεταννικής ύπεροχής στή Μεσόγειο ώλοκληρώθηκε τώρα. Δέν έπρόκειτο νά άμφισβητηθή πιά ποτέ. 'Ακόμη καί στό διάστημα τής άγωνίας τής έκκενώσεως τής Κρήτης, δταν τά μέσα τοΰ Κάννινγκχαμ είχαν συμπιεσθή στό άνώτατο σημείο, τό "Ιταλικό Ναυτικό άρνιόταν άποφασιστικά νά ριψοκινδυνεύση μιάν άλλη σκληρή άντιμετώπιση δπως αύτή πού είχε ζήσει στό Ματαπά» ( " ) . Ή άντίληψη τοΰ Φράιμπεργκ, δτι δ κύριος κίνδυνος προερχόταν άπό τή θάλασσα θά τόν όδηγήσει σέ μοιραία γιά τήν έκβαση τής μάχης τής Κρήτης λάθη. 'Ανάμεσα σέ άλλα, είτε γιατί ύποτιμοΰσε τόν κίνδυνο άπό τή μεταφορά άλλων στρατευμάτων έκτός άπό άλεξιπτωτιστές, είτε γιατί περίμενε, δτι μποροΰσε νά τοΰ ξανάστελναν βρεταννικά άεροπλάνα άπό τήν Αίγυπτο, είτε γιατί πίστευε, δτι οί Γερμανοί ήταν σέ θέση νά προσγειώνουν τά άεροσκάφη τους δπουδήποτε, δ Φράιμπεργκ δέν έδωσε διαταγή νά ναρκοθετηθούν ή νά καταστραφούν τά άεροδρόμια. Ό ίδιος θά Ισχυριστεί άργότερα, δτι είχε πάρει είδικές διαταγές νά μήν καταστρέψει τά άεροδρόμια. Δέν έχει διευκρινιστεί άν πραγματικά ύπήρχε τέτοια διαταγή. 'Αλλά — δπως παρατηρεί δ Στιοΰαρτ — μποροΰσε τά άεροδρόμια νά άχρηστευτοΰν προσωρινά χωρίς νά καταστραφούν: «Μέ τήν δλοπρόθυμη βοήθεια τών Κρητικών, θά ήταν τότε εύκολο νά γεμίσουν οί άεροπορικοί διάδρομοι μέ χαρακώματα, >ιέ πασσάλους καί μέ κορμούς δέντρων. Δέν ύπήρχε άνάγκη νά μετατρέψει κανείς τά άεροδρόμια σέ κάτι σάν σεληνιακά τοπία. Οί ρυθμισμένες έκρήξεις τών ναρκών δέν χρειάζονταν νά

37. Ντ. Τόμα;, ozb Wio, ο. 73.

452


Ο ΠΟΛΕΜΟΖΤΟΥ1940 - 41

άποτελοϋν παρά μιά ωραία πολυτέλεια στίς στροφές αύτές» ( " ) .

κατα-

Ελληνικές δυνάμεις Ή έ λ λ η ν ι κ ή Κυβέρνηση, πρίν άπό τήν λική εισβολή, στήριζε τήν άμυνα τής Κρήτης στήν 5 η ν/ργίχ, πού είχε στίς διαταγές της τρία συντάγματα ζικοί καί Ινα πυροβολικοί). Μέτρα γιά τήν προστασία νησιοΟ άπό τή θάλασσα δέν είχε πάρει ή έλληνική βέρνηση :

ιταΜεπετοϋ Κυ-

«Περί προστασίας διά θαλασσίων δυνάμεων, έγκαταστάσεως ναρκοπεδίων ή φραγμάτων προστασίας δρμων καί λιμένων τής νήσου, δέν ύπήρχε πρόβλεψις τ η ς — άναφέρει ή έπίσημη Ιστορία τοϋ Στρατοΰ. Ή Ιλλειψις μέσων όργανώσεως πα��ακτίου άμύνης άφ* ένός (πυροβόλα, νάρκαι καί λοιπόν ύλικόν όχυρώσεως) καί ή άποψις περί βεβαίας έπεμβάσεως τοϋ Βρεταννικοϋ στόλου τής Μεσογείου καί γενικωτέρας Βρεταννικής βοηθείας άφ* έτέρου ώδήγησαν τήν Κυβέρνησιν είς τήν μή λήψιν ειδικών μέτρων διά τήν Κρήτην άπό ναυτικής πλευράς» ( " ) . Μετά τήν ιταλική εισβολή στήν Ε λ λ ά δ α , τήν άμυνα τής Κρήτης, άνέλαβαν, δπως είδαμε, οί Βρεταννοί. Οί βρεταννικές στρατιωτικέ: άρχές τής Μέσης Ανατολής ζητοϋσαν νά παραμείνει στήν Κρήτη ή 5 η Μεραρχία γιά νά έξοικονομήσουν δικές του: δυνάμεις γιά τά άλλα μέτωπα. Ή έλληνική Κυβέρνηση δμως ήθελε, άπό τήν πρώτη στιγμή νά τή μεταφέρει στό άλβανικό μέτωπο. Ό Τσώρτσιλ έπεμβαίνει ύπέρ τών έπίσημων έλληνικών άπόψεων:

38. Στιοιϊαρτ, στό Τ8ιο, ο. 238-43. 39. Δι«ύθυνσις Ίοτορίας ΣτρατοΟ, *Η Μ ΐ χ η τής Κρήτης, 1967.

453


ΣΠΥΡΟΥ ΛΙΝΛΡΔΛΤΟΥ

«θά είναι δύσκολον — τηλεγραφεΐ στίς 6 Νοεμβρίου στδν 'Αρχηγό τοΟ Γενικού Βρεταννικοϋ Ε π ι τ ε λ ε ί ο υ — νά στερήσωμεν τους "Ελληνας αύτής τής Μεραρχίας Κρητών. 'Εάν τοϋτο πραγματοποιηθώ), θά άναγκασθώμεν βεβαίως νά άποβιβάσωμεν περισσοτέρας δυνάμεις είς τήν νήσον...... Καί τήν άλλη μέρα: «θά είναι κακώς έννοουμένη Εξυπηρέτησις πρός τήν Ελλάδα τό νά θέλωμεν νά χρησιμοποιήσωμεν τήν Κρήτην δι* ιδίους σκοπούς, καί δι' αύτό νό στεροϋμεν τούς "Ελληνας τών δυό τρίτων τής Μεραρχίας των (...) Δέον δπως άνακοινώσωμεν είς τούς "Ελληνας δτι παύομεν νά χρησιμοποιούμε·/, ίνα δυνηθούν νά ύπηρετήσουν μετά τοϋ κυρίου στρατοΰ των, τά Ιξ τάγματα καί τό πυροβολικό ν τής Πέμπτης Ελληνικής Μεραρχίας. Πάσα προσπάθεια δέον δπως καταβληθή ίνα άποστείλωμεν τό ταχύτερον δπλα καί Εφόδια, 8ιά νά καταστή δυνατός δ σχηματισμός μιάς Εφεδρικής Ελληνικής μεραρχίας είς Κρήτην. Τυφέκια καί πολυβόλα έπαρκοΰν είς τήν περίπτωσιν αύτήν. θ ά άπετέλει πολύ κακήν τακτικήν τό νά κρατοΰμεν έλληνικήν μεραρχίαν μακράν τοΰ πεδίου τών μαχών είς τό μέτωπον τής 'Ηπείρου, τό νά άπολέσωμεν δέ τήν Κρήτην, διότι δέν θά διαθέσωμεν Επαρκή δγκον δυνάμεων Εκεί, θά ήτο έγκλη|ΐα» ("°). "Ετσι, ή 5η Μεραρχία μεταφέρεται στό Μέτωπο τής 'Αλβανίας. Συγκροτείται ή Στρατιωτική Διοίκηση Χανίων, πού έχει στίς διαταγές της τά Ιμπεδα Χανίων, Ηρακλείου, καί Ρεθύμνου. Τ ά έμπεδα αύτά δργανώνουν τρία τάγματα πεζικού, πού φεύγουν καί αύτά γιά τό Μέτωπο τής Ά λ -

40. Τ3β?τ3·.λ, Τ . I I , 6:βΧίο 6 ' , s. 190-91.

454


Ο ΠΟΛΕΜΟ £ 1940· 41

βανίας, ύστερα άπό έρώτημα τοϋ Παπάγου στό Στρατηγείο Μέσης "Ανατολής, τό Γενάρη τοϋ 1941. Είναι γνωστή ή τύχη τής Κρητικής Μεραρχίας στό Σεντέλι καί τήν Τρεμπεσίνα στή διάρκεια τών Επιχειρήσεων τοϋ Χειμώνα τοϋ 1941. Ό στρατηγός Μαχάς γράφει: «...έάν ή V Μεραρχία Κρητών δέν μετεφέρετο είς τό Ίταλικόν Μέτωπον άλλά παρέμενεν έν Κρήτη, ή * * τάληψις τής Νήσου ύπό τών Γερμανικών Δυνάμεων θά ήτο προβληματική». ( 4 1 ) . Κι* οί Κρητικοί τοχής:

θά τραγουδούν, στή διάρκεια τής

Κα-

«Χίτλερ νά μήν τό καυχηθής πώς πάτησες τήν Κρήτη ξαρμάτωτη τήν εύρηκες κι ϊλειπαν τά παιδιά της...» ή «Κρήτη μου, ή Μεραρχία σου καί νάτανε κοντά σου, δέν θά πατούσαν Γερμανοί τ* άγια χώματά σου» "Οπως είδαμε, δ Παπάγος κράτησε ώς τήν τελευταία στιγμή τΙς έλληνικές μεραρχίες στίς προωθημένες τους θέσεις στήν 'Αλβανία. "Ετσι, καί άν γινόταν σκέψη νά σταλούν τά ύπολείματα τής Κρητικής Μεραρχίας, μετά τήν κατάρρευση τοϋ Μετώπου, στήν Κρήτη, θά ήταν πολύ άργά. 'Εξάλλου, παρά τΙς συμβουλές ή τΙς διαταγές τοϋ Τσώρτσιλ, τίποτε ό άξιόλογο δέν έγινε άπό τούς "Αγγλους στούς ί ξ η μήνες γιά νά συγκροτηθεί κα5 έξοπλιστεΐ μιά έφεδρική Κρητική Μεραρχία:

41. Μ«χ4, οτό Rio, τ. 6 ' , ο. 109.

465


Σ Π Υ Ρ Ο Υ ΛΙΝΛΡΔΛΤΟΥ

«"Ολες δμως αύτές ot έπίμονες, πιεστικές προτροπές δέν έφεραν παρά μικρδ ή κανένα άποτέλεσμα. Τ δ νησί δέν μετεβλήθη σέ φρούριο. Δέν έφθασαν δπλα γιά νά έξοπλιστοΰν ot Κρητικοί. Ή μεραρχία τών έφέδρων Κρητικών δέν δημιουργήθηκε. Κανένας κάτοικος δέν άπασχολήθηκε στήν έπείγουσα βελτίωσι τών άεροδρομίων...» ( " ) . Ό Μεταξάς γιά λόγους κομματικούς, είχε προσπαθήσει νά άφοπλίσει τούς Κρητικούς, πού τούς φοβόταν Ιδιαίτερα ύστερα άπό τό Κίνημα τοϋ 1 9 3 8 καί τους θεωρούσε συνεχή άπειλή κατά τής Δικτατορίας. Τ ό Δεκέμβρη τοΰ 1 9 4 0 , τό Γενικό Στρατηγείο άποφασίζει νά συγκροτηθοΰν δμάδες πολιτοφυλακής, μέ έπιστράτευση τών κλάσεων 1 9 1 5 2 0 . θ ά τή διοικοϋσαν έφεδροι άξιωματικοί τής Χωροφυλακής, θά είχε δύναμη 3 . 0 0 0 άντρών καί θά έπαιρνε διαταγές άπδ τδ ύφυπουργείο Άσφαλείας. Είχαν άρχίσει νά στέλνονται καί τά γαλάζια δίκωχα καί περιβραχιόνια, πού θά φορούσαν οί πολιτοφύλακες. Τ δ Φλεβάρη δμως Αποφασίζεται ή δύναμή τους νά περιοριστεί σέ 1 5 0 0 άντρες ( ° ) . Καί τά τέλη Μαρτίου, τό ύπουργεΐο Στρατιωτικών άκυρώνει τΙς προηγούμενες διαταγές καί διατάσσει νά έπιστραφοΰν στήν Α θ ή ν α τά δπλα, δ Ιματισμός, άκόμα καί τά περιβραχιόνια ( 4 4 ) . «...ή ένέργεια τής άνακλήσεως τής διαταγής (...) ύπενθυμίζει καί άλλας παρεμφερείς διαλυτικάς τού στρατού ένεργείας κατά αύτήν τήν έποχήν(...) Είδι-

4 2 . Ντ. Τ ί μ α ; , στό Ιβιο, σ. 166. 43. ΔκύΟυν. Ί σ τ . ΣτρατοΟ, στό Ιβιο. II.

Ί"ορΙζ

τοΟ ΈλληνοΙταλικοΟ καί ΈλληνογερμανικοΟ πο-

λέμου, Ε π ι μ έ λ ε ι α σ-ρατιωτιχής τηγου έ.Α., σ. 739.

456

Ολης

Άλ.

'Είΐιπίβη,

Αντιστρά-


Ο ΠΟΛΕΜΟΖΤΟΥ1940 - 41

κώτερον ή ένέργεια αύτή έν Κρήτη ώφείλετο καί εις πολιτικούς λόγους διότι οί τότε δικτάτορες έφοβούντο τούς Κρήτας έξωπλισμένους, λόγω τής άντιδράσεώς των κατά τοΟ τυραννικοΟ καθεστώτος» ( , s ) . Τελικά συγκροτοΟνται θεωρητικά τέσσερα τάγματα Πολιτοφυλακής, σέ δλόκληρη τήν Κρήτη, μέ 1 5 5 6 Αξιωματικούς καί άντρες, ( " ) . Ό δπλισμός τους δμως είναι Υποτυπώδης, άν δχι άνύπαρκτος. Ό στρατηγός Φράιμπεργκ θά γράψει άργότερα, δτι, άν οί κάτοικοι τής Κρήτης είχαν δπλα, οί στρατιωτικές έλλείψεις θά είχαν μικρότερη σημασία ( < 7 ) . Καί δ Στιούαρτ Υπογραμμίζει τδ μαχητικό καί πατριωτικό φρόνημα τών Κρητικών: «Τδ 1941 ζοϋσαν άκόμα σέ βαθειά γερατειά πολλοί άπδ τούς άντρες έκείνους πού είχαν άγωνιστεΐ κατά τών Τούρκων. Οί παλαίμαχοι αύτοί δέν είχαν πάψει νά θεωρούν τήν Κρήτη σάν ένα πεδίο μάχης. Κάθε σταυροδρόμι καί κάθε πέρασμα μέσα στά βουνά, τούς θύμιζε τά κατορθώματα τής νεότητός τεους. (...) Υπήρχαν λίγοι νέοι άντρες. Πολλοί είχαν χαθεί άνάμεσα στά διασκορπισμένα κομμάτια τού έλληνικοϋ στρατοΰ στήν κυρίως 'Ελλάδα. (...) Ούτε δ Φρέυμπεργκ ούτε κανένας άλλος μπορούσε νά ξέρει δτι άνάμεσα στούς Κρητικούς αύτούς είχε ήδη άρχίσει νά συνδαυλίζεται ένα πνεύμα άντιστάσεως δχι λιγώτερο άγριο καί άποφασιστικδ άπδ έκεΐνο πού ένα καί μισό αιώνα ένωρίτερα είχε έμψυχώσει τδν άπλδ λαό τής 'Ισπανίας στόν άγώνα του κατά τού Ναπολέοντος : μιάς άντιστάσεως 46. 1 . 1 . ΜουρέΧΧου, Ή Μάχη τής Κρήτης, 'HpixXiio της, 1960, σ. 52. 4 6 . Διεοθ, Ί ο τ . £τρατο3, οτδ Ιδιο. 47. B X i r a ,

ΉΧ. Βενέζη,'

Έμ.

Τιουίερίς,

Κρή-

'Αθήνα 1966.

457


ΣΠΥΡΟΥ ΛΙΝΛΡΔΛΤΟΥ

τήν δποία οί Κρητικοί θά βρίσκονταν Αναγκασμένοι νά διεξαγάγουν μειονεκτώντας σκληρά. Λίγα χρόνια νωρίτερα τό καθεστώς Μεταξά είχε ζητήσει τήν παράδοση δλων τών δπλων. Τήν ώρα τούτη τού κινδύνου δ δποίος ξεπερνούσε κάθε άλλον στήν ιστορία, οί άντρες τής Κρήτης, πού είχαν πάντοτε δπλα, βρέθηκαν σέ μεγάλο βαθμό άοπλοι. Ή δύναμη τών ντόπιων Κρητικών άπαρτιζόταν άπό τρία τάγματα φρουράς πού τά συγκροτούσαν στρατιώτες μερικώς έκγυμνασμένοι, μαζί μέ όκτώ τάγματα νεοσυλλέκτων. Τ ά φθαρμένα άτομικά δπλα πού διέθεταν ήσαν πέντε διαφορετικών τύπων. Τ ά δπλοπολυβόλα τους ήσαν άπομεινάρια άπό τδν Πρώτο παγκόσμιο πόλεμο. Πόσο πολύτιμοι, τώρα, μπορούσαν νά είναι οί άντρες τής φλογερής Μεραρχίας Κρητών, πού γνώριζαν κάθε βράχο καί κάθε κρυφή θέση κατά μήκος τής άκτής. Έ ξ η μήνες ένωρίτερα, δταν άκόμα δέν ύπήρχε Ιδέα κινδύνου γιά τά σπίτια τους, οί άντρες αύτοί είχαν άπειλήσει άπεργία πείνας άπό τό φόβο δτι θά Εχαναν τήν ώρα τής δόξας τους στήν 'Αλβανία. Τώρα βρίσκονταν μακριά, πρός βορράνΓ)· Δέν Αμφισβητείται σοβαρά, δτι ή Κρητική Μεραρχία θά Επρεπε νά μεταφερθεί στήν 'Αλβανία τίς ώρες τού μεγάλου κινδύνου γιά τή χώρα. Εκείνο πού συζητείται είναι άν έπρεπε νά μεταφερθεί δλόκληρη χωρίς νά μείνει ί να τμήμα της γιά ν* άποτελέσει τόν πυρήνα, άπό τήν έλληνική πλευρά, γιά τήν άμυνα τής Κρήτης. Επικρίνονται άκόμα, δπως είδαμε, ή Κυβέρνηση καί δ "Αρχηστράτηγος γιατί Ερριξαν τήν Κρητική, μαζί μέ άλλες έλληνικές [ιεραρχίες, στό σφαγείο τής Τρεμπεσίνας καί τού Σέντελι. 'Οπωσδήποτε θά μπορούσε στήν Κρήτη νά είχε συγκροτηθή άλλη άξιόμαχη δύναμη γιά τήν άπόκρουαη τών έ-

48. Στιούαρτ, στό Ιδιο, σ. 196-7.

468


Ο ΠΟΛΕΜΟΖΤΟΥ1940 - 41

πιδρομέων. 'Αλλά γι' αύτό δέ φρόντισαν σοβαρά, οδτε οί "Αγγλοι, οδτε οί βασιλικές κυβερνήσεις τής 'Αθήνας: «Έάν ή στρατολογία είχε άρχίσει άπό τόν Νοέμβριο δπο>; τό είχε ύποδείξει δ Τσώρτσιλ — γράφει δ Στιούαρτ — θά είχε καταστεί δυνατό νά έχουν έκπαιδευτεί δυό πλήρεις μεραρχίες Κρητών. Σύμφωνα μέ τά λόγια τού Φρέυμπεργκ: «'Ολόκληρο: δ πληθυσμός τής Κρήτης ποθούσε νά πολεμήσει >. "Οπλα γιά τούς Κρήτες μπορούσαν νά έχουν μεταφερθεί στό νησί χωρίς δυσκολία δποιαδήποτε ήμέρα κατά τούς έξη προηγούμενους μήνες» ( 4 ? ) . Ό συνταγματάρχης Παπαθανασόπουλος. διοικητής τότε τίΐ; Ταξιαοχία; Ηρακλείου, κατηγορεί τούς ύπουργούς στήν Κυβέρνηση Τσουδεροϋ, δτι δέν πίστευαν στήν δυνατότητα νά κρατηθεί ή Κρήτη: «Τό ήθικό της — άναφέρει σέ έκθεσή του γιά τήν Ταξιαρχία του — ήταν άριστο, δπλα είχαμε Ελάχιστα. άλλά ή πεποίθησί: μας πώς θά ύπερνικήσουμε τί: άντιξοότητε: ήταν άπόλυτο:. Οί ύπουργοί δμως στό σύνολό τους δέν πίστευαν οδτε κάν μιά στιγμή πώς ήτο δ��νατόν νά νικήσουμε. Ένόμιζον πώς ή άντίστασί- μας ήταν Ινα είδος συμβολικής μάχη: γιά τήν τιμή τών Ελληνικών δπλων. Τ Ητο φοβερόν. Ποτέ δέν πίστεψαν πώς Επρόκειτο περί μάχης μεγίστης σπουδαιότητος, πώς ήταν άπολύτως δυνατόν νά κερδηθή. Τήν παραμονή τους στήν Κρήτη τή θεωρούσαν χαμένο καιρό, γιά μιά χαμένη ύπΐθεση καί φρόντιζαν νά βοούν τοόπο νά διαφύγουν στήν Αίγυπτο» η . 49. Στδ Ιδιο. ο. 138. 50. McjpiXXo'j, στδ Ιδιο, σ. 8 1 .

459


ΣΠΥΡΟΥ ΛΙΝΛΡΔΛΤΟΥ

Γιά, τήν ένίσχυση τής άμυνας τής Κρήτης μεταφέρονται στό νησί: τό Μάρτη, ή Σχολή δπλιτών Χωροφυλακής (15 άξιωματικοί καί 9 0 0 περίπου χωροφύλακες), στίς 2 0 Απριλίου, μέ νηοπομπή, τέσσερα τάγματα (80 άξιωματικοί καί 4 5 8 5 δπλίτες) τοϋ Κέντρου Εκπαιδεύσεως Ναυπλίου καί Ινα τάγμα (5 άξιωματικοί καί 2 4 0 δπλίτες) τοϋ Κέντρου Εκπαιδεύσεως Τριπόλεως. Επίσης άλλα τρία τάγματα άπό τό Κέντρο Εκπαιδεύσεως Καλαμών. «Οί άνδρες άπάντων τών άνωτέρω ταγμάτων ήσαν κληρωτοί κλπ. 1 9 4 0 β' καί 1941, παρουσιασθέντες άρχομένου τοϋ μηνός 'Απριλίου, συνεπώς εΤχον τύχει μιά: έκπαιδεύσεως όλιγοημέρου καί λόγω τής δλης καταστάσεως δλως Υποτυπώδους. Ό δπλισμός τών μονάδων τούτων ήτο ποικίλος, φυσίγγια ύπήρχον πέντε !«>ς είκοσι κατά τυφέκιον, τό δέ τρίτον τής δυνάμεως ήτο άοπλον» ( S l ) . Στις 2 9 'Απριλίου φθάνουν στήν Κρήτη, 3 0 0 μαθητές τών δύο πρώτων τάξεων τής Σχολής Εύελπίδων, πού ϊφυγαν μέ βενζινόπλοια μέ δική τους πρωτοβουλία. Υ πάρχουν άκόμα στήν Κρήτη, τρία τάγματα νεοσύλλεκτων άπό τά Ιμπεδα Κρήτη: καί δχτακόσιοι "Ικαροι. Μέσα στή σύγχυση τ ή ; κατάρρευση; δρισμένα τμήματα άπό τήν ήπειρωτική Έλάδα μεταφέρθηκαν άπευθείας στήν Αίγυπτο ( ί 2 ) . «... εύθύ; μέ τήν Ιναρξι τ ή ; Μάχης τής Κρήτης — άφηγείται δ Ναύαρχο; Σακελλαρίου — είχαμε προβεί άπό τήν Αίγυπτο εις ένεργείας μεταφοράς είς Κρήτην Ινό; σώματος έθελοντών ύπό τόν λαμπρόν Αντισυνταγματάρχη κ. Τσιγάντε, πρός συμμετοχήν εις τόν άγώνα. Είχα διαθέσει πρός τούτο καί τό άντιτορδ ΐ . Διευθ. 'Ιστορίας Στρχτο9, στδ Τ8ιο. 62. 2τιοόαρτ, στδ Τβιο, σ. 113.

460


Ο ΠΟΛΕΜΟΖΤΟΥ1940 - 41

πιλλικδν «ΑΕΤΟΣ». Δυστυχώς αί διαπραγματεύσεις μετά τών έν Καίρω βρεταννικών στρατιωτικών άρχών πρδς χορηγίαν δπλισμού, τάς δποίας έντολή μου διεξήγαγε δ Συνταγματάρχης κ. Οίκονομόπουλος, δέν κατέληξαν έγκαίρως είς τίποτε» ( " ) . Σέ δλόκληρη σχεδόν τήν Κρήτη δργανώθηκαν πολλές δμάδες άπό ένοπλους πολίτες, μέ έπικεφαλής, είτε παλιούς δπλαρχηγούς, είτε "Ελληνες εφέδρους Αξιωματικούς, είτε Βρεταννούς, άκόμα καί ιερωμένους. Σέ δρισμένες περιπτώσεις, οί δμάδες αύτές άρπαξαν τουφέκια άπδ τΙς βρεταννικές Αποθήκες, γενικά δμως ήταν δπλισμένες μέ πρωτόγονα δπλα, άκόμα καί τσεκούρια. Στή διάρκεια τής εισβολής πήραν δπλα άπδ νεκρούς ή τραυματίες Γερμανούς. Σέ τέτοιες δμάδες έντάχθηκαν καί δσοι είχαν έπιλεγεΐ γιά τήν Πολιτοφυλακή, πού τελικά δέν συγκροτήθηκε ούτε καί μέ τήν περιωρισμένη μορφή πού είδαμε ( " ) . Μόνο στίς 9 Μαίου, δ βασιλιάς καί ή Κυβέρνηση έκαναν έκεΐνο, πού έπρεπε νά έχουν κάνει Από τήν πρώτη στιγμή τοϋ πολέμου: έξέδωσαν Αναγκαστικό νόμο «περί άποκαταστάσεως άξιωματικών καί Ανθυπασπιστών έξελθόντων τοΟ στρατεύματος διά λόγους πολιτικούς» ( " ) .

Βασιλιάς και Κυβέρνηση Ά π δ τίς 2 9 Απριλίου, δ βασιλιάς Γεώργιος βρισκόταν στά ΧανιΑ, δπου ήταν καί δ Πρωθυπουργός καί ύπουργοί. Έ μ ε ν ε στό προάστειο Πελεκαπίνα, σέ μιά βίλλα. Ό Φράιμπεργκ, μόλις άνέλαβε τή διοίκηση τής άμυνας τής Κρήτης ζήτησε νά φύγουν δ βασιλιάς καί ή Κυβέρνηση Από τήν Κρήτη, γιατί δέν ήθελε νά έχει οδτε τήν εύθύνη

5 3 . Σακελλαρίου, ατό Τ6ιο, ο. 231 5 1 Διεύθ. Ί σ τ . ΣτρατχΒ, στό Ιδιο. 55. Στό Τ6ιο.

461


ΣΠΥΡΟΥ ΛΙΝΛΡΔΛΤΟΥ

γιά τήν τύχη τους, ούτε έπεμβάσεις στό ϊργο του. Τό Φόρεϊν "Οφφις δμως μέ εισήγηση τοϋ πρεσβευτοΰ Πάλαιρετ, ( " ) είχε άντίθετη γνώμη. Πίστευε δηλαδή, δτι θά είχε άσχημη έπίδραση στό ήθικό τών κατοίκων ή βιαστική άναχώρηση τοΰ βασιλιά άπό τήν Κρήτη: « Ό Βασιλεύς καί ή Κυβέρνηση — τηλεγραφεί στίς 4 Μαίου δ Πάλαιρετ στό Φόρεϊν Οφφις — είναι άποφασισμένοι νά παραμείνουν μέχρι τελευταίας στιγμής, διότι ή άναχώρησίς των προτοΰ ύπάρξη πραγματικός κίνδυνος θά έχη κακήν έπίδρασιν είς τήν νήσον καί έπϊ τοΰ μέλλοντος τής Α.Μ. καί τής Κυβερνήσεως.... "Οταν δ στρατηγός Φράύμπεργκ άποφασίση δτι ήλθεν ή ώρα, τόν παρακαλούν νά έκδώση άνακοίνωσιν δτι τούς έζήτησε νά φύγουν διά λόγους στρατιωτικούς» ( " ) . Ό Φράιμπεργκ «με κάποια έλλειψη τάκτ, έξήγησε, δτι θά ύπέφερε μέ ήρεμία τή σκέψη δτι ή Αύτοΰ Μεγαλειότης μπορούσε νά φονευθή ή νά τραυματισθεί στόν άγώνα γιά τή χώρα του, άλλά ύπήρχε μιά χειρότερη πιθανότητα: νά συλληφθή αιχμάλωτος·» ( ) . Ύστερα δμως άπό άπόφαση τοΰ ΠολεμικοΟ Συμβουλίου, δ Ούέιβελ παράγγειλε στόν Φράιμπεργκ, πώς δ βασιλιάς καί ή Κυβέρνηση θά έπρεπε νά μείνουν στήν Κρήτη καί μετά τήν έπίθεση. ΣτΙς 19 Μαίου, τή νύχτα, λίγες ώρες δηλαδή πρίν άπό τήν εισβολή, δ βασιλιάς μετακινήθηκε καί έγκαταστάθηκε στό μετόχι Βολάνη, νότια άπό

56. Ό Πίλαιρετ, ! π ω ; καί οί Γ.ρεσίευτέ; τ ή ; Πολωνία;, 'Ολλανδία; και Γιουγκοαλαβίχ;, Λκολούβησχν τήν έλληνική κυβέρνηση στήν Κρήτη. 01 Γ.ρεσβϊυτέ; τ ή ; Τουρκία;, Βουλγαρία; κ.α. έμειναν στήν "Αθήνα ( Π α π α ϋ κ η , στό Ιδιο, σ. 1 9 9 ) . 57. Ά ρ χ ε ϊ χ Φόρεϊν "Οφφις, «Βήμχ» 11 Φιβρουαρίου 1972. 5 8 . Στιούαρτ, στό Ιδιο, σ. 174.

462


Ο ΠΟΛΕΜΟΖΤΟΥ1940 - 41

τά Περιβόλια, μέσα στή ζώνη τοΰ 2ου Ιλληνικοϋ συντάγματος. Ό Φράιμπεργκ δρισε φρουρά άπό Νεοζηλανδοΰς γιά τήν άσφάλειά του, μέ έπικεφαλής άνθυπολοχαγό. «'Οπωσδήποτε — γράφει άργότερα ό τότε Πρωθυπουργός Έ μ . Τσουδερός — ήταν φανερό πώς άργά ή γρήγορα θά άπεχωρούσαμεν άπό τήν Νήσο, τήν δποίαν είχαν άφήσει άοπλη καί άνοχύρωτη. Αύτή ή άνησυχία μέ ώθησε νά συναντηθώ μέ τόν "Αγγλο πρεσβευτή στίς άρχές Μαίου καί νά τόν καταστήσω κοινωνό τών σκέψεών μου, περί τοΰ ποΰ έπρεπε νά καταφύγωμεν άν ήναγκαζάμεθα νά άπομακρυνθώμεν άπό τήν Κρήτη. Υπεστήριξα τ^ γνώμη δτι θά έπρεπε νά καταφύγωμε στήν Κύπρο. Επίστευα καί περί αύτοϋ είχεν είδοποιηθή καί δ έν Αονδίνψ Πρέσβυς μας διά ν ϊ τό έχη ύπ δψιν καί νά τό ύποστηρίξη, δτι ή ύποχώρησή μας στή δεύτερη 'Ελληνική Μεγαλόνησο τής Μεσογείου, τήν Κύπρο, θά ήτο μιά ήθική ένίσχυση τοϋ μαχόμενου "Εθνους πρώτου μεγέθους σάν συμβολισμός τής μεταπολεμικής της τύχης. Καί τό είπα στόν "Αγγλο Πρέσβυ, δτι προσδοκώ Ε θ ν ι κ ή λύση τοϋ ζητήματος τής Κύπρου μετά τόν πόλεμο. (...) Ό "Αγγλος Πρέσβυς ύπεσχέθη νά διαβιβάση στήν Κυβέρνησή του τήν δμιλία μας καί τό σημείωμά μου. 'Ολίγον κατόπιν, είμεθα άκόμη στήν Κρήτη, δ Πρέσβυς μοΰ είπεν, δτι τοϋ φαίνεται πώς ή ύπόθεση τής Κύπρου δέν δύναται νά συζητηθή γιά τώρα καί πώς πιθανόν ή Κυβέρνησή του δέν θά ήθελε νά καταφύγωμε στήν Κύπρο, διότι ή έγκατάστασή μας έκεΐ θά έδιδε άφορμή στούς Γερμανούς νά έκστρατεύσουν κατά τής Νήσου, περιπέτεια τήν δποία ή "Αγγλοι άπεύχονται, καθόσον ή Νήσος είναι άνοχύρωτος καί ή άμυνα θά ήτο άδύνατος. Δέν ήννόησα διατί ήμεϊς θά προκαλούσαμε τούς Γερμανούς νά έπιτεθοϋν κατά τής Κύπρου, σάν νά μήν ήταν γιά τούς Γερμανούς καί χωρίς τή μετάβασή μα; 4κεΙ έχθρικό έδαφος, τό δποϊον

463


ΣΠΥΡΟΥ ΛΙΝΛΡΔΛΤΟΥ

θα προσέβαλαν, έάν ήτο δυνατόν καί έάν τούς συνέφερε. Τδ 'Αγγλικό έπιχείρημα έκάλυπτε άπλώς άλλους λόγους, γιά τούς δποίους δέν ήθελαν νά καταφύγωμε στήν Κύπρο» ( " ) .

01 Τοϋρκοι θέλουν το νησιά μας Σ ' αύτές τΙς τραγικές ώρες πού περνούσε ή Ελλάδα, καταματωαένη, Ερειπωμένη, άλλά άκόμα μαχόμενη, ή έπίσημη Τουρκία, παίζοντας πάντα καί στά δυδ ταμπλώ, πρσπαθεΐ νά έπωφεληθεΐ γιά ν' άρπάξει μερικά άπό τά κυριότερα έλληνικά νησιά τού Αιγαίου. Καί ή άγγλική ήγεσία, παρά τις τραγικές άπογοητεύσεις της άπό τήν τουρκική πολιτική, έξακολουθεϊ νά εύνοεϊ τήν Τουρκία ( ) . «ΣτΙς τελευταίες ήμέρες τού 'Απριλίου — άφηγεϊται δ Τσουδερός — δ πρέσβυς τής 'Αγγλίας μ' είχε προϊδεάσει δτι στήν Τουρκία έφρόνουν πώς θά συνέφερε στό συμμαχικό άγώνα νά καταληφθούν at ΈλληνικαΙ νήσοι τού Αιγαίου άπό τούς Τούρκους πρίν νά τις πάρουν ot Γερμανοί. Άντετάχθην άμέσως καί έχαρακτή ρισα τή σκέψη σάν άσκοπη καί άσύνετη. Έ ν τούτοις τήν 1η Μαίου 1941, δ σέρ Μίκαελ ΙΙάλαιρετ έπανήλθε γιά νά μέ πληροφορήση, έκ μέρους τής Κυβερνήσεώς του, δτι ή Τουρκία έζήτησε τή συγκατάθεση 59. E . I . T\jouiepoO, arJb ίδιο, ο. 82-3. 60. 2τό πρακτικό τής συνεδρίασης το9 Βρετχννικοΰ Πολεμικοί Συμβουλίου τί]; 2 ας 'Ιουνίου 1911, στό 'Εμπιστευτικό κχΐ άκρως άπόρρητον» παράρτημα, διαβάζουμε άν^ιεβα σέ άλλα: «ήμ^ίς δτχν καταβχευάζομεν άεροβρόμια είς τήν Κρήτην είμεθα υποχρεωμένοι νά Χάβωμεν &π' βψιν τάς χειμερινάς συνθήκας. Κοοΐαακευάζαμΰν έπίσης άβροδρόμια είς τήν Τουρχίαν καί μόνον περιορισμένος άριθμός μηχχν.κΟν ήτο διαθέσιμος». (Άρχ-εΐα Φόρεϊν "Οφφις, «Βήμβ», 12 Φεβρουαρίου 1 9 7 2 ) .

464


Ο ΠΟΛΕΜΟΣ

1940 - 41

τής Γερμανίας νά καταλάβη τάς Νήσους τοΰ Αιγαίου Πελάγους. Έ Τουρκία ίσχυρίζετο δτι άν τδ έπετύγχανε θά ήτο τοΰτο προτιμότερο γιά τούς Συμμάχους άντί τής καταλήψεως τών Νήσων άπδ τούς Γερμανούς. "Ανευ δισταγμοΰ άρνήθηκα καί είπα στδν Πρέσβυ δτι δέν καταλαμβάνω τήν άξία τής ύπηρεσίας αύτής τών Τούρκων, πού έλαβαν τήν πρωτοβουλία μιάς τόσον σοβαράς ένεργείας χωρίς νά μας πρωτοσυμβουλευθοΰν, καί χωρίς καμιά ύπόσχεση γιά τή μεταπολεμική τύχη τών Νήσων. Ή κατάληψη τών Νήσων τοΰ Αιγαίου άπδ τούς Τούρκους είπα δτι θά έκανε φοβερά κακή έντύπωση στήν Ελλάδα, θά ξυπνούσε παλαιάς έχθρικάς άναμνήσει^ μεταξύ τών δύο χωρών, καί μάλιστα τώρα πού οί Ελληνες δικαίως ή άδίκως παραπονούνται κατά τών Τούρκων, δτι δέν μάς συνέτρεξαν στδν άγώνα κατά τών γειτόνων Κρατών ��ού έπέδραμαν στή Χώρα μας βοηθοΰντες τούς Γερμανούς. Οί "Ελληνες έπίστευαν δτι ή Τουρκία είχε τήν ύποχρέωση αύτή, καίτοι δέν ύπήρχε πρδς τοΰτο νομική δέσμευση. Έ π ί Μεταξά τδ τελευταίο Ελληνοτουρκικό σύμφωνο φιλίας καί μή έπιθέσεως είχε καταργήσει τήν ύπάρχουσα σέ προηγούμενη συμφωνία τέτοια ύποχρέωση. Τήν δικτατορία ένδιέφερε περισσότερο ή διάταξη τής νέας συμφωνίας περί έκδόσεως τών πολιτικών φυγάδων στήν Τουρκία. "Αλλά πάνω άπδ τή νομική ύποχρέωση ύπήρχαν ήθικές ύποχρεώσεις καί συμφέροντα πού συνηγορούσαν γιά τή συμετοχή τής Τουρκίας στδν άγώνα ( . . . ) . Ό "Αγ γλος Πρέσβυς έφάνη νά συμμερίζεται τά έπιχειρήματά μου. Εδοποίησα τίς πρεσβείες Λονδίνου καί "Αγκύρας νά ένεργήσουν άρμοδίως τά δέοντα μέ βάση δδηγίες στδ παραπάνω πνεύμα. Προτιμότερον ήτο νά καταληφθούν οί Νήσοι άπδ τούς Γερμανούς καί μεταπολεμικώς νά έχουν καί αύταΙ τήν αύτή τύχη τής Υπολοίπου Ελλάδος, παρά νά περάσουν τώρα στήν Τουρκία, χωρίς δφελος γιά τδ Συμμαχικό άγώνα, 30

466


ΣΠΥΡΟΥ Λ Ι Ν Λ Ρ Δ Λ Τ Ο Υ

καί ύστερα άπό τδν πόλεμο, στήν περίπτωση τής Νίκης τών Συμμάχων, ή κατοχή αύτή τών Τούρκων νά γεννήση συζητήσεις καί προστριβάς σοβαράς τής Τουρκίας μέ τήν Ελλάδα. Μετά δυό ήμέρας έμάνθανα άπό τήν "Αγκυρα δτι ή πρωτοβουλία τής παραδόξου καί άτυχοΰς αύτής σκέψεως άνήκε είς τόν έκεΐ "Αγγλον Πβέσβυν, πού, προεξοφλώντας τή συγκατάθεσή μας, είχε προωθήσει τό ζήτημα πέραν τού δέοντος. (...) Ή έπελθοΰσα κατάληψη τών Νήσων άπό τούς Γερμανούς έτερμάτισε κάθε συζήτηση γιά τό δυσάρεστο αύτό έπεισόδιο. Δέν ήννόησα ποτέ ούτε τούς στρατιωτικούς ούτε τούς πολιτικούς λόγους τής ένεργείας αύτής. Ε κ τ ό ς έάν οί έχοντες τήν πρωτοβουλία ν έπίστευαν δτι μέ τήν πραγματοποίηση τοΰ σχεδίου αύτοΰ θά περιέπλεκαν τήν Τουρκία στόν πόλεμο...»Γ). "Οπως προκύπτει άπδ χά τηλεγραφήματα τής πρεσβείας τού Λονδίνου, δ "Ελληνας πρεσβευτής στήν άγγλική πρωτεύουσα είχε είδοποιήσει άπό τΙς 2 5 Απριλίου τόν Τσουδερό, δτι: «... έδόθησαν δδηγίαι είς τόν είς "Αγκυραν Βρεταννόν πρεσβευτήν νά είσηγηθή είς τήν τουρκικήν κυβίρνησιν τήν κατάληψιν τής Λήμνου, τής Μυτιλήνης καί τής Χίου, πρός ύπεράσπισιν τών ιδίων αύτής συμφερόντων». Τήν άλλη μέρα, δ "Ελληνας πρεσβευτής στό Λονδίνο τηλεγραφεί καί πάλι στόν Πρωθυπουργό στά Χανιά: « Ή χθεσινή μου πληροφορία έπιβεβαιοΰται. Τό Φόρεϊν "Οφφις μοΰ άνεκοίνωσεν δτι άπέστειλεν είς τόν έν Χα-

61. ΤοουδεροΟ, ατό ίδιο, ο. 79-81.

466


Ο ΠΟΛΕΜΟ Σ

1940 · 41

νια Βρεταννδν πρεσβευτήν τδ έξής τηλεγράφημα: «Ζωτικώς έπάναγκες νά προληφθή ή γερμανική κατάληψις Λήμνου - Μυτιλήνης - Χίου. Ελπίζεται νά καταστή δυνατόν νά πεισθούν οί Τούρκοι νά καταλάβουν προσωρινώς αυτοί τάς νήσους, τόσον δΓ ίδιον συμφέρον δσον καί πρός τό συμφέρον "Αγγλων καί Ε λ λήνων. Ζητήσατε παρά τής έλληνικής κυβερνήσεως νά ζητήση τούτο επισήμως παρά τής Τουρκίας». Στις 28 'Απριλίου, ό Τσουδερός τηλεγραφεί στόν "Ελληνα πρεσβευτή στό Λονδίνο, δτι δ Πάλαιρετ τοΟ Ανακοίνωσε «τό άτυχές τηλεγράφημα τής κυβερνήσεώς του», καί δτι «ώμολόγησε καί αύτός δτι ή Ιδέα δέν θά έλυε τδ ζήτημα». Ά π δ τηλεγράφημα τής 1ης Μαίου τοϋ "Ελληνα πρεσβευτή στδ Λονδίνο, πού είδε τή μέρα έκείνη τδν Τ Ηντεν, βγαίνει, δτι ή βρεταννική κυβέρνηση δχι μόνο είσηγήθηκε στήν τουρκική νά καταλάβει τά τρία έλληνικά νησιά, άλλά καί τή συμβούλεψε νά έπικαλεστεΐ στούς Γερμανούς τή συνθήκη τής Λωζάνης (άρθρο 13 «περί άνοχυρώτου τών νήσων»). Ό Τσουδερδς ήξερε λοιπόν, δτι δέν ήταν πρωτοβουλία τού Βρεταννοί} πρεσβευτή στήν "Αγκυρα, άλλά Ιδέα καί έντολή τοΰ Φόρεϊν "Οφφις, πού τήν παρουσίαζε μάλιστα σάν ύπηρεσία πρδς τήν Ελλάδα ( " ) . Μέ τά σημερινά δεδομένα, μπορούμε καλύτερα νά κρίνουμε πόσο έπικίνίδυνη θά ήταν μιά «προσωρινή» κατάληψη τών νησιών άπδ τήν Τουρκία...

Κατανομή δυνάμεων Σέ δ ε κ ά ξ η χιλιάδες ύπολογίζει δ Τσώρτσιλ τις δυνάμεις — Αλεξιπτωτιστές καί Αερομεταφερόμενα τμήματα πεζικού — πού θά έπιχειροΰσαν νά καταλάβουν τήν

62. ΤΑ βχ«τικ& τηλβγραφήματΛ σιοΟ Ποκιαδώκη, τό Ιδιο, σ. 199 - 201.

467


Ι Π Υ Ρ Ο Υ ΛΙΝΛΡΔΛΤΟΥ

Κρήτη άπό τδν άέρα καί σέ έφτά χιλιάδες αύτές πού θά μεταφέρονταν μέ θαλάσσια μέσα ( " ) . Οί βρεταννικές ύπηρεσίες καί δ στρατηγδς Φράιμπεργκ γνώριζαν, δτι τά τρία Αεροδρόμια (Μάλεμε, Ρεθύμνου καί Ηρακλείου) καί ή περιοχή Χανίων καί Σούδας θά ήταν τά σημεία πού θά συγκέντρωναν οί Γερμανοί τήν κύρια προσπάθειά τους. Εξάλλου, στά χέρια τών Βρεταννών είχε πέσει τό σχέδιο τών έπιχειρήσεων στήν 'Ολλανδία καί έτσι δ Φράιμπεργκ ήξερε τΙς διαταγές γιά τίς μεθόδους καί τήν τακτική τών Αερομεταφερομένων στρατευμάτων. Σύμφωνα μέ άφήγηση τού Στούντεντ, μόνο άπό τόν άέρα μεταφέρθηκαν στήν Κρήτη 2 2 . 0 0 0 άντρες, άπό τούς δποίους 1 4 . 0 0 0 ήταν Αλεξιπτωτιστές καί οί ύπόλοιποι άνήκαν στήν 5η 'Ορεινή Μεραρχία ( Μ ) . Τήν κατάληψη καί τήν προστασία τού Αεροδρομίου Μάλεμε, ή γερμανική διοίκηση είχε άναθέσει στό έπίλεκτο Σύνταγμα Στόρμ μέ διοικητή τόν άντιστράτηγο Μάιντλ πού είχε διακριθεί στό Νάρβικ τής Νορβηγίας. Είχε στή διάθεσή του τρία τάγματα άλεξιπτωτιστών καί 3 3 0 άντρες τοΰ πεζικού πού θά μεταφέρονταν μέ άνεμοπλάνα. Τ ό μεγαλύτερο μέρος άπό τήν κεντρική δμάδα τών στρατευμάτων εισβολής δ Στοΰντετ είχε άποφασίσει νά τό ρίξει στήν περιοχή Χανίων Σούδας (τρία συντάγματα άλεξιπτωτιστών, κλπ.). Τό μεγαλύτερο μέρος τοΰ 2ου συντάγματος άλεξιπτωτιστών θά έπεφτε στό Ρέθυμνο, "Εργο δλόκληρης τής 'Ομάδας ήταν νά καταλάβει τά Χανιά, τή Σούδα καί τό Ρέθυμνο καί νά παραλύσει τήν άντίσταση στό διοκητικό κέντρο τού νησιοΰ τΙς πρώτες ώρες. 'Επικεφαλής τών δυνάμεων αυτών ήταν δ βετεράνος τοΰ Α ' Παγκοσμίου Πολέμου άντιστράτηγος Σούεσμεν. ΤΙς δυνάμεις πού θά έπεφταν στό Ρέθυμνο, κάπου 1 5 0 0 άντρες, διοικούσε δ συνταγματάρχης Στρούμ, πού είχε δράσει στή Βόρειο 'Ολλανδία καί στήν Κόρινθο. Τήν κατάληψη τοΰ 'Ηρακλείου είχε άναλάβει τό Ιο Σύνταγμα άλεξι-

468

63.

Τσώρ·κ>;Χ, στό Ιδιο, 3. 222.

64.

ΛίντεΧ Χάρτ, στδ Ιδιο, σ. 297 - 300.


Ο ΠΟΛΕΜΟ £ 1940· 41

πτωτιστών ένισχυμένο μέ ένα τάγμα άπό τδ 2ο σύνταγμα καί μέ δυό άκόμα λόχους. 'Επικεφαλής τών δυνάμεων αύτών, 2 6 0 0 άντρών, ήταν δ συνταγματάρχης Μπράουερ. Σέ 2 8 . 6 0 0 άντρες περίπου Υπολογίζει δ Τσώρτσιλ «τό σύνολον τών αύτοκρατορικών στρατευμάτων πού έλαβαν μέρος στήν άμυνα τής Κρήτης» ( " ) . Ή δύναμη τών έλληνικών τμημάτων δέν ξεπερνούσε τΙς 15.000 άξιωματικούς καί άντρες, άλλά οί συγκροτημένοι σέ συντάγματα ύπό τήν διοίκηση τών "Αγγλων ήταν 1 0 . 2 5 0 περίπου. Ό στρατηγός Φράιμπεργκ μοίρασε τΙς δυνάμεις αύτές ώς έξής: 11.859 άντρες στόν τομέα Μάλεμε ύπό τόν ταξίαρχο Πάττικ (2α Νεοζηλανδική Μεραρχία: 4η, 5 η καί 10η ταξιαρχίες καί τά Ι ο 6ο καί 8ο έλληνικά συντάγματα). 14.822 άντρες ύπό τόν στρατηγό Ούέστον στόν τομέα Σούδας (Αγγλικές καί αύστραλιανές δυνάμεις καί τό 2ο έλληνικό σύνταγμα). 6 . 7 3 0 άντρες ύπό τόν ταξίαρχο ΒάζεΙ) στόν τομέα Ρεθύμνου (19η αύστραλιανή ταξιαρχία, 4ο καί 5ο έλληνικά συντάγματα) καί 8 . 0 2 4 άντρες στόν τομέα τοϋ 'Ηρακλείου μέ διοικητή τόν ταξίαρχο Τσάππελ. Σέ άριθμούς άντρών οί συμμαχικές δυνάμεις πού Υπεράσπιζαν τήν Κρήτη ήταν Ισχυρότερες άπό τούς έπιδρομεΐς. Στήν πράξη δμως ή ύπεροχή τών Γερμανών ήταν σημαντική, τόσο γιατί έλλειπε έντελώς ή άεροπορία άπό τούς Βρεταννούς, δσο καί γιατί ή δύναμη πυρός καί ή όργάνωση ήταν άσύγκριτα άνώτερη στούς εισβολείς. Γιά τούς 14.822 άξιωματικοΰς καί άντρες πού θά ύπερασπίζονταν τήν περιοχή Σούδας καί στούς όποιους περιλαμβάνονταν καί 9 3 0 "Ελληνες, ό Στιούαρτ γράφει: «"Ως ένδειξη μαχητικής δυνάμεως αύτός δ άριθμός δέν έχει καμμιά άξία. (...) Μόνο 3 . 0 0 0 άπό αύτούς ήσαν έκπαιδευμίνοι καί έξοπλισμένοι γιά τήν άποστολή πού προορίζονταν. Τουλάχιστον 5 . 0 0 0 άκόμη περί-

66. ΤβΑρτοιλ, οτό Τδιο.

469


ΣΠΥΡΟΥ ΛΙΝΛΡΔΛΤΟΥ

μεναν τήν μεταφορά τους στήν Αίγυπτο, τήν δποία δ Φρέιμπεργκ είχε ζητήσει τρεΤς έβδομάδες πιδ πρίν' αύτοί μόνο προβλήματα θά μπορούσαν νά δημιουργήσουν στήν άμυνα. Λιγότεροι άπδ 1 . 5 0 0 τοϋ πεζικοϋ ήσαν μέ τά τάγματά τους. Μόνο τδ Ιο Ούαλλικδ ήταν πλήρους δυνάμεως, άλλά φρουρούσε τδν λαιμό τής Χερσονήσου τοϋ "Ακρωτηρίου, ώς τμήμα τής 'Εφεδρικής Δυνάμεως, καί τελοΰσε μόνο έμμεσα ύπδ τδν έλεγχο τού Ούέστον. Τδ ύπόλοιπο πεζικό, βρεταννικδ καί αύστραλιανό, ήταν πρόχειρα δργανωμίνο σέ Μικτά Τάγματα, δυνάμεως 5 0 0 άνδρών τδ καθένα. Μόνο οί μισοί άνδρες τού 2ου Έλληνικοϋ Συντάγματος είχαν τουφέκια. Ά π ό τούς 2 . 0 0 0 ναύτες, μερικοί χειρίζονταν τις έπάκτιες πυροβολαρχίες...» ( " ) . Άνάμεσα στού; 12 περίπου χιλιάδες άντρες τής περιοχή: Μάλεμε, 3 5 0 0 ήταν ο! "Ελληνες, «πολλοί άπδ τούς δποίους ήσαν άοπλοι, καθώς καί διάφορες μονάδες τής Ρ ΑΦ στό Μάλεμε, δυνάμεις δηλαδή πού ήταν άπίθανο δτι θά συνεισέφεραν πολύ σέ μιά μάχη πεζικοϋ. (...) Έ τ σ ι δ Πούτικ ήταν άναγκασμένο: νά κάμει τήν κύρια διάταξή του lU δχι περισσότερες άπό δυδ Εξασθενημένε: ταξιαρχίες, δεδομένου δτι ή 10η μόνο φιλοφρονητικώ: έφερε τόν τίτλο τ ή ; ταξιαρχίας» ( 4 7 ) . "Υστερα, ή διάταξη τών δυνάμεων πού έκανε δ Πούττικ δέν έξασφάλιζε άρκετά τήν προστασία τοϋ άεροδρομίου τοϋ Μάλεμε: « Ό Φρέιμπεργκ — γράφει δ Στιούαρτ — τοϋ είχε βάλει στό νοϋ τόν κίνδυνο τής εισβολής άπό τή θάλασσα. (...). δ Πούττικ είχε πάρει άπό τόν Φρέιμ-

66. Στιούαρτ, οτδ Ιδιο, α. 198-99. 6 7 . Στιούαρτ, στδ Τβιο, ζ. 201-2.

470


Ο ΠΟΛΕΜΟ £ 1940· 41

περγκ τήν Αντίληψη δτι έχθρικά Αεροπλάνα θά μπορούσαν νά προσγειωθούν δπουδήποτε» ( " ) . Αντίθετα, στδ Ρέθυμνο, δ ΒΑζεΟ έταξε τΙς κύριες δυνάμεις του — δυδ άπδ τά τέσσερα αύστραλιανά τάγματα καί τούς περισσότερους "Ελλ��νες, πού «ήσαν ένδεχομένως έξαίρετοι στρατιώτες, άλλά άγύμναστοι καί κακώς έξοπλισμένοι» ( " ) , δχτώ πυροβόλα καί δύο τάνκς — γιά νά φρουρούν τδ Αεροδρόμιο. Καί οί δυνάμεις αύτές είχαν πολλές έλλείψεις — δέν διέθεταν άντιαεροπορικά, κ.λ. ( 7 0 ) — θά άπσδειχτοΰν δμως Ικανές νά συγκρατήσουν τή γερμανική έπίθεση καί νά προστατέψουν τδ Αεροδρόμιο. Καί δ Ταξίαρχος Τσάππελ, στδ 'Ηράκλειο, συγκέντρωσε τήν κύρια προσοχή του στήν προστασία τού άεροδρομίου. Οί δυνάμεις έδώ ήταν ποιοτικά πολύ άνώτερες: ή ένισχυμένη 14η Ταξιαρχία, τρία κανονικά καί φρέσκα βρεταννικά τάγματα καί Ινα αύστραλιανό, δύο συντάγματα καί άλλα έλληνικά τμήματα, είκοσιέννέα πυροβόλα, άνάμεσα στά όποια δώδεκα άντιεροπορικά, άρκετά καμιόνια, κλπ.. Ό Τσάππελ δργάνωσε τήν άμυνά του κυρίως πάνω στούς δυδ λόφους πού δεσπόζουν στδ άεροδρόμιο καί στδ λιμάνι τού Ηρακλείου. Ά π δ τά μέσα Μαίου, οί Αεροπορικές έπιθέσεις κατά τής Κρήτης έντείνονται. ΣτΙς 16, στδ Ηράκλειο, πολλά σπίτια καταρρέουν άπδ τδ βομβαρδισμό καί Αρκετοί κάτοικοι έγκαταλείπουν τήν πόλη, παίρνοντας κι' δ,τι άπδ τά ύπάρχοντά τους μπορούσαν νά μεταφέρουν. Υπάρχουν τώρα πολλές ένδείξεις, δτι ή ώρα γιά τήν εισβολή πλησιάζει. Πραγματικά, τΙς μέρες αύτές δλσκληρώνεται ή μετακίνηση τών άλεξιπτωτιστών άπδ τά στρατόπεδά τους στή Γερμανία, σέ κατασκηνώσεις κοντά στά έλληνικά άεροδρό-

6 8 . Στδ ίδιο, ο. 204. 69. Στδ Ιδιο, ο. 205. 70. KXdpx, οτδ ίδιο, ο. 130.

471


Σ Π Υ Ρ Ο Υ ΛΙΝΛΡΔΛΤΟΥ

μια στδν 'Αλμυρό, στό Δαδί, στήν Τανάγρα, στήν 'Ελευσίνα, στό Φάληρο, στά Μέγαρα, στους Μύλους. Τμήματα καί ύλικό, μεταφέρονται μέ δλα τά συγκοινωνιακά μέσα άπδ τή Γερμανία, Βουλγαρία καί Ρουμανία. Στίς 16 Μαίου, δλες οί μονάδες είναι στούς καθορισμένους χώρους κοντά στά έλληνικά άεροδρόμια. "Ενα άπδ τά πρωινά έκεϊνα, δ Στούντεντ καλεί σέ μιά αίθουσα στδ ξενοδοχείο τής Μεγάλης Βρεταννίας δλους τούς διοικητές συνταγμάτων καί ταγμάτων τών άλεξιπτωτιστών, τούς έξηγεί τδ σχέδιο είσβολής, καί τούς δίνει τίς τελευταίες διαταγές. Στδν τοίχο είναι κρεμασμένος Ινας μεγάλος χάρτης τής Κρήτης.

ΕΙσβολή Νωρίς τδ πρωί τής 20ής Μαίου, οί κάτοικοι τής 'Αθήνας ξυπνούν άπδ τδν άσυνήθιστα μεγάλο θόρυβο τών γερμανικών άεροπλάνων. Δέν άργούν νά καταλάβουν, πώς ή έπίθεση έναντίον τής Κρήτης έχει άρχίσει. Πραγματικά άπδ τΙς 7 τδ πρωί, βομβαρδιστικά καί μαχητικά άεροπλάνα χτυπούν τά έπίκαιρα σημεία στά Χανιά, στδ Μάλεμε, στή Σούδα. Ταυτόχρονα, τά βαρειά Γιοΰγκερς, γεμάτα άλεξιπτωτιστές, μερικά σέρνοντας πίσω τους καί άνεμοπλάνα, ξεκινούν γιά τήν «Επιχείρηση Κρήτη». Οί κάτοικοι τής 'Αθήνας καί τού Πειραιά κυττάζουν πρδς τδν ούρανό μέ μίσος. Τ ά Στούκας καί τά Μέσσερμιτ, πού ούρλιάζουν πάνω άπδ τά κεφάλια τών Υπερασπιστών τής Κρήτης, σέ λίγες ώρες έξουδετερώνουν σχεδόν δλα τά άντιαεροπορικά πυροβόλα στδ Μάλεμε καί στή Σούδα. Κατά τίς θ τδ πρωί, ό όρυμαγδδς τών βομβών σταματά καί, μέσα άπδ τά σύννεφα τής σκόνης άρχίζουν νά προσεδαφίζονται στδ Μάλεμε, στήν Κοιλάδα τών Φυλακών καί στή Χερσόνησο τού 'Ακρωτηρίου τά μαύρα άνεμοπλάνα. Ταυτόχρονα, δ ούρανδς γεμίζει άπδ πολύχρωμα μανιτάρια: «... οί άλεξιπτωτιστές φαίνονται ψεύτικοι καί είναι δύ-

472


Ο ΠΟΛΕΜΟ Σ 1940 · 41

σκολο νά πιστέψεις — άφηγεΐται δ Υποστράτηγος Ού. Τόμος, τδτε ύπολοχαγός τού 2 3 Τάγματος, — πώς είναι έπικίνδυνοι. Καθώς προβάλλουν μέ φόντο τό βαθυγάλαζο ούρανό τής Κρήτης, ένωρίς τό πρωί, άνάμεσα σ' ένα γκριζοπράσινο πλαίσιο άπό κλαδιά έλαιοδέντρων, μοιάζουν σάν μικρές μαριονέττες, πού τά κυματιστά τους φορέματα, πράσινα, κίτρινα, κόκκινα καί άσπρα, έχουν μπλεχτεί στά σύρματα πού τίς κινούν. (...) πασκίζω νά πιάσω τό νόημα αύτής τής πολύχρωμης φαντασμαγορίας, νά συνεδητοποιήσω δτι οί δμορφες αύτές κούκλες σημαίνουν ξαναζωντάνεμα δλων τών φρικαλεοτήτων πού γνωρίσαμε τόσο πρόσφατα στήν Ελλάδα». ( ' ) . (Τά άλεξίπτωτα τών άξιωματικών ήταν βιολετί ή ρόζ, τών Υπαξιωματικών μαύρα, αύτά πού μετέφεραν ύγείονομικό Υλικό κίτρινα, γιά δπλα καί τά πολεμοφόδια άσπρα κ λ . ) Η . Οί ύπερασπιστές τής Κρήτης — Βρεταννοί, Νεοζηλανδοί, "Ελληνες στρατιώτες ή άμαχοι ντόπιοι — ύποδέχτηκαν τούς έπιδρομείς μέ δλων τών ειδών τ ά. πυρά καί τά δπλα: «Άπό τήν παραλία τού Μάλεμε ώς τά Χανιά καί πίσω άπό τούς λόφους στό Ακρωτήρι άκουγες τίς στριγγές κραυγές τών έλαφρών δπλων καί τό πιό βραχνό άλύχτισμα τών δλμων». ("). Πολλοί άλεξιπτωτιστές σκοτώνονται στόν άέρα, άλλοι, καθώς οί σφαίρες τρυπούν τά άλεξίπτωτά τους, πέ-

71. Ούβλτβρ ΜτΛμπιγκτον Τόμας, Τόλμη γ ι * , τήν 1951, ο. 7.

ίλευθερί»,

7 3 . Κλάρχ, οτό Β ι ο , β. 84. 73. Στό Γ8ιο, ο. 84.

473


ΣΠΥΡΟΥ ΛΙΝΛΡΔΛΤΟΥ

φτουν στή γ ή καί τσακίζονται ή πνίγονται στή θάλασσα. Εκατοντάδες έξοντώνονται μόλις φτάνουν στή γή. Στίς 8 . 3 0 ' τδ πρωί, ή μάχη Ιχει γενικευτεί σέ όλόκληρη σχεδδν τήν τήν περιοχή τών Χανίων. Στδ Μάλεμε, στήν περιοχή τοϋ 23ου νεοζηλανδικοί} τάγματος, δ ίδιος δ διοικητής του Αντισυνταγματάρχης Λήκι σκοτώνει άπδ τδ σταθμδ διοικήσεως πίντε άλεξιπτωτιστές. Ό ύπασπιστής του δύο. "Ολος δ χώρος γύρω άπδ τδ σταθμό γεμίζει πτώματα. Ό ύπολοχαγδς Ούώλτερ Τόμας, πού είχε κάμει περιπολία μέ τή διμοιρία του γιά νά ξεκαθαρίσουν άπό άλεξιπτωτιστές τήν κοιλάδα πρός τδ άεροδρόμιο, άφηγειται: « Ό τ α ν διαπιστώσαμε, δτι ή περιοχή πού μάς είχε καθορίσει δ συνταγματάρχης, είχε ξεκαθαριστεί άπδ τδν έχθρδ, άρχίσαμε νά έπιστρέφουμε. Ώ ς άπόδειξη τής έπιτυχίας μας, φέρναμε τΙς μεταλλικές ταυτότητες 2 9 σκοτωμένων Γερμανών, τρεις αίχμαλώτους καί ποικιλία άπδ δπλα καί έφόδια πού θά ήταν χρήσιμα γιά νά άναπληρώσουμε τδ ύλικδ πού είχαμε χάσει στήν Ελλάδα. "Από τούς δικούς μας είχαν σκοτωθεί μονάχα δύο. (...) άλλά καθώς μπήκαμε στήν περιοχή τού τάγματος διαπιστώσαμε, δτι τά δικά μας έπιτεύγματα ήταν μικρά σχετικά μέ τό τΐ είχαν κάμει οί άλλοι άπδ τή στιγμή πού είχαμε φύγει. Έ ν α δλόκληρο τάγμα άλεξιπτωτιστών είχε προσγειωθεί τδ πρωί στά κύρια σημεία τής περιοχής τού δικοϋ μας τάγματος μέ άποτέλεσμα ν'άκολουθήσει άληθινή σφαγή. Οί Αλεξιπτωτιστές ήταν σχεδόν άνίκανοι νά άμυνθούν ώς τή στιγμή πού, μετά τήν προσγείωση, θ' άπαλλάσσονταν καί άπδ τά άλεξίπτωτα. 'Ολόκληρη ή περιοχή παρουσίαζε θέαμα πού δέν μπορεί νά τδ ξεχάσει κανείς: άλεξίπτωτα δλων τών χρωμάτων κρέμονταν σχεδόν άπδ κάθε δέντρο, σέ μερικά άπδ τά άλεξίπτωτα κρέμονταν άκόμη στρατιώτες». ( 7 4 ) . 74. Ού. Τόμας, οτδ Τβιο, ο. 11-12.

474


Ο ΠΟΛΕΜΟΖΤΟΥ1940 - 41

"Οσοι Αλεξιπτωτιστές γλυτώνουν τΙς πρώτες στιγμές ύστερα άπδ τήν προσεδάφισή τους, κρύβονται μέσα στά στάχυα, σέ φυσικές κοιλότητες, σέ κρατήρες βομβών, σέ μάντρες, δχυρώνονται σέ κτίρια. Συχνά ή μάχη παίρνει τή μορφή άγώνα σώμα πρδς σώμα. Οί Γερμανοί είναι άκόμα κατώτεροι σέ άριθμδ άπδ τΙς έλληνοβρεταννικές δυνάμεις, άλλά άνώτεροι σέ όπλισμδ καί Ικπαίδευση. Πάντως, τΙς πρώτες ώρες τής είσβολής μπορούσε εύκολα νά Εξουδετερωθούν μέ άμεσες άντεπιθέσεις: «"Εγινε γρήγορα φανερό — γράφει δ Στιούαρτ — δτι οί άλεξιπτωτισταί ήσαν πολύ τρωτοί στίς άμεσες άντεπιθέσεις. Σέ άκτίνα πάνω άπδ διακόσιες γυάρδες τά αύτόματα πιστόλια τους δέν ήσαν τόσο άάποτελεσματικά δσο τά τουφέκια. Μέ εύστοχο πύρ μπορούσε κανείς νά τούς πετυχαίνει Ιναν - Ιναν καθώς Ιτρε/αν μέ φρενιασμένη βιασύνη νά καλυφθούν κάπου»'Π. "Οσους έπεφταν στούς δρόμους τούς καταδίωκε δλόκληρος δ πληθυσμός «άκόμα καί οί γυναίκες καί τά παιδιά, άκόμα καί οί σκύλοι" αύτοί οί Κρητικοί χρησιμοποιούσαν δποιοδήποτε δπλο, τουφέκια μέ πέτρα πού είχαν πάρει άπδ τούς Τούρκους πρίν άπδ Ινα αίώνα, τσεκούρια, άκόμα καί τσάπες». ( 7 4 ) . Εξάλλου, οί Γερμανοί άλεξιπτωτιστές, παρά τήν άνώτερη στρατιωτική τους έκπαίδευση καί τδ πνεύμα τοϋ ήρωίσμού καί τής αύτοθυσίας, πού τούς διάκρινε, δέν ήταν συνηθισμένοι σέ τέτοιες συνθήκες πολέμου. "Οχι μόνο γιατί δέν γνώριζαν τδν τόπο, άλλά γιατί, τούς έλειπε ή πρωτοβουλία καί καθώς έπεφταν συχνά Αποκομμένο·, άπδ τούς ά-

75. Ετιοόβρτ, στό Τβιο, ο. 270. 76. 'Αφήγηση τσΟ Ούίλσον. 'Αναφέρεται Λπό τόν Κλάρχ, <πό Τβιο, ο. 90.

475


£ΠΥΡΟΥ ΛΙΝΑΡΔΑΤΟΥ

ξιωματικούς τους, έχαναν τήν Ιεραρχική τάξη, μέσα στήν δποία καί μόνο ήταν Αποτελεσματικοί στρατιώτες: «01 Αλεξιπτωτιστές — γράφει δ Κλάρκ — παρά τά νιάτα τους, τήν τέλεια ύγεία τους, τήν έκπαίδευσή τους, τήν ποιότητα καί τήν Αποτελεσματικότητα τοΟ ύλικοΰ τους, δύσκολα τά έβγαζαν πέρα μέ τούς Νεοζηλανδούς, μ' δλο πού αύτούς τούς είχαν έξουθενώσει οί βόμβες, ή μέ τούς θαρραλέους "Ελληνες μέ τΙς τέσσαρες τους σφαίρες σέ κάθε άντρα. Μόνο δταν σχηματίστηκαν τά μέτωπα κι ή έπίθεση πήρε κλασική μορφή, άρχισαν νά έκδηλώνονται καί πάλι ή έμφυτη άνωτερότητα τοΰ Γερμανού στρατιώτη στήν πειθαρχία καί στήν έκγύμναση, καί ή άναμφισβήτητη έξουσία τών ύπαξιωματικών καί τών κατώτερων άξιωματικών». ( 7 7 ) . Οί άπώλειες τών Γερμανών τίς πρώτες ώρες τής είσβολής ήταν ύπέρογκες. Πολλοί άξιωματικοί σκοτώθηκαν κατά τήν κάθοδο ή τήν προσγείωση τών άνεμοπλάνων. Ό άντιστράτηγος Σούεσμεν, διοικητής τής κεντρικής δμάδας τών στρατευμάτων είσβολής σκοτώθηκε, δταν τδ άνεμοπλάνο του, πού μετέφερε μεγάλο μέρος τοΰ έπιτελείου τής μεραρχίας άλεξιπτωτιστών, έχασε τά φτερά του, λίγο Αφού τδ άφησε τδ άεροπλάνο πού τδ έσερνε, καί συντρίφτηκε σέ βράχια τοΰ Αίγαίου. Τ ή διοίκηση τής κεντρικής δμάδας άνέλαβε δ συνταγματάρχης Χάιντριχ. Πολλά άνεμοπλάνα' συντρίβονται στούς βράχους. Στή Σούδα άντιμετώπισαν Ισχυρότερα άντιεροπορικά πυρά άπ' δ,τι περίμεναν. Ά π δ ενα τμήμα 1 5 0 άντρων 4 8 σκοτώθηκαν, 36 τραυματίστηκαν καί οί ύπόλοιποι αιχμαλωτίστηκαν. Πολλά άνεμοπλάνα γίνονταν κόσκινο άπδ τίς σφαίρες, ένώ βρίσκονταν Ακόμα στδν Αέρα. "Αλλα, πού είχαν προσεδαφιστεί δμαλά, δέν

77. Κλάρκ, στό Ιδιο, ο. 94-6.

476


Ο ΠΟΛΕΜΟ Σ 1940 · 41

παρουσίαζαν καμιά κίνηση. Ό λ ο ι μέσα ήταν νεκροί. Μερικά άκόμα, μόλις προσγειώνονταν, δέχονταν τέτιο πυκνό πΰρ, πού κυκλώνονταν άμέσως άπό τά πτώματα τών Γερμανών στρατιωτών, πού είχαν έπιχειρήσει νά ξεφύγουν. Στόν τομέα τοΰ Γαλατά, οί Γερμανοί, παρά τις μεγάλες άπώλειές τους, σημειώνουν δρισμένες έπιτυχίες. Νότια άπό τδ χωριό τό 3ο τάγμα άλεξιπτωτιστών, μέ Ισχυρή έπίθεση, διαλύει τό 6ο έλληνικό σύνταγμα, «τό όποιο δέν διέθετε περισσότερες άπό τρεις δεσμίδες σφαίρες άνά κάθε μαχητή». ( " ) . (Πολεμοφόδια είχαν σταλεί τήν παραμονή τής είσβολής, άλλά δέν είχαν δλα μοιραστεί, πράγμα γιά τδ όποιο οί Νεοζηλανδοί κατηγόρησαν "Ελληνα συνταγματάρχη) . Ό διοικητής τοΰ 6ου συντάγματος Αντισυνταγματάρχης Μιχ. Γρηγορίου σκοτώνεται. Τδ ίδιο καί δ Υποδιοικητής λοχαγός I . Φημοΰλης. Σχεδόν δλόκληρος δ 1ος έλληνικός λόχος μέ τόν διοικητή του αιχμαλωτίζεται άπό τούς Γερμανούς. Ό 6ος λόχος πού έξόντωσε πολλούς άλεξιπτωτιστές, τήν ώρα πού έπεφταν, δέχεται τελικά ισχυρή έπίθεση άπό διάφορες πλευρές, δλοι οί διμοιρίτες του σκοτώνονται δ διοικητής του τραυματίζεται καί οί άντρες του, δλοι νεοσύλλεκτοι, καταφεύγουν στδν Γαλατά ( " ) . 'Αργότερα δμως, νεοζηλανδικά τμήματα καί άνχσυγκροτημένες έλληνικές δυνάμεις άπδ τά ύπολείματα τού 6ου συντάγματος προχωρούν σέ άντεπίθεση καί διασκορπίζουν τδ 3ο καί Ιο τάγμα άλεξιπτωτιστών, Υποχρεώνοντας δσους έπιζοΰν νά Υποχωρήσουν πρδς τήν κοιλάδα τής 'Αγυιάς. Βόρεια άπό τ' 'Αλικυανοΰ, τό γερμανικό τάγμα μηχανικού πού κατόρθωσε νά προσγειωθεί άνάμεσα στους κάκτους, συνάντησε μόνο τδ 8ο έλληνικό σύνταγμα: «... τούς Υποδέχτηκαν τδ 8ο τών Ελλήνων καί οί Κρή-

78. Στιοόαρτ, « ό Μιο, σ. 2 7 2 . 79. Διευθ. Ί α τ . Στρατού, Ή ΜΑχη τής Κρήτης.

477


ΙΠΥΡΟΥ Λ Ι Ν Λ Ρ Δ Λ Τ Ο Υ

τες τοϋ τόπου, ot όποϊοι γρήγορα Απέδειξαν ποιά ήταν ή πραγματική Ιδιοσυγκρασία τοϋ γηγενούς πληθυσμού. Ά π ό δλες τΙς μεριές, άνδρες, γυναίκες καί παιδιά δπλισμένοι μέ τουφέκια καί κάθε λογής πρωτόγονα δπλα, πυροβολούσαν ύπερασπιζόμενοι τις έστίες τους. Ταυτόχρονα, τό 8ο Σύνταγμα τών Ε λ λήνων κρατούσε άγρια τΙς θέσεις του κατά μήκος τών ύπωρειών καί στά σπίτια έντδς τοϋ χωριού. Ήσαν λιγότεροι άπό χίλιους (...) Ot "Ελληνες άπό τήν ήπειρωτική Ελλάδα καί ot Κρητικοί άρπαξαν τά δπλα πού έβρεχε δ ούρανός. Γρήγορα οί Γερμανοί βρέθηκαν άντιμίτωποι σέ ένα αύξανόμενο πΰρ άπδ τά ίδια τους τά πολυβόλα. Καί οί δυδ πλευρές ύπέστησαν βαρειές άπώλειες». ( 8 ° ) . "Οταν νύχτωσε, οί "Ελληνες κρατούσαν τίς θέσεις τους στούς λόφους, στή γέφυρα καί μέσα στό χωριό. Στίς Μουρνιές, άπό μιά διλοχία άλεξιπτωτιστών μόνο λίγοι κατάφεραν νά ξεφύγουν στά γύρω ύψώματα. Όλόκληρη τή δυτικά άπό τόν Ταυρωνίτη περιοχή, δ Φράιμπεργκ τήν είχε άφήσει άνυπεράσπιστη. Τό Καστέλι Κισσάμου ύπεράσπιζε τό Ιο Ελληνικό Σύνταγμα, πού μόνο συμβολική άντίσταση θά μπορούσε νά προβάλει σέ μιά σοβαρή γερμανική έπίθεση άπό άέρα ή θάλασσα. Τό τι ήταν τό Σύνταγμα αύτό γράφει δ Κλάρκ: «... τό άποτελοϋσαν διάφορα στοιχεία καί είχε περίπου χίλιους άντρες πού είχαν έλθει αύθόρμητα άπό τήν πόλη καί άπό χωριουδάκια σπαρμένα στό βουνό. Π ε ρίμεναν ύπομονετικά, ώρες δλόκληρες, μπροστά στό γραφείο τής στρατολογίας, πρίν άπό τρεις βδομάδες. "Επειτα, δταν ιούς κατάταξαν, τούς στίβαξαν σ' 2να παρατημένο Εργοστάσιο πού τδχαν μετατρέψει σέ

8 0 . Στιοόοφτ, στό Τβιο, σ. 317-8.

478


Ο ΠΟΛΕΜΟΖΤΟΥ1940 - 41

στρατώνα. Τούς Εβαζαν νά κάνουν κάποιες άσκήσεις. Ό δπλισμός τους ήταν τραγικά γελοίος. Υπήρχαν μόλις Εξακόσια τουφέκια καί όχι περισσότερες άπό τρεις σφαίρες γιά κάθε τουφέκι. "Ετσι τό Ινα τρίτο τοϋ συντάγματος ήταν άοπλο. Μά άκόμα, τά πολεμοφόδια δέν ταίριαζαν πάντα σ' αύτά τά Ετερόκλητα καί συχνά άχρηστα δπλα. Αύτοί οί άντρες δμως είχαν δρισμένες ιδιότητες πού οί συμπατριώτες τους είχαν δείξει άντιμετωπίζοντας τούς 'Ιταλούς καί πού άξιζαν πολύ περισσότερο άπό τόννους πολεμικού υλικού. Τό ήθικό τους ήταν άτρωτο. Πολεμούσαν στό Εδαφός τους, γιά τίς έστίες τους. Είχαν πίσω τους δλόκληρη παράδοση βουνίσιας γενναιότητας, άνταρτών καί ληστών. "Ενοιωθαν άπόλυτα άνετα, άνάμεσα στούς βράχους καί τά χωράφια τους. Ή τ α ν Εξάλλου πάρα πολύ καλοί σκοπευτές. 'Οπλίστηκαν μόνοι τους μέ τσεκούρια καί μέ μικρά κυρτά συριακά σπαθιά. Ξετρύπωναν παλιά κυνηγετικά δπλα καί τουφέκια μέ πέτρα, πού τά είχαν χρησιμοποιήσει ήδη στό άντάρτικο τήν έποχή τοϋ Βενιζέλου. "Εφτιαχναν χειροβομβίδες μέ δυναμίτη, σκουριααμένα καρφιά καί κοπανισμένο γυαλί. (...) υπήρχε Επίσης στήν πόλη Ινα άπόσπασμα κρητικής χωροφυλακής πού χτές άκόμα ήταν έχθροί... Σήμερα δμως δλος ό κόσμος ήταν ένωμένος στόν άγώνα κατά τοϋ είσβολέα' τέλος ύπήρχαν μερικοί Νεοζηλανδοί άξιωματικοί καί Υπαξιωματικοί πού τούς είχε στείλει έδώ ό Πάττικ γιά νά πλαισιώσουν καί νά Εκπαιδεύσουν τούς "Ελληνες...» ( 8 1 ) . Κατά τΙς 8 τό πρωί, 74 άλεξιπτωτιστές τοϋ 11 Τάγματος τοϋ Συντάγματος 'Εφόδου, μέ έπικεφαλής τόν ύπολοχαγό Μουέρμπε, πέφτουν τρία περίπου χιλιόμετρα άνατολικά άπό τά τμήματα τοΰ 1ου Ελληνικού συντάγματος. Ά -

8 1 . Κλάρκ, στό Ιίιο, ο. 119-21.

479


£ΠΥΡΟΥ ΛΙΝΑΡΔΑΤΟΥ

μέσως συγκεντρώνονται, περισυλλέγουν τά δλα τους καί άρχίζουν έπίθεση γιά νά διασπάσουν τήν έλληνική άμυντική γραμμή, μέ κανόνια, δλμους, όπλοπολυβόλα, κ.λ. Οί Έ λ λ η ν ε ς , έκτός άπό τά άτομικά του; δπλα γιά τά δποία μιλήσαμε είχαν καί μερικά πολυβόλα Σαίντ - Ετιέν, πού τού; είχαν διαθέσει οί Νεοζηλανδοί. Οί Έ λ λ η ν ε ς — στρατιώτες καί 2 0 0 άκόμα χωρικοί — κύκλωσαν τού; έπιδρομεΐ; μέ τά πρωτόγονα δπλα τους καί τού; έπιτέθηκαν χωρίς νά παίρνουν προφυλακτικά μέτρα. Σέ τρεις ώρες, οί περισσότεροι άλεξιπτωτιστές είχαν έξοντωθεϊ καί οί 2 8 πού Απέμεναν ζωντανοί, είχαν συλληφθεί αίχμάλωτοι άπό τούς Έ λ ληνες, πού τού; έκλεισαν στό σταθμό Χωροφυλακής Καστελίου. Στρατιώτες καί χωριοκί συγκέντρωσαν τά δπλα καί τά πυρομαχικά τών Γερμανών ( ° 2 ) . Ό Κλάρκ, σχολιάζοντας τήν έξόντωση αύτοϋ τοΰ μι κροΰ μά έπίλεκτου καί πάνοπλου γερμανικού τμήματος άπό πολύ πιό πολυάριθμες, άλλά σχεδόν άοπλες έλληνικές δυνάμεις, γράφει: « Ή πορεία τής 'Ιστορίας θά ήταν διαφορετική, άν, πρίν Ινα χρόνο, οί πληθυσμοί τής Δύσης είχαν δείξει τό ίδιο θάρρος καί τήν ίδια αύταπάρνηση, δταν οί έπιδρομείς έμπαιναν στά χωριά τους» ( 8 3 ) . Καί οί Έ λ λ η ν ε ς , σ' αύτή τή μικρή, μά χαρακτηριστική μάχη, είχαν σοβαρές άπώλειες: 57 νεκρούς καί 62 τραυματίες. "Αλλα τμήματα τοϋ γερμανικού Συντάγματος 'Εφόδου έπεσαν στή Χερσόνησο Ροδοπού καί συγκρούστηκαν μέ τούς μαθητές τής Σχολής Εύελπίδων. Ή μάχη κράτησε πολλές ώρες. Τ ή νύχτα, οί εύέλπιδες, γιά νά μήν άποκο-

82. Δ. Ί σ τ . ΒτρατοΟ, Ή στό Ιδιο, σ. 221 - 3. 83.

480

ΜΑχη τής Κρήτης. — Kxl

Κλίρχ, στδ Ιδιο, σ. 123.

Κλίρχ,


Ο ΠΟΛΕΜΟΣ

1940 - 41

ποϋν, συμπτύχθηκαν. 'Αργότερα, Υποχώρησαν πρός τά Λευκά ίρη καί διαλύθηκαν. Τήν κύρια προσπάθειά τους οί Γερμανοί τήν έστρεψαν στό άεροδρόμιο τοϋ Μάλεμε πού ή κατάληψή του θά τούς έπέτρεπε νά προσγειώσουν μεγάλα δπλιταγωγά άεροπλάνα καί νά μεταφέροον συντομώτερα καί μέ σχετική άσφάλεια ισχυρές δυνάμεις τής 'Ορεινής Μεραρχίας, βαρειά δπλα, κ.λ.. Γιά τήν κατάληψη τοϋ Μάλεμε δ Στοϋντεντ χρησιμοποίησε 3 . 0 0 0 άντρες, μέ έπικεφαλής τόν Υποστράτηγο Μάιντλ. Τήν άμυνα τής περιοχής, δπως είδαμε, δ Φράιμπεργκ είχε άναθέσει στήν 5η Ταξιαρχία τών Νεοζηλανδών, ένώ τήν 4η τήν είχε κρατήσει ώς έφεδρεία στήν Α γ ί α Μαρίνα γιά νά άποκρούσει τήν άναμενομένη Απόβαση τών Γερμανών άπδ τή θάλασσα. Τδ Αποφασιστικό γιά τήν άμυνα τοϋ Αεροδρομίου λόφο 107 τόν Υπεράσπιζε μόνο τό 22ο τάγμα τής 5ης Ταξιαρχίας, μέ διοικητή τόν άντισυνταγματάρχη "Αντριου. Ή Υποτίμηση πού έδειξε δ στρατηγός Φράιμπεργκ γιά τήν άμυνα τοϋ άεροδρομίου (πίστευε δτι οί Γερμανοί θά μπορούσαν νά προσγειώσουν μεταγωγικά Αεροπλάνα καί έξω Από τό Αεροδρόμιο καί έξάλλου είχε στραμένη τήν προσοχή του κυρίως στήν Απόκρουση τής εισβολής Από τή θάλασσα), καθώς καί τά σοβαρά λάθη πού έκαμαν, δπως θά δούμε, τή νύχτα τής 20ής - 21 Μαίου οί Βρεταννοί καί Νεοζηλανδοί στρατιωτικοί ήγέτες θεωρούνται σήμερα, δτι έκριναν τή μάχη τής Κρήτης, πού μπορούσε νά είχε κερδηθεί Από τούς Συμμάχους. Ό Μάιντλ είχε διατάξει τις δυνάμεις του νά έπιτεθοϋν κατά τοϋ άεροδρομίου τοϋ Μάλεμε μέ μορφή τανάλιας. Τ ή μία λαβίδα τής τανάλιας, πού θά έπεφτε στήν περιοχή δυτικά άπό τό ποτάμι Ταυρωνίτης καί στά νότια τοϋ Κολυμπαρίου, θά τήν συγκροτούσαν τό I I τάγμα τών άλεξιπτωτιστών μέ έπικεφαλής τόν ταγματάρχη Στενζελ, τό I V τάγμα μέ διοικητή τόν ταγματάρχη Γκέρικε, τό Απόσπασμα Μουέρμπε (πού έξιστορήσαμε ήδη τήν τύχη του) καί δυό άκόμα άνεξάρτητοι λόχοι. Αύτή τήν περιοχή οί 31

481


t Π Υ Ρ Ο Υ ΛΙΜΛΡΔΛΤΟΥ

Φράιμπεργκ καί Πάττικ τήν είχαν άφήσει ούσιαστικά Ανυπεράσπιστη. Ή άλλη λαβίδα τής τανάλιας, πού τήν συγκροτούσαν τέσσαρες δμάδες τοϋ I I I τάγματος άλεξιπτωτιστών ύπδ τδν ταγματάρχη Σέρμπερ, θά έπεφτε στήν παραλιακή ζώνη άνατολικά άπδ τδν Πύργο καί δυτικά άπδ τδν Πλατανιά. Στδ κέντρο θά χτυπούσαν άλλες δμάδες πού θά κατέβαιναν μέ άλεξίπτωτα καί άνεμοπλάνα μέ Επικεφαλής τούς ταγματάρχες Κδχ καί Μπράουν καί τδν ύπολοχαγδ Πλέσσεν. Ά λ λ ά , δπως ήδη είδαμε, ή άντίσταση πού συνάντησαν οί εισβολείς, ήταν πολύ μεγαλύτερη άπδ αύτή πού περίμεναν. Δυτικά τοϋ Ταυρωνίτη, δπου ύπήρχε τδ κενδ στήν άμ��να, προσγειώθηκαν δρισμένα τμήματα άλεξιπτωτιστών χωρίς νά συναντήσουν άντίσταση. Λίγοι χωρικοί πού είχαν άπομείνει στδ χωριό Ροπονιανιά δέν είχαν δπλα γιά νά τούς άντιμετωπίσουν. Ά λ λ ά δσοι έπιχείρησαν νά έπιτεθοϋν στό λόφο 107 έξοντώθηκαν άπό τά πυρά τών βαρειών πολυβόλων ή καθηλώθηκαν άπό τΙς σφαίρες τών άντρων τοϋ 22ου Νεοζηλανδικού τάγματος. Πολλά άνεμοπλάνα έγιναν συντρίμια. Οί ταγματάρχες Μπράουν καί Κόχ καί δ ύπολογαχός Πλέσσεν σκοτώθηκαν. Ό σ ο ι ξέφυγαν, κατέφυγαν στήν δχθη τοϋ ποταμού ή στούς πυλώνες τής γέφυρας ύπδ τή διοίκηση άξιωματικών τοϋ ύγειονομικοϋ. Ά κόμα χειρότερη ήταν ή τύχη τοϋ I I I τάγματος άλεξιπτωτιστών, πού έπεσε άνατολικά άπό τό άεροδρόμιο, άνάμεσα στά τρία Νεοζηλανδικά τάγματα πού ύπεράσπιζαν τήν περιοχή άπό τό Μάλεμε ώς τόν Πλατανιά. Ά π ό τούς 6 0 0 άντρες τοϋ τάγματος αύτοϋ, οί 4 0 0 , άνάμεσα στούς δποίους καί δ ταγματάρχης Σέρμπερ, σκοτώθηκαν άμέσως. "Ετσι τώρα, ή έπίθεση σέ σχήμα τανάλιας, πού σχεδίαζε ό Μάιντλ γιά νά καταλάβει τό άεροδρόμιο τοϋ Μάλεμε, δέν μπορούσε νά πραγματοποιηθεί. Παρ* δλ' αύτά καί ένώ είχε χάσει τό μισό σύνταγμά του άπό τήν άρχ ή σχεδόν τής εισβολής, δ Μάιντλ δέν έγκατέλειψε τήν έπίθεση. Ε ί χ ε δυό τάγματα μέ έλαττωμένη δύναμη, άλλά

482


Ο ΠΟΛΕΜΟΖΤΟΥ1940 - 41

άνεπαφα, πού είχαν κατέβει δυτικά άπδ τδ χείμαρρο Ταυρωνίτη. "Εστειλε τά δυδ αυτά τάγματα με έπικεφαλής τδν ταγματάρχη Στένζελ καί τδν λοχαγδ Γκέρικε νά έπιτεθοΰν έναντίον τοΰ λόφου 1 0 7 . Ό Γδιος δ Μάιντλ τραυματίστηκε, άλλά έξακολουθούσε ώς τό άπόγεμα νά κατευθύνει τήν έπίθεση' 'Ανατολικά άρχισαν νά Ανασυγκροτούνται τά ύπολείματα τοΰ I I I τάγματος άλεξιπτωτιστών στδν ΙΙύργο καί στή γύρω περιοχή καί νά άσκοϋν έπίσης πίεση πρδς τό λόφο 1 0 7 . Στό σημείο αύτό οί Γερμανοί έξασφαλίζουν ύπεροχή δυνάμεων. Τδ 22ο Νεοζηλανδικό τάγμα πού Υπερασπίζει μόνο του τδν λόφο 107 έχει ταλαιπωρηθεί άπό τδ πρωί άπό τις έπιθέσεις τών Στούκας καί τά πυρά τών δλμων. Ό διοικητής τοΰ τάγματος συνταγματάρχης Ά ν τριου έχει άποκοπεί άπδ τούς δυδ προωθημένους λόχους του. Τίς πρώτες άπογευματινές ώρες, καθώς τά γερμανικά τμήματα προωθούνται πρδς τίς θέσεις τοΰ 22ου Νεοζηλανδικού τάγματος, δ "Αντριου, πού είχε τό σταθμό Διοικήσεώς του στδν Πλατανιά, ζητα άπδ τόν διοικητή τής 5ης Ταξιαρχίας Χάργκεστ ένισχύσεις. Ά λ λ ά ούτε 4 Χάργκεστ, ούτε δ διοικητής τής Νεοζηλανδικής Μεραρχίας Πάττικ, οδτε δ Γδιος δ Φράιμπεργκ είχαν άντιληφθεϊ τήν σημασία τού λόφου 107 γιά τήν άμυνα τού άεροδρομίου τοϋ Μάλεμε. Οδτε τά δυδ τάγματα — 21 καί 2 3 πού είχαν στήν περιοχή τοΰ Μάλεμε — κινούνται γιά νά ύποστηρίξουν τδ λόφο, παρ' δλο πού δέ δέχονται τά Γδια σοβαρή πίεση άπό τόν έχθρό. Ό "Αντριου προσπαθεί ν' άντιδράσει, έξαπολύοντας μιά άντεπίθεση μέ δυδ τάνκς πεζικού πού διαθέτει. Ά λ λ ά τά τάνκς, σέ λίγο έγκαταλείπουν τδν άγώνα άφού έπαθαν μηχανικές βλάβες. Ό "Αντριου ειδοποιεί τδν Χάργκεστ, δτι Γσως θά ήταν Υποχρεωμένος νά συμπτυχθεί. Ό Χάργκεστ, άντί νά τοΰ στείλει ένισχύσεις γιά νά κρατήσει τδν κρίσιμο λόφο 107, τοΰ δίνει τήν άδεια νά Υποχωρήσει, δταν θά τό έκρινε άναγκαίο. Αργότερα διατάσσει Ινα λόχο τοΰ 23ου τάγματος νά ένισχύσει τδ 21ο. Ά λ λά δ "Αντριου ϊχει πάρει πιά τήν άπόφαση νά συμπτυχθεί. 'Ενα τμήμα Αυστραλών, πού τοϋ στέλνουν έπίσης γιά έ-

483


£ΠΥΡΟΥ Λ Ι Ν Α Ρ Δ Α Τ Ο Υ

νίσχυση, χάνει τό δρόμο καί φτάνει καθυστερημένα. Ή καταστροφή τών τηλεφωνικών συνδέσεων καί τών έλάχιστων άσυρμάτων άπό τόν βομβαρδισμό έμπόδισε τήν καλή συνεννόηση άνάμεσα στούς άνώτερους διοικητές, στίς κρίσιμες Ικεϊνες στιγμές τής μάχης τής Κρήτης. Εξάλλου, άπό τόν Φράιμπεργκ ώς τόν Χάργκεστ, έδειξαν όλοι μιά άδράνεια καϊ έλλειψη πρωτοβουλίας άκατανόητη. "Ετσι, ούσιαστικά, «...τό βράδυ τής 20ής Μαίου, έπετράπη στόν δγκο τής Νεοζηλανδικής 5ης Ταξιαρχίας, πού περιλάμβανε πάνω άπό 1 6 0 0 άνέπαφους στρατιώτες τοϋ πεζικού, τόν πυρήνα τής Νεοζηλανδικής Μεραρχίας, νά άναπαυθοϋν μέσα σέ μιά παραπλανητική καί βραχύβια ήσυχία. Σκορπισμένοι άνάμεσά τους, κυνηγημένοι, διψασμένοι καί άποκαμωμένοι, μερικές δεκάδες έπιζώντες Γερμανοί τρύπωσαν δπου μπορούσαν καλύτερα, ένώ μόλις δυό μίλια δυτικότερα άγκιστρωμένοι στά κράσπεδα τού ζωτικού άεροδρομίου, οί άντρες τοϋ 22ου τάγματος είχαν έμπλακεΐ σέ θανάσιμο άγώνα μέ έναν έχθρό έλάχιστα πολυαριθμότερο, καί σημαντικά πιό κουρασμένο άπό τούς ίδιους» ( " ) . 'Εκείνο τό βράδυ, ή κατάσταση τών Γερμανών σέ δλόκληρη τήν περιοχή τών Χανίων ήταν άσχημη. Ανατολικά άπό τόν Γαλατά λίγοι Γερμανοί έμεναν ζωντανοί. "Από τό 3ο σύνταγμα άλεξιπτωτιστών άπέμεναν λιγότεροι άπό χίλιοι άξιόμαχοι άντρες, συγκεντρωμένοι κοντά στίς φυλακές. "Αν ό πληθυσμός τής Κρήτης ήταν όπλισμένος, πολλοί καί άπό αύτούς θά είχαν έξοντωθεϊ, ή όπωσδήποτε, έξουδετερωθεΐ: «Αύτό πού νιώθαμε — θά γράψει άργότερα δ Γερμανός άξιωματικός φόν Ντεχάυτε — ήταν άλλόκοτο. 8 4 . Στιοϋχρτ, στ4 ϊδιο, ο. 307.

484


Ο ΠΟΛΕΜΟΖΤΟΥ1940 - 41

Νιώθαμε σχεδόν Ανακούφιση ν' άκούμε τόν άχό τής μάχης πάνω στά ύψώματα τοϋ Γαλατά. Ό άχός αύτός ήταν άπόδειξη δτι δέν είμαστε μόνοι στόν έχθρικό έκεΐνο κόσμο. Τ ά ροζιασμένα καί στρεβλωμένα λιόδεντρα τριγύρω μας έμοιαζαν σάν παραμορφωμένα καί σατανικά δντα, πού γελούσαν και κορόιδευαν σάν νά μάς έλεγαν: Πηγαίνετε μακρύτερα, δλόισια μπροστά, ξένοι έπιδρομεΐς. "Οσο πιά μακριά πηγαίνετε, τόσο πιό προχωρείτε πρός τήν καταστροφή σας». Ά λ λ ά δ ταξίαρχος Πάττικ δίστασε νά χρησιμοποιήσει τήν 4 η Ταξιαρχία γιά νά κυκλώσει καί νά έξουδετερώσει τούς άλεξιπτωτιστές πού έμεναν ζωντανοί καί άναδιοργανώνονταν κοντά στίς Φυλακές. "Ετσι, μέ τήν άδράνεια τοϋ Χάργκεστ καί τοϋ Πάττικ καί τήν άίυναμία τού Φράιμπεργκ νά ξέρει τήν πραγματική κατάσταση, ύστερα άπό τήν άποδιοργάνωση τών τηλεπικοινωνιών πού είχαν προκαλέσει οί βομβαρδισμοί, πολύτιμες ώρες πήγαιναν χαμένες. Παρά τί; μεγαλύτερες Απώλειες, πού είχαν οί Γερμανοί θά μπορούσαν ν' Ανατρέψουν τόν συσχετισμό τών δυνάμεων, άν κατόρθωναν νά καταλάβουν Ινα Αεροδρόμιο καί νά προσγειώνουν έκεϊ Ανεμπόδιστα μεταγωγικά άεροπλάνα. Ά λ λ ά οί Φράιμπεργκ, Πάττικ καί Χάργκεστ δέν συνειδητοποίησαν τόν κίνδυνο, δέν έκμεταλλεύθηκαν τήν πρόσκαιρη ύπεροχή δυνάμεων πού διέθεταν άπέναντι στούς είσβολεΐς. Καί αύτός ήταν Ινας άπό τούς κυριότερους λόγους πού χάθηκε ή μάχη τής Κρήτη; γιά τούς Συμμάχους.

Ή έπίθεση στό Ρέθυμνο καί στό Ηράκλειο Τ ή έπίθεση στό Ρέθυμνο δ Στοϋντεντ τήν είχε άναθέσει στό 2ο σύνταγμα άλεξιπτωτιστών — δυό τάγματα καί μερικά ισχυρά άποσπάσματα, μέ κανόνια, βαρειά πολυβόλα, άντιεροπορικά, βαριούς δλμους κ.λ. — μέ διοικητή τό

485


ΣΠΥΡΟΥ ΛΙΝΛΡΔΛΤΟΥ

συνταγματάρχη Στούρμ. Κύριος στόχο; ήταν έδώ τό άεροδρόμιο, πού δ Φράιμπεργκ είχε πάρει διαταγή νά μήν τό καταστρέψει, καί ή πόλη τοϋ Ρεθύμνου. Μιά δμάδα άπό τρείς λόχου; μέ διοικητή τόν ταγματάρχη Κρόχ θά προσγειωνόταν άνατολικά άπό τό άεροδρόμιο, μέ άντικειμενικό σκοπό νά τό καταλάβει. Μιά μεγαλύτερη δμάδα άποτελούμενη άπό ένα τάγμα καί τμήματα πυροβολικού, δλμων καί βαρειών πολυβόλων, μέ διοικητή τόν λοχαγό Βίντεμαν, θά έπεφταν κοντά στό χωριό Περιβόλια γιά νά έπιτεθούν κατόπιν καί νά καταλάβουν τό Ρέθυμνο άπό τ' άνατολικά. Ό ίδιο; δ συνταγματάρχης Στούρμ πλαισιωνόταν άπό ένα λόχο άρχηγείου άπό 2 0 0 περίπου άντρε;. Τό σχέδιο πρόβλεπε, δτι, άφοϋ πετύχαινε τού; άντικειμενικού; σκοπούς τοϋ συντάγματός του στό Ρέθυμνο, δ Στούρμ θά έστελνε μερικά τμήματά του γιά νά συνενωθούν μέ τόν κύριο δγκο τής Κεντρικής 'Ομάδας εισβολής στή Σούδα. Ή δύναμη τής εισβολής ήταν πολύ ισχυρότερη σέ δπλισμό. Τ ή ζώνη γύρω άπό τό άεροδρόμιο καί τήν παραλία τήν ύποστήριζαν δυό αύστραλιανά τάγματα, χωρίς άντιεροπορικά, μέ λίγα παλιά κανόνια καί έφτά δλμους χωρίς βάσεις. Άνάμεσα στά δυό αυστραλιανά τάγματα είχαν ταχθεί 2 . 3 0 0 Έ λ λ η ν ε ς άπό τήν ήπειρωτική 'Ελλάδα, «πολλοί χωρίς τουφέκια, Ινώ άπό τούς ύπόλοιπους λίγοι ήσαν έκείνοι πού διέθεταν δέκα δεσμίδες σφαίρες» (*•''). Τήν άμυνα τής πόλης δ ταξίαρχος Βάζεϋ τήν είχε άναθέσει στήν Κρητική Χωροφυλακή, μιά δύναμη άπό 8 0 0 περίπου άντρες «γενναία καί καλά έκπαιδευμένη» (**). Ά λ λ ά οί Αύστραλοί, παρά τή μειονεκτικότητά τους σέ όπλισμό, είχαν όργανωθεΐ καλά στούς λόφους γύρω άπό τό άεροδρόμιο καί είχαν τόσο πετυχημένα καλυφθεί πού ή άναγνωριστική άεροπορία τών Γερμανών δέν κατόρθωσε νά έπισημάνει τίς θέσεις τους. Εξάλλου τό ήθικό τους ή8δ. Στιούαρτ, στδ Ιδιο, ο. 369. 86. Κλάρχ, στδ Ιδιο, ο. 132.

486


Ο ΠΟΛΕΜΟΖΤΟΥ1940 - 41

ταν θαυμάσιο. Ύστερα άπό βομβαρδισμό άπό έλαφρά γερμανικά βομβαρδιστικά, πού κράτησε ένα τέταρτο καί προκάλεσε κάποια σύγχυση μόνο στους νεοσύλλεκτους "Ελληνες, άρχίζει ή ρίψη τών άλεξιπτωτιστών. 'Αρκετά μεταγιογικά άεροπλάνα τών Γερμανών χτυπημένα άπό τά πυροβόλα, πέφτουν στήν παραλία καί άλλα φεύγουν φλεγόμενα πρός τή θάλασσα. Πολλοί άλεξιπτωτιστές γίνονται κόσκινο άπό τΙς σφαίρες προτού νά φτάσουν στή γή και άλλους τούς έξοντώνουν ή τούς αιχμαλωτίζουν Αύστραλοί ή "Ελληνες στρατιώτες μετά τήν προσγείωσή τους. 'Εξαιτίας τής άταξίας πού έπικρατοϋσε κατά τό ξεκίνημά τους στά έλληνικά άεροδρόμια καί τής άντίστασης πού συνάντησαν, οί άλεξιπτιοτιστές έπεσαν σέ μεγάλη έκταση, 18 περίπου χιλιομέτρων, άπό τό Λατζιμά ώς τόν 'Εσταυρωμένο, στίς παρυφές τοϋ άεροδρομίου, στά Περιβόλια καί στό έργοστάσιο τής Β Ι Ο . Μόνο δυό λόχοι έπεσαν, δπως είχε προσχεδιαστεί, στϊς άνατολικές παρυφές τοϋ άεροδρομίου. 'Εδώ, συμπλέκονται άμ��σως μέ τούς Αύστραλούς. 'Από ένα γερμανικό λόχο σκοτώνονται δλοι οί άξιωματικοί καί δ διοικητής του. 'Αλλά καί άπό τούς Αύστραλούς σκοτώνονται δλοι οί πυροβολητές καί δ κύριος δγκος τοϋ λόχου πού Υπεράσπιζε τό λόφο Α Υποχρεώνεται νά ύποχωρήσει. "Αλλα τμήματα άλεξιπτωτιστών κατορθώνουν νά διαλύσουν ένα έλληνικό τάγμα καί νά καταλάβουν τά Περιβόλια καί τά Καστελάκια. Συνεχίζοντας τήν έπίθεσή τους πρός τήν πόλη τοϋ Ρεθύμνου, συναντούν δργανωμένη άντίσταση τής Κρητικής Χωροφυλακής, πού τήν ένισχύουν «πολΐται τοϋ Ρεθύμνου καί τών χωρίων τής περιοχής (...) μηδέ τών γερόντων έξαιρουμένων». Οί Γερμανοί Υποχρεώνονται νά Υποχωρήσουν πρόϋς τά Περιβόλια, δπου δργανώνονται άμυντικά στό νεκροταφείο καί στήν έκκλησία τοϋ 'Αγίου Γεωργίου ( " 7 ) . Ή καταδίωξη σταματά τά μεσάνυχτα καί οί Γερμανοί άφήνουν στό πεδίο τής μάχης πολλούς νεκρούς καί

87. Δ. '131. ΣτριτοΟ, Ή

Μάχη τής Κρήτης.

487


Σ Π Υ Ρ Ο Υ ΛΙΝΛΡΔΛΤΟΥ

τραυματίες. Ά λ λ ά καί οί έλληνικές Απώλειες είναι σοβαρές. Ή σοβαρότερη Απειλή γιά τίς συμμαχικές δυνάμεις είναι τά τμήματα των Αλεξιπτωτιστών πού έχουν έγκατασταθεί στό λόφο Α. Προσπάθεια τοϋ έπικεφαλής άμυνας Ρεθύμνου άντισυνταγματάρχη Κάμπελ νά χρησιμοποιήσει τά δυό βαρειά τάνκς του γιά νά έκτοπίσει τούς Γερ|ΐανούς άπό τό λόφο Α καί νά ξεκαθαρίσει τό άεροδρόμιο δέ φέρνει κανένα άποτέλεσμα. Τ ά δυό τάνκς παθαίνουν βλάβες. Τ ά πληρωματά τους σκοτώνονται ή αιχμαλωτίζονται. Μέ δυσκολία καταφέρνει νά έπικοινωνήσει μέ τόν Φράιμπεργκ καί νά ζητήσει ένισχύσεις. Παίρνει τήν άπάντηση,δτι δέν ύπάρχει δυνατότητα νά τού δοθεί καμιά βοήθεια. Ό Κάμπελ άποφασίζει νά έξαπολύσει τήν αύγή άντεπίθεση, περιφρονώντας τόν κίνδυνο άπό τή γερμανική Αεροπορία πού θά ξανάρχιζε τή δράση της. Ή κατάληψη τοϋ Ηρακλείου είχε Ανατεθεί στό Ι ο Σύνταγμα άλεξιπτωτιστών. ένισχυμένο μέ ένα τάγμα τοϋ 2ου συντάγματος και μέ μερικούς σχηματισμούς βαρειών δπλων. Κύριοι στόχοι τό άεροδρόμιο καί τό λιμάνι. Τήν άμυνα τοϋ Ηρακλείου δ Φράιμπεργκ είχε άναθέσει στήν έξαιρετιν.ά ένισχυμένη 14η Ταξιαρχία, μέ διοικητή τδν Ταξίαρχο Τσάππελ καί περισσότερους άπδ 8 . 0 0 0 άντρες. Ή Ταξιαρχία πού είχε ούσιαστικά δύναμη Μεραρχίας περιλάβαινε τρία έξαιρετικά Αγγλικά τάγματα — τδ 2 Μπλάκ Γουώτ;, τδ 2 Γουώρκς !ντ Λέινς καί τό 2 Λέισεστερσάιρ — καί δύο αύστραλιανά — τδ 2 ) 4 καί τδ 7. Υπήρχαν έπίσης άρκετά καλά έκπαιδευμένα έλληνικά τάγματα, χίλιοι περίπου βοηθητικοί Βρεταννοί καί έξη έλαφρά τάνκς, δύο βαρειά. δεκατρία κανόνια, δο'ίδεκα άντιεροπορικά, μεταφορικά μέσα γιά 6 0 0 άντρες, κ.λ. Ό Τσάπελ έταξε τδ τάγμα Μπλάκ Γουώτς στήν περίμετρο τοϋ άεροδρομίου. τους Αύστραλούς στούς δυό λόφους (στά «Στήθη») νοτιοδυτικά άπό τδ άεροδρόμιο. Μέσα στήν πόλη, ήταν τρία έλληνικά τάγματα καί άνάμεσα στό

488


Ο ΠΟΛΕΜΟΖΤΟΥ1940 - 41

'Ηράκλειο καί τό Αεροδρόμιο τά τάγματα Υόρκης καί Λέισέστβρς. Στίς 4 τό άπόγεμα, δ βομβαρδισμός πού είχε άρχίσει τδ πρωί καί είχε διακοπεί, ξαναρχίζει. Δεκάδες Στούκας, πού Εξορμούν άπδ τήν Κάρπαθο, άδειάζουν τδ φορτίο τους ούρλιάζοντας. Χάρη δμως στήν καλή τους όργάνωση καί κάλυψη, τά συμμαχικά τμήματα δέν έχουν σοβαρές άπιί)λειες. Σέ λίγο, διακόπτεται δ βομβαρδισμός καί άρχίζει ή ρίψη τών άλεξιπτωτιστών πού θά κρατήσει τρεΐς ώρες. « Ή στιγμή πού τόσο περιμέναμε είχε Ιλθει — γράφει ή 'Ιστορία τοϋ Συντάγματος Μπλάκ Γουώτς — άλλά ή κλίμακα τοϋ έγχειρήματος, τδ γέμισμα τού ούρανοΰ μέ μαύρες κηλίδες καί λευκά μανιτάρια ξεπερνούσε καί τά πιδ τρελλά δνειρα... Κάθε στρατιώτης διάλεγε τδν αιωρούμενο στόχο του καί πυροβολούσε καί διάλεγε έναν άλλο καί πυροβολούσε πάλι. Πολλοί Γερμανοί προσγειώνονται νεκροί, πολλοί γίνονται κόσκινο καθώ; κρεμιόνταν στά δέντρα καί στά τηλεφωνικά σύρματα, μερικοί μπλέκονταν μεταξύ τους καί έπεφταν σάν λιθάρια, ένας διαμελίστηκε άπδ άλλο Αεροπλάνο, πολλοί πυροβολούσαν μέ τ* αύτόματά τους έναντίον τών έχθρών τους άποκάτω καθώς κατέβαιναν αιωρούμενοι, πολλοί έφθαναν μέ τά χέρια ψηλά φωνάζοντας δτι παραδίδονταν — καί έπειτα, μόλις άγγιζαν τδ έδαφος έριχναν τΙς χειροβομβίδες πού είχαν κρυμμένες έπάνω τους. Κατά τή ρίψη τοϋ πρώτου κύματος, κατά τήν δποία δλοι έπεσαν κοντά στά «Στήθη» ή στά Παραπήγματα, φαίνεται πώς οί περισσότεροι σκοτώθηκαν στδν άέρα στά πρώτα λίγα λεπτά... Εκείνοι πού είχαν πέσει στά χωράφια μέ τά πατζάρια έτρεχαν έδώ κι έκεΐ σάν τρελλοί γιά νά βροϋν τούς κυλίνδρους πού περιείχαν τά δπλα τους, καϊ πρόσφεραν εύκολους στόχους. "Αλλοι είχαν πέσει στ' Αμπέλια καί τά σταροχώραφα καί τώρα φώναζαν δ Ινας τδν άλλο γιά ν' άποκαταστήσουν

489


ΣΠΥΡΟΥ ΛΙΝΛΡΔΛΤΟΥ

έπαφή. "Ενας μεγάλος άριθμός άεροπλάνων έρχονταν κάτω φλεγόμενα...» ( " ) . Φονικό πύρ ύποδέχτηκε τού: άλεξιπτωτιστές σ* δλους τούς τομείς, τή χειρότερη δμως τύχη είχε τό 2ο τάγμα πού πήγε νά καταλάβει τό άεροδρόμιο: άπέμειναν ζωντανοί μόνο έξήντα άντρες καί ένας άξιωματικός. Τ ά δυό τάγματα άλεξιπτωτιστών πού προσγειώθηκαν δυτικά καί νότια άπό τήν πόλη δέχτηκαν άδιάκοπες έπιθέσείς άπό τούς "Ελληνες καί άπό άγγλικά τμήματα καί έπαθαν πανωλεθρία. "Αοπλοι έφεδροι "Ελληνες στρατιώτες έξοπλίζονται τήν τελευταία στιγμή μέ άμερικανικά δπλα πού βρέθηκαν σέ μιά άποθήκη. Εξορμούν μαζί μέ πολίτες στό Μασταμπά καί άπωθούν τούς άλεξιπτωτιστές πού έχουν κυκλώσει τό Σταθμό Διοικήσεως τού Συντάγματος. "Ως τό βράδυ, περισσότεροι άπό τούς μισούς άλεξιπτωτιστές πού έχουν πέσει στό Ηράκλειο είναι νεκροί. 01 "Ελληνες καί οί Βρεταννοί έχουν πιάσει άρκετούς αιχμαλώτους καί στά χέρια τους έχει πέσει άφθονο πολεμικό ύλικό. Τ ά έλληνικά τμήματα δπλίζονται τώρα μέ γερμανικά δπλα, δπλοπολυβόλα, χειροβομβίδες, δλμους καί πολυβόλα ( " ) . Προτού νά πέσει ή νύχτα, οί κύριες έστίες τού έχθροΟ έχουν ξεκαθαριστεί. "Εχουν άπομείνει μικρά τμήματα κοντά στό λιμάνι καί στήν πόλη, άλλά στό άεροδρόμιο δέν έχουν καταφέρει ούτε νά πλησιάσουν οί είσβολεΐς.

Κρίσιμη νύχτα Ό άπολογισμός τής πρώτης μέρας τής εισβολές δέν ήταν καθόλου εύχάριστος γιά τούς Γερμανούς. Παρ δλο,

88. Στιούαρτ, οτ6 Wio, σ. 847. 89. Δ. Ί σ τ . Στρατού, Ή Μάχη τής

490

Κρήτης.


Ο ΠΟΛΕΜΟ £ 1940· 41

δτι δέ γνώριζε δλόκληρη τήν άλήθεια γιά τΙς άπώλειες τών άλεξιπτωτιστών, δ στρατηγός Στοϋντεντ, άπδ τΙς πληροφορίες πού έφταναν τδ βράδυ τής 2 0 - 21, στδ στρατηγείο του στδ ξενοδοχείο τής «Μ. Βρεταννίας» στήν 'Αθήνα, είχε Αντιληφτεί τδ μέγεθος τή- καταστροφής. Στήν πραγματικότητα, ot άπώλειες τής 7ης μεραρχίας άλεξιπτωτιστών ήταν άνώτερες άπό δλες δσες είχε ή Βέρμαχτ άπό τήν άρχή τοϋ πολέμου ί 9 0 ) . "Ολες αύτές οί άπώλειες, ή καταστροφή όλόκληριον ταγμάτων καί έπιλέκτων τμημάτων πού άποτελοΰσαν τήν άφρόκρεμα τού Γερμανικού Στρατοϋ δέν είχε φέρει, ώς τή στιγμή, κανένα συγκεκριμένο άποτέλεσμα. Κανένα άπό τά τρία άεροδρόμια τής Κρήτης δέν είχαν καταλάβει οί Γερμανοί. Ό Στοϋντεντ ήξερε, δτι ή ήγεσία τής Βέρμαχτ δέν είχε δεί μέ ένθουσιασμό τό «Σχέδιο Ερμής». 'Αντιλαμβανόταν, δτι ζητούσαν τήν εύκαιρία γιά νά προτείνουν στό Γενικό "Επιτελείο νά άκυρωθεί ή 'Επιχείρηση. Κατά τά μεσάνυχτα, δταν είχαν φτάσει οί πληροφορίες γιά τις πραγματικές άπώλειες τοΰ 3ου συντάγματος άλεξιπτωτιστών, δ ταγματάρχης Ράινχαρτ, τοΰ 'Επιτελείου του, ρώτησε τόν Στοϋντεντ άν θ' άντιμετώπιζε τό ένδεχόμενο νά σταματήσει τήν "Επιχείρηση. Ή στιγμή ήταν έξαιρετικά κρίσιμη. Ό Στοϋντεντ ήξερε τώρα, δτι ή μόνη ισχνή έπιτυχία πού είχαν σημειώσει τά στρατεύματά του ήταν τό «προγεφύρωμα» στό χείμαρρο Ταυρωνίτη, κοντά στό άεροδρόμιο τοΰ Μάλεμε. "Ηξερε, έξάλλου, δτι καί δ ίδιος δ Χίτλερ δέν ήταν βέβαιος γιά τήν έπιτυχία τού «Σχεδίου Ερμής» Γ ι ' αύτό καί είχε δώσει διαταγή στόν Γκαΐμπελς νά μή γίνει κανένας λόγος στό γερμανικό ραδιόφωνο καί τόν Τύπο γιά τή μάχη τής Κρήτης προτοΰ νά έξασφαλιστεΐ ή έπιτυχία. Σχετικά, δ Ρίμπεντροπ είχε είδοποιήσει καί τούς "Ιταλούς: « Ό έπί τών "Εξωτερικών ύπουργός τοΰ Ράιχ διέταξεν, δπως ό γερμανικός καί ό Ιταλικός τύπος 90. RXdtpx, στό Τδιο, σ. 150.

491


ΣΠΥΡΟΥ ΛΙΝΛΡΔΛΤΟΥ

άποφεύγη νά χρησιμοποιή τάς περί Κρήτης πληροφορίας, μέχρις δτου διευκρινισθή ή κατάστασις. Παρακαλείστε νά είδοπο'.ήσετε τού: Ιταλούς περί τούτου» ( " ) . Ό Στοΰντεντ ήξερε, πώς άν δεχόταν τήν είσήγηση τοϋ Ρά'.νχαρτ, θά δμολογοϋσε, δτι ή θυσία τών πιδ έκλεκτών στρατευμάτων τοΰ Χίτλερ είχε γίνει άσκοπα: «Αποφάσισα — θά γράψει άργότερα — νά συνγκεντρώσω δλες τΙς δυνάμεις μας α Ινα μονάχα σημείο. Διαλέξαμε τό Μάλεμε γιατί έκεϊ τουλάχιστο είχαμε μιά Ισχνή άχτίνα έλπίδας» ( 9 2 ) . θ ά άφηγηθεΐ έπίσης: «Κατά τήν 20ην Μαΐου, είς ούδέν σημεΐον έπετύχομεν πλήρως νά καταλάβομεν έν άεροδρόμιον. Ό μεγαλύτερος βαθμός προόδου είχεν έπιτευχθή είς τό άεροδρόμιον τοΰ Μάλεμε, Ινθα τό άνεκτίμητον σύνταγμα έφόδου έπολέμησεν έναντίον έπιλέκτων νεοζηλανδικών στρατευμάτων. Ή νύξ τής 20ης πρός τήν 21ην Μαίου ύπήρξε κρίσιμος διά τήν Γερμανικήν Διοίκησιν. Εύρέθην είς τήν άνάγκην νά λάβω μίαν σοβαράν άπόφασιν. "Απεφάσισα νά χρησιμοποιήσω τόν δγκον τών έφεδρειών είς άλεξιπτωτιστάς τάς δποία: είχον άκόμη είς τήν διάθεσίιν μου διά τήν πλήρη κατάληψιν τοΰ άεροδρομίου τοϋ Μάλεμε. Έ ά ν δ έχθρδς έξετέλει όργανωμένη άντεπίθεσιν κατά τήν νύκτα έκείνην ή κατά τήν πρωΐαν τής 21ης,

91. Άπδ τ £ ipy.eta τοϋ Γ ' Απριλίου 19fil. 92. Clark, στδ Ιδιο, σ. 152.

492

Ρ ί ΐ χ , ίφτ)>ΐ8ρ(δα «Έλευβερί®»,

9


Ο ΠΟΛΕΜΟ £ 1940· 41

πιθανόν νά έπετύγχανε ν' άποτρέψη τά καταπεπονημένα καί έξηντλημϊνα ύπολείματα τοϋ Συντάγματος έφόδου — καί μάλιστα έφ' δσον ταϋτα έμειονέκτουν ένεκα έλλείψεως πυρομαχικών. Ά λ λ ά οί Νεοζηλανδοί Ικαμαν μόνον τοπικάς άντεπιθέσεις. "Ηκουσα βραδύτερον δτι ή Βρεταννική Διοίκησις άνέμενεν, Ικτός τής άπό άίρος έπιθέσεως, τήν άφιξιν τών κύριων γερμανικών δυνάμεων διά θαλάσσης έπί τής άκτής μεταξύ Μάλεμε καί Χανίων καί, κατά συνέπεια, έκράτησε τάς δυνάμεις της διά τήν κατοχήν τής άκτής. Κατά τήν άποφασιστικήν ταύτην περίοδον, ή Βρεταννική Διοίκησις δέν έτόλμησε νά διακινδυνεύση τήν άποστολήν είς τό Μάλεμε» ( " ) . 'Ενώ δ Στούντεντ πήρε τήν άπόφαση νά παίξει τό τελευταίο του άτού, τήν έφεδρεία άπό 6 0 0 περίπου Αλεξιπτωτιστές, γιά νά καταλάβει τό άεροδρόμιο τού Μάλεμε, οί διοικητές τών συμμαχικών δυνάμεων στήν Κρήτη έδειξαν άναποφασιστικότητα, φόβο καί άνικανότητα νά κατανοήσουν τήν πραγματική κατάσταση. Ό Φράιμπεργκ, στις 1 0 τή νύχτα, έστειλε στό στρατηγό Ούέιβελ στό Κάιρο τό άκόλουθο τηλεγράφημα: « Ή σημερινή ήμέρα ήτο σκληρά. Ύπέστημεν σοβαράς πιέσεις. Μέχρι τής στιγμής, έξ δσων γνωρίζω, είμεθα πάντοτε κύριοι τών Αεροδρομίων Ρεθύμνου καί 'Ηρακλείου, Μάλεμε καί τών δύο λιμένων. Τ ά περιθώρια είναι πολύ στενά, καί θά ήτο σφάλμα νά σάς δώσω μίαν αίσιόδοξον εικόνα τής καταστάσεως. Ό άγών ήτο σκληρός καί έφονεύσαμεν μεγάλον άριθμόν Γερμανών. ΑΙ συγκοινωνίαι μας είναι Εξαιρετικώς δύσκολοι. Ή κλιμαξ τών άεροπορικών έπιθέσεων έναντίον τών Χανίων ήτο μεγάλη. Πάντες

93. Λ. Χ4ρτ,

3 τό

Τϊιο, ι . 300.

493


Σ Π Υ Ρ Ο Υ ΛΙΝΛΡΔΛΤΟΥ

άντιλαμβάνονται τήν ζωτικήν σημασίαν τής έκβάσεως τού άγώνος καί θά συνεχίσωμεν άπτόητοι» ( * 4 ) . Ά π 6 τό τηλεγράφημα δέ φαίνεται νά είχε άντιληφτεί δ Φράιμπεργκ τδν Ιδιαίτερο κίνδυνο πού διέτρεχε Εκείνη τή στιγμή τδ άεροδρόμιο τοϋ Μάλεμε καί τήν άνάγκη νά ένισχυθούν οί έκεΐ άμυνόμενοι Νεοζηλανδοί. Καθώς γερμανικά τμήματα είχαν προωθηθεί στίς βόρειες καί τίς νότιες παρυφές τοϋ λόφου 107, δ συνταγματάρχης "Αντριου, πού είχε χάσει τήν έπαφή μέ δυδ άπδ τούς λόχους του, έκρινε, δτι, παρά τίς ένισχύσεις πού τοϋ έστελναν, ή παραμονή τού 22ου τάγματος στίς θέσεις του ήταν άδύνατη. Φοβόταν, δτι τδ πρωί τά γερμανικά άεροπλάνα θά σάρωναν τδν λόφο 107. "Ετσι, κατά τίς 1 - 2 τή νύχτα άπέσυρε τις δυνάμεις πού έλεγχε άπό τόν κρίσιμο γιά τήν άμυνα τοϋ άεροδρομίου τού Μάλεμε λόφο 107 καί συμπτύχθηκε στίς θέσεις τού 21ου καί 23ου τάγματος. Οί Γερμανοί, δταν κατάλαβαν δτι οί Νεοζηλανδοί είχαν Εγκαταλείψει τό λόφο πού άποτελούσε τό κλειδί τού άεροδρομίου, προχώρησαν καί τό κατέλαβαν χωρίς νά χρειαστεί νά ρίξουν οδτε μιά τουφεκιά. Πέρασε όλόκληρη ή νύχτα, χωρίς ούτε ή άνώτερη διοίκηση τών Βρετανικών δυνάμεων στήν Κρήτη, οδτε οί τρεΐς διοικητές τών Νεοζηλανδικών ταγμάτων πού βρίσκονταν μερικά χιλιόμετρα άπό τό άεροδρόμιο, νά πάρουν τήν άπόφαση νά Εξαπολύσουν μιά άμεση άντεπίθεση μέ τΙς ισχυρές δυνάμεις πού διέθεταν. Φαίνεται, δτι δλοι είχαν κυριευτεί άπό δέος μπροστά στήν άεροπορική ύπεροχή τών Γερμανών καί, ταυτόχρονα, είχαν, σέ μεγάλο βαθμό, παραλύσει άπό τήν έξάρθρωση τών Επικοινωνιών τους. Ό Φράιμπεργκ, στό 'Αρχηγείο του, σ' ένα λατομείο στό 'Ακρωτήρι, δέν κατάλαβε τή μεγάλη σημασία τοϋ άεροδρομίου τοϋ Μάλεμε οδτε δταν ένας δημοσιογράφος, πού ύπη-

94. Τ3ώ?:3·.λ, s-.b Ιϊιο, 3. 126. 494


Ο ΠΟΛΕΜΟ £ 1940· 41

ρετοϋσε στδ έπιτελεϊο του, Ανακάλυψε Ανάμεσα σέ άλλα γερμανικά έγγραφα τή Διαταγή Επιχειρήσεων γιά τδ 3ο Σύνταγμα άλεξιπτωτιστών. Ό ΙΙάττικ είχε στραμμένη, δπως καί δ Φράιμπεργκ, τήν προσοχή του κυρίως πρδς τή θάλασσα καί κρατούσε άκινητοποιημένη τήν 4η Ταξιαρχία. Ό Χάργκεστ δέν άποφάσιζε νά μετακινηθεί άπδ τή Διοίκηση τής Ταξιαρχίας στδν Πλατανιά καί νά έλθει σέ άμεση έπαφή μέ τούς διοικητές τών τριών ταγμάτων γιά ν' Αντιμετωπίσουν άμεσα τήν κατάσταση.

Τό άεροδρόμιο χάνεται Μόλις άρχισε νά φωτίζει, ένα Γιούγκερς 52, μέσα στό δποΐο ήταν ένας έπιτελικός άξιωματικός σταλμένος άπό τό Στοϋντεντ γιά νά σχηματίσει προσωπική άντίληψη γιά τήν κατάσταση, προσγειωνόταν στό άεροδρόμιο τού Μάλεμε. Σ έ λίγα λεπτά θ* άπογειωθεΐ καί πάλι γιά νά μεταφέρει στόν Στοΰντετ τό μήνυμα, δτι οί Νεοζηλανδοί είχαν Αποσυρθεί καί δτι ή δυτική πλευρά τού διαδρόμου προσγειώσεως βρισκόταν σέ νεκρό έδαφος. Σέ λίγο, άλλα εςη Γιούγκερς, πού μεταφέρουν πυρομαχικά, προσγειώνονται τρία χιλιόμετρα δυτικά άπό τόν διάδρομο. Λίγο άργότερα άρχίζουν νά πέφτουν άκόμα δυτικότερα οί πρώτες έφεδρεϊες τών άλεξιπτωτιστών. Οί Γερμανοί διστάζουν νά προχωρήσουν στήν δλοκληρωτική κατάληψη τοΰ λόφου 107 καί τοΰ άεροδρομίου, γιατί περίμεναν ισχυρή άντεπίθεση καί καταλάβαιναν δτι δ συσχετισμός τών δυνάμεων ήταν Ακόμα σέ βάρος τους. Ε ξ άλλου ύπάρχουν άκόμα άποκομμένες δυνάμεις τοΰ 22ου τάγματος καί ένοπλοι Κρητικοί πού προβάλλουν άντίσταση στήν περιοχή. Μόλις στίς 4 τό άπόγεμα, οί δυνάμεις τοϋ λοχαγού Γκέρικε φτάνουν στήν άνατολική παρυφή τοΰ άεροδρομίου τού Μάλεμε. Στό διάστημα δμως αύτό, ή βρεταννική διοίκηση έδειχνε άπόλυτη άδράνεια. Κατά τ ί ; 4 τό άπόγεμα, δ Φράμιπεργκ συγκαλεί στό Στρατηγείο του, στό 'Ακρωτήρι, μιά

495


ΣΠΥΡΟΥ ΛΙΝΛΡΔΛΤΟΥ

σύσκεψη τών διοικητών. Ά π ό τόν φόβο τής γερμανικής Αεροπορίας, οί Πάττικ καί Χάργκεστ Ιχουν Αποκλείσει τό ένδεχόμενο νά γίνει άντεπίθεση τήν ήμέρα. "Ετσι Αποφασίζεται νά γίνει έξόρμηση γιά νά άνακαταληφθεΐ τό άεροδρόμιο τή νύχτα καί ^ιόνο μέ δυδ τάγματα τής Νεοζηλανδικής Μεραρχίας. Δεκατέσσαρες χιλιάδες άντρες στή Σούδα ύπό τή διοίκηση τοϋ στρατηγού Ούέστον θά έμεναν άχρησιμοποίητοι, γιατί δ Φράιμπεργκ φοβόταν τήν άπόβαση άπδ τή θάλασσα. Ά λ λ ά καί κανένα άλλο τμήμα τής Νεοζηλανδικής Μεραρχίας δέ θά έπαιρνε μέρος στήν άντεπίθεση. «Παραμέριζαν έτσι τά βασικά δεδομένα τοϋ προβλήματος, δηλαδή, δτι άν δέν ξανάπαιρναν τδ άεροδρόμιο, ή Απόκρουση άπόβασης άπό τή θάλασσα καί ή άσφάλεια τών έπικοινωνιών ήταν θέματα άκαδημαϊκών συζητήσεων, άφοϋ τδ νησί θά χανόταν» ( 9 5 ) . Τήν ώρα πού δ Φράιμπεργκ καί οί ταξίαρχοι συνεδρίαζαν στδ Ακρωτήρι, οί Γερμανοί άρχιζαν τδ δεύτερο μϊρος τής έπιχείρησής τους. Βαρεία Γιοϋγκερς προσγειώνονταν άπδ τίς 5 τδ άπόγεμα στδ άεροδρόμιο ή στήν άκρογιαλιά πρδς τδν Πλατανιά. Αρκετά τσακίστηκαν στ* άμπέλια ή πήραν φωτιά προτού νά προλάβουν ν' άδειάσουν τδ Ανθρώπινο φορτίο τους. Παρ 1 δλ' αυτά τά μισά σχεδόν άπδ τά μεταγωγικά κατάφεραν νά προσγειωθούν, νά ξεφορτώσουν καί νά γυρίσουν στήν Αθήνα, προτού νά νυχτώσει. Τδ άεροδρόμιο ήταν πιά άπρόσιτο γιά τά πολυβόλα καί τούς δλμους τών Νεοζηλανδών. Οί μονάδες τών έλάχιστων πυροβόλων πού δυσκόλευαν τήν προσγείωση τών Γιοϋγκερς έξουδετερώνονταν ή μιά μετά τήν άλλη άπδ τά γερμανικά άεροπλάνα. "Ετσι, έκεϊνο τδ βράδυ, γύρω στούς

95. Clark, ατό Ιδιο, ο. 159.

496


Ο ΠΟΛΕΜΟΣ

1940 -41

6 5 0 Γερμανούς, ή δύναμη δηλαδή ένδς συντάγματος βρίσκονταν τώρα κοντά στό άεροδρόμιο: «Τήν 21ην — θά άφηγηθεΐ δ Στοϋντεντ — αί γερμανικαί έφεδρεΐαι έπέτυχον τήν κατάληψιν τού Αεροδρομίου καί τού χωριού Μάλεμε. Τήν έσπέραν τό Ιον όρεινδν τάγμα ήδυνήθη νά άποβιβασθή ώς τό πρώτον τμήμα τών άερομεταφερομένων στρατευμάτων καί ούτω ή μάχη τής Κρήτης έκερδήθη ύπέρ τής Γερμανίας» ( " ) . Στήν πραγματικότητα, παρ' δλο δτι 1 8 0 0 Γερμανοί Αξιωματικοί καί άντρες ήταν τώρα συγκεντρωμένοι γύρω άπδ τδ άεροδρόμιο τοΰ Μάλεμε, ή μάχη δέν είχε δριστικά χαθεί γιά τούς Βρεταννούς. Οί δυνάμεις τοΰ λοχαγοΰ Γκέρικε πού προσπάθησαν τις πρώτες άπογευματινές ώρες, ύστερα άπδ ένα γερό σφυροκόπημα τής γύρω περιοχής άπό τά Στούκας, νά προχωρήσουν πρός τόν Πύργο, συνάντησαν σκληρή άντίσταση Από τό 23ο Νεοζηλανδικό τάγμα καί έχασαν 2 0 0 περίπου άντρες. Κατά τό μεσημέρι, οί δυό τελευταίοι λόχοι άλεξιπτωτιστών, πού διέθετε ώς εφεδρεία δ Στοΰντεντ ρίχτηκαν άνάμεσα στόν Πύργο καί τόν Πλατανιά. Πολλοί έπεσαν στή θάλασσα καί πνίγηκαν. Οί περισσότεροι έπεσαν άνάμεσα στις γραμμές ένός βρεταννικοΰ άποσπάσματος μηχανικού καί ένός τάγματος Μαορί. Σέ σκληρές συγκρούσεις, συχνά σώμα μέ σώμα, οί περισσότεροι έξοντώθηκαν. Ά π ό τόν ένα λόχο μόνο ένας Αξιωματικός καί δγδόντα περίπου άντρες κατάφεραν νά φτάσουν κοντά στόν Πύργο. Σκόρπιες μικροομάδες κρύφτηκαν σέ σπίτια καί καλαμιώνες. «Τό βράδυ τής 21ης — άναφέρει τδ Ημερολόγιο τής 5ης 'Ορεινής Γερμανικής Μεραρχία; — ή 96. Α. Χάρτ, στό Ιδιο.

32

497


ΣΠΥΡΟΥ ΛΙΝΛΡΔΛΤΟΥ

κατάσταση βρισκόταν στήν κόψη τοΟ ξυραφιού. Μιά γερή άντεπίθεση τών Βρεταννών μέ συγκεντρωμένες δυνάμεις θά ύποχρέωνε τους άμυνόμενους Γερμανούς νά πολεμήσουν γιά τή ζωή τους» ( " ) . Ά λ λ ά δ Φράιμπεργκ, δ Πάττικ καί δ Χάργκεστ δέν είχαν σκοπό νά έξαπολύσουν μιά τέτοια άντεπίθεση. θ ά περιορίζονταν σέ μιά νυχτερινή έπιχείρηση δύο ταγμάτων, γιατί τούς κατείχε δ φόβος γιά τή γερμανική άεροπορία καί έδιναν πρωταρχική σημασία στόν κίνδυνο άπό τή θάλασσα. Αντίθετη τακτική άκολούθησε δ νεαρός άντισυνταγματάρχης Κάμπελ στό Ρέθυμνο. Και έκεΐ οί Γερμανοί, παρά τίς μεγάλες άπώλειες τους, είχαν κατορθώσει νά καταλάβουν τούς λόφους νοτιοανατολικά άπό τό άεροδρόμιο. Τ ή νύχτα βελτίωσαν τίς θέσεις τους. Τ Ηταν φανερό, δτι, άν δέν έκτοπίζονταν άπό τά ύψώματα αύτά, γρήγορα θά κυρίευαν τό άεροδρόμιο. Ό Κάμπελ, άντί νά συμπτύξει τίς δυνάμεις του καί ν' άφήσει έλεύθερο τό πεδίο στόν έχθρό, Εξαπέλυσε τήν αυγή έπίθεση μέ ένα λόχο Αύστραλών γιά ν' άνακαταλάβει -ά ύψώματα. Ή έπίθεση έξουδετερώθηκε άπό τούς δλμους καί τά πυρά τών δπλων τών Γερμανών. Οί άξιωματικοί του τραυματίστηκαν. Ό Κάμπελ προώθησε δεύτερο λόχο. Ό διοικητής τού λόχου αύτού τού άνέφερε, στίς 6 τό πρωί, δτι ή κατάσταση τών Αύστραλών ήταν πραγματικά άπελπιστική. Ό Κάμπελ ξεκίνησε δ ίδιος μέ δ,τι έφεδρεΐες τού άπέμειναν, έφτασε στό πεδίο τής μάχης καί διέταξε τόν διοικητή τού λόχου νά διώξει μέ κάθε τρόπο τούς Γερμανούς. Καθώς οί άντίπαλες δυνάμεις είχαν έμπλακεΐ στά ύψώματα, ή γερμανική άεροπορία ήταν δύσκολο νά βοηθήσει τούς Γερμανούς. "Ενα γερμανικό άεροπλάνο βομβάρδισε τούς ίδιους τούς άλεξιπτωτιστές. Οί Αύστραλοί, μέ μιά νέα έξόρμηση τώρα έφτασαν στίς πλαγιές τού κρίσιμου λόφου καί, σέ λίγο, στήν κορυφή. "Ως τό με97. 2τιοΰοφτ, οτό Ιδιο, β' τόμος, σ. 74.

498


Ο ΠΟΛΕΜΟ Σ 1940 · 41

σημέρι, δσοι Γερμανοί δέν είχαν σκοτωθεί πάνω στό λόφο, ή δέν είχαν αιχμαλωτιστεί, τό έσκασαν πρός τό δρόμο τής παραλίας. Οί Αύστραλοί συγκέντρωσαν δπλα και πολεμοφόδια τών Γερμανών. Στίς έπιχειρήσεις πήραν μέρος καί τμήματα τοΟ 5ου έλληνικοΰ συντάγματος. Έλληνικά τμήματα σέ συνεργασία μέ τούς Αύστραλούς καταδιώκουν τΙς μικροομάδες τών Γερμανών άνατολικά άπό τό άεροδρόμιο καί ξεκαθαρίζουν τήν παραλία άπό τούς άλεξιπτωτιστές πού είχαν προσγειωθεί. Ό Συνταγματάρχης Στούρμ καί όλόκληρο τό έπιτελείο του πιάνονται αιχμάλωτοι. "Οσοι γλυτώνουν τήν έξόντωση ή τή σύλληψη καταφεύγουν στόν Σταυρωμένο, δπου όργανώνουν τήν άμυνά τους στό κτίριο τοΰ έλαιοτριβείου. Τμήματα τής Κρητικής Χωροφυλακής καί δπλισμένοι κάτοικοι άποκρούουν τΙς έπιθέσεις τών άλεξιπτωτιστών πρός τήν πόλη τοΰ Ρεθύμνου, πού βομβαρδίζεται σκληρά άπό τή γερμανική άεροπορία. Τούς ύποχρεώνουν νά Υποχωρήσουν πρός τά Περιβόλια καί νά περιοριστούν στήν έκκλησία τοΰ 'Αγίου Γεωργίου. Στό 'Ηράκλειο τά τμήματα τών άλεξιπτωτιστών, στήν προσπάθειά τους νά καταλάβουν τήν πόλη, σημείωσαν στήν άρχή μερικές έπιτυχίες. "Εφτασαν στό λιμάνι καί κατέλαβαν τό παλιό βενετσιάνικο φρούριο. 'Αργότερα δμως σέ σκληρές όδομαχίες, έλληνικά τμήματα καί πολίτες πού είχαν δπλιστεί τή νύχτα μέ άμερικανικά καί γερμανικά δπλα, καταδίωξαν τούς Γερμανούς καί τούς ύποχρέωσαν νά συμπτυχθοΟν, μέ σοβαρές άπώλειες.

Ναυμαχία Τ ή δεύτερη μέρα τής εισβολής — Τετάρτη 21 Μαίου — βρεταννικά Αναγνωριστικά άεροπλάνα μακράς άκτίνας δράσεως άνέφεραν, δτι όμάδες άπό μικρά πλοιάρια προχωροΰσαν πρός τά νότια άνάμεσα στά έλληνικά νησιά. 'Ήταν φανερό, πώς οί Γερμανοί προετοίμαζαν τήν άπόβαση,

499


ΣΠΥΡΟΥ ΛΙΝΛΡΔΛΤΟΥ

γιά τήν όποία γινόταν λόγος καί στά έγγραφα πού είχαν πέσει στά χέρια τοΰ Φράιμπεργκ. Τ ό βράδυ τής μέρας έκείνης, δ Φράιμπεργκ, πού είχε παρόμοιες πληροφορίες, είδοποίησε τό ναύαρχο Κάννιγκαμ. Ταυτόχρονα έστειλε στή Νεοζηλανδική Μεραρχία τό άκόλουθο σήμα: «'Αξιόπιστη πληροφορία. 'Ενωρίς έπίθεση άπό τή θάλασσα στήν περιοχή τών Χανίων πιθανή. Ή Νεοζηλανδική Μεραρχία παραμένει ύπεύθυνη γιά τήν άκτή άπό δυσμάς έως τάν ποταμό Κλαδισό. Τό Ούαλικό Τάγμα νά ένισχύση πάραυτα τά ύπάρχοντα όχυρώματα άπό τόν Κλαδισό έως τήν Χαλέπα» ( " ) . Πραγματικά, τή νύχτα τής 20ης Μαίου, δ ένας άπό τούς δυδ στολίσκους άπδ έλληνικά καΐκια, φορτηγά καί άκτοπλοϊκά σκάφη, πού είχε συγκροτήσει δ Γερμανός ναυτικός διοικητής, είχε συγκεντρωθεί στή Μήλο. Ό στολίσκος αυτός, πού προοριζόταν γιά τήν περιοχή Μάλεμε - Σούδας, μετέφερε μερικά τάγματα Γερμανών άλπινιστών, δμάδα βαρειών δπλων, τμήμα τοΰ 2ου άντιεροπορικοΰ συντάγματος καί μιά συμβολική δύναμη 'Ιταλών πεζοναυτών, συνολικά 2 3 3 1 άντρες, καθώς καί αντιαρματικά καί άντιαεροπορικά πυροβόλα, άρματα, κ.λ. Διοικητής τοΰ στολίσκου, πού τά πληρώματα του τά άποτελοΰσαν κυρίως "Ελληνες στρατολογημένοι μέ τή βία, ήταν δ Γερμανός Υποπλοίαρχος "Εστερλιν. Τό πρωί τής 21η 'Απριλίου, ή νηοπομπή ξεκίνησε άπό τή Μήλο γιά νά καλύψει τά 7 0 μίλλια ώς τήν Κρήτη μέ τδ φώς τής μέρας. Τ ή συνόδευε τδ ιταλικό άντιτορπιλικδ Αοΰπο. Ή άμυνά της δμως στηριζόταν κυρίως στήν προστασία τής γερμανικής άεροπορίας, πού άλώνιζε έλεύθερα στούς έλληνικούς ούρανούς καί πάνω άπδ τά νερά τοΰ Αιγαίου. Ή ταχύτητα τής νηοπομπής ήταν πάρα πολύ μι-

98. ϊτιούαρτ, στδ Ιδιο, σ. 87.

500


Ο ΠΟΛΕΜΟ £ 1940· 41

κρή. Τ ά καίκια είχαν άνοίξει τά μικρά πανιά τους, άλλά δέ φυσούσε πάντα. Αναφέρεται έπίσης, δτι δ ναύαρχος Σοΰστερ πληροφορήθηκε πώς βρεταννικά πολεμικά περιπολούσαν κοντά στήν Κρήτη καί έδωσε έντολή νά γυρίσει ή νηοπομπή στή Μήλο. Νεώτερες πληροφορίες δμως άνέφεραν δτι βόρεια άπό τήν Κρήτη δέν ύπήρχαν βρετανικά πολεμικά. Καί δ Κυβερνήτης τοΰ Λοΰπο 'Ιταλός Αντιπλοίαρχος Μιμπέλλι βεβαίωσε, δτι δ στολίσκος μπορούσε νά φτάσει στδν προορισμό του προτοΰ νά νυχτώσει. "Ετσι, δ Σοΰστερ έδωσε τήν άδεια νά ξεκινήσει πάλι ή νηοπομπή ( " ) . "Οταν πήρε τίς πληροφορίες γιά γερμανικές νηοπομπές, πού, δπως ήταν φανερό, μετέφεραν δυνάμεις στήν Κρήτη, δ Κάννιγκαμ διέταξε τίς άμάδες Β , Γ καί Δ τοΰ Βρεταννικοΰ Στόλου τής Μεσογείου νά προχωρήσουν άπό τά στενά τής Κάσου καί των Κυθήρων, άντίστοιχα, γιά νά έμποδίσουν άπόβαση. Λίγο πρίν άπό τά μεσάνυχτα τής 21ης Μαΐου, τά ραντάρ τής όμάδας Δ, πού περιλάβαινε τά καταδρομικά Διδώ, Ώρίων καί Λΐας καί τρία άντιτορπιλλικά, έπεσήμαναν τή γερμανική νηοπομπή. Ό Μιμπέλλι είχε πέσει έξω στούς ύπολογισμούς του. "Οταν νύχτωσε, ή νηοπομπή βρισκόταν τριάντα μίλλια μακριά άπό τΙς άκτές. Είχαν δεΐ τά βουνά τής Κρήτης, άλλά ήθελαν πολλές ώρες άκό|ΐα γιά νά φτάσουν. Τώρα, καθώς είδαν ξαφνικά τούς προβολείς τών βρεταννικών πολεμικών ν' αύλακώνουν τό σκοτάδι, κατάλαβαν, πώς είχε φτάσει τό τέλος τους: «Αύτοί οί προβολείς — θά γράψει άργότερα Γερμανός στρατιώτης — μάς φαίνονταν σάν δάκτυλα τοΰ θανάτου. "Εσκιζαν τδ σκοτάδι ψάχνοντας στά τυφλά έδώ κι έκεί πάνω άπδ τά νερά... γιά μιά στιγμή άγγιξαν τίς κορυφές τών καταρτιών μας μέ μιά δυνατή λάμψη, έπειτα πήγαν πιδ πέρα. (...) "Αξαφνα οί προβολείς άστραψαν ξανά, λούζοντας τά μι-

99. Ντ. Τόμχς, στό Τ8ιο, σ. 195.

601


ΣΠΥΡΟΥ ΛΙΝΛΡΔΛΤΟΥ

κροσκοπικά σκάφη μας σ' ίνα φώς λαμπρό σάν τής μέρας, άφαιρώντας μας βίαια τήν προστασία τοϋ σκότους καί σπώχνοντάς μας γιά μιά στιγμή στό χείλος τής καταστροφής. «"Ολοι στή θάλασσα». Καθώς πηδήσαμε στό νερό οί πρώτες δμοβροντίες ξέσπασαν έπάνω μας σάν θύελλα, στέλνοντας καταιωνισμούς άπό ξύλα καί συντρίμμια γύρω μας» ( , 0 ° ) . Ή μοίρα τών άντιτορπιλλικών καί καταδρομικών ύπό τόν άντιναύαρχο Γκλέννι — όμάδα Δ — είχε βρεί τή νηοπομπή 18 περίπου μίλλια άπό τίς άκτές τών Χανίων. Μ' Ινα προπέτασμα καπνού άπό τό Ιταλικό άντιτορπιλλικό «Λοϋπο», ό Αντιπλοίαρχος Μιμπέλλι προσπάθησε νά προφυλάξει τή νηοπομπή μέ τά μικρά έλληνικά σκάφη, ένώ μέ τά πυροβόλα, τά πολυβόλα καί τίς τορπίλλες τού πλοίου του Αγωνιζόταν ν' Αντιμετωπίσει τά έξη βρεταννικά πολεμικά. Ό άγώνας, πού κράτησε δυόμιση ώρες, ήταν άνισος. Τ ά βρεταννικά πολεμικά κατάστρεψαν μ" έμβολισμούς ή κανονιές δώδεκα τουλάχιστο έλληνικά καΐκια γεμάτα μέ έχθρικό πεζικό καί δπλα. Ό Κάννιγκαμ καί δ Τσώρτσιλ άναφέρουν, δτι «περίπου τέσσερες χιλιάδες άνδρες έπνίγησαν έκεΐνο τό βράδυ» ( , 0 ' ) . Σύμφωνα δμως μέ τά γερμανικά στοιχεία, πού γίνονται τώρα δεκτά ώς πιό αύθεντικά καί άπό τούς "Αγγλους ιστορικούς, δ άριθμός τών Γερμανών ήταν πολύ μικρότερος καί οί άπώλειες μόνο δεκατρείς άξιωματικοί καί 311 άντρ«ς

(10ί). Μερικές Ιταλικές τορπιλλάκατες, πού συνόδευαν τή νηοπομπή καί έλάχιστα άπό τά έλληνικά σκάφη, κατάφεραν 100.

Στιοόαρτ, στό Ιδιο, σ. 90.

101. Τσώρτοιλ, στό Ιδιο, σ. 227. 102. Β λ έ π ε : Ντ. Τόμος, στό Ιδιο, β. 193-99, Βτιοόαρτ, στό Ιδιο, σ. 91 - 92, Μαχιντάιρ, στό Ιδιο, σ. 9 0 - 2, Κ λ ί ρ χ , στό Ιδιο, σ. 171-2.

502


Ο ΠΟΛΕΜΟΖΤΟΥ1940 - 41

νά ξεφύγουν μέσα στή σύγχυση τής ναυμαχίας. Τ ό μισοκατεστραμμένο «Λούπο» πήρε μέρος, τήν άλλη μέρα τό πρωί, στήν έπιχείρηση, πού δργνάνωσαν οί Γερμανοί, γιά νά σώσουν δσους δέν είχαν σκοτωθεί ή πνιγεί. Μόνο ένας Γερμανός άξιωματικός καί τριανταπέντε άντρες τού 1 0 0 'Ορεινού Συντάγματος κατάφεραν νά βγοΰν στή στεριά, στό άκρωτήριο Σπάθα ( , 0 3 ) . Μετά τήν καταστροφή τής γερμανικής νηοπομπής, δ άντιναύαρχος Γκλέννι άποφάσισε ν' άποσύρει τή μοίρα του νότια άπό τήν Κρήτη προτού νά ξημερώσει, γιά ν* άποφύγει έπιθέσεις τών Στούκας. Τ ά καταδρομικά του είχαν έξαντλήσει σχεδόν τά πυρομαχικά τών άντιεροπορικών τους. Παρ' δλ' αύτά δ Κάννιγκαμ θά τόν έπικρίνει άργότερα γι* αύτή του τήν άπόφαση. Εντονότερες δμως έπικρίσεις, καί άπό τόν Κάννιγαμ καί άπό τόν Τσώρτσιλ, θά δεχτεί δ διοικητής τής Γ δμάδας τού Βρεταννιού Στόλου τής Μεσογείου άντιναύαρχος Κίγκ. Σύμφωνα μέ τΙς έντολές πού είχε, δ Κίγκ, τά χαράματα τής 22ας Μαίου, δδήγησε τή μοίρα του — τ ά καταδρομικά Νάιαντ, Πέρθ, Καλκούτα καί Καρλάυλ καί τέσσερα άντιτορπιλλικά — βαθειά στό ΑΙγαίο πρός τή Μήλο. Ά π ό τό πρωί, τά δχτώ βρεταννικά πολεμικά άρχισαν νά δέχονται άδιάκοπες άεροπορικές έπιθέσεις, πού τΙς άπέκρουαν μέ τά άντιεροπορικά τους καί μέ έλιγμούς. Τ ά πληρώματά τους, πού δλόκληρη τή νύχτα δέν είχαν κοιμηθεί, καθώς τά πλοία άνίχνευαν γιά νά έντοπίσουν τόν έχθρό, ήταν έξαντλημένα άπό τήν κούραση f 0 4 ) . Ά π ό τΙς 8 . 3 0 ώς τΙς 10, ή μοίρα τού Κίγκ συνάντησε μερικά καίκια μέ Γερμανούς στρατιώτες καί τά βύθισε. Λίγο μετά τίς 1 0 ξεχώρισαν πιά μιά νηοπομπή πού έπλεε πρδς τήν Κρήτη. Στήν πραγματικότητα, ήταν ή δεύτερη καί μεγαλύτερη γερμανική δύναμη είσβολής άπό τή θάλασ109. Στιούαρτ, οτό Τβιο, α. 91. 104. Clark, στό Ιίιο, σ. 172.

503


Σ Π Υ Ρ Ο Υ ΛΙΝΛΡΔΛΤΟΥ

σα: τριάντα περίπου μικρά άτμόπλοια καί καίκια πού τά συνόδευε τό Ιταλικό άντιτορπιλλικό «Σατζιττάριο» καί μετέφεραν 4 . 0 0 0 περίπου άντρες μέ προορισμό τό 'Ηράκλειο. "Αν δ ΚΙγ�� καταδίωκε τή νηοπομπή, οί Γερμανοί θά πάθαιναν νέα πανωλεθρία. 'Επειδή δμως ή μοίρα είχε έξαντλήσει μεγάλο μέρος άπό τά άντιεροπορικά της πολεμοφόδια, δ Κίνγκ έκρινε έπικίνδυνο νά προχωρήσει βορειότερα καί έγκατέλειψε τήν καταδίωξη τής νηοπομπής. Στδ μεταξύ, δ Ναϋαρχος Σοϋστερ ειδοποίησε τή νηοπομπή νά γυρίσει στδν Πειραιά καί έγκατέλειψε τήν ίδέα γιά άπόβαση στήν Κρήτη. Ά λ λ ά ή Μοίρα τοϋ Κίνγκ δέ γλύτωσε άπό τήν καταδίωξη τών Στούκας, τών Μέσερμιτ καί τών Γιοΰγκερς 88. Καί μαζί της έπαθαν καταστροφές τή μέρα έκείνη καί άλλες δυνάμεις τοϋ Βρεταννικοΰ Στόλου τής Μεσογείου πού έσπευσαν νά τή βοηθήσουν. Τ ά καταδρομικά, Γκλάουστερ καί Φίτζι καί τό άντιτορπιλλικό Γκρέυχουντ βυθίστηκαν. Τδ Νάιαντ καί τό Γουώρσπαϊτ έπαθαν σοβαρές ζημιές τήν άλλη μέρα, βυθίστηκαν τά άντιτορπιλλικά Κέλλυ καί Κίπλιγκ. "Ενα άλλο άντιτορπιλλικό, τό Τζοϋνο, είχε βυθιστεί τά ξημερώματα τής 21ης Μαίου. Ό Βρεταννικδς Στόλος τής Μεσογείου έμπόδισε τήν άπόβαση. Οί θυσίες του δμως θά φανούν τελικά άνώφελες, άφοϋ, χάρη στήν άεροπορική τους ύπεροχή καί έξαιτίας τών λαθών τοΰ Φράιμπεργκ καί τών ταξίαρχων του, οί Γερμανοί θά κερδίσουν τή μάχη τής Κρήτης καί χωρί: τή μεταφορά τών τμημάτων τής 'Ορεινής Μεραρχία: του: άπό τή θάλασσα.

Αποτυχημένη άντεπίθεση "Οπως εΓδαμε, δ Φράιμπεργκ, δ διοικητής τής Νεοζηλανδικής Μεραρχίας Πάττικ καί δ ταξίαρχος Χάργκεστ άφησαν νά περάσει ή κρίσιμη νύχτα τής 2 0 - 21 Μαίου χωρίς νά έπιχειρήσουν άντεπίθεση γιά νά ξαναπάρουν τδν λόφο 107 καί νά θέσουν ύπό τδν έλεγχο τών βρεταννικών

504


Ο ΠΟΛΕΜΟ ε ΤΟΥ 1940 - 41

δυνάμεων τδ άεροδρόμιο τοϋ Μάλεμε. Ά λ λ ά , καί δταν ξημέρωσε, άποφάσισαν νά μήν έπιχειρήσουν τίποτε μέ τό φώς τής μέρας άπό τό φόβο τής γερμανικής άεροπορίας. 'Ήταν Ινα άσυγχώρητο λάθος 1COU θά στοιχίσει τήν άπώλεια τής Κρήτης: «"Οπως θά άνακάλυπταν οί Ρώσοι στό Στάλινγκραντ — παρατηρεί δ Στίουαρτ — ή στενή Επαφή μέ τόν έχθδ ήταν ή καλύτερη προστασία άπό τήν Λουτβάφφε. Κάτω άπδ τδν πρωινό ήλιο, φίλοι καί έθροί θά είχαν μπερδευτεί τόσο πού θά ήταν δύσκολο, άν δχι άδύνατο, γιά τούς πιλότους νά άναγνωρίσουν κάποιο στόχο μεταξύ Πύργου καί κοίτης τού ποταμοΟ. Κ α τ ' αύτόν τδν τρόπο τό άεροδρόμιο θά έτίθετο κάτω άπό τδ συγκεντρωτικό πϋρ τών μικρών δπλων. Τίποτα άλλο δέν χρειαζόταν. Ό χρόνος θά ήταν τώρα μέ τδ μέρος τών Υπερασπιστών τής νήσου» Ο . Α1 •• \ry τακτική τήν είχε κι δλας έφαρμόσει τήν προηγούμενη ;ι£ρα, μέ σημαντική έπιτυχία, δ άντιαυνταγ\~7'7.y/r· Κά,ιπελ στδ Ρέθυμνο. Γ-ρ.'.ανοί, Βρεταννοί καί "Ελληνες, τή νύχτα τής 21 M'/'i-j, παρακολούθησαν άπό λόφους καί ύψώματα νΓ(: Κρήτης, τήν έπίθεση τής μοίρας τοϋ άντιναύαρχου Γν.λ'ν·/:, είδαν τίς λάμψεις τών πυροβόλων καί κατάλαβαν, '-:·. είχε ματαιωθεί ή άποβατική Επιχείρηση. Παρ' δλ* αύ-'/.. δ Φράιμπεργκ δέν τόλμησε καί πάλι ν* άποσύρει δυνάμεις άπό τή Σούδα γιά νά Ενισχύσει τήν άντεπίθεση στδ λόφο 107 καί στδ άεροδρόμιο τού Μάλεμε. Καί δ ταξίαρχος Πάττικ έξακολουθοΰσε νά κρατά σχεδόν σέ άχρηστία τήν 4 η Νεοζηλανδική Ταξιαρχία. "Ετσι, ή άντεπίθεση θά γίνει μέ δύο μόνο τάγματα, 106. Στιούαρτ, 3ΐό Ι ϊ ι ο , σ. 60-1.

605'


ΣΠΥΡΟΥ ΛΙΝΛΡΔΛΤΟΥ

τό 27 τών ΜαορΙ καί τό 20ό, πού διέθεσε δ Πάττικ στόν Χάργκεστ. Στό 20ό τάγμα, πού ή σόνθβσή του ήταν μειωμένη, κατά Ινα λόχο, άνάθεσε δ Χάργκεστ νά κυριεύσει τό λόφο 1 0 7 , πού δέν κατόρθωσε νά τό κρατήσει τό 22ο τάγμα, δταν άκόμα ot Γερμανοί δέν είχαν ένισχυθεΐ. Στό 21 τάγμα άνάθεσε άόριστα νά ύποστηρίξει τΙς δυνάμεις πού θά έκαναν τήν έπίθεση καί στό 23ο, πού βρισκόταν έκεΐ μέ άκμαΐες τΙς δυνάμεις του, δέν έδωσε καμιά άποστολή. Γιά νά φτάσουν στό σημείο, δπου θά έξαπέλυαν τήν κυρίως έπίθεση γιά τήν κατάληψη τοϋ λόφου 107 καί τοϋ άεροδρόμιου, τά δύο τάγματα θά έπρεπε νά περάσουν μιά άπόσταση δύο χιλιομέτρων, πού, σέ πολλά σημεία ήταν δχυρωμένοι ot Αλεξιπτωτιστές. Παρ' δλ' αύτά, ή άντεπίθεση άρχισε μέ μεγάλη καθυστέρηση. ΣτΙς 3 περίπου ή δρα έφτασαν τά πρώτα τμήματα τοϋ 20οϋ τάγματος καί μόνο στίς 3 . 3 0 άρχισαν νά κινούνται ταυτόχρονα μέ τό 27 τών ΜαορΙ καί μέ τρία έλαφρά τάνκς γιά τήν έπίθεση. "Ολες αύτές ot καθυστερήσεις καί τό ίδιο τό σχέδιο γιά τήν άντεπίθεση δείχνουν τήν έλλειψη πραγματικής ήγεσίας άπό τήν πλευρά τών Βρεταννών. Ot συνεργάτες τοϋ Χάργκεστ βεβαιώνουν, δτι δ ταξίαρχος βρισκόταν σέ έσχατη κόπωση καί έξάντληση ( , 0 4 ) . Τ ά τάγματα, πάντως, προχωρούσαν Ικανοποιητικά τΙς πρώτες ώρες έξουδετερώνοντα; τήν άντίσταση τών Γερμανών: «Ot Γερμανοί — άφηγεΐται δ λοχαγός "Απχαμ — ήταν άδύναμοι στό σκοτάδι. "Αν είχαμε μιά ώρα νύχτα άκόμα μπροστά μας, θά μπορούσαμε νά φτάναμε στήν άλλη άκρη τοϋ άεροδρομίου» ( ) . Τ ή βρεταννική άντεπίθεση ύποστήριζαν Κρητικοί:

106. Στιούαρτ, <πδ Τβιο, ο. 105. 107. ClarV, οτδ !8ιο, ο. 1 Μ .

506

δπλισμένοι


Ο ΠΟΛΕΜΟ ε ΤΟΥ 1940 - 41

«Ot Ινοπλοι Κρητικοί — γράφει δ Στιούαρτ — περίμεναν δυδ μέρες γιά τή στιγμή αύτή. "Ακουγε κανείς ξαφνικά νά έκδηλώνεται μέσα στίς έξοχικές καλύβες έχθρική δράση καί τότε ot Κρητικοί έπεφταν άπάνω στούς Γερμανούς καί ή άντίσταση καταπνίγονταν γρήγορα. 'Από τό δρόμο τά τάνκς ένίσχυαν τήν έπίθεση άνοίγοντας πύρ κατά τών άναλαμπών πού έ^ιφανίζονταν έμπρός τους άπό τΙς έχθρικίς θέσεις, αανά ή κύρια δράση διεξαγόταν μέ χειροβομβίδες καί μέ ξιφολόγχες» ( , 0 ί ) . "Οσο προχωρούν ή γερμανική άντίσταση δυναμώνει. Παρ* δλ' αύτά, δυό λόχοι κοντά στήν παραλλία φτάνουν στίς παρυφές τού άεροδρομίου. 'Αλλά τώρα πιά έχει ξημερώσει. Τ ά Μέσσερσμιτ, «σάν μανιασμένες σφήκες», Αρχίζουν νά σφυροκοπούν τούς Βρεταννούς. Συντρίβουν τά τρία τάνκς. Υποχρεώνουν πολλά τμήματα, πού δέχονται ταυτόχρονα καί τούς πολυβολισμούς άπό τό λόφο 1 0 7 , νά καλυφτοΟν Ή μάχη συνεχίζεται ώς τό άπόγεμα. "Εχουν έμπλακεί — περισσότερο μέ πρωτοβουλία τους, παρά μέ διαταγή — καί τμήματα τοΟ 21 καί τοΟ 2 3 τάγματος. 'Αλλά xal τά γερμανικά μεταγωγικά προσκειώνονται τώρα στό άεροδρόμιο καί μεταφέρουν νέα τμήματα τής 5ης 'Ορεινής Μεραρχίας, πού παίρνουν άμέσως μέρος στόν άγώνα. Τό άπόγεμα, τά βρεταννικά τάγματα άρχίζουν νά ύποχωροϋν. Σέ καμιά στιγμή αύτής τής κρίσιμης μάχης, δ Φράμιπεργκ ή δ Πάττικ δέ σκέφτηκαν νά ένισχύσουν τήν άντεπίθεση μέ τΙς δυνάμεις πού κρατούσαν Ακινητοποιημένες. Καί ύστερα άπό τήν καταστροφή τής γερμανικής νηοπομπής, ή σκέψη τους συνέχιζε νά είναι καρφωμένη στόν κίνδυνο άπό τή θάλασσα... ΣτΙς 5 τό άπόγεμα τής μέρας έκείνης, δ Φράιμπεργκ,

108. Στιούαρτ, στό Τβιο, ο. 118.

507'


Σ Π Υ Ρ Ο Υ ΛΙΝΛΡΔΛΤΟΥ

έπιτέλους, Αποφασίζει νά διατάξει μιά νέα άντεπίθεση, μέ τΙς δυνάμεις, αύτή τή φορά, τής 4ης Ταξιαρχίας, πού δ Πάττικ κρατούσε σχεδδν άκινητοποιημένες καί μέ τήν ύ· ποστήριξη τής ταλαιπωρημένης άπδ τϊς μάχες 5ης Ταξιαρχίας τοϋ καταπονημένου ταξίαρχου Χάργκεστ. Ό Πάττικ, παρ' δλο, δτι δέν έδειξε ένθουσιασμδ γιά τήν άντεπίθεση, δέχεται νά έκτελέσει τΙς διαταγές τοϋ Φράιμπεργκ. Γυρίζοντας δμως άπδ τδ 'Αρχηγείο τοϋ Φράιμπεργκ στδ δικό του καί πρίν άκόμα άρχίσει τίς προετοιμασίες γιά τήν άντεπίθεση, άλλάζει γνώμη: Διαπίστωσε, δτι είχε αύξηθεΐ ή έχθρική πίεση πρδς τδν Γαλατά καί δτι ύπάρχει κίνδυνος νά άποκοπεϊ δ δρόμος Χανίων - Μάλεμε. "Ενα μήνυμα τοΰ άποκαμωμένου καί άπογοητευμένου Χάργκεστ άνέφερε, δτι τά τμήματα τής 5ης Νεοζηλανδικής Ταξιαρχίας είναι έξαντλημένα καί άκατάλληλα νά ξαναρχίσουν τήν έπίθεση. Χωρίς νά έλέγξει περισσότερο τίς πληροφορίες αύτές, τηλεχου. Στίς 10 τδ βράδυ, άντί ν* άρχίσει ή κίνηση γιά τή νέα άντεπίθεση καί δτι ή 5η Ταξιαρχία θά πρέπει νά άποσυρθεΐ σέ πιδ πίσω θέσεις γιά νά μήν άποκοπεϊ. Ό

Φράιμπεργκ δέχεται τίς είσηγήσεις τοΰ Μέραρ-

χου. Στίς 10 τδ βράδυ, άντί ν' άρχίσει ή κίνηση γιά τή νέα άντεπίθεση, δ Πάττικ μέ τδν άπεσταλμένο τού Φράιμπεργκ ταξίαρχο Στιούαρτ κανονίζουν τίς λεπτομέρειες γιά τή σύμπτυξη τής 5ης Νεοζηλανδικής Ταξιαρχίας άνατολικά τοΰ Πλατανιά. "Ετσι, στήν ούσία, οί Φράιμπεργκ, Πάττικ καί Χάργκεστ άποφασίζουν νά έγκαταλείψουν τδ άεροδρόμιο τοΰ Μάλεμε δριστικά στά χέρια τών Γερμανών καί, μαζί, νά παραδεχτοΰν τήν ήττα καί τήν άπώλεια τής Κρήτης. «Αύτή ή άπόφαση — θά γράψει δ Κλάρκ (...)

508

σήμαινε, δτι δέχονταν

τήν

άπώλεια

τοΰ

Μάλεμε,


Ο ΠΟΛΕΜΟ ε ΤΟΥ 1940 - 41

καί, κατά άναπόδραστη νησιού» ( , 0 ' ) .

συνέπεια,

τοϋ ίδιου

τοϋ

Μόνο δ φόβος πού τούς είχε προκαλέσει ή γερμανική ύπεροχή στδν άέρα, τδ αίσθημα μειονεκτηκότητας πού τούς δημιούργησαν οί άδιάκοπες νίκες τών έχθρών τους καί ή πνευματική τους κόπωση ύστερα άπδ τόσες χαμένες μάχες στήν ήπειρωτική Ελλάδα καί τήν Κρήτη μαζί με τήν Εξάρθρωση τών Επικοινωνιών τους μπορούν νά δώσουν μιά Εξήγηση γι' αύτή τήν άτολμία πού Εδειξαν οί άνώτεροι διοικητές τών Βρεταννικών Δυνάμεων καί τήν άνικανότητα νά συλλάβουν τήν πραγματική κατάσταση καί τΙς δυνατότητές τους. «Τό πρωί τής τρίτης μέρας τής μάχης — άφηγείται δ τότε άνθυπολοχαγός Ούώλτερ Τόμας τού 2 3 τάγματος — άρχισε Επιτέλους ή άντεπίθεση πού είχε καθυστερήσει γιά πολλούς λόγους Επί ώρες. Τόση καθυστέρηση σέ όποιαδήποτε μάχη άποτελεϊ κακή άρχή. Στήν Κρήτη ήταν ολέθρια. 'Αντί νά Επωφεληθούμε άπό τό σκοτάδι, τά στρατεύματα ύποχρεώθηκαν νά προχωρήσουν σέ άνοιχτούς σχηματισμούς τίς πρωϊνές ώρες, στό φώς τής μΕρας καί μέ συνθήκες άπόλυτης άεροπορικής κυριαρχίας τού Εχθρού. Πολέμησαν δμως ύπέροχα. 'Αλλά τότε δλες οί διασκορπισμένες μικρές δμάδες άλεξιπτωτιστών είχαν συγκεντρωθεί, είχαν Ενισχυθεί μέ μονάδες καί βαρειά δπλα, πού είχαν μεταφερθεί μέ ταγωγικά άεροπλάνα ή είχαν ριχτεί |ΐέ πολλά άλεξίπτωτα. (...) �� λ π ί ζαμε πολύ, δτι θά κερδίζαμε τή μέρα Εκείνη, άλλά άρχισαν νά φτάνουν άρκετοί τραυματίες καί μαζί τους καί ιστορίες γιά Αποφασιστική άντίσταση τοϋ έχθρού. Προτού νά τελειώσει ή μέρα Εκείνη ύπήρχαν

109. Clark, ο τό Β ι ο , ο. 206.

509'


ΣΠΥΡΟΥ ΛΙΝΛΡΔΛΤΟΥ

ένδείξεις, δτι είχε άποτύχει ή Αντεπίθεση. (...) Στή μία τδ πρωΐ, δ συνταγματάρχης συγκάλεσε σύσκεψη στήν εδρα τοϋ τάγματος. Άφοΰ δ ταγματάρχης Τόμασον είχε Αναλάβει Υποδιοικητής, πήρα μέρος στή σύσκεψη ώς διοικητής λόχου. Ή σύσκεψη είχε σκοπό, δπως διαπίστωσα μέ τρόμο, νά διαταχθεί Υποχώρηση δλων τών βρεταννικών δυνάμεων άπδ τήν περιοχή τοΰ Μάλεμε. (...) Κατά τΙς 4 τδ πρωί, άρχισαν νά περνούν άνάμεσά μας στδ σκοτάδι τά τμήματα ήσυχα καί λυπημένα. Ό έχθρδς δέν περενέβη. Ό δεκανέας Ραίη Τόμσον, ένας σοβαρός καί τρομερός στρατιώτης, έστεκόταν κοντά μου, κρατώντας σφικτά τδ δπλο του, καθώς κοιτούσε μέσα στδ σκοτάδι. «Γιατί Υποχωρούμε;» μοϋ ψιθύρισε βιαστικά. «Γιατί δέν χτυπάμε τή νύχτα καί νά ρίξουμε τούς μπάσταρδους στή θάλασσα?». (...) "Ολοι αίσθάνονταν μέ τδν ίδιο τρόπο. Είχαν δεϊ τόσους σκοτωμένους Γερμανούς ώστε τδ ήθικό τους είχε διατηρηθεί άμετάβλητο παρά τΙς τρομερές Αεροπορικές έπιθέσεις τής μέρας έκείνης...» ( 1 1 0 ) . Στήν πραγματικότητα ή γενική κατάσταση δέν ήταν τόσο δύσκολη γιά τά συμμαχικά στρατεύματα, ώστε νά έπιβάλλεται νά έγκαταλείψουν τήν άντεπίθεση καί νά Υποχωρήσουν. Οί προσπάθειες τοΰ 3ου συντάγματος άλεξιπτωτιστών νά προελάσει πρδς τδ Γαλατά ματαιώθηκαν άπδ τήν άντίσταση τών Νεοζηλανδών καί τή δράση τοΰ 8ου έλληνικοϋ συντάγματος καί τών δπλισμένων Κρητικών χωρικών. "Οσοι είχαν έπιζήσει άπδ τδ 6ο έλληνικό σύνταγμα είχαν άνασυγκροτηθεϊ καί έξοπλιστεί μέ τή φροντίδα τοΰ λαχαγού Μάικελ Φόρρεστερ. Στήν δμάδα προσχώρησαν καί Κρητικοί. Κατά τίς 7 τδ πρωί, γερμανικό τμήμα, μέ τήν Υποστήριξη άεροπορίας καί τήν κάλυψη πυρών άπδ βαρειούς

110. Ού. Τόμος, οτό

510

ttio.


Ο ΠΟΛΕΜΟ ε ΤΟΥ 1940 - 41

δλμους, προέλασε στά ύψώματα νοτιοδυτικά τοΟ Γαλατά στίς γραμμές τοΟ μεραρχιακοϋ Πέτρολ Κόμπανυ. Ε κ ε ί ν η τή στιγμή — δπως Αφηγείται δ διοικητής τής 10ης Νεοζηλανδικής Ταξιαρχίας συνταγματάρχης τότε Κίππενμπεργκ — πρόβαλε δ Φόρεστερ μέ τούς Έ λ λ η ν ε ς : «Πάνω άπδ ένα ξέφωτο άνάμεσα στα δέντρα κοντά στδν Γαλατά έφτασαν τρέχοντας, πηδώντας καί όρυόμενοι σάν Έρυθρόδερμοι κάπου έκατδ Έ λ λ η ν ε ς καί Κρήτες χωρικοί, μαζί μ' αύτούς καί γυναίκες καί παιδιά, δδηγούμενοι άπδ τόν Μίκαελ Φόρρεστερ προπορευόμενο είκοσι γυάρδες έμ/πρός των. Οί Γερμανοί δέν μπόρεσαν νά κρατήσουν. Γύρισαν καί έτράπησαν σέ φυγή καί τότε έμεϊς γυρίσαμε στίς άρχικές μας θέσεις» ( " » ) . «Ήταν Ινα παράξενα θέαμα —άφηγεΐται γιά τήν ίδια σκηνή ένας Νεοζηλανδδς δδηγός. Ό Φόρρεστερ ήταν έπικεφαλής μιάς Αληθινής «συμμορίας» Ελλήνων. Υπήρχαν άκόμα καί γυναίκες. Έ ν α ς Έ λ ληνας είχε ένα κυνηγετικό δπλο, μέ σφηνωμένο στήν άκρη σάν λόγχη ένα μαχαίρι τού ψωμιού μέ δόντια. Οί άλλοι είχαν παλιά δπλα κάθε είδους. Μέ τό Φόρρεστερ έπικεφαλής, αύτή ή άμορφη δμάδα δρμησε χωρίς δισταγμό καί φόχο ώς τήν κορυφή τού λόφου. Ό έχθρδς τδβαλε στά πόδια» ( 1 , a ) . Τήν ίδια μέρα, ένα άλλο γερμανικό τμήμα προχώρησε άνατολικά άπδ τό λόφο τοϋ Νεκροταφείου. Μιά άλλη δμάδα άπδ Έ λ λ η ν ε ς μέ έπικεφαλής τδν λοχαγό Σμίθ έξουρετέρωσε τούς Γερμανούς:

111. Ι'τιούαρτ, οτό » ι ο , ο. 140. 112. C l a r i s Β ι ο , ο. 207 - 8.

511'


ΣΠΥΡΟΥ ΛΙΝΛΡΔΛΤΟΥ

«Αύτές οί δυό Αντεπιθέσεις —γράφει δ Κ λ ά ρ κ — καθώς καί ή ποιότητα τής Αντίστασης πού πρόβαλαν οί "Ελληνες στό Καστέλλι καί ή Κρητική Χωροφυλακή στό Ρέθυμνο (γιά ν' άναφέρω μόνο μερικά παραδείγματα πού πήρα στήν τύχη) μάς κάνουν νά ύποθέσουμε, πώς ή στρατιωτική άξια καί οί ικανότητες τών Ελλήνων είχαν πολύ σοβαρά ύποτιμηθεΐ άπό τούς συμμάχους τους. (...) Στήν πραγματικότητα δμως, με λίγη έκπαίδευση καί μερικά δπλα πούχαν πάρει άπό τόν έχθρό, οί "Ελληνες άνυπομονούσαν νά άντιμετωπίσουν τούς πιό γερούς έχθρικούς σχηματισμούς, καί τό έκαναν έςάλλου μέ πολύ θάρρος καί ζήλο. "Αν οί άνώτατοι καί άνώτεροι άξιωματικοί πού είχαν τήν εύθύνη γιά τήν άμυνα τού νησιού, είχαν μιά άλλη άντίληψη γιά τήν ύπόθεση, οί "Ελληνες θά μπορούσαν νά είχαν μέ έπιτυχία χρησιμοποιηθεί σέ μιά άντεπίθεση...» ( , η ) . Ό στρατηγός Σόλων Καφφάτος, προσωπάρχης τότε τού έλληνικοϋ υπουργείου Στρατιωτικών, σέ έκθεσή του γιά τή Μάχη τής Κρήτης, άναφέρεται στό γεγονός δτι δέν είχαν έξοπλιστεΐ οί Κρητικοί γιά ν' άντιμετωπίσουν τόν έχθρό καί σχολιάζει: «"Οστις έλαβε μέρος είς τόν άγώνα αυτόν ή δστις παρηκολούθησε τήν άποτελεσματικήν δράσιν καί τήν πραγματικώς ύπέροχον συμπεριφοράν τών προχείρως κατά τήν στιγμήν τής εισβολής καί αύθορμήτως σχηματισθεισών όμάδων χωρικών, προχείρως καί διά κυνηγετικών δπλων ώπλισμένων προστρεχουσών αύθορμήτως καί μετά πραγματικώς καταπλησούσης προθυμίας πρός -ά σημεία τών συμπλοκών, συμπεριφορά ήτις έπέσυρε άμέριστον τόν θαυμασμόν καί τήν

113. ϊ τ δ Ιδιο, 3. 208 - 9.

612


Ο ΠΟΛΕΜΟΣ

ΤΟΥ 1940 - 41

έμπιστοσύνην τών παρακολουθησάντων τήν δράσιν των, δύναται νά υπολογίσει τό μέγεθος τού διαπραχθέντος έγκλήματος, δπερ έσαμπόταρε κυριολεκτικώς είς δφελος τοϋ έχθροϋ τόν άγώνα>. ( " 4 ) · Άκόμα καί βράχους κατά τοΰ έχθροϋ κυλούσαν οί άοπλοι Κρητικοί, πού ξεκινούσαν γιά τή μάχη, μέ κύριο δπλο τό μίσος τους έναντίον τών εισβολέων ( n i ) . Ό Στιούαρτ άναφέρει δτι ή Κρητική Χωροφυλακή κυίεψε τό Καστέλι Κισάμου, συντρίβοντας τό άπόσπασμα [ουέρμπε, δτι νότια άπό τό άεροδρόμιο τοΰ Μάλεμε, «ό λόχος άλεξιπτωτιστών στό δρόμο τής Παλαιοχώρας έμεινε στενά περικυκλωμένος άπό τούς Κρήτες χωρικούς τής περιοχής καί κοντά στόν Πύργο οί περίφημοι Κρήτες σκοπευταί, οί δποίοι τόσο σκληρά είχαν πλήξει τούς Γερμανούς (...) πολεμοϋσαν τώρα παρέα μέ τούς Νεοζηλανδούς>, δτι τό 8ο έλληνικό Σύνταγμα, πάνω άπό τήν Άλικυανοΰ. «βοηθούμενο μέ γενναιότητα άπό τούς άντρες και άπό τίς γυναίκες τοΰ χωριού έκλεισε στούς Γερμανούς τό δρόμο προελάσεως πρός τους λόφους» καί, δυτικά άπό τά Χανιά, τά έλληνικά τμήματα «είχαν καθηλώσει μιά έχθρική δύναμη κάπου χιλίων άντρών». Καί σχολιάζει:

Ϊ

«Έδώ, στήν Κρήτη, οί Γερμανοί συναντούσαν τά πρώτα συγκλονιστικά δείγματα τοϋ καινούργιου αυτού Λαϊκοϋ Πολέμου ό όποΙος θά έκρηγνυόταν στό τέλος έναντίον τους άπό κάθε πλευρά στήν κατεχόμενη Εύρώπη σέ συνδυασμό μέ τήν έπίθεση τών συμμαχικών στρατιών έκδικήσεως άπό τήν άνατολή καί δύση. Τό φαινόμενο τούς ήταν άνεξήγητο. Κατά τή διάρκεια Αδιάκοπων θριάμβων έπί ένα έτος δέν είχαν συναντήσει στό δρόμο τους άλλο άπό τήν έντρομη ύποταγή 114. I. Δ. Μουρέλλου, ατό ΙΒιο, ο. 64 - 65. 116. ϊ τ ό Ιόιο, 3. 412-15.

38

513


ttlVPOY ΛΙΝΛΡΔΛΤΟΥ

τών θυμάτων τους. Τούτη τώρα, ή Απροσδόκητη έναντίον τους περιφρόνηση ένός αμάχου πληθυσμού τους άφηνε κατάπληκτους καί τους έκανε έξω φρενών...» Γ 6 ) . "Αρχισαν νά μιλοΰν γιά ώμότητες τών Κρητικών, νά Απειλούν μέ θάνατο κάθε Κρητικό συλλαμβχνόμενο μέ δπλο καί μέ έκτέλεση όμηρων ( " ' ) . "Εβαλαν μάλιστα τόν «πρωθυπουργό» τους σ τ ή ν ' Α θήνα στρατηγό Τσολάκογλου νά άπευθύνει διάγγελμα, στίς 2 8 Μαίου, στόν Κρητικό λαό καί νά τόν καλεί νά σέβεται τούς Γερμανούς αιχμαλώτους καί νά τούς συμπεριφέρεται άΛρωπιστικά. Τό διάγγελμα μεταδόθηκε άπό τό ραδιοσταθμό 'Αθηνών καί μοιράστηκε μέ χιλιάδες φέιγ βολάν στήν Κρήτη. Ή ύποκρισία τών είσβολέων φαίνεται καί άπό τό γεγονός, δτι διαμαρτύρονταν γιά «ώμότητες» τών Κρητικών πού Υπεράσπιζαν τό Ιδαφός τους καί τά σπίτια τους, ένώ οί ίδιοι δέν έδίσταζαν νά χρησιμοποιούν καί γυναικόπαιδα γιά προπέτασμα άσφαλείας στίς μάχες. Ό "Ελληνας στρατιωτικός διοικητής Ηρακλείου έστειλε στίς 2 3 Μαίου τόν ταγματάρχη φρούραρχο στίς γερμανικές γραμμές γιά νά προειδοποιήσει τδν Γερμανό ταγματάρχη Σούλτζ, δτι, άν συνέχιζε νά χρησιμοποιεί γιά προπέτασμα στίς έπιχειρήσεις τά γυναικόπαιδα πού είχαν πιάσει τά τμήματά του καί δέν τά άφηνε έλεύθερα, οί "Ελληνες θά έκαναν άντίποινα σέ βάρος τών αιχμαλώτων. Ό Σούλτζ άφησε έλεύθερα τά γυναικόπαιδα, άλλά Αξίωσε νά τοϋ παραδοθεί ή πόλη μέσα σέ δυό ώρες, γιατί άλλιώς θά τή βομβάρδιζε σκληρά ή γερμανική άεροπορία. ( " 8 ) . 'Ενισχυμένοι άπό γερμανικά δπλα, πού, κατά λάθος είχαν πέσει στίς γραμμές τών Αύστραλών καί τους πα116. 2τ*οδαρτ, στδ Τίιο, ο. 117. Στδ Wio, 3. 143-44. 118. Δ. Ί σ τ . στδ Τ»ιο, ο. 144.

514

141-43.

ΣτρχτοΟ, Ή Μάχη τής Κρήτης. Κ*1

Στινίιρτ,


Ο ΠΟΛΕΜΟ ε ΤΟΥ 1940 - 41

ραδόθηκαν, καί Από δσα οί ίδιοι είχαν Αποσπάσει από τόν εχθρό, οί Έ λ λ η ν ε ς στό 'Ηράκλειο συνέχιζαν νά Αποκρούουν δλες τίς έπιθέσεις τών Αλεξιπτωτιστών και νά τούς προκαλούν μεγάλες Απώλειες. "Ως τό βράδυ τής 22ας Μαίου, οί Έ λ λ η ν ε ς είχαν θάψει περίπου 3 0 0 πτώματα Γερμανών καί οί Βρεταννοί καί Αύστραλοί γύρω στούς 9 5 0 . II ολλά πτώματα πού ήταν στίς βαλλόμενες άπό τοΰ: γερμανούς περιοχές έμεναν άταφα. Τά Ενετικά τείχη ήταν γεμάτα πτώματα καί τραυματίες πού θρηνούσαν. Καί οί Έ λ λ η νες δμως είχαν πολλές άπώλειες σέ άντρες καί Αξιωματικούς ( ' " ) . Υπολογίζεται, δτι. άπό τούς 2 1 2 0 περίπου Αλεξιπτωτιστές πού είχαν πέσει στήν περιοχή 'Ηρακλείου μόνο 6 0 0 ήταν άκόμα άξιόμαχοι. Οί άλλοι ήταν νεκροί, τραυματίες ή αιχμάλωτοι ( Ι 3 ° ) . Ά π ό τό πρωί τής 22ας Μαΐου, ή γερμανική Αεροπορία έξαπέλυσε σφοδρό βομβαρδισμό καί πολυβολισμό στό Ρέθυμνο καί τή γύρω περιοχή γιά ν' άνακουφίσει τους σκληρά πιεζόμενους άλεξιπτωτιστές καί νά τρομοκρατήσει τούς Αύστραλσύς καί τούς Έ λ λ η ν ε ς . Στήν πόλη κατέρρευσαν πολλά κτίρια, άνάμεσα στά όποια καί τής Εθνικής Τράπεζας. "Οταν, τό μεσημέρι, χαλαρώνονται οί Αεροπορικές έπιθέσεις, τά έλληνικά τμήματα προωθούνται καί κυκλώνουν τούς άλεξιπτωτιστές στόν "Αγιο Γεώργιο Περιβολιών. Στόν Ανατολικό τομέα, Λύστραλιανά τμήματα μέ τήν ένίσχυση ένός έλληνικού λόχου, προσπάθησαν νά καταλάβουν τό έλαιοτριβεϊο στόν Σταυρωμένο, δπου είχαν όχυρωθεί άλλες δυνάμεις Αλεξιπτωτιστών. Ή έπίθεση Απέτυχε Από έλλειψη βαρειών δπλων καί συντονισμού Ανάμεσα στά αυστραλιανά καί έλληνικά τμήματα.

119. Δ . Ι . 2 . ,

rtfc TV.o.

120. Στιοίαρτ, βτδ Τδιο, 146.

515'


Σ Π Υ Ρ Ο Υ ΛΙΝΛΡΔΛΤΟΥ

Φεύγουν ό Βασιλιάς καί ό Πρωθυπουργός "Οπως έχουμε δει, οί Βρεταννοί καί Ιδιαίτερα δ Ιδιος δ Φράιμπεργκ ήθελαν νά φύγει δ βασιλιάς άπδ τήν Κρήτη γιά νά μήν έχουν τή φροντίδα νά τδν φρουρούν καί ν άποτρέπουν τίς προσπάθειες τών Γερμανών νά τδν αιχμαλωτίσουν. Ά π δ τδ πρωί τής 20ής Μαίου, δ Γεώργιος καί ή συνοδεία του — δ Πρωθυπουργός Έ μ . Τσουδερός, δ πρίγκηπας Πέτρος, δ Μεγάλος Αύλάρχης Λεβίδης, δ Διοικητής τής Τράπεζας Ελλάδος Βαρβαρέσσος, δ στρατιωτικός άκόλουθος τής Βρεταννικής πρεσβείας συνταγματάρχης Μπλάντ, κλ. — ξεκίνησαν γιά τά Λευκά "Ορη. Τήν άσφάλειά τους, ώς ίνα σημείο τού δρόμου, είχαν άναλάβει τό 2ο έλληνικό σύνταγμα, μιά διμοιρία Νεοζηλανδών καί δμάδα χωροφυλάκων. Τό βράδυ έφτασαν στό θέρισο καί τήν άλλη μέρα συνέχισαν τήν πορεία τους. Τό μεσημέρι τής 22ας Μαίου έφτασαν στό χωριό Σαμαριά, δπου ένώθηκαν μέ άλλη δμάδα έπισήμων — τόν βρεταννό πρεσβευτή Πάλαιρετ, τή γυναίκα του, τόν Βρεταννό ναυτικό άκόλουθο ναύαρχο Τέρλ, τόν άρχηγό τής Βρεταννικής Στρατιωτικής Αποστολής στρατηγό ΧέΟγουντ, κλπ. Στό μεταξύ, μέ διαταγή τοϋ Κάννιγκαμ, δ ναύαρχος Ρόουλινγκς, διοικητής τής μοίρας Α τοϋ Στόλου τής Μεσογείου, στέλνει κοντά στό λιμανάκι "Αγια Ρούμελη τά άντιτορπιλλικά ΝτήσοΟ καϊ Χήρο γιά νά παραλάβουν τόν Βασιλιά, τόν Πρωθυπουργό, τό Βρεταννό πρεσβευτή καί τούς άλλους έπίσημους. 'Ανέβηκαν στά πλοία τή νύχτα τής S 2 — 2 3 Μαίου: « Ή ταλαιπωρημένη συντροφιά έμοιαζε μέ άπένταρους πρόσφυγες, (...) Ακόμη καί δ βασιλιάς είχε βγάλει δλες τΙς ταινίες τών παρασήμων του καί τά χρυσά διακριτικά άπό τό χιτώνιό του γιά νά άποφύγει τήν άναγνώριση. 'Επιβιβάστηκαν στό άντιτορπιλλικό ΝτήσοΟ, πού μαζί μέ τό Χήρο, άνοιξε ταχύτητα γιά νά συναντήση τή Μοίρα Κρούσεως.

616


Ο ΠΟΛΕΜΟ ε ΤΟΥ 1940 - 41

"Οταν πλησίασαν τό Στόλο, δ Ρούλινγκς τά διίταξβ νά μποΰν στή θέση σχηματισμού τους...» ( ' " ) . Φτάνοντας στήν 'Αλεξάνδρεια, δ βασιλιά: άπηύθυνε διάγγελμα στόν Έλληνικό Λαό. Τ ό διάγγελμα Ιχει ήμερομηνία 2 3 Μαίου καί ένδειξη Λευκά "Ορη, άλλά δόθηκε στόν Τύπο σέ ξενοδοχείο τ ή : "Αλεξάνδρειας ( " ' ) . «Καθ' δν χρόνον είμεθα άκόμη άπησχολημένοι έν Κρήτη μέ τήν άναδιοργάνωσιν δλων τών έπί τοΟ έλευθέρου Ελληνικού έδάφους διαθεσίμων Εθνικών δυνάμεων. πρό; τόν σκοπόν νά καταστήσωμεν αύτάς ίκανάς νά άγιονισθώσιν παρά τό πλευρόν τών γενναίων Βρεταννών συμμάχων μας, δ έχθρδς ήρχισεν έπιχειρήσεις είς εύρείαν κλίμακα κατά τής νήσου». Άφοϋ Αναφέρεται στήν είσβολή τών άλεξιπτωτιστών καί στίς προσπάθειες νά αίχμαλωτίσουν αύτόν καί τόν πρωθυπουργό, γράφει, δτι στάθμευσαν στό θέρισο γιά νά παρακολουθήσουν τήν πορεία τής μάχης, άλλά δέ μπορούσαν νά έπικοινωνήσουν μέ τά άλλα μέλη τ ή ; Κυβερνήσεως καί μέ τό συμμαχικό Στρατηγείο καί Αποφάσισαν νά συνεχίσουν νά άποσύρονται σέ δρεινότερα διαμερίσματα. Καί συνεχίζει: «Κατόπιν προσεκτικής έρεύνης μετά τών ύπευθύνων ήμών συμβούλων έπί τής δημιουργηθείσης καταστάσεως, έπείσθημεν δτι ή έξακολούθησις τής παραμονής μας έν Κρήτη καθίστατο έμπόδιον είς τήν διεύθυνσιν τών στρατιωτικών έπιχειρήσεων. Διά τούτο άπεφασίσαμεν μετά βαθεία; λύπης νά άπομακρυνθώμεν άπό τήν ήρωικήν νήσον (...) Άπομακρυνόμεθα προσωρι121. Ντ. Τόμος, « ό » ι ο , ο. 228. 122. ZonctUapdw, 3X0 Τίιο, ο. 282.

617'


ΣΠΥΡΟΥ ΛΙΝΛΡΔΛΤΟΥ

νώς τής νήσου διά νά μεταβώμεν έπί βρεταννικοϋ έδάφους δπου έχομεν προσκληθή. Αύτή είναι ή μόνη οδός ή δποία θά καταστήση είς ήμάς δυνατόν νά έκπληρώσωμεν τά καθήκοντα τά όποια μα: Επιβάλλουν τά έθνικά συμφέροντα». Καί Απευθυνόμενος ειδικά στούς Αξιωματικούς καί στρατιώτες πού Εξακολουθούν νά πολεμούν στήν Κρήτη, καταλήγει : «"Εχετε πίστιν είς τήν τελικήν νίκην, ή δποία είναι ίδική μας. Ή τιμή ή δποία σάς περιμένει είναι μεγάλη, διότι είσθε ή τελευταία Αλλά ένδοξος καί μέ τήν βοήθέιαν τού θεού Ανίκητο; ύπαρξις τοϋ Ε λ λ η νισμού. Τδ "Εθνος Εχει πρδς σΑς έστραμμένα τά βλέμματα μέ έμπιστοσύνην καί θαυμασμόν» ( ' " ) . Τδ γερμανικό ύπουργεΐο τών Εξωτερικών είχε Αναθέσει ειδική Αποστολή στήν Κρήτη στδν ύπΑλληλό του Κύνσμπεργκ, πού γιά τό λόγο αύτό τόν είχε Αποσπάσει στή διοίκηση τών στρατευμάτων κατοχής στήν Ελλάδα καί τοϋ είχ? διαθέσει καί βοηθούς. 'Αποστολή τής Ειδικής Υ π η ρεσίας, πού θά Επρεπε νά πέσει στήν Κρήτη μαζί μέ τά πρώτα κύματα τών Αλεξιπτωτιστών, ήταν νά βοηθήσει στό νά έπισημανθεΐ δ τόπος διαμονής τοΰ βασιλιδ καί τοϋ Π ρωθυπουργοϋ καί νά διευκολυνθεί ή αιχμαλωσία τους, νά βρεθούν έπίσημα Ελληνικά καί Αγγλικά Εγγραφα καί νά κατασχεθεί τό Απόθεμα σέ συνάλλαγμα τής Τράπεζας τής Ελλάδος. Δέν έγινε δμως δυνατό νά φύγουν άπό τήν "Αθήνα τά μέλη τής Είδικής Υπηρεσίας καί νά βρεθούν στήν Κρήτη νωρίτερα άπό τί: 28 Μαίου. Στό τηλεγράφηιια πού στέλνει τήν ίδια μέρα προσωπικά στόν Ρίμπεντροπ δ Κύν-

123. Δ. Ί σ τ .

518

ϊ τ ρ . , r.6

.Ιδιο.


Ο ΠΟΛΕΜΟ ε ΤΟΥ 1940 - 41

σμπεργκ έχφράζει τήν έλπίδα δτι δ βασιλιάς, ό Πρωθυπουργός καί δ Λεβίδης βρίσχονται άκόμα στήν Κρήτη. 'Αργότερα δμως μαθαίνει τήν άλήθεια καί στις 18 'Ιουνίου, σέ άναφορά του στόν Ρίμπεντροπ, γράφει: «Οί κάτοικοι τών κρητικών πόλεων μετά δισταγμοϋ Εγκαταλείπουν τά καταφύγιά των έπί τών ορέων, δπου κρατοϋνται άπό τούς «Καπεταναίους», διά νά διεξαγάγουν τήν περαιτέρω άντίστασιν κατά τών γερμανικών στρατευμάτων καί νά παρεμποδίσουν τήν είρήνευσιν τής νήσου. Ώ ς έκ τούτου ή άνάκρισις τών μετά τής Ελληνικής κυβερνήσεως συνεργασθέντων προσώπων συνήντησε μεγάλας δυσκολίας (...) Ό βασιλεύς διέφυγε τήν 20ήν Μαίου, άμα τή καθόδψ τών πρώτων άλεξιπτωτιστών. (...) Αί άποσκευαί τού βασιλέως τάς δποίας μετέφερον είς τόν δρμον τής Σούδας διά τήν Αϊγυπτον...». Καί τήν άλλη μέρα: «Τά ύπό τής ΕΙδικής 'Αποστολής τού Υπουργείου τών Εξωτερικών κατασχεθέντα τήν 5ην Ιουνίου είς Ή ράκλειον 1 0 0 περίπου χιλιόγραμμα χρυσού καί 125 περίπου χιλιόγραιιμα άργύρου είς νομίσματα, ώς καί £ξ κιβώτια πλήρη κοσμημάτων προερχομένων έκ δωρεών διά τήν Έλληνικήν έθνικήν άμυναν έφορτώθησαν σήμερον ύπ' Εμού εις άεροπλάνον διά νά μεταφερθούν είς τόν πρεσβευτήν "Αλτεμπουργκ. Παρακαλώ νά διαβιβάσετε όδηγίας είς 'Αθήνας, έάν κατά τήν Επιστροφήν μου είς Βερολίνον, πρέπει νά μεταφέρω καί τά άνωτέρω». Πραγματικά δλα δσα κατασχέθηκαν, νομίσματα καί κοσμήματα, πού προέρχονταν άπό τούς έράνους γιά τήν 'Αεροπορία καί είχαν μείνει άχρησιμοποίητα ώς τό τέλος τού πολέμου, μεταφέρθηκαν στό Βερολίνο ('"). 124. «ΈλίΐΛϊρΙα», 9 - 15 'Απριλίου 1961.

519'


ΣΠΥΡΟΥ ΛΙΝΛΡΔΛΤΟΥ

Ή μάχη τοΰ Γαλατά Ό Τ σ ώ ρ τ σ ι λ , πού Ιχει συλλάβει τή σημασία τής μάχης στήν Κρήτη, στέλνει στίς 23 Μαίου, τό άκόλουθο μήνυμα στόν Ούέιβελ: « Ή μάχη τής Κρήτης πρέπει νά κερδηθή. Καί άν άκόμη δ έχθρδς έξασφαλίση καλά προγεφυρώματα, ή μ,άχη πρέπει νά συνεχισθή έπ' άόριστον είς τήν νήσον διά νά κρατήσωμεν ούτω καθηλωμένη/ είς τδ Ιργο αύτό τήν κυρίαν γερμανικήν δύναμιν κρούσεως. Τούτο θά σάς δώση τουλάχιστον τόν άναγκαϊον χρόνον διά νά κινητοποιήσετε τά «Τιγράκια» καί νά κυριαρχήσετε τής καταστάσεως είς τδ Μέτωπον τής Ερήμου. Εφόσον έξακολουθεΐ ή άντίστασίς μας είς Κρήτην, προστατεύομεν συγχρόνως καί τήν Κύπρον. Ε λ π ί ζ ω δτι θά δυνηθήτε νά ένισχύετε τήν Κρήτην καθ* έκάστην νύκτα, μέχρι τοΟ Ανωτάτου δυνατού όρίου. Δέν είναι δυνατόν νά σταλούν περισσότερα άρματα μάχης καί νά έπανακτήσωμεν ούτω οιαδήποτε καταληφθέντα ύπό τοϋ έχθρού άεροδρόμια; Αί πιέσεις καί αί άπώλειαι είς στρατεύματα άνωτέρας κλάσεως, τάς δποίας ύφίσταται δ έχθρό; θά είναι άναμφιβόλως πολύ σοβαραί. Δέν είναι δυνατόν νά κρατήση έπ* άπειρον. Διαβιβάσατε τά άκόλουθα είς τό Στρατηγόν Φράυμπεργκ έκ μέρους μου: «'Ολόκληρος δ κόσμος σάς παρακολουθεί είς τήν λαμπράν μάχην τήν δποίαν διεξάγετε, έπί τής δποία; βασίζονται σπουδαία γεγονότα^'"). Ά λ λ ά ό Ούέιβελ δέ φαίνεται νά είχε κατανοήσει τή σημασία τής μάχης τής Κρήτης καί έξάλλου Αντιμετώπιζε σοβαρά προβλήματα άπό τήν έλλειψη τών μέσων γιά

125. TsfflpwiX, οτδ Μιο, ο . 291.

620


Ο ΠΟΛΕΜΟ ε ΤΟΥ 1940 - 41

νά Ανταποκριθεί στίς Ανάγκες δλων τών μετώπων στήν Αφρική, τή Μέση 'Ανατολή καί τή Μεσόγειο. "Ύστερα άπό τΙς έπανειλημμένες έκκλήσείς τοϋ Φράιμπεργκ, γιά βοήθεια άπό τή ΡΑΦ, στίς 23 Μαίου, κάνουν τήν έμφάνισή του; πάνω άπό τήν Κρήτη μερικά Μπλένχαϊμ μέ μιά έπίθεση στό άεροδρόμιο τοΰ Μάλεμε, πού δίνει θάρρος στούς άμυνόμενους, άλλά προκαλεί άσήμαντες ζημιές στούς εισβολείς. Γίνεται μιά άπόπειρα νά σταλοΰν δώδεκα Χαρρικαίην στό 'Ηράκλειο πού καταλήγει δμως σέ καταστροφή: τά δυό τά ρίχνουν βρεταννικά πολεμικά πού οί πυροβολητές τους τά πέρασαν γιά γερμανικά, πέντε τά άχρηστεύουν τά έχθριχά καταδιωκτικά, τρία παθαίνουν σοβαρές βλάβες καί μόνο δύο μένουν άθικτα. Ό Ναύαρχος Κάννιγκαμ, ύστερα άπό τίς καταστροφές πού έπαθε ό στόλος στίς 21 καί 22 Μαίου θεωρεί τή μάχη χαμένη καί διστάζει νά όργανώσει βομβαρδισμό άπό τή θάλασσα τού Αεροδρομίου τοϋ Μάλεμε, έστω καί τή νύχτα. Περιορίζεται σέ μεταφορές πυρομαχικών. Τ ή νύχτα τής 23ης Μαίου, δύο ά��τιτορπιλλικά μπαίνουν στόν Κόλπο τής Σούδας καί βγαίνουν προτού νά ξημερώσει. 'Εξάλλου ούτε δ Ούέιβελ, ουτε δ Φράιμπεργκ είχαν καταλάβει, δτι οί έφεδρεΐες τοϋ Στοΰντεντ σέ άλεξιπτωτιστές είχαν τελειώσει καί γι' αύτό ή κατοχή ένός άεροδρομίου είχε γιά τούς Γερμανούς τεράστια καί άποφασιστική σημασία: μόνο με άερομεταφερόμενες δυνάμεις πεζικού μπορούσαν πιά νά ένισχύσουν τή θέση τους στήν Κρήτη. "Οπωσδήποτε, τή νύχτα τής 2 2 — 2 3 Μαίου, ή Νεοζηλανδική Μεραρχία άρχίζει νά συμπτύσσεται γιά νά καταλάβει τή νέα γραμμή δυτικά άπό τδν Γαλατά. Ό π ω ς θά δμολογήσει άργότερα δ Φράιμπεργκ, ένας

«παράγοντας

πού βάραινε πάνω του» ήταν άκόμα, δτι ή Νεοζηλανδική Μεραρχία, πού βρισκόταν στήν Κρήτη, ήταν σχεδόν τδ σύνολο τού νεαρού στρατοΰ τής Νέας Ζηλανδίας:

521'


ΣΠΥΡΟΥ Λ Ι Ν Λ Ρ Δ Λ Τ Ο Υ

«"Αν χανόταν τοϋτο θά ήταν συντριπτικό πλήγμα γιά τή Νέα Ζηλανδία». ( ' " ) . Οί άξιωματικοί, οί Υπαξιωματικοί καί οί άντρες τής 5ης Ταξιαρχίας πού τά τμήματά τους είχαν έξολοθρεύσει έκατοντάδες Γερμανούς, περίμεναν, δτι θά τούς διέτασσαν νά κάνουν νέα άντεπίθεση γιά νά διώξουν τόν Εχθρό άπό τό άεροδρόμιο τού Μάλεμε. Καί έμειναν κατάπληκτοι, δταν πήραν τή διαταγή νά συμπτυχθούν σέ νέες θέσεις άρκετά χιλιόμετρα δυτικότερα. ( ' " ) . Οί Γερμανοί πού προώθησαν τό πρωί τής 2 3 η ; Μαίου τίς θέσεις τους άνατολικά άπό τόν Πύργο θ* άντικρύσουν τις φριχτές μαρτυρίες τής καταστροφής τδν δικών τους: «Τό θέαμα πού άντίκρυσαν τά μάτια μας σ' αύτό τό μέρος τού πεδίου τής μάχης — θά γράψει άργότερα ό Γερμανός λοχαγός Γκέρικε — ήταν τρομακτικό. Άνάμεσα o ^ j c κλώνους τών έλαιόδεντρων έβλεπες τό λευκό μετάξι τών άλεξιπτώτων μέ τά μπερδεμένα σκοινιά τους. Νεκροί άλεξιπτωτισταί, φορτωμένοι άκόμα τόν Εξοπλισμό τους, κρέμονταν άπό τά κλαδιά καί σάλευαν άπαλά πέρα - δώθε στό έλαφρό φύσημα τής αύρας. Παντού σκοτωμένοι. Ό σ ο ι είχαν καταφέρει νά άπαλλαγούν άπό τή σαγή τους είχαν πυροβοληθεί λίγα βήιιατα πιό πέρα ή φονευθεί άπό Κρήτες έθελοντάς. Ά π ό αύτά τά πτώματα μπορούσε νά Ιδεί κανείς τί είχε συμβεί στά πρώτα λίγα λεπτά μετά τήν έναρξη τής μάχης τής Κρήτης. Κορμιά κείτονταν Ινα Ινα ή σέ μικρές δμάδες πάνω στή χλόη κατά μήκος τοϋ δρόμου. Οί τσέπες τών στολών τους είχαν τραβηχτεί έξω' Εξοπλισμός ήταν σκόρπιος πρός δλες τις διευθύνσεις: χειροβθ)ΐβίδες, κράνη, δπλα, μιά ξιφο-

126. Στιούιρτ, στό Τίιο, σ. 194. 127. Βλέπε Clark, στό Τίιο, ο. 209-11.

522


Ο ΠΟΛΕΜΟ ε ΤΟΥ 1940 - 41

λόγχη μπηγμένη στήν άμμο, κιβώτια πολεμοφοδίων, πακέτα μ* έπιδέσμους, δ τρίποδας ένός πολυβόλου καί κοντά του Ινας σωρός άδειοι κάλυκες πού γυάλιζαν στδν ήλιο, Ινα μπιτόνι βρώμικο νερό, σχισμένα χαρτιά, καρτποστάλ, φωτογραφίες. Έ δ ώ κι έκεΐ άνάμεσα στά συντρίμμι κείτονταν Ινας νεκρός Ε γ γ λ έ ζος ή Νεοζηλανδός. Ό λ ο ι δμοια, άνεξαρτήτως έθνότητος, είχαν μαυρίσει άπό τήν καυτερή ζίστη. Τριγύρω τους ζουζούνιζαν παχιές γαλάζιες μύγες>. ( Ι 3 ) . Οί άπώλειες τών Νεοζηλανδών καί τού άμαχου πληθυσμού τής περιοχής θ' αυξηθούν τό πρωί τής 23ης Μαΐου μέ τΙς έπιθέσεις τής έχθρικής άεροπορίας: « Έ ν α άεροπλάνο «Χάινκελ» — γράφει δ Ού. Τόμος — άνακάλυψε τίς θέσεις μας. Καί γρήγορα σμήνη Στούκας άρχισαν νά ρίχνουν βόμβες στό χωριό, ένώ τά γερμανικά στρατεύματα πού μας πλησίαζαν μάς χτυπούσαν μέ δλμους. Είχαμε σοβαρές άπώλειες. Τόσο σοβαρές πού δέ μπορούσαμε νά τίς άντιμετωπίσουμε. Ανοιχτά κεφάλια, σπασμένα πλευρά καί τραύματα στδ στομάχι. Τούς δέσαμε τά τραύματα δσο γινόταν καλύτερα, άλλά δέν υπήρχε τρόπος νά τούς στείλουμε στό γιατρό κάτω, δσο μάς χτυπούσαν. Έ φτιάξαμε φορεία άπό σκάλες καί άπό τά ξύλα τών στασιδιών τής έκκλησίας πού χρησίμευε γιά σταθμός διοικήσεως καί κέντρο πρώτων βοηθειών. Ό τ α ν μάς τέλειωσαν οί έπίδεσμοι χρησιμοποιήσαμε τά λευκά ράσα πού βρήκαμε στήν έκκλησία. Υπήρχαν στήν έκκλησία 18 τραυματίες, δταν τδ κτίριο τδ έπεσήμανε δ έχθρός. ( . . . ) · Ή τ α ν πολύ κακό νά βλέπω τούς δικούς μου άντρες τραυματισμένους ή νεκρούς. 'Αλλά είμαστε στρατιώτες καί περιμέναμε ν' άντιμετωπίσου-

128. Στιούοφτ, στό Τίιο, σ. 200

523'


ΖΠΥΡΟΥ ΛΙΜΑΡΔΑΤΟΥ

με παρόμοια πράγματα. ΤΗταν άχόμα πιό φοβερό νά βρίσκει κανείς στούς δρόμους κομματιασμένες γυναίκες καί παιδιά. Κ α θ ώ : κατέβαινα πρός τό χωριό, είδα ;·.έ έκπληξη μιά γριοΟλα, που διπλωμένη σχεδόν στά δυό πάνω στό μπαστούνι της, περπατούσε ήσυχα στό δρόμο, ήρεμη καί σχεδφι άνύποπτη γιά τόν κίνδυνο. Μόλις τήν είχα σπρώξει, φωνάζο/τα:, μέσα σ' Ινα κτίριο, παρουσιάστηκε μιά νέα γυναίκα πού έτρεχε ξέπνοη στό δρόμο. Σταματούσε σέ κάθε σωριασμένο κορμί ώσπου μέ πλησίασε. Καί τότε, μέ φωνή άπερίγραπτης άγωνίας, γονάτισε πάνω σ' ένα ξανθόμαλλο παιδί. ΤΗταν ξαπλωμένο μέ τό πρόσωπο στό χώμα καί άκίνητο. Τήν πλησίασα διστακτικά. Κάθισε, βάζοντας τό -ολτοποιημένο κεφαλάκι στήν ποδιά της καί δέν κουνήθηκε ώσπου "ήρα καί μετέφερα δσο μπορούσα πιό άπαλά τό μικοό σώμα σέ μιά κοντινή ταβέρνα». ( · " ) · Τήν ήμέρα έκείνη — 23 Μαίου — τά γερμανικά βομβαρδιστικά κατέστοεψαν τρία βρεταννικά πολεμικά, πέντε τορπιλλάκατους, έξη φορτηγά καί δώδεκα άκόμα άλλα σκάφη, μικρά ή μεγάλα, στό λιμάνι τής Σούδα:. Κολώνες μαύρου καί άσπρου καπνού τύλιγαν δλόκληρη τήν περιοχή καί, φυσικά, καί τό άρχηγεϊο τού Φράιμπεργκ. ( , 5 ° ) . Μέ τήν ύποχώρηση τής 6 η : Νεοζηλανδικής Ταξιαρχίας. τό άεροδρόμιο τοϋ Μάλεμε είναι πιά άπόλυτα άπυρόβλητο καί έξασφαλισμένο γιά τούς Γερμανούς. Φτάνουν τώρα έκεΐ καταδιωκτικά άεροπλάνα, ένώ τά μεταγωγικά μεταφέρουν τμήματα τής 5ης δρεινής μεραρχίας, πυροβολικό, Αντιαρματικά πυροβόλα, κ.λ. Ό διοικητή: τής μεραρχίας Υποστράτηγο: Ρίνγκελ, πού Ιχει φτάσει τήν προηγούμενη

129. Ού. Τόμος, στό Wic. 190. Nt. Τόμος, σ. 244.

624


Ο ΠΟΛΕΜΟ ε

ΤΟΥ 1940 - 41

νύχτα προετοιμάζει τή νέα έπίθεση πρός τόν Γαλατά καί τή Σούδα. Μερικά τμήματα τής 5ης ορεινής μεραρχίας προχωρούν τό άπόγεμα τής 23ης πρός τά δυτικά. Συναντούν δμως ισχυρή άντίσταση άπό τό Ιο έλληνικό σύνταγμα καί ένοπλους Κρητικούς χωρικούς και δέν καταφέρνουν νά προχωρήσουν πρός τό Καστέλλι. Τήν ίδια μέρα, ή γερμανική Αεροπορία έξαπολύει έντονη έπίθεση μέ βομβαρδισμούς καί πολυβολισμούς σ' όλόκληρο τό νομό Χανίων. Ή πόλη τών Χανίων έρειπώνεται καί δ ύποστράτηγος Ούέστον ύποχρεώνεται νά μετακινήσει τό στρατηγείο του κοντά στό Σανατόριο τής Σούδας. "Ύστερα άπό τίς μεγάλες άπώλειες πού είχε δ Βρεταννικός Στόλος τής Μεσογείου, στή διάρκεια τών πρώτων ήμερών τής Μάχης τής Κρήτης, στις 2 3 , δ Κάννιγκαμ διατάσσει δσα πολεμικά άπέμεναν στις έλληνικές θάλασσες νά έπιστρέψουν στήν 'Αλεξάνδρεια. 'Αλλά καί πάλι δέ· γλύτωσε τίς άπώλειες: δύο άντιτορπιλλικά, τδ Κάσμιρ καί τδ Κήλλυ, χτυπήθηκαν άπδ γερμανικά άεροπλάνα, τδ πρωί τής 24ης, καί βυθίστηκαν. Άνάμεσα στούς ναυαγούς τού Κήλλυ πού διασώθηκαν καί τούς περιμάζεψε άργότερα ένα άλλο βρεταννικδ άντιτορπιλλικό, ήταν καί δ τότε άντιπλοίαρχος Μαουντμπάττεν. Στις 24, δ Ρίγκελ κάνει τήν πρώτη δοκιμαστική κρούση γιά νά προωθήσει τις δυνάμεις του πρδς τδν Γαλατά. Διαπιστώνει δμως ισχυρή άντίσταση τών Νεοζηλανδών καί άποφασίζει νά άναβάλει τή γενική έπίθεση γιά τήν άλλη μέρα. πού θά έχει συγκεντρώσει μεγαλύτερες δυνάμεις καί άφοΰ προηγηθεί μιά έπιδρομή τών Στούκας έναντίον τών άμυνομένων. Τήν ίδια μέρα, τά Χανιά δέχονται νέες άεροπορικές έπιδρομές πού δλοκληρώνουν τήν καταστροφή. Γιά τήν ύπεράσπιση τοΰ Γαλατά, δ Πάττικ είχε διαθέσει στούς λόφους γύρω άπδ τδ χωριό μόνο δύο τάγματα: «Αύτά τά μέτρα — γράφει δ Κλάρκ — θά μπορούσαν νά δικαιολογηθούν μόνο άν δ Πάττικ είχε

525'


I f l Y P O Y ΛΙΝΛΡΔΛΤΟΥ

άποφασίσει νά μήν κάνει τίποτε τό άποτελεσματικδ γιά τόν Γαλατά καί νά χρησιμοποιήσει τά στρατεύματα πού τοποθετούσε έκεΐ μόνο ώς προπέτασμα, πίσω άπό τό δποϊο δ κύριος δγκος τών δυνάμεων θά μπορούσε νά άποσυρθεϊ μακρύτερα (...). Σ ' δποιαδήποτε περίπτωση δμως, ή άπώλεια τών ύψωμάτων τοΰ Γαλατά θά δδηγοΰσε στήν έγκατάλειψη τών Χανίων καί τής Σούδας' τδ νά τδ έχει ήδη άντιμετωπίσει καί σιωπηρά έπιτρέψει σήμαινε, δτι άρχιζε μιά πορεία, πού δδηγοΰσε Υποχρεωτικά στήν δλοκληρωτική έκκένωαη τοΰ νησιού». ( m ) . Οί αδιάκοποι βομβαρδισμοί άπδ τή γερμανική άεροπορία έχουν προκαλέσει έκδηλώσεις πανικοΰ στίς τάξεις δρισμένων Νεοζηλανδικών τμημάτων. ( ' " ) . Παρ' δλ' αύτά δ Ρίγκελ καθυστερεί νά έξαπολύσει τή γενική του έπίθεση. θέλει νά σιγουρευτεί γιά τήν ύπεροχή τών δυνάμεών του καί περιμένει νά Εξουδετερώσουν πρώτα τά Στούκας τήν άντίσταση τών άμυνομένων: «Δέν ήταν δλη ή δύναμή του διαθέσιμη γιά τή γραμμή τοΰ μετώπου. Μέ τδν πρωτόγονο Εξοπλισμό τους, οί "Ελληνες άπδ τήν ήπειρωτική Ελλάδα καί οί Κρήτες στά δυτικά είχαν καθηλώσει πάνω άπδ τρία τάγματα Γερμανών. Μιά δμάδα μοτοσυκλετιστών εισχωρούσε νοτίως πρδς τήν ΙΙαλαιοχώρα, Ενώ Ινα 'Ορεινό Τάγμα Σκαπανέων, ύπδ τδν ταγματάρχη Σάεττε, άναχαιτιζόταν στις προσβάσεις τοΰ Καστελλίου Κισσάμου. Άκόμη σπουδαιότερη ήταν ή προσπάθεια τών στρατιωτών τοΰ 8ου Ελληνικού Συντάγματος έπάνω άπδ τήν Άλικυανοΰ. Πίσω άπδ τούς βράχους καί τούς θάμνους στά ριζώματα τών λόφων, βοη-

131. Clark, στδ Ιδιο, σ. 220. 132. Στδ ίδιο, α. 224. Κ»1 Ού. Τδμχς, στδ Τβιο.

526


Ο ΠΟΛΕΜΟ t

ΤΟΫ 1940 - 41

θούμενοι άπό άνδρες καί γυναίκες τοϋ χωριού καί ένισχυμένοι άπό είκοσι γενναίους έφέδρους, έξακολουθούσαν νά κλαδεύουν τούς Εχθρούς τους, καθώς δοκίμαζαν νά ξεμυτίσουν στίς έκτεθειμενες πλαγιές...».

('")·

ΟΙ Γερμανοί τώρα πάντως είναι πιό σίγουροι γιά τή νίκη τους. Στίς 2 4 τό βράδυ, για πρώτη φορά, οί γερμανικοί ραδιοσταθμοί μεταδίδουν, δτι άπό τις 2 0 Μαίου δροΰν άεραγήματα στήν Κρήτη ένισχυόμενα καί άπό μονάδες τού πεζικού καί δτι τό δυτικό τμήμα τοϋ νησιού βρίσκεται στά χέρια τους. Αύτή ή άνακοίνωση τονώνει τό ήθικό τών καταπονημένων καί Αποδεκατισμένων άλεξιπτωτιστών. Νωρίς τό πρωί τής 26ης, δ ίδιος δ Στοΰντεντ πετά στό Μάλεμε καί έπιθεωρεΐ γιά λίγο τις δυνάμεις του ώς τόν Πλατανιά. Ά π ό τό πρωί, ή γερμανική άεροπορία καί οί δλμοι τών τμημάτων του Ρίγκελ σφυροκοπούν τούς άμυνομένους. Κατά τή 1 μετά τό μεσημέρι, ή έπίθεση τών Στούκας καί τών Μέσσερμιτ συγκεντρώνεται στόν Γαλατά. Καί άμέσως ύστερα τό πεζικό άρχίζει νά προχωρεί σ' δλόκληρο τό μέτωπο. Στήν άρχή οί Νεοζηλανδοί Αντιστέκονται μέ ψυχραιμία. Κατά τό άπόγεμα δμως, τά τμήματα τής 5ης ορεινής γερμανικής μεραρχίας κατορθώνουν νά σπάσουν τΙς γραμμές τους, νά καταλάβουν μερικά άπό τά ύψώματα καί νά τούς άναγκάσουν νά ύποχωΰήσουν. Οί δλμοι τών Γερμανών κάνουν θραύση, ένώ συχνά δ άγώνας γίνεται σώμα μέ σώμα καί μέ τήν ξιφολόγχη. Τό άπόγεμα, ή φυγή έχει πάρει μεγάλη έχταση: «Προτοΰ φτάσουμε κοντά στό Γαλατά — άφηγεΐται δ Ού. Τόμας, τού 23ου τάγματος πού είχε πάρει διαταγή νά σπεύσει γιά νά ένισχύσει τό μέτωπο — έγινε φανερό, δτι τό ήθικό έπεφτε σοβαρά. "Αοπλοι, 133. Στιούαρτ, οτδ Uto, ο. 336.

527


ΖΠΥΡΟΥΛ Ι Μ Α Ρ Δ Α Τ Ο Υ

μέ άγρια μάτια, έτρεχαν έξαλλοι άνάμεσα στά δέντρα καί φώναζαν μέ τρόμο: «Πίσω, πίσω! "Ερχονται χιλιάδες! Πίσω γιά νά σώσετε τή ζωή σας! Ό καθένας γιά τόν έαυτό του*. ( , 3 4 ) . Τό βράδυ, οί Γερμανοί κατορθώνουν νά μποϋν στό χωριό. Ό Κίππενμπεργκ, πού μαζί μέ τόν ταξίαρχο "Ινγκλις είναι οί μόνοι άνώτεροι Νεοζηλανδοί άξιωματικοί πού δείχνουν δραστηριότητα καί άποφασιστικότητα στίς κρίσιμες αύτές ώ ρ ε ς ( ' " ) , άποφασίζει νά έπιχειρήσει άντεπίθεση γιά νά άνακαταλάβει τόν Γαλατά. Τό χωριό, ίπως τοϋ είχε άναφέρει ό ύπολοχαγός Φάρραν ύστερα άπό μιά άναγνώριση μέ τά δυό έλαφρά τάνκς, ήταν γεμάτο Γερμανούς. Ό Κίππενμπεργκ άνέθεσε τή νυχτερινή άντεπίθεση σέ δυό λόχους τοϋ 23ου τάγματος μέ διοικητή τόν ταγματάρχη Τόμανσον. Τ ό δρόμο θ' άνοιγαν τά δυό έλαφρά τάνκς — «δυό παλιά άρματα μάχης πού άκόμα καί σφαίρες τουφεκιοϋ θά μπορούσαν νά τά διαπεράσουν» ( ' " ) — καί τήν άντεπίθεση θά ύποστήριζαν τά ύπολείμματα τοϋ 18ου τάγματος, πού είχε πάθει μεγάλη αιμορραγία τήν ήμέρα έκείνη στόν παραλιακό τομέα τοϋ Γαλατά. Λίγο μετά τίς 8, ό Κίππενμπεργκ δίνει τό σύνθημα γιά τήν άντεπίθεση: «Ξαφνικά — άφηγεϊται ό Τόμας — τά άρματα μάχης έβαλαν μπροστά τίς μηχανές τους καί πέρασαν άπό τίς γραμμές μας. Ό ξανθόμαλλος διοικητής μάς χαιρέτησε καθώς περνούσε. Αύτό ήταν τό σύνθημα γιά τήν έπίθεση. Κάποιος σφύριξε μέ σφυρίχτρα. "Αρχισαν νά δίνονται διαταγές σ' δλο τό μήκος τής γραμμής. Διαπίστωσα πώς κι' έγώ φώναζα σ' δσους άντρες μου 134. 04. Τόμα;, στδ ίδιο. 136. Clark, οτδ ϊδιο, σ. 238. 136. Ού. Τόμζς, στδ Ιδιο.

628


Ο ΠΟΛΕΜΟΣ

ΤΟΥ 1940 - 41

ήταν μακριά. Ή τ α ν περίπου διακόσιοι άντρες πού προχωρούσαν σταθερά καί σοβαρά. Μόλις τά άρματα μάχης έξαφανίστηκαν πίσω άπό τά πρώτα κτίρια τού χωριού μέσα σέ σύννεφο σκόνης καί καπνού, δλη ή γραμμή τών άντρών ξέσπασε αύθόρμητα σέ φωνές καί πολεμικές κραυγές. Τ ό άποτέλεσμα ήταν τρομερό. "Ολοι ένιωθαν πώς έβραζε τό αίμα τους καί δτι παραμερίζονταν δ φόβος κι ή άβεβαιότητα. Προχωρήσαμε σάν ένας άνθρωπος πρός τά περίχωρα. Από τό χωριό έρριχναν πλήθος φωτοβολίδες καί άρχισαν νά χτυπούν οί γερμανικοί δλμοι (...) "Οταν μπήκαμε στούς στενούς δρόμους καί προτού φανεί Γερμανός, δλοι ρίχναμε πρός τά έμπρός ή στόν άέρα καί δλοι είχαμε έμπιστοσύνη στόν έαυτό μας. Κανένας δέν θά μπορούσε νά μάς σταματήσει. Κάναμε τήν έπίθεση, δχι δπως οί πατέρες μας μέ προπαρασκευή πυροβολικού, άλλά δπως οί πατέρες τών πατέρων μας, μέ ψυχρό άτσάλι κι άγριες πολεμικές κραυγές» ( , 3 7 ) . Ό ύπολοχαγός Φάρραν έκανε δυό φορές μέ τό άρμα του, τή βόλτα τής πλατείας τοΰ χωριού, ρίχνοντας στίς πόρτες τών σπιτιών. Τοΰ έρριχναν έπίσης άπ' δλες τίς μεριές. Φωτοβολίδες τών Γερμανών πού ζητούσαν άπεγνωσμένα ένισχύσείς αύλάκωναν τ ή νύχτα. "Γστερα βροχή άπό δλμους άρχισαν νά πέφτουν στήν πλατεία. Ό Φάρραν τραυματίστηκε βαρειά. Τ ό άλλο τάνκ όπισθοχώρησε. Ό δδηγός του τό έγκατέλειψε. 'Αλλά οί φαντάροι φτάνουν έκείνη τήν στιγμή στήν πλατεία: «Δέ θά ξεχάσω ποτέ — θά άφηγηθεΐ άργότερα δ άντι συνταγματάρχης Γκραίυ, διοικητής τοϋ 18ου τάγματος τής Νεοζηλανδικής Μεραρχίας — τήν άγρια κραυγή τών άνδβών τοΰ 23ου, πού δρμησαν καί σάρωσαν τόν δρόμο» ( ' " ) . 137. 2x6 Ιδιο. 138. Clark, οτδ Ιδιο, ο. 234. 34

529


ΣΠΥΡΟΥ Λ Ι Ν Λ Ρ Δ Λ Τ Ο Υ

'Αγώνας ζωής καί θανάτου άρχίζει τώρα μέσα στό Γαλατά: «Μάς έρριχναν άπό μπρός κι οί σφαίρες σφύριζαν πάνω άπό τά κεφάλια μας — άφηγεϊται ό Ού. Τόμος. "Εντονες άστραπές έσκιζαν τό σκοτάδι χαμηλά στούς τοίχους καί άκούονταν άνάμεσά μας κραυγές πόνου. Τρέξαμε πρός τά έμπρός. Τρεϊς μορφές πού ήταν προφυλαγμένες πίσω άπό τά πτώματα σηκώθηκαν. Τούς έπιτεθήκαμε καί άρχισε μάχη μέ ξιφολόγχες. "Ενας έπεσε μέ τήν ξιφολόγχη τού Τέμπλετον στό λαιμό του. "Αλλος σκοτώθηκε άπό σφαίρα τοϋ αύτόματου τού Ντάιμοντ. "Ισως ό τρίτος νά ϊπεσε άπό τό πιστόλι μου. 'Αλλά τό πΰρ τών άμυνομένων ήταν ισχυρό. 'Από τό δρόμο, άπό τά παράθυρα, άπό χαμηλές στέγες έρριχναν πυροβολισμούς σ* δλες τΙς κατευθύνσεις. (...). Κατάλαβα δτι τό τμήμα μου άποδεκατιζόταν γρήγορα. Δράση, δράση άμ^σως ήταν άναγκαία. 'Αποφάσισα νά έπιτεθώ. Τ ά παιδιά σηκώθηκαν σάν Ινας άνθρωπος. Έσπρώχναμε ό Ινας τόν άλλο γιά νά περάσουμε μπροστά, πυροβολούσαμε άπό χαμηλά καί προχωρήσαμε, βήμα μέ βήμα, άπέναντι άπό τήν πλατεία. 'Αμέσως κατάλαβα πόσο σκληρά δοκιμαζόταν δ έχθρός. Ή πιό μεγάλη άταξία βασίλευε στίς γραμμές του. 'Απέναντι μας, φωνές, καλέσματα, μαρτυρούσαν τρελλό πανικό. Κατάλαβα άμέσως, πώς εΓχαμε αιφνιδιάσει τόν έχθρό προτού νά προλάβει νά έτοιμαστεϊ γιά τή μάχη. (...) Περνούσαμε πάνω άπό κορμιά πού βογγούσαν. "Οσοι όρθώνονταν μπροστά μας Ιπεφταν καί πάλι άπό τΙς ξιφολόγχες μας, πού οί σαράντα πόντοι άτσάλι τους τρυπούσαν λαιμούς καί στήθη, μέ τήν Ιδια εύκολία, δπως δταν τΙς εΓχαμε χρησιμοποιήσει κατά τήν έκπαίδευσή μας στό Μπάρχαμ γιά νά τρυπάμε κούκλες γεμισμένες» ( ' " ) .

189. ΟΟ. Τόμος, στό Ιδιο.

630


Ο ΠΟΛΕΜΟ ε ΤΟΥ 1940 - 41

"Ως τά μεσάνυχτα ot Νεοζηλανδοί είχαν καταλάβει δλόκληρο τό χωριό καί όργανώνονταν γιά νά είναι σέ θέση ν' άποκρούσουν τήν αύγή γερμανική άντεπίθεση. 01 Γερμανοί είχαν φύγει τρέχοντας άπό τό Γαλατά, άφού άφησαν πολλούς νεκρούς καί τραυματίες στούς δρόμους τοϋ χωριού. 'Αλλά καί ot Νεοζηλανδοί είχαν μεγάλες άπώλειες. Μέσα στή νύχτα, Γερμανοί καί Νεοζηλανδοί τραυματίες βογγούσαν στούς δρόμους τοϋ Γαλατά, ένώ ot γερμανικοί δλμοι άρχιζαν πάλι νά πέφτουν στό χωριό. Τό ήθικό τών γερμανικών τμημάτων γύρω άπό τόν Γαλατά, τΙς ώρες έκεΤνες ήταν πολύ πεσμένο. Μιά άμεση έκμετάλλευση τής έπιτυχίας τοϋ 23ου Νεοζηλανδικού τάγματος μποροϋσε ίσως νά άλλαζε τΙς τύχες στή μάχη τής Κρήτης. Ά λ λ ά δ Φράιμπεργκ έπέμενε νά κρατά τΙς κύριες δυνάμεις άκινητοποιημένες στή Σούδα κάτω άπό τΙς διαταγές τοϋ Στρατηγού Ούέστον. Ό Πάττικ, πού τόν κάλεσαν ot "Ινγκλις καί Κίππενμπεργκ σέ σύσκεψη άξιωματικών τή νύχτα δέν πήγε δ ίδιος. "Εστειλε Ινα έπιτελικό άξιωματικό του. Ot ώρες περνούσαν καί καμιά ένίσχυση δέν έφτανε. Χωρίς δμως Ισχυρές ένισχύσεις άπό φρέσκα τμήματα γιά μιά άντεπίθεση μέσα στή νύχτα, ot δυό άποδεκατισμένοι λόχοι τοϋ 23ου τάγματος δέ θά μπορούσαν νά σταθούν τό πρωί στό Γαλατά. Πήραν διαταγή νά ύποχωρήσουν καί πάλι: «Γρήγορα ot κουρασμένοι Νεοζηλανδοί έσερναν, γιά μιά άκόμα φορά, τά κουρασμένα βήματά τους πρός άνατολάς μέσα στό σκοτάδι» ( , 4 ° ) . Τήν ίδια νύχτα, τά τμήματα τοϋ 8ου έλληνικοϋ Συντάγματος καί ot δμάδες ένόπλων χωρικών, πού βρίσκονταν στά ύψώματα άνατολικά τοϋ 'Αλικυανοϋ, άφοϋ είχαν δεχτεί όλόκληρη τήν ήμέρα Αδιάκοπους βομβαρδι140.

Στιοόαρτ, οτό Τβιο, ο.

267.

531'


ΣΠΥΡΟΥ ΛΙΝΛΡΔΛΤΟΥ

σμοΰς άπδ τή γερμανική άεροπορία καί Αναγνωριστικές έπιθέσεις άπδ τδ συγκρότημα Κρακάου καί είχαν έξαντλήσει τά πυρομαχικά τους, άρχισαν νά συμπτύσσονται, στδ σκοτάδι, πρός τά νότια ύψώματα καί στό Φουρνέ, καί άπό έκεϊ στό θέρισο. ( , 4 1 ) . Στήν πραγματικότητα, δ Φράιμπεργκ, άπό τίς 23, είχε καταλήξει στό συμπέρασμα, δτι ή Κρήτη δέ μποροΰσε νά κρατηθεί. Οί ένισχύσεις πού τού έστειλαν αύτές τίς μέρες άπό τήν Αίγυπτο σέ άντρες καί ύλικό ήταν έλάχιστες, ένώ δ Στοϋντεντ ένίσχυε τώρα τίς δυνάμεις του μέ 3 . 0 0 0 περίπου άντρες, πού προσγείωναν κάθε μέρα τά μεταγωγικά άεροπλάνα στό άεροδρόμιο τού Μάλεμε. Τ ή νύχτα τής 2 5 — 2 6 , δ Πάττικ, άντί γιά άντεπίθεση, έγραφε στόν ταξίαρχο Χάργκεστ δδηγίες γιά τήν ύποχώρηση σέ νέες θέσεις Γ " ) . Στό νοϋ τού Φράιμπεργκ καί τών άλλων άνωτάτων διοικητών τής Κρεφόρς κυριαρχούσε πιά ή σκέψη πώς θ* άπεφευγαν τήν αιχμαλωσία τών στρατευμάτων τους, πώς θά έξασφάλιζαν τήν ύποχώρησή τους πρός τά νότια λιμανάκια τής Κρήτης καί τήν έκκένωση τοϋ νησιού μέ τή βοήθεια τοΰ Βρεταννικοΰ Ναυτικού: «Τήν πρώτη καί τή δεύτερη νύχτα, ένώ οί κρίσιμες ώρες έφευγαν στό Μάλεμε, ή μεγάλη έπιτυχία βρισκόταν, χωρίς νά τήν Υποψιάζεται (σ.σ. δ Φράιμπεργκ), μέσα στά χέρια του, γράφει δ Στιούαρτ. Τήν τρίτη νύχτα βρισκόταν άκόμα μέσα στίς δυνατότητές του νά τήν κατακτήση. Ή μία δμως μετά τήν άλλη οί εύνοϊκές αύτές δυνατότητες είχαν χαθεί. Τ ό μόνο πού άπέμενε τώρα ήταν ή έλπίδα κάποιο άπό τά τμήματά του νά ξαναδεί τήν Αίγυπτο. Άκόμα κι αύτή ή προοπτική θά είχε γίνει μακρ��νή έάν τό 8ο Σύνταγμα

141. Δ. Ί σ τ . Στρατοϋ, ατό Ιδιο. 142. Στιούαρτ, οτό Ιδιο, ο. 256.

532


Ο ΠΟΛΕΜΟ ε ΤΟΥ 1940 - 41

τών Ελλήνων δέν είχε δώσει τή συγκλονιστική του μάχη στήν Άλικυανοΰ. Στίς 2 0 τοϋ μηνός τδ έλληνικδ σύνταγμα είχε προωθηθεί τολμηρά καταστρέφοντας τδ Τάγμα Μηχανικού τοΰ 3ου συντάγματος τών Γερμανών "Αλεξιπτωτιστών. Κατά τή διάρκεια τών έπόμενων ήμερών είχε κρατήσει τΙς θέσεις του στούς πρόποδες τών λόφων έναντίον τών συγκεντρωμένων δυνάμεων τοΰ 85 Όρεινοΰ Συντάγ|ΐατος τοΰ Κρακάου (...). Στή διάρκεια δλων αύτών τών ήμερών τδ Ελληνικό Σύνταγμα είχε μείνει άποκομμένο, χωρίς έλπίδα άνεφοδιασμοΰ, καί χωρίς νά γνωρίζει τί ήταν δυνατό νά συμβαίνει στδ ύπόλοιπο τής νήσου. Γιά νά μπορούν νά συνεχίσουν τήν άμυνά τους οί Έ λ λ η ν ε ς είχαν έξαναγκασθεϊ νά έφοδιάζονται σχεδόν δλοκληρωτικά μέ δπλα τών άντιπάλων τους. Μέχρι καί μετά τδ τέλος τοΰ πολέμου, τδ κατόρθωμα αύτδ τοΰ άπαράμιλλου θάρρους καί τ ή ; άντοχής τών μαχητών έκείνων έμενε γνωστό μόνο στούς Γερμανούς. Σήμερα μπορεί νά Αναγνωριστεί μέ θαυμασμό καί άγάπη άπδ κάθε στρατιώτη δ δποϊος άγωνίστηκε μέ τούς μαχητάς τής Ελλάδος καί τής Κρήτης. Μόνο πρδς τδ άπόγεμα στίς 2 5 τοΰ μηνδς οί Έ λ λ η ν ε ς αύτοί καί οί Κρητικοί χωρικοί πού μάχονταν μαζί τους, διασκορπίστηκαν έπί τέλους άπδ τρία γερμανικά τάγματα πεζικοϋ ένισχυμένα καί άπδ μία μονάδα 'Αναγνωρίσεως» ( , 4 * ) .

"Εκκένωση Στίς 2 6 Μαίου, δ Φράιμπεργκ στέλνει τδ άκόλουθο μήνυμα στδν Ούέιβελ: «Μετά λύπης μου άναφέρω, δτι, κατά τήν γνώμην μου, τά ύπδ τήν διοίκησίν μου, είς τδν λιμένα τής Σούδας στρατεύματά μας έχουν φθάσει είς τδ άνώτα143. 2τό Ιδιο, α. 266.

533'


ΣΠΥΡΟΥ ΛΙΝΛΡΔΛΤΟΥ

τον δριον άντοχής. Α σ χ έ τ ω ς τής τελικής Αποφάσεως ύπό τών άρχιστρατήγων, ή θέσις μας ένταύθα είναι Απελπιστική. Μιά μικρά, κακώς έφωδιασμένη καί καθηλωμένη δύναμις, δπως είναι ή Ιδική μας, δέν δύναται νά άντεπεξέλθη έπιτυχώς εις τόν συγκεντρωμένον βομβαρδισμόν τόν όποιον άντιμετωπίζομεν Από έπτά δλοκλήρων ήμερων. Νομίζω καθήκον μου νά σάς είπω, δτι άπό διοικητικής άπόψεως αί δυσκολίαι τής άπαγκιστρώσεως τής δυνάμεως αύτής είναι άνυπέρβλητοι. 'Γπό τήν προΰπόθεσιν δτι θά ληφθή άμέσως σχετική άπόφασις, Ινα ποσοστόν τής δυνάμεως αύτής θά ήδύνατο νά έπιβιβασθή πλοίων. Εφόσον ό τομεύς αύτός έκκαθαρίζεται, ή κατάληψις τού Ρεθύμνου καί τού Ηρακλείου διά τών αύτών μεθόδων θά είναι άπλώς ζήτημα χρόνου. Τ ά στρατεύματα τά όποΐα διαθέτομεν, έξαιρουμένου τοΰ συντάγματος Ούαλλών καί τών Κομμάντος, δέν δύναται πλέον ν' άποδυθοΰν είς έπιθετικήν δράσιν. "Εάν άποφασίσετε έν δψει τής δλης καταστάσεως είς Μέσην Άνατολήν, δτι ή παρέλευσίς δλίγων ώρών θά βοηθήση τήν κατάστασιν, ήμείς θά συνεχίσωμεν. θ ά πρέπη νά ίδω κατά ποϊσν τρόπον δύναται νά έπιτευχθή τοΰτο καλύτερον. Ό κόλπος τής Σούδας θά εύρίσκεται πιθανώς ύπό τό πύρ τοΰ έχθρού έντός είκοσι τεσσάρων ώρών. Αί τελευταίοι άπώλειαι ήσαν βαρεΤαι, καί άπωλέσαμεν τό πλείστον τών μονίμων πυροβόλων μας». ( , 4 4 ) . Τ ή μέρα πού έστελνε τό μήνυμα αύτό ό Φράιμπεργκ, στούς άλλους τομείς, οί συμμαχικές δυνάμεις Εξακολουθούσαν νά κρατούν τΙς θέσεις τους καί νά σημειώνουν έπιτυχίες. Στό Ρέθυμνο, οί Αύστραλοί καί οί "Ελληνες άπέκρουσαν, στις 24, έπιθέσεις τών Γερμανών, πού Εξόρμησαν άπό τά Περιβόλια καί τόν "Αγιο Γεώργιο μέ ύποστήριξη τής άερο-

144. Τοδρτσιλ, στό ίδιο, ο. 281 - 2.

534


Ο ΠΟΛΕΜΟ ε ΤΟΥ 1940 - 41

ποριάς. Στίς 26, δ συνταγματάρχης Εάμπελ έξαπέλυσε έπίθεση κατά τών Γερμανών πού ήταν δχυρωμένοι στδ Ελαιοτριβείο xal τδ κατέλαβε, ένώ ταυτόχρονα, τμήματα τοΟ 5ου έλληνικοϋ συντάγματος κυρίεψαν τόν Σταυρωμένο. Αύστραλοί καί Έ λ λ η ν ε ς έπιασαν έκατό περίπου αΙχμαλώτους. Στό 'Ηράκλειο, τά έλληνικά τμήματα, πού βρίσκονταν μέσα στήν πόλη, Υποχρεώνονται, τή νύχτα τής 24ης, νδ τήν Εγκαταλείψουν. Ή ζωή τής πόλης είχε άποδιοργανωθεΐ άπό τούς έξοντωτικούς βομβαρδισμούς καί κινδύνευαν, ταυτόχρονα, νά κυκλωθούν άπό τούς άλεξιπτωτιστές πού κινούνταν πρός τό ύψωμα τού *Αη Λιά. Τ ά έλληνικά τμήματα συγκεντρώνονται, τό πρωί τής 25ης Μαίου, στήν περιοχή Σπήλια καί Άρχάνες καί Αναδιοργανώνονται σέ δύο συντάγματα άπό χίλιους άντρες τό καθένα καί μέ διοικητή τόν Συνταγματάρχη Παπαθανασόπουλο. Ό δπλισμός τών έλληνικών τμημάτων είναι κυρίως γερμανικά λάφυρα. ΣτΙς 2 6 Μαίου, γίνεται σκληρή μάχη άνάμεσα στίς έλληνικές δυνάμεις καί τούς άλεξιπτωτιστές πού κινούνται πρός τό ύψωμα τοϋ "Αη Λιά. Οί Γερμανοί κυριεύουν τό ύψωμα καί ένισχύονται μέ ρίψεις τροφίμων καί πυρομαχικών. 'Απόπειρες τών έλληνικών τμημάτων νά έκτοπίσουν τούς Γερμανούς καί νά άνακαταλάβουν τό ύψωμα δέ φέρνουν άποτέλεσμα. Ot Έ λ λ η ν ε ς δέ διαθέτουν βαρειά δπλα καί τά πυρομαχικά τους είναι λίγα. Υποχρεώνονται τελικά νά Εγκαταλείψουν τήν προσπάθεια, γιατί έχουν μεγάλες άπώλειες καί τά πυρομαχικά τους Εξαντλούνται. ( ' 4 ί ) . Πάντως, στό διάστημα αύτό, οί Γερμανοί δέν έχουν σημειώσει καμιά άξιόλογη Επιτυχία στό Ηράκλειο. Ό Στοΰντεντ έχει ρίξει τό βάρος του στό δυτικό μέτωπο, μέ σκοπό νά σταθεροποιήσει τήν κατοχή τοϋ άεροδρομίου τοϋ Μάλεμε, πού τού Επέτρεπε νά Ενισχύει καθημερινά τΙς δυνάμεις του στήν Κρήτη μέ άερομεταφερόμενα τμήματα τής 5ης 'Ορεινής Μεραρχίας καί νά προετοιμάζει τή γενική

146. Δ. Ί σ ι .

ΣτριτοΟ, ατό Ιδιο.

535'


ΣΠΥΡΟΥ ΛΙΝΛΡΔΛΤΟΥ

του έπίθεση γιά τήν κατάληψη δλόκληρου τοΟ νησιού. Οί Βρεταννοί κατέχουν σταθερά τδ άεροδρόμιο τού Ηρακλείου χωρίς καμιά σοβαρή ένόχληση άπδ τδν έχθρό. * 0 Φράιμπεργκ καί οί άλλοι άνώτεροι διοικητές τής Κρεφδρς έπικρίνονται μετά τδν πόλεμο, .γιατί, στδ διάστημα αύτό, «ξέχασαν τίς δυνατότητες πού παρουσίαζε ή κατάσταση στδ 'Ηράκλειο, δηλαδή μιά άπόλυτη έξαφάνιση τού έχθρού άνάμεσα στήν πόλη αύτή καί τδ Ρέθυμνο, καί μιά κανονική έπαφή άνάμεσα στά δύο συγκροτήματα. Ε π ε ι δ ή δέν είχε ξεκάθαρες δδηγίες, δ στρατηγδς Τσάππελ φαίνεται πώς ήθελε νά τηρήσει τίς διαταγές πού είχε πάρει στήν άρχή τής μάχης». Γ ) . Τ ή νύχτα τής 2 6 — 2 7 , δ Τσάππελ ρωτά τδν Φράιμπεργκ, μέ σήμα μέσω Καΐρου, άν θάπρεπε νά έπιτεθεΤ καί ν' άνοίξει τδ δρόμο στά δυτικά ή στά νότια: «Ήταν σάν νά ζητούσε τήν άδεια νά πολεμήσει τδν έχθρό», σχολιάζει πικρόχολα δ Στισύαρτ. ( , 4 7 ) . 'Οπωσδήποτε, ήταν πιά άργά. Σέ λίγες ώρες, δ Τσάππελ θά πάρει άπδ τδ άργηχεΤο τής Μέσης 'Ανατολής ένα μήνυμα, πού τδν διατάσσει νά προετοιμάσει τήν έκκένωση. Στίς 25, δ Κάννιγκαμ έστειλε τδ άεροπλανοφόρο Φόρμινταμλ γιά μιά έπίθεση έναντίον τοΰ άεροδρομίου τής Καρπάθου, πού τδ χρησιμοποιούσαν πολύ οί Γερμανοί γιά τΙς έπιθέσεις τής άεροπορίας τους κατά τών συμμαχικών δυνάμεων καί γιά τδν άνεφοδιασμδ τών στρατευμάτων τους στήν Κρήτη. Τδ Φόρμινταμπλ τδ συνόδευαν τά θωρηκτά Κουήν Έλίζαμπεθ καί Μπράχαμ καί δχτώ άντιτορπιλλικά. Τδ πρωί τής Δευτέρας, 2 6 , τά βρεταννικά πολεμικά έφτασαν στήν κατάλληλη θέση καί άμέσως δχτώ άεροπλάνα άπδ τδ Φόρμινταμπλ έξαπέλυσαν έπίθεση, πέτυχαν αίφνιδιασμό, κατέστρεψαν δύο άεροπλάνα στδ έδαφος καί προκάλεσαν 146. Clark, <πό Τβιο, ο. 147. 147. Στ-.ούχρτ, οτδ Τδιο, ο. S34.

536


Ο ΠΟΛΕΜΟ ε ΤΟΥ 1940 - 41

ζημιές σέ πολλά Αλλα, γερμανικά καί Ιταλικά, καθώς καί στίς έγκαταστάσεις χοΟ άεροδρομίου. 'Ακολούθησαν άερομαχίες, στίς όποιες χά βρεχαννικά άεροπλάνα προκάλεσαν καί άλλες Απώλειες στή γερμανική άεροπορική δύναμη τής Καρπάθου, χάθηκε δμως καί Ινα άγγλικδ Φιούλμαρ. Τδ άπόγευμα τής ίδιας μέρας, τδ Φόρμι νταμπλ έπαθε σοβαρές ζημιές, σέ μιά έπίθεση γερμανικών άεροπλάνων, πού πήγαιναν γιά ένίσχυση τού Ρόμμελ. Ύστερα άπδ τήν περιπέτεια αύτή τδ Φόρμινταμπλ τδ έστειλαν στίς Ηνωμένες Πολιτείες γιά έπισκευές πού κράτησαν τρεϊς μήνες. Σοβαρές ζημιές έπαθε τήν άλλη μέρα καί τδ άλλο θωρηκτό, τό , ^ τ ή ; 26—27, δ Τσώρτσιλ τηλεγραφοΰσε άπδ τό Λονδίνο στόν 'Αρχιστράτηγο Μέσης 'Ανατολής Ούέιβελ

« Ή νίκη είς τήν Κρήτην είναι ζωτικής σημασίας κατά τήν κρίσιμον αύτήν στιγμήν τού πολέμου. Ε ξ α κολουθήσατε νά ρίπτετε δσας δυνάμεις δύνασθε είς τήν

μάχην». Γ 9 ) . Ά λ λ ά ή άπάντηση πού Επαιρνε σέ λίγο άπό Ούέιβελ ήταν άποκαρδιωτική:

τόν

«Φοβούμαι — έγραφε δ Ούέιβελ — δτι ή κατάστασις είς Κρήτην είναι έξαιρετικώς σοβαρά. Τό μέτωπον Χανίων Εχει καταρρεύσει καί δ κόλπος τής Σούδας είναι δυνατόν νά προστατευθή άλλας είκοσι τέσσαρας ώρας, τό πολύ. Δέν ύπάρχει δυνατότης νά ρίψωμεν ένισχύσεις εις τόν άγώνα. . . ( . . . ) . Μόλις έλήφθη τηλεγράφημα άπό τόν Φράυμπεργκ, δστις άναφέρει βτι ή μόνη πιθανότης διασώσεως τής έν Σούδα δυνά-

148. Ντ. Τόμος, « 6 Γ8ιο, β. 280-6. 149. ΤοΛρτοιλ, στό Τβιο, β. 232.

637'


ΣΠΥΡΟΥ ΛΙΝΛΡΔΛΤΟΥ

μεως είναι νά άποσυρθή αύτη είς τάς άκτάς πρδς νότον τής νήσου, δπου καί νά κρύπτεται κατά τήν διάρκειαν τής ήμίρας, νά κινήται δέ κατά τάς νύκτας. 'Αναφέρεται δτι είς Ρέθυμνον δύναμις άπεκόπη καί στερείται έφοδίων. Ή εις Ήράκλειον δύναμις φαίνεται δτι αύτη εύρίσκεται περικυκλωμένη. Φοβούμαι δτι πρέπει ν' άναγνωρίσωμεν δτι ή Κρήτη δέν δύναται πλέον νά κρατηθή καί δτι τά στρατεύματά μας πρέπει ν* Αποσυρθούν έκεϊθεν δσον τδ δυνατδν ταχύτερον...». (,ί0). Τδ τηλεγράφημα αύτδ τού Ούέιβελ διαβάστηκε στδ Πολεμικό Συμβούλιο πού συνήλθε στις 1 0 . 3 0 τδ πρωί στις 27 στδ Λονδίνο: « Ό Πρωθυπουργός είπε ν — άναφέρουν τά έπίσημα πρακτικά — δτι κάθε εύκαιρία νά κερδίσωμεν τήν μάχην είς τήν Κρήτην έφαίνετο τώρα άπωλεσθεΐσα καί θά έπρεπε νά άντιμετωπίσωμεν τήν προοπτικήν τής άπωλείας τοϋ μεγαλυτέρου μέρους τών έκεΐ δυνάμεων μας. Εις ούδεμίαν ένέργειαν ήτο δυνατδν νά προβώμεν έπί ιού ζητήματος τούτου ήμεΐς έδώ». ( , S 1 ) . "Απδ τδ άπόγεμα τής 26ης, δ Φράιμπεργκ άρχισε νά προετοιμάζει τήν ύποχώρηση, φροντίζοντας ταυτόχρονα νά μή διαρρεύσουν πληροφορίες γιά τά σχέδιά του. Ε π ε ι δή περίμενε έκείνη τή νύχτα νά φτάσουν ένισχύσεις στή Σούδα, προσπαθούσε νά τήν κρατήσει γιά ίνα εικοσιτετράωρο άκόμα καί νά έμποδίσει τόν έχθρό νά τή «θέσει ύπδ τά πυρά του». 'Οργάνωσε μιά δύναμη άπό 2 . 0 0 0 άντρες γιά τήν άμυνα τής Σούδας. Τ ή νύχτα τής 2 6 - 27 Εφτασαν πραγματικά στή Σούδα δυό άντιτορπιλλικά καί μιά

160. 2τ6 IS ιο. 161. 'Αρχεία Φ. "Οφφις, «Βήμα», 10 Φεβρουαρίου 1 9 7 2 .

638


Ο ΠΟΛΕΜΟ ε ΤΟΥ 1940 - 41

ναρκοθέτιδα, πού μετέφεραν Εφόδια, καθώς καί 8 0 0 περίπου κομμάντος, πού θά κάλυπταν τήν Υποχώρηση, μέ τήν Υπόδειξη δμως νά Επιχειρήσει νά άποσύρει τίς δυνάμεις τών Χανίων καί τής Σούδας πρός τά άνατολικά ώστε νά συνενωθεί μέ τούς Υπερασπιστές τοΰ Ρεθύμνου καί νά κρατήσει δσο γινόταν περισσότερο τό άνατολικό τμήμα τοΟ νησιού. Ό Φράιμπεργκ άπάντησε άμέσως, δτι προσπάθεια γιά σύμπτυξη πρός τό Ρέθυμνο θά δδηγοΰσε σέ βέβαιη καταστροφή. Στό μεταξύ δμως, δ στρατηγός Πάττικ, πού φοβόταν άποκοπή τών δυνάμεών του, διατάσσει, παρά τίς Εντολές τοΰ Φράιμπεργκ, Υποχώρηση τής Νεοζηλανδικής Μεραρχίας πρός τή Σούδα, κατά τά μεσάνυχτα τής 26ης. " B w i , ή Νεοζηλανδική Μεραρχία έγκαταλείπει τίς θέσεις της δυτικά άπό τά Χανιά, προτοΰ τίς καταλάβει, δπως είχε δρίσει δ Φράιμπεργκ, ή Εφεδρική Δύναμη (Ιο Ούαλλικό σύνταγμα, Ούσσάροι τοΰ Νορθούμπερλαντ καϊ τό Ιο Ρέιτζερς), πού βρισκόταν άκόμα στό 'Ακρωτήρι. Στίς 2 . 3 0 ' τή νύχτα, ή Εφεδρική Δύναμη, πού Εχει άποστολή νά καλύψει τήν Υποχώρηση τής Νεοζηλανδικής Μεραρχίας καί τών στρατευμάτων τής Σούδας, βρίσκεται στίς θέσεις της κοντά στό ποτάμι Κλαδισός καί στούς γύρω λόφους, νότια άπό τά Χανιά. Ά λ λ ά είναι άποκομμένη άπό τίς άλλες συμμαχικές δυνάμεις. Πέντε γερμανικά συντάγματα (Ενα άλεξιπτωτιστών, δύο τής 'Ορεινής Μεραρχίας καί Ενα μικτό) Εχουν καταλάβει θέσεις, άπό τήν παραλία δυτικά άπό τό Χανιά ώς καί νότια άπό τά Περιβόλια, Ετοιμα νά Εξορμήσουν Εναντίον τής Σούδας. Τήν αύγή τής 27ης, μερικές γερμανικές περίπολοι μπαίνουν στά νότια προάστεια τών Χανίων. Ή πόλη πού Εχει Ερειπωθεί άπό τούς βομβαρδισμούς, είναι Ερημη. Κατά τίς 7, δ ύποστράτηγος Ρίνγκελ βεβαιώνεται άπό τίς πληροφορίες πού τού μετέδωσαν τά τμήματά του, δτι ot ΝεοζηλανδοΙ Εχουν Υποχωρήσει. ΣτΙς 7 . 3 0 ' , τό 1 4 1 σύνταγμα τής όρεινής Μεραρχίας, πού κατέχει θέσεις στά νότια, άρχίζει νά προελαύνει χωρίς νά συναντά άντίστάση.

539'


ΖΠΥΡΟΥ ΛΙΜΑΡΔΑΤΟΥ

Μέσα σέ λίγες ώρες, ή Εφεδρική Δύναμη τών Συμμάχων Εχει κυκλωθεί καί έχει κοπεί σέ κομμάτια. «Τδ τελευταίο άτοΰ τοϋ Φράιμπεργκ είχε ριχτεί στήν τύχη, σάν χαρτί χωρίς άξία» ( ' " ) . Μεγάλα τμήματα τής έφεδρείας κατορθώνουν νά σπάσουν τδν κλοιδ τοϋ έχθροϋ καί νά φτάσουν στδ δρόμο τής Σούδας, χάρη σέ μιά άντεπίθεση Αύστραλιανών ταγμάτων, πού προκάλεσε μεγάλες Απώλειες καί άπώθησε τδ 141 'Ορεινό γερμανικό σύνταγμα. "Αλλα τμήματα τής έφεδρείας έξακολουθοΰν μαχόμενα μέσα στήν Ερημη πόλη, στά Χανιά. Χάρη, πάντως, στίς μάχες πού έδωσε ή Εφεδρεία, άλλά, κυρίως, χάρη στήν άντίσταση τών Ελλήνων στήν *Αλικυανοϋ, δ κύριος δγκος τών στρατευμάτων τής Σούδας καί ή Νεοζηλανδική Μεραρχία κατόρθωσαν νά φτάσουν στδ Στύλο, στδ δρόμο πρδς τά Σφακιά, νωρίτερα άπδ τά τμήματα τοϋ Ρίγκελ καί νά άποφύγουν τήν κύκλωση ( 1 S S ) . Στδ μεταξύ, οί έλληνικές δυνάμεις διαλύονται. Ή δη, στίς 2 6 Μαίου, δ "Ανώτερος Στρατιωτικός Διοικητής Κρήτης ύποστράτηγος "Αχ. Σκουλάς, πού Εχει έπίσης μεταφέρει τδ "Αρχηγείο του στδ Στύλο Άποκορώνου, γράφει στδν Φράιμπεργκ, δτι, ύστερα άπδ τδ σκληρό καί έπίμονο άγώνα, τούς άκατάπαυστους βομβαρδισμούς καί άπδ τήν Ελλειψη τροφίμων, πολεμικού καί ύγειονομικοϋ ΰλικοϋ, Εχει άρχίσει ή άποσύνθεση τών έλληνικών δυνάμεων. "Αν, Εστω καί τήν τελευταία αύτή στιγμή — καταλήγει — σταλούν σημαντικές δυνάμεις, δπως είχε ύποσχεθεΐ δ Τσώρτσιλ, θά συμβάλουν άποφασιστικά στή νίκη. Α λ λ ι ώ ς , τδ τέλος τοΰ άγώνα είναι πολύ κοντά καί θά άκολουθήσει δ όλεθρος ( , 5 4 ) . 160. O a r * , στδ rato, ο. 396. 163. Στιούαρτ, στδ T8to, ο. 912. 164. Δ. Ί σ τ ΒιρατοΟ, στδ Τδιο. Καί Στιοόαρτ, στδ Τδιο, β. 916

540


Ο ΠΟΛΕΜΟ ε ΤΟΥ 1940 - 41

Τδ 2ο, τδ 6ο, καί τδ 8ο έλληνικά συντάγματα έχουν διαλυθεί καί δέν ύπάρχουν τά μέσα γιά νά άνασυγκροτηθοΟν τά τμήματα μέ τους άντρες πού φτάνουν καί συγκεντρώνονται στδ Νεροκούρου καί στή γύρω περιοχή. Τμήματα τού 1ου Ιλληνικού OT-/τάγματος, καί ένοπλοι πολίτες έξακολουθοΰν νά μάχονται γύρω στδ Καστέλλι ώς τίς 27 Μαίου. Μετά τήν συντριβή τού άποσπάσματος Μουέρμπε, πού είχαν στείλει γιά νά καταλάβει τδ Καστέλλι, οί Γερμανοί, άπασχολημένοι μέ τήν μάχη στδ Μάλεμε, δέν έπιχείρησαν γιά δυδ μέρες, άλλη έφοδο. Τ δ άπόγεμα στίς 2 3 , τδ 95ο τάγμα μηχανικού τής 5ης 'Ορεινής Μεραρχίας, μέ διοικητή τόν ταγματάρχη Σέττε, άρχίζει νά προχωρεί πρός τό Καστέλλι. Τό πρωί, είκοσι περίπου στούκας βομβαρδίζουν καί πολυβολούν γιά τέσσαρες ώρες τήν πόλη καί τίς θέσεις τών τμημάτων τοΰ 1ου Ελληνικού συντάγματος. Τ ά μισά σπίτια τοΰ Καστελλιοΰ καταρρέουν καί τά περισσότερα έλληνικά τμήματα συμπτύσσονται. Έ ν α ς λόχος μόνο άντιμετωπίζει τήν έπίθεση τοΰ 95ου γερμανικού τάγματος, άλλά κι' αύτός, ύστερα άπό σκληρή μάχη, συμπτύσσεται τό άπόγεμα. Στή διάρκεια τοϋ βομβαρδισμού, έσπασε ή πόρτα τοϋ κρατητηρίου, δπου ή Χωροφυλακή είχε κλείσει τούς άντρες τοϋ άποσπάσματος Μουέρμπε πού είχαν έπιζήσει, καί οί αιχμάλωτοι άπέδρασαν. Πήραν άμέσως τά δπλα πού βρήκαν, έπιτέθηκαν έναντίον τοΰ σταθμού διοικήσεως τής Νεοζηλανδικής έκπαιδευτικής δμάδας, καί σκότωσαν τόν ταγματάρχη Μπέντιγκ καί άλλους Νεοζηλανδούς άξιωματικούς. " Ω ς τό βράδυ, τό τάγμα Σουέττε, χρησιμοποιώντας καί Αντιαρματικά κανόνια, κυρίεψε τό Καστέλλι. Τό Ι ο έλληνικό σύνταγμα διαλύθηκε ώς συγκροτημένη μονάδα, ύστερα άπό τίς άπώλειες, διαρροές καί τήν έξάντληση τών πυρομαχικών του. 'Ορισμένα δμως τμήματά του καί δμάδες ένοπλων χωρικών έξακολουθοΟν νά προβάλλουν άντίσταση παρεμποδίζοντας τούς Γερμανούς νά χρησιμοποιήσουν τήν κατάλληλη γιά άποβάσείς άκτή τοΰ Καστελλίου ώς τΙς 27 Μαίου. Αύτή τή μέρα «θά φύγουν πρός τό βουνό οί τε-

541'


ΣΠΥΡΟΥ ΛΙΝΛΡΔΛΤΟΥ

λευταίοι "Ελληνες στρατιώτες καί οί Γερμανοί θά γίνουν άπόλυτα κύριοι τοΟ λιμανιού» ( ' " ) . Τ δ Ηράκλειο ήταν τδ μόνο λιμάνι τής Κρήτης πού είχε κάποιες Εγκαταστάσεις καί άπόβαθρες γιά νά πλευρίσουν πολεμικά. ( Έ Σούδα βρισκόταν πιά στά χέρια τού έχθροϋ). "Ετσι, ή έκκίνωση θ' άρχιζε άπδ έκεί καί θά γινόταν σέ μιά μόνο νύχτα, Τ δ βράδυ τής 27ης δ ταξίαρχος Τσάππελ ειδοποιείται άπδ τδ 'Αρχηγείο Μέσης 'Ανατολής νά Εχει Ετοιμες τίς δυνάμεις του τήν έρχόμενη νύχτα. Τ α πολεμικά θά φτάσουν τά μεσάνυχτα καί θά φύγουν τδ άργότερο στίς 3 τδ πρωί, ώστε νά βρίσκονται μακριά άπδ τήν άκτίνα δράσεως τής γερμανικής άεροπορίας προτού νά ξημερώσει, θ ά μπορούσαν νά μεταφέρουν τδ πολύ 4 . 0 0 0 άντρες. Αύτό σήμαινε, πώς θά Εφευγαν μόνο οί συμμαχικές δυνάμεις τοϋ Ηρακλείου (Βρεταννοί καί Αύστραλοί) καί δχι "Ελληνες. Τήν αύγή στίς 28, δ Τσάππελ καλεί τούς άρχαιότερους άξιωματικούς, τούς άποκαλύπτει τδ μυστικό καί τούς δίνει δδηγίες. Οί "Ελληνες, πού Εξακολουθούν νά μάχονται στδ πλευρό τών Βρεταννών , δέν πρέπει νά μάθουν τίποτε. Δέν ύπάρχει χώρος γι' αύτούς στά καράβια. Μέ μυστικότητα γίνονται δλες οί Ετοιμασίες γιά τήν έκκένωση. Οί Γερμανοί, παρ* δλο πού Εχουν Ενισχυθεί, είναι άκόμα, στδ 'Ηράκλειο, πιδ άδύνατοι άπδ τίς συμμαχικές δυνάμεις. 'Εξάλλου δέν άντιλαμβάνονται, δτι οί έχθροί Ετοιμάζονται νά φύγουν. Τ ή νύχτα, περνώντας μέσα άπδ τήν Ερημη πόλη βρεταννικά καί αύστραλιανά τάγματα κινούνται καί άρχίζουν νά συγκεντρώνονται στδ λιμάνι: «Τδ Όράκλειο ήταν πνιγμένο στή δυσωδία τών άποσυντεθημένων νεκρών παντού έρείπια άπδ κατε-

166. Ctark, οτδ ίδιο, ο. 133-26. Καί Δ. Ί ο τ . Ιδιο,

542

2τρατο0, <πδ


Ο ΠΟΛΕΜΟ ε ΤΟΥ 1940 - 41

στραμμένα σπίτια, δρόμοι Υγροί άπδ σπασμένους σωλήνες τοΟ νεροϋ, πεινασμένα σκυλιά πού τραβολογούσαν τά πτώματα. Ύπήρχε μιά μπόχα θειαφιοΰ, μισοσβησμένων πυρκαγιών καί σπαρμένων Υπονόμων» ( , 3 β ) Σ τ ή Δύναμη Β τοΰ Στόλου τής Μεσογείου άνέθεσε δ ναύαρχος Κάννιγκαμ νά παραλάβει, τ ή ν ύ χ τ α τής 28 - 2 9 Μαίου τά βρεταννικά τμήματα άπδ τδ Έράκλειο. Τ ή Δύναμη Β τήν Αποτελούσαν τά καταδρομικά Ωρίων, Αίας και Διδώ καί τά άντιτορπιλλικά ΝτήσοΙ), Τζάκαλ, Ίμπήριαλ, Χότσπουρ, Κίμπερλυ καί Χήργουαρντ. Ή Δύναμη ξεκίνησε στίς 6 τδ πρωί άπδ τήν 'Αλεξάνδρεια. 'Από τΙς 6 τδ άπόγεμα, πού έφτασε έννενήντα περίπου μίλια άπδ τήν Κάρπαθο ώσπου νά νυχτώσει δεχόταν άδιάκοπες Αεροπορικές έπιθέσεις μέ βόμβες καί τορπίλλες. Δυό άντιτορπιλλικά έπαθαν ζημιές καί τό ένα δόθηκε έντολή άπό τό Κάιρο νά γυρίσει στήν 'Αλεξάνδρεια. Στίς 11.30 τή νύχτα, τά πλοία φτάνουν στό Έράκλειο καί άρχίζουν άμέσως, μέ μεγάλη τάξη, ν' άνεβαίνουν άντρες καί άξιωματικοί καί νά πιάνουν τίς θέσεις τούς. Στίς 3 . 2 0 ' δλα τά πλοία έχουν βγεί άπό τό λιμάνι, μεταφέροντας 4 . 0 0 0 περίπου άντρες. Ά μ έ σως δμως διαπιστώνουν, δτι τό άντιτορπιλλικό Ίμπήριαλ έχει πάθει βλάβη στό πηδάλιο, κατά τό βομβαρδισμό τού Απογεύματος καί μένει άκυβέρνητο. Μεταφέρονται άμέσως οί άντρες σέ άλλο άντιτορπιλλικό. Αύτό προκαλεί καθυστέρηση σ' δλη τή Δύναμη Β ' καί τό ξημέρωμα τή βρίσκει στό στενό τής Κάσου. Εννιά ώρες θά δέχεται τώρα τΙς Αδιάκοπες έπιθέσεις τής γερμανικής άεροπορίας. Τό άντιτορπιλλικό Χήργουαρντ βυθίζεται. Τούς περισσότερους άντρες πού μετέφερε καί τ�� πλήρωμά TOO ΘΆ τούς περιμαζέ-

166. Στιούαρτ, <n6 R i o , ο. 386. Βλ tree x a l Otaric, οχδ TSio, 360.

543'


ΖΠΥΡΟΥ ΛΙΜΑΡΔΑΤΟΥ

ψουν Ιταλικές τορπιλλάκατοι καί θά τούς δδηγήσουν στήν αιχμαλωσία. Καθώς τά πλοία συνεχίζουν τήν πορεία τους πρός τήν 'Αλεξάνδρεια, καταδιωκόμενα άπδ τά Στούκας καί τά Γιού 8 7 , δέχονται σοβαρά πλήγματα παθαίνουν σοβαρές βλάβες τδ άντιτορπιλικό Ντήσου, τδ καταδρομικό Διδώ καί ή ναυαρχίδα Ώρίων, πού μιά βόμβα φτάνει στήν τραπεζαρία της, σκοτώνει 2 6 0 στρατιώτες καί τραυματίζει 2 8 0 . Ό τ α ν ή Δύναμη Β φτάνει, κατά τό βράδυ, στήν 'Αλεξάν* -•-•-' ' είναι σέ έλεεινή κατάσταση άπό τήν , , , πού παρακολουθούσε τά πλοία, καθώς έμπαιναν στό λιμάνι, γράφει στά 'Απομνήμονεύματά του: «Δέν θά ξεχάσω ποτέ τή θέα τών πλοίων αύτών (...) μέ τά πυροβόλα τών πυργίσκων τους στρεβλωμένα, ένα ή δύο ήταν τελείως κομμένα καί στραμμένα Απελπισμένα πρός τόν ούρανό. Τ ά σημάδια τού μαρτυρίου τους ήταν όλοφάνερα. 'Ανέβηκα άμέσως στή ναυαρχίδα καί βρήκα τόν Ρόουλινγκς κεφάτο, άλλά έξουθενωμένο. Ή θέα τού σκάφους ήταν τρομακτική καί τό κατάστρωμά του ένας σωρός άπό έρείπια». Στήν 'Αλεξάνδρεια βγήκαν τελικά 3.486 στρατιώτες καί άξιωματικοί. 'Υπολογίζεται δηλαδή, δτι 6 0 0 περίπου αιχμαλωτίστηκαν ή σκοτώθηκαν ( ' " ) . Ό τ α ν τό πρωί τής 29ης, ot "Ελληνες διαπίστωσαν πώς ot Βρεταννοί είχαν φύγει, δ διοικητής τής 2ης Στραζήτησε συνθηκολόγηση άπό τόν έπικεφαλής τών γερμανικών

167. M a c i n t y r e , στό 18ιο, ο. 265-78.

στό

Ιδιο,

ο. 98 · 101.

158. Ντ. Τόμας, οτό Ι8ιο, ο. 277-8.

544

Καί

Ντ.

Τόμας,


Ο ΠΟΛΕΜΟΣ

ΤΟΥ 1940 - 41

δυνάμεων συνταγματάρχη Μπρόγιερ. Ή παράδοση ύπογράφεται στις 30. Ό σ ο ι άπδ τούς δπλίτες καί τούς Ενοπλους Κρητικούς δέν έφυγαν γιά τά βουνά, θά κλειστούν σέ στρατόπεδα ( ' " ) . Τδ πρωί τής 29ης, οί Γερμανοί κυριεύουν τδ άεροδρόμιο τοΰ Όρακλείου χωρίς νά συναντήσουν άντίσταση. Τδ άπόγεμα τής άλλης μέρας, φτάνει στδ Ηράκλειο τδ άπόσπασμα Βίτμαν, πού έχει καταλάβει τδ Ρέθυμνο καί ένώνεται μέ τά τμήματα τοΰ Μπρόγιερ. Τ ή νύχτα, τδ άπόσπασμα Βίτμαν φτάνει στήν 'Ιεράπετρα, δπου ένώνεται μέ τΙς Ιταλικές δυνάμεις, πού, στις 28, έχουν βγει στή Σητεία καί έχουν καταλάβει, χωρίς άντίσταση, τό νομό Λασηθίου Τ ή νύχτα τής 28 - 2 9 , βρεταννικά πολεμικά παρέλαβαν καί τά πρώτα τμήματα τών δυνάμεων Χανίων - Σούδας άπδ τά Σφακιά, άπδ τδ μικρό λιμάνι τής Νότιας Κρή:ης, άπ' δπου θά σωζόταν τδ μεγαλύτερο μέρος τών δυνά μεων τής Κρεφόρς. Χάρη στήν άντίσταση τών Ελλήνων καί τών Κρατικών καί στήν άντίληψη τοΰ Γερμανοΰ ύποστράτηγου Ρίγκελ δτι οί βρεταννικές δυνάμεις θά ύποχωροΰσαν πρδς τδ Ρέθυμνο, ή 5η Νεοζηλανδική Ταξιαρχία έφτασε έγκαιρα στδ Στύλο στίς 28, καί συνέχισε τήν πορεία της πρδς Νότο. Τ ά γερμανικά άεροπλάνα, άπδ τις 2 6 , είχαν έλαττώσει τις έξορμήσεις τους στήν Κρήτη, δχι τόσο γιατί ή μάχη είχε πιά κριθεί, άλλά, κυρίως, γιατί ή Λουτφτβάφφε προσανατολιζόταν γιά τή δράση της στδ Α νατολικό Μέτωπο. Τήν αύγή τής 28ης, τμήματα, τοΰ 23ου Νεοζηλανδικού τάγματος άποκρούουν στδ Στύλο άποσπάσματα τού 85ου 'Ορεινού γερμανικού συντάγματος, πού προσπαθεί, μέ κάποια καθυστέρηση, νά κόψει τδ δρόμο γιά ύποχώρηση τών βρεταννικών δυνάμεων πρδς τά νότια. Δίνοντας μάχη μέ

159. "Βκθεοη Οποστρχτήγου Λιναρβίχη, Δ. Ί α τ .

ΣτρατοΟ, στό

Ιδιο.

35

545


ΣΠΥΡΟΥ

ΛΙΝΛΡΔΛΤΟΥ

τμήματα τής 'Ομάδας Βίτμαν πού προχωρεί πρδς τδ Ρέθυμνο, καί τοΟ 85ου Όρεινοΰ συντάγματος, άνοίγουν δρόμο πρδς τά Σφακιά καί οί Κομμάντος τοϋ Λέυκοκ, πού έχουν μείνει τελευταίοι γιά δπισθοφυλακή κοντά στδ Χάνι τοΰ Μπάμπαλη. Δυδ μ!έρες συνεχίζεται ή ύποχώρηση άνάμεσα στούς Απόκρημνους βράχους τών Λευκών Όρέων, μέ τδν τρόμο τών γερμανικών άεροπλάνων πού, μέ τδ φώς τής μέρας, άρχίζουν τΙς έπιθέσεις, μέ τδ μαρτύριο τής δίψας, τήν Εξάντληση άπδ τή δύσκολη πορεία καί τδ φόβο τής αιχμαλωσίας: «Υπήρχαν μονάδες — θά γράψει δ Φράιμπεργκ — πού έμεναν Ενωμένες καί βάδιζαν μέ τά δπλα τους, άλλά ώς έπί τδ πλείστον έπρόκειτο γιά Ενα άποδιοργανωμένο δχλο πού προχωροΰσε μέ κόπο πρδς νότο... Ποτέ δέν θά ξεχάσω τήν Αποσύνθεση καί τήν πλήρη σχεδόν Ελλειψη έλέγχου τών κινουμένων μαζών, καθώς βαδίζαμε Αργά μέσα άπδ τδ άτέλειωτο Ανθρώπινο ρεύμα» ( ι 4 0 ) Καί δ "Αγγλος μυθιστοριογράφος "Ηβλιν Γουώ, πού ήταν άξιωματικδς στήν Κρήτη μέ τούς Κομμάντος τοΰ Λέυκοκ καί στδ «Ημερολόγιο» του παρουσιάζει πανικόβλητους Ιδίως άπδ τδ φόβο τής άεροπορίας Αξιωματικούς καί άντρες τών βρετανικών δυνάμεων, γράφει: «Οί δρόμοι, ήταν γεμάτοι στρατεύματα πού ύποχωροΰσαν χωρίς καμιά πειθαρχία. Φαίνεται δτι δλοι οί άξιωματικοί τδ είχαν σκάσει μέ όχήματα. Ύ στερα άπδ τδ δεύτερο χωριό, δ δρόμος περνούσε κατά μήκος μιάς κοιλάδας μέ άπότομες πλαγιές άπδ τή μιά καί τήν άλλη πλευρά. (...) Καθώς νύχτωνε οί

160. Στιοόοφτ, στΛ ίδιο, ο. 325 546


Ο ΠΟΛΕΜΟ ε ΤΟΥ 1940 - 41

άδέσποτοι έβγαιναν άπδ τά χαντάκια σάν φαντάσματα άπδ τους τάφους καί άρχιζαν νά σέρνονται πρδς τήν άκτή. Κανένας άπ' δσους είδα σ' έκείνη τήρ περιοχή δέν ήταν κάτω άπδ δποιονδήποτε έλεγχο, άλλά οί περισσότεροι είχαν άκόμη τά τουφέκια τους. Είχαν δλοι τους πετάξει τούς γυλιούς τους, είχαν γένεια καί είχαν άπσθρασυνθεΐ άπδ τήν πείνα καί τή"/ άκρα εξάντληση. θλιβερό θέαμα» ( ' · ' ) . 'Ανάμεσα στούς Βρεταννούς, Νεοζηλανδούς καί Αύστραλούς, πού βάδιζαν διαλυμένοι ήταν καί "Ελληνες άπδ τήν ήπειρωτική Ελλάδα, Κρητικοί, Κύπριοι καί Παλαιστίνιοι. Ή έκκένωση τών πρώτων τμημάτων άπό τά Σφακιά έγινε τή νύχτα τής 28ης - 29, σ