Issuu on Google+

Jeremia

Jirməjáhû • Jeremia • Jeremiah • Jérémie • Jeremías


Jeremia Raymond R. Hausoul Copyright © juli 2012 Als vertaling is de Willibrordvertaling (herziene editie), © Katholieke Bijbelstichting 1995, als uitgangspunt gekozen en waar nodig bewerkt. Ref. Raymond R. Hausoul, Jeremia, http://bijbelstudie.110mb.com, 2012. Download de nieuwste versie op: http://bijbelstudie.110mb.com 381-118754-681484-14:19

© All rights reserved. No part of this publication may be reproduced in any form without permission in writing from the autor. The only exception are brief quotations with a reference mark (see ref. above).


Inhoudsopgave 1 | Inleiding op het boek Jeremia..........................................................................7 1.1 Het boek Jeremia.......................................................................................................7 1.2 De persoon Jeremia....................................................................................................8 1.2.1 De familie van de profeet.................................................................................8 1.2.2 Geroepen tot profeet........................................................................................8 1.2.3 Verwerping en waardering..............................................................................8 1.2.4 Levenseinde......................................................................................................9 1.3 Baruch, schrijver van Jeremia.................................................................................10 1.4 Geschiedkundige context van het boek Jeremia.....................................................11 1.4.1 Chronologisch overzicht van de werking van de profeet Jeremia................11 1.4.2 De Babylonische macht.................................................................................11 1.4.3 De Egyptische strijd met Babel......................................................................11 1.5 Plaats in de canon....................................................................................................12 1.6 Ingewikkelde tekstoverlevering..............................................................................12 1.7 De taal van het boek Jeremia...................................................................................14 1.8 Theologische accenten in Jeremia...........................................................................15 1.8.1 Jahweh, de Leeuw..........................................................................................15 1.8.2 Het Woord van God.......................................................................................15 1.8.3 De profeet en Mozes......................................................................................17 1.8.4 De herders van het volk.................................................................................17 1.8.5 De Christus van God......................................................................................18 1.8.6 De komende dagen.........................................................................................18 1.9 Jeremia en het Nieuwe Testament..........................................................................19 1.10 Bijzonderheden in het boek Jeremia.....................................................................19 1.10.1 Parallellen met andere Bijbelboeken...........................................................19 1.10.2 Profetische beelden......................................................................................21 1.11 De indelingen van het boek Jeremia.....................................................................21 1.11.1 Opvallendheden bij de indeling...................................................................21 1.11.2 Thematiek en chronologie...........................................................................22 1.11.3 Analyse binnen Jr1-25.................................................................................23 1.11.4 Analyse binnen Jr26-52...............................................................................23 1.11.5 Enkele indelingen........................................................................................24 1.12 Vragen....................................................................................................................27

2 | Schematisch overzicht van Jeremia...............................................................28 3 | 1:1-19 – Roeping van Jeremia........................................................................31 4 | 2:1-37 – Oproep tot omkeer I........................................................................41 5 | 3:1-25 – Oproep tot omkeer II.......................................................................53


6 | 4:1-31 – Oproep tot omkeer III......................................................................61 7 | 5:1-31 – Oproep tot omkeer IV......................................................................69 8 | 6:1-30 – Oproep tot omkeer V.......................................................................75 9 | 7:1-34 – Tempelrede: oorzaak van oordeel I..................................................83 10 | 8:1-23 – Tempelrede: oorzaak van oordeel II..............................................91 11 | 9:1-25 – Tempelrede: oorzaak van oordeel III.............................................97 12 | 10:1-25 – Jahweh, de ware God!................................................................103 13 | 11:1-23 – Verbondsrede I...........................................................................109 14 | 12:1-17 – Verbondsrede II.........................................................................115 15 | 13:1-27 – De gordel en de wijnkruik.........................................................119 16 | 14:1-22 – De grote hoer en de trouwen I...................................................125 17 | 15:1-21 – De grote hoer en de trouwen II.................................................131 18 | 16:1-21 – Verbanning en terugkeer...........................................................137 19 | 17:1-27 – Sabbatsrede.................................................................................143 20 | 18:1-23 – De pottenbakker.........................................................................149

20.1 Tekstvarianten.....................................................................................................150 20.2 Vertaalvarianten..................................................................................................150

21 | 19:1-15 – De aarden kruik..........................................................................157 22 | 20:1-18 – Gevangenname door Paschur.....................................................161 23 | 21:1-14........................................................................................................ 167 24 | 22:1-30........................................................................................................ 171 25 | 23:1-40........................................................................................................ 179 26 | 24:1-10........................................................................................................ 187 27 | 25:1-38........................................................................................................ 191 28 | 26:1-24........................................................................................................ 199 29 | 27-28 – Een juk op Juda.............................................................................205


29.1 27:1-22 – Aankondiging van het juk...................................................................205 29.2 28:1-17 – Profeet tegen profeet...........................................................................210

30 | 29:1-32........................................................................................................ 217 31 | 30:1-24 – Het herstel van Israël en Juda I..................................................223 31.1 Tekstvarianten.....................................................................................................224 31.2 Vertaalvarianten..................................................................................................224

32 | 31:1-40 – Het herstel van Israël en Juda II.................................................231

32.1 Vertaalvarianten..................................................................................................233

33 | 32:1-44 – Het herstel van Juda en Jeruzalem I...........................................245 34 | 33:1-26 – Het herstel van Juda en Jeruzalem II.........................................255 34.1 Tekstvarianten.....................................................................................................256 34.2 Vertaalvarianten..................................................................................................256

35 | 34:1-22........................................................................................................ 263 36 | 35:1-19........................................................................................................ 269 37 | 36:1-32 – De koninklijke afwijzing............................................................275 38 | 37:1-21........................................................................................................ 283 39 | 38:1-28........................................................................................................ 287 40 | 39:1-18........................................................................................................ 293 41 | 40:1-16........................................................................................................ 297 42 | 41:1-18........................................................................................................ 303 43 | 42:1-22........................................................................................................ 307 44 | 43:1-13........................................................................................................ 311 45 | 44:1-30........................................................................................................ 315 46 | 45:1-5......................................................................................................... 323 47 | 46:1-28........................................................................................................ 325 48 | 47:1-7......................................................................................................... 331 49 | 48:1-47........................................................................................................ 333 50 | 49:1-39........................................................................................................ 341


51 | 50:1-46........................................................................................................ 349 52 | 51:1-63........................................................................................................ 359 53 | 52:1-34........................................................................................................ 371 54 | Literatuurlijst............................................................................................. 379


Over de auteur Raymond R. Hausoul, Th.M., werkte korte tijd als bouwkundig ingenieur en studeerde vanaf 2003 theologie aan de Evangelisch Theologische Faculteit (Leuven). Sinds 2006 werkt hij voor de Evangelische Christengemeenten Vlaanderen en is hij bedienaar van de eredienst in de Evangelische Kerk De Hoeksteen te Ieper. Zijn bediening spreidt zich echter uit over heel Vlaanderen en bestaat voornamelijk uit het geven van onderwijs door prediking, studies en artikelen in binnen- en buitenland. Hij doceert de vakken Oude Testament en Systematische Theologie aan de Evangelische Toerustingsschool Vlaanderen en aan Bijbelschool C7. In het verleden doceerde hij het vak Oude Testament (frequentie: 3-jaarlijks) aan het Instituut voor Bijbelse Vorming te Leuven. Naast zijn drukke werkzaamheden, is hij verder bezig met een promotieonderzoek over de kosmische eschatologie. Raymond is gehuwd met Belinda en zij genieten van hun twee kinderen, AdriĂŤl and Ilja. Email: rbhausoul@hotmail.com Twitter: twitter.com/rhausoul Facebook: http://www.facebook.com/raymond.hausoul


Afkortingen van Bijbelboeken Gn Genesis Js Ex Exodus Jr Lv Leviticus Kl Nm Numeri Ez Dt Deuteronomium Dn Jz Jozua Hs Re Rechters Jl Rt Rut Am 1Sm 1 Samuël Ob 2Sm 2 Samuël Jn 1Kn 1 Koningen Mi 2Kn 2 Koningen Na 1Kr 1 Kronieken Hk 2Kr 2 Kronieken Sf Ea Ezra Hg Ne Nehemia Zc Es Ester Ml Jb Job Mt Ps Psalmen Mc Sp Spreuken Lc Pr Prediker Jh Hl Hooglied Hd Andere werken Tob Tobit Jud Judit TEs Ester (Grieks) 1Mak1 Makkabeeën

Jesaja Jeremia Klaagliederen Ezechiël Daniël Hosea Joel Amos Obadja Jona Micha Nahum Habakuk Sefanja Haggaï Zacharia Maleachi Matteüs Marcus Lucas Johannes Handelingen

2Mak2 Makkabeeën Wijs Wijsheid Sir Sirach Bar Baruch

Rm 1Ko 2Ko Gl Ef Fp Ko 1Ts 2Ts 1Tm 2Tm Tt Fm Hb Jk 1Pt 2Pt 1Jh 2Jh 3Jh Jd Op

Romeinen 1 Korintiërs 2 Korintiërs Galaten Efeze Filippenzen Kolossenzen 1 Tessalonicenzen 2 Tessalonicenzen 1 Timoteüs 2 Timoteüs Titus Filemon Hebreeën Jakobus 1 Petrus 2 Petrus 1 Johannes 2 Johannes 3 Johannes Judas Openbaring

BJr Brief van Jeremia TDn Daniël (Grieks) Man Manasse


J E R E M I A INLEIDING

9

1 | Inleiding ‘De wenende profeet’

A

Het boek Jeremia

Het boek Jeremia is het langst van alle profeten en meteen ook het langste van alle Bijbelboeken met zijn 21.819 woorden. Geen ander boek in de Bijbel toont zo uitvoerig het nationale verval van Juda. De profeet geeft zijn toehoorders een gedetailleerde analyse over de oorzaken die ertoe leidden dat het oordeel van Jahweh over het volk kwam. Hij zag de val van Juda niet alleen in zijn geestesoog, maar beleefde die ook werkelijk zelf.1 Op zowat elke pagina lezen we over de Babylonische invasies die plaatsvonden in Juda (597, 586, 582v.Chr.). 2 Het doel van het werk is echter niet om een geschiedkundig overzicht te geven van Juda’s verval. Het ware ‘leven’ is hetgeen de profeet voor ogen staat. Dat ‘leven’ is vandaar het laatste woord dat gebruikt wordt in Jr.3 Het werk bevat verschillende preken die de profeet tot het volk uitsprak. Naast deze redevoeringen vinden we verschillende beschrijvingen van Jeremia, zonder daaruit te concluderen dat Jr een volledige biografie van de profeet weergeeft. Het oordelend handelen van Jahweh met Juda, wordt door de profeet actueel meegemaakt. Jeremia is vandaar vooral bekend met de titel ‘de wenende profeet’. MacDonald zegt:4 ‘Deze profeet is uniek daardoor hij zijn hart openbaart en meer persoonlijk is dan alle andere oudtestamentische profeten.’ Bij geen andere Bijbelse profeet vinden we een geloof in Jahweh dat zo nauw verweven is met politieke evenementen. De lezer raakt geraakt door het leven van de profeet en leest hoe deze te lijden heeft onder de laatste Judeese koningen en hoe hij de val van Jeruzalem meemaakt. Een uniek inzicht die de profeet ons in zijn leven schenkt.

1 2 3 4

J. Soetendorp, ‘Jeremia, de man die ellende gezien heeft,’ Zoals er gezegd is over Jeremia, red. P.A.H. De Boer (e.a.) (Zeist:De Haan, 1964), 69. J. Bright, A History of Israel (Louisville:Westminster John Knox, 2000), 345-346. G. Fischer, Jeremia 1-25 (HThKAT;Freiburg:Herder, 2005), 37. W. MacDonald, Believers Bible Commentary (Nashville:Nelson, 1995), 995.


10

B

De persoon Jeremia

a

De familie van de profeet

b

Geroepen tot profeet

De naam ‘Jeremia’ betekent: ‘verhoogd door Jahweh’ of ‘gegrondvest door Jahweh’.5 De profeet werd geboren tijdens de regeringstijd van koning Manasse (697-643v.Chr.) en was net als Ezechiël en Zacharja afkomstig uit het priestergeslacht (Ez1:3; Zc1:1). Volgens de Talmoed was zijn moeder een nakomeling van Rachab, de hoer uit Jericho. 6 Jeremia’s familie leefde in Anatot, een plaats in het gebied van Benjamin. Hoewel de profeet uit het priestergeslacht afkomstig was, is er geen bewijs dat hij ook als priester dienst deed.

Als profeet werd Jeremia door Jahweh in het dertiende jaar van koning Josia (629v.Chr.) geroepen (Jr1:2-10). Tot na de verwoesting van Jeruzalem (586v.Chr.) bleef hij trouw aan die taak. In totaal profeteerde hij dus drieënveertig jaar en gaf hij raad aan de vijf laatste Judeese koningen. Jaar in, jaar uit verkondigde hij het oordeel in de hoop dat het volk zich zou bekeren (Jr25:3). Het is opmerkelijk dat we vooral Jeremia de titel ‘profeet’ draagt. Het begrip ‘profeet’ komt vijfennegentig keer voor in Jr, terwijl het slechts zeven keer in Js, zeventien keer in Ez en zesendertig keer bij de twaalf profeten voorkomt.7 Zoals Mozes meer dan veertig jaar bij het volk was en hen vanuit het volk Egypte naar het beloofde land bracht, was Jeremia meer dan veertig jaar bij het volk in het land en ging hij met hen mee naar het volk Babylon.

c

Verwerping en waardering

Het leven van Jeremia wordt getekend door bewogenheid, eenzaamheid en dienstbaarheid. ‘O mijn borst, mijn borst! Ik krimp van de pijn, mijn hart begeeft het, het bonst in mijn binnenste, ik houd het niet meer. Ik hoor geschal van trompetten, het sein voor de aanval.’ (Jr4:19). Jeremia worstelde ermee dat hij oordelen over het volk moest 5 6 7

V. Maag, ‘Jeremia,’ Biblisch-Historisches Handwörterbuch, red. B. Reicke and L. Rost, Vol.II (Göttingen:Vandenhoeck & Ruprecht, 1962-1966), 812-814. Babylonische Talmoed, traktaat Megillah 14b. F.J. Backhaus en I. Meyer, ‘Das Buch Jeremia,’ Einleitung in das Alte Testament, red. E. Zenger (Stuttgart:Kohlhammer, 2006), 460.


J E R E M I A DE PERSOON JEREMIA

11

uitspreken: ‘Ik heb niet aangedrongen op rampen, een onheilsdag heb ik niet gewild. U kent alles wat over mijn lippen kwam, al mijn woorden zijn U bekend.’ (17:16). Deze gevoelens van de profeet lopen soms vloeiend over in de gevoelens van God. Jeremia is vandaar meermaals ‘de wenende profeet’ genoemd en het Nederlandse ‘jeremiëren’ is van zijn naam afgeleid. In zijn werk vinden we meerdere persoonlijke belijdenissen over zijn toestand (vgl. Jr11:18-12:6; 12:1-6; 15:10-11,15-21; 17:12-18; 18:18-23; 20:7-18), die geschreven zijn in de ‘ik-vorm’. 8 Deze belijdenissen staan dikwijls aan het slot van een tekstgedeelte (vgl. §K).9 Von Rad ziet ze vandaar als centrum binnen de interpretatie van Jeremia.10 Dat is juist in zoverre dat ze niet de volledige kernboodschap van het Bijbelboek als bevatten.11 De profeet is ontzet om de ramp die het volk treft. Op die wijze is de profeet een prachtig voorbeeld van de man die met God leeft en strijdt. Jeremia mocht niet huwen (Jr16:2) of feest vieren (vs8). Spot en verachting beleefde hij dagelijks (20:8). Hoewel zijn eigen familie van de priester Aäron afstamde verraadde ze Jeremia: ‘Ook uw verwanten en uw naaste familie laten u in de steek, achter uw rug bespotten zij u. Vertrouw hen dus niet, hoe vriendelijk ze ook voor u zijn.’ (12:6), en eisten zijn dorpsgenoten zijn dood (11:21). Tijdgenoten zagen hem als verrader, omdat hij onderwerping aan Babel predikte en in zijn veertigjarige dienst scheen zich niemand tot zijn gedachte bekeert te hebben. Zo werd de profeet drie keer gevangen genomen: (1) In een houtblok door Paschur (Jr20); (2) In het huis van Jonathan de schrijver (Jr37:11-15); en (3) in een put door de raadslieden van koning Zedekia (Jr38). Tenslotte werd hij vier keer in zijn leven bedreigd met de dood (Jr11:19-21; 26:11; 36:26; 38:4). Maar ondanks dat Jeremia in zijn dagen door het grootste deel van het volk veracht en vernederd werd, stond hij in de dagen van het Nieuwe Testament bovenaan de lijst van geliefde profeten (vgl. Mt16:14). Zo was hij bij zijn leven de meest gesmade en na zijn dood de hoogst vereerde.12

d

Levenseinde

Volgens het geschrift Vitae Prophetarum, een geschrift uit de eerste eeuw na Christus waarin korte biografieën van de profeten te vinden zijn, 8 9

R. Rendtorff, The Canonical Hebrew Bible. A Theology of the Old Testament (Leiden:Deo, 2005), 212. W. Thiel, Die deuteronomistische Redaktion von Jeremia 1-15, (WMANT 41; NeukirchenVluyn:Neukirchener, 1973), 161-162,286-287. 10 G. von Rad, Theologie des Alten Testaments, Vol. II (München:Chr. Kaiser, 1965), 211. 11 R. Rendtorff, The Canonical Hebrew Bible. A Theology of the Old Testament (Leiden:Deo, 2005), 230. 12 J. Tiesema, De wenende profeet. Beschouwing over de profetie van Jeremia (Den Haag:Voorhoeve, z.j.), 5.


12

werd Jeremia in de plaats Tachpanhes te Egypte gestenigd en is zijn graf te vinden in Caïro.

C

Baruch, schrijver van Jeremia

In Jr36 lezen we de woorden: ‘In het vierde regeringsjaar van koning Jojakim van Juda, de zoon van Josia, richtte Jahweh zich tot Jeremia: “Neem een boekrol en schrijf daarin alles wat ik je gezegd heb over Israël, Juda en de andere volken sinds ik in de tijd van koning Josia voor het eerst tot je sprak. Misschien laten de Judeeërs tot zich doordringen met wat voor onheil ik hen wil treffen en breken ze met hun kwalijke praktijken. Dan zal ik hun wandaden en zonden vergeven.” Op verzoek van Jeremia schreef Baruch, de zoon van Neria, alle woorden van Jahweh die Jeremia hem dicteerde in een boekrol’ (vs1-4). Baruch wordt vandaar in de traditie als schrijver van Jr genoemd. Omdat hijzelf het beroep van schrijver uitoefende (Jr36:26) is het boeiend te zien dat er veelvoudig in Jr verwezen wordt op het beroep van de schrijver. We lezen over meerdere schrijvers in het werk (Jr52:25), over de hal van de schrijvers (36:20v.), het huis van de schrijver Jonathan (37:15,20), briefrollen (36; 51:60), kolommen (36:23), schrijftafels (17:1), inkt (36:18), een ijzergriffel en diamantstift (17:1; vgl. 8:8), een schrijfmes (36:23). Daarnaast horen we over meerdere documenten: een scheidbrief (3:8) en kooporde (32:10-16,44).


J E R E M I A GESCHIEDKUNDIGE CONTEXT VAN HET BOEK JEREMIA

D

13

Geschiedkundige context van het boek Jeremia

a Chronologisch overzicht van de werking van de profeet Jeremia Ashur Etil Ilani Sin Sum Assur (627-623) Lisir (623) Uballit II (612-609) SinSar Iskun (623612)

Ashurbanipal (668-627)

Nabopolassar (625605v.Chr.). Val van Ninive (612)

Nebukadne (605-562v.C

Egypte steunt Assyrië (6

Egypte verslagen, Ju

660

650

640

Manasse (696-642)

630

620

Josia (640-609)

Amon (642-640)

Joahas (3m. 609)

610

600

Jojakim (608-597) Jojakin (3m. 608-597+3m.)

Wegvoeringen in ballingschap:  (605) Werking van de profeet Jeremia (629-586)

b

De Babylonische macht

c

De Egyptische strijd met Babel

Zedekia (597-586

Na de ineenstorting van het Assyrische rijk, begon er een strijd tussen Egypte en Babylon over Kanaän en Syrië. Farao Necho II trok 608v.Chr. met een leger naar het noorden om het Assyrisch leger te helpen tegen Babylon. De Judeese koning Josia wordt tijdens deze veldslag gedood en Egypte lukt het enkel om Jeruzalem in handen te krijgen (2Kn23:29-37; 2Kr35:20vv.). Necho geeft zich daarmee niet tevreden en trekt in 605v.Chr. op tegen Nebukadnezar. Deze verslaat het Egyptische leger bij Karkemisch en vervolgt het tot de Egyptische grens (Jr46:1-2). 601v.Chr. Vindt er een

 (597)


14

nieuwe strijd plaats tussen Egypte en Babel. De Babyloniërs moeten zich terugtrekken en Jeruzalem komt in opstand tegen Babel (2Kn24:1-2). Vandaar komt Nebukadnezar naar Jeruzalem en onderwerpt het in 597v.Chr. (2Kr36:6-10). De opvolger van Necho, farao Hofra, trekt opnieuw op en verovert de Filistijnen (Jr47:1-7). Ook Jeruzalem komt weer in opstand tegen Babel doordat het op Egypte zijn hoop stelt (Ez17:15). Nebukadnezar trekt op en belegert Jeruzalem. Tijdens die belegering trekt de farao zich terug. Jeruzalem wordt verwoest (586v.Chr.) en de bevolking in ballingschap gebracht.

E

Plaats in de canon

Jr staat in de Hebreeuwse canon van het Oude Testament aan het begin van de profeten. Die plaats kan de profeet ontvangen hebben, doordat hij het langst is van alle profeten. Die lengte wordt niet duidelijk zichtbaar in onze hoofdstukindeling, doordat Jesaja meer hoofdstukken heeft dan Jeremia. Toch bevat Jr de meeste woorden (±22.000) en is hij langer dan Jesaja (±17.000 woorden) of Ezechiël (±19.000 woorden). Daardoor wordt en verband zichtbaar tussen de historische (Gn-2Kn) en profetische boeken.13 Jr eindigt met een duidelijk parallel met 2Kn24.

F

Ingewikkelde tekstoverlevering

Al bij de kerkvader Origenes vernemen we dat de tekst van Jr, zoals die overgeleverd is in de Griekse Septuaginta (LXX), verschilt van de Hebreeuwse Masoretische Tekst (MT). 14 Er is verschil in lengte en volgorde bij de hoofdstukken. LXX is volgens de laatste berekening van Tov ongeveer 1/6 keer korter dan MT (oude berekening: 1/7 korter). 15 De belangrijkste afwezigheden zijn: Jr2:1v.; 7:1v.; 8:10-12; 10:6-10; 11:7-8; 17:1-4; 25:14; 27:1,7,13v.,18-21; 29:15-19; 30:10v.,22; 31:37; 33:14-26; 39:4-13; 46:1,26; 48:45-47; 49:6; 51:45-48; 52:2v.,15,28-30. Nu is het niet eenvoudig om een van beide tekstgetuigen te kiezen. Het merendeel van de uitleggers kiest voor MT.16 Dat is de tekst die het geciteerd wordt in de Targum, het Nieuwe Testament of de Joodse schrijvers Philo en Josephus.

13 H.H. Klement, ‘Horizonte der Interpretation Jeremias: Modell für das Entstehen eines Prophetenbuches,’ Journal of Evangelical Theology 18 (2004): 45-65. 14 Origenes, Brief aan Africanum 4. 15 E. Tov, Textual Criticism of the Hebrew Bible (Minneapolis:Fortress, 1992), 320. 16 W.S. Lasor, D.A. Hubbard en F.W. Bush, Old Testament Survey (Grand Rapids:Eerdmans, 1996), 341. C.R. Seitz, ‘The Prophet Moses and the Canonical Shape of Jeremiah,’ Zeitschrift für die alttestamentliche Wissenschaft 101 (1989): 18-27.


J E R E M I A INGEWIKKELDE TEKSTOVERLEVERING

15

Toch wordt die gedachte verzwaard door het feit dat de in 1948 gevonden Qumranvondsten zowel teksten uit Jr bevatten die uit LXX afkomstig zijn (4Q71, 4Q72a), als die uit MT afkomstig zijn (2QJer, 4Q70, 4Q72, 4Q72b). Fischer wijst er in zijn inleiding op dat 4Q70 het oudste deel van Jr bevat en 4Q72 het langste deel. 17 Verder vermeldt hij dat het bij 4Q71, 4Q72a en 4Q72b om een buitengewoon manuscript gaat, waar eveneens goede verbindingen met MT in zitten. 18 Stipp wijst erop dat LXX een consistente en letterlijke vertaling van MT weergeeft. 19 Fischer betwijfelt dat en laat zien dat de overlevering van MT nauwkeuriger gebeurde dan die van LXX.20 Dat ontdekken we als we 2Kn24 vergelijken met MT en LXX van Jr52. Juist dat laatste leidt ertoe dat velen MT als prioriteit zien boven LXX. Om een indruk te krijgen van de opbouw van Jr in MT en LXX kan volgend overzicht dienen: MT // LXX Jr47 // Jr29 Jr1:1-25:13 // Jr1:1MT // LXX 25:1-13 Jr48 // Jr31 Jr25:15-38 // Jr32:15Jr49:1-6 // 30:1738 22 Jr26-43 // Jr33-50 Jr49:7-22 // 30:1-16 Jr44 // Jr51:1Jr49:23-27 // 30:2930 33 Jr45 // Jr51:31Jr49:28-33 // 30:2335 28 Jr46:1-26 // Jr26:2Jr49:34-39 // 25:1425 20 Jr46:27-28 // Jr26:27Jr50-51 // 27-28 28 Jr52 // Jr52 In dit overzicht komt vooral tot uiting dat LXX de oordelen over de volken aan het begin van Jr plaatst (Jr25-31), terwijl MT deze aan het einde heeft (Jr46-51) in een andere volgorde. In het verleden is er al op gewezen dat de volgorde van MT overeenkomt met de volgorde van de volkeren in Jr25:15-38. Maar dat argument kan ook gebruikt worden om LXX te aanvaarden, omdat ‘t het meest onverklaarbaar is ( lectio 17 G. Fischer, Jeremia 1-25 (HthKAT; Freiburg:Herder, 2005), 40. 18 G. Fischer, Jeremia 1-25 (HthKAT; Freiburg:Herder, 2005), 41 19 H.-J. Stipp, Das masoretische und alexandrinische Sondergut des Jeremiabuches (Göttingen:Universitätsverlag, 1994), 7-58. 20 G. Fischer, Jeremia 1-25 (HthKAT; Freiburg:Herder, 2005), 41-44.


16

difficilior).21 Wel moet gezegd worden dat Jr43-44 veel beter als inleiding op de hoofdstukken over de volkeren dan Jr51 past en dat LXX wellicht ontstaan is door aanpassingen met Js en Ez waar de volkeren eveneens aan het begin van het boek vermeld worden (Js13-23; Ez25-32).

G

De taal van het boek Jeremia

Jeremia is een meester in variaties.22 Het is een ‘bruisende en weerspannige’ tekst.23 Het Hebreeuws is op sommige plaatsen zelfs zeer lastig te begrijpen. Een gebruik van meerdere vertalingen is vandaar sterk aan te raden. Ook is de poëzie en de proza meer met elkaar verbonden in dit Bijbelboek.24 Waar in de vertalingen niet altijd recht aan wordt gedaan. Qua taal is Jr wel ruwer en minder beschaafd dan de andere profeten. Naast de bovengenoemde elementen heeft hij oog voor herhalingen, creatieve zinsconstructies en retorische vragen om het volk op te roepen. 25 We denken bij dat laatste aan: ‘Een meisje zal nooit haar opschik vergeten, een bruid nooit haar sieraden. Maar mijn volk is Mij vergeten, sinds onafzienbare tijd.’ (Jr2:32); ‘Als een man zijn vrouw wegstuurt en zij gaat weg en trouwt met een ander, neemt hij haar dan nog terug? Is dit land dan niet ontheiligd? En u laat zich in met allerlei minnaars en u wilt bij Mij terugkomen – spreekt Jahweh.’ (3:1); ‘Vertrekken stenen van de bergrots of sneeuw van de Libanon? Vergeet men stromend water, stromende bronnen?’ (18:14); en ‘Met betrekking tot Ammon. Zo spreekt Jahweh: ‘Heeft Israël geen zonen, geen erfgenamen meer, dat Milkom bezit kon nemen van Gad en zijn volk zich kon vestigen in zijn steden?’ (49:1). In het Nederlands is het opmerkelijk dat enkel WV de Hebreeuwse woorden van hoop in Jr4:27 en 5:10 als oordeel vertaalt: ‘Want zo spreekt Jahweh: ‘Heel het land wordt een wildernis; Ik zal het niet voorgoed afbreken.’ (4:27); ‘Trek de wijnbergen in en verniel ze, maar vernietig ze niet helemaal, ruk de ranken af, ze zijn niet meer van Jahweh.’ (5:10).

21 J.G. Janzen, ‘Double Readings in the Text of Jeremiah,’ Harvard Theological Review 60 (1967): 433–47; R.P. Carroll, ‘Century’s End: Jeremiah Studies at the Beginning of the Third Millennium,’ Currents in Research: Biblical Studies 8 (2000): 18-58. 22 G. Fischer, Jeremia 1-25 (HthKAT; Freiburg:Herder, 2005), 78. 23 G. Fischer, Jeremia 1-25 (HthKAT; Freiburg:Herder, 2005), 44. 24 W.S. Lasor, D.A. Hubbard en F.W. Bush, Old Testament Survey (Grand Rapids:Eerdmans, 1996), 335. 25 Zie uitvoerig: G. Fischer, Jeremia 1-25 (HthKAT; Freiburg:Herder, 2005), 47-65


J E R E M I A THEOLOGISCHE ACCENTEN IN JEREMIA

H a

17

Theologische accenten in Jeremia Jahweh, de Leeuw

Jr spreekt meermaals over Jahweh als een leeuw (Jr4:7; 25:38; 49:1820). Olson wijst erop dat deze leeuw bij Jr in contrast staat met de afgoderij en hoererij waarin Juda verkeerde (Jr2:15-20, 30-33; 5:6-7; 12:78). Jahweh de ware man van Israël toont daardoor zijn jaloezie tegenover de heidense afgoden waarmee het volk overspel pleegt.

b

Het Woord van God

In het Oude Testament vinden we de diepste theologie van het woord bij Jeremia.26 Het begrip ‘woord’ (Hebr. dávár) komt het meeste voor in dit Bijbelboek. Al aan het begin van Jr komt het belang van dat Woord ter sprake bij de roeping van de profeet: Jahweh waakt over zijn woord om dat te doen: ‘Jahweh zei: ‘Dat heb je goed gezien. Ik houd de wacht bij mijn woord en doe wat Ik zeg.’’ (Jr1:12). En verder lezen we over het Woord: ‘Daarom, zo spreekt Jahweh, de God van de machten: Nu u dit durft te zeggen, blaas Ik mijn woorden in uw mond als een vuur en dit volk zal het hout zijn dat erdoor wordt verteerd.’ (5:14); ‘Zodra uw woord mij bereikte verslond ik het, het was mijn vreugde, het maakte mij zielsgelukkig. Ik draag immers uw naam, Jahweh, God van de machten.’ (15:16). Dit Woord is onweerstaanbaar: ‘Mijn woord is als een vuur – spreekt Jahweh – als een hamer die een rots in tweeën splijt.’ (23:29). Het is opmerkelijk dat het Woord van Jahweh steeds tot de profeet ‘komt’. Over dit ‘komen’ van het woord tot Gods dienstknecht lezen we enkel bij Jeremia: ‘Het woord van Jahweh kwam tot mij:’ (1:4), ‘Dit woord van Jahweh dat kwam tot Jeremia:’ (7:1), ‘Dit woord kwam van Jahweh tot Jeremia:’ (11:1), ‘Het woord van Jahweh dat kwam tot Jeremia:’ (18:1), ‘Het woord van Jahweh kwam tot Jeremia, toen koning Zedekia Paschur, de zoon van Malkia, en de priester Sefanja, zoon van Maäseja, naar hem toe zond met het verzoek:’ (21:1), ‘Dit woord kwam tot Jeremia, voor heel het volk van Juda. Het was in het vierde jaar van de regering van Jojakim, zoon van Josia, de koning van Juda, in het beginjaar dat Nebukadnezar koning van Babel werd.’ (25:1), ‘In het begin van de regering van Jojakim, zoon van Josia, koning van Juda, kwam dit woord van Jahweh tot Jeremia:’ (26:1), ‘In het begin van de regering van Jojakim, zoon van Josia, de koning van Juda, kwam dit woord van Jahweh tot Jeremia:’ (27:1), ‘Dit 26 O. Procksch, Theologische Wörterbuch zum Alten Testament, red. G. Botterweck en H. Ringgren, Vol. IV (Stuttgart:Kohlhammer, 1975), 96; B.J. Oosterhoff, Jeremia en het Woord van God (Kampen:Kok, 1987).


18

woord kwam van Jahweh tot Jeremia:’ (30:1), ‘In het tiende regeringsjaar van koning Zedekia, het achttiende van Nebukadnezar, kwam het woord van Jahweh tot Jeremia.’ (32:1), ‘In het vierde regeringsjaar van Jojakim, zoon van Josia, de koning van Juda, kwam dit woord van Jahweh tot Jeremia:’ (36:1). Doordat ‘het woord’ in het Hebreeuws bij deze teksten telkens vooraan staat, legt de schrijver van Jr daarop bijzondere nadruk.27 Naast deze teksten zien we dat er een enorme strijd binnen Jr heerst tussen de ware profeet van Jahweh en de valse profeten. Bijbelvers wordt tegenover Bijbelvers geplaatst. De naam en het Woord van Jahweh wordt te pas en te onpas gebruikt. Voor Jeremia is dat een geweldige confrontatie. Doordat het Hebreeuws zelfs geen woord heeft voor ‘pseudoprofeet’ of ‘valse profeet’, heerst er bij de lezer een zekere spanning: welke profeet is nu wel en welke is geen profeet? Jeremia’s boodschap staat zo diagonaal tegenover die van de zogenaamde andere profeten. Een grote verwarring maakt zich daardoor meester over het volk. Wie is de ware profeet? Jeremia of Hananja, of iemand van de andere profeten? De valse profeten verkondigen vrede en harmonie. Jeremia verkondigt dat er geen harmonie of vrede zal komen. De verwachtte shalom zal uitblijven. Het oordeel zal er komen (Jr6:14; 8:11; 14:13; 23:17)! ‘Maar Jahweh zei tegen mij: ‘De profeten doen wel alsof ze namens Mij optreden, maar Ik heb hen niet gezonden, Ik heb hun geen opdracht gegeven, Ik heb niet tegen hen gesproken. Hun visioenen zijn bedrog, hun orakels berusten nergens op, ze verkondigen eigen verzinsels.’ (14:14), ‘De profeten profeteren leugens, de priesters treden eigenmachtig op en mijn volk vindt het zo goed. Maar wat zult u doen als uw einde komt?’ (5:31), ‘Iedereen, groot en klein, is op eigen voordeel uit. Priesters en profeten, allen plegen bedrog.’ (6:13), ‘Daarom geef Ik hun vrouwen aan anderen, hun akkers aan nieuwe meesters. Want iedereen, groot en klein, zoekt zijn eigen voordeel; profeten en priesters, allemaal bedriegen ze.’ (8:10), ‘Ik hoor de profeten die in mijn naam leugens verkondigen, zeggen: “Ik had een droom.” Hoelang moet dat nog duren! Wat bezielt die profeten, die verkondigers van hun eigen verzinsels?’ (23:25-26), ‘Met alle leugens die zij u verkondigen bereiken ze slechts dat u uit uw land wordt verjaagd, dat Ik u verdrijf en dat u te gronde gaat.’ (27:10), ‘Luister niet naar de profeten die zeggen: “Onderwerp u niet aan de koning van Babel.” Want ze verkondigen leugens.Ik heb hen niet gezonden – spreekt Jahweh. Met de leugens die ze in mijn naam verkondigen bereiken ze 27 R. Rendtorff, The Canonical Hebrew Bible. A Theology of the Old Testament (Leiden:Deo, 2005), 209.


J E R E M I A THEOLOGISCHE ACCENTEN IN JEREMIA

19

slechts dat Ik u verdrijf, en u te gronde gaat, samen met die profeten.’’ (27:14-15), ‘Ze misbruiken mijn naam om leugens te verkondigen; Ik heb hen niet gezonden – spreekt Jahweh.’ (29:9). Vooral in Jr27 komt die confrontatie het meest naar voren. In Jr23:28 vinden we dan een opmerkelijke uitspraak van Jahweh: ‘De profeet die een droom heeft, vertelt slechts een verzinsel; maar hij die mijn woord heeft ontvangen, spreekt in waarheid mijn woord: Stro heeft niets met tarwe gemeen – spreekt Jahweh.’ Daardoor lijkt Jeremia naast Mozes geplaatst te worden, met wie Jahweh sprak van aangezicht tot aangezicht: ‘Luister goed. Als er bij jullie een profeet van Jahweh is, maak Ik Mij in visioenen aan hem bekend en spreek Ik met hem in dromen. Maar met Mijn dienaar Mozes, op wie Ik volledig kan vertrouwen, ga Ik anders om: met hem spreek Ik rechtstreeks, duidelijk, niet in raadsels, en hij aanschouwt Mijn gestalte. Hoe durven jullie dan aanmerkingen op mijn dienaar Mozes te maken?’ (Nm12:6-7). Over dit verband tussen Jeremia en Mozes is het ons in de volgende § te doen.

c

De profeet en Mozes

d

De herders van het volk

Jeremia laat ons meermaals terugdenken aan Mozes.28 Bij zijn roeping zegt Jeremia: ‘ik kan niet spreken’, terwijl Mozes op soortgelijke wijze beweert: ‘Neemt u mij niet kwalijk, Heer, maar ik ben geen goed spreker. Dat is altijd al zo geweest, en daar is geen verandering in gekomen nu U tegen mij, Uw dienaar, gesproken hebt. Ik kan nooit de juiste woorden vinden’ (Ex4:10). Net als Mozes uit het boek van het leven uitgewist wil worden (Nm11:15), geeft Jeremia te kennen dat hij de dag vervloekt waarop hij geboren werd (Jr15:10). Net als bij Mozes pleit Jeremia voor het volk. Maar Jahweh verbiedt dit (Jr7:16; 11:14; 14:11). Hij verhoorde de gebeden van Mozes en redde het volk, maar hield Jeremia tegen om te bidden voor verlossing van het volk. De profeet wordt geboden om niet te handelen als Mozes in het verleden deed.29

Het thema ‘herders’ vinden we meerdere keren terug in Jr. Vooral in 23:1-4 komt dit thema uitvoerig aan de orde. Het begrip werd in de Oudheid meermaals gebruikt voor de leiders van een volk. 30 In 2:8 lezen 28 W. Zimmerli, Ezechiel (BK; Neukirchen-Vluyn:Neukirchener, 1969), 16-21. 29 C.R. Seitz, ‘The Prophet Moses and the Canonical Shape of Jeremiah,’ Zeitschrift für die alttestamentliche Wissenschaft 101 (1989): 3-27. 30 H. Lalleman-De Winkel, Jeremia (DB; Heerenveen:Groen, 2004), 69.


20

we over de kritiek tegenover de huidige herders en in 3:15 de belofte dat er betere herders over Israël gesteld zullen worden. Mannen met wijsheid en inzicht. Jr6:3 en 12:10v. wijzen de hoorders op de vreemde herders die het volk uitbuiten en verwoesten. In 10:21 vinden we een kritiek op de dwaasheid van de herders die de verwoesting van de kudde tot resultaat heeft. 22:2 spreekt over de veroordeling van de corrupte herders van Jeruzalem en in 25.32-35 worden de door oordeel bedreigde herders opgeroepen tot een klaagzang. 31:10 wijst op de belofte dat Jahweh uiteindelijk Herder zal zijn over het volk en het zal weiden en 33:23 geeft daaraan een nieuwe impact. Het is daarnaast opmerkelijk dat in Jr43:12 Nebukadnezar beschreven wordt als iemand die ‘iedereen [zal] weghalen uit Egypte zoals een herder zijn mantel van luizen ontdoet’ en 49:19 en 50:44 stellen de vraag welke herder uit Edom of Babel de herder van Jahweh kan weerstaan. 50:6 klaagt ten slotte over de herders als verleiders.

e

De Christus van God

f

De komende dagen

In Jr vinden we de minst messiaanse profetieën. Enkel twee plaatsen spreken direct over de Messias (Jr23:5-6; 33:14-17). In beide gevallen is sprake over de ‘spruit van de rechtvaardigheid’ die op Davids troon regeert in rechtvaardigheid. Zo staat de Messias in schril contrast met het volk in de tijd van Jeremia. Dat contrast wordt verscherpt doordat er drieëntwintig keer in Jr sprake is over ‘Jahweh, onze rechtvaardigheid’ en drieëndertig keer over ‘het rechtvaardige Israël’. Naast de weinige profetische verwijzingen naar de Messias hebben uitleggers er telkens weer op gewezen dat het leven van de profeet zelf een verwijzing vormt naar de Messias. Hij weende over het volk, zoals de Messias erover zou wenen (Jr9:1,10; 13:17; 14:17; 15:10; 20:14); hij diende het volk, zoals de Messias het volk zou dienen; hij was verworpen, zoals de Messias verworpen werd. Een man van smarten, zoals de Messias zou zijn. Terecht is Jeremia vandaar ‘de wenende profeet’ genoemd.

Zestien keer gebruikt de profeet de uitdrukking ‘Zie, de dagen komen’ (Hebr). Deze uitspraak kan zowel wijzen op het oordeel als op de zegen. Zo gebruikt Jeremia het voor de verwoesting van Juda en omliggende volkeren (Jr7:32; 9:25; 19:6; 48:12; 49:2; 51:47,52) en voor de toekomstige tijd. Bij deze toekomstige tijd is er sprake van: (1) de terugkeer van het volk uit de ballingschap (16:14-15; 23:7-8; 30:3); (2) de


J E R E M I A THEOLOGISCHE ACCENTEN IN JEREMIA

21

rechtvaardige Spruit van David die over het verenigde volk zal regeren (23:5-6; 33:14-15); (3) het volk dat in vrede en welvaart leeft (31:27-28; 33:14,16); (4) het nieuwe verbond en de reiniging van de zonden (31:3134; 33:14-18); (5) de stad Jeruzalem die niet meer verwoest zal worden en veilig zal wonen (31:38-40; 33:16). Al deze beloften gaan verder dan het herstel die het Judeese volk beleefde na de terugkeer uit de Babylonische gevangenschap. De belofte strekt zich verder uit en wijst niet enkel op de terugkeer van de twee, maar van alle stammen naar het land en staat in nauw verband met de uitspraken van het nieuwe verbond (Jr31-33). Vandaar wacht de belofte nog op zijn vervulling en zal het deze krijgen op het moment dat de Messias zijn vrederijk zal bouwen op aarde.31

I

Jeremia en het Nieuwe Testament

In het Nieuwe Testament wordt de profeet Jeremia drie keer bij naam genoemd (Mt2:17; 16:14; 27:9). De Hebreeënschrijver citeert Jr31:31-34 twee keer in zijn brief (Hb8:8-12; 10:15-17) en in Rm11:25-27 vinden we een citaat van Jr31, waar de apostel Paulus vooruitwijst op de uiteindelijke vervullingen in Christus. Naast deze teksten zien we nog enkele beknopte relaties in Mt2:18(//Jr31:15 – klacht in Rama); 11:29(//Jr6:16 – rust voor je ziel); 21:13(//Jr7:11 – tempel als rovershol); Mc8:18(//Jr5:21); 1Ko1:31(//Jr9:2324 – het roemen); 2:9(//Jr3:16) 2:23(//Jr17:10 – hart en nieren) en 2Ko6:17(//Jr51:45).

J

Bijzonderheden in het boek Jeremia

a

Parallellen met andere Bijbelboeken

De profeet Jeremia bevat in zijn boek verschillende parallellen met Dt. Dat betekent niet de de schrijver dit boek klakkeloos herhaalt. Er is veeleer sprake van een ontwikkeling. Zoals Dt nog spreekt over het ‘deuteronomisch wetboek’, ziet Jr vooruit op het nieuwe verbond. Wellicht is dat begrijpelijk als we beseffen dat het deuteronomisch wetboek, dat ten grondslag ligt aan Dt en waaruit de koning elke dag diende te lezen, gevonden werd tijdens de opwekking van koning Josia.33 32

31 C.H. Dyer, Jeremia (ATAE 3; Holzgerlingen:Hänssler, 2000), 197. 32 N. Lohfink, ‘Gab es eine deuteronomistische Bewegung?’ Jeremia und die ‘deuteronomistische Bewegung’, red. W. Gross (Weinheim:Beltz Athenäum, 1995), 359. 33 Vgl. H. Lalleman-De Winkel, Jeremia (DB; Heerenveen:Groen, 2004), 26-27.


22

Ook vind men meerdere thematische allusies in Jr naar Js34-66. 34 Sommer noemt de volgende punten:35 Jr1:9-10 // Jr9:6 // Jr25:9 // Js51:16 Js48:10-11 Js34:2; 58:12; Jr2:23-25 // Jr9:8 // 61:4 Js57:10 Js57:6 Jr27:5-6 // Jr2:32 // Jr10:1-16 // Js45:12-13 Js49:14-18 Js40:19-22; Jr29:10-14 // Jr2:6-8 // 41:6Js55:6-12 Js63:11-12 7; 44:9-14 Jr29:4-6 // Jr3:1 // Jr10:17-25 // Js65:18-23 Js50:1 Js54:1-5; Jr30:17 // Jr3:12-14, 21-22 // 52:13-53:12 Js62:12 Js57:16-19 Jr11:18-21 // Jr30:24 // Jr3:16-18 // Js51:12-14; Js55:11 Js60:7-13 Jr31:1-9 // Jr4:13 // 52:13-53:12 Js35:4-10; Js66:15 Jr12:7-13 // 43:5-9; 55:12 Jr4:20 // Js56:9-57:5 Jr31:16 // Js51:19 Jr14:2-9,12 // Js40:9-10 Jr4:22-25 // Js42:10-16; Jr31:31-36 // Js41:23-29 59:9Js42:5-9; 51:15; Jr4:23-26 // 19 Js60:18-22 Jr15:13 // 54:10; 59:21 Jr6:13-14 // Js65:13 Jr33:3 // Js57:17-21 Jr15:2,5 // Js48:6 Jr6:20,22 // Js51:19 Jr33:7-9 // Js60:6-9 Jr16:16-18 // Js61:1-4 Jr6:7 // Js40:2; 61:7; Jr48:3 // Js60:18; 65:3 65:6Js51:19; 59:7; Jr7:13 // 7 60:18 Js65:12 Jr20:7-13 // Jr49:23 // Js50:4-9 Js57:20

34 U. Cassuto, ‘On the Formal and Stylistic Relationships between Deutero-Isaiah and Other Biblical Writers,’ Biblical and Oriental Studies, red. U. Cassuto, Vol. I (Jeruzalem:University, 1973-75), 143-60; W. Holladay, Jeremiah, Vol. II (Herm; Philadelphia:Fortress, 1986-89), 86-88; B.D. Sommer, A Prophet Reads Scripture: Allusion in Isaiah 40-66 (Stanford:University, 1998), 32-36, 67-72, 159-60. 35 B.D. Sommer, ‘New Light on the Composition of Jeremiah,’ The Catholic Biblical Quarterly 61.4 (1999): 646-666.


J E R E M I A BIJZONDERHEDEN IN HET BOEK JEREMIA

23

Naast deze overeenkomsten met Js is er dikwijls gewezen op de parallellen van Jr52 met 2Kn24:18-30. Het hoofdstuk is vandaar vaker gezien als historisch aanhangsel.36

b

Profetische beelden

In Jr komen meerdere profetische beelden aan bod. 37 Daarin wordt de boodschap van de profeet tot uitdrukking gebracht. Het gaat dus om meer dan enkel een symbolische handeling. De acties zijn een teken voor het volk en vormen een centraal element binnen de verkondiging van de profeet. We denken bij de profetische beelden aan: (1) Het beeld van de amandelboom die verwijst naar het Woord Gods (Jr1:11-12); (2) De kokende pot die vanuit het noorden omvalt en verwijst naar de komende invasie (1:13-14); (3) De linnen gordel (13:1-11); (4) Het niet mogen huwen en stichten van een gezin (16:2-4); (5) Het niet mogen treuren met de treurenden of het zich mogen verblijden met de blijden (16:5-7); (6) De pottenbakker en de klei (18:1-10); (7) Het breken van de aarden kruik (19:1-13); (8) Het juk (27:2-11; 28:2,10-14); (9) De koop van het veld (32:6-15); (10) De dichtgemetselde stenen (43:8-13); (11) De verzonken boekrol (51:59-64).

K a

De indelingen van het boek Jeremia Opvallendheden bij de indeling

Over de indeling van het boek Jeremia is veel te doen geweest in het verleden.38 Het boek zelf bevat verschillende indicaties die erop wijzen dat het werk uit meerdere componenten werd samengevoegd. 39 Zo werd Jr52 wellicht geschreven na aanleiding van 2Kn24:18-30. Duhm schrijft in de inleiding van zijn commentaar: 40 ‘Het boek is dus langzaam gegroeid, zoals een bos dat zonder toezicht is zich uitbreidt en groeit [...]; van een methodieke compositie, een uniforme dictie kan geen sprake zijn.’ Nu is het moeilijk exact vast te stellen wat de criteria is waarmee Jr kan worden ingedeeld. In elk geval is de hoofdstukindeling in onze 36 F.J. Backhaus en I. Meyer, ‘Das Buch Jeremia,’ Einleitung in das Alte Testament, red. E. Zenger (Stuttgart:Kohlhammer, 2006), 456. 37 A. Remmers, Das Alte Testament im Überblick (Hückeswagen:CSV, 1988), 145. 38 J.R. Lundbom, ‘Jeremiah, Book of,’ Anchor Bible Dictionary, Vol. III (New York:Doubleday, 19921999), 709-710, 712-716; R.P. Carroll, Jeremiah, A Commentary (OTL; Londen:SCM, 1986), 38-50. 39 C.H. Dyer, Jeremia (ATAE 3; Holzgerlingen:Hänssler, 2000), 131. 40 B. Duhm, Das Buch Jeremia (KHCAT; Tübingen/Leipzig:Mohr, 1901), xx.


24

Bijbels niet altijd gelukkig gekozen. 41 Toch willen we Duhms argument niet klakkeloos aanvaarden en een poging wagen om net als velen anderen op zoek te gaan naar een mogelijke compositie van de tekst. Enkele algemene opvallendheden die we daarbij tegenkomen zijn: (1) Veel gedeelten in Jr1-6 werden geschreven in de eerste persoon enkelvoud (1:4; 2:1; 3.6; 5:4v.), terwijl Jr26-51 enkel geschreven is in de derde persoon enkelvoud.42 (2) In Jr25 ontdekken we een verbinding met Jr1. Het dertiende jaar van Josia wordt in beide delen genoemd (Jr1:2; 25:3). Dat is opmerkelijk als we bedenken dat het elfde jaar van Jojakim in Jr1:3 opnieuw genoemd wordt in het laatste hoofdstuk van Jr (52:3). Daardoor komt Jr25 centraal te staan.43 (3) Juda en de volkeren – In Jr2-45 spreekt de profeet voornamelijk tot Juda, terwijl hij in Jr46-51 voornamelijk tot de volkeren spreekt. In het verleden is Jr2-45 vandaar in verband gebracht met Jr1:11-19 waar de tekst verband houdt met Israël, terwijl Jr46-51 in verband werd gebracht met Jr1:4-10 waar de tekst spreekt over de volkeren.44 (4) Parallellen – Jr bevat verzen die meermaals voorkomen: Jr16:1415//23:7-8; 1:18-19//15:20; 6:13-15//8:10b-12; 7:31-32//19:5-6; 15:13-14//17:3-4. (5) Jr52 wordt gezien als een aanhangsel dat later aan het boek werd toegevoegd (zie comm. Jr52:1). Dit hoofdstuk vormt een inclusio met Jr1:3: ‘En in de dagen van Jojakim, de zoon van Josia, koning van Juda, tot het eind van het elfde jaar van Zedekia, zoon van Josia, koning van Juda. In de vijfde maand ging Jeruzalem in ballingschap.’ (6) Het toekomstig herstel staat in het midden van het boek. 45

b

Thematiek en chronologie

Algemeen stemt men ermee in dat Jr eerder thematisch dan geschiedkundig geordend is. In Jr zelf komen meerdere aanwijzingen voor die ons helpen bij een datering (Jr1:2-3; 3:6; 21:1; 24:1; 25:1; 26:1; 27:1; 28:1; 29:1; 32:1; 34:21; 35:1; 36:1; 37-42; 45:1; 46:2; 51:59; 52:4-11; 52:1241 A.C. Gaebelein, Kommentar zum Alten Testament. Esra-Maleachi, Bnd. II (Dillenburg:CV, 1998), 377. 42 W.S. Lasor, D.A. Hubbard en F.W. Bush, Old Testament Survey (Grand Rapids:Eerdmans, 1996), 340. 43 J. Rosenberg, ‘Jeremiah and Ezekiel,’ The Literary Guide to the Bible, red. R. Alter en F. Kermode (Cambridge, 1987), 190-192; G. Fischer, Jeremia 1-25 (HthKAT; Freiburg:Herder, 2005), 84. 44 F.J. Backhaus en I. Meyer, ‘Das Buch Jeremia,’ Einleitung in das Alte Testament, red. E. Zenger (Stuttgart:Kohlhammer, 2006), 456. 45 W.S. Lasor, D.A. Hubbard en F.W. Bush, Old Testament Survey (Grand Rapids:Eerdmans, 1996), 348.


J E R E M I A DE INDELINGEN VAN HET BOEK JEREMIA

25

27; 52:28-30; 52:31-34).46 Dyer geeft in zijn commentaar wel een overzicht van een geschiedkundige indeling dat we als volgt vereenvoudigd kunnen weergeven:47

Josia Jr1 -6

1112

Joah as Jojak im Jojak in Zede kia

22:119 710

1420

2 6

3536

4549:33

2 5

13

22:20 -24 2 1

49:34 -51 2734

<586 vC

c

Analyse binnen Jr1-25

d

Analyse binnen Jr26-52

3 7 3844

Fischer verdeelt Jr1-25 als volgt: Jr1; 2-6; 7-10; 11-20; 21-25. Jr7 en Jr11 worden gezien als openingsdelen, omdat ze volledig in proza zijn. 48 Jr11-20 is gekenmerkt door de belijdenissen van de profeet en te verdelen in Jr11-13; 14-17; 18-20. Jr21 begint met een nieuwe datering en spreekt samen met de daarop volgende delen over de belegering van Jeruzalem door Nebukadnezar.

Binnen Jr26-52 zien we een heldere begrenzing door de profetieĂŤn over de volkeren (Jr46-51) en het afsluitende hoofdstuk over de verovering van Jeruzalem (Jr52). In dit deel vinden we de vervulling van het oordeel dat beschreven werd in Jr25. Fischer ziet in Jr26-35 een deel van hoopvolle momenten, terwijl er in Jr36-45 vooral momenten zijn die wijzen op de ondergang.49 Jr39 doet daarbij denken aan Jr52.

46 47 48 49

G. Fischer, Jeremia 1-25 (HthKAT; Freiburg:Herder, 2005), 81. C.H. Dyer, Jeremia (ATAE 3; Holzgerlingen:Hänssler, 2000), 132. G. Fischer, Jeremia 1-25 (HthKAT; Freiburg:Herder, 2005), 84. G. Fischer, Jeremia 1-25 (HthKAT; Freiburg:Herder, 2005), 85.


26

e

Enkele indelingen

Poëtische indeling50 Jr1-25

Poëtisch en proza

Jr26-29

Proza en verhalend

Jr30-31

Poëtisch

Jr32-33

Proza

Jr34-36

Proza en verhalend

Jr37-45

Chronologisch verhalend

Jr46-51

Poëtisch

Jr52

Chronologisch verhalend

Indeling volgens de koningen51 Koning Josia

Jr1-6

Koning Joahas Jr22:10-12 Koning Jojakim

Jr7-20; 25-26; 35-36; 46:1-12; 47; 49

Koning Jojakin Jr22-23 Koning Zedekia

Jr21; 24; 27-34; 37-44; 46:13-28; 50-51

Indeling volgens de profetieën

ng van de profeet

roep op het geweten van het volk

we bind en het vrederijk

enissen en profetieën voor de val van Jeruzalem

enis en profetieën na de val van Jeruzalem

ën over de naties

dkundige bijvoegsels; de val van Jeruzalem

50 C.H. Dyer, Jeremia (ATAE 3; Holzgerlingen:Hänssler, 2000), 134. Vgl. F.J. Backhaus en I. Meyer, ‘Das Buch Jeremia,’ Einleitung in das Alte Testament, red. E. Zenger (Stuttgart:Kohlhammer, 2006), 455. 51 A.C. Gaebelein, Kommentar zum Alten Testament. Esra-Maleachi, Bnd. II (Dillenburg:CV, 1998), 368.


J E R E M I A DE INDELINGEN VAN HET BOEK JEREMIA

27

Indeling op basis van Fischer52 Jr1

Roeping van de profeet

Jr2-6

Het verworpen volk Jr2:1-4:4 – Relatiebreuk en aanbod tot omkeer Jr2 – Het volk heeft Jahweh vergeten Jr3:1-4:4 – Oproep tot omkeer Jr4:5-6:30 – Drie opnamen van de ondergang Jr4:5-31 – De naderende vijand Jr5 – Niet één zoekt waarachtigheid Jr6 – Jeruzalem ketst de vermaning af

Jr7-10 Jahweh als enig fundament van de hoop Jr7:1-8:3 – Ware Godsverering Jr8:4-9:25 – Klaag en droefheid over de dood van het volk Jr10 – Israël en zijn God Jr1120

Conflict vanwege de oordelen Jr11-13 – De relatie tussen God is beëindigd Jr11 – Het verbroken verbond Jr12 – Gods haat op zijn geliefde Jr13 – De Eufraat zal de trots ontbinden Jr14-17 – Uitzicht op redding? Jr14 – Zelfs gebeden helpen niet meer Jr15 – Bedrog aan God Jr16 – Het verdere leven van de generatie Jr17 – Gezegend, wie op Jahweh vertrouwt Jr18-20 – Bemiddeling van het onvoorwaardelijke oordeel Jr18 – Als klei in Gods hand Jr19 – De gebroken kruik Jr20 – Het lijden van de profeet

52 G. Fischer, Jeremia 1-25 (HthKAT; Freiburg:Herder, 2005), 86-87.


28

Jr2124

Het falen van de leiding Jr21 – Gods gevecht tegen de stad Jr22 – Het einde van de koningen Jr23:1-8 – Nieuwe herders en terugkeer Jr23:9-40 – Kritiek over de profeten Jr24 – De wegvoering van Juda als goede vijgen

Jr25

Gods oordeel over de hele wereld

Jr2635

De groeiende redding te midden van de ondergang Jr26-29 – Uiteenzetting over de profetie Jr26 – Levensgevaar voor onheilprofeten Jr27 – Dien de koning van Babel! Jr28 – Profeet tegen profeet Jr29 – De ballingschap als mogelijkheid tot omkeer Jr30-33 – Nieuw leven na het einde Jr30-31 – Het troostboek Jr32 – De verkoop van de akker Jr33 – Ontspruitende redding Jr34-35 – Afsluitende contrast Jr34 – Overtreden van het verbond Jr35 – Het voorbeeld van de Rechabieten

Jr3645

Het einde van Juda Jr36 – Verbranding van de boekrol Jr37 – Bevraging en gevangenname van Jeremia Jr38 – Hectische gebeurtenissen op het einde Jr39 – Verovering van Jeruzalem Jr40 – De tijd erna


J E R E M I A DE INDELINGEN VAN HET BOEK JEREMIA

29

Jr41 – Ismaëls terreur Jr42 – God vermaand om in het land te blijven Jr43 – Juda’s overblijfsel trekt naar Egypte Jr44 – Het toppunt van de opstand Jr45 – Belofte aan Baruch Jr4651

De oordelen over de volken Jr46 – Egypte Jr47 – Filistea Jr48 – Moab Jr49 – Andere volken en Elam Jr50-51 – Babel

Jr52

L

Ondergang van Jeruzalem en de tempel

Vragen

1. Welke taak hadden de profeten in Israël? 2. Hoe reageerde het volk op de vervullingen van Jeremia’s profetieën? 3. Welke parallellen ontdekken we tussen Juda in de tijd van Jeremia en het volk van God vandaag de dag? 4. Probeer het leven van Jeremia en de geschiedenis daaromtrent in kaart te brengen.


Poëzie en Proza Proza Poëzie

Herstel van Israël en Juda bekrachtigd

Herstel van Israël en Juda beschreven

Herstel van Israël en Juda beschreven

Conflict met de religieuzen Herstel van Israël en Juda verkondigd

Conflict met de valse profeten elders

Conflict met valse profeten in Juda

Vier bijzondere oordelen over Juda

Conflict met het volk

4. Zeventigjarige ballingschap

3. De twee vijgenkoeken

2. De boze herders (23:9-40)

Negen algemene oordelen over Juda Jeremia’s ervaringen met het volk

1. Oordeel over Davids huis (21:1-23:8)

9. De pottenbakker en de gebroken kruik

8

8. Het houden van de sabbat

7

7. Verbanning en terugkeer

Inl.

6

6. De grote hoer en het gebed van de trouwen

5

5. De gordel en de wijnkruik

4

4. Juda verbreekt het verbond

3

3. Oorzaak voor het oordeel: afgoden

2

2. Oproep tot omkeer en verharding van Juda (3:6-6:30)

1

1. Jeruzalems ontrouw (2:1-3:5)

Roeping van Jeremia

J E R E M I A SCHEMATISCH OVERZICHT VAN JEREMIA

2 | Schematisch overzicht van Jeremia 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 Toekomstige herstel

Proza

30


Proza

49

Poëzie

50 51

Waarschuwing voor de volkeren

Historisch deel: De val van Jeruzalem

48

Profetie over Babel

Na de ondergang

47

Profetie over Babel

46

Profetie over Ammon, Edom, Damascus en andere plaasen

45

Profetie over Moab

44

Profetie over Filistea

(Conflict met de koningen) (Gevolg van de conflicten)

43

Profetie over Egypte

Tijdens de ondergang

42

Jeremia’s waarschuwing aan Barak

41

Jeremia’s profetie in Egypte

40

Het overblijfsel trekt naar Egypte

39

Gedalja vermoord

Jeremia bij de stadhouder Gedalja

38

De verovering van Jeruzalem

Voor de ondergang

37

Jeremia en Zedekia

36

Jeremia in het gevangenis

35

Jojakims verachting van Gods Woord

34

De trouw van de Rekabieten

Jeremia waarschuwt Zedekia

J E R E M I A SCHEMATISCH OVERZICHT VAN JEREMIA 31

52

Hedendaagse catastrofe over Juda Epiloog

Proza


J E R E M I A 1:1-19 – ROEPING VAN JEREMIA

33

3 | 1:1-19 – Roeping van Jeremia (1) De woorden van Jeremia, zoon van Chilkia uit het priestergeslacht, dat in Anatot in het land van Benjamin woont. (2) Het woord van Jahweh kwam tot hem, in de dagen van Josia, de zoon van Amon, koning van Juda. Het was in het dertiende jaar van zijn regering. (3) En in de dagen van Jojakim, de zoon van Josia, koning van Juda, tot het eind van het elfde jaar van Zedekia, zoon van Josia, koning van Juda. In de vijfde maand ging Jeruzalem in ballingschap. (4) Het woord van Jahweh kwam tot mij: (5) ‘Voordat Ik je in de moederschoot vormde, koos Ik je uit; voordat je geboren werd, bestemde Ik je voor Mij; als profeet voor de volken heb Ik je aangewezen.’ (6) Ik zei: ‘Ach Heer Jahweh, ik kan niet spreken; ik ben nog een knaap.’ (7) Maar Jahweh antwoordde: ‘Zeg niet: “Ik ben nog een knaap!” Overal waar Ik je heen zend zul je gaan en alles wat Ik je opdraag zul je zeggen. (8) Wees niet bang voor hen want Ik ben bij je om u te redden – spreekt Jahweh.’ (9) Toen stak Jahweh zijn hand uit, raakte mijn mond aan en sprak Jahweh tot mij: ‘Ik leg hiermee mijn woorden in uw mond. (10) Zie, Ik stel je vandaag aan over volken en over koninkrijken, om ze uit te rukken, af te breken, te vernielen, te verwoesten, op te bouwen en te planten.’ (11) Het woord van Jahweh kwam tot mij: ‘Wat zie je, Jeremia?’ Ik antwoordde: ‘Een amandeltak zie ik.’ (12) Jahweh zei: ‘Dat heb je goed gezien. Ik houd de wacht bij mijn woord en doe wat Ik zeg.’ (13) Weer kwam het woord van Jahweh tot mij: ‘Wat zie je?’ Ik antwoordde: ‘Ik zie een kokende ketel, kantelend vanuit het noorden.’ (14) Jahweh zei: ‘Vanuit het noorden breken de rampen los over alle bewoners van het land. (15) Want zie, Ik roep alle stammen van de koninkrijken van het noorden – zegt Jahweh. Zij komen en zij plaatsen elk hun troon vlak voor Jeruzalems poorten, voor de muren die haar omringen en voor de steden van Juda. (16) Dan vel Ik mijn vonnis over hen vanwege hun misdaden: dat ze Mij verlieten, aan andere goden offerden en zich neerwierpen voor hun eigen maaksel. (17) Omgord je lendenen, sta op en spreek tot hun alles wat Ik je opdraag. Laat je geen angst aanjagen door hen, anders jaag Ik je angst aan voor hen. (18) Ik maak vandaag een vestingstad van je, een ijzeren zuil, een koperen muur tegenover het hele land: de koningen van Juda, haar edelen, priesters en het landvolk. (19) Zij zullen je bestrijden, maar je niet overwinnen. Want Ik ben bij je om je te verlossen – zegt Jahweh.’


34

Bij de roeping van Jeremia, aan het begin van dit Bijbelboek, ontwikkelen zich twee thema’s die als een rode draad door de rest van dit boek geweven worden: Het belang van het Woord van God en Gods soevereiniteit over de wereldgeschiedenis. 1 Hoewel beide onderwerpen door het hele boek verweven worden zal Gods soevereiniteit over de wereldgeschiedenis vooral pas vanaf Jr20 aan bod komen. In dat § zal de profeet voor het eerst de vijand bij naam noemen: het Babylonische leger. Aan het einde van Jr1 is de lezer volledig gericht op het verdere verloop van Jeremia. Hij is getuige geworden van zijn persoonlijkheid, zijn roeping als profeet, zijn opdracht tot het Woord Gods, de basiselementen van zijn boodschap, de weerstand die geboden zal worden en de belofte van Jahweh om de profeet bij te staan.2

|1| De woorden van Jeremia, zoon van Chilkia uit het priestergeslacht, dat in Anatot in het land van Benjamin woont.

Jeremia stelt zich aan het begin van zijn werk voor als ‘zoon van Hilkia’. De naam Hilkia kwam meermaals voor onder priesters en Levieten in het Oude Testament (1Kr6:30-31; 26:10-11; 2Kr34:9-22; Ne12:7; Jr1:1). Aangezien Hilkia de vader van Jeremia was, zal hij niet dezelfde zijn als Hilkia de hogepriester, die tijdens Josia’s bewind het wetboek ontdekte (2Kn22:8).3 Hilkia, de hogepriester, kwam immers uit het geslacht van Eleaser (1Kr6:4,13), terwijl Hilkia, de vader van Jeremia, uit Anatot uit het geslacht van Itamar kwam (1Kn2:26; 1Kr24:3,6). 4 Misschien dat zijn vader van Abjatar afstamde, de priester die door Salomo in de verbanning werd gezonden (1Kn2:26). Als dat het geval is, stamt Jeremia van de hogepriester Eli af die in Silo dienst deed. Uitleggers die vasthouden aan deze hypothese wijzen op de typerende verwijzingen van de profeet naar de plaats Silo, waar vroeger de tabernakel verbleef (Jr2:13; 7:12-14; 15:1). 5 Ook de bewering dat hij dezelfde zal geweest zijn als zijn tijdgenoot Hilkia de vader van Gemarja (Jr29:3) is ongegrond. Jeremia was afkomstig uit het priestergeslacht. Hij was door zijn geboorte geroepen als priester om het volk te onderwijzen, maar God voegde daar een buitengewone roeping als profeet aan toe. Jeremia kwam uit het land Benjamin uit de plaats Anatot.

1 2 3 4 5

R. Rendtorff, The Canonical Hebrew Bible. A Theology of the Old Testament (Leiden:Deo, 2005), 205. R. Rendtorff, The Canonical Hebrew Bible. A Theology of the Old Testament (Leiden:Deo, 2005), 206. Contra: J. Tiesema, De wenende profeet. Beschouwing over de profetie van Jeremia (Den Haag:Voorhoeve, z.j.), 6, 15. A.C. Gaebelein, Kommentar zum Alten Testament. Esra-Maleachi, Bnd. II (Dillenburg:CV, 1998), 363. J. Skinner, Prophecy and Religion: Studies in the Life of Jeremiah (Cambridge:University, 1922), 19.


J E R E M I A 1:1-19 – ROEPING VAN JEREMIA

35

|2| Het woord van Jahweh kwam tot hem, in de dagen van Josia, de zoon van Amon, koning van Juda. Het was in het dertiende jaar van zijn regering.

Het is een unieke uitdrukking voor de lezers van het Oude Testament dat het woord van Jahweh tot een profeet ‘komt’. We vinden deze manier van spreken enkel nog in Js38:4. Ze is kenmerkend voor Jeremia. Koning Josia (640-609v.Chr.; bet. ‘Jahweh geneest’) was de laatste Judeese koning die recht voor God wandelde. In het achttiende jaar van zijn regering (622v.Chr.) vond de hogepriester het wetboek (2Kn22:3,8; 2Kr34:14). Door dit werk kon Josia zich geestelijk herstellen en zich toewijden aan Jahweh. Bij het volk bleef die toewijding uit. Ondanks dat Josia en Jeremia het volk opriepen tot bekering, bekeerde het zich enkel in de uiterlijkheden. We zien in Jr vandaar de goddeloosheid die het volk bleef koesteren tijdens en na de reformatie. Het is opmerkelijk dat we in de geschiedkundige boeken geen verwijzing naar de profeet Jeremia vinden. Het enige dat ons medegedeeld wordt is dat Jeremia een klaagzang over de koning Josia schreef (2Kr35:25).

|3| En in de dagen van Jojakim, de zoon van Josia, koning van Juda, tot het eind van

het elfde jaar van Zedekia, zoon van Josia, koning van Juda. In de vijfde maand ging Jeruzalem in ballingschap.

Na het noemen van koning Josia (640-609v.Chr.) spreekt vs3 meteen over koning Jojakim (608-597v.Chr.). Dat is opmerkelijk als we beseffen dat tussen deze twee koningen de Judeese koning Joahas (609-608v.Chr.) drie maanden regeerde (2Kn23:31). Deze zoon van Josia wordt niet in vs3 vermeld. Datzelfde gebeurt met Jojakin (608-597v.Chr.) die voor koning Zedekia (597-586v.Chr.) regeerde. We kunnen dit gedeeltelijk als volgt weergeven: Koning Jojakim betaalde aan het begin van zijn regeringsjaren belasting aan het Babylonische rijk. Doordat hij aan het einde van zijn regering beïnvloed werd door Egypte, koos hij ervoor om het betalen van belastingen achterwege te laten. In de ogen van de Babylonische koning Nebukadnezar was hij daardoor een afvallige geworden. Inmiddels was zijn zoon Jojakin Jojakim opgevolgd. Deze plukte echter de vruchten van zijn vaders daden. Nebukadnezar trok met een leger tegen Jeruzalem op en belegerde de stad. Jojakin moest zich overgeven en werd samen met vele anderen weggevoerd in ballingschap (597v.Chr.). Zedekia, de oom van Jojakin werd vervolgens koning over


36

Juda. Maar ook hij vertrouwde meer op een verbond met Egypte of andere landen dan op Jahweh. Tijdens de regering van Zedekia werd Jeruzalem door de Babyloniërs veroverd en werden de inwoners in ballingschap gebracht. De profeet zal dit gegeven waarmee hij zijn boek opent ook gebruiken bij het sluiten van zijn boek.6 Door het noemen van de koningen in deze verzen kunnen we concluderen dat Jeremia meer dan veertig jaar Jahweh diende als profeet.

|4| Het woord van Jahweh kwam tot mij: De God die Jeremia, de priesterzoon, normaal zou vereren in de heilige tempel te Jeruzalem, sprak nu rechtstreeks tot hem. Deze gebeurtenis zal zeker voor Jeremia een shock teweeg hebben gebracht. Elke jongeman die opgroeide in het priestergeslacht ging er immers normaal vanuit dat hij zijn dienst al vanaf zijn geboorte bepaald was. Jahweh zal Jeremia nu duidelijk maken dat er nog een dienst was waarvoor Hij de jonge man gekozen had voor zijn geboorte, de dienst als profeet.

|5| Voordat Ik je in de moederschoot vormde, koos Ik je uit; voordat je geboren werd,

bestemde Ik je voor Mij; als profeet voor de volken heb Ik je aangewezen.’

Hier ontmoeten we de uitverkiezing van Godswege met het oog op de dienst. God had Jeremia van tevoren gekend. Het woord ‘gekend’ betekent meer dan intellectuele kennis. Het is een volledige kennis van iets hebben, met hart en met ziel. Deze woorden sprak Jahweh tot de angstige jonge Jeremia. Welk een troost moet het voor de profeet zijn geweest tijdens zijn dienst. Het zal hem in moeilijke dagen gesterkt hebben en later zou de apostel Paulus hetzelfde kunnen zeggen. God had hem vanaf zijn verwekking afgezonderd voor zijn dienst (Gl1:15). Zoals de profeet afgezonderd werd als ‘profeet voor de volken’, werd Paulus geroepen als ‘apostel voor de volken’ (Gl1:15). We weten vaak niet wat God met ons voorheeft, maar Jahweh weet waartoe Hij elk mens wil gebruiken. Jeremia werd tot profeet voor de volken geroepen. Hij was er niet enkel voor de Joden (Jr2-45), maar ook voor de vijandige naburige volken die God niet kenden of dienden (Jr27:2-3; 46-51). 7 Alles wat in Juda gebeurde diende een vermaning voor de volken te zijn. De volkeren 6 7

W.S. Lasor, D.A. Hubbard en F.W. Bush, Old Testament Survey (Grand Rapids:Eerdmans, 1996), 341. Contra: W.L. Holladay, Jeremiah, Vol. I (Herm; Philadelphia:Fortress, 1986), 33.


J E R E M I A 1:1-19 – ROEPING VAN JEREMIA

37

zouden net als Juda door Jahweh beoordeeld worden en hun straf niet kunnen ontlopen (Jr9:24v.; 25:19vv.; 30:11; 25:19-38; 46-49).

|6| Ik zei: ‘Ach Heer Jahweh, ik kan niet spreken; ik ben nog een knaap.’ Jeremia reageert geshockeerd in tegenstelling tot Jesaja die zegt: ‘Hier ben ik, zend me!’ (Js6:8). De profeet wijst erop dat hij niet kan spreken, omdat hij nog jong is. Zijn verontschuldigingen doen ons terugdenken aan Mozes. Jeremia zegt: ‘ik kan niet spreken’, Mozes: ‘Neemt u mij niet kwalijk, Heer, maar ik ben geen goed spreker. Dat is altijd al zo geweest, en daar is geen verandering in gekomen nu U tegen mij, Uw dienaar, gesproken hebt. Ik kan nooit de juiste woorden vinden’ (Ex4:10). We zien zulke parallellen met Mozes nog meermaals terug bij Jeremia (§c). Thompson denkt dat Jeremia op het moment van zijn roeping nog een tiener was.8 Dyer en Tiesema daarentegen laten Jeremia iets ouder zijn dan twintig jaar.9 Het woord dat we met ‘jong’ vertalen wordt normaal voor kinderen (Ex2:6; 1Sm4:21) en jongelingen (Gn14:24) gebruikt.

|7| Maar Jahweh antwoordde: ‘Zeg niet: “Ik ben nog een knaap!” Overal waar Ik je heen zend zul je gaan en alles wat Ik je opdraag zul je zeggen.

Ondanks dat Jeremia nog vrij jong was, was hij toch bruikbaar voor Gods plan. Doordat hij Gods bevel had, mocht zijn jeugd hem niet verhinderen Jahweh te gehoorzamen. Het gevoel van eigen zwakheid of onbekwaamheid mag ons niet verlammen in onze dienst voor God. God vertoornde zich juist tegen Mozes vanwege zijn verontschuldigingen (Ex4:14). Ook hoefde Jeremia geen spreektalent te zijn. Hij moest een trouwe dienaar zijn die de woorden van God aan het volk verkondigde.

|8| Wees niet bang voor hen want Ik ben bij je om u te redden – spreekt Jahweh.’ God gaat met degene die Hij zendt. Hij is met zijn machtige bescherming altijd en overal bij hen (vgl. Jr11:18-23; 12:6; 20:1-2; 26:11; 37:15-16; 38:4-6; Hd18:10). Jeremia hoefde niet bang te zijn, want Jahweh zou hem redden. Juist door de woorden ‘om je te redden’, kon Jeremia opmaken wat hem te wachten stond. Onbeschroomd zou hij getuigen in de tempel, de paleizen, ja overal, voor koningen, priesters en verschillende volken. De 8 9

J.A. Thompson, The Book of Jeremia (NICOT; Grand Rapids:Eerdmans, 1980), 51-52. C.H. Dyer, Jeremia (ATAE 3; Holzgerlingen:Hänssler, 2000), 138; J. Tiesema, De wenende profeet. Beschouwing over de profetie van Jeremia (Den Haag:Voorhoeve, z.j.), 9.


38

priesters zouden hem haten, de vorsten hem in de gevangenis werpen, het volk tegen hem samenspannen. Maar God zou hem redden en bevrijden.

|9| Toen stak Jahweh zijn hand uit, raakte mijn mond aan en sprak Jahweh tot mij: ‘Ik leg hiermee mijn woorden in uw mond.

De manier van beschrijven laat ons terugdenken aan Js waar Jahweh na de uitspraak ‘ik ben een mens met onreine lippen’ de onreine lippen van de profeet aanraakt met een gloeiende kool (Js6:5vv.). Een mens met onreine lippen werd toen klaargemaakt om te spreken voor Jahweh. Bij Jeremia was het argument vooral ‘ik ben nog maar een knaap’. Jahweh steekt vandaar zijn hand uit om de mond van Jeremia aan te raken en te stellen dat Hij zijn woorden in de mond van de profeet zal leggen. De profeet hoefde niet benauwd te zijn over wat hij moest zeggen. Jahweh zou zijn woorden in zijn mond leggen. Als we Jr lezen, zijn het niet slechts belangrijk menselijke gedachten. Het zijn Gods gedachten. Hoe vaak zal de profeet in bange momenten nog teruggedacht hebben aan dit moment.

|10| Zie, Ik stel je vandaag aan over volken en over koninkrijken, om ze uit te rukken, af te breken, te vernielen, te verwoesten, op te bouwen en te planten.’

Jeremia is niet over de koninkrijken gesteld als een vorst of prins. Hij is een profeet door de macht van Gods Woord. Jahweh vergelijkt de jonge man met een boer die onkruid moet uitrukken en gewenste planten moet planten (vgl. Jr31:28). Het is opmerkelijk dat in die vergelijking nog het beeld van de bouwvakker aan bod komt: ‘om ze op te bouwen’. Wat dit precies betekent zal later tijdens de dienst van de profeet duidelijk worden als hij door Jahweh wordt opgeroepen om te gaan naar het huis van de pottenbakker en hetgeen daar gebeurt te bekijken (Jr18). God heeft geen lust in afbreken en verderven. Als Hij dit toch doet is er bij Hem het doel tot opbouw. Hij bouwt het nieuwe, het betere, dat zal blijven tot eer van zijn Naam. ‘Het verkeerde, opstandige en vijandige zal verdwijnen en het nieuwe dat door God zou worden gebouwd en geplant zal blijven.10 Daaraan mocht de profeet Jeremia meewerken.

|11| Het woord van Jahweh kwam tot mij: ‘Wat zie je, Jeremia?’ Ik antwoordde: ‘Een amandeltak zie ik.’

10 J. Tiesema, De wenende profeet. Beschouwing over de profetie van Jeremia (Den Haag:Voorhoeve, z.j.), 18.


J E R E M I A 1:1-19 – ROEPING VAN JEREMIA

39

Na de ervaring die de profeet deed in de vorige verzen verschijnen in de komende verzen twee visioenen aan de man Gods (1:11-12, 13-16) die beiden een parallelle opbouw hebben. Of de roede die Jeremia zag al gebloeid had is onzeker. In elk geval wist de profeet dat het een tak van een amandelboom was.

|12| Jahweh zei: ‘Dat heb je goed gezien. Ik houd de wacht bij mijn woord en doe wat Ik zeg.’

God zou over zijn woord waken. Dat werd door Jeremia verduidelijkt door het tonen van de amandeltak. In het Hebreeuws ontstaat er namelijk een woordspel tussen sjáqéd (bet. ‘amandelboom’) en sjáqad (bet. ‘waken’).11 God zal doen wat Hij zegt. Hij waakt over zijn woord. Zoals Hij zijn Woord houdt over de oordelen, houdt Hij zijn Woord over de beloftes. In het volk dat dood lijkt zal Hij leven voortbrengen, zoals eens de dode amandelstaaf van Aäron tot nieuw leven werd gebracht.

|13| Weer kwam het woord van Jahweh tot mij: ‘Wat zie je?’ Ik antwoordde: ‘Ik zie een kokende ketel, kantelend vanuit het noorden.’

Jeremia zag een kokende keten die vanuit het noorden naar het zuiden viel.

|14| Jahweh zei: ‘Vanuit het noorden breken de rampen los over alle bewoners van het land.

Zonder te hoeven raden ontving de profeet de betekenis van dit beeld. De vijand zou vanuit het noorden het land aanvallen. Al in Jr4:56:26 zal dit onderwerp een belangrijk plaats in beslag nemen. Vanuit de geschiedenis weten we dat Juda door het Babylonische leger vanuit het noorden werd aangevallen (Jr25:8-9). Hoewel Babylon in het oosten lag kon het Juda niet vanuit het oosten aanvallen door gebrek aan water en moeilijk toegankelijke woestijnen en moerassen. Zo koos men ervoor om langs de Eufraat het land vanuit het noorden naar binnen te vallen (vgl. Jr4:6; 6:1,22; 10:22; 13:20; 15:12; 16:15; 23:8; 25:9,26; 31:8; 46:24; 47:2; 50:3,9,41). Toen er vriendschap bestond tussen Hizkia en de koning van Babel, beloofden zij zich veel voordeel uit het noorden, maar het kwam geheel 11 C.H. Dyer, Jeremia (ATAE 3; Holzgerlingen:Hänssler, 2000), 139.


40

anders: de ellende kwam uit het noorden zoals God al in Jr1 voorspeld had (Jr39:2-3). De heftigste stormen kwamen van die kant, waar men het mooie weer verwachtte.

|15| Want zie, Ik roep alle stammen van de koninkrijken van het noorden – zegt

Jahweh. Zij komen en zij plaatsen elk hun troon vlak voor Jeruzalems poorten, voor de muren die haar omringen en voor de steden van Juda.

Alle noordelijke rijken zouden zich met de Babylonische macht verenigen en deelnemen aan deze inval. Ze zouden komen en hun troon voor Jeruzalems poorten plaatsen. De beschrijving die de profeet gebruikt, herinnert ons aan een rechtszaak waarbij de koninkrijken de plaats van de rechters in beslag nemen.12

|16| Dan vel Ik mijn vonnis over hen vanwege hun misdaden: dat ze Mij verlieten, aan andere goden offerden en zich neerwierpen voor hun eigen maaksel.

De reden van dit onheil was de afgoderij die, ondanks de hervorming van Josia, nog steeds in het hart van het volk aanwezig bleef. Aan de buitenkant leek het volk Jahweh te dienen, maar aan de binnenkant had de Heer geen plaats. Juist deze zonden van Jeruzalem en Juda zouden de oorzaak worden voor de noordelijke invasie.

|17| Omgord je lendenen, sta op en spreek tot hun alles wat Ik je opdraag. Laat je geen angst aanjagen door hen, anders jaag Ik je angst aan voor hen.

Jeremia diende zich gereed te maken; een gegeven dat in de Bijbelse taal uitgedrukt wordt met ‘omgord uw lendenen’ (Ex12:11; 2Kn4:29; 9:1; Lc12:35; Ef6:14; 1Pt1:13). De profeet moest alles spreken, wat Jahweh hem zou gebieden. Niets mocht hij het volk onthouden. Jahweh wilde het volk door de woorden van Jeremia nog voor de komst van het onheil waarschuwen. Daardoor kwam er een laatste oproep tot de zondaren. Nog was het mogelijk om zich te bekeren en Jahweh tegemoet te gaan. Juist vanwege die geweldige genade mocht Jeremia het volk niets onthouden. Hij mocht zich door hen geen angst laten aanjagen.

|18| Ik maak vandaag een vestingstad van je, een ijzeren zuil, een koperen muur tegenover het hele land: de koningen van Juda, haar edelen, priesters en het landvolk.

12 S. Herrmann, Jeremia (BK; Neukirchen-Vluyn:Neukirchener, 1986), 77.


J E R E M I A 1:1-19 – ROEPING VAN JEREMIA

41

Jahweh gaf zijn dienstknecht de zekerheid dat hij beschermd zou worden. Hij zou de profeet in zekerheid en veiligheid houden.

|19| Zij zullen je bestrijden, maar je niet overwinnen. Want Ik ben bij je om je te verlossen – zegt Jahweh.’

De woorden van het vorige vers betekenden echter niet dat Jeremia nooit onheil zou zien. Hij zou zeker bestrijdt worden. Maar niemand zou iets tegen hem kunnen doen. De volle zwaarte van het werk wordt hem voorgesteld.

Vragen □

Wat waren de taken die een profeet normaal diende uit te voeren?

Hoe heeft God jou geroepen tot een bepaalde dienst in zijn koninkrijk?


J E R E M I A 2:1-37 – OPROEP TOT OMKEER I

43

4 | 2:1-37 – Oproep tot omkeer I (1) Het woord van Jahweh kwam tot mij: (2) ‘‘Ga! Roep het Jeruzalem in de oren: Zo spreekt Jahweh: Ik denk terug aan de barmhartigheid van je jeugd, aan de liefde van je bruidstijd; hoe je Mij bent gevolgd in de woestijn, het land waar niets gezaaid wordt. (3) Israël was Jahweh heilig, de eersteling van zijn oogst. Iedereen die ervan durfde te eten moest het ontgelden, onheil kwam over hen – spreekt Jahweh.’ (4) Hoor het woord van Jahweh, huis van Jakob en alle families van Israël. (5) Zo spreekt Jahweh: ‘Wat voor verkeerds vonden jullie voorvaderen in Mij, dat ze van Mij weggingen, achter wind aanliepen, en wind werden. (6) Zij vroegen niet: “Waar is Jahweh die ons uit Egypte heeft gevoerd en die ons door de woestijn heeft geleid, dat land vol steppen en ravijnen, dat land, dor en donker, dat land waar geen mens doorheen trok en waar geen sterveling woont.” (7) Ik bracht jullie in een vruchtbaar land, Ik liet jullie genieten van haar toffe vruchten. Maar onmiddellijk na jullie aankomst verontreinigden jullie mijn land en maakten jullie Mijn erfdeel tot een gruwel. (8) De priesters vroegen niet: “Waar is Jahweh?” De Thora-onderzoekers kenden Mij niet; de herders werden afvallig van Mij en de profeten profeteerden voor Baäl: ze liepen achterna, wat niet hielp. (9) Daarom zal Ik rechtspreken tegen jullie – spreekt Jahweh – en zal Ik rechtspreken tegen jullie kleinkinderen. (10) Vaar naar de eilanden van de Kittiërs en zie; stuur mensen naar Kedar en kijk nauwkeurig. Zie of zoiets ooit is gebeurd. (11) Is ooit een volk van goden vervangen? En dat zijn niet eens goden! Maar mijn volk verving zijn Eer voor iets wat niet helpt. (12) Hemel, schrik hier heftig van, huiver en wordt ontroert – spreekt Jahweh – (13) want mijn volk heeft twee misdaden begaan: ze hebben Mij verlaten, de bron van levend water, en ze hebben regenbakken gemaakt, gebroken bakken die geen water kunnen houden. (14) Is Israël een slaaf of een geboren onvrij? Waarom is hij dan tot prooi geworden (15) waartegen de jonge leeuwen brullen! Ze hebben van zijn land een wildernis gemaakt; zijn steden zijn platgebrand en ontvolkt. (16) Zelfs de mensen van Nof en Tachpanches grazen jullie schedel af. (17) Overkomt jullie dit niet omdat jullie Jahweh jullie God hebben verlaten toen Hij jullie leidde op jullie tocht? (18) Waarom moesten jullie naar Egypte gaan en water van de Nijl drinken? Waarom moesten jullie naar Assur gaan en water van de Eufraat drinken? (19) Jullie eigen misdaad straffen jullie; jullie ontrouw martelt jullie. Besef dus, hoe slecht en bitter het is om Jahweh jullie God te verlaten en Mij niet te vrezen, – spreekt Jahweh, Jahweh van de


44

machten. (20) Al lang geleden hebben jullie je juk afgeschud, jullie banden stukgetrokken. Jullie hebben gezegd: “Ik wil niet dienen!” Op elke hoge heuvel en onder elke groene boom hebben jullie je neergevlijd als een hoer. (21) Ik had jullie geplant als een edele wijnstok van de fijnste soort. Hoe zijn jullie ranken dan vergroeid en een wilde wingerd geworden? (22) Al wassen jullie je met loog en gebruiken jullie nog zo veel zeep, jullie schuld blijft voor Mij onuitwisbaar – spreekt Heer Jahweh. (23) Hoe durven jullie te beweren: “Ik ben niet onrein; ik ben de baäls niet nagelopen.” Kijk naar je gedrag in het dal, besef wat je gedaan hebt, jij, jonge kameel, die wild op en neer draaft; (24) jij, wilde ezelin, gewend aan de woestijn, die in haar drift de lucht opsnuift en in haar bronst niet is te houden. Zonder moeite sporen de ezels haar op, want in haar bronsttijd laat zij zich vinden. (25) Pas op, je loopt je voeten stuk; je keel verschroeit van de dorst. Maar je antwoord was: “Wat doet dat ertoe? Ik ben op die goden gesteld; hen loop ik na.” (26) Zoals een dief die betrapt wordt, beschaamd staat, zo staat het huis van Israël beschaamd met zijn koningen en edelen, zijn priesters en profeten. (27) Ze zeggen tegen een stuk hout: “Jij bent mijn vader” en tegen een steen: “Jij hebt mij het leven geschonken.” Ze hebben Mij de rug toegekeerd en niet hun gezicht. Maar in tijden van nood roepen ze: “Sta op, kom ons te hulp!” (28) Waar zijn dan de goden die jullie gemaakt hebben? Laat die maar opstaan om jullie te helpen in tijden van nood. Jullie goden, Juda, zijn toch even talrijk als uw steden! (29) Hoe kun je Mij aanklagen? Iedereen is Mij ontrouw geworden – spreekt Jahweh. (30) Tevergeefs heb Ik je zonen geslagen, ze hebben er niets van geleerd. Je zwaard heeft je profeten verslonden, als een verscheurende leeuw. (31) Jij, mensen van deze generatie, let op het woord van Jahweh: Ben Ik voor Israël een woestijn geweest, een donker oord? Waarom zegt mijn volk dan: “Wij willen vrij zijn; we komen niet meer naar U toe.” (32) Een meisje zal nooit haar opschik vergeten, een bruid nooit haar sieraden. Maar mijn volk is Mij vergeten, sinds onafzienbare tijd. (33) Hoe goed weten jullie de weg als het erom gaat liefde te vinden! Je bent in het kwaad goed bedreven. (34) Zelfs aan de zoom van je kleed kleeft bloed van onschuldigen, van mensen die niet op inbraak zijn betrapt. (35) En ondanks alles durf je te beweren: “Mij treft geen schuld, zijn toorn voor mij is immers afgenomen.” Nu u zegt: “Ik heb niet gezondigd”, daag Ik je voor het gerecht. (36) Het schijnt je niet moeilijk te vallen om een andere weg in te slaan. Ook Egypte zal je ontgoochelen, zoals Assur dat heeft gedaan. (37) Ook daarvandaan kom je terug met de handen boven je hoofd, want Jahweh heeft hen op wie je vertrouwt, verstoten. Je zult niets bereiken met hen. De gedachte vanuit Jr1 dat Israël vreemde goden aanbidt (‘Dan vel Ik mijn vonnis over hen vanwege hun misdaden: dat ze Mij verlieten, aan andere goden offerden en zich neerwierpen voor hun eigen maaksel.’,


J E R E M I A 2:1-37 – OPROEP TOT OMKEER I

45

vs16), wordt in Jr2 verbreed en aangevuld vanuit de historische context. Voor het eerst wordt de naam genoemd van de Kanaänitische afgod Baäl, die telkens opnieuw de tegenstander van Jahweh in de geschiedenis blijkt te zijn (Jr2:8).

|1| Het woord van Jahweh kwam tot mij: Jr2-20 bevat negen algemene boodschappen van oordeel, terwijl Jr2125 vier specifieke boodschappen van oordeel bevat.

|2| ‘Ga! Roep het Jeruzalem in de oren: Zo spreekt Jahweh: Ik denk terug aan de barmhartigheid van je jeugd, aan de liefde van je bruidstijd; hoe je Mij bent gevolgd in de woestijn, het land waar niets gezaaid wordt.

De profeet moest naar de drukke rumoerige stad Jeruzalem gaan en er Gods woorden verkondigen. Er wordt niet begonnen met verwijten. De vroegere liefde stond aan het begin van deze boodschap centraal. Jahweh dacht terug aan de tijd toen het volk nog geloofde in God en zijn knecht Mozes. Toen ze voor God zongen bij de Rode Zee (Ex15) en aan de voet van Sinaï beloofden: ‘Alles wat Jahweh zal zeggen, zullen wij doen. Wij zullen Hem gehoorzamen!’ Op het moment dat Jeremia het volk daaraan herinnerde was er niets meer van deze eerste liefde over.

|3| Israël was Jahweh heilig, de eersteling van zijn oogst. Iedereen die ervan durfde te eten moest het ontgelden, onheil kwam over hen – spreekt Jahweh.’

De profeet gebruikt het beeld van de bruid, die als een rode draad door dit hoofdstuk loopt.1 Op het moment dat Israël uit Egypte was getrokken was het volledig aan Jahweh toegewijd. Ze waren voor Hem als de eerste vruchten van de kostbare oogst; de eerstelingen die speciaal aan God werden toegewijd (Lv23:10). Het ‘eten’ in de vers wijst erop dat het volk niet door een andere miliaire macht overwonnen kon worden. 2 Heidenen zoals Amalek werden door Jahweh in die tijd verslagen.

|4| Hoor het woord van Jahweh, huis van Jakob en alle families van Israël. |5| Zo spreekt Jahweh: ‘Wat voor verkeerds vonden jullie voorvaderen in Mij, dat ze van Mij weggingen, achter wind aanliepen, en wind werden.

Vond het volk dat Jahweh een harde Heer was? Waarom waren zij niet bij Hem gebleven? Waarom hadden ze het verbond verbroken? Was 1 2

H. Lalleman-De Winkel, Jeremia (DB; Heerenveen:Groen, 2004), 41. H. Lalleman-De Winkel, Jeremia (DB; Heerenveen:Groen, 2004), 41


46

het een hard lot dat hun toeviel? Wat was de reden dat ze lucht (lett. ‘het nietige’) en leegte achterna jaagden?

|6| Zij vroegen niet: “Waar is Jahweh die ons uit Egypte heeft gevoerd en die ons door de woestijn heeft geleid, dat land vol steppen en ravijnen, dat land, dor en donker, dat land waar geen mens doorheen trok en waar geen sterveling woont.”

Het volk dacht niet meer terug aan hetgeen de Heer voor het gedaan had.

|7| Ik bracht jullie in een vruchtbaar land, Ik liet jullie genieten van haar toffe vruchten. Maar onmiddellijk na jullie aankomst verontreinigden jullie mijn land en maakten jullie Mijn erfdeel tot een gruwel.

Nadat het volk veertig jaar door de woestijn was getrokken, kwam het uiteindelijk in het beloofde land. Welk een tegenstelling vormde dit beloofde land tegenover de woestijn van diepe duisternis en dood! God had hun gebracht in een land van tarwe, gerst, wijnstokken, vijgebomen, granaatappelen, ja, een land van olierijke olijfbomen en honig (Dt8:8). Ze hadden deze bomen niet zelf geplant of tot groei geholpen en toch hadden ze het onteerd. Het verontreinigde het land, hoewel ze zelf zoveel jaar door een land van dorheid waren getrokken.

|8| De priesters vroegen niet: “Waar is Jahweh?” De Thora-onderzoekers kenden Mij niet; de herders werden afvallig van Mij en de profeten profeteerden voor Baäl: ze liepen achterna, wat niet hielp.

De priesters die de dienst gekregen hadden de Thora te bestuderen en Jahweh te vereren, dachten niet aan hun eigen relatie met Jahweh. God was vergeten geworden. Ze kenden God evenmin als de vorsten die het land moesten besturen, Jahweh kenden. De profeten die Jeremia in dit vers noemt waren dwaalprofeten die dat tegen de mensen zeiden wat ze graag wilden horen. Zij zorgden ervoor dat de ware boodschap van de Heer niet tot het volk kon doordringen. Bijbelse teksten werden door deze dwaalprofeten uit hun context getrokken en op onjuiste manier gebruikt.

|9| Daarom zal Ik rechtspreken tegen jullie – spreekt Jahweh – en zal Ik rechtspreken tegen jullie kleinkinderen.


J E R E M I A 2:1-37 – OPROEP TOT OMKEER I

47

Jahweh zou een rechtszaak openen. De Heer zou met de bewoners van het land een rechtsgeding hebben. Voordat Hij het volk zou straffen zou Hij hen proberen te overtuigen van hun schuld.

|10| Vaar naar de eilanden van de Kittiërs en zie; stuur mensen naar Kedar en kijk nauwkeurig. Zie of zoiets ooit is gebeurd.

Of het volk nu naar de Kittiërs in het westen of naar de mensen van Kedar in het noord-oosten zouden gaan; overal zouden ze tot dezelfde conclusie komen: dat wat in Israël gebeurde, gebeurde nergens anders.

|11| Is ooit een volk van goden vervangen? En dat zijn niet eens goden! Maar mijn volk verving zijn Eer voor iets wat niet helpt.

Kon Israël een volk noemen dat ooit van god was veranderd? De volkeren rondom hen vereerden hun goden, ook al waren ze gemaakt van hout of steen. Ze hadden een grotere trouw dan de Israëlieten die hun God hadden ingeruild voor andere valse goden: ‘Zij ruilden hun heerlijke God voor een beeld, voor het beeld van een rund dat gras vreet’ (Ps106:20).

|12| Hemel, schrik hier heftig van, huiver en wordt ontroert – spreekt Jahweh – Daarover moesten de hemel ontzet, huiverig en ontroerd zijn (vgl. Js1:2). In plaats van ontroert vertalen anderen ‘wees ten diepste ontroert’ (NBG) of ‘wordt zeer woest’ (SV). Het Hebreeuws kent twee werkwoorden met deze stam. Het ene werkwoord betekent ‘verdrogen’, het andere betekent ‘verwoest zijn’. Binnen de context zijn beide vertalingen mogelijk. Normaal verheugen zich de engelen als een zondaar terugkomt tot God, maar als een volk van de Heer afvalt, verschrikken en ontzetten zich de engelen in de hemel.

|13| want mijn volk heeft twee misdaden begaan: ze hebben Mij verlaten, de bron van

levend water, en ze hebben regenbakken gemaakt, gebroken bakken die geen water kunnen houden.

Jeremia vergeleek het bovengenoemd met een volk dat in plaats van de bron van levend vloeiend water gekozen had voor regenbakken. Deze regenbakken bestonden uit grote gaten die in een rots waren uitgehouwen en met mortel bekleed werden om het regenwater op te


48

vangen. Het water in deze regenbakken was verschaald in tegenstelling tot het water dat fris en verkwikkend uit de bron kwam. Het zou belachelijk zijn als men dit soort regenbakken verkoos boven de verse bron. Toch had Israël dat in godsdienstig opzicht gedaan. De vruchtbaarheidsgod Baäl was zo’n regenbak voor hen geworden. Eeuwen na Jeremia zou de Heer Jezus op aarde zeggen: ‘Wie drinken zal van het water, dat Ik hem geven zal, die zal in eeuwigheid niet dorsten, maar het water, dat Ik hem geven zal, zal in hem worden een fontein van water, springende tot in het eeuwige leven’ (Jh4:14). Het water dat de Heer geeft blust de dorst van elk mens die gelooft, voor eeuwig. Door dit levend water lukte het de gelovigen in Tessalonika om zich af te keren van de afgoden naar de levende en waarachtige God (1Ts1:9-10).3

|14| Is Israël een slaaf of een geboren onvrij? Waarom is hij dan tot prooi geworden Israël was door God gekozen als zijn zoon. Toch koos het volk er bewust voor om de afgoden te dienen als een slaaf.

|15| waartegen de jonge leeuwen brullen! Ze hebben van zijn land een wildernis gemaakt; zijn steden zijn platgebrand en ontvolkt.

Met deze jongen leeuwen wordt waarschijnlijk verwezen naar de volkeren om Israël heen.4 We denken aan Assyrië en Babylon (Jr50:17).

|16| Zelfs de mensen van Nof en Tachpanches grazen jullie schedel af.

Vanuit Egypte zouden de nakomelingen van Nof en Tachpanches het volk overvallen. Het zou het volk kaalscheren, ofwel ‘onderwerpen’. Arm en beroofd zou het land achterblijven. De twee Egyptische steden waarop Jeremia wees kunnen indirect verwijzen naar de invasie in Juda door farao Sisak (Shoshenk I, 925v.Chr.; 1Kn14:25-26) of door farao Necho (609v.Chr.; 2Kn23:29-30).5

|17| Overkomt jullie dit niet omdat jullie Jahweh jullie God hebben verlaten toen Hij jullie leidde op jullie tocht?

3 4 5

R. Been, Jeremia (Winschoten:UhWdW, 1983), ad.loc. C.H. Dyer, Jeremia (ATAE 3; Holzgerlingen:Hänssler, 2000), 141; J. Tiesema, De wenende profeet. Beschouwing over de profetie van Jeremia (Den Haag:Voorhoeve, z.j.), 26. C.H. Dyer, Jeremia (ATAE 3; Holzgerlingen:Hänssler, 2000), 141.


J E R E M I A 2:1-37 – OPROEP TOT OMKEER I

49

Als het volk zou vragen waarom hen dit alles overkwam, dan was het antwoord: ‘vanwege je eigen zonden’.

|18| Waarom moesten jullie naar Egypte gaan en water van de Nijl drinken? Waarom moesten jullie naar Assur gaan en water van de Eufraat drinken?

Israël zocht zijn heil in het sluiten van verbonden en koos ervoor een verbond aan te gaan met Egypte en Assyrië (vs36; Ez23; Hs7:11). Het wilde kost wat kost, politieke zekerheid bewerken. Het deed dit terwijl het een verbond met Jahweh al had gesloten.

|19| Jullie eigen misdaad straffen jullie; jullie ontrouw martelt jullie. Besef dus, hoe

slecht en bitter het is om Jahweh jullie God te verlaten en Mij niet te vrezen, – spreekt Jahweh, Jahweh van de machten.

Het moest tot het volk doordringen, dat hun eigen zonden er de oorzaak van waren dat hun ellende wedervoer. Het was slecht en bitter, dat ze Jahweh verlieten, negeerden en verwierpen.

|20| Al lang geleden hebben jullie je juk afgeschud, jullie banden stukgetrokken. Jullie hebben gezegd: “Ik wil niet dienen!” Op elke hoge heuvel en onder elke groene boom hebben jullie je neergevlijd als een hoer.

SV laat Jahweh het juk verbreken. Grammaticaal gezien kan er gekozen worden voor beiden.6 De profeet gaat tot het begin van de geschiedenis van Israël terug bij de berg Sinaï. Het volk had toen gezegd: ‘Al deze woorden, die Jahweh gesproken heeft, zullen wij doen’ (Ex24:3). In vs20-28 gebruikt de profeet vier verschillende beelden om de toestand van Israël te beschrijven: (1) het dier dat het juk had afgeschud (vs20); (2) de wijnstok die Jahweh had geplant (vs21); (3) het wassen met loog en zeep (vs22); en (4) het voorbeeld van de wilde dieren (vs23-25). Hoe dikwijls hebben wij gezegd dat wij niet zouden afwijken van God en Hem niet meer zouden beledigen. Met de verwijzing naar de hoererij, bedoelt Jr te zeggen dat het volk zich overgaf aan de seksuele perversie die er in het land onder het mom van de afgoderij gebeurden (Hs4:10-14).

6

H. Lalleman-De Winkel, Jeremia (DB; Heerenveen:Groen, 2004), 45


50

|21| Ik had jullie geplant als een edele wijnstok van de fijnste soort. Hoe zijn jullie ranken dan vergroeid en een wilde wingerd geworden?

Zowel in het Oude Testament (Js5:1-7; Ez15) als in het Nieuwe Testament (Mt21:33-46) wordt Israël dikwijls vergeleken met een wijnstok. Zelf had het volk dat beeld bezongen in hun overwinningslied aan de andere oever van de Rode Zee (Ex15:17). God had voor het volk alles gedaan wat Hij kon doen. Het volk koos er echter voor om zich te laten onderhouden door een vreemde landbouwer.

|22| Al wassen jullie je met loog en gebruiken jullie nog zo veel zeep, jullie schuld blijft voor Mij onuitwisbaar – spreekt Heer Jahweh.

Het Hebreeuwse woord voor ‘zeep’ wordt enkel nog in Sp25:20 gebruikt. Het is niet dezelfde zeep die bij ons tegenwoordig verkrijgbaar is. Lalleman-de Winkel denkt aan natron(loog), carbonaat van soda (een mineraal alkali), dat voornamelijk in Egypte voorkwam. 7 De zonde was zo diep in het volk ingedrongen dat loog of veel zeep het niet meer kon reinigen.

|23| Hoe durven jullie te beweren: “Ik ben niet onrein; ik ben de baäls niet

nagelopen.” Kijk naar je gedrag in het dal, besef wat je gedaan hebt, jij, jonge kameel, die wild op en neer draaft;

Als een jonge kameel liep het volk wild heen en weer achter zijn goden en zag zijn eigen zonde niet in. Het zei: ‘Ik ben niet onrein!’ Jeremia wees het volk echter op hun feitelijk gedrag. De profeet verwijst verder naar het dal van Hinnom waar de Israëlieten hun kinderen door het vuur lieten gaan om de god Molech te vereren.

|24| jij, wilde ezelin, gewend aan de woestijn, die in haar drift de lucht opsnuift en in haar bronst niet is te houden. Zonder moeite sporen de ezels haar op, want in haar bronsttijd laat zij zich vinden.

Zoals de wilde ezelin in de paringstijd andere ezels achterna liep, had Israël de afgoden achterna gelopen en ernaar gehunkerd om met hen te paren.

|25| Pas op, je loopt je voeten stuk; je keel verschroeit van de dorst. Maar je antwoord was: “Wat doet dat ertoe? Ik ben op die goden gesteld; hen loop ik na.” 7

H. Lalleman-De Winkel, Jeremia (DB; Heerenveen:Groen, 2004), 45.


J E R E M I A 2:1-37 – OPROEP TOT OMKEER I

51

De eerste woorden van dit vers vormen een waarschuwing. Het volk zei echter dat het buiten hoop was, dat het daaraan niet ontkomen kon, want het had de vreemde goden lief en zou die achterna blijven wandelen. Het was zo een slaaf van de zonde geworden.

|26| Zoals een dief die betrapt wordt, beschaamd staat, zo staat het huis van Israël beschaamd met zijn koningen en edelen, zijn priesters en profeten.

|27| Ze zeggen tegen een stuk hout: “Jij bent mijn vader” en tegen een steen: “Jij hebt

mij het leven geschonken.” Ze hebben Mij de rug toegekeerd en niet hun gezicht. Maar in tijden van nood roepen ze: “Sta op, kom ons te hulp!”

Enkel als rampen het volk troffen, riepen ze in hun nood tot God om hulp. Het boek Rechters toont ons genoeg voorbeelden daarvan. Het hout, een grammaticaal mannelijk woord, wordt aangeroepen en de steen, een vrouwelijk woord, wordt gezien als het object dat het volk baarde. 8

|28| Waar zijn dan de goden die jullie gemaakt hebben? Laat die maar opstaan om jullie te helpen in tijden van nood. Jullie goden, Juda, zijn toch even talrijk als uw steden!

De afgoden moesten Juda dan ook maar helpen, er waren namelijk evenveel afgoden in Juda als steden.

|29| Hoe kun je Mij aanklagen? Iedereen is Mij ontrouw geworden – spreekt Jahweh. Dit vers vormt een ironische reactie op de aanklacht van God in vs9: ‘Daarom zal Ik rechtspreken tegen jullie – spreekt Jahweh – en zal Ik rechtspreken tegen jullie kleinkinderen.’ De mens zoekt de oorzaak van de rampspoed nooit bij zichzelf, maar altijd bij God. God is hard, ongevoelig, vijandelijk.9

|30| Tevergeefs heb Ik je zonen geslagen, ze hebben er niets van geleerd. Je zwaard heeft je profeten verslonden, als een verscheurende leeuw.

Het oordeel van God had nog geen uitwerking op het volk gehad. Tevergeefs had Hij hen getuchtigd. We kunnen bij het slaan denken aan een militaire macht die Jahweh gebruikt om het volk te tuchtigen of aan andere rampen die ertoe moesten dienen dat Juda zich weer tot God keerde.

8 9

H. Lalleman-De Winkel, Jeremia (DB; Heerenveen:Groen, 2004), 46. R. Been, Jeremia (Winschoten:UhWdW, 1983), ad.loc.


52

|31| Jij, mensen van deze generatie, let op het woord van Jahweh: Ben Ik voor Israël een woestijn geweest, een donker oord? Waarom zegt mijn volk dan: “Wij willen vrij zijn; we komen niet meer naar U toe.”

In alle dingen, die zij nodig hadden, had de Heer voorzien. Maar het volk wilde vrij zijn van God. Het wilde doen waar het zelf zin in had.

|32| Een meisje zal nooit haar opschik vergeten, een bruid nooit haar sieraden. Maar mijn volk is Mij vergeten, sinds onafzienbare tijd.

Met deze woorden wijst de profeet weer terug op het beeld van de bruidstijd waarmee hij in vs2 begon: ‘‘Ga! Roep het Jeruzalem in de oren: Zo spreekt Jahweh: Ik denk terug aan de barmhartigheid van je jeugd, aan de liefde van je bruidstijd; hoe je Mij bent gevolgd in de woestijn, het land waar niets gezaaid wordt.’

|33| Hoe goed weten jullie de weg als het erom gaat liefde te vinden! Je bent in het kwaad goed bedreven.

Sarcastisch voegt Jeremia aan deze woorden toe dat Juda er al gewend was geraakt om onwettige liefhebbers te vinden. Ze konden het kwade aan anderen leren. Daardoor was het volk zo erg geworden dat zelfs de hoeren nog nieuwe ideeën ervan konden leren.

|34| Zelfs aan de zoom van je kleed kleeft bloed van onschuldigen, van mensen die niet op inbraak zijn betrapt.

De vertaling van dit vers is moelijk. Het volk zou beschaamd uitkomen met zijn minnaars.

|35| En ondanks alles durf je te beweren: “Mij treft geen schuld, zijn toorn voor mij is immers afgenomen.” Nu u zegt: “Ik heb niet gezondigd”, daag Ik je voor het gerecht.

De zonde verblindt. Elk onderscheidingsvermogen tussen goed en kwaad verdwijnt. Volkomen blind voor hun werkelijke toestand was Israël. Juist omdat zij zeiden niet gezondigd te hebben, zou Jahweh met hen in het gericht treden.

|36| Het schijnt je niet moeilijk te vallen om een andere weg in te slaan. Ook Egypte zal je ontgoochelen, zoals Assur dat heeft gedaan.

Steeds weer opnieuw zocht het volk hulp bij andere volkeren. Het verzocht Egypte en Assyrië om hulp. Uiteindelijk werd het aan haar lot overgelaten. Egypte zou haar ontgoochelen. Dat gebeurde in de tijd van


J E R E M I A 2:1-37 – OPROEP TOT OMKEER I

53

Joahas en Jojakim. De Egyptische farao Necho liet Joahas toen vastbinden in Ribla het land van Hamath. Hij legde Juda een boete op van honderd talenten zilver en één talent goud en maakte Eljakim (Jojakim), de zoon van Josia tot koning. Joahas bleef in Egypte waar hij stierf (2Kn23:33-35). Zo werd Israël door Egypte ontgoocheld, zoals dat het ook al in de tijd van koning Achaz door Assyrië ontgoocheld was geweest bij de strijd tegen de Edomieten (vgl. 2Kr28:16-21).

|37| Ook daarvandaan kom je terug met de handen boven je hoofd, want Jahweh heeft hen op wie je vertrouwt, verstoten. Je zult niets bereiken met hen.

Juda had hulp gezocht bij Egypte, maar de Heer zou hun vertrouwen op Egypte beschamen.

Vragen □

Waarom is God verbaasd dat Juda Hem heeft verlaten?

Welk contrast wordt er gevormd tussen Israël in de woestijn en Israël in het beloofde land?

Waardoor wordt God vandaag de dag in onze maatschappij vervangen?

Waardoor wordt God vandaar in onze gemeente of ons eigen persoonlijk leven vaak vervangen?


J E R E M I A 3:1-25 – OPROEP TOT OMKEER II

55

5 | 3:1-25 – Oproep tot omkeer II (1) Als een man zijn vrouw wegstuurt en zij gaat weg en trouwt met een ander, neemt hij haar dan nog terug? Is dit land dan niet ontheiligd? En u laat zich in met allerlei minnaars en u wilt bij Mij terugkomen – spreekt Jahweh. (2) Is er op de heuvels een plek, waar u niet werd onteerd? Langs de kant van de weg zit u te wachten zoals een Arabier in de woestijn. Zo hebt u het land ontheiligd door uw hoerige losbandigheid. (3) Toen de regen uitbleef en ook de late regen niet kwam, bleef uw blik onbeschaamd, zoals die van een hoer. (4) En nog durft u te roepen: “U bent mijn vader, de vriend van mijn jeugd. (5) Hij blijft niet kwaad; Hij blijft niet zinnen op wraak.” Dat zijn uw woorden, en ondertussen bedrijft u het ene kwaad na het andere.’ Kom terug (6) In de tijd van koning Josia zei Jahweh tegen mij: ‘Hebt u gezien wat Israël, de afvallige, gedaan heeft? Hoe ze op de bergen bij elke groene boom ontucht heeft bedreven? (7) Ik dacht: Als ze van dat alles genoeg heeft, komt ze wel bij Mij terug. Maar ze is niet gekomen. Haar zuster Juda, de trouweloze, had dat gezien. (8) Ze had gezien dat Ik Israël, de afvallige, vanwege haar overspel had verstoten en haar de scheidingsbrief had gegeven. Maar haar zuster Juda, de trouweloze, liet zich daardoor niet afschrikken; ook zij gaf zich over aan ontucht. (9) Zonder zich aan iets te storen ontheiligde ze het land met de dwaasheid van haar hoererij. Ze bedreef overspel met goden van steen en van hout. (10) En na dat alles kwam haar zuster Juda, de trouweloze, wel terug; maar ze was niet oprecht, ze deed maar alsof – spreekt Jahweh’. (11) Toen zei Jahweh tegen mij: ‘Israël, de afvallige, is nog heilig vergeleken bij Juda, de trouweloze. (12) Roep naar het noorden en zeg: – spreekt Jahweh. Ik ben niet kwaad meer op u. Nee, Ik ben genadig – spreekt Jahweh. Ik blijf niet zinnen op wraak. (13) Erken alleen uw schuld, erken dat u Jahweh uw God ontrouw geweest bent, dat u zich hebt ingelaten met vreemde goden onder elke groene boom, en niet naar Mij geluisterd hebt – spreekt Jahweh. (14) Kom terug, afvallige zonen, – spreekt Jahweh. Ik ben uw Heer, Ik haal er één uit elke stad en twee uit ieder geslacht, en breng u naar Sion. (15) Ik geef u vorsten naar mijn hart, die u regeren met kennis en inzicht. (16) Als u talrijk wordt in die dagen en sterk aangroeit in het land – spreekt Jahweh – dan wordt er niet meer gezegd: “Ark van het verbond van Jahweh!” Ze verdwijnt uit het geheugen, men denkt er zelfs niet meer aan. Niemand mist ze en een andere wordt nooit meer gemaakt. (17) In die tijd zal Jeruzalem heten: “Troon van Jahweh!” Alle stammen komen samen, bij de naam van Jahweh, in Jeruzalem. Niet langer blijven ze volharden in hun slechtheid. (18) In die tijd voegt Juda zich bij Israël en samen komen zij uit het noorden naar het land dat Ik aan hun voorvaderen


56

gegeven heb. (19) Ik dacht: Wat zou Ik u graag als mijn zonen behandelen, u een heerlijk land geven dat mooier is dan dat van enig ander volk! Ik dacht: U zult Mij uw Vader noemen en u niet van Mij afwenden. (20) Maar zoals een vrouw ontrouw wordt aan een minnaar zo bent u, Israël, Mij ontrouw geworden – spreekt Jahweh.’ (21) Op de hoogten weerklinkt geween: Israëls zonen wenen en smeken. Ze zijn de verkeerde weg opgegaan; ze zijn Jahweh hun God vergeten. (22) Kom terug, afvallige zonen, dan genees Ik u van uw ontrouw. Hier zijn wij. We komen naar U toe, want U, Jahweh, bent onze God. (23) Inderdaad, het rumoer op de hoogten en op de bergen is bedrog. Inderdaad, bij Jahweh onze God is er redding voor Israël. (24) Sinds onze jeugd slokt Baäl heel het bezit van onze families op: schapen en runderen, zonen en dochters. (25) In schande liggen wij, onder vernedering gaan wij gebukt, want tegen Jahweh onze God hebben we gezondigd, wijzelf en onze voorvaderen, vanaf onze jeugd tot op de dag van vandaag. Wij hebben niet geluisterd naar Jahweh onze God. In geen ander oudtestamentisch Bijbelboek wordt er zo vaak over bekering of omkeer gesproken als bij Jr. Vooral in Jr3 gebruikt de profeet meerdere keren dit woord (vs1,7,10,12,14,22; vgl. 4:1). De thematiek van de bekering is door Wolff gezien als een kernthema binnen Jr.1

|1| Als een man zijn vrouw wegstuurt en zij gaat weg en trouwt met een ander, neemt hij haar dan nog terug? Is dit land dan niet ontheiligd? En u laat zich in met allerlei minnaars en u wilt bij Mij terugkomen – spreekt Jahweh.

Op de vraag of een man zijn weggestuurde en opnieuw gehuwde vrouw moet terugnemen geeft Dt24:1-4 het antwoord ‘nee’! Zo is het ook bij Israël. Het volk had zelfs niet één afgod, maar meerdere gediend. Het had net zoveel goden als steden (Jr2:28). En toch bleef het hart van Jahweh genadig en barmhartig.

|2| Is er op de heuvels een plek, waar u niet werd onteerd? Langs de kant van de weg zit u te wachten zoals een Arabier in de woestijn. Zo hebt u het land ontheiligd door uw hoerige losbandigheid.

Op de heuvels hadden ze de afgoden vereerd (2Kn17:9,10,11; 21:3; 23:5; vgl. comm. Jr2:20). Het volk zat aan de kant van de weg te wachten zoals een Arabische hoer in de woestijn op de kooplieden wachtte of als een Arabische rover die de weg onveilig maakte.

1

H.W. Wolff, ‘Das Thema “Umkehr” in der alttestamentlichen Prophetie,’ Zeitschrift für Theologie und Kirche 48 (1951): 131.


J E R E M I A 3:1-25 – OPROEP TOT OMKEER II

57

|3| Toen de regen uitbleef en ook de late regen niet kwam, bleef uw blik onbeschaamd, zoals die van een hoer.

Er waren per jaar twee seizoenen waarop er veel neerslag in Israël viel, namelijk in oktober tijdens de zaaitijd en in maart kort voor de oogst. Beide perioden waren nodig voor een goede oogst. Nu echter werd de regen tegengehouden door Jahweh vanwege de goddeloosheid. ‘Want het land dat u in bezit zult nemen is heel anders dan Egypte, waar u vandaan komt. Daar moest u de akkers na het zaaien kunstmatig bevloeien als een groentetuin. Maar het land aan de overkant is een land met bergen en dalen, dat zijn dorst lest met het water uit de hemel. Het is een land waaraan Jahweh, uw God, veel zorg besteedt en waarover Hij waakt, het hele jaar door, van de eerste tot de laatste dag. Als u de geboden gehoorzaamt die ik u vandaag voorhoud, en Jahweh, uw God, liefhebt en hem met hart en ziel dient, belooft Jahweh: “Ik zal jullie akkers op de juiste tijd regen geven, in het najaar en in het voorjaar. Je zult je oogst binnenhalen, koren, wijn en olie, en Ik zal groene weiden geven voor je vee. Je zult er leven in overvloed.” Maar pas op: laat u er niet toe verleiden een dwaalspoor te volgen, voor andere goden neer te knielen en ze te vereren. Want dan roept u de woede van Jahweh over u af en zal Hij de hemel sluiten. Er zal geen regen meer vallen en de hele oogst zal mislukken, en spoedig zult u verdwenen zijn uit het goede land dat Jahweh u zal geven’ (Dt11:10-17; vgl. Dt28:23-24; Jr14).

Dit was de straf voor Israël, hoewel die milder was dan de straf voor Sodom of Gomorra. Maar toen Jahweh hen sloeg voelden ze geen pijn. Toen Hij hen verteerde, weigerden ze zich te bekeren. Ze maakte hun gezichten harder dan steenrotsen (Jr5:3).

|4| En nog durft u te roepen: “U bent mijn vader, de vriend van mijn jeugd. De woorden van het volk bestonden enkel nog maar uit een lege huls. Het waren woorden zonder inhoud die ertoe moesten dienen om God te manipuleren.

|5| Hij blijft niet kwaad; Hij blijft niet zinnen op wraak.” Dat zijn uw woorden, en ondertussen bedrijft u het ene kwaad na het andere.’ Kom terug


58

De Israëlieten dreven zelfs de spot met Jahweh door erop te wijzen dat Jahweh niet kwaad zou blijven, maar een God van genade was.

|6| In de tijd van koning Josia zei Jahweh tegen mij: ‘Hebt u gezien wat Israël, de afvallige, gedaan heeft? Hoe ze op de bergen bij elke groene boom ontucht heeft bedreven?

In de tijd van Josia begon de dienst van Jeremia (Jr1:2). Dyer dateert deze op profetie tussen het dertiende jaar van Josia’s regering en de ontdekking van het wetboek in de tempel (627-621v.Chr.). 2 God openbaarde de profeet de geschiedenis van de twee zussen Israël en Juda. Jeremia diende terug te kijken naar de manier waarop het noordrijk Israël met Jahweh was omgegaan. Aangezien de profeet in die tijd nog niet leefde, zal hij teruggekeken hebben wat het toenmalige deel van het Oude Testament daarover zei.

|7| Ik dacht: Als ze van dat alles genoeg heeft, komt ze wel bij Mij terug. Maar ze is niet gekomen. Haar zuster Juda, de trouweloze, had dat gezien.

Israël was honderd jaar van tevoren weggevoerd in de ballingschap en keerde niet terug tot Jahweh. Juda, het zuidrijk wist dit, maar handelde nog erger dan Israël.

|8| Ze had gezien dat Ik Israël, de afvallige, vanwege haar overspel had verstoten en

haar de scheidingsbrief had gegeven. Maar haar zuster Juda, de trouweloze, liet zich daardoor niet afschrikken; ook zij gaf zich over aan ontucht.

De scheidbrief wijst geschiedkundig naar het moment waarop Jahweh het noordelijke tienstammenrijk in de ballingschap bracht (721v.Chr.). Jahweh was definitief gescheiden van het volk en dat was meteen een vermaning voor Juda. Juda vreesde niet en dacht van zichzelf dat het in veiligheid was, omdat de zonen van Levi tot priesters en de zonen van Juda tot koningen waren gesteld. Niemand vreesde voor de verwoesting van Juda vanwege de goddeloosheid.

|9| Zonder zich aan iets te storen ontheiligde ze het land met de dwaasheid van haar hoererij. Ze bedreef overspel met goden van steen en van hout.

‘Maar zij hoorden niet; want Manasse deed hen dwalen, dat zij erger deden dan de heidenen, die Jahweh voor het aangezicht der kinderen Israëls verdelgd had’ (2Kn21:9). 2

C.H. Dyer, Jeremia (ATAE 3; Holzgerlingen:Hänssler, 2000), 143.


J E R E M I A 3:1-25 – OPROEP TOT OMKEER II

59

|10| En na dat alles kwam haar zuster Juda, de trouweloze, wel terug; maar ze was niet oprecht, ze deed maar alsof – spreekt Jahweh’.

God probeerde Juda tot omkeer te brengen, maar het kwaad en de toestand bleven hetzelfde. Josia ging verder in de vernietiging van de afgoderij dan zijn voorgangers en bekeerde zich tot Jahweh met zijn hele hart. ‘En voor hem was geen koning zijns gelijke, die zich tot Jahweh, met zijn ganse hart, en met zijn ganse ziel, en met zijn ganse kracht, naar al de wet van Mozes, bekeerd had; en na hem stond zijns gelijke niet op’ (2Kn23:25). ‘En hij deed allen, die te Jeruzalem en in Benjamin gevonden werden, staan; en de inwoners van Jeruzalem deden naar het verbond van God, den God hunner vaderen’ (2Kr34:32). ‘En de kinderen Israëls, die er gevonden werden, hielden het Pascha terzelfder tijd, en het feest der ongezuurde broden, zeven dagen’ (2Kr35:17). Maar hun hart was verre van Jahweh en het oordeel nabij (2Kn23:27). Huichelachtig en onwaarachtig liep het mee in de verering van de éne ware God. Er was geen sprake van een ware diepgaande reformatie.3 Dat is de rede waarom Jeremia niet over een reformatie spreekt. Het zwijgen daarover hoeft vandaar niet opgevat te worden als bewijs voor Jeremia’s onkunde daarvan.4

|11| Toen zei Jahweh tegen mij: ‘Israël, de afvallige, is nog heilig vergeleken bij Juda, de trouweloze.

Als Israël vergeleken wordt met Juda, zegt Jahweh, bedroefd over beide rijken, dat het afgekeerde Israël meer hun ziel gerechtvaardigd heeft, dan het trouweloze Juda.

|12| Roep naar het noorden en zeg: – spreekt Jahweh. Ik ben niet kwaad meer op u. Nee, Ik ben genadig – spreekt Jahweh. Ik blijf niet zinnen op wraak.

Tot het naar het noorden weggevoerde tienstammenrijk wordt nog een oproep van bekering gericht.

|13| Erken alleen uw schuld, erken dat u Jahweh uw God ontrouw geweest bent, dat u zich hebt ingelaten met vreemde goden onder elke groene boom, en niet naar Mij geluisterd hebt – spreekt Jahweh.

3 4

A.C. Gaebelein, Kommentar zum Alten Testament. Esra-Maleachi, Bnd. II (Dillenburg:CV, 1998), 372. Contra: F.J. Backhaus en I. Meyer, ‘Das Buch Jeremia,’ Einleitung in das Alte Testament, red. E. Zenger (Stuttgart:Kohlhammer, 2006), 459.


60

|14| Kom terug, afvallige zonen, – spreekt Jahweh. Ik ben uw Heer, Ik haal er één uit elke stad en twee uit ieder geslacht, en breng u naar Sion.

Volgens Klausner spreekt geven de volgende verzen ‘nauwkeurig en helder de messiaanse gedachte die de profeet had weer’.5 Been denkt dat het tienstammenrijk straks in de toekomst tot berouw en waar geloof in Jahweh zal komen. 6 Dan zullen de stammen door de Heer in Jeruzalem vergaderd worden (Mt24:31). Het overblijfsel uit de tien stammen zou met zegeningen worden overladen.

|15| Ik geef u vorsten naar mijn hart, die u regeren met kennis en inzicht. Herders naar het hart van Jahweh, ware leiders, zouden hun gegeven worden, die zouden hen weiden met wetenschap en verstand. MacDonald geeft te kennen dat deze woorden hun vervulling zullen vinden in het vrederijk.7

|16| Als u talrijk wordt in die dagen en sterk aangroeit in het land – spreekt Jahweh

– dan wordt er niet meer gezegd: “Ark van het verbond van Jahweh!” Ze verdwijnt uit het geheugen, men denkt er zelfs niet meer aan. Niemand mist ze en een andere wordt nooit meer gemaakt.

Hier spreekt de profeet over een toekomstige gebeurtenis van de ark van het verbond. We mogen daarbij denken aan het toekomstig messiaans vrederijk. De plaats van de ark zal ingenomen worden door de troon van Jahweh in het vrederijk (vs17). Hierbij is het opmerkelijk dat ook de profeet Ezechiël de tempel in het vrederijk zag als een plaats waar de troon van God zou staan (Ez43:7). Christus zou in die tijd vanuit de tempel in Jeruzalem regeren. De laatste historische mededeling omtrent de ark wordt in 2Kr gedaan (35:3).

|17| In die tijd zal Jeruzalem heten: “Troon van Jahweh!” Alle stammen komen samen, bij de naam van Jahweh, in Jeruzalem. Niet langer blijven ze volharden in hun slechtheid.

Hij, naar wie de ark verwees zal zelf als ark in het midden van het volk zijn.

|18| In die tijd voegt Juda zich bij Israël en samen komen zij uit het noorden naar het land dat Ik aan hun voorvaderen gegeven heb.

5 6 7

J. Klausner, The Messianic Idea in Israel (New York:McMillan, 1955), 96. R. Been, Jeremia (Winschoten:UhWdW, 1983), ad.loc. W. MacDonald, Believers Bible Commentary (Nashville:Nelson, 1995), 1000.


J E R E M I A 3:1-25 – OPROEP TOT OMKEER II

61

Het huis van Juda en dat van Israël zullen verenigd zijn, en in het land van hun vaderen wonen. Israël en Juda werden in 931v.Chr. van elkaar gesplitst en zijn sindsdien niet meer als volk onder God verenigd. De vervulling van deze belofte zal pas plaatsvinden in de toekomst.

|19| Ik dacht: Wat zou Ik u graag als mijn zonen behandelen, u een heerlijk land geven dat mooier is dan dat van enig ander volk! Ik dacht: U zult Mij uw Vader noemen en u niet van Mij afwenden.

God wil het volk behandelen als zonen. Hij wil hen laten deel in zijn erfenis.

|20| Maar zoals een vrouw ontrouw wordt aan een minnaar zo bent u, Israël, Mij ontrouw geworden – spreekt Jahweh.’

In dit vers komt de profeet terug op het onderwerp waarmee hij dit begon in vs1: de ontrouw van een vrouw tegenover haar man.

|21| Op de hoogten weerklinkt geween: Israëls zonen wenen en smeken. Ze zijn de verkeerde weg opgegaan; ze zijn Jahweh hun God vergeten.

De profeet richt zich vervolgens weer naar de toekomst, waar het volk tot berouw zal komen en terug zal keren naar Jahweh hun God. Zij hadden ervaren, dat de heuvels en de bergen waarop ze afgodendienst hadden gedaan, niets anders dan bedrog waren geweest.

|22| Kom terug, afvallige zonen, dan genees Ik u van uw ontrouw. Hier zijn wij. We komen naar U toe, want U, Jahweh, bent onze God.

Dit zal door het volk gebeuren in de toekomst, zoals Zc12 profeert.


J E R E M I A 4:1-31 – OPROEP TOT OMKEER III

63

6 | 4:1-31 – Oproep tot omkeer III (1) ‘Israël, als u zich bekeert – spreekt Jahweh – mag u bij Mij terugkomen. Als u de afgoden verwijdert en Mij niet blijft ontvluchten; (2) als u zweert: “Zowaar Jahweh leeft”, en u doet dat waarachtig, eerlijk en oprecht, dan zullen de volkeren zich gezegend noemen om Hem en zullen zij zich om Hem verheugen. (3) Zo spreekt Jahweh immers tegen de mannen van Juda en tegen Jeruzalem: Ontgin een nieuw land en zaai niet tussen de doorns. (4) Mannen van Juda en burgers van Jeruzalem, besnijd u voor Jahweh, doe de voorhuid weg van uw hart, anders laait mijn woede op als een vuur en die brand wordt door niemand geblust. Zo slecht zijn uw daden. (5) Maak het bekend in Juda, laat het horen in Jeruzalem. Blaas de bazuin in het land, schreeuw het uit en roep: “Verzamelen! De vestingen in!” (6) Geef het signaal aan Sion: “Zoek een schuilplaats, aarzel niet”, want Ik breng onheil over u vanuit het noorden, een vreselijke ramp. (7) De leeuw staat op uit de struiken, de volkenverslinder rukt uit, hij is al van zijn basis vertrokken; uw land wordt verwoest, uw steden worden een puinhoop, zonder bewoners. (8) Trek dus rouwkleren aan, klaag en jammer, want de hevige toorn van Jahweh wijkt niet van ons. (9) Op die dag – spreekt Jahweh – verdwijnt de moed van de koning en de moed van de edelen; de priesters staan verbijsterd, de profeten verstommen.’ (10) Toen zei ik: ‘Ach, Heer Jahweh, U hebt dit volk en Jeruzalem bedrogen met de belofte: “Vrede zal heersen bij u”, maar nu is het zwaard ons op de keel gezet.’ (11) In die tijd zal over dit volk en over Jeruzalem gezegd worden: ‘Uit de heuvels in de woestijn komt een verschroeiende wind over mijn volk, niet om het kaf van het koren weg te blazen, niet om het te zeven; (12) een stormwind stuur Ik op u af: Ik ben het die het komt vonnissen. (13) Daar komt hij aan als een dichte wolk. Zijn wapens zijn als een orkaan, zijn paarden zijn sneller dan arenden. Wee ons, wij zijn verloren! (14) Jeruzalem, was u schoon van het kwaad, dan wordt u gered. Waarom bent u steeds uit op het kwade? (15) Hoor! Een bode uit Dan, hij brengt slecht nieuws uit het bergland van Efraïm: (16) Bericht aan dit volk, meld aan Jeruzalem: Bewakers kommen uit een ver land, ze heffen de stem tegen de steden van Juda. (17) Als wachters van Sjaddai omringen ze ze van alle kanten, omdat ze zich tegen Mij hebben verzet – spreekt Jahweh. (18) Uw wangedrag heeft u dit aangedaan, uw eigen zonde maakt het zo bitter en treft u in het hart.’ (19) O mijn borst, mijn borst! Ik krimp van de pijn, mijn hart begeeft het, het bonst in mijn binnenste, ik houd het niet meer. Ik hoor geschal van trompetten, het sein voor de aanval. (20) Ramp op ramp wordt gemeld: Heel het land ligt verwoest; plotseling is mijn tent vernield, het tentdoek verscheurd. (21) Hoelang moet ik die banier nog zien, dat


64

trompetgeschal horen? (22) Hoe dwaas is mijn volk, ze kennen Mij niet; het zijn domme mensen zonder begrip. In het kwaad zijn ze erg goed maar van het goede weten ze niets. (23) Ik keek naar de aarde: ze was één woestenij. Ik keek naar de hemel: het licht was verdwenen. (24) Ik keek naar de bergen: ze beefden. En naar de heuvels: ze trilden. (25) Ik keek en er was geen mens meer en alle vogels waren gevlogen. (26) Ik keek en het bouwland was een woestijn. Alle steden lagen in puin door de hevige toorn van Jahweh. (27) Want zo spreekt Jahweh: ‘Heel het land wordt een wildernis; Ik zal het niet voorgoed afbreken. (28) De aarde treurt erom; de hemel daarboven wordt donker. Ik heb gesproken, mijn besluit staat vast; Ik kom er niet meer op terug.’ (29) Als ze de ruiters en boogschutters horen vluchten ze weg uit de stad; ze lopen de bossen in en verschuilen zich in de bergen. Alle steden liggen verlaten; niemand woont er meer. (30) Waarom kleedt u zich in purper, waarom omhangt u zich met goud, waarom werkt u uw ogen bij? Uw opmaak is tevergeefs! Uw minnaars verachten u; ze staan u naar het leven. (31) Ik hoor geschreeuw dat lijkt op het schreeuwen van een vrouw in haar weeën, gegil zoals bij een eerste bevalling. Het is de dochter van Sion die naar adem snakt, met opgestoken handen: ‘Wee mij! Ik sterf. De moordenaars! Ze hebben mij gedood.’ De woorden van Jr5 beginnen en eindigen met een verwijzing naar Sion.1 Net als in Jr3 wordt het volk opgeroepen tot bekering. God wil Sion bouwen. Dat is het begin en het einde van zijn plan. Het oordeel en de redding staan tegenover elkaar en het is de taak van de toehoorder om een keuze tussen beide te maken. Deze verbinding tussen oordeel en redding, verwoesting en herstel is een basiselement binnen de profetische boeken van het Oude Testament. Zelfs de scherpste prediking over het oordeel dat Jahweh zal brengen over de goddeloze kan niet gezien worden buiten de brede context van Gods verlossing voor de godvrezenden in de geschiedenis.

|1| Israël, als u zich bekeert – spreekt Jahweh – mag u bij Mij terugkomen. Als u de afgoden verwijdert en Mij niet blijft ontvluchten;

In de eerste twee verzen van dit hoofdstuk, die eigenlijk nog tot het vorige hoofdstuk behoren, wordt aangedrongen op een oprechte bekering tot God.

1

L.G. Perdue, The HarperCollins Study Bible (New York:HarperCollins, 1993), 1121.


J E R E M I A 4:1-31 – OPROEP TOT OMKEER III

65

|2| als u zweert: “Zowaar Jahweh leeft”, en u doet dat waarachtig, eerlijk en oprecht, dan zullen de volkeren zich gezegend noemen om Hem en zullen zij zich om Hem verheugen.

|3| Zo spreekt Jahweh immers tegen de mannen van Juda en tegen Jeruzalem: Ontgin een nieuw land en zaai niet tussen de doorns.

Jeremia gebruikt nu twee beelden om de noodzaak van de bekering van het volk te verduidelijken. Zoals een boer zijn zaad niet strooit tussen de doorns, wil Jahweh zijn zegen niet strooien tussen de onbesneden harten van het volk.

|4| Mannen van Juda en burgers van Jeruzalem, besnijd u voor Jahweh, doe de voorhuid weg van uw hart, anders laait mijn woede op als een vuur en die brand wordt door niemand geblust. Zo slecht zijn uw daden.

Het volk bleef enkel staan bij de uiterlijke rituelen en waren fier op hun besnijdenis. De zogenaamde ‘besnijdenis van hart’, vinden we meermaals terug in de Bijbel (Dt10:16; 30:6; Jr9:24-25; Rm2:28-29).

|5| Maak het bekend in Juda, laat het horen in Jeruzalem. Blaas de bazuin in het land, schreeuw het uit en roep: “Verzamelen! De vestingen in!”

Het naderende onheil moet worden aangekondigd in Juda en te Jeruzalem. Het volk moest zich verzamelen vanwege de de legers die op Jeruzalem afkwamen (Hs5:8; Jl2:1; Am3:6). Het blazen van de bazuin wijst er namelijk op dat er vijandelijke machten op weg naar het land zijn.

|6| Geef het signaal aan Sion: “Zoek een schuilplaats, aarzel niet”, want Ik breng onheil over u vanuit het noorden, een vreselijke ramp.

|7| De leeuw staat op uit de struiken, de volkenverslinder rukt uit, hij is al van zijn

basis vertrokken; uw land wordt verwoest, uw steden worden een puinhoop, zonder bewoners.

Been denkt bij de leeuw die in dit vers genoemd wordt aan Nebukadnezar die met zijn Babylonische legers het land zou aanvallen en de stad Jeruzalem zou verwoesten. 2 Christensen denkt veeleer aan Jahweh zelf die via Babylon de strijd aangaat (vgl. Jr25:38; 49:18-20). 3 In dit laatste geval zou daardoor de verbinding tussen Babylon en Jahweh zichtbaar worden. De komst van de Babylonische legers heeft een oorzaak die niet 2 3

R. Been, Jeremia (Winschoten:UhWdW, 1983), ad.loc. D.L. Christensen, Prophecy and War in Ancient Israel (Berkeley:BIBAL, 1975), 153, 184-193, 279.


66

aan God voorbijgaat. Zij zijn de roede van de Heer waarmee Hij zijn volk tuchtigt.

|8| Trek dus rouwkleren aan, klaag en jammer, want de hevige toorn van Jahweh wijkt niet van ons.

Het volk moest klagen en jammeren. Het diende harde rouwkleren te dragen, vanwege het onheil dat over hen zou komen. De toorn van Jahweh was nabij.

|9| Op die dag – spreekt Jahweh – verdwijnt de moed van de koning en de moed van de edelen; de priesters staan verbijsterd, de profeten verstommen.’

De verwoesting van Juda zou gedeeltelijk te wijten zijn aan de onbekwaamheid van de leiders van het land om het volk tot Jahweh te brengen. Ze zouden echter tijdens de toorn van Jahweh geen raad weten en geen leiding kunnen nemen.

|10| Toen zei ik: ‘Ach, Heer Jahweh, U hebt dit volk en Jeruzalem bedrogen met de

belofte: “Vrede zal heersen bij u”, maar nu is het zwaard ons op de keel gezet.’

We vinden in dit vers het antwoord van Jeremia tot Jahweh. Dyer noemt het een van de moeilijkste verzen in het boek. 4 De profeet wijst erop dat Jahweh het toeliet dat valse profeten het volk konden misleiden door te stellen dat er vrede zou komen.

|11| In die tijd zal over dit volk en over Jeruzalem gezegd worden: ‘Uit de heuvels in de woestijn komt een verschroeiende wind over mijn volk, niet om het kaf van het koren weg te blazen, niet om het te zeven;

De wind was voor Israël van grote betekenis, de frisse wind die vanaf de Middellandse Zee binnenwaaide hielp de boeren bij de oogst. Ze droeg een grote hoeveelheid vochtgehalte, zodat in de zomer het land goed bevochtigd werd. De heette oostenwind kwam uit de woestijn en bracht grote problemen voor het land met zich mee (Gn41:6; Ez17:10; 19:12; Jn4:8).

|12| een stormwind stuur Ik op u af: Ik ben het die het komt vonnissen. |13| Daar komt hij aan als een dichte wolk. Zijn wapens zijn als een orkaan, zijn paarden zijn sneller dan arenden. Wee ons, wij zijn verloren!

4

C.H. Dyer, Jeremia (ATAE 3; Holzgerlingen:Hänssler, 2000), 145.


J E R E M I A 4:1-31 – OPROEP TOT OMKEER III

67

|14| Jeruzalem, was u schoon van het kwaad, dan wordt u gered. Waarom bent u steeds uit op het kwade?

|15| Hoor! Een bode uit Dan, hij brengt slecht nieuws uit het bergland van Efraïm: Men bericht de nadering van de vijandelijke legers al uit de stad Dan en van het gebergte van Efraïm.

|16| Bericht aan dit volk, meld aan Jeruzalem: Bewakers kommen uit een ver land, ze heffen de stem tegen de steden van Juda.

|17| Als wachters van Sjaddai omringen ze ze van alle kanten, omdat ze zich tegen Mij hebben verzet – spreekt Jahweh.

Zowat alle Nederlandse vertalen lezen hier ‘veldwachters’ en denken aan de wachters die de akkers tijdens de oogst bewaakten tegen dieven en vogels. Die uitdrukking doet echter vreemd aan. Waarom zou Jahweh de vijand vergelijken met veldwachters? Olson laat vandaar het tweede woord onvertaald en leest ‘wachters van Sjaddai’.5 Een unieke uitdrukking voor Jr. De profeet wijst er zodoende op dat de mannen die op de steden van Juda afkomen in dienst staan van de Almachtige, de Sjaddai. Achter het gezicht van de vijand gaat de hand van God schuil.

|18| Uw wangedrag heeft u dit aangedaan, uw eigen zonde maakt het zo bitter en treft u in het hart.’

|19| O mijn borst, mijn borst! Ik krimp van de pijn, mijn hart begeeft het, het bonst in mijn binnenste, ik houd het niet meer. Ik hoor geschal van trompetten, het sein voor de aanval.

Jeremia is bij de aankondiging van het onheil ten zeerste betrokken. Hij stort zijn ontroering uit en kan niet zwijgen.

|20| Ramp op ramp wordt gemeld: Heel het land ligt verwoest; plotseling is mijn tent vernield, het tentdoek verscheurd.

|21| Hoelang moet ik die banier nog zien, dat trompetgeschal horen?

5

D.C. Olson, ‘Jeremiah 4.5-31 and Apocalyptic Myth,’ Journal for the Study of the Old Testament 73 (1997): 89.


68

|22| Hoe dwaas is mijn volk, ze kennen Mij niet; het zijn domme mensen zonder begrip. In het kwaad zijn ze erg goed maar van het goede weten ze niets.

|23| Ik keek naar de aarde: ze was één woestenij. Ik keek naar de hemel: het licht was verdwenen.

Bij de aarde mogen we concreet denken aan het land Israël. Met beelden die ons laten terugdenken aan de schepping in Gn1, verduidelijkt de profeet het onheil dat over het land zal komen. God zou Israël woest en leeg maken. Het land zou weer dusdanig verlaten zijn, zoals dat voor het begin van de schepping van planten en dieren het geval was.

|24| Ik keek naar de bergen: ze beefden. En naar de heuvels: ze trilden. |25| Ik keek en er was geen mens meer en alle vogels waren gevlogen. De profeet wijst erop dat bij dit gebeuren zelfs de vogels, die door hun beweeglijkheid de meeste kans genieten om aan de rampen die de aarde treffen te ontkomen, er niet meer zijn.

|26| Ik keek en het bouwland was een woestijn. Alle steden lagen in puin door de hevige toorn van Jahweh.

Net als in vs8b spreekt de profeet over de hevige toorn van Jahweh.

|27| Want zo spreekt Jahweh: ‘Heel het land wordt een wildernis; Ik zal het niet voorgoed afbreken.

Bij al deze donkerheid breekt toch nog één lichtstraal door. De Hebreeuwse tekst leest hier namelijk: ‘Ik zal niet voorgoed afbreken’. NBV heeft ‘maar vernietigen zal ik het niet’, ‘Al is het niet voor altijd’ (GNB). In WV is deze lichtstraal niet aanwezig, doordat de vertalers de tekst opvatten als oordeel en vertalen: ‘Ik maak het met de grond gelijk’. Er zal een overblijfsel van genade in de toekomst blijven bestaan, waarmee Jahweh zijn verbond zal vervullen.

|28| De aarde treurt erom; de hemel daarboven wordt donker. Ik heb gesproken, mijn besluit staat vast; Ik kom er niet meer op terug.’

|29| Als ze de ruiters en boogschutters horen vluchten ze weg uit de stad; ze lopen de

bossen in en verschuilen zich in de bergen. Alle steden liggen verlaten; niemand woont er meer.


J E R E M I A 4:1-31 – OPROEP TOT OMKEER III

69

Voor het rumoer van ruiters en boogschutters vlucht het hele land. De mensen verschuilen zich in de bergen om door de naderende vijand niet ontdekt te worden.

|30| Waarom kleedt u zich in purper, waarom omhangt u zich met goud, waarom werkt u uw ogen bij? Uw opmaak is tevergeefs! Uw minnaars verachten u; ze staan u naar het leven.

Ze zouden proberen zich te verkleden als een prostituee om aan het zware lot van de Babyloniërs enigszins te kunnen ontkomen (Ez16:26-29; 23:40-41).

|31| Ik hoor geschreeuw dat lijkt op het schreeuwen van een vrouw in haar weeën, gegil

zoals bij een eerste bevalling. Het is de dochter van Sion die naar adem snakt, met opgestoken handen: ‘Wee mij! Ik sterf. De moordenaars! Ze hebben mij gedood.’

Jeruzalem, de dochter van Sion, zou zich voelen als een vrouw in barensnood. Ze zou roepen om hulp, maar er zou geen hulp komen.


J E R E M I A 5:1-31 – OPROEP TOT OMKEER IV

71

7 | 5:1-31 – Oproep tot omkeer IV (1) Loop door de straten van Jeruzalem, kijk goed uit en zoek de pleinen af. Als u ook maar iemand kunt vinden die recht doet en oprecht wil leven, dan vergeef Ik de stad. (2) Al zeggen ze ook: ‘Zowaar Jahweh leeft’; hun eed is vals. (3) Jahweh, U wilt alleen waarachtigheid zien. Als U hen slaat, raakt het hen niet; verplettert U hen, dan maakt het hen niet wijzer. Hun koppen zijn zo hard als een kei; ze willen zich niet bekeren. (4) Ik dacht eerst: Dat zijn de armen, die weten niet beter. Ze kennen de wil van Jahweh niet en ze weten niet wat God van hen vraagt. (5) Ik ga naar de leiders en richt mij tot hen. Zij kennen de wil van Jahweh; ze weten wat God van hen vraagt. Maar ook zij hadden het juk afgeschud en de banden losgescheurd. (6) Daarom velt de leeuw uit het bos hen, verscheurt de wolf uit de steppe hen, ligt de panter op de loer bij hun steden: wie zich buiten waagt, scheurt hij in stukken, want talrijk zijn hun misdaden en hun overtredingen zijn niet te tellen. (7) Hoe zou Ik u nog kunnen vergeven? Uw zonen hebben Mij verlaten; ze zweren bij afgoden. Ik schonk hun overvloed maar zij plegen echtbreuk en lopen de bordelen plat. (8) Geile, bronstige hengsten zijn het, die hinniken naar de vrouw van hun naaste. (9) En Ik zou zoiets niet straffen – spreekt Jahweh, mij niet wreken op zo’n volk? (10) Trek de wijnbergen in en verniel ze, maar vernietig ze niet helemaal, ruk de ranken af, ze zijn niet meer van Jahweh. (11) Want Israël en Juda zijn Mij ontrouw geworden – spreekt Jahweh. (12) Ze hebben Jahweh verraden, ze hebben gezegd: ‘Nee, Hij is het niet, geen ramp zal over ons komen, geen zwaard, geen honger zal ons treffen. (13) En de profeten? Wind zijn ze, God spreekt niet door hen.’ Dat alles hun mag overkomen. (14) Daarom, zo spreekt Jahweh, de God van de machten: Nu u dit durft te zeggen, blaas Ik mijn woorden in uw mond als een vuur en dit volk zal het hout zijn dat erdoor wordt verteerd. (15) Israël, Ik stuur een volk uit een ver land op u af – spreekt Jahweh – een onvergankelijk, eeuwenoud volk. Zijn taal verstaat u niet en u begrijpt niet wat het zegt. (16) Zijn pijlkoker is een open graf; stuk voor stuk zijn het soldaten. (17) Ze verslinden uw oogst en uw voorraden, ze verslinden uw zonen en uw dochters, ze verslinden uw schapen en uw runderen, ze verslinden uw wijnstok en uw vijgenboom. De versterkte steden waar u op vertrouwt, verwoesten ze door het zwaard. (18) In die tijd – spreekt Jahweh – reken Ik voorgoed met u af. (19) Als men vraagt: ‘Waarom doet Jahweh onze God ons dit alles aan’, antwoord hun dan: ‘Omdat u Mij hebt verlaten en in uw eigen land vreemde goden hebt gediend. Daarom moet u vreemden gaan dienen in een land dat niet van u is.’ (20) Maak het bekend aan Jakob en laat het horen aan Juda: (21) Luister toch,


72

dwaas en onverstandig volk, dat ogen heeft maar niet ziet en oren heeft maar niet hoort. (22) Waarom vreest u Mij niet – spreekt Jahweh – hebt u geen ontzag voor Mij, die het strand gemaakt heeft tot de grens van de zee, een blijvende grens die ze nooit overschrijdt? Al rollen de golven aan, het is tevergeefs; al beuken ze, ze overschrijden die niet. (23) Maar dit volk is opstandig en weerspannig, het is zijn eigen weg gegaan. (24) Ze zeiden niet bij zichzelf: ‘Wij moeten Jahweh onze God vrezen, die ons op tijd regen geeft, in de herfst en in de lente, die zorgt voor een vaste tijd om te oogsten.’ (25) Door uw eigen schuld zijn deze gaven u onthouden; door uw zonden zijn ze uitgebleven. (26) Er wonen misdadigers onder mijn volk; ze liggen op de loer als vogelvangers; ze zetten strikken uit om mensen te vangen. (27) Zoals een korf vol vogels zit, zo zitten hun huizen vol buit; op die manier zijn ze rijk en machtig geworden. (28) Ze glimmen van het vet; ze zijn door en door slecht. Ze verkrachten het recht; ze komen niet op voor de wezen; de belangen van de armen behartigen zij niet. (29) En zoiets zou Ik niet straffen – spreekt Jahweh – mij niet wreken op zo’n volk? (30) Wat in dit land gebeurt is verschrikkelijk, afschuwelijk. (31) De profeten profeteren leugens, de priesters treden eigenmachtig op en mijn volk vindt het zo goed. Maar wat zult u doen als uw einde komt?

|1| Loop door de straten van Jeruzalem, kijk goed uit en zoek de pleinen af. Als u ook maar iemand kunt vinden die recht doet en oprecht wil leven, dan vergeef Ik de stad.

De woorden van dit vers worden gericht tot het hele volk. Men diende door Jeruzalem te lopen en in de kleine straten en grote pleinen te zoeken naar een rechtvaardige. Door viervoudig gebruik van de imperatief wordt de ernst va het onderzoek benadrukt. 1 Men zou echter minder rechtvaardigen in Jeruzalem vinden dan in Sodom (vgl. Gn18:2223).2 Diep was het volk gevallen.

|2| Al zeggen ze ook: ‘Zowaar Jahweh leeft’; hun eed is vals. Na de hervormingen die koning Josia had uitgevoerd was er in Jeruzalem niet één rechtvaardige. Het volk hield zich wel aan de uiterlijke rituelen, maar was in werkelijkheid Jahweh niet toegewijd.

|3| Jahweh, U wilt alleen waarachtigheid zien. Als U hen slaat, raakt het hen niet;

verplettert U hen, dan maakt het hen niet wijzer. Hun koppen zijn zo hard als een kei; ze willen zich niet bekeren.

1 2

H. Lalleman-De Winkel, Jeremia (DB; Heerenveen:Groen, 2004), 61. C.H. Dyer, Jeremia (ATAE 3; Holzgerlingen:Hänssler, 2000), 147.


J E R E M I A 5:1-31 – OPROEP TOT OMKEER IV

73

De oordelen die hen troffen werden eenvoudig weggeredeneerd als natuurrampen of kosmologische oorlogen. De naam Jahweh kwam daarbij niet te pas. De hand van de Heer werd er niet in gezien.

|4| Ik dacht eerst: Dat zijn de armen, die weten niet beter. Ze kennen de wil van Jahweh niet en ze weten niet wat God van hen vraagt.

|5| Ik ga naar de leiders en richt mij tot hen. Zij kennen de wil van Jahweh; ze weten wat God van hen vraagt. Maar ook zij hadden het juk afgeschud en de banden losgescheurd.

De leiders van het volk waren in hun omgang met Jahweh niet beter dan het volk. Ook zij keerden de Heer de rug toe en dienden andere goden.

|6| Daarom velt de leeuw uit het bos hen, verscheurt de wolf uit de steppe hen, ligt de

panter op de loer bij hun steden: wie zich buiten waagt, scheurt hij in stukken, want talrijk zijn hun misdaden en hun overtredingen zijn niet te tellen.

De profeet noemt in dit vers drie wilde dieren om het komende oordeel te verduidelijken: de leeuw, de wolf en de panter. Zij zouden een voorbeeld zijn voor de verwoesting die er door de Babylonische legers zou worden aangericht.

|7| Hoe zou Ik u nog kunnen vergeven? Uw zonen hebben Mij verlaten; ze zweren bij afgoden. Ik schonk hun overvloed maar zij plegen echtbreuk en lopen de bordelen plat.

Vijf zonden worden het volk in de volgen verzen voorgehouden: (1) ze verlieten God, zwoeren bij de afgoden en voelden zich in de bordelen thuis; (2) als de Heer hen verzadigd had, bedreven zij overspel (afgoderij); (3) bij hopen verzamelen zij zich inde afgodische huizen; (4) als hengsten ijverden zij naar onzedelijkheid; en (5) ze hunkerden naar de vrouw van hun naaste.

|8| Geile, bronstige hengsten zijn het, die hinniken naar de vrouw van hun naaste. |9| En Ik zou zoiets niet straffen – spreekt Jahweh, mij niet wreken op zo’n volk? |10| Trek de wijnbergen in en verniel ze, maar vernietig ze niet helemaal, ruk de ranken af, ze zijn niet meer van Jahweh.


74

Het bevel tot het oordeel werd gegeven. God zou de vijanden over Juda en Jeruzalem laten komen. Toch werd een halt gezet voor de vijand: ‘maar vernietig ze niet helemaal’ (NBV). Net als bij Jr4:27 heeft WV deze lichtstraal niet erkend en vertaalt men: ‘trap alles plat’. Het wordt de vijanden niet toegestaan Juda helemaal te verderven.

|11| Want Israël en Juda zijn Mij ontrouw geworden – spreekt Jahweh. Israël en Juda waren een wilde wijnstok geworden, waaraan Jahweh geen welgevallen meer had (vgl. Jr2:21).

|12| Ze hebben Jahweh verraden, ze hebben gezegd: ‘Nee, Hij is het niet, geen ramp zal over ons komen, geen zwaard, geen honger zal ons treffen.

|13| En de profeten? Wind zijn ze, God spreekt niet door hen.’ Dat alles hun mag overkomen.

|14| Daarom, zo spreekt Jahweh, de God van de machten: Nu u dit durft te zeggen, blaas Ik mijn woorden in uw mond als een vuur en dit volk zal het hout zijn dat erdoor wordt verteerd.

|15| Israël, Ik stuur een volk uit een ver land op u af – spreekt Jahweh – een onvergankelijk, eeuwenoud volk. Zijn taal verstaat u niet en u begrijpt niet wat het zegt.

Het volk dat Jeremia hier voor ogen heeft zijn de Chaldeeën (zie uitvoerig §b). Vooral de uitspraak van vs19 wijst erop dat we mogen denken aan de Babylonische ballingschap waarin het volk gebracht werd.

|16| Zijn pijlkoker is een open graf; stuk voor stuk zijn het soldaten. |17| Ze verslinden uw oogst en uw voorraden, ze verslinden uw zonen en uw dochters, ze verslinden uw schapen en uw runderen, ze verslinden uw wijnstok en uw vijgenboom. De versterkte steden waar u op vertrouwt, verwoesten ze door het zwaard.

|18| In die tijd – spreekt Jahweh – reken Ik voorgoed met u af.


J E R E M I A 5:1-31 – OPROEP TOT OMKEER IV

75

|19| Als men vraagt: ‘Waarom doet Jahweh onze God ons dit alles aan’, antwoord hun dan: ‘Omdat u Mij hebt verlaten en in uw eigen land vreemde goden hebt gediend. Daarom moet u vreemden gaan dienen in een land dat niet van u is.’

|20| Maak het bekend aan Jakob en laat het horen aan Juda: Dit alles moest Jeremia onder het volk verkondigen. Het hoorde tot het eerste deel van zijn arbeid: uit te rukken, af te breken, te verderven, te verstoren (Jr1:10).

|21| Luister toch, dwaas en onverstandig volk, dat ogen heeft maar niet ziet en oren heeft maar niet hoort.

|22| Waarom vreest u Mij niet – spreekt Jahweh – hebt u geen ontzag voor Mij, die het strand gemaakt heeft tot de grens van de zee, een blijvende grens die ze nooit overschrijdt? Al rollen de golven aan, het is tevergeefs; al beuken ze, ze overschrijden die niet.

Net als vandaag de dag, groeiden er in Juda meerdere mensen op, die God enkel als een eenvoudige kerstman zagen. God was de oude man met de witte baard die enkel geschenken aan de mensen wilde uitdelen. Van respect voor God was er geen sprake. Jahweh stelt vandaar het volk de vraag of het ontzag voor Hem heeft.

|23| Maar dit volk is opstandig en weerspannig, het is zijn eigen weg gegaan. De zee en het meer blijft binnen de door God gegeven grenzen (Jb38:10; Ps104:9), maar het volk van God bleef niet binnen de grenzen van het verbond dat het met Jahweh had gesloten.

|24| Ze zeiden niet bij zichzelf: ‘Wij moeten Jahweh onze God vrezen, die ons op tijd

regen geeft, in de herfst en in de lente, die zorgt voor een vaste tijd om te oogsten.’

Het volk ging er vanuit dat Baäl de vruchtbaarheid aan het land gaf en niet Jahweh.

|25| Door uw eigen schuld zijn deze gaven u onthouden; door uw zonden zijn ze uitgebleven.


76

|26| Er wonen misdadigers onder mijn volk; ze liggen op de loer als vogelvangers; ze zetten strikken uit om mensen te vangen.

|27| Zoals een korf vol vogels zit, zo zitten hun huizen vol buit; op die manier zijn ze rijk en machtig geworden.

|28| Ze glimmen van het vet; ze zijn door en door slecht. Ze verkrachten het recht; ze komen niet op voor de wezen; de belangen van de armen behartigen zij niet.

|29| En zoiets zou Ik niet straffen – spreekt Jahweh – mij niet wreken op zo’n volk? De profeet herhaalt de gedachten die hij in vs9 al had uitgesproken: ‘En Ik zou zoiets niet straffen – spreekt Jahweh, mij niet wreken op zo’n volk?’ In vs9 ging het om zonden op verticaal vlak, in vs29 om zonden op horizontaal vlak.3

|30| Wat in dit land gebeurt is verschrikkelijk, afschuwelijk. |31| De profeten profeteren leugens, de priesters treden eigenmachtig op en mijn volk vindt het zo goed. Maar wat zult u doen als uw einde komt?

De vertaling van hetgeen de priesters doen is moeilijk te vertalen.

3

H. Lalleman-De Winkel, Jeremia (DB; Heerenveen:Groen, 2004), 67.


J E R E M I A 6:1-30 – OPROEP TOT OMKEER V

77

8 | 6:1-30 – Oproep tot omkeer V (1) Zoek een schuilplaats, zonen van Benjamin, ga weg uit Jeruzalem. Blaas de bazuin in Tekoa, geef een signaal aan Bet-Hakkerem, want onheil dreigt uit het noorden, een vreselijke ramp. (2) Een vruchtbare weide bent u, dochter Sion. (3) De herders gaan ernaartoe met hun kudden; overal slaan ze hun tenten op; ieder weidt op zijn deel. (4) Wij bereiden ons voor op de strijd tegen haar. Deze middag rukken wij op. Helaas, de dag loopt ten einde, de avond valt. (5) Dus vallen we aan in de nacht, wij vernielen haar burchten. (6) ‘Want,’ zo spreekt Jahweh van de machten, ‘vel de bomen, werp een wal op tegen Jeruzalem. Ze is een stad van bedrog en verdrukking. (7) Zoals uit een bron het water blijft stromen, zo houdt de stroom van haar wandaden niet op. Geweld en vernietiging zijn in haar te beluisteren, onophoudelijk zie Ik kwalen en wonden. (8) Wees gewaarschuwd, Jeruzalem, anders keer Ik mij van u af en maak u tot een woestijn, een onbewoond land.’ (9) Zo spreekt Jahweh van de machten: ‘Ga nogmaals de rest van Israël oogsten zoals men doet met een wijnstok. Ga er met uw hand overheen als een druivenplukker over de ranken.’ (10) Tot wie moet ik mij richten, wie moet ik waarschuwen? Hun oren zijn onbesneden: niet tot luisteren in staat. Het woord van Jahweh is voor hen een verwijt dat ze liever niet willen horen. (11) Ik ben vol van de toorn van Jahweh; ik kan hem niet meer bedwingen. Ik stort hem uit over de kinderen op straat en over de opgroeiende jeugd. Ook mannen en vrouwen worden gevangengenomen, grijsaards en ouden van dagen. (12) Hun huizen worden door anderen overgenomen met akkers en vrouwen, ‘want Ik til mijn hand op tegen de bewoners van het land – spreekt Jahweh. (13) Iedereen, groot en klein, is op eigen voordeel uit. Priesters en profeten, allen plegen bedrog. (14) Ze genezen zogenaamd de kwaal van mijn volk, ze beweren: “Het gaat goed! Alles gaat goed!” Maar het gaat helemaal niet goed. (15) En schamen zij zich over hun wandaden? Nee, ze schamen zich niet in het minst, ze weten niet eens meer wat schaamte is. Daarom vallen ze, de een na de ander; als de tijd van hun straf komt, struikelen zij’, zegt Jahweh. (16) Zo spreekt Jahweh: ‘Ga op de kruispunten staan en kijk uit. Vraag naar de oude paden, vraag wat de goede weg is en volg die, dan zult u rust vinden. Maar ze zeiden: “Wij gaan niet!” (17) Ik stelde wachters over u aan, die riepen: “Let op het teken van onze bazuin.” Maar ze zeiden: “Daar letten wij niet op.” (18) Volken, luister dan, en weet wat er met hen gebeurt. (19) Aarde, luister! Ik breng rampen over dit volk, de vruchten van hun ontrouw. Want ze letten niet op mijn woorden, mijn wet hebben ze geminacht. (20) Wat geef Ik om wierook uit Seba, om de geurige kalmoes uit verre streken? Uw brandoffers behagen Mij niet;


78

uw slachtoffers schenken Mij geen genoegen. (21) Daarom, zo spreekt Jahweh, leg Ik een struikelblok voor dit volk neer: ze vallen erover, vaders en zonen; buren en vrienden komen om.’ (22) Zo spreekt Jahweh: ‘Daar komt een volk uit het noorden, een grote natie rukt op van het einde van de aarde. (23) Zij omklemmen sabel en boog; meedogenloos is dit volk, zonder medelijden. Hun rumoer buldert als de zee, zij rijden op paarden en ze staan in slagorde opgesteld voor de strijd, tegen u, dochter Sion.’ (24) Wij hebben dit bericht ontvangen, en onze handen zijn slap geworden. Angst heeft ons aangegrepen, zoals pijn een vrouw in haar weeën. (25) ‘Waag u niet buiten de stad, vermijd de wegen, want overal zaait het zwaard van de vijand verschrikking. (26) Mijn volk, trek het boetekleed aan, wentel u in het stof, treur als over de dood van een enig kind, zing een bitter klaaglied, want plotseling komt de verwoesting over ons. (27) Als keurmeester heb Ik u aangesteld om het gedrag van mijn volk te toetsen. (28) Iedereen is mateloos opstandig; lasterpraat strooien ze rond. Allemaal zijn ze even slecht. (29) De blaasbalg wakkert het vuur aan; maar het lood komt er onveranderd uit. De smelter doet zijn werk voor niets; de slakken komen niet los. (30) Men noemt het “afgekeurd zilver”, want Jahweh heeft hen afgekeurd.’

|1| Zoek een schuilplaats, zonen van Benjamin, ga weg uit Jeruzalem. Blaas de bazuin in Tekoa, geef een signaal aan Bet-Hakkerem, want onheil dreigt uit het noorden, een vreselijke ramp.

Jr6 is moeilijk te vertalen, waardoor er grote verschillen in de vertalingen zijn.

Het is opmerkelijk dat de profeet zich richt tot Benjamin. De reden daarvoor kan zijn dat de profeet zelf uit deze stam vandaan kwam. 1 Daarnaast wijzen anderen er vanuit Dt33:12 (‘Van Benjamin zeide hij: De beminde des HEREN, die veilig bij Hem wonen zal. Hij beschermt hem te allen tijde en woont tussen zijn berghellingen’, NBG) op dat de stad Jeruzalem in het stamgebied van Benjamin lag. 2 De stad zou echter later aan de stam Juda toebehoren (Re1:8,21) en grenzen aan de stam Benjamin. Vandaar kunnen we denken dat veel bewoners van de stam Benjamin voor de dreigende invasie naar de hoofdstad Jeruzalem trokken (vgl. Jr4:51 2

W.L. Holladay, Jeremiah 1 (Herm; Philadelphia:Fortress, 1986), 205; J.A. Thompson, The Book of Jeremia (NICOT; Grand Rapids:Eerdmans, 1980), 253. J.L. Mackay, Jeremiah. A Mentor Commentary, Vol. I (Fearn:Christian Focus, 2004), 266; J. Tiesema, De wenende profeet. Beschouwing over de profetie van Jeremia (Den Haag:Voorhoeve, z.j.), 38; H. Lalleman-de Winkel, Jeremia (DB; Heerenveen:Groen, 2004), 68; H. Lalleman-De Winkel, Jeremia (DB; Heerenveen:Groen, 2004), 68


J E R E M I A 6:1-30 – OPROEP TOT OMKEER V

79

6).3 Jeremia spoort hen nu aan om weg te trekken uit Jeruzalem, vanwege het onheil dat de stad te wachten staat. De profeet gebruikt voor de tweede keer het beeld van het blazen van de bazuin (vgl. Jr4:5-6). De bazuin moest alvast in Tekoa geblazen worden, het signaal gegeven worden in Bet-Hakkerem. Onheil zou er uit het noorden komen.

|2| Een vruchtbare weide bent u, dochter Sion. |3| De herders gaan ernaartoe met hun kudden; overal slaan ze hun tenten op; ieder weidt op zijn deel.

De herders met hun kudden wijzen naar de Chaldeese legers die alles zouden verderven. Deze volledige vernietiging wordt straks door het boek Nehemia bevestigd (Ne1:3; 2:3,11-17).

|4| Wij bereiden ons voor op de strijd tegen haar. Deze middag rukken wij op. Helaas, de dag loopt ten einde, de avond valt.

De vijand is aan het woord. De duisternis mag hen niet weerhouden, elk uur is van grote waarde in deze strijd.

|5| Dus vallen we aan in de nacht, wij vernielen haar burchten. |6| ‘Want,’ zo spreekt Jahweh van de machten, ‘vel de bomen, werp een wal op tegen Jeruzalem. Ze is een stad van bedrog en verdrukking.

Niet enkel de militaire macht van de ander, ook Jahweh keert zich tegen het volk. Nebukadnezar zou 586v.Chr. Jeruzalem inderdaad veroveren door de stad te belegeren (2Kn25:1; Js29:3). Ondanks het verbod in Dt20:19 mogen de bomen nu wel geveld worden. 4 Uiteindelijk werd de stad ingenomen door een barst in de muur. Later zou ditzelfde gebeuren onder keizer Titus (70n.Chr.; vgl. Lc19:43).

|7| Zoals uit een bron het water blijft stromen, zo houdt de stroom van haar wandaden niet op. Geweld en vernietiging zijn in haar te beluisteren, onophoudelijk zie Ik kwalen en wonden.

3 4

J.L. Mackay, Jeremiah. A Mentor Commentary, Vol. I (Fearn:Christian Focus, 2004), 266. H. Lalleman-De Winkel, Jeremia (DB; Heerenveen:Groen, 2004), 70.


80

|8| Wees gewaarschuwd, Jeruzalem, anders keer Ik mij van u af en maak u tot een woestijn, een onbewoond land.’

|9| Zo spreekt Jahweh van de machten: ‘Ga nogmaals de rest van Israël oogsten zoals

men doet met een wijnstok. Ga er met uw hand overheen als een druivenplukker over de ranken.’

Juda zou niet in één keer weggevoerd worden. Na de eerste lezing zouden er nalezingen volgen. De Babyloniërs zouden zich een eerste wegvoering niet tevreden zou stellen, nog een tweede en derde zouden volgen (2Kn24-25). De wijnstok zou helemaal kaal geplukt worden.

|10| Tot wie moet ik mij richten, wie moet ik waarschuwen? Hun oren zijn onbesneden: niet tot luisteren in staat. Het woord van Jahweh is voor hen een verwijt dat ze liever niet willen horen.

Het volk luisterde niet naar Jahweh. Hun oren zaten dicht, of zoals de profeet het uitdrukt: ze waren onbesneden.

|11| Ik ben vol van de toorn van Jahweh; ik kan hem niet meer bedwingen. Ik stort

hem uit over de kinderen op straat en over de opgroeiende jeugd. Ook mannen en vrouwen worden gevangengenomen, grijsaards en ouden van dagen.

|12| Hun huizen worden door anderen overgenomen met akkers en vrouwen, ‘want Ik til mijn hand op tegen de bewoners van het land – spreekt Jahweh.

Al hun bezittingen zouden ze verliezen, zelfs hun vrouwen.

|13| Iedereen, groot en klein, is op eigen voordeel uit. Priesters en profeten, allen plegen bedrog.

De verzen in Jr6:13-15 zijn bijna identiek aan Jr8:10b-12 (zie aldaar). Jong en oud binnen het volk jagen enkel hun eigen voordeel achterna. Zelfs de zogenaamde geestelijke leiders van het volk maken zich schuldig aan deze schande.

|14| Ze genezen zogenaamd de kwaal van mijn volk, ze beweren: “Het gaat goed! Alles gaat goed!” Maar het gaat helemaal niet goed.

De profeten die er in het land rondzwierven trokken zich niets aan van Jahweh en verkondigen enkel dat wat de mensen die hun betaalden wilden horen. Het ware zachte heelmeesters die stinkende wonden


J E R E M I A 6:1-30 – OPROEP TOT OMKEER V

81

maakten.5 Ze verkondigden vrede, hoewel de Heer hun daartoe geen opdracht had gegeven. Zo zal het in de toekomst ook gaan als de oordelen van de Heer over deze wereld worden uitgestort. Ook dan zal men begoocheld zijn van de ‘vrede’ en geen gevaar zien (1Ts5:3).6 Juda geloofde dat Gods oordeel hen niet zou treffen, omdat in hen de heilige stad Jeruzalem lag waarin de tempel van Jahweh stond. Hoe kon Jahweh zijn eigen tempel laten verwoesten? Het volk voelde zich vandaar veilig vanwege de tegenwoordigheid van de tempel. Daarnaast had de Heer toch ook aan David beloofd dat er eeuwig een koning op de troon van Juda zou zitten (2Sm7). Waarvoor moest men zich vandaar zorgen maken als God zulke prachtige beloftes had gegeven.

|15| En schamen zij zich over hun wandaden? Nee, ze schamen zich niet in het minst, ze weten niet eens meer wat schaamte is. Daarom vallen ze, de een na de ander; als de tijd van hun straf komt, struikelen zij’, zegt Jahweh.

|16| Zo spreekt Jahweh: ‘Ga op de kruispunten staan en kijk uit. Vraag naar de oude paden, vraag wat de goede weg is en volg die, dan zult u rust vinden. Maar ze zeiden: “Wij gaan niet!”

Men moest op de kruispunten gaan staan waar het volk dicht bij elkaar passeerde. Als men wandelde op de oude paden en terugkeerde naar de eerste liefde die het volk had, zou het volk de zegen gaan ervaren.

|17| Ik stelde wachters over u aan, die riepen: “Let op het teken van onze bazuin.” Maar ze zeiden: “Daar letten wij niet op.”

Er was een bewust openlijk verzet tegen de wegen en woorden van Jahweh. Dat was geen kwestie van niet-kunnen maar van niet-willen.

|18| Volken, luister dan, en weet wat er met hen gebeurt. |19| Aarde, luister! Ik breng rampen over dit volk, de vruchten van hun ontrouw. Want ze letten niet op mijn woorden, mijn wet hebben ze geminacht.

|20| Wat geef Ik om wierook uit Seba, om de geurige kalmoes uit verre streken? Uw brandoffers behagen Mij niet; uw slachtoffers schenken Mij geen genoegen.

Juda verwierp Gods Thora en dacht dat het houden van rituelen voor de Heer voldoende was. Het dacht dat veel offers en veel rook een 5 6

H. Lalleman-De Winkel, Jeremia (DB; Heerenveen:Groen, 2004), 71. R. Been, Jeremia (Winschoten:UhWdW, 1983), ad.loc.


82

voldoening zouden geven aan God.7 Jahweh maakte het volk echter duidelijk dat al deze rituelen voor Hem van geen enkele waarde waren. Hun wierook uit Seba, hun geurige kalmoes uit verre strekken en hun brandoffers behaagden Hem niet. De plaats Seba wordt door sommigen in verband gebracht met 1Kn10:1-13 en Ez27:22.

|21| Daarom, zo spreekt Jahweh, leg Ik een struikelblok voor dit volk neer: ze vallen erover, vaders en zonen; buren en vrienden komen om.’

In plaats van deze huichelarij te accepteren, legde God het volk een struikelblok voor de voeten. Het volk zou daaroverheen vallen. Waaruit dit struikelblok precies bestond is onbekend. Dyer denkt aan de invasie van de Babylonische legers.8

|22| Zo spreekt Jahweh: ‘Daar komt een volk uit het noorden, een grote natie rukt op van het einde van de aarde.

Jeremia sloot zijn profetie met de uitspraak aan het volk, dat het oordeel vanuit het noorden zou komen (Jr1:13-15; 4:5; 6:1).

|23| Zij omklemmen sabel en boog; meedogenloos is dit volk, zonder medelijden. Hun rumoer buldert als de zee, zij rijden op paarden en ze staan in slagorde opgesteld voor de strijd, tegen u, dochter Sion.’

De omschrijving die de profeet gebruikt voor de naderende Babylonische legers laat ons denken aan de beschrijving die Habakuk ervoor gebruikt (Hk1:6-11).

|24| Wij hebben dit bericht ontvangen, en onze handen zijn slap geworden. Angst heeft ons aangegrepen, zoals pijn een vrouw in haar weeën.

|25| ‘Waag u niet buiten de stad, vermijd de wegen, want overal zaait het zwaard van de vijand verschrikking.

|26| Mijn volk, trek het boetekleed aan, wentel u in het stof, treur als over de dood

van een enig kind, zing een bitter klaaglied, want plotseling komt de verwoesting over ons.

7 8

H. Lalleman-De Winkel, Jeremia (DB; Heerenveen:Groen, 2004), 73. C.H. Dyer, Jeremia (ATAE 3; Holzgerlingen:Hänssler, 2000), 149.


J E R E M I A 6:1-30 – OPROEP TOT OMKEER V

83

Op deze oordeelsaankondiging volgt een opwekking tot verootmoediging van het volk, uitgesproken door de profeet. 9 Een boetekleed werd in tijden van grote droefheid gedragen (Gn37:34; 2Sm3:31; 1Kn21:27; Ea4:1-4) of tijdens een boetedoening (Ne9:1; Dn9:3; Mt11:21).

|27| Als keurmeester heb Ik u aangesteld om het gedrag van mijn volk te toetsen. |28| Iedereen is mateloos opstandig; lasterpraat strooien ze rond. Allemaal zijn ze even slecht.

|29| De blaasbalg wakkert het vuur aan; maar het lood komt er onveranderd uit. De smelter doet zijn werk voor niets; de slakken komen niet los.

Door het oordeel over het volk te laten komen, hoopte Jahweh dat Juda zou omkeren. Dat gebeurde echter niet. Het vuur was geloeid heet, maar het volk veranderde er niet door. De slakken kwamen niet los. Bij het louteren van edelmetaal voegde de smelter in het verleden lood om de onedele metalen uit de edele metalen te trekken. Lood was immers niet te mengen met een edelmetaal.

|30| Men noemt het “afgekeurd zilver”, want Jahweh heeft hen afgekeurd.’

9

R. Been, Jeremia (Winschoten:UhWdW, 1983), ad.loc.


J E R E M I A 7:1-34 – TEMPELREDE: OORZAAK VAN OORDEEL I

85

9 | 7:1-34 – Tempelrede: oorzaak van oordeel I (1) Dit woord van Jahweh dat kwam tot Jeremia: (2) ‘Ga naar het huis van Jahweh en verkondig daar in de poort deze boodschap: Luister naar het woord van Jahweh, mannen van Juda die door deze poort gaan om u voor Jahweh te buigen. (3) Dit zegt Jahweh van de machten, Israëls God: “Verbeter uw leven, dan laat Ik u wonen op deze plaats. (4) Vertrouw niet op de valse leus: ‘Dit is de tempel van Jahweh, de tempel van Jahweh, de tempel van Jahweh!’ (5) Maar verbeter uw leven, behandel elkaar rechtvaardig, (6) onderdruk geen vreemdeling, weduwe of wees, vergiet geen onschuldig bloed op deze plaats en loop niet achter andere goden aan. (7) Dan laat Ik u wonen op deze plaats, in het land dat Ik aan uw voorvaderen gegeven heb voor altijd. (8) Maar u vertrouwt op valse, waardeloze leuzen. (9) U steelt, u moordt, u pleegt echtbreuk, u zweert onoprecht, u offert aan Baäl en loopt achter andere goden aan die u nooit hebt gekend. (10) En dan durft u in dit huis dat mijn naam draagt nog voor Mij te verschijnen en te zeggen: ‘We zijn veilig!’ Maar ondertussen blijft u al die wandaden bedrijven. (11) Is het huis dat mijn naam draagt in uw ogen soms een rovershol? In mijn ogen beslist niet – spreekt Jahweh. (12) Ga eens naar de plaats in Silo waar Ik vroeger mijn naam heb gevestigd, en kijk wat Ik daarmee gedaan heb vanwege de wandaden van Israël, mijn volk. (13) Welnu, omdat u nog steeds dergelijke dingen doet – zo spreekt Jahweh – omdat u niet luistert, en omdat u niet antwoordt terwijl Ik steeds tegen u heb gesproken of u geroepen heb, (14) daarom zal Ik met dit huis dat mijn naam draagt en waar u zo op vertrouwt, met de plaats die Ik aan u en uw vaderen gegeven heb, hetzelfde doen als met Silo. (15) Ik verstoot u, zoals Ik met uw broeders, met heel Efraïm heb gedaan.” (16) Bid niet meer voor dit volk, blijf niet jammeren en smeken, dring niet langer aan: Ik luister toch niet. (17) Ziet u soms niet wat er in de steden van Juda en in de straten van Jeruzalem gebeurt? (18) De kinderen sprokkelen hout, de vaders stoken het vuur en de vrouwen kneden deeg om koeken te bakken voor de koningin van de hemel. Ze beledigen Mij door offers te brengen aan andere goden. (19) Maar beledigen ze Mij wel – spreekt Jahweh – en niet zichzelf, tot hun eigen schande? (20) Daarom’, zo spreekt de Heer Jahweh, ‘stort mijn gloeiende toorn zich uit over deze plaats, over mens en dier, over de bomen op het veld en de vruchten op de akker, zoals een brand die niet wordt gedoofd.’ (21) Zo spreekt Jahweh van de machten, Israëls God: ‘Vermeerder uw brand- en slachtoffers maar, en eet er het vlees van. (22) Toen Ik uw voorvaderen uit Egypte leidde, heb Ik hun niets


86

gezegd, hun geen voorschriften gegeven over brand- en slachtoffers. (23) Dit alleen heb Ik bevolen: Luister naar Mij, dan zal Ik uw God zijn en u zult mijn volk zijn. Volg de weg die Ik u wijs, dan zal het goed gaan. (24) Maar ze hebben niet geluisterd en Mij niet gehoorzaamd. Ze bleven hardnekkig in hun slechtheid. Hoe langer hoe meer keerden zij zich van Mij af. (25) Sinds de uittocht van uw voorvaderen uit Egypte, tot op de dag van vandaag, heb Ik u mijn dienaren, de profeten gezonden, telkens weer. (26) Maar ze hebben niet naar Mij geluisterd en Mij niet gehoorzaamd. Ze bleven hardnekkig, meer nog dan hun voorvaderen. (27) Zeg hun dat alles, luisteren zullen ze niet; roep het hun toe, antwoorden zullen ze niet. (28) Dan moet u tegen hen zeggen: “Hier is nu het volk dat niet wil luisteren naar Jahweh, zijn God, dat zich niet laat beleren. De oprechtheid is verdwenen, ze komt niet meer over hun lippen.” (29) Knip uw haar af en gooi het weg. Zing op de hoogten een klaaglied, want Jahweh heeft dit volk verworpen en het in zijn toorn verstoten. (30) Het kwaad van de Judeeërs heeft mijn ongenoegen opgewekt – spreekt Jahweh. Zij hebben het huis dat mijn naam draagt onteerd; ze hebben er hun afgodsbeelden opgesteld. (31) Ze bouwden de offerhoogten van Tofet in het Ben-Hinnomdal om er hun zonen en dochters te verbranden, hoewel Ik dat niet had bevolen en er nooit van heb willen weten. (32) Daarom komt er een tijd – spreekt Jahweh – dat men niet meer zal zeggen: “Tofet en Ben-Hinnomdal”, maar “dal van de slachting”. En Tofet wordt één grote begraafplaats. (33) De vogels en de wilde dieren azen op lijken van dit volk, zonder dat iemand ze opschrikt. (34) In de steden van Juda en in de straten van Jeruzalem smoor Ik de kreten van blijdschap en vreugde, het gezang voor bruidegom en bruid verstomt: het land wordt één puinhoop. In het centrum van Jr7 staat de vraag over hoe de handel en wandel bij de geloofsbelijdenis van het volk past. Welk verband bestaat er tussen beiden? Deze vraagstelling, die in de tempelrede van Jr7 een belangrijke rol speelt, zal nog meerdere keren in Jr aan bod komen. We denken onder andere aan Jr18-20 en 26.

|1| Dit woord van Jahweh dat kwam tot Jeremia: Jr7:1 begint met een nieuwe verwijzing naar het woord van Jahweh. Doordat de schrijver het woord aan het begin van dit vers plaatst, komt er automatisch een nadruk in het Hebreeuws op dat begrip te liggen. Het is dit Woord dat een belangrijke plaats binnen de theologie van Jr in beslag neemt (§b). Waarschijnlijk waren de gebeurtenissen die we later in Jr26 vinden, de reactie van de mensen op deze boodschap.


J E R E M I A 7:1-34 – TEMPELREDE: OORZAAK VAN OORDEEL I

87

|2| ‘Ga naar het huis van Jahweh en verkondig daar in de poort deze boodschap: Luister naar het woord van Jahweh, mannen van Juda die door deze poort gaan om u voor Jahweh te buigen.

|3| Dit zegt Jahweh van de machten, Israëls God: “Verbeter uw leven, dan laat Ik u wonen op deze plaats.

Hun aanbidding was enkel maar een uiterlijke ceremonie. Als het volk hiermee verder ging, zou het weggevoerd worden.

|4| Vertrouw niet op de valse leus: ‘Dit is de tempel van Jahweh, de tempel van Jahweh, de tempel van Jahweh!’

Er waren veel mensen die de mensen vrede verkondigden omdat ze daardoor geschenken en geld door kregen. Dit was zelfs zo bij de priesters en bij de zogenaamde profeten. Ze zeiden: ‘Is de Heer niet in het midden van ons? Ons zal geen kwaad overkomen’ (Mc3:11). Ze dachten waarschijnlijk dat ze gezegend zouden worden vanwege het stenen gebouw dat ‘tempel’ genoemd werd. Daarbij vergaten ze dat het God niet om het gebouw ging, maar om de relatie met de mensen. De tempel was voor het volk echter een soort talisman geworden die elke vijandelijke macht afweerde.

|5| Maar verbeter uw leven, behandel elkaar rechtvaardig, Het gaat God niet om religieuze voorschriften maar om het hart van de mens. Het volk had vergeten haar naaste lief te hebben als zichzelf.

|6| onderdruk geen vreemdeling, weduwe of wees, vergiet geen onschuldig bloed op deze plaats en loop niet achter andere goden aan.

|7| Dan laat Ik u wonen op deze plaats, in het land dat Ik aan uw voorvaderen gegeven heb voor altijd.

|8| Maar u vertrouwt op valse, waardeloze leuzen. |9| U steelt, u moordt, u pleegt echtbreuk, u zweert onoprecht, u offert aan Baäl en loopt achter andere goden aan die u nooit hebt gekend.

Juda voelde zich door de aanwezigheid van de tempel zo veilig dat het er geen moeite mee had om allerlei zonden te bedrijven. Het overtrad moedwillig de tien geboden die Jahweh aan hen geopenbaard had op de


88

berg Sinaï en die gedeeltelijk door Jr aangehaald worden. Het volk deed precies datgene dat de Heer hen verboden had te doen.

|10| En dan durft u in dit huis dat mijn naam draagt nog voor Mij te verschijnen en te zeggen: ‘We zijn veilig!’ Maar ondertussen blijft u al die wandaden bedrijven.

|11| Is het huis dat mijn naam draagt in uw ogen soms een rovershol? In mijn ogen beslist niet – spreekt Jahweh.

Konden ze twee heren tegelijk dienen? De Heer Jezus gebruikt opnieuw het beeld van het rovershol bij de tempel als Hij deze reinigt (Mt21:12-13; Jh2:13-17).

|12| Ga eens naar de plaats in Silo waar Ik vroeger mijn naam heb gevestigd, en kijk wat Ik daarmee gedaan heb vanwege de wandaden van Israël, mijn volk.

Silo was een plaats in het gebied van Efraïm, waar de tabernakel stond toen het volk het land binnentrok. De Bijbel vertelt ons niets specifiek over het lot van deze plaats. Het enige wat we lezen is, dat de ark van het verbond veroverd werd door de Filistijnen (1Sm4:10-11), en de priesters van Silo naar Nob vluchtten (1Sm22:11). Daarna was Silo niet meer dat wat het vroeger was (Ps78:56-64). Archeologische vondsten geven te kennen dat Silo in het jaar 1050v.Chr. verwoest werd. 1 Been denkt echter dat de plaats pas verwoest werd toen het tienstammenrijk werd weggevoerd naar Assyrië.2

|13| Welnu, omdat u nog steeds dergelijke dingen doet – zo spreekt Jahweh – omdat u niet luistert, en omdat u niet antwoordt terwijl Ik steeds tegen u heb gesproken of u geroepen heb,

|14| daarom zal Ik met dit huis dat mijn naam draagt en waar u zo op vertrouwt, met de plaats die Ik aan u en uw vaderen gegeven heb, hetzelfde doen als met Silo.

Als Juda zijn leven niet zou beteren, zou God en voor zijn aangezicht verstoten, zoals Hij dat ook met Silo en Efraïm had gedaan.

|15| Ik verstoot u, zoals Ik met uw broeders, met heel Efraïm heb gedaan.” 1 2

C.H. Dyer, Jeremia (ATAE 3; Holzgerlingen:Hänssler, 2000), 150. R. Been, Jeremia (Winschoten:UhWdW, 1983), ad.loc.


J E R E M I A 7:1-34 – TEMPELREDE: OORZAAK VAN OORDEEL I

89

Efraïm verwijst naar het tienstammenrijk in het noorden. Dit rijk werd door haar zonden tegen Jahweh weggevoerd in de ballingschap (722v.Chr.; 2Kn17:5-20).

|16| Bid niet meer voor dit volk, blijf niet jammeren en smeken, dring niet langer aan: Ik luister toch niet.

Jahweh wilde niet luisteren naar de voorbede, die Jeremia voor zijn volk wilde doen (vgl. Jr11:14; 14:11). De profeet van wie het hart was gebroken vanwege de oordelen die hij over het volk moest uitspreken (Jr4:19), werd het niet toegestaan voor het volk in de bres te springen. Het laat ons denken aan Mozes. Beide baden voor het volk. Mozes’ gebed werd verhoord, Jeremia werd gebed voor het volk ontzegd. Israëls zonden waren tot een punt gekomen waar elk gebed tevergeefs was geworden. Er was geen genade meer mogelijk in het lot dat het volk te wachten stond.

|17| Ziet u soms niet wat er in de steden van Juda en in de straten van Jeruzalem gebeurt?

|18| De kinderen sprokkelen hout, de vaders stoken het vuur en de vrouwen kneden deeg om koeken te bakken voor de koningin van de hemel. Ze beledigen Mij door offers te brengen aan andere goden.

Deze koningin van de hemel was de godin Astarte.

|19| Maar beledigen ze Mij wel – spreekt Jahweh – en niet zichzelf, tot hun eigen schande?

|20| Daarom’, zo spreekt de Heer Jahweh, ‘stort mijn gloeiende toorn zich uit over deze plaats, over mens en dier, over de bomen op het veld en de vruchten op de akker, zoals een brand die niet wordt gedoofd.’

|21| Zo spreekt Jahweh van de machten, Israëls God: ‘Vermeerder uw brand- en slachtoffers maar, en eet er het vlees van.

Onder de gegeven omstandigheden hadden deze offers voor Jahweh geen waarde (Js1:11).3

3

R. Been, Jeremia (Winschoten:UhWdW, 1983), ad.loc.


90

|22| Toen Ik uw voorvaderen uit Egypte leidde, heb Ik hun niets gezegd, hun geen voorschriften gegeven over brand- en slachtoffers.

Toen Israël uit Egypte werd geleid, bestond er nog geen Thora. Die zou het volk pas krijgen bij de berg Sinaï. Bij de uittocht verlangde Jahweh alleen gehoorzaamheid in vertrouwen.

|23| Dit alleen heb Ik bevolen: Luister naar Mij, dan zal Ik uw God zijn en u zult mijn volk zijn. Volg de weg die Ik u wijs, dan zal het goed gaan.

|24| Maar ze hebben niet geluisterd en Mij niet gehoorzaamd. Ze bleven hardnekkig in hun slechtheid. Hoe langer hoe meer keerden zij zich van Mij af.

In de geschiedenis van Israël blijkt duidelijk dat de mens steeds weer opnieuw van Jahweh weg wil trekken.

|25| Sinds de uittocht van uw voorvaderen uit Egypte, tot op de dag van vandaag, heb Ik u mijn dienaren, de profeten gezonden, telkens weer.

|26| Maar ze hebben niet naar Mij geluisterd en Mij niet gehoorzaamd. Ze bleven hardnekkig, meer nog dan hun voorvaderen.

|27| Zeg hun dat alles, luisteren zullen ze niet; roep het hun toe, antwoorden zullen ze niet.

|28| Dan moet u tegen hen zeggen: “Hier is nu het volk dat niet wil luisteren naar Jahweh, zijn God, dat zich niet laat beleren. De oprechtheid is verdwenen, ze komt niet meer over hun lippen.”

|29| Knip uw haar af en gooi het weg. Zing op de hoogten een klaaglied, want Jahweh heeft dit volk verworpen en het in zijn toorn verstoten.

Jeremia moest zijn hoofdhaar afscheren als een teken van diepe droefheid (Jb1:20; Js15:2; Jr48:37; Ez7:18).4 Daarnaast moest hij een klaaglied over het volk aanheffen, zoals dat normaal gebeurde bij de dood van een mens. Dit diende het te doen op de hoogten waar het aan de afgoden offerden en gruwelen voor het aangezicht van Jahweh bedreef.

4

Arno C. Gaebelein, Kommentar zum Alten Testament. Esra – Maleachi, vol. 2 (Dillenburg: Christliche Verlagsgesellschaft, 1998), 376.


J E R E M I A 7:1-34 – TEMPELREDE: OORZAAK VAN OORDEEL I

91

|30| Het kwaad van de Judeeërs heeft mijn ongenoegen opgewekt – spreekt Jahweh. Zij hebben het huis dat mijn naam draagt onteerd; ze hebben er hun afgodsbeelden opgesteld.

|31| Ze bouwden de offerhoogten van Tofet in het Ben-Hinnomdal om er hun zonen en dochters te verbranden, hoewel Ik dat niet had bevolen en er nooit van heb willen weten.

De uitspraak ‘om hun zonen en hun dochters met vuur te verbranden’ gebruiken christenen als pleidooi tegen crematie. De context van de uitspraak wijst echter niet erop dat Jahweh in eerste instantie niet vertoornd is op het volk omdat ze zonen en dochters verbranden. Veelmeer is God vertoornd omdat het volk afgoden in zijn tempel plaatste (vs30) en offerhoogten in Jeruzalem voor deze afgoden bouwen. Uiteraard betekent dat niet dat God er geen moeite mee heeft dat het volk hun zonen en dochters verbrandt. Voor de schrijver van Jr is dat echter een secundaire zaak op dit ogenblik. Primair gaat het om de eer van God en de enige aanbidding die Hem toekomt. Een verdere moeilijkheid bij het gebruik van deze tekst tegen de praktijk van crematie, is dat het ’t volk niet om lijkbezorging gaat. Zij verbranden geen gestorvenen, maar levenden.5 Op de hoogtes brachten ze hun levende kinderen als brandoffer aan de god Moloch (vgl. 2Kn21:6; 23:10; 2Kr33:6; Jr19:5). Dat is de praktijk waarop de profeet doelt.

Tofet De oorsprong van het woord Tofet is onduidelijk. Charles Dyer denkt aan een etymologische afleiding van het gelijkklinkende ‘bakoven’ of ‘haard’. 6 Tofet was de plek van de grootste afgoderij in het dal van Hinnom te Jeruzalem (2Kn23:10). In het Ben-Hinnomdal, waarin Tofet lag, verbrandde de stad normaal haar afval. In het Grieks kreeg deze plaats de naam Ge-Hinnōm, waarvan het begrip ‘Gehenna’ werd afgeleid dat als beeld verwijst naar de hel (Mt5:22,29-30; 2Pt2:4).

|32| Daarom komt er een tijd – spreekt Jahweh – dat men niet meer zal zeggen:

“Tofet en Ben-Hinnomdal”, maar “dal van de slachting”. En Tofet wordt één grote begraafplaats.

5 6

Dieter Schneider, Der Prophet Jeremia, 4e ed., Wuppertaler Studienbibel (Wuppertal: Brockhaus, 1991), 109. Charles H. Dyer, “Jeremia”, in Das Alte Testament. Erklärt und Ausgelegt, bewerkt door John F. Walvoord en Roy B. Zuck, vol. 3 (Holzgerlingen: Hänssler, 2000), 151.


92

|33| De vogels en de wilde dieren azen op lijken van dit volk, zonder dat iemand ze opschrikt.

De profetie van deze vogels en wilde dieren die de lijken op straat zullen eten benadrukt hetgeen Jahweh in zijn verbond al aangekondigd had: ‘Vogels en roofdieren zullen zich aan uw lijken te goed doen, zonder dat iemand ze verjaagt’ (Dt28:26).

|34| In de steden van Juda en in de straten van Jeruzalem smoor Ik de kreten van

blijdschap en vreugde, het gezang voor bruidegom en bruid verstomt: het land wordt één puinhoop.


J E R E M I A 8:1-23 – TEMPELREDE: OORZAAK VAN OORDEEL II

93

10 | 8:1-23 – Tempelrede: oorzaak van oordeel II (1) In die tijd – spreekt Jahweh – haalt men het gebeente van de koningen van Juda en van hun edelen, het gebeente van de priesters en van de profeten en het gebeente van de inwoners van Jeruzalem uit hun graven. (2) Men spreidt ze uit onder de zon, de maan en de sterren. Die hebben zij immers met liefde gediend, die hebben zij vurig gezocht en vereerd. Hun gebeente wordt niet meer bijeengebracht, het wordt nooit meer begraven. Het blijft liggen als mest op de akkers. (3) Iedereen die overblijft van dit slechte geslacht – waar Ik die ook heb verspreid – zal liever dood zijn dan in leven – spreekt Jahweh van de machten. Dit volk weigert zich te bekeren (4) U moet tegen hen zeggen: “Zo spreekt Jahweh: Als iemand valt, staat hij dan niet op? Als iemand verdwaalt, keert hij dan niet terug? (5) Waarom blijft dit volk dan afvallig, waarom blijft Jeruzalem ontrouw? Ze volharden in het bedrog en weigeren zich te bekeren. (6) Ik heb goed naar hen geluisterd, maar ze spreken onwaarheid. Niemand heeft berouw over zijn misdaden en niemand zegt: ‘Wat heb ik gedaan?’ Iedereen holt maar door als een paard dat zich in de strijd stort. (7) Zelfs de ooievaar kent zijn tijd, de tortel, de zwaluw en de reiger hebben een vaste tijd voor hun grote vlucht; maar mijn volk weet niet wat Jahweh wil. (8) Hoe durft u te zeggen dat u de wijsheid bezit en de Wet van Jahweh hebt, terwijl de leugenachtige pen van de schrijvers die Wet heeft vervalst! (9) Beschaamd staan de wijzen, verbijsterd zijn zij en verslagen. Ze hebben het woord van Jahweh geminacht; wat voor wijsheid hebben ze dan? (10) Daarom geef Ik hun vrouwen aan anderen, hun akkers aan nieuwe meesters. Want iedereen, groot en klein, zoekt zijn eigen voordeel; profeten en priesters, allemaal bedriegen ze. (11) Ze genezen zogenaamd de kwaal en ze beweren: ‘Het gaat goed, alles gaat goed.’ Maar het gaat helemaal niet goed. (12) En schamen zij zich nu over hun slechtheid? Nee, ze schamen zich helemaal niet, ze weten niet eens wat schaamte is. Daarom vallen ze, de een na de ander. Als de tijd van de straf komt struikelen zij, zegt Jahweh. (13) Ik verniel hun oogst – spreekt Jahweh. Er blijft geen druif aan de wijnstok, geen vijg aan de vijgenboom, de bladeren verwelken.”’ (14) Waarom blijven wij zitten? Laten we de vestingen ingaan en daar samen afwachten; want Jahweh onze God wil onze ondergang. Hij geeft ons vergif te drinken omdat wij tegen Jahweh hebben gezondigd. (15) We hoopten op geluk, maar het bleef uit. We hoopten op een tijd van herstel, maar schrik overviel ons. (16) Vanuit Dan wordt het snuiven van de paarden gehoord, bij het gehinnik van de hengsten siddert het hele land. Ze komen over het land, ze


94

verslinden alles wat er groeit, de stad en al de inwoners. (17) ‘Giftige slangen stuur Ik op u af, die u niet kunt bezweren; hun beet is dodelijk, – spreekt Jahweh.’ De wonden van mijn volk (18) Verdriet treft mij, mijn hart begeeft het. (19) Hoor het hulpgeroep van mijn volk overal in het land. Is Jahweh niet in Sion, is haar koning daar niet? Waarom beledigen zij Mij dan met hun beelden, met die vreemde, nietige goden? (20) De oogst is voorbij, de zomer is afgelopen, maar wij zijn nog steeds niet gered. (21) Door de slagen die mijn volk treffen ben ik zelf getroffen. Ik ga in de rouw, een vreselijke schrik grijpt mij aan. (22) Is er geen balsem meer in Gilead, zijn daar geen heelmeesters meer? Waarom worden de wonden van mijn volk dan niet genezen? (23) Ach, was mijn hoofd een waterval, waren mijn ogen een bron van tranen, dag en nacht zou ik wenen over de gevallenen van mijn volk.

|1| In die tijd – spreekt Jahweh – haalt men het gebeente van de koningen van Juda en van hun edelen, het gebeente van de priesters en van de profeten en het gebeente van de inwoners van Jeruzalem uit hun graven.

De woorden van Jr8:1-3 horen nog bij het betoog van Jr7. Zelfs de doden zouden het oordeel van Jahweh niet kunnen ontlopen. Koning Josia had de beenderen van de afgodische priesters uit de graven laten halen om ze op het altaar van Jerobeam te verbranden (2Kn23:16). Daarmee werd vervuld wat er door de man Gods uit Juda was voorspelt: ‘Op bevel van Jahweh riep hij tegen het altaar: “Altaar! Altaar! Dit zegt Jahweh: In de familie van David zal een zoon worden geboren, Josia geheten. Op jou zal deze Josia de priesters van de offerplaatsen, die wierook op je branden, ten offer brengen. Op jou zal het gebeente van mensen worden verbrand”’ (1Kn13:1-2).

|2| Men spreidt ze uit onder de zon, de maan en de sterren. Die hebben zij immers met liefde gediend, die hebben zij vurig gezocht en vereerd. Hun gebeente wordt niet meer bijeengebracht, het wordt nooit meer begraven. Het blijft liggen als mest op de akkers.

Het was voor een Israëliet een vreselijke gedachte, dat aan zijn gebeente schennis gepleegd zou worden. Het werd gebruikt voor de afgodendienst, een gebeuren waaraan het volk zichzelf schuldig had gemaakt. Jeremia zegt zelfs dat deze beenderen zouden dienen als mest op de aarde.


J E R E M I A 8:1-23 – TEMPELREDE: OORZAAK VAN OORDEEL II

95

|3| Iedereen die overblijft van dit slechte geslacht – waar Ik die ook heb verspreid – zal liever dood zijn dan in leven – spreekt Jahweh van de machten. Dit volk weigert zich te bekeren

|4| U moet tegen hen zeggen: “Zo spreekt Jahweh: Als iemand valt, staat hij dan niet op? Als iemand verdwaalt, keert hij dan niet terug?

In vs4-6 komt in het Hebreeuws het woord ‘bekeren’ meermaals voor. De profeet speelt met het woord. 1 In het gewone leven is het gebruikelijk, dat als men over iets struikelt men ook weer opstaat. Kleine kinderen vallen meerdere keren en staan telkens weer op. Zou de mens die geestelijk valt dan mogen blijven liggen?

|5| Waarom blijft dit volk dan afvallig, waarom blijft Jeruzalem ontrouw? Ze volharden in het bedrog en weigeren zich te bekeren.

|6| Ik heb goed naar hen geluisterd, maar ze spreken onwaarheid. Niemand heeft berouw over zijn misdaden en niemand zegt: ‘Wat heb ik gedaan?’ Iedereen holt maar door als een paard dat zich in de strijd stort.

|7| Zelfs de ooievaar kent zijn tijd, de tortel, de zwaluw en de reiger hebben een vaste tijd voor hun grote vlucht; maar mijn volk weet niet wat Jahweh wil.

Het volk Juda had nog minder wijsheid dan de ooievaar, tortel, zwaluw of reiger. Het gaf op niets meer acht, zelfs niet op de tekenen, die de storm van het oordeel over hen aankondigden. Het Hebreeuwse woord voor ooievaar lijkt op het woord ‘barmhartigheid’ (Hebr. chéséd).2

|8| Hoe durft u te zeggen dat u de wijsheid bezit en de Wet van Jahweh hebt, terwijl de leugenachtige pen van de schrijvers die Wet heeft vervalst!

Ondanks hetgeen de profeet in het vorige vers zei, voelde het volk zich toch in wijsheid staande boven alle andere volkeren. Het leefde in valse gerustheid en ging prat erop dat het toch wel de Thora van Mozes bezat. Dat die Thora door de priesters met een leugenpen werd uitgelegd zag het volk niet. De priesters voegden diverse zaken aan Gods Woord toe en loochenden andere zaken.

1 2

H. Lalleman-De Winkel, Jeremia (DB; Heerenveen:Groen, 2004), 84 H. Lalleman-De Winkel, Jeremia (DB; Heerenveen:Groen, 2004), 85.


96

|9| Beschaamd staan de wijzen, verbijsterd zijn zij en verslagen. Ze hebben het woord van Jahweh geminacht; wat voor wijsheid hebben ze dan?

Als ze werkelijk acht hadden op de Thora zou het zich moeten bekeren tot Jahweh. Het kenmerk van een waar gelovige is: jij hebt mijn woord bewaard.

|10| Daarom geef Ik hun vrouwen aan anderen, hun akkers aan nieuwe meesters. Want iedereen, groot en klein, zoekt zijn eigen voordeel; profeten en priesters, allemaal bedriegen ze.

De woorden die we in vs10b-12 vinden, zijn een herhaling van Jr6:13-15: ‘Iedereen, groot en klein, is op eigen voordeel uit. Priesters en profeten, allen plegen bedrog. Ze genezen zogenaamd de kwaal van mijn volk, ze beweren: “Het gaat goed! Alles gaat goed!” Maar het gaat helemaal niet goed. En schamen zij zich over hun wandaden? Nee, ze schamen zich niet in het minst, ze weten niet eens meer wat schaamte is. Daarom vallen ze, de een na de ander; als de tijd van hun straf komt, struikelen zij’, zegt Jahweh.’ De profeet gebruikte dezelfde slogan in beide preken.

|11| Ze genezen zogenaamd de kwaal en ze beweren: ‘Het gaat goed, alles gaat goed.’ Maar het gaat helemaal niet goed.

|12| En schamen zij zich nu over hun slechtheid? Nee, ze schamen zich helemaal niet, ze weten niet eens wat schaamte is. Daarom vallen ze, de een na de ander. Als de tijd van de straf komt struikelen zij, zegt Jahweh.

|13| Ik verniel hun oogst – spreekt Jahweh. Er blijft geen druif aan de wijnstok, geen vijg aan de vijgenboom, de bladeren verwelken.”’

|14| Waarom blijven wij zitten? Laten we de vestingen ingaan en daar samen

afwachten; want Jahweh onze God wil onze ondergang. Hij geeft ons vergif te drinken omdat wij tegen Jahweh hebben gezondigd.

Deze woorden werden door de profeet gesproken tot het verblinde volk.3 Als het oordeel kwam zou er bij deze leiders een zeker fatalisme heersen.4

3 4

A.C. Gaebelein, Kommentar zum Alten Testament. Esra-Maleachi, Bnd. II (Dillenburg:CV, 1998), 376377. R. Been, Jeremia (Winschoten:UhWdW, 1983), ad.loc.


J E R E M I A 8:1-23 – TEMPELREDE: OORZAAK VAN OORDEEL II

97

|15| We hoopten op geluk, maar het bleef uit. We hoopten op een tijd van herstel, maar schrik overviel ons.

|16| Vanuit Dan wordt het snuiven van de paarden gehoord, bij het gehinnik van de hengsten siddert het hele land. Ze komen over het land, ze verslinden alles wat er groeit, de stad en al de inwoners.

Hun krijgsrumoer zou overal gehoord worden.

|17| ‘Giftige slangen stuur Ik op u af, die u niet kunt bezweren; hun beet is dodelijk, – spreekt Jahweh.’ De wonden van mijn volk

Bij de giftige slangen kan er gedacht worden aan letterlijke slangen. De slang kwam vaker voor in de oudheid en werd door Jahweh meermaals als tuchtroede voor het volk gebruikt (Nm21:6-9).5

|18| Verdriet treft mij, mijn hart begeeft het. Het Hebreeuws van dit vers is moeilijk te vertalen.

|19| Hoor het hulpgeroep van mijn volk overal in het land. Is Jahweh niet in Sion, is

haar koning daar niet? Waarom beledigen zij Mij dan met hun beelden, met die vreemde, nietige goden?

De gevangenen in Babylon vroegen zich vervolgens af hoe het toch kwam dat de stad Jeruzalem veroverd kon worden, ondanks dat de tempel van Jahweh in die plaats stond.

|20| De oogst is voorbij, de zomer is afgelopen, maar wij zijn nog steeds niet gered. God had Juda elke denkbare mogelijkheid tot omkeer geboden, maar het volk was daar niet op ingegaan en had nu de vruchten moeten plukken van haar ongehoorzaamheid. Dit vers noemt de reactie van de mensen die dat laatste plotseling erkenden en moesten toegeven dat ze niet gered waren gebleven voor de Babylonische machten.

|21| Door de slagen die mijn volk treffen ben ik zelf getroffen. Ik ga in de rouw, een vreselijke schrik grijpt mij aan.

Als Jeremia dit alles in de geest ziet en hoort, is hij als een gebroken man, wegens de ellende van zijn volk.

5

H. Lalleman-De Winkel, Jeremia (DB; Heerenveen:Groen, 2004), 86.


98

|22| Is er geen balsem meer in Gilead, zijn daar geen heelmeesters meer? Waarom worden de wonden van mijn volk dan niet genezen?

Deze balsem verwijst wellicht naar het hars uit de storaxboom, dat ook in de medicijn werd gebruikt. 6 Gilead dat ten oosten van de Jordaan lag, was beroemd vanwege dit balsem (Gn37:25; Jr46:11; 51:8; Ez27:17).

|23| Ach, was mijn hoofd een waterval, waren mijn ogen een bron van tranen, dag en nacht zou ik wenen over de gevallenen van mijn volk.

6

C.H. Dyer, Jeremia (ATAE 3; Holzgerlingen:H채nssler, 2000), 152.


J E R E M I A 9:1-25 – TEMPELREDE: OORZAAK VAN OORDEEL III

99

11 | 9:1-25 – Tempelrede: oorzaak van oordeel III (1) Ach, was er in de woestijn een schuilplaats, dan ging ik weg en verliet ik mijn volk, want het zijn allemaal echtbrekers, een trouweloze bende. (2) Ze spannen hun tong als een boog, in het land heersen leugen en oneerlijkheid. ‘Ze vervallen van kwaad tot erger en Mij kennen ze niet – spreekt Jahweh. (3) Pas op voor elkaar, vertrouw niet iedereen, want het zijn allemaal bedriegers, iedereen belastert zijn naaste. (4) De een bedriegt de ander, niemand van hen spreekt de waarheid, hun tong is aan liegen gewend. Ze zijn bedorven, ze kunnen niet anders meer. (5) Ze stapelen geweld op geweld, bedrog op bedrog, en weigeren Mij te erkennen – spreekt Jahweh. (6) Daarom’, zo spreekt Jahweh van de machten, ‘zuiver Ik hen uit in de smeltkroes. Wat kan Ik anders met hen doen, met al hun slechtheid? (7) Hun tong is een dodelijke pijl, hun mond is vol bedrog. Ze groeten elkaar vriendelijk, maar ondertussen belagen ze elkaar. (8) En zoiets zou Ik niet straffen – spreekt Jahweh – op zo’n volk mij niet wreken? (9) Ik ween en treur om de bergen, Ik zing een klaaglied over de oasen in de woestijn: ze liggen verlaten, niemand trekt er meer doorheen. Men hoort er geen kudden meer blaten, vogels en dieren zijn er verdwenen. (10) Van Jeruzalem maak Ik een puinhoop, een plaats waar de jakhalzen huizen; van de steden van Juda een woestijn waar niemand meer woont.’ (11) Wie heeft zoveel inzicht dat hij dit kan verstaan; tegen wie sprak Jahweh dat hij dit kan verklaren: Waarom is het land te gronde gegaan? Waarom ligt het verlaten als een woestijn waar niemand meer doorheen trekt? (12) Jahweh zei: ‘Omdat ze zich van de wet die Ik hun gaf niets hebben aangetrokken en Mij niet hebben gehoorzaamd, omdat ze mijn wet niet hebben nageleefd. (13) Omdat ze hardnekkig hun eigen weg gaan; omdat ze de baäls nalopen zoals ze dat van hun voorvaderen hebben geleerd. (14) Daarom’, zo spreekt Jahweh van de machten, de God van Israël, ‘geef Ik dit volk alsem te eten en vergif te drinken. (15) Ik verstrooi hen onder de volken die zij of hun voorvaderen ooit hebben gekend. En met het zwaard blijf Ik hen achtervolgen, totdat Ik hen heb uitgeroeid.’ (16) Zo spreekt Jahweh van de machten: ‘Roep de klaagvrouwen op en laat ze hierheen komen. (17) Ze moeten zich haasten. Laat ze voor ons een klaaglied zingen, tot onze ogen vol tranen staan.’ (18) Daar klinkt een klaaglied uit Sion: ‘Helaas, we zijn te gronde gericht, groot is onze schande. We worden uit het land gezet en uit onze huizen verdreven.’ (19) Vrouwen, hoor het woord van Jahweh, luister naar het woord dat Hij spreekt. Leer uw dochters een treurzang, leer elkaar een klaaglied, (20) want de dood is


100

door vensters binnengeklommen, hij is in onze burchten gedrongen; de kinderen maait hij neer in de straten, de jeugd op de pleinen. (21) De lijken van de mensen liggen als mest op het veld, als halmen achter de maaier die niemand bijeenraapt. (22) Zo spreekt Jahweh: ‘De wijze moet zich niet beroemen op zijn wijsheid, de sterke niet op zijn kracht, de rijke niet op zijn rijkdom. (23) Als iemand zich ergens op wil beroemen, dan moet hij zich erop beroemen dat hij inziet en erkent dat Ik, Jahweh, genade schenk, en recht en gerechtigheid vestig op aarde, want daarin heb Ik welbehagen – spreekt Jahweh. (24) De tijd komt – spreekt Jahweh – dat Ik alle besnedenen straf: (25) Egypte, Juda, Edom, Ammon, Moab en alle mensen met kortgeknipt haar in de woestijn: al die volken zijn onbesneden, maar Israël is onbesneden van hart.’

|1| Ach, was er in de woestijn een schuilplaats, dan ging ik weg en verliet ik mijn volk, want het zijn allemaal echtbrekers, een trouweloze bende.

De profeet weende dag en nacht over het lot dat Jeruzalem zou treffen.

|2| Ze spannen hun tong als een boog, in het land heersen leugen en oneerlijkheid. ‘Ze vervallen van kwaad tot erger en Mij kennen ze niet – spreekt Jahweh.

Yates zegt bij dit vers:1 ‘Dit vers openbaart een glimp van de vermoeide, opgebrande en ontmoedigde profeet in één van zijn moeilijkste momenten. Het zou de 'voorbijgaande schaduw over een grote ziel' genoemd kunnen worden. In dit uur van de verzoeking stelt hij zich voor de mensen te kunnen verlaten die het niet waard zijn dat hij er is. Hoe prachtig was het om klaar te zijn met alle verantwoordelijkheden en moeilijkheden! Hij werd misselijk als hij de lege, goddeloze en formele religie zag. Alle dagen had hij gebeden, geliefd, gepreekt en gewaarschuwd en toch stootte hij enkel op onverschillige verharding, die zijn ziel smart aandeed.’

|3| Pas op voor elkaar, vertrouw niet iedereen, want het zijn allemaal bedriegers, iedereen belastert zijn naaste.

|4| De een bedriegt de ander, niemand van hen spreekt de waarheid, hun tong is aan liegen gewend. Ze zijn bedorven, ze kunnen niet anders meer.

1

K.M. Yates, Preaching from the Prophets (Nashville:Broadman, 1942), 143.


J E R E M I A 9:1-25 – TEMPELREDE: OORZAAK VAN OORDEEL III

101

|5| Ze stapelen geweld op geweld, bedrog op bedrog, en weigeren Mij te erkennen – spreekt Jahweh.

|6| Daarom’, zo spreekt Jahweh van de machten, ‘zuiver Ik hen uit in de smeltkroes. Wat kan Ik anders met hen doen, met al hun slechtheid?

|7| Hun tong is een dodelijke pijl, hun mond is vol bedrog. Ze groeten elkaar vriendelijk, maar ondertussen belagen ze elkaar.

|8| En zoiets zou Ik niet straffen – spreekt Jahweh – op zo’n volk mij niet wreken? Soortgelijke woorden had de profeet al vier hoofdstukken eerder twee keer uitgesproken: ‘En Ik zou zoiets niet straffen – spreekt Jahweh, mij niet wreken op zo’n volk?’ (Jr5:9), ‘En zoiets zou Ik niet straffen – spreekt Jahweh – mij niet wreken op zo’n volk?’ (vs29).

|9| Ik ween en treur om de bergen, Ik zing een klaaglied over de oasen in de woestijn: ze liggen verlaten, niemand trekt er meer doorheen. Men hoort er geen kudden meer blaten, vogels en dieren zijn er verdwenen.

|10| Van Jeruzalem maak Ik een puinhoop, een plaats waar de jakhalzen huizen; van de steden van Juda een woestijn waar niemand meer woont.’

|11| Wie heeft zoveel inzicht dat hij dit kan verstaan; tegen wie sprak Jahweh dat hij dit kan verklaren: Waarom is het land te gronde gegaan? Waarom ligt het verlaten als een woestijn waar niemand meer doorheen trekt?

|12| Jahweh zei: ‘Omdat ze zich van de wet die Ik hun gaf niets hebben aangetrokken en Mij niet hebben gehoorzaamd, omdat ze mijn wet niet hebben nageleefd.

|13| Omdat ze hardnekkig hun eigen weg gaan; omdat ze de baäls nalopen zoals ze dat van hun voorvaderen hebben geleerd.

|14| Daarom’, zo spreekt Jahweh van de machten, de God van Israël, ‘geef Ik dit volk alsem te eten en vergif te drinken.


102

|15| Ik verstrooi hen onder de volken die zij of hun voorvaderen ooit hebben gekend.

En met het zwaard blijf Ik hen achtervolgen, totdat Ik hen heb uitgeroeid.’

|16| Zo spreekt Jahweh van de machten: ‘Roep de klaagvrouwen op en laat ze hierheen komen.

Klaagvrouwen moesten geroepen worden, om over Jeruzalem te treuren.

|17| Ze moeten zich haasten. Laat ze voor ons een klaaglied zingen, tot onze ogen vol tranen staan.’

|18| Daar klinkt een klaaglied uit Sion: ‘Helaas, we zijn te gronde gericht, groot is onze schande. We worden uit het land gezet en uit onze huizen verdreven.’

|19| Vrouwen, hoor het woord van Jahweh, luister naar het woord dat Hij spreekt. Leer uw dochters een treurzang, leer elkaar een klaaglied,

|20| want de dood is door vensters binnengeklommen, hij is in onze burchten gedrongen; de kinderen maait hij neer in de straten, de jeugd op de pleinen.

In deze klaagzang ging het ook over de kinderen en de jonge mannen die door de Babyloniërs gedood werden toen ze de stad binnenvielen.

|21| De lijken van de mensen liggen als mest op het veld, als halmen achter de maaier die niemand bijeenraapt.

|22| Zo spreekt Jahweh: ‘De wijze moet zich niet beroemen op zijn wijsheid, de sterke niet op zijn kracht, de rijke niet op zijn rijkdom.

|23| Als iemand zich ergens op wil beroemen, dan moet hij zich erop beroemen dat hij inziet en erkent dat Ik, Jahweh, genade schenk, en recht en gerechtigheid vestig op aarde, want daarin heb Ik welbehagen – spreekt Jahweh.

De apostel Paulus haalt dit vers aan om de kracht van het kruis tegenover de verwerpelijke menselijke wijsheid te plaatsen (1Ko1:3 1; 2Ko10 :17).


J E R E M I A 9:1-25 – TEMPELREDE: OORZAAK VAN OORDEEL III

103

|24| De tijd komt – spreekt Jahweh – dat Ik alle besnedenen straf: Als Juda zich voor God nog beroemde op zijn besneden zijn, mocht het weten dat eens de tijd zou aanbreken dat God alle besnedenen zou straffen. Ook de andere volkeren die de besnijdenis toepasten zouden eens door God beoordeeld worden.

|25| Egypte, Juda, Edom, Ammon, Moab en alle mensen met kortgeknipt haar in de woestijn: al die volken zijn onbesneden, maar Israël is onbesneden van hart.’

Jahweh maakt het volk duidelijk dat het evenmin besneden was als de heidenen. Het volk moest namelijk niet enkel aan de buitenkant besneden zijn, maar in haar hart.


J E R E M I A 10:1-25 – JAHWEH, DE WARE GOD!

105

12 | 10:1-25 – Jahweh, de ware God! (1) Hoort het woord, dat Jahweh tot u spreekt, huis van Israël! (2) Zo zegt Jahweh: Gewent u niet aan de weg der volken en schrikt niet voor de tekenen aan de hemel, omdat de volken daarvoor schrikken. (3) Want de handelwijze der volken, die is nietigheid: want als een stuk hout heeft men het uit het woud gehakt, arbeid van werkmanshanden met de bijl, (4) met zilver en goud siert men het op, met spijkers en hamers maakt men het vast, zodat het niet waggelt. (5) Als een vogelverschrikker in een komkommerveld zijn zij, zij spreken niet, zij moeten beslist gedragen worden, want zij kunnen geen stap doen. Vreest voor hen niet, want zij doen geen kwaad, maar ook goeddoen is er bij hen niet. (6) Niemand is U gelijk, Here! groot zijt Gij en groot is uw naam in kracht! (7) Wie zou U niet vrezen, o Koning der volkeren? Want U komt het toe, want onder al de wijzen der volken en onder al hun koningen is niemand U gelijk! (8) Ja, met hen allen worden zij dom en dwaas, nietswaardige vermaning, hout is het. (9) Geplet zilver wordt uit Tarsis gebracht en goud uit Ufaz, het is het werk van de vakman en van de handen van de goudsmid, blauwpurper en roodpurper is hun gewaad; het werk van deskundigen zijn zij geheel en al. (10) Doch Jahweh is de waarachtige God, Hij is de levende God en een eeuwig Koning; voor zijn toorn beeft de aarde en de volken kunnen zijn gramschap niet verdragen. (11) Zo zult gij tot hen zeggen: De goden, die de hemel en de aarde niet gemaakt hebben, zullen vergaan van de aarde en van onder de hemel. (12) Hij maakt de aarde door zijn kracht, Hij bereidt de wereld toe door zijn wijsheid en breidt de hemel uit door zijn verstand. (13) Als Hij zijn stem doet horen, is er een geruis van water aan de hemel en doet Hij dampen opstijgen van het einde der aarde; bliksemen maakt Hij bij de regen, en wind doet hij voortkomen uit zijn voorraadkamers. (14) Verstomd staat ieder mens, zonder kennis; beschaamd staat iedere goudsmid om het beeld, want leugen is zijn gietsel en er is geen geest in hen; (15) nietigheid zijn zij, een bespottelijk maaksel; als aan hen bezoeking gedaan wordt, gaan zij teniet. (16) Maar Jakobs deel is niet als deze; Hij is de Formeerder van alles, en Israel is de stam zijner erfenis: Here der heerscharen is zijn naam! (17) Raap van de aarde uw pak op, gij die in de belegering toeft. (18) Want zo zegt Jahweh: Zie, Ik slinger de inwoners van het land ditmaal weg en Ik breng hen in benauwdheid, opdat zij vinden. (19) Wee mij om mijn breuk! Pijnlijk is mijn wonde. Ja, ik zeg: Waarlijk, dit is een lijden, dat ik zal moeten dragen. (20) Mijn tent is vernield en al mijn koorden zijn losgerukt; mijn kinderen zijn van mij weggegaan en zijn er niet; geen is er meer, die mijn tent spant, mijn tentkleden opricht. (21) Want verdwaasd zijn de herders, Jahweh zoeken zij niet; daarom


106

hebben zij geen verstand en is heel hun kudde verstrooid. (22) Hoor een gerucht! Zie, het komt! Een groot geraas uit het Noorderland, om de steden van Juda te maken tot een woestenij, een verblijfplaats van jakhalzen. (23) Ik weet, o Here, dat het niet aan de mens staat zijn weg te kiezen, noch aan een man om te gaan en zijn schreden te richten. (24) Tuchtig mij, Here, doch naar recht; niet in uw toorn, opdat Gij mij niet te gering maakt. (25) Stort uw gramschap uit over de volken die U niet kennen, over de geslachten die uw naam niet aanroepen; want zij hebben Jakob verslonden, ja, verslonden en verteerd, en zij hebben zijn dreve tot een woestenij gemaakt.

|1| Hoort het woord, dat Jahweh tot u spreekt, huis van Israël! De eerste zestien verzen van Jr10 zijn een soort intermezzo. 1 Tiesema ziet het als het sluitstuk van de gedachte die begon in Jr7, dat God en de afgoden niet samengaan.2

|2| Zo zegt Jahweh: Gewent u niet aan de weg der volken en schrikt niet voor de tekenen aan de hemel, omdat de volken daarvoor schrikken.

Bij de tekenen van de hemel kunnen we denken aan verschijningen aan het firmament door kometen, zons- of maansverduisteringen. Vaak werden deze verschijningen door de heidenen erkend als goddelijke tekenen. Israël mocht zich daar echter niet mee bezighouden.

|3| Want de handelwijze der volken, die is nietigheid: want als een stuk hout heeft men het uit het woud gehakt, arbeid van werkmanshanden met de bijl,

|4| met zilver en goud siert men het op, met spijkers en hamers maakt men het vast, zodat het niet waggelt.

Zulk een beeld kan niet spreken, bij processies moet het gedragen worden want het kan niet lopen.3

|5| Als een vogelverschrikker in een komkommerveld zijn zij, zij spreken niet, zij

moeten beslist gedragen worden, want zij kunnen geen stap doen. Vreest voor hen niet, want zij doen geen kwaad, maar ook goeddoen is er bij hen niet.

|6| Niemand is U gelijk, Here! groot zijt Gij en groot is uw naam in kracht! 1 2 3

C.H. Dyer, Jeremia (ATAE 3; Holzgerlingen:Hänssler, 2000), 153. J. Tiesema, De wenende profeet. Beschouwing over de profetie van Jeremia (Den Haag:Voorhoeve, z.j.), 49. R. Been, Jeremia (Winschoten:UhWdW, 1983), ad.loc.


J E R E M I A 10:1-25 – JAHWEH, DE WARE GOD!

107

Jeremia antwoordde op de beschrijving van de afgoden door de omschrijven hoe groot en verheven Jahweh, zijn God, was. Niemand was aan Hem gelijk (Js40:18,25).

|7| Wie zou U niet vrezen, o Koning der volkeren? Want U komt het toe, want onder al de wijzen der volken en onder al hun koningen is niemand U gelijk!

|8| Ja, met hen allen worden zij dom en dwaas, nietswaardige vermaning, hout is het. |9| Geplet zilver wordt uit Tarsis gebracht en goud uit Ufaz, het is het werk van de vakman en van de handen van de goudsmid, blauwpurper en roodpurper is hun gewaad; het werk van deskundigen zijn zij geheel en al. Ufaz is waarschijnlijk een andere schrijfwijze voor Ofir.4

|10| Doch Jahweh is de waarachtige God, Hij is de levende God en een eeuwig Koning; voor zijn toorn beeft de aarde en de volken kunnen zijn gramschap niet verdragen.

|11| Zo zult gij tot hen zeggen: De goden, die de hemel en de aarde niet gemaakt hebben, zullen vergaan van de aarde en van onder de hemel.

Jeremia gaat verder met vs2. Juda zou in de ballingschap aan de volkeren moeten zeggen, dat de afgoden, die de hemel en de aarde niet gemaakt hadden, zouden vergaan van de aarde en van onder deze hemel: ‘Zo zult gij tot hen zeggen: De goden, die de hemel en de aarde niet gemaakt hebben, zullen vergaan van de aarde en van onder de hemel.’ In sommige vertalingen is Jr10:11 tussen haakjes geplaatst. Reden hiervoor is dat dit het enige vers in Jr is dat in het Aramees geschreven is (zie SV, NBG). Waarschijnlijk werd het in die taal geschreven, omdat het een citaat was en Jeremia zich ermee tot de afgodendienaars van de volkeren richtte.5 De goden waartegen hij zich richt vergaan, maar Jahweh blijft.

4 5

C.H. Dyer, Jeremia (ATAE 3; Holzgerlingen:Hänssler, 2000), 154. C.H. Dyer, Jeremia (ATAE 3; Holzgerlingen:Hänssler, 2000), 154.


108

|12| Hij maakt de aarde door zijn kracht, Hij bereidt de wereld toe door zijn wijsheid en breidt de hemel uit door zijn verstand.

Tegenover de afgoden staat de ware God. Jahweh was degene die de hemel en de aarde gemaakt had. Vs12-16 is daarbij hetzelfde als Jr51:1519.

|13| Als Hij zijn stem doet horen, is er een geruis van water aan de hemel en doet Hij dampen opstijgen van het einde der aarde; bliksemen maakt Hij bij de regen, en wind doet hij voortkomen uit zijn voorraadkamers.

|14| Verstomd staat ieder mens, zonder kennis; beschaamd staat iedere goudsmid om het beeld, want leugen is zijn gietsel en er is geen geest in hen;

|15| nietigheid zijn zij, een bespottelijk maaksel; als aan hen bezoeking gedaan wordt, gaan zij teniet.

|16| Maar Jakobs deel is niet als deze; Hij is de Formeerder van alles, en Israel is de stam zijner erfenis: Here der heerscharen is zijn naam!

|17| Raap van de aarde uw pak op, gij die in de belegering toeft. Nadat Jeremia zijn toehoorders gewezen had op de verhevenheid van Jahweh boven alle andere goden, ging hij verder met de beschrijving van de Babylonische invasie. De mensen van Jeruzalem diende hun goederen die ze hadden bij elkaar te zoeken en het land te verlaten (Ez12:3-16).

|18| Want zo zegt Jahweh: Zie, Ik slinger de inwoners van het land ditmaal weg en Ik breng hen in benauwdheid, opdat zij vinden.

|19| Wee mij om mijn breuk! Pijnlijk is mijn wonde. Ja, ik zeg: Waarlijk, dit is een lijden, dat ik zal moeten dragen.

In deze woorden zien we hoe de profeet zich met het volk ĂŠĂŠn maakt. Daarin is hij een prachtig beeld van de Messias die eveneens pleitte voor het volk.

|20| Mijn tent is vernield en al mijn koorden zijn losgerukt; mijn kinderen zijn van

mij weggegaan en zijn er niet; geen is er meer, die mijn tent spant, mijn tentkleden opricht.


J E R E M I A 10:1-25 â&#x20AC;&#x201C; JAHWEH, DE WARE GOD!

109

|21| Want verdwaasd zijn de herders, Jahweh zoeken zij niet; daarom hebben zij geen verstand en is heel hun kudde verstrooid.

|22| Hoor een gerucht! Zie, het komt! Een groot geraas uit het Noorderland, om de steden van Juda te maken tot een woestenij, een verblijfplaats van jakhalzen.

|23| Ik weet, o Here, dat het niet aan de mens staat zijn weg te kiezen, noch aan een man om te gaan en zijn schreden te richten.

|24| Tuchtig mij, Here, doch naar recht; niet in uw toorn, opdat Gij mij niet te gering maakt.

Het volk zal wel zwaar gekastijd worden, maar niet worden vernietigd. Jahweh zal het in de toekomst als volk herstellen.

|25| Stort uw gramschap uit over de volken die U niet kennen, over de geslachten die uw naam niet aanroepen; want zij hebben Jakob verslonden, ja, verslonden en verteerd, en zij hebben zijn dreve tot een woestenij gemaakt.

Vragen â&#x2013;Ą

Trek een verticale lijn over het midden van je schrijfpapier. Schrijf aan de linkerkant de redenen die Jr noemt waarvoor afgoden nutteloos zijn. Schrijf aan de anderen kant hoe God daartegenover staat.


J E R E M I A 11:1-23 – VERBONDSREDE I

111

13 | 11:1-23 – Verbondsrede I (1) Dit woord kwam van Jahweh tot Jeremia: (2) ‘Luister naar de woorden van dit verbond en spreek tot de inwoners van Juda en de bewoners van Jeruzalem: (3) Zo spreekt Jahweh, de God van Israël: “Vervloekt de man die niet luistert naar de voorschriften van het verbond (4) die Ik uw voorvaderen heb gegeven bij hun uittocht uit de ijzeroven van Egypte, toen Ik tegen hen zei: Luister naar Mij en doe alles wat Ik u voorschrijf. Dan zult u mijn volk zijn en Ik zal uw God zijn. (5) Dan houd Ik mij aan de eed die Ik uw voorvaderen gezworen heb en geef hun een land van melk en honing. En dat heb Ik ook gedaan.” ’ Ik antwoordde: ‘Zo is het, Jahweh.’ (6) Jahweh hervatte: ‘Dit moet u verkondingen in de steden van Juda en in de straten van Jeruzalem: Luister naar de voorschriften van dit verbond en volg ze op. (7) Sinds Ik uw voorvaderen uit Egypte gevoerd heb, tot op de dag van vandaag, heb Ik hen nadrukkelijk en onophoudelijk gewaarschuwd: Luister naar Mij. (8) Maar ze hebben niet geluisterd en Mij niet gehoorzaamd. Ze bleven volharden in de slechtheid. Daarom trof Ik hen met al de bedreigingen van het verbond. Zij hadden zich aan dat verbond moeten houden maar ze hebben zich er niet aan gestoord.’ (9) Jahweh zei tegen mij: ‘Het lijkt wel of de Judeeërs en de inwoners van Jeruzalem het afgesproken hebben. (10) Ze zijn teruggevallen in de zonden van hun voorvaderen, die weigerden om naar mijn voorschriften te luisteren. Ze zijn andere goden nagelopen en hebben die gediend. Israël en Juda hebben het verbond dat Ik met hun voorvaderen sloot, verbroken. (11) Daarom’, zo spreekt Jahweh, ‘breng Ik rampen over hen, waaraan ze niet kunnen ontkomen. Hoe ze Mij ook aanroepen om hulp, Ik zal niet naar hen luisteren. (12) Laat de steden van Juda en de inwoners van Jeruzalem maar om hulp roepen tot de goden aan wie ze offers hebben gebracht. Laat die hen redden in tijden van nood. (13) Uw goden, Juda, zijn even talrijk als uw steden; even talrijk als uw straten, Jeruzalem, zijn de altaren die u hebt gebouwd om offers te brengen aan Baäl. (14) Bid niet meer voor dit volk, blijf niet jammeren en smeken; Ik luister toch niet als zij Mij in hun nood aanroepen. (15) Mijn geliefde, wat doet u nog in mijn huis? Kunnen beloften en offerdieren rampen afweren? Dat zou u graag willen. (16) “Prachtige groene olijfboom” heeft Jahweh u genoemd. Maar in een hevig onweer heeft Hij hem in vlammen laten opgaan, met takken en al. (17) Jahweh van de machten die u heeft geplant, kondigt aan dat er rampen over u gaan komen; want Israël en Juda hebben kwaad bedreven: ze hebben Mij beledigd en offers gebracht aan Baäl.’ (18) Toen Jahweh mij waarschuwde, kreeg ik het pas door; U hebt mij inderdaad hun plannen laten zien. (19) Ik was argeloos als een lam dat voor de slachting gebracht wordt; ik


112

vermoedde niet wat ze tegen mij beraamden: ‘We vellen de boom in zijn volle kracht. We bannen hem uit het land van de levenden, zodat zijn naam niet meer wordt genoemd.’ (20) Jahweh van de machten, uw oordeel is rechtvaardig, U doorgrondt hart en nieren. Laat mij dan zien, hoe U zich op hen wreekt; ik heb immers mijn zaak in uw handen gelegd. (21) Zo spreekt Jahweh van de machten over de mannen uit Anatot die mij naar het leven staan en zeggen: ‘Als u nog optreedt als profeet van Jahweh, zult u door onze hand sterven’: (22) ‘Ik zal hen straffen. De soldaten sterven door het zwaard, de kinderen gaan dood van de honger. (23) Niemand blijft over. Rampen breng Ik over de mannen uit Anatot, als de tijd van hun straf is gekomen.’

|1| Dit woord kwam van Jahweh tot Jeremia: Op dezelfde wijze als bij de tempelrede, komt er een nieuw woord tot Jeremia. Waarschijnlijk werd deze boodschap rond 612v.Chr., door de profeet verkondigd.1 Dit was zes jaar naar het begin van zijn dienst als profeet en het jaar waarin de tempel hersteld werd door koning Josia. Tijdens dit herstel vond men het wetboek (2Kr34:14-33). Jeremia lijkt daarop meermaals indirect te wijzen als hij spreekt over het verbreken van het verbond (vs3-5) en het houden van het verbond (vs6).

|2| ‘Luister naar de woorden van dit verbond en spreek tot de inwoners van Juda en de bewoners van Jeruzalem:

Gaebelein gaat ervan uit dat de profeet zelf met het volk een verbond had gesloten.2 We kunnen echter vanuit hetgeen we bij het vorige vers al constateerden concluderen dat de profeet verwijst naar het wetboek dat de priester Hilkia had gevonden.

|3| Zo spreekt Jahweh, de God van Israël: “Vervloekt de man die niet luistert naar de voorschriften van het verbond

|4| die Ik uw voorvaderen heb gegeven bij hun uittocht uit de ijzeroven van Egypte,

toen Ik tegen hen zei: Luister naar Mij en doe alles wat Ik u voorschrijf. Dan zult u mijn volk zijn en Ik zal uw God zijn.

1 2

C.H. Dyer, Jeremia (ATAE 3; Holzgerlingen:Hänssler, 2000), 155. A.C. Gaebelein, Kommentar zum Alten Testament. Esra-Maleachi, Bnd. II (Dillenburg:CV, 1998), 378.


J E R E M I A 11:1-23 – VERBONDSREDE I

113

|5| Dan houd Ik mij aan de eed die Ik uw voorvaderen gezworen heb en geef hun een land van melk en honing. En dat heb Ik ook gedaan.” ’ Ik antwoordde: ‘Zo is het, Jahweh.’

God was trouw geweest. Sinds vele eeuwen hadden ze zijn zegeningen genoten in het beloofde land. Op het einde van het vers roept de profeet vandaar uit: Amen! Zo is het!

|6| Jahweh hervatte: ‘Dit moet u verkondingen in de steden van Juda en in de straten

van Jeruzalem: Luister naar de voorschriften van dit verbond en volg ze op.

|7| Sinds Ik uw voorvaderen uit Egypte gevoerd heb, tot op de dag van vandaag, heb Ik hen nadrukkelijk en onophoudelijk gewaarschuwd: Luister naar Mij.

|8| Maar ze hebben niet geluisterd en Mij niet gehoorzaamd. Ze bleven volharden in

de slechtheid. Daarom trof Ik hen met al de bedreigingen van het verbond. Zij hadden zich aan dat verbond moeten houden maar ze hebben zich er niet aan gestoord.’

Israëls geschiedenis was van begin tot einde gekenmerkt door rebellie tegenover Jahweh.

|9| Jahweh zei tegen mij: ‘Het lijkt wel of de Judeeërs en de inwoners van Jeruzalem het afgesproken hebben.

|10| Ze zijn teruggevallen in de zonden van hun voorvaderen, die weigerden om naar mijn voorschriften te luisteren. Ze zijn andere goden nagelopen en hebben die gediend. Israël en Juda hebben het verbond dat Ik met hun voorvaderen sloot, verbroken.

Koning Josia had het land wel uiterlijk hervormd, maar dat was niet tot in de harten van het volk kunnen doordringen. Zo was het volk aan de buitenkant een vereerder van Jahweh, maar aan de binnenkant een vereerder van zijn eigen lusten. Nadat Josia gestorven was, keerde het volk Jahweh meteen de rug toe.

|11| Daarom’, zo spreekt Jahweh, ‘breng Ik rampen over hen, waaraan ze niet kunnen ontkomen. Hoe ze Mij ook aanroepen om hulp, Ik zal niet naar hen luisteren.


114

|12| Laat de steden van Juda en de inwoners van Jeruzalem maar om hulp roepen tot de goden aan wie ze offers hebben gebracht. Laat die hen redden in tijden van nood.

|13| Uw goden, Juda, zijn even talrijk als uw steden; even talrijk als uw straten,

Jeruzalem, zijn de altaren die u hebt gebouwd om offers te brengen aan Baäl.

|14| Bid niet meer voor dit volk, blijf niet jammeren en smeken; Ik luister toch niet als zij Mij in hun nood aanroepen.

De profeet wil opnieuw Jahweh voor genade voor het volk bidden. Zijn verlangen naar het gebed voor verlossing, staat in nauw verband met het komende oordeel dat de profeet in de vorige verzen verkondigde. Net als bij de vorige keer krijgt hij echter te horen dat de Heer niet zal luisteren naar zijn gebed (vgl. Jr7:16; 14:11). Het is de profeet niet als Mozes geoorloofd om voor Israël in de bres te springen.

|15| Mijn geliefde, wat doet u nog in mijn huis? Kunnen beloften en offerdieren rampen afweren? Dat zou u graag willen.

De vertaling van vs15 zorgt voor veel moeite onder de vertalers. 3 Opmerkelijk in het vers zijn de woorden ‘Mijn geliefde’, woorden die ons tonen wat er diep in het hart van God aanwezig is. Jeremia wijst er net als Jesaja op dat Jahweh niet verlangde naar offers, zoals het volk bleef zondigen. Wie had van hen geëist, dat ze zijn voorhoven zouden plat lopen? (Js1:11-13).4

|16| “Prachtige groene olijfboom” heeft Jahweh u genoemd. Maar in een hevig onweer heeft Hij hem in vlammen laten opgaan, met takken en al.

|17| Jahweh van de machten die u heeft geplant, kondigt aan dat er rampen over u

gaan komen; want Israël en Juda hebben kwaad bedreven: ze hebben Mij beledigd en offers gebracht aan Baäl.’

|18| Toen Jahweh mij waarschuwde, kreeg ik het pas door; U hebt mij inderdaad hun plannen laten zien.

3 4

J.P. Hyatt, ‘The Original Text of Jeremiah 11:15–16,’ Journal of Biblical Literature 60 (1941): 57-60; G. Wilhelmi, ‘Weg Mit den Vielen Altären! (Jeremia XI 15),’ Vetus Testamentum 25 (1975): 119-121. R. Been, Jeremia (Winschoten:UhWdW, 1983), ad.loc.


J E R E M I A 11:1-23 – VERBONDSREDE I

115

In de volgende verzen lezen we voor het eerst in het boek over de boze plannen van het volk om Jeremia uit de weg te ruimen (vgl. Jr1:8,1719).

|19| Ik was argeloos als een lam dat voor de slachting gebracht wordt; ik vermoedde niet wat ze tegen mij beraamden: ‘We vellen de boom in zijn volle kracht. We bannen hem uit het land van de levenden, zodat zijn naam niet meer wordt genoemd.’

|20| Jahweh van de machten, uw oordeel is rechtvaardig, U doorgrondt hart en nieren. Laat mij dan zien, hoe U zich op hen wreekt; ik heb immers mijn zaak in uw handen gelegd.

|21| Zo spreekt Jahweh van de machten over de mannen uit Anatot die mij naar het leven staan en zeggen: ‘Als u nog optreedt als profeet van Jahweh, zult u door onze hand sterven’:

De profeet kwam oorspronkelijk uit Anatot (Jr1:1). Hij ervoer dat geen profeet aangenaam is in zijn vaderland (vgl. Lc4:24).

|22| ‘Ik zal hen straffen. De soldaten sterven door het zwaard, de kinderen gaan dood van de honger.

|23| Niemand blijft over. Rampen breng Ik over de mannen uit Anatot, als de tijd van hun straf is gekomen.’

Ondanks deze profetie lezen we in Ea2:23 en Ne7:27 dat er toch nog 128 mannen uit Anatot terugkeren met de ballingen. De reden daarvan kan zijn dat zij zich bekeerd hebben.5

5

R. Been, Jeremia (Winschoten:UhWdW, 1983), ad.loc.


J E R E M I A 12:1-17 – VERBONDSREDE II

117

14 | 12:1-17 – Verbondsrede II (1) Jahweh, U bent rechtvaardig, ik kan niets tegen U inbrengen. Toch leg ik U een vraag voor: Waarom gaat het slechte mensen goed, en leven alle goddelozen gerust? (2) U plant hen, en ze schieten wortel, ze groeien, en ze dragen vrucht. Ze hebben hun mond vol over U, maar ze dragen U niet in hun hart. (3) Jahweh, U kent mij, U ziet mij: U doorgrondt mijn hart. Sleep hen weg als schapen naar de slachtbank: bestem hen voor de slacht. (4) Hoe lang ligt het land nog droog en verdort het groen op het veld? Vanwege de slechtheid van de bewoners zijn dieren en vogels verdwenen, want ze zeggen: ‘Hij zal ons einde niet zien.’ (5) Als u al moeite hebt om een voetganger bij te houden, hoe moet u het dan tegen een paard opnemen? Als u het in een veilig land al opgeeft, wat moet u dan beginnen in het struikgewas langs de Jordaan? (6) Ook uw verwanten en uw naaste familie laten u in de steek, achter uw rug bespotten zij u. Vertrouw hen dus niet, hoe vriendelijk ze ook voor u zijn. (7) Ik heb mijn huis opgegeven, mijn eigendom afgestoten; wat mij het liefst was, heb ik aan de vijand overgeleverd. (8) Mijn eigendom is als een leeuw in het bos geworden en brult luid tegen mij; ik heb er een afkeer van gekregen. (9) Mijn eigendom is als een hyena geworden, door roofvogels omringd. Roep de wilde dieren bijeen, laat ze komen om het te verslinden. (10) De herders hebben met hun kudden mijn wijngaard vernield, mijn akker vertrapt, van mijn vruchtbaarste akker een troosteloze woestijn gemaakt. (11) Een wildernis is het geworden, verdord en verlaten. Het hele land ligt verwoest en niemand maakt zich er zorgen over. (12) Over alle hoogten van de woestijn zijn de plunderaars aangerukt. Van het ene eind van het land tot het andere is niemand meer veilig. Het is het zwaard van Jahweh dat alles verslindt. (13) Ze hebben tarwe gezaaid maar doorns geoogst; al hun moeite was voor niets. De opbrengst is beschamend, door de ziedende toorn van Jahweh. (14) Zo spreekt Jahweh: ‘Alle slechte buren die het eigendom dat Ik had gegeven aan mijn volk Israël, hebben aangevallen, verdrijf Ik uit hun land. Ook het huis van Juda voer Ik weg. (15) Maar nadat Ik hen heb weggevoerd ontferm Ik mij weer over hen en breng ieder afzonderlijk terug naar hun eigen erfdeel, naar hun eigen land. (16) Als zij dan de wegen van mijn volk aanvaarden en zweren bij mijn naam: “Zowaar Jahweh leeft” – zoals ze eens mijn volk leerden zweren bij Baäl – dan worden ze opgenomen in mijn volk. (17) Maar het volk dat niet luistert, voer Ik weg; Ik verdelg het, Ik vernietig het – spreekt Jahweh.’


118

Jahweh had aan Jeremia dat zijn vijanden uit Anatot rekenschap zouden moeten afleggen voor hun daden tegenover de profeet: ‘‘Ik zal hen straffen. De soldaten sterven door het zwaard, de kinderen gaan dood van de honger.’ (Jr11:22). Maar Jeremia ziet in dit oordeel een nieuwe moeilijkheid, die hij in Jr12 ter sprake brengt: Waarom laat God het toe dat de goddelozen zich zo gedragen tegenover de godvrezenden? In dit hoofdstuk komt meteen de persoonlijke nood van de profeet tot uiting. De lezer is daar al bekend mee vanuit Jr1. De profeet ziet zich slechts als een knaap die nog veel te jong is om Gods opdracht die hij ontvangen heeft ten uitvoer te brengen.

|1| Jahweh, U bent rechtvaardig, ik kan niets tegen U inbrengen. Toch leg ik U een vraag voor: Waarom gaat het slechte mensen goed, en leven alle goddelozen gerust?

Jeremia vroeg zich af waarom het de goddeloze zo goed ging, terwijl de godvrezende meestal moest lijden. Dit was een vraag die we meermaals in de Bijbel terugvinden (Jb21:7; Ps73; 94:3).

|2| U plant hen, en ze schieten wortel, ze groeien, en ze dragen vrucht. Ze hebben hun mond vol over U, maar ze dragen U niet in hun hart.

|3| Jahweh, U kent mij, U ziet mij: U doorgrondt mijn hart. Sleep hen weg als schapen naar de slachtbank: bestem hen voor de slacht.

Zoals Jahweh Jeremia had bestemd tot de dienst als profeet, hadden deze mensen zichzelf bestemd tot het oordeel.1

|4| Hoe lang ligt het land nog droog en verdort het groen op het veld? Vanwege de slechtheid van de bewoners zijn dieren en vogels verdwenen, want ze zeggen: ‘Hij zal ons einde niet zien.’

Jeremia weet dat de verwoesting van het land het gevolg is van de boosheid van de inwoners van het land, maar vraagt zich af, hoelang die toestand nog zal voortduren.

|5| Als u al moeite hebt om een voetganger bij te houden, hoe moet u het dan tegen een paard opnemen? Als u het in een veilig land al opgeeft, wat moet u dan beginnen in het struikgewas langs de Jordaan?

Het antwoord op Jeremia’s vraag vinden we in dit vers. De profeet zou nog ergere dingen beleven. Als hij al moe werd, wanneer hij met 1

C.H. Dyer, Jeremia (ATAE 3; Holzgerlingen:Hänssler, 2000), 157.


J E R E M I A 12:1-17 – VERBONDSREDE II

119

voetgangers liep, hoe zou het dan met hem gaan als hij een wedloop met paarden moest afleggen?2 Het struikgewas langs de Jordaan was een laag en dicht begroeide kreupelhout.

|6| Ook uw verwanten en uw naaste familie laten u in de steek, achter uw rug

bespotten zij u. Vertrouw hen dus niet, hoe vriendelijk ze ook voor u zijn.

Wellicht hadden ze zich aangesloten bij degene die Jeremia naar het leven stonden. Jahweh waarschuwde Jeremia vandaar om hen niet te vertrouwen, ondanks dat ze zich vriendelijk voordeden tegenover de profeet.

|7| Ik heb mijn huis opgegeven, mijn eigendom afgestoten; wat mij het liefst was, heb ik aan de vijand overgeleverd.

God noemt zijn volk zijn huis en erfdeel.

|8| Mijn eigendom is als een leeuw in het bos geworden en brult luid tegen mij; ik heb er een afkeer van gekregen.

Het beeld van de leeuw doet vreemd aan in dit vers. Is de leeuw gevangen, zoals de hyena in het volgende vers geven is? Seybold leest vandaar in plaats van ‘leeuw’ (Hebr. ‫אְר‬, ’aryê) het woord ‘veestal’ (Hebr. & ‫א'ְר‬, ’uryá) en denkt aan een vergaderplaats voor zwakkere dieren.3 Die verandering past moeilijk bij het verdere verloop van de tekst als er sprake is over het luidde brullen.

|9| Mijn eigendom is als een hyena geworden, door roofvogels omringd. Roep de wilde dieren bijeen, laat ze komen om het te verslinden.

De vertaling van dit vers verschilt.

|10| De herders hebben met hun kudden mijn wijngaard vernield, mijn akker vertrapt, van mijn vruchtbaarste akker een troosteloze woestijn gemaakt.

|11| Een wildernis is het geworden, verdord en verlaten. Het hele land ligt verwoest en niemand maakt zich er zorgen over.

2 3

R. Been, Jeremia (Winschoten:UhWdW, 1983), ad.loc. K. Seybold, ‘Der “Löwe” von Jeremia XII 8,’ Vetus Testamentum 36.1 (1986): 97v.


120

|12| Over alle hoogten van de woestijn zijn de plunderaars aangerukt. Van het ene eind van het land tot het andere is niemand meer veilig. Het is het zwaard van Jahweh dat alles verslindt.

|13| Ze hebben tarwe gezaaid maar doorns geoogst; al hun moeite was voor niets. De opbrengst is beschamend, door de ziedende toorn van Jahweh.

Door de verwoestingen van de oorlog was er geen oogst meer voor het volk.

|14| Zo spreekt Jahweh: ‘Alle slechte buren die het eigendom dat Ik had gegeven aan mijn volk Israël, hebben aangevallen, verdrijf Ik uit hun land. Ook het huis van Juda voer Ik weg.

De woorden van de volgende verzen zullen volledig in vervulling gaan bij de wederkomst van Christus, als Hij recht zal spreken over de volkeren.

|15| Maar nadat Ik hen heb weggevoerd ontferm Ik mij weer over hen en breng ieder afzonderlijk terug naar hun eigen erfdeel, naar hun eigen land.

|16| Als zij dan de wegen van mijn volk aanvaarden en zweren bij mijn naam: “Zowaar Jahweh leeft” – zoals ze eens mijn volk leerden zweren bij Baäl – dan worden ze opgenomen in mijn volk.

|17| Maar het volk dat niet luistert, voer Ik weg; Ik verdelg het, Ik vernietig het – spreekt Jahweh.’

Net als Zc14:9,16-19 maakt de profeet duidelijk dat elk volk dat Jahweh in het vrederijk niet gehoorzaamd door Hem verdelgd zal worden.


J E R E M I A 13:1-27 – DE GORDEL EN DE WIJNKRUIK

121

15 | 13:1-27 – De gordel en de wijnkruik (1) Zo spreekt Jahweh tegen mij: ‘Ga een linnen lendendoek kopen, sla die om uw middel en zorg dat hij niet nat wordt.’ (2) Ik kocht dus een lendendoek, zoals Jahweh gevraagd had, en sloeg die om mijn middel. (3) Weer kwam het woord van Jahweh tot mij: (4) ‘Ga naar de Eufraat met de lendendoek die u gekocht hebt, draag die om uw middel en verberg hem daar in een rotsspleet.’ (5) Ik ging naar de Eufraat en verborg hem daar, zoals Jahweh bevolen had. (6) Geruime tijd later zei Jahweh tegen mij: ‘Ga naar de Eufraat en haal de lendendoek op die u daar op mijn bevel hebt verborgen.’ (7) Ik ging naar de Eufraat, zocht de plek op waar ik de lendendoek had verborgen en haalde hem weer tevoorschijn. Maar de lendendoek was vergaan, hij deugde nergens meer voor. (8) Daarna kwam het woord van Jahweh tot mij: (9) Zo spreekt Jahweh: ‘Op dezelfde manier zal Ik de trots van Juda en van Jeruzalem laten vergaan. (10) Dit verdorven volk dat niet naar mijn woorden wil luisteren en hardnekkig zijn eigen weg gaat, dat achter vreemde goden aan loopt, hen dient en vereert, wordt als deze lendendoek, die nergens meer voor deugt. (11) Want zo vast als een lendendoek om het middel van een man zit, zo vast had Ik heel Israël en heel Juda aan Mij gehecht – spreekt Jahweh. Ze zouden mijn volk, mijn eer, mijn roem en mijn glorie zijn, maar ze hebben niet geluisterd. (12) Spreek tot hen deze woorden: Zo spreekt Jahweh, de God van Israël: “Kruiken vult men met wijn.” Als ze dan antwoorden: “Kruiken vult men met wijn, dat weten wij ook wel!” (13) dan moet u tegen hen zeggen: “Zo giet Ik alle inwoners van dit land vol tot ze dronken zijn; de koningen die op de troon van David zetelen, de priesters, de profeten en alle inwoners van Jeruzalem.” (14) Ik sla hen tegen elkaar te pletter, de vaders samen met de zonen – spreekt Jahweh – Ik vernietig hen meedogenloos: Ik laat mij niet weerhouden door genade of medelijden.’ (15) Luister goed! Wees niet zo trots! Jahweh heeft het woord. (16) Geef eer aan Jahweh uw God, voordat Hij het duister laat worden, voordat u uw voet stoot in het donker van de bergen. U verwacht licht, maar Hij maakt het aardedonker en hult alles in duisternis. (17) Als u niet luistert, zal ik in het geheim wenen, om die hoogmoed van u, en bittere tranen storten omdat de kudde van Jahweh wordt weggevoerd. (18) Zeg tegen de koning en de koningin-moeder: ‘Daal af van uw troon, want de schitterende kroon is van uw hoofd gevallen. (19) De steden van de Negeb blijven gesloten, niemand kan erin. Juda gaat in ballingschap tot de laatste man. (20) Sla uw ogen op en kijk, wie daar aankomt uit het noorden. Waar is de kudde die u werd


122

toevertrouwd, waar zijn die prachtige schapen? (21) Wat zult u zeggen, als de vroegere minnaars uw meesters worden? Zult u niet kronkelen van pijn als een vrouw in haar weeën? (22) U vraagt zich af: “Waarom overkomt mij dit alles?” Vanwege uw vele misdaden is uw kleed opgelicht en wordt u verkracht. (23) Kan een Kusiet zijn huidskleur veranderen, of een panter zijn vlekken? En zou u het goede kunnen doen, u die met het kwaad bent vergroeid? (24) Ik jaag ze uiteen als stro voor de woestijnwind. (25) Dat is het lot, dat Ik u heb toegemeten – spreekt Jahweh – omdat u Mij vergeten bent en op afgoden vertrouwt. (26) Ikzelf haal uw kleed omhoog, tot over uw hoofd, zodat men uw naaktheid kan zien: (27) uw overspel, uw wellust, uw schandelijke ontucht. Op de heuvels en in de vlakte heb Ik afgodsbeelden gezien. Beklaag uzelf, Jeruzalem, wordt u dan nooit eerbaar?’

|1| Zo spreekt Jahweh tegen mij: ‘Ga een linnen lendendoek kopen, sla die om uw middel en zorg dat hij niet nat wordt.’

De linnen gordel (Hebr. ’ézor) hoorde voornamelijk bij de kleren van de priesters (Lv16:4), maar werd ook gedragen door profeten (2Kn1:8) en het gewone volk (Js5:27). In principe bestond het uit een stuk stof dat om de heupen gebonden werd.

|2| Ik kocht dus een lendendoek, zoals Jahweh gevraagd had, en sloeg die om mijn middel.

|3| Weer kwam het woord van Jahweh tot mij: |4| ‘Ga naar de Eufraat met de lendendoek die u gekocht hebt, draag die om uw middel en verberg hem daar in een rotsspleet.’

De uitdrukking Frath kan verwijzen naar de Eufraat (Hebr. pərát) die honderden kilometers verder is, of naar de plaats Para (Hebr. párâh) die in de buurt van Anatot lag.1 In het Hebreeuws is de uitdrukking ‘naar de Eufraat’ of ‘naar Para’ weergegeven met hetzelfde woord: pərátáh. Als Jeremia naar de Eufraat ging, maakte hij een wandeling van 2400 kilometer heen en terug.2 In vs6 zou de profeet opnieuw deze afstand 1

2

C.H. Dyer, Jeremia (ATAE 3; Holzgerlingen:Hänssler, 2000), 158; J.A. Thompson, The Book of Jeremia (NICOT; Grand Rapids:Eerdmans, 1980), 364; R.K. Harrison, Jeremiah and Lamentations (TOTC; Leicester:Intervasity Downers Grove:InterVarsity, 1973), 99; W. Brueggemann, To Pluck Up, To Tear Down: A Commentary on the Book of Jeremiah 1-25 (ITC; Grand Rapids:Edinburgh, 1988), 74. W. MacDonald, Believers Bible Commentary (Nashville:Nelson, 1995), 1005; R. Been, Jeremia (Winschoten:UhWdW, 1983), ad.loc.; J. Tiesema, De wenende profeet. Beschouwing over de profetie van Jeremia (Den Haag:Voorhoeve, z.j.), 59.


J E R E M I A 13:1-27 – DE GORDEL EN DE WIJNKRUIK

123

moeten afleggen. Uitleggers die daar moeite mee hadden, kozen voor de volgende optie.3 Als Jeremia naar de plaats Para ging, dan was dat een plek ongeveer vijf kilometer ten noord-oosten van Anatot (vgl. Jz18:23). In deze streek bevond zich een diep dal, dat vandaag bekend is als ’Ain Farah en bij de beschrijving van de rotsspleten in vs4 past. Vanwege de moeilijkheid bij de Eufraat, denken we dat Jeremia naar de plaats Para ging. Verder merkt Gaebelein nog op dat daar waar sprake is over de rivier de Eufraat ook het woord ‘rivier’ daarbij geplaatst wordt. 4 Dat is in ons vers niet het geval. Lalleman-De Winkel doet tevens de suggestie dat de profeet naar de plaats Para ging, maar dat de toehoorders in het Hebreeuws ook meteen dienden te denken aan de Eufraat, waar ze later in ballingschap naartoe gebracht zouden worden.5

|5| Ik ging naar de Eufraat en verborg hem daar, zoals Jahweh bevolen had. |6| Geruime tijd later zei Jahweh tegen mij: ‘Ga naar de Eufraat en haal de lendendoek op die u daar op mijn bevel hebt verborgen.’

|7| Ik ging naar de Eufraat, zocht de plek op waar ik de lendendoek had verborgen en haalde hem weer tevoorschijn. Maar de lendendoek was vergaan, hij deugde nergens meer voor.

De lendendoek die zo sterk met zijn lichaam verbonden was moet worden weggeworpen, omdat het nergens meer voor deugt.

|8| Daarna kwam het woord van Jahweh tot mij: |9| Zo spreekt Jahweh: ‘Op dezelfde manier zal Ik de trots van Juda en van Jeruzalem laten vergaan.

Zoals de gordel bedorven was, zo zou de heerlijkheid van Juda en Jeruzalem verdorven worden.

|10| Dit verdorven volk dat niet naar mijn woorden wil luisteren en hardnekkig zijn eigen weg gaat, dat achter vreemde goden aan loopt, hen dient en vereert, wordt als deze lendendoek, die nergens meer voor deugt. 3 4 5

A.C. Gaebelein, Kommentar zum Alten Testament. Esra-Maleachi, Bnd. II (Dillenburg:CV, 1998), 379380. A.C. Gaebelein, Kommentar zum Alten Testament. Esra-Maleachi, Bnd. II (Dillenburg:CV, 1998), 380. H. Lalleman-De Winkel, Jeremia (DB; Heerenveen:Groen, 2004), 112.


124

|11| Want zo vast als een lendendoek om het middel van een man zit, zo vast had Ik

heel Israël en heel Juda aan Mij gehecht – spreekt Jahweh. Ze zouden mijn volk, mijn eer, mijn roem en mijn glorie zijn, maar ze hebben niet geluisterd.

De gordel was gemaakt om aan de heupen te doen en niet om ergens te begraven.

|12| Spreek tot hen deze woorden: Zo spreekt Jahweh, de God van Israël: “Kruiken

vult men met wijn.” Als ze dan antwoorden: “Kruiken vult men met wijn, dat weten wij ook wel!”

Jeremia verwijst met de kruiken naar kleipotten. Dit zien we ook eraan, dat de potten in stukken geslagen worden (Jr13:14). Deze lege kleipotten waren alle personen die in het land leefden en zich niets van Jahweh aantrokken. God zou hen echter vullen met wijn – een beeld van zijn gramschap (vgl. Js49:26; 63:6; Jr25:15-25; 51:7,39).6

|13| dan moet u tegen hen zeggen: “Zo giet Ik alle inwoners van dit land vol tot ze dronken zijn; de koningen die op de troon van David zetelen, de priesters, de profeten en alle inwoners van Jeruzalem.”

|14| Ik sla hen tegen elkaar te pletter, de vaders samen met de zonen – spreekt Jahweh – Ik vernietig hen meedogenloos: Ik laat mij niet weerhouden door genade of medelijden.’

Meermaals wijst de profeet erop dat het oordeel van Jahweh onherroepelijk zal komen. ‘De zonde van Juda staat met een ijzeren stift geschreven, met een diamanten punt in de schrijftafel van hun hart gegrift, op de hoorns van hun altaren.’ (17:1). ‘Jahweh zei tegen mij: ‘Al stonden Mozes en Samuël voor Mij, dan nog liet Ik mij met dit volk niet meer in. Stuur ze weg, laat ze gaan.’ (15:1). Geen genade of medelijden zal er meer met het volk zijn. Als de profeet vandaar in het verleden voorbede wilde doen voor het volk hield Jahweh hem daarvan af: ‘Bid niet meer voor dit volk, blijf niet jammeren en smeken, dring niet langer aan: Ik luister toch niet.’ (7:16), ‘Bid niet meer voor dit volk, blijf niet jammeren en smeken; Ik luister toch niet als zij Mij in hun nood aanroepen.’ (11:14). Dat zal opnieuw het geval zijn bij de derde keer waarop de profeet zich tot Jahweh wil wenden: ‘Jahweh zei tegen mij: ‘Bid niet voor het welzijn van dit volk.’ (14:11). De zonden van het volk 6

H. Lalleman-De Winkel, Jeremia (DB; Heerenveen:Groen, 2004), 113; C.H. Dyer, Jeremia (ATAE 3; Holzgerlingen:Hänssler, 2000), 159.


J E R E M I A 13:1-27 – DE GORDEL EN DE WIJNKRUIK

125

waren tot een punt gekomen waar het oordeel onvoorwaardelijk zou komen. De genade en het medelijden van Jahweh waren ten einde.

|15| Luister goed! Wees niet zo trots! Jahweh heeft het woord. |16| Geef eer aan Jahweh uw God, voordat Hij het duister laat worden, voordat u uw

voet stoot in het donker van de bergen. U verwacht licht, maar Hij maakt het aardedonker en hult alles in duisternis.

Duisternis en donkere wolken zijn in de Bijbel vaak een beeld van het komende oordeel (Ez30:3,18; 32:7-8; 34:12; Jl2:2; Am5:18-20; Sf1:15).

|17| Als u niet luistert, zal ik in het geheim wenen, om die hoogmoed van u, en bittere tranen storten omdat de kudde van Jahweh wordt weggevoerd.

|18| Zeg tegen de koning en de koningin-moeder: ‘Daal af van uw troon, want de schitterende kroon is van uw hoofd gevallen.

Een afzonderlijke oproep wordt nu gericht aan het koningshuis. De koning en koning-moeder zijn vermoedelijk koning Jojachin (of Jechonja) en zijn moeder Nehuschta, de weduwe van Jojakim (2Kn24:8,12,15; Jr29:2).7 Hun regeringstijd is voorbij. Ze dienen van hun tronen naar beneden te komen.

|19| De steden van de Negeb blijven gesloten, niemand kan erin. Juda gaat in ballingschap tot de laatste man.

|20| Sla uw ogen op en kijk, wie daar aankomt uit het noorden. Waar is de kudde die u werd toevertrouwd, waar zijn die prachtige schapen?

Jeremia riep de leiders van het volk op om te letten op de vijandelijke legers die vanaf het noorden in hun richting kwamen.

|21| Wat zult u zeggen, als de vroegere minnaars uw meesters worden? Zult u niet kronkelen van pijn als een vrouw in haar weeën?

Het Hebreeuws van dit vers is moeilijk te vertalen.

|22| U vraagt zich af: “Waarom overkomt mij dit alles?” Vanwege uw vele misdaden is uw kleed opgelicht en wordt u verkracht.

7

C.H. Dyer, Jeremia (ATAE 3; Holzgerlingen:Hänssler, 2000), 159.


126

|23| Kan een Kusiet zijn huidskleur veranderen, of een panter zijn vlekken? En zou u het goede kunnen doen, u die met het kwaad bent vergroeid?

De zonde was zo diep in het volk geworteld dat het erdoor gekenmerkt werd en het niet meer te veranderen was.

|24| Ik jaag ze uiteen als stro voor de woestijnwind. In Israël vreest men de Oostenwind, die de gloeiende hitte uit de Arabische woestijn met zich brengt. Wie in zuidelijke landen wel eens op buitenwegen gewandeld heeft, weet wat stof betekent. Een passerende auto veranderd je gelaat in een bepoederd masker (Hd22:23). Men kan er zeker van zijn, dat de sandalen, voeten en benen dezelfde kleur krijgen als de weg en dat laat fijne stof tot in de poriën der huid doordringt.

|25| Dat is het lot, dat Ik u heb toegemeten – spreekt Jahweh – omdat u Mij vergeten bent en op afgoden vertrouwt.

|26| Ikzelf haal uw kleed omhoog, tot over uw hoofd, zodat men uw naaktheid kan zien:

De volkeren zouden Juda’s echtbreuk en hoererij beschaamd maken door haar naaktheid te zien.

|27| uw overspel, uw wellust, uw schandelijke ontucht. Op de heuvels en in de vlakte heb Ik afgodsbeelden gezien. Beklaag uzelf, Jeruzalem, wordt u dan nooit eerbaar?’


J E R E M I A 14:1-22 – DE GROTE HOER EN DE TROUWEN I

127

16 | 14:1-22 – De grote hoer en de trouwen I (1) Het woord van Jahweh kwam tot Jeremia, naar aanleiding van de grote droogte: (2) ‘Heel Juda verdort, alle steden verschrompelen, ze liggen treurend op de aarde, gejammer klinkt op uit Jeruzalem. (3) De rijken sturen hun dienaren om water: ze komen bij de putten maar vinden geen water, met lege kruiken keren ze terug, beschaamd, teleurgesteld, het gezicht bedekt. (4) Het land ligt droog: er viel geen regen op aarde. Daarom staan de boeren beschaamd en bedekken hun gezicht. (5) Zelfs de hinde laat het jong in de steek omdat er geen gras meer is. (6) De wilde ezels staan op de heuvels als jakhalzen te happen naar lucht. Hun ogen breken, omdat er geen groen meer is.’ (7) Jahweh, al getuigen onze slechte daden tegen ons, treed op, omwille van uw naam. Inderdaad, vaak waren wij afvallig, wij hebben tegen U gezondigd. (8) U, hoop van Israël, redder in tijden van nood, waarom bent U als een vreemde in het land, als een reiziger die maar één nacht blijft? (9) Waarom bent U als een verslagen man, als een soldaat, niet in staat om ons te redden? U bent toch in ons midden, Jahweh, wij dragen uw naam, wij behoren U toe. Laat ons niet alleen! (10) Zo spreekt Jahweh over dit volk: ‘Ze lopen alle kanten uit; ze doen niets liever, nooit krijgen ze er genoeg van. Daarom houdt Jahweh niet meer van hen. Hij gaat nu hun schuld verrekenen, hun zonden bestraffen.’ (11) Jahweh zei tegen mij: ‘Bid niet voor het welzijn van dit volk. (12) Al vasten ze, Ik luister niet naar hun klagen; al dragen ze branden meeloffers op, Ik aanvaard ze niet meer. Door oorlog, honger en pest roei Ik hen uit.’ (13) Ik zei: ‘Ach Heer Jahweh, de profeten beweren: Er komt geen oorlog, geen hongersnood; ongestoorde vrede geef Ik u hier.’ (14) Maar Jahweh zei tegen mij: ‘De profeten doen wel alsof ze namens Mij optreden, maar Ik heb hen niet gezonden, Ik heb hun geen opdracht gegeven, Ik heb niet tegen hen gesproken. Hun visioenen zijn bedrog, hun orakels berusten nergens op, ze verkondigen eigen verzinsels. (15) Daarom’, zo spreekt Jahweh, ‘zullen de profeten die in mijn naam optreden, die, zonder dat Ik hen gezonden heb, zeggen: “Oorlog noch honger zullen dit land treffen”, zelf omkomen door oorlog en honger. (16) De mensen voor wie ze optreden worden in de straten van Jeruzalem geveld door hongersnood en oorlog, zonder dat iemand hen begraaft: mannen en vrouwen, zonen en dochters. Zo laat Ik hun slechtheid op hun eigen hoofd neerkomen.’ (17) En zeg dit woord tegen hen: ‘Ik zou moeten wenen, dag en nacht, zonder ophouden, want een vreselijke ramp heeft mijn dochter getroffen; door een zware slag ligt mijn volk geveld. (18) Als Ik de stad uitga, dan zie Ik


128

hen daar liggen, geveld door het zwaard. Als Ik de stad inga, dan zie Ik hen daar liggen, uitgeteerd door de honger. Zelfs profeten en priesters worden weggesleept naar een onbekend land.’ (19) Hebt U Juda verworpen, hebt U een afkeer van Sion gekregen? Waarom hebt U ons dan zo geslagen, dat er geen genezing meer is? We hoopten op vrede maar die bleef uit; op een tijd van herstel, maar de verschrikking bleef duren. (20) Jahweh, wij erkennen onze misdaden en de schuld van onze voorvaderen. Wij hebben inderdaad tegen U gezondigd. (21) Omwille van uw naam, verwerp ons niet, maak uw roemrijke troon niet tot schande. Denk toch aan uw verbond met ons en verbreek het niet. (22) Brengen de goden van de volken soms regen of laat de hemel zelf die neerstromen? Nee, U laat dit gebeuren, Jahweh onze God. Wij hopen op U, want dit alles komt van U.

|1| Het woord van Jahweh kwam tot Jeremia, naar aanleiding van de grote droogte: |2| ‘Heel Juda verdort, alle steden verschrompelen, ze liggen treurend op de aarde, gejammer klinkt op uit Jeruzalem.

Al in de Thora had Jahweh aan het volk gezegd dat de droogte en dorheid een oordeel zouden zijn voor Israëls ongehoorzaamheid: ‘Als jullie mij dan nog niet willen gehoorzamen, zal ik de straf voor jullie zonden zevenmaal zo zwaar maken: Ik zal de kracht waarop jullie je beroemen breken. De hemel boven je hoofd zal van ijzer zijn en de grond onder je voeten van koper’ (Lv26:18-19), ‘Jahweh zal u treffen met tering en ontstekingen, met koorts en waanzin, met droogte, korenbrand en meeldauw, die u zullen achtervolgen en te gronde richten. De hemel boven uw hoofd zal van koper zijn en de grond onder uw voeten van ijzer. Jahweh zal het stof laten regenen op uw akkers: fijn zand zal uit de hemel op u neerdalen. Zo zult u ten onder gaan’ (Dt28:22-24).

|3| De rijken sturen hun dienaren om water: ze komen bij de putten maar vinden

geen water, met lege kruiken keren ze terug, beschaamd, teleurgesteld, het gezicht bedekt.

De dienaren die door hun meesters uitgezonden worden om water te halen, komen zonder water terug. Het een diep vonnis dat het volk op die wijze treft.

|4| Het land ligt droog: er viel geen regen op aarde. Daarom staan de boeren beschaamd en bedekken hun gezicht.


J E R E M I A 14:1-22 – DE GROTE HOER EN DE TROUWEN I

129

|5| Zelfs de hinde laat het jong in de steek omdat er geen gras meer is. |6| De wilde ezels staan op de heuvels als jakhalzen te happen naar lucht. Hun ogen breken, omdat er geen groen meer is.’

|7| Jahweh, al getuigen onze slechte daden tegen ons, treed op, omwille van uw naam. Inderdaad, vaak waren wij afvallig, wij hebben tegen U gezondigd.

We horen in de volgende verzen de stem van de persoon die voorbede doet voor het volk. In zijn gebed erkend de profeet de zonden van het volk als zijn eigen zonden. In zijn gebed gaat hij verder dan de werkelijke toestand van het volk. De profeet beroept zich op de Naam van Jahweh. Waarom zouden de heidenen smalend spreken over het land van Jahweh?

|8| U, hoop van Israël, redder in tijden van nood, waarom bent U als een vreemde in het land, als een reiziger die maar één nacht blijft?

De reiziger bekommerde zich normaal niet om het land waarin hij verbleef.1

|9| Waarom bent U als een verslagen man, als een soldaat, niet in staat om ons te redden? U bent toch in ons midden, Jahweh, wij dragen uw naam, wij behoren U toe. Laat ons niet alleen!

|10| Zo spreekt Jahweh over dit volk: ‘Ze lopen alle kanten uit; ze doen niets liever, nooit krijgen ze er genoeg van. Daarom houdt Jahweh niet meer van hen. Hij gaat nu hun schuld verrekenen, hun zonden bestraffen.’

|11| Jahweh zei tegen mij: ‘Bid niet voor het welzijn van dit volk. Zoals in Jr7:16 en 11:14 wordt Jeremia opgeroepen om niet voor dit volk te bidden.

|12| Al vasten ze, Ik luister niet naar hun klagen; al dragen ze brand- en meeloffers op, Ik aanvaard ze niet meer. Door oorlog, honger en pest roei Ik hen uit.’

Jr gebruikt meermaals in zijn profetie verwijzing naar het zwaard, de honger en de pest (21:9; 29:18; 42:17,22). 2 Dyer wijst erop dat de oorlog, de honger en de pest drie oordelen van Jahweh waren: ‘Als jullie hieruit 1 2

C.H. Dyer, Jeremia (ATAE 3; Holzgerlingen:Hänssler, 2000), 160. H. Lalleman-De Winkel, Jeremia (DB; Heerenveen:Groen, 2004), 171.


130

geen lering trekken en tegen mij in blijven gaan, zal ik op mijn beurt ook tegen jullie in gaan. Zevenmaal zo streng zal ik jullie voor je zonden straffen: Ik zal jullie met het zwaard treffen om de schending van het verbond te wreken. Wanneer jullie je dan in de steden verschansen, zal ik de pest op je loslaten, zodat je aan je vijand overgeleverd bent. Het brood dat jullie staande houdt wordt schaars: tien vrouwen zullen aan één oven genoeg hebben om er hun brood in te bakken en ze zullen met afgepaste rantsoenen thuiskomen. Jullie zullen te eten hebben, maar nooit verzadigd raken’ (Lv26:23-26).3

|13| Ik zei: ‘Ach Heer Jahweh, de profeten beweren: Er komt geen oorlog, geen hongersnood; ongestoorde vrede geef Ik u hier.’

Jeremia onderbrak Jahweh door erop te wijzen dat de valse profeten verkondigden dat er geen oorlog of hongersnood zou komen (vgl. Jr5:12v.; 6:13v.; 7:4,9-10; 27:16; 28:2-4).

|14| Maar Jahweh zei tegen mij: ‘De profeten doen wel alsof ze namens Mij optreden, maar Ik heb hen niet gezonden, Ik heb hun geen opdracht gegeven, Ik heb niet tegen hen gesproken. Hun visioenen zijn bedrog, hun orakels berusten nergens op, ze verkondigen eigen verzinsels.

|15| Daarom’, zo spreekt Jahweh, ‘zullen de profeten die in mijn naam optreden, die, zonder dat Ik hen gezonden heb, zeggen: “Oorlog noch honger zullen dit land treffen”, zelf omkomen door oorlog en honger.

|16| De mensen voor wie ze optreden worden in de straten van Jeruzalem geveld door hongersnood en oorlog, zonder dat iemand hen begraaft: mannen en vrouwen, zonen en dochters. Zo laat Ik hun slechtheid op hun eigen hoofd neerkomen.’

|17| En zeg dit woord tegen hen: ‘Ik zou moeten wenen, dag en nacht, zonder ophouden, want een vreselijke ramp heeft mijn dochter getroffen; door een zware slag ligt mijn volk geveld.

|18| Als Ik de stad uitga, dan zie Ik hen daar liggen, geveld door het zwaard. Als Ik de stad inga, dan zie Ik hen daar liggen, uitgeteerd door de honger. Zelfs profeten en priesters worden weggesleept naar een onbekend land.’ 3

C.H. Dyer, Jeremia (ATAE 3; Holzgerlingen:Hänssler, 2000), 161.


J E R E M I A 14:1-22 â&#x20AC;&#x201C; DE GROTE HOER EN DE TROUWEN I

131

|19| Hebt U Juda verworpen, hebt U een afkeer van Sion gekregen? Waarom hebt U ons dan zo geslagen, dat er geen genezing meer is? We hoopten op vrede maar die bleef uit; op een tijd van herstel, maar de verschrikking bleef duren.

Het volk was er als de kippen bij als het erom ging om Jahweh aan zijn beloften tegenover het verbond te herinneren, maar wilde zelf niet aan zijn eigen beloften daarover herinnerd worden.

|20| Jahweh, wij erkennen onze misdaden en de schuld van onze voorvaderen. Wij hebben inderdaad tegen U gezondigd.

Jeremia bidt en doet voorbede bij Jahweh voor het volk en hoopt daardoor het oordeel van Jahweh af te wenden.

|21| Omwille van uw naam, verwerp ons niet, maak uw roemrijke troon niet tot schande. Denk toch aan uw verbond met ons en verbreek het niet.

|22| Brengen de goden van de volken soms regen of laat de hemel zelf die neerstromen?

Nee, U laat dit gebeuren, Jahweh onze God. Wij hopen op U, want dit alles komt van U.


J E R E M I A 15:1-21 – DE GROTE HOER EN DE TROUWEN II

133

17 | 15:1-21 – De grote hoer en de trouwen II (1) Jahweh zei tegen mij: ‘Al stonden Mozes en Samuël voor Mij, dan nog liet Ik mij met dit volk niet meer in. Stuur ze weg, laat ze gaan. (2) Als ze aan u vragen: “Waar moeten we heen”, antwoord dan: “Zo spreekt Jahweh: Wie voor de dood is bestemd gaat naar de dood; wie voor het zwaard is bestemd, gaat naar het zwaard; wie voor de honger is bestemd, gaat naar de honger; wie voor de ballingschap is bestemd, gaat naar de ballingschap. (3) Vier machten laat Ik op hen los – spreekt Jahweh: Het zwaard om hen uit te moorden, de honden om hen weg te slepen, de vogels en de wilde dieren om hen te verscheuren en te verslinden. (4) Ik maak hen tot een schrikbeeld voor alle koninkrijken op aarde, vanwege hetgeen Manasse, de zoon van Hizkia, koning van Juda, in Jeruzalem heeft gedaan.” (5) Jeruzalem, wie heeft nog medelijden met u, wie is nog met u begaan? Wie komt naar u toe om te vragen hoe u het maakt? (6) U hebt Mij verlaten – spreekt Jahweh – u bent van Mij weggegaan. Daarom hef Ik mijn hand op tegen u om u te vernietigen. Ik ben niet meer in staat om u te vergeven. (7) In alle steden van het land schud Ik mijn volk in de wan. Ik beroof hen van al hun kinderen. Ik roei hen uit omdat zij hun eigen weg blijven gaan. (8) Hun weduwen worden talrijker dan de zandkorrels op het strand. Soldaten stuur Ik af op de moeders, geweldenaars op klaarlichte dag. Plotseling sla Ik hen met schrik en ontzetting. (9) Moeders die vele kinderen baarden, bezwijken en vallen in onmacht. Midden op de dag gaat de zon voor hen onder; ze staan beschaamd en teleurgesteld. En wie dat nog overleeft lever Ik over aan het zwaard van de vijand – spreekt Jahweh.’ (10) Wee mij, moeder, omdat u mij het leven schenkt, een man met wie het hele land vecht en ruziet. Ik heb niets uitgeleend en niets in leen ontvangen, en toch vervloekt iedereen mij. (11) Ik bad: ‘Jahweh, ik heb U toch gediend voor hun welzijn, ik heb over mijn vijand welwillend gesproken in tijden van onheil en nood. (12) Maar ijzer of koper uit het noorden, kan men dat breken?’ (13) ‘Uw rijkdommen en uw voorraden laat Ik plunderen: dat is de prijs voor uw zonden, overal in het land. (14) Ik maak u de slaaf van uw vijand in een onbekend land. Want de vlammen van mijn toorn slaan uit en woeden tegen u.’ (15) Jahweh, denk aan mij, help mij. Wreek mij op mijn vervolgers, heb niet zoveel geduld met hen dat het mijn ondergang wordt. U weet dat ik versmaad word vanwege U. (16) Zodra uw woord mij bereikte verslond ik het, het was mijn vreugde, het maakte mij zielsgelukkig. Ik draag immers uw naam, Jahweh, God van de machten. (17) Nooit zat ik in vrolijk gezelschap, nooit heb ik vreugde


134

gekend. Ik leefde eenzaam, gegrepen door U, en was van uw woede vervuld. (18) Waarom komt er geen eind aan mijn pijn, waarom is mijn wond niet te helen, waarom wil ze niet genezen? U bent voor mij een onbetrouwbare beek waarop men niet kan rekenen. (19) ‘Daarom’, zo spreekt Jahweh, ‘neem Ik u weer in mijn dienst, als u uw woorden terugneemt. Spreek geen onwaardige taal, dan laat Ik u weer mijn tolk zijn. Zij moeten zich richten naar u, u mag zich niet richten naar hen. (20) Dan maak Ik van u voor dit volk een onneembare, koperen muur. Ze zullen u bestrijden, maar u niets kunnen doen, want Ik ben bij u om u te helpen en u te redden – spreekt Jahweh. (21) Ik verlos u uit de hand van de slechte mensen. Ik zal u bevrijden uit de greep van de machtigen.’

|1| Jahweh zei tegen mij: ‘Al stonden Mozes en Samuël voor Mij, dan nog liet Ik mij met dit volk niet meer in. Stuur ze weg, laat ze gaan.

In Jr5:1-4 vinden we het antwoord op de vraag van het volk in Jr4:19. Mozes was voor het volk in de bres gesprongen om Gods toorn af te wenden (Ex32:9-14; Nm14:11-20; Dt9:18-20, 25-29). Ook Samuël had voorbede gedaan om de vijanden van het volk te veroveren en Gods toorn van het volk af te keren (1Sm7:5-11; 12:19-25).

|2| Als ze aan u vragen: “Waar moeten we heen”, antwoord dan: “Zo spreekt

Jahweh: Wie voor de dood is bestemd gaat naar de dood; wie voor het zwaard is bestemd, gaat naar het zwaard; wie voor de honger is bestemd, gaat naar de honger; wie voor de ballingschap is bestemd, gaat naar de ballingschap.

|3| Vier machten laat Ik op hen los – spreekt Jahweh: Het zwaard om hen uit te moorden, de honden om hen weg te slepen, de vogels en de wilde dieren om hen te verscheuren en te verslinden.

Jeremia zag de honden, vogels en wilde dieren van het veld die de mensen zouden verscheuren en verslinden (Jr15:3; 16:4). Voor een Israëliet was de gedachte hieraan vreselijk.

|4| Ik maak hen tot een schrikbeeld voor alle koninkrijken op aarde, vanwege hetgeen Manasse, de zoon van Hizkia, koning van Juda, in Jeruzalem heeft gedaan.”

Juda had het punt bereikt waarop er geen omkeer meer mogelijk was bij het volk. Dit punt werd door Manasse, de koning van Juda bereikt doordat hij Jeruzalem verontreinigde met afgodsbeelden (2Kn21:1-18;


J E R E M I A 15:1-21 – DE GROTE HOER EN DE TROUWEN II

135

2Kr33:1-20). De verwoesting van de stad was daardoor nabij (2Kn21:1015) en zelfs de reformatie van koning Josia kon niets meer bij het volk veranderen.

|5| Jeruzalem, wie heeft nog medelijden met u, wie is nog met u begaan? Wie komt naar u toe om te vragen hoe u het maakt?

De enige die zich ooit om Jeruzalem had bekommerd was Jahweh zelf geweest. Als het oordeel van Jahweh vandaar over de stad zou komen, zou er niemand meer zijn die het volk zou troosten.

|6| U hebt Mij verlaten – spreekt Jahweh – u bent van Mij weggegaan. Daarom hef

Ik mijn hand op tegen u om u te vernietigen. Ik ben niet meer in staat om u te vergeven.

|7| In alle steden van het land schud Ik mijn volk in de wan. Ik beroof hen van al hun kinderen. Ik roei hen uit omdat zij hun eigen weg blijven gaan.

|8| Hun weduwen worden talrijker dan de zandkorrels op het strand. Soldaten stuur Ik af op de moeders, geweldenaars op klaarlichte dag. Plotseling sla Ik hen met schrik en ontzetting.

De weduwen zouden talrijker worden dan de zandkorrels, doordat de Babylonische strijdmacht de mannen om het leven zouden brengen.

|9| Moeders die vele kinderen baarden, bezwijken en vallen in onmacht. Midden op

de dag gaat de zon voor hen onder; ze staan beschaamd en teleurgesteld. En wie dat nog overleeft lever Ik over aan het zwaard van de vijand – spreekt Jahweh.’

|10| Wee mij, moeder, omdat u mij het leven schenkt, een man met wie het hele land vecht en ruziet. Ik heb niets uitgeleend en niets in leen ontvangen, en toch vervloekt iedereen mij.

Deze schreeuw van bittere smart volgt meteen op de harde oordelen die de profeet heeft moeten uitspreken over Jeruzalem en haar kinderen en moeders. Door deze belijdenis wordt het verband tussen de gevoelens van de profeet en zijn roeping weer zichtbaar voor de lezer.

|11| Ik bad: ‘Jahweh, ik heb U toch gediend voor hun welzijn, ik heb over mijn vijand welwillend gesproken in tijden van onheil en nood.


136

|12| Maar ijzer of koper uit het noorden, kan men dat breken?’ |13| ‘Uw rijkdommen en uw voorraden laat Ik plunderen: dat is de prijs voor uw zonden, overal in het land.

We lezen over de plundering van de schatten in Jr17:3 en 20:5.

|14| Ik maak u de slaaf van uw vijand in een onbekend land. Want de vlammen van mijn toorn slaan uit en woeden tegen u.’

De Judeeërs zouden door de Babyloniërs in ballingschap worden gevoerd. Ze zouden komen in een land dat ze niet kenden (Jr14:18; 15:2; 16:13; 17:4).

|15| Jahweh, denk aan mij, help mij. Wreek mij op mijn vervolgers, heb niet zoveel geduld met hen dat het mijn ondergang wordt. U weet dat ik versmaad word vanwege U.

|16| Zodra uw woord mij bereikte verslond ik het, het was mijn vreugde, het maakte

mij zielsgelukkig. Ik draag immers uw naam, Jahweh, God van de machten.

Als Jeremia opnieuw het perspectief kwijt is, herinnert hij zich aan Gods woorden en erkent hij de vreugde en blijdschap die ze voor hem betekenen. De profeet ‘voelt een innerlijke drang tot God, die tot in de fysieke wortels van zijn existentie reikt.’1 Ook al bevindt hij zich in een moeilijke en pijnlijke situatie, toch vindt hij troost in de woorden van de Almachtige. Gaebelein ziet in dit vers een indirecte verwijzing naar het trouwe overblijfsel dat Jahweh in de eindtijd weer zal verkiezen. 2

|17| Nooit zat ik in vrolijk gezelschap, nooit heb ik vreugde gekend. Ik leefde eenzaam, gegrepen door U, en was van uw woede vervuld.

De profeet was praktisch van het volk afgezonderd. Vreugde kende hij niet. Hij leefde eenzaam in de tegenwoordigheid van Jahweh.

|18| Waarom komt er geen eind aan mijn pijn, waarom is mijn wond niet te helen, waarom wil ze niet genezen? U bent voor mij een onbetrouwbare beek waarop men niet kan rekenen.

1 2

G. von Rad, Gesammelte Studien zum Alten Testament II (Theol. Bücherei 48; München, 1958), 225. A.C. Gaebelein, Kommentar zum Alten Testament. Esra-Maleachi, Bnd. II (Dillenburg:CV, 1998), 382.


J E R E M I A 15:1-21 – DE GROTE HOER EN DE TROUWEN II

137

|19| ‘Daarom’, zo spreekt Jahweh, ‘neem Ik u weer in mijn dienst, als u uw woorden terugneemt. Spreek geen onwaardige taal, dan laat Ik u weer mijn tolk zijn. Zij moeten zich richten naar u, u mag zich niet richten naar hen.

Jeremia mocht niet te zeer bewogen zijn met de mensen. De mensen moesten zich richten naar hetgeen Jahweh door de profeet te zeggen had.

|20| Dan maak Ik van u voor dit volk een onneembare, koperen muur. Ze zullen u bestrijden, maar u niets kunnen doen, want Ik ben bij u om u te helpen en u te redden – spreekt Jahweh.

De Heer grijpt terug op de roeping van Jeremia en wijst hem opnieuw op de woorden van Jr1:18: ‘Ik maak vandaag een vestingstad van je, een ijzeren zuil, een koperen muur tegenover het hele land: de koningen van Juda, haar edelen, priesters en het landvolk.’

|21| Ik verlos u uit de hand van de slechte mensen. Ik zal u bevrijden uit de greep van de machtigen.’

Uiteindelijk zal de Messias het volk Israël bevrijden van de machten die nog zullen komen en in het boek Openbaring worden aangeduid.


J E R E M I A 16:1-21 – VERBANNING EN TERUGKEER

139

18 | 16:1-21 – Verbanning en terugkeer (1) Het woord van Jahweh kwam tot mij: (2) ‘U mag hier niet huwen en geen kinderen hebben. (3) Want zo spreekt Jahweh over de kinderen die in dit land geboren worden, over de moeders die hen ter wereld brengen en de vaders die hen verwekken: (4) Zij zullen sterven aan dodelijke ziekten; niemand treurt over hen, niemand begraaft hen; ze liggen als mest op de akkers. Ze gaan dood door oorlog en hongersnood. De vogels en de wilde dieren azen op hun lijken.’ (5) Zo spreekt Jahweh: ‘U mag geen sterfhuis binnengaan waar gerouwd wordt; u mag niet rouwen en geen deelneming betuigen. Want Ik onttrek aan dit volk mijn vrede, mijn genade en mijn medelijden – spreekt Jahweh. (6) Klein en groot vindt de dood in dit land; niemand die hen begraaft of over hen treurt; niemand die zich het lichaam kerft of zich kaal scheert. (7) Niemand brengt troost door brood aan te bieden of een beker te reiken aan hen die rouwen over een dode, al was het een vader of moeder. (8) Ga ook geen huis binnen waar gefeest wordt om mee te eten en te drinken. (9) Want zo spreekt Jahweh van de machten, de God van Israël: U zult het nog meemaken dat Ik hier de kreten van blijdschap en vreugde, het zingen voor bruidegom en bruid laat verstommen. (10) Wanneer u dit alles aan het volk verkondigt en ze vragen: “Waarom kondigt Jahweh ons die grote rampen aan, wat hebben we misdaan, waarom hebben wij gezondigd tegen Jahweh onze God?”, (11) dan moet u hun antwoorden: “Uw voorvaderen hebben Mij verlaten – spreekt Jahweh. Ze zijn achter andere goden aan gelopen om die te dienen en te vereren. Maar Mij hebben ze verlaten, mijn wet hebben ze niet onderhouden. (12) En u maakt het nog erger dan uw voorvaderen: iedereen blijft volharden in de slechtheid, niemand luistert naar Mij. (13) Daarom verdrijf Ik u uit dit land, naar een onbekend land dat ook uw voorvaderen niet kenden. Daar kunt u andere goden dienen, dag en nacht, want Ik heb met u geen medelijden meer.” (14) De tijd komt – spreekt Jahweh – dat men niet meer zegt: “Zowaar Jahweh leeft, die de Israëlieten uit Egypte heeft geleid”, (15) maar: “Zowaar Jahweh leeft, die de Israëlieten uit het noorden heeft geleid, uit alle landen waarheen Hij hen had verdreven”; want Ik breng hen terug naar de grond die Ik hun voorvaderen gegeven had. (16) Ik stuur een groot aantal vissers uit om hen te vangen – spreekt Jahweh. Daarna stuur Ik een groot aantal jagers om hen uit de verste schuilhoeken, in bergen en heuvels, op te jagen. (17) Ik houd mijn ogen gericht op alles wat zij doen, niets blijft voor Mij verborgen, geen misstap ontgaat Mij. (18) Hun misdaden en zonden zet Ik hun dubbel betaald, omdat ze mijn land hebben ontheiligd met het aas van hun verachtelijke goden. Heel mijn gebied wemelt van hun afschuwelijke beelden.’ (19) Jahweh, mijn sterkte, mijn


140

burcht, mijn toevlucht in tijd van nood, van het eind van de aarde komen de volken naar U toe en bekennen: ‘De goden van onze vaderen waren leugen en lucht, ze dienden tot niets.’ (20) Kan de mens soms goden maken? Dat zijn immers geen goden. (21) ‘Dat zal Ik hun leren! Deze keer laat Ik hun de macht van mijn hand voelen. Ze zullen weten dat mijn naam Jahweh is.

|1| Het woord van Jahweh kwam tot mij: |2| U mag hier niet huwen en geen kinderen hebben. De echtelijke relatie werd Jeremia ontzegd. Dyer wijst erop dat Jahweh daardoor wilde aangeven dat de komende catastrofe alle normale relaties onderbroken en veranderd zouden worden.1 De dochters, die in het land geboren zouden worden zouden een gewelddadige en pijnlijke dood sterven doordat de vijand de stad zou innemen. Lalleman-De Winkel wijst er veeleer op dat door het niet huwen het geslacht van Jeremia zich niet zou voortzetten – wat een profetische vooruitwijzing naar het volk zou zijn: er is geen toekomst meer. 2 Net als de profeet Hosea diende de omgang met het huwelijk voor een profetisch doel.

|3| Want zo spreekt Jahweh over de kinderen die in dit land geboren worden, over de moeders die hen ter wereld brengen en de vaders die hen verwekken:

|4| Zij zullen sterven aan dodelijke ziekten; niemand treurt over hen, niemand begraaft hen; ze liggen als mest op de akkers. Ze gaan dood door oorlog en hongersnood. De vogels en de wilde dieren azen op hun lijken.’

Veel kinderen zouden aan dodelijke ziekten sterven vanwege de hongersnood en de pest die Gods als toorn over het volk zou uitgieten.

|5| Zo spreekt Jahweh: ‘U mag geen sterfhuis binnengaan waar gerouwd wordt; u

mag niet rouwen en geen deelneming betuigen. Want Ik onttrek aan dit volk mijn vrede, mijn genade en mijn medelijden – spreekt Jahweh.

Naast het niet mogen huwen, mocht de profeet ook geen enkel sterfhuis naar binnengaan waar gerouwd werd – en in welk sterfhuis zou dat niet het geval zijn? De profeet mocht geen klaaglied aanheffen of rouw bedrijven (vgl. Ez24:15-24). Enkel deelname aan dit sociale leven 1 2

W.S. Lasor, D.A. Hubbard en F.W. Bush, Old Testament Survey (Grand Rapids:Eerdmans, 1996), 330; C.H. Dyer, Jeremia (ATAE 3; Holzgerlingen:Hänssler, 2000), 163. H. Lalleman-De Winkel, Jeremia (DB; Heerenveen:Groen, 2004), 128.


J E R E M I A 16:1-21 – VERBANNING EN TERUGKEER

141

werd hem ontnomen. Daardoor wilde Jahweh verduidelijken dat Hij zich van het volk en haar lot teruggetrokken had.

|6| Klein en groot vindt de dood in dit land; niemand die hen begraaft of over hen treurt; niemand die zich het lichaam kerft of zich kaal scheert.

De profeet wijst vervolgens weer op de tijd van de Babylonische invasie, waar velen de dood zouden vinden. Het maken van insnijdingen of kaalscheren bij een sterfgeval was oorspronkelijk een heidens gebruik (Lv19:28; 21:5; Dt14:1).

|7| Niemand brengt troost door brood aan te bieden of een beker te reiken aan hen die rouwen over een dode, al was het een vader of moeder.

Het was in de oudheid gebruikelijk om bij het overlijden van een geliefd persoon samen te eten en te drinken terwijl men terugdacht aan het leven van de ander.3

|8| Ga ook geen huis binnen waar gefeest wordt om mee te eten en te drinken. Ten derde kreeg Jeremia de opdracht om geen huis naar binnen te gaan waar gefeest werd. Hij mocht niet deelnemen aan vreugdige situaties. De blijdschap en het feest zouden weldra voorbij gaan.

|9| Want zo spreekt Jahweh van de machten, de God van Israël: U zult het nog meemaken dat Ik hier de kreten van blijdschap en vreugde, het zingen voor bruidegom en bruid laat verstommen.

|10| Wanneer u dit alles aan het volk verkondigt en ze vragen: “Waarom kondigt

Jahweh ons die grote rampen aan, wat hebben we misdaan, waarom hebben wij gezondigd tegen Jahweh onze God?”,

In zijn onnozelheid vroeg het volk welke zonden ze gedaan hadden, waardoor Jahweh zo kwaad op hen was.

|11| dan moet u hun antwoorden: “Uw voorvaderen hebben Mij verlaten – spreekt

Jahweh. Ze zijn achter andere goden aan gelopen om die te dienen en te vereren. Maar Mij hebben ze verlaten, mijn wet hebben ze niet onderhouden.

3

W. MacDonald, Believers Bible Commentary (Nashville:Nelson, 1995), 1007.


142

|12| En u maakt het nog erger dan uw voorvaderen: iedereen blijft volharden in de slechtheid, niemand luistert naar Mij.

|13| Daarom verdrijf Ik u uit dit land, naar een onbekend land dat ook uw

voorvaderen niet kenden. Daar kunt u andere goden dienen, dag en nacht, want Ik heb met u geen medelijden meer.”

De profeet wijst opnieuw erop dat het volk in een land gebracht zou worden dat ze tot nu toe nog niet gekend hadden (vgl. Jr14:18; 15:2,14; 17:4).

|14| De tijd komt – spreekt Jahweh – dat men niet meer zegt: “Zowaar Jahweh leeft, die de Israëlieten uit Egypte heeft geleid”,

De woorden die de profeet in vs14-15 uitspreekt zijn identiek aan Jr23:7-8. De tijd waarvan hier sprake is zou aanbreken als het volk onder het nieuwe verbond zou leven. Een situatie die voor Israël in vervulling zal gaan bij de wederkomst van Christus en de voltooiing van het koninkrijk Gods (Jr31:31-34).

|15| maar: “Zowaar Jahweh leeft, die de Israëlieten uit het noorden heeft geleid, uit alle

landen waarheen Hij hen had verdreven”; want Ik breng hen terug naar de grond die Ik hun voorvaderen gegeven had.

Het ‘noorden’ verwijst niet persé naar de landen die ten noorden van Israël lagen. De uitdrukking verwijst naar alle volkeren die Israël vanuit het noorden binnenvielen. Vanuit het oosten was het immers praktisch gezien onmogelijk het land te veroveren (vgl. comm. Jr1:4). Tot op heden is deze profetie nog niet vervuld en zijn de Israëlieten nog niet, uit alle landen waarheen Jahweh hen had verdreven, teruggebracht.

|16| Ik stuur een groot aantal vissers uit om hen te vangen – spreekt Jahweh. Daarna stuur Ik een groot aantal jagers om hen uit de verste schuilhoeken, in bergen en heuvels, op te jagen.

|17| Ik houd mijn ogen gericht op alles wat zij doen, niets blijft voor Mij verborgen, geen misstap ontgaat Mij.

|18| Hun misdaden en zonden zet Ik hun dubbel betaald, omdat ze mijn land hebben ontheiligd met het aas van hun verachtelijke goden. Heel mijn gebied wemelt van hun afschuwelijke beelden.’


J E R E M I A 16:1-21 – VERBANNING EN TERUGKEER

143

|19| Jahweh, mijn sterkte, mijn burcht, mijn toevlucht in tijd van nood, van het eind van de aarde komen de volken naar U toe en bekennen: ‘De goden van onze vaderen waren leugen en lucht, ze dienden tot niets.’

|20| Kan de mens soms goden maken? Dat zijn immers geen goden. |21| ‘Dat zal Ik hun leren! Deze keer laat Ik hun de macht van mijn hand voelen. Ze zullen weten dat mijn naam Jahweh is.


J E R E M I A 17:1-27 – SABBATSREDE

145

19 | 17:1-27 – Sabbatsrede (1) De zonde van Juda staat met een ijzeren stift geschreven, met een diamanten punt in de schrijftafel van hun hart gegrift, op de hoorns van hun altaren. (2) Hun zonen denken alleen aan hun altaren en aan hun Asjera’s bij iedere groene boom, op alle hoge heuvels (3) en op de bergen in de vlakte. Uw rijkdommen en uw voorraden laat Ik plunderen: dat is de prijs voor uw zonden, overal in het land. (4) Het gebied dat Ik u gegeven heb, moet u opgeven. Ik maak u slaaf van uw vijand in een onbekend land, want de vlammen van mijn toorn slaan uit en woeden tegen u.’ (5) Zo spreekt Jahweh: ‘Vervloekt is hij die op mensen vertrouwt, die steunt op een schepsel en zich afkeert van Jahweh. (6) Hij is een kale struik in de steppe; nooit krijgt hij regen. Hij staat op dorre woestijngrond in een onvruchtbaar, verlaten gebied. (7) Gezegend is hij die op Jahweh vertrouwt, en zich veilig weet bij Hem. (8) Hij is een boom aan een rivier met wortels tot in het water. Hij heeft geen last van de hitte, zijn bladeren blijven groen. Een tijd van droogte deert hem niet, hij blijft vrucht dragen. (9) Niets is zo onbetrouwbaar als het hart, onverbeterlijk is het, wie kan het peilen? (10) Ik, Jahweh, doorgrond hart en nieren, Ik beoordeel iedereen naar zijn daden, naar de vrucht van zijn werk. (11) Zoals een patrijs de eieren uitbroedt die ze niet heeft gelegd, zo is iemand die op een oneerlijke manier rijkdom verwerft. In de bloei van zijn leven moet hij er afstand van doen; als zijn einde komt, blijkt dat hij een dwaas was.’ (12) Een hoge, roemrijke troon is vanaf het begin de plaats van ons heiligdom. (13) Jahweh, hoop van Israël, iedereen die U verraadt staat beschaamd; zij die zich van U afkeren, zijn ten dode opgeschreven, want ze hebben de bron van levend water verlaten. (14) Jahweh, genees mij, en ik zal gezond zijn, red mij, en ik zal veilig zijn, want U komt alle eer toe. (15) Hoor wat ze tegen mij zeggen: ‘Waar blijf je met het woord van Jahweh? Laat het maar in vervulling gaan.’ (16) Ik heb niet aangedrongen op rampen, een onheilsdag heb ik niet gewild. U kent alles wat over mijn lippen kwam, al mijn woorden zijn U bekend. (17) Ik smeek U, word mijn ondergang niet, U bent mijn toevlucht in tijden van nood. (18) Laat mijn vervolgers beschaamd worden, niet mij. Laat hen ten ondergaan, niet mij. Breng de onheilsdag over hen. Verpletter hen totaal. (19) Zo spreekt Jahweh tegen mij: ‘Ga staan in de Volkspoort waardoor de koningen van Juda de stad in- en uitgaan, en in de andere poorten van Jeruzalem (20) en zeg hun: “Koningen van Juda, inwoners van Juda en van Jeruzalem, die door deze poorten gaan, luister naar het woord van Jahweh. (21) Zo spreekt Jahweh: Ik waarschuw u voor het binnendragen van lasten door de poorten van Jeruzalem wanneer het sabbat is. (22) U mag op de sabbat ook geen lasten uit uw huis dragen of ander


146

werk doen. De sabbat moet heilig zijn voor u, zoals Ik uw voorvaderen heb geboden. (23) Maar die hebben niet geluisterd en Mij niet gehoorzaamd. Hardnekkig weigerden ze Mij te gehoorzamen, ze namen niets van Mij aan. (24) Maar als u wel naar Mij luistert – spreekt Jahweh – en op de sabbat geen lasten door de poorten de stad binnenbrengt; als u de sabbat heiligt door op die dag niet te werken, (25) dan zullen de koningen die op de troon van David zitten op paarden en wagens door deze poorten de stad in- en uitgaan, evenals hun edelen en de inwoners van Juda en Jeruzalem. Dan blijft deze stad voor altijd bewoond. (26) En uit de steden van Juda, uit de omstreken van Jeruzalem, uit Benjamin, uit de Sefela, uit het bergland en uit de Negeb komt men naar het huis van Jahweh met brandoffers, slachtoffers, meeloffers, reukoffers en dankoffers. (27) Maar als u tegen mijn woord in de sabbat niet heiligt, als u op die dag lasten door de poorten Jeruzalem binnendraagt, dan steek Ik die poorten in brand; de burcht van Jeruzalem gaat in vlammen op, ze worden niet gedoofd.”’

|1| De zonde van Juda staat met een ijzeren stift geschreven, met een diamanten punt in de schrijftafel van hun hart gegrift, op de hoorns van hun altaren.

Een ijzeren stift en diamanten punt wordt gebruikt om iets te graveren (Jb19:24).1 Dit graveersel zou een gedenkteken tegen het volk van Juda zijn. Juda was immers enorm bevoorrecht boven het tienstammenrijk Israël. Het was nog steeds in het land en de tempel was nog in haar midden, ondanks alle zonden die het volk deed. De profeet maakt het volk echter duidelijk dat daar nu een einde aan zal komen. Juda zal het oordeel niet ontlopen.

|2| Hun zonen denken alleen aan hun altaren en aan hun Asjera’s bij iedere groene boom, op alle hoge heuvels

|3| en op de bergen in de vlakte. Uw rijkdommen en uw voorraden laat Ik plunderen: dat is de prijs voor uw zonden, overal in het land.

|4| Het gebied dat Ik u gegeven heb, moet u opgeven. Ik maak u slaaf van uw vijand in een onbekend land, want de vlammen van mijn toorn slaan uit en woeden tegen u.’

1

C.H. Dyer, Jeremia (ATAE 3; Holzgerlingen:Hänssler, 2000), 165.


J E R E M I A 17:1-27 – SABBATSREDE

147

|5| Zo spreekt Jahweh: ‘Vervloekt is hij die op mensen vertrouwt, die steunt op een schepsel en zich afkeert van Jahweh.

|6| Hij is een kale struik in de steppe; nooit krijgt hij regen. Hij staat op dorre woestijngrond in een onvruchtbaar, verlaten gebied.

De woorden in de volgende verzen laten de lezer denken aan Ps1.

|7| Gezegend is hij die op Jahweh vertrouwt, en zich veilig weet bij Hem. |8| Hij is een boom aan een rivier met wortels tot in het water. Hij heeft geen last van

de hitte, zijn bladeren blijven groen. Een tijd van droogte deert hem niet, hij blijft vrucht dragen.

|9| Niets is zo onbetrouwbaar als het hart, onverbeterlijk is het, wie kan het peilen? De bron van al het euvel is het menselijke hart dat onbetrouwbaar en onverbeterlijk is.

|10| Ik, Jahweh, doorgrond hart en nieren, Ik beoordeel iedereen naar zijn daden, naar de vrucht van zijn werk.

|11| Zoals een patrijs de eieren uitbroedt die ze niet heeft gelegd, zo is iemand die op

een oneerlijke manier rijkdom verwerft. In de bloei van zijn leven moet hij er afstand van doen; als zijn einde komt, blijkt dat hij een dwaas was.’

Als iemand veel rijkdom op onrechtmatige wijze heeft verzameld, wordt hij hier vergeleken met een veldhoen, dat eieren uitbroedt, daarop zit, die het niet gelegd heeft.

|12| Een hoge, roemrijke troon is vanaf het begin de plaats van ons heiligdom. |13| Jahweh, hoop van Israël, iedereen die U verraadt staat beschaamd; zij die zich van U afkeren, zijn ten dode opgeschreven, want ze hebben de bron van levend water verlaten.

|14| Jahweh, genees mij, en ik zal gezond zijn, red mij, en ik zal veilig zijn, want U komt alle eer toe.

|15| Hoor wat ze tegen mij zeggen: ‘Waar blijf je met het woord van Jahweh? Laat het maar in vervulling gaan.’


148

Het volk daagt Jeremia uit door te zeggen dat zijn woorden niet in vervulling zullen gaan.

|16| Ik heb niet aangedrongen op rampen, een onheilsdag heb ik niet gewild. U kent alles wat over mijn lippen kwam, al mijn woorden zijn U bekend.

|17| Ik smeek U, word mijn ondergang niet, U bent mijn toevlucht in tijden van nood. |18| Laat mijn vervolgers beschaamd worden, niet mij. Laat hen ten ondergaan, niet mij. Breng de onheilsdag over hen. Verpletter hen totaal.

|19| Zo spreekt Jahweh tegen mij: ‘Ga staan in de Volkspoort waardoor de koningen van Juda de stad in- en uitgaan, en in de andere poorten van Jeruzalem

In de volgende verzen zal de profeet spreken over het gebod van de sabbat. De plaats van de Volkspoort is onbekend. Uit het vers blijkt dat het een plaats was waar veel mensen per dag doorheen trokken. Dyer denkt bij de Volkspoort aan de Oostpoort die het Kidrondal verbond met de tempelberg (Ez11:1) of aan de Benjaminpoort die in het noorden van de stad lag (Jr37:13), een plaats waar ook de koning zetelde (38:7).2

|20| en zeg hun: “Koningen van Juda, inwoners van Juda en van Jeruzalem, die door deze poorten gaan, luister naar het woord van Jahweh.

|21| Zo spreekt Jahweh: Ik waarschuw u voor het binnendragen van lasten door de poorten van Jeruzalem wanneer het sabbat is.

De profeet spreekt in de volgende verzen over de sabbat, de dag die aan Israël gegeven werd tot teken. ‘Zeg tegen de Israëlieten: “Neem wel steeds mijn sabbat in acht, want elke generatie opnieuw is die dag voor mij en voor jullie een teken dat eraan herinnert dat Ik, Jahweh, jullie geheiligd heb’ (Ex31:13) en ‘Verder gaf Ik hun de sabbat als het teken waaraan te zien is dat Ik, Jahweh, van hen mijn heilig volk heb gemaakt’ (Ez20:12).

|22| U mag op de sabbat ook geen lasten uit uw huis dragen of ander werk doen. De sabbat moet heilig zijn voor u, zoals Ik uw voorvaderen heb geboden.

De sabbat was een eenvoudige proefsteen waaruit bleek of het volk Jahweh daadwerkelijk wilde gehoorzamen. 2

C.H. Dyer, Jeremia (ATAE 3; Holzgerlingen:Hänssler, 2000), 166.


J E R E M I A 17:1-27 – SABBATSREDE

149

|23| Maar die hebben niet geluisterd en Mij niet gehoorzaamd. Hardnekkig weigerden ze Mij te gehoorzamen, ze namen niets van Mij aan.

|24| Maar als u wel naar Mij luistert – spreekt Jahweh – en op de sabbat geen lasten door de poorten de stad binnenbrengt; als u de sabbat heiligt door op die dag niet te werken,

|25| dan zullen de koningen die op de troon van David zitten op paarden en wagens door deze poorten de stad in- en uitgaan, evenals hun edelen en de inwoners van Juda en Jeruzalem. Dan blijft deze stad voor altijd bewoond.

|26| En uit de steden van Juda, uit de omstreken van Jeruzalem, uit Benjamin, uit de Sefela, uit het bergland en uit de Negeb komt men naar het huis van Jahweh met brandoffers, slachtoffers, meeloffers, reukoffers en dankoffers.

|27| Maar als u tegen mijn woord in de sabbat niet heiligt, als u op die dag lasten door de poorten Jeruzalem binnendraagt, dan steek Ik die poorten in brand; de burcht van Jeruzalem gaat in vlammen op, ze worden niet gedoofd.”’


J E R E M I A 18:1-23 – DE POTTENBAKKER

151

20 | 18:1-23 – De pottenbakker (1) Het woord van Jahweh dat kwam tot Jeremia: (2) ‘Daal af naar de werkplaats van de pottenbakker, daar zal ik laten horen wat ik je te zeggen heb.’ (3) Ik daalde af naar een werkplaats, waar de pottenbakker juist op zijn draaischijf aan het werk was. (4) Als de pot die hij maakte mislukte, begon hij opnieuw en vormde hij de klei tot een andere pot, precies zoals hij zich die had voorgesteld. (5) Jahweh zei: (6) ‘Volk van Israël, ik kan met jullie hetzelfde doen als die pottenbakker – spreekt Jahweh. Immers, jullie zijn in mijn handen als klei in de handen van een pottenbakker. (7) De ene keer zeg ik tegen een volk en een koninkrijk dat ik het zal uitrukken, verwoesten en ombrengen – (8) maar als dat volk met zijn kwalijke praktijken breekt, die ik ertegen gesproken heb, dan zie ik af van het kwaad waarmee ik het wilde treffen.’ (9) De andere keer zeg ik tegen een volk en een koninkrijk dat ik het zal opbouwen en planten – (10) maar luistert dat volk daarna niet naar mij en doet het wat slecht is in mijn ogen, dan zie ik af van al het goede dat ik had beloofd te doen. (11) Daarom, zeg tegen de inwoners van Juda en Jeruzalem: Dit zegt Jahweh: Uit mijn hand komt onheil over jullie en ik beraam kwade plannen. Breek met je kwalijke praktijken, beter je leven. (12) Maar ze zullen antwoorden: “Laat ons begaan, we willen onze eigen plannen volgen.” Ze zullen zeggen dat ze zich alleen willen laten leiden door hun koppig en boosaardig hart. (13) Dit zegt Jahweh: Vraag aan alle volken: Wie heeft zoiets ooit gehoord? Wat de maagd Israël heeft gedaan – afschuwelijk! (14) Vertrekken stenen van de bergrots of sneeuw van de Libanon? Vergeet men stromend water, stromende bronnen? (15) Maar mijn volk is mij vergeten, het brandt wierook voor nietswaardige afgoden, die het lieten struikelen op van oudsher vertrouwde wegen, het op ongebaande paden lieten gaan. (16) Zo werd het land een woestenij, een voorwerp van blijvende afschuw. Ieder die voorbijkomt huivert, schudt vol ontzetting het hoofd. (17) Als de oostenwind zal ik het volk verstrooien, ik jaag het voor zijn vijand uit. Op de dag dat het ten onder gaat zal ik het wat betreft de rug zien.’ (18) ‘Ze zeiden: “Laten we iets tegen Jeremia ondernemen. Want het onderricht van onze priesters, de raad van onze wijzen, de verkondiging van onze profeten zullen allerminst verdwijnen. Kom, we brengen hem in opspraak, we schenken aan zijn woorden niet langer gehoor.” (19) Jahweh, luister naar mij, hoor de plannen van mijn tegenstanders. (20) Mag goed met kwaad worden vergolden? Een kuil hebben ze voor mij gegraven – en dat terwijl ik voor u stond om voor


152

hen te pleiten, om uw toorn van hen af te wenden. (21) Geef daarom hun kinderen prijs aan de honger, lever ze uit aan het zwaard. Beroof hun vrouwen van hun man en kinderen, laat hun mannen sterven door de pest, hun jongens vallen in de oorlog. (22) Laat gejammer uit hun huizen klinken, omdat u onverhoeds een roversbende op hen afstuurt. Want zij hebben een kuil gegraven om mij te vangen, zij hebben een strik op mijn pad gezet. (23) Jahweh, u kent hun moorddadige plannen tegen mij. Dek hun misdaden niet toe, wis hun zonden niet uit. Laat hen voor uw ogen bezwijken, reken met hen af als uw toorn losbreekt.’

A

Tekstvarianten 4 ‘van de klei’, (Hebr. ‫ רֶמ*ְר‬, ]MT[( // ‘als klei’, )H,ׁ‫ רֶמׁח‬, ]MT[( // ‘als klei’/‫ ב‬, [MT]) // ‘als klei’, (Hebr. ‫ רֶמ*ְר‬, ]MT[( // ‘als klei’, )H,ׁ‫ רֶמׁח‬, ]MT[( // ‘als klei’/‫כ‬, [mss.]): Sommige handschriften vertalen ‘als klei’, waardoor de vertaling luidt: ‘Als de pot die hij maakte mislukte als klei in de hand van de pottenbakker.’ 1 LXX laat het woord helemaal weg. 8 ‘die ik ertegen gesproken heb’, (Hebr. ‫ &ע &ל ו‬C‫ְרת‬/‫אש*ְר דב‬/ , [MT]): LXX, Vg en Syr. laten deze woorden weg. 11 ‘dit zegt Jahweh’, (Hebr. ‫ְר ו‬/‫ רֶמ‬, ]MT[( // ‘als klei’, )H‫ א‬,ׁ‫ְר כ‬,ׁ‫ רֶמ‬, ]MT[( // ‘als klei’, )H‫)לא‬: LXX laat deze woorden weg. 14 ‘veld’, (Hebr. /‫יַד‬, ]MT[( // ‘heuvel&‫ש‬, [MT]) // ‘heuvel’, (Gr. μαστοι, [LXX]) // ‘toereikend’, (Gr. ικανου, [LXX]): De betekenis van het woord is onduidelijk. Sommigen denken aan een schrijffout en suggereren shiryôn, een oudere naam voor de berg Hermon (Dt3:9; Ps29:6), maar dan blijft de vraag bestaan waardoor deze bekende naam verdween in de handschriften.2 Anderen vanwege het Akkadische shâdu aan ‘bergen’. Weer anderen kiezen voor shôr (bet. ‘keisteen’).3 14 ‘omhoogkomen’, (Hebr. ‫ּוׁשְתשּו‬, ]MT[(: Anderen stellen &‫ּוׁשְתָּנ‬, ]MT[(: Anderen stC , [MT]): Anderen stellen de vertaling ‘opdrogen’ (Hebr. ‫ּוׁשְתו‬, ]MT[(: Anderen stellen ‫ ) נש‬voor. Dat laatste lijkt onwaarschijnlijk vanuit de context, omdat regenwater wel opdroogt.4 19 ‘mijn tegenstanders’, (Hebr. &‫ ב‬C‫ ְר‬, [MT]) // ‘mijn toestand’, (Gr. του δικαιωματος μου, [LXX, Vg]).

B

Vertaalvarianten

2 daal af: anderen vertalen minder nauwkeurig ‘ga’. 8 kwaad: anderen vertalen de eerste keer het Hebreeuwse rá‘â met ‘kwaad’ en vervolgens met ‘onheil’. Om de herhaling van het Hebreeuwse woord goed tot uiting te laten komen, kiezen we hier voor twee keer dezelfde vertaling in vs8. 13 de maagd: WV laat deze woorden weg. 14 de vertaling van dit vers is divers (vgl. tekst.var.). 22 roversbende: de vertaling ‘leger’ is minder nauwkeurig.

|1| Het woord van Jahweh dat kwam tot Jeremia: 1 2 3 4

Vgl. J. Bright, Jeremiah (AB; New York:Doubleday, 1965), 121. A. van Selms, Jeremia Deel I (POT; Nijkerk:Callenbach, 1972), 241. J. Bright, Jeremiah (AB; New York:Doubleday, 1965), 122; M. Dahood, ‘Philogical Notes on Jer. 18:14-15,’ Zeitschrift für die alttestamentliche Wissenschaft 74 (1962): 207-209. Vgl. A. van Selms, Jeremia Deel I (POT; Nijkerk:Callenbach, 1972), 241.


J E R E M I A VERTAALVARIANTEN

153

Dit hoofdstuk bevat een autobiografische boodschap in proza. Ze wordt meteen na Jr17:19-27 geplaatst. Beiden teksten liggen in elkaars verlengden en hebben betrekking op elkaar.5 In dit hoofdstuk vinden we het bezoek van Jeremia aan een pottenbakker. Volgens Thompson gebeurde dit tijdens de eerste jaren van koning Jojakim kort voor het oordeel in 597v.Chr. door Jahweh geveld werd.6

|2| ‘Daal af naar de werkplaats van de pottenbakker, daar zal ik laten horen wat ik je te zeggen heb.’

Jeremia moest afdalen naar de werkplaats van de pottenbakker. Deze werkplaats lag wellicht in de laagte. Van Selms maakt hier zelfs een verbinding met ‘het land van de pottenbakker’ dat gekocht werd met het geld waarmee Judas de Messias, Jezus Christus, verraadde had (Mt27:7; Hd1:18). Als dit het geval is, moeten we denken aan het land ten westen van de Jobsbron Rogel (1Kn1:9).7 Het maken van potten was een veelvoudige activiteit in het oude Midden Oosten. Er werd veelvuldig handel mee gedreven in Israël.8 Hedendaagse archeologische vondsten kunnen ons verdere informatie geven door de namen van de verschillende potten die er gemaakt werden (vgl. baqbuq in Jr19:1).9

|3| Ik daalde af naar een werkplaats, waar de pottenbakker juist op zijn draaischijf aan het werk was.

De pottenbakker was aan het werk op zijn draaischijf. In het Hebreeuws staat er letterlijk ‘op de twee stenen’ (Hebr. ’ovnájim). De draaischijf bestond immers uit twee stenen wielen die met een verticale as verbonden waren. De onderste schijf werd daarbij aangedreven door de voeten, zodat de pottenbakker de klei op de bovenste schijf kon formeren.10

|4| Als de pot die hij maakte mislukte, begon hij opnieuw en vormde hij de klei tot een andere pot, precies zoals hij zich die had voorgesteld.

5 6 7 8 9

J.A. Thompson, The Book of Jeremia (NICOT; Grand Rapids:Eerdmans, 1980), 432. J.A. Thompson, The Book of Jeremia (NICOT; Grand Rapids:Eerdmans, 1980), 432. A. van Selms, Jeremia Deel I (POT; Nijkerk:Callenbach, 1972), 239. J.A. Thompson, The Book of Jeremia (NICOT; Grand Rapids:Eerdmans, 1980), 433. J. Kelso, The Ceramic Vocabulary of the Old Testament (Supplement of Studies Nos. 5-6 to Bulletin of the American Schools of Oriental Research, 1948). 10 R.H. Johnson, ‘The Biblical Potter,’ Biblical Archaeologist 37.4 (1974): 86-106; A. van Selms, Jeremia Deel I (POT; Nijkerk:Callenbach, 1972), 239.


154

Jeremia zag hoe de pottenbakker de klei opnieuw probeerde te formeren als de pot die hij maakte mislukte. Als de klei zich niet laat kneden, geeft de pottenbakker niet op. Daar was wel een einde aan. Als de klei niet langer voldeed voor zijn doel, maakte de pottenbakker er iets anders uit. De kwaliteit van de klei bepaalde zodoende eveneens wat de pottenbakker ervan kon maken. Als de klei een minder goede kwaliteit had, moest er iets anders van gemaakt worden, dan de pottenbakker er eigenlijk mee had willen maken. God is geen starre machine, die zinloos met de productie voortgaat. Het feit dat Hij zich laat vergelijken met de pottenbakker toont dat Hij de klei niet gebroken achterlaat zonder hoop op herstel. Maar Hij wil ook geen onpersoonlijke machines uit ons maken. We mogen dus ook niet overmoedig worden en God roekeloos uitdagen. In het volgende hoofdstuk lezen we dat de kruik breekt, omdat die niet meer hersteld kan worden (Jr19:11). Gods dienaren kunnen zich zo hardnekkig tegen Hem verzetten dat ze niet langer een voorwerp zijn met eervolle bestemming, geheiligd, bruikbaar voor de eigenaar, voor iedere goede taak gereed (2Tm2:21). Dat was het geval met Simson en Saul, en God moest hen van het toneel laten verdwijnen. Zo zegt ook de schrijver van de Hebreeënbrief het: ‘Vreselijk is het te vallen in de handen van de levende God.’ (Hb10:31). Hij is volkomen vrij in zijn handelingen tegenover zijn volk (vgl. Rm9:21). Wat Hij tevoren heeft gedaan en gezegd, beperkt zijn vrijheid over de toekomst niet. Hij kan zijn plan veranderen naar gelang de omstandigheden waarin de mensen zich zelf brengen.

|5| Jahweh zei: |6| ‘Volk van Israël, ik kan met jullie hetzelfde doen als die pottenbakker – spreekt Jahweh. Immers, jullie zijn in mijn handen als klei in de handen van een pottenbakker.

Net als de kwaliteit van de klei het uiteindelijk doel van de klei mede bepaald, bepaald de kwaliteit van de mens hetgeen de goddelijke pottenbakker uiteindelijk met de mens kan doen (vgl. vs17).

|7| De ene keer zeg ik tegen een volk en een koninkrijk dat ik het zal uitrukken, verwoesten en ombrengen –

De thematiek die Jeremia bij de pottenbakker heeft gezien wordt vervolgens in vs7-12 verder in detail uitgewerkt. Het is opmerkelijk dat daarbij over volken en koninkrijken in het algemeen wordt gesproken


J E R E M I A VERTAALVARIANTEN

155

(vgl. Jr1:5,10). De drie werkwoorden ‘uitrukken’, ‘verwoesten’ en ‘ombrengen’ herinneren aan Jr1:10, waar ze gebruikt worden om het oordeel te beschrijven.

|8| maar als dat volk met zijn kwalijke praktijken breekt, die ik ertegen gesproken heb, dan zie ik af van het kwaad waarmee ik het wilde treffen.’

Het dubbele gebruik van het woord ‘kwaad’ (Hebr. rá‘â) is opvallend in dit vers. Als een volk zich afkeert van de kwade praktijken, keert God zich af van het kwaad waarmee Hij het volk had willen treffen.

|9| De andere keer zeg ik tegen een volk en een koninkrijk dat ik het zal opbouwen en planten –

|10| maar luistert dat volk daarna niet naar mij en doet het wat slecht is in mijn ogen, dan zie ik af van al het goede dat ik had beloofd te doen.

Israël mocht er niet vanuit gaan dat Jahweh het volk automatisch zou zegenen. De zegen hing samen met het geloof en de gehoorzaamheid van het volk.

|11| Daarom, zeg tegen de inwoners van Juda en Jeruzalem: Dit zegt Jahweh: Uit mijn hand komt onheil over jullie en ik beraam kwade plannen. Breek met je kwalijke praktijken, beter je leven.

|12| Maar ze zullen antwoorden: “Laat ons begaan, we willen onze eigen plannen volgen.” Ze zullen zeggen dat ze zich alleen willen laten leiden door hun koppig en boosaardig hart.

De handelswijze van de Israëlieten spreekt van eigenzinnigheid en starheid (vgl. Jr3:17; 7:24).

|13| Dit zegt Jahweh: Vraag aan alle volken: Wie heeft zoiets ooit gehoord? Wat de maagd Israël heeft gedaan – afschuwelijk!

De verzen 13 tot 17 bevatten een poëtisch gedeelte dat vanuit de thematiek een eenheid vormt met de omsluitende proza gedeeltes. 11 In dit gedeelte wordt de gedachte van vs12 verder uitgewerkt. Jeremia gaat in op de onnatuurlijke afvalligheid van Israël en contrasteert dit met de constante binnen de natuur. Dit poëtisch gedeelte heeft meerdere

11 A. van Selms, Jeremia Deel I (POT; Nijkerk:Callenbach, 1972), 245.


156

connecties met Jr2:10-13. Vanuit deze constatering kiezen sommige uitleggers ervoor om het bij het vroegere werk van Jeremia te plaatsen. 12 De ‘maagd Israël’ heeft een afschuwelijke daad gedaan. Ze heeft zich niet als een reine maagd voor haar bruidegom bewaard tot het huwelijk, maar zich overgegeven aan de afgodendienst van de volkeren. Deze afgodendienst ging bij de Kanaänieten vooral gepaard met seksuele immoraliteit.

|14| Vertrekken stenen van de bergrots of sneeuw van de Libanon? Vergeet men stromend water, stromende bronnen?

De profeet stelt het volk vervolgens twee gemotiveerde vragen via de vraagmarkering (Hebr. ha-) en het partikel (Hebr. ’im). Ondanks dat de vertaling van dit vers voor meerdere problemen zorgt (zie tekst.var.), is de betekenis ervan duidelijk. Het ongeloof en de afvalligheid van het volk hier vergeleken met de constante van de natuur. Als Gods volk God verlaat, gebeurt er iets onnatuurlijks, dat men zou kunnen vergelijken met de situatie dat de natuurwetten niet meer zouden gelden. 13

|15| Maar mijn volk is mij vergeten, het brandt wierook voor nietswaardige afgoden, die het lieten struikelen op van oudsher vertrouwde wegen, het op ongebaande paden lieten gaan.

Het volk was God vergeten, maar brandde wel offers voor de afgod. Bij deze afgod kunnen we onder andere denken aan Baäl die vereert werd door de Kanaänieten.14 Het is vandaar niet vreemd dat vs17 het oordeel over dit trouweloze volk afkondigt.

|16| Zo werd het land een woestenij, een voorwerp van blijvende afschuw. Ieder die voorbijkomt huivert, schudt vol ontzetting het hoofd.

Een van de consequenties van de afvalligheid was het feit dat het land verschillende rampen zou treffen (vgl. Am4:5-10). De Hebreeuwse uitdrukking shərîqôt betekent ‘sissen’ of ‘fluiten’. Het land zal zo verwoest worden dat degene die er langs passeren in ontzag zullen sissen (vgl. Jr19:8). Het is hierbij opvallend dat het Hebreeuws van dit vers verschillende sklanken bevat: láshûm ’artsám ləshammáh shərûqat ‘olâm kol ‘obér ‘áleyâh yishom wəyânîd bəro’sho (Hebr. ‫ל עובְר‬m ‫ּוׁשְת עול&ם כ‬, ]MT[(: Anderen stellen n‫ְרוק‬C ‫ל& שּום אְרצ ם לש &מ ש‬ ‫אשו׃‬m‫יַד בְר‬, ]MT[( // ‘heuvel C‫ם ו &נ‬pׁqC & *‫)ע&ל‬. 12 Vgl. J.A. Thompson, The Book of Jeremia (NICOT; Grand Rapids:Eerdmans, 1980), 437. 13 A. van Selms, Jeremia Deel I (POT; Nijkerk:Callenbach, 1972), 241. 14 J. Bright, Jeremiah (AB; New York:Doubleday, 1965), 124; J.A. Thompson, The Book of Jeremia (NICOT; Grand Rapids:Eerdmans, 1980), 438; A. van Selms, Jeremia Deel I (POT; Nijkerk:Callenbach, 1972), 242.


J E R E M I A VERTAALVARIANTEN

157

|17| Als de oostenwind zal ik het volk verstrooien, ik jaag het voor zijn vijand uit. Op de dag dat het ten onder gaat zal ik het wat betreft de rug zien.’

Net als de hete droge oostenwind die uit de ten oosten gelegen woestijn komt (vgl. Jr4:11; 13:34), zal Jahweh als een oostenwind komen. Het begrip ‘oostenwind’ kan daarbij verwijzen naar de Babyloniërs die vanuit het oosten kwamen. Jahweh zou Israël voor hun vijanden verjagen en hen in ballingschap voeren naar een onbekend land.

|18| Ze zeiden: “Laten we iets tegen Jeremia ondernemen. Want het onderricht van onze priesters, de raad van onze wijzen, de verkondiging van onze profeten zullen allerminst verdwijnen. Kom, we brengen hem in opspraak, we schenken aan zijn woorden niet langer gehoor.”

Dit vers is in proza geschreven. Het bevat een citaat van de toehoorders van Jeremia en geeft hun reactie weer. Ze willen iets tegen Jeremia ondernemen om de woorden van de profeet niet meer te hoeven horen. Het was echter niet alleen Jeremia die de mensen daarmee verwierpen, maar ook Jahweh zelf (vgl. 1Sm8:7). Opvallend is het feit dat er niet gesproken wordt over ‘de koning’. In de LXX vinden we een interessante variant in het laatste gedeelte van dit vers. De LXX heeft de laatste negatieve woorden in dit vers niet, maar vertaalt: ‘Laten we aandacht schenken aan zijn woorden’. Als deze variant juist is, zou dit erop wijzen dat sommigen onder de toehoorders van mening veranderen en in plaats van de profeet te verwijderen, aandacht willen schenken aan zijn woorden.

|19| Jahweh, luister naar mij, hoor de plannen van mijn tegenstanders. Jeremia reageert op de woorden van zijn toehoorders uit het vorige vers en spreekt opnieuw tot zijn God.

|20| Mag goed met kwaad worden vergolden? Een kuil hebben ze voor mij gegraven –

en dat terwijl ik voor u stond om voor hen te pleiten, om uw toorn van hen af te wenden.

De woorden ‘een kuil hebben ze voor mij gegraven’, worden in vs22 opnieuw herhaald.

|21| Geef daarom hun kinderen prijs aan de honger, lever ze uit aan het zwaard.

Beroof hun vrouwen van hun man en kinderen, laat hun mannen sterven door de pest, hun jongens vallen in de oorlog.


158

Jeremia verkondigde niet zijn eigen boodschap, maar de boodschap van Jahweh. Als de Israëlieten hem verwierpen, verwierpen ze eigenlijk Jahweh. De profeet vraagt de Heer dan ook om het oordeel, dat verbonden wordt met het verbreken van het verbond, ten uitvoer te brengen. Dat doet hij niet omdat hij de Israëlieten graag wil laten leiden, maar om God eraan te herinneren dat Hij trouw is aan zijn woord. Hongersnood, dood door het zwaard en andere rampen, zouden er over het volk komen door hun vijanden. De verdelgingsmiddelen zijn hetzelfde als die in Jr14:12, als we bij ‘dood’ hier aan de pest denken (vgl. Jr15:2; 43:11; Kl1:20). Het is opvallend dat de ‘ballingschap’ nog niet genoemd wordt door de profeet.

|22| Laat gejammer uit hun huizen klinken, omdat u onverhoeds een roversbende op hen afstuurt. Want zij hebben een kuil gegraven om mij te vangen, zij hebben een strik op mijn pad gezet.

|23| Jahweh, u kent hun moorddadige plannen tegen mij. Dek hun misdaden niet toe,

wis hun zonden niet uit. Laat hen voor uw ogen bezwijken, reken met hen af als uw toorn losbreekt.’

Opnieuw herhaalt de profeet de woorden die hij al eerder tegen Jahweh heeft uitgesproken (Jr12:3; 15:15). Het werkwoord ‘kennen’ betekent hier meer dan cognitieve kennis, het wijst op het kennen van het hart.15

15 J.A. Thompson, The Book of Jeremia (NICOT; Grand Rapids:Eerdmans, 1980), 442.


J E R E M I A 19:1-15 – DE AARDEN KRUIK

159

21 | 19:1-15 – De aarden kruik (1) Zo spreekt Jahweh: ‘Koop een aarden kruik, ga met enkele oudsten van het volk en van de priesters (2) naar het Ben-Hinnomdal bij de Schervenpoort en verkondig daar wat Ik u opdraag. (3) U moet tegen hen zeggen: “Luister naar het woord van Jahweh, koningen van Juda en inwoners van Jeruzalem. Zo spreekt Jahweh van de machten, de God van Israël: Rampen breng Ik over deze plaats, zodat de oren gaan suizen van iedereen die het hoort. (4) Want zij hebben Mij verlaten, deze plaats onherkenbaar gemaakt voor Mij, en er offers gebracht aan andere goden die zij, evenmin als hun voorvaderen en de koningen van Juda, hebben gekend. Alles is hier doordrenkt met onschuldig bloed. (5) Er zijn door hen offerhoogten voor Baäl gebouwd om er hun kinderen voor hem te verbranden, ofschoon Ik dat niet bevolen had en er nooit van heb willen weten. (6) Daarom komt er een tijd – spreekt Jahweh – dat deze plaats niet meer Tofet of BenHinnomdal heet, maar Dal van de slachting. (7) Ik verijdel de plannen die Juda en Jeruzalem daar hebben beraamd; Ik vel hen door het zwaard van de vijanden die hen belagen. De vogels en de wilde dieren zullen azen op hun lijken. (8) Deze stad maak Ik tot een schrikbeeld en een teken van spot. Iedereen die er langs komt, staat verbijsterd over al die rampen en houdt de adem in. (9) Ik breng hen zover dat ze het vlees van hun eigen kinderen eten en dat ze elkaar verslinden in de nood en de benauwdheid waarin de vijanden die hen belagen, hen brengen.” (10) Dan moet u voor de ogen van de mannen die met u zijn meegegaan de kruik verbrijzelen (11) en zeggen: “Zo spreekt Jahweh van de machten: Ik verbrijzel dit volk en deze stad, zoals men een aarden kruik onherstelbaar verbrijzelt. De Tofet wordt één grote begraafplaats. (12) Zo handel Ik met deze plaats en met zijn bewoners – spreekt Jahweh – en Ik maak deze stad aan de Tofet gelijk. (13) De huizen van Jeruzalem en van de koningen van Juda worden even onrein als de Tofet. Al die huizen waar men op de daken wierook heeft gebrand voor alle hemellichamen, en plengoffers heeft gebracht aan andere goden.”’ (14) Daarop ging Jeremia vanuit de Tofet, waar Jahweh hem met deze boodschap naartoe had gezonden, naar de voorhof van het huis van Jahweh, en zei tegen heel het volk: (15) ‘Zo spreekt Jahweh van de machten, de God van Israël: Ik breng over deze stad en over de andere steden al de rampen waarmee Ik gedreigd heb, want ze weigeren hardnekkig om naar Mij te luisteren.’ In het verhaal van de pottenbakker, zoals we dat zagen in Jr18 bestond er nog steeds de mogelijkheid om zich te bekeren en opnieuw


160

door de pottenbakker gevormd te worden: ‘Daarom, zeg tegen de inwoners van Juda en Jeruzalem: Dit zegt Jahweh: Uit mijn hand komt onheil over jullie en ik beraam kwade plannen. Breek met je kwalijke praktijken, beter je leven.’ (Jr18:11). In Jr19 wordt door het breken van de aarden kruik duidelijk dat die omkeer niet meer voor het volk mogelijk is. In Jr18 konden we dat al indirect aanvoelen door de reactie van het volk: ‘Maar ze zullen antwoorden: “Laat ons begaan, we willen onze eigen plannen volgen.” Ze zullen zeggen dat ze zich alleen willen laten leiden door hun koppig en boosaardig hart.’ (vs12).

|1| Zo spreekt Jahweh: ‘Koop een aarden kruik, ga met enkele oudsten van het volk en van de priesters

Ten onrechte denkt men dat Jr19 Gods reactie op Jeremia’s aanklacht bevat. Dat is niet het geval. Jr19 begint met de gewone profetische formule ‘zo zegt Jahweh’, zonder terug te verwijzen naar het voorafgaande hoofdstuk.1 De enige verbinding die er met Jr18 is, is het feit dat beide hoofdstukken beginnen met de pottenbakker.

|2| naar het Ben-Hinnomdal bij de Schervenpoort en verkondig daar wat Ik u opdraag.

Het Hinnondal lag in het zuidwesten van de stad en werd gebruikt als vuilstortplaats. Op deze gruwelijke plaats sprak Jeremia het woord van Jahweh tot het volk. Nabij dit dal zou de Schervenpoort gelegen hebben, die door de Targum geïdentificeerd wordt als Mestpoort (Ne2:13; 2:1314).

|3| U moet tegen hen zeggen: “Luister naar het woord van Jahweh, koningen van Juda en inwoners van Jeruzalem. Zo spreekt Jahweh van de machten, de God van Israël: Rampen breng Ik over deze plaats, zodat de oren gaan suizen van iedereen die het hoort.

|4| Want zij hebben Mij verlaten, deze plaats onherkenbaar gemaakt voor Mij, en er

offers gebracht aan andere goden die zij, evenmin als hun voorvaderen en de koningen van Juda, hebben gekend. Alles is hier doordrenkt met onschuldig bloed.

1

A. van Selms, Jeremia Deel I (POT; Nijkerk:Callenbach, 1972), 245.


J E R E M I A 19:1-15 – DE AARDEN KRUIK

161

|5| Er zijn door hen offerhoogten voor Baäl gebouwd om er hun kinderen voor hem te verbranden, ofschoon Ik dat niet bevolen had en er nooit van heb willen weten.

|6| Daarom komt er een tijd – spreekt Jahweh – dat deze plaats niet meer Tofet of Ben-Hinnomdal heet, maar Dal van de slachting.

|7| Ik verijdel de plannen die Juda en Jeruzalem daar hebben beraamd; Ik vel hen door het zwaard van de vijanden die hen belagen. De vogels en de wilde dieren zullen azen op hun lijken.

Over de vogels en wilde dieren had de profeet al meerdere keren gesproken in zijn boek (vgl. Jr7:33; 16:4; 34:20).

|8| Deze stad maak Ik tot een schrikbeeld en een teken van spot. Iedereen die er langs komt, staat verbijsterd over al die rampen en houdt de adem in.

|9| Ik breng hen zover dat ze het vlees van hun eigen kinderen eten en dat ze elkaar verslinden in de nood en de benauwdheid waarin de vijanden die hen belagen, hen brengen.”

|10| Dan moet u voor de ogen van de mannen die met u zijn meegegaan de kruik verbrijzelen

|11| en zeggen: “Zo spreekt Jahweh van de machten: Ik verbrijzel dit volk en deze stad, zoals men een aarden kruik onherstelbaar verbrijzelt. De Tofet wordt één grote begraafplaats.

|12| Zo handel Ik met deze plaats en met zijn bewoners – spreekt Jahweh – en Ik maak deze stad aan de Tofet gelijk.

|13| De huizen van Jeruzalem en van de koningen van Juda worden even onrein als de Tofet. Al die huizen waar men op de daken wierook heeft gebrand voor alle hemellichamen, en plengoffers heeft gebracht aan andere goden.”’

Op de daken van de huizen had het volk de afgoden vereerd. Daarom zou de stad verwoest worden (2Kn23:10vv.).


162

|14| Daarop ging Jeremia vanuit de Tofet, waar Jahweh hem met deze boodschap

naartoe had gezonden, naar de voorhof van het huis van Jahweh, en zei tegen heel het volk:

|15| ‘Zo spreekt Jahweh van de machten, de God van Israël: Ik breng over deze stad

en over de andere steden al de rampen waarmee Ik gedreigd heb, want ze weigeren hardnekkig om naar Mij te luisteren.’


J E R E M I A 20:1-18 – GEVANGENNAME DOOR PASCHUR

163

22 | 20:1-18 – Gevangenname door Paschur (1) Toen Paschur, zoon van Immer, priester en hoofdopzichter van het huis van Jahweh, deze profetie van Jeremia hoorde, (2) liet hij de profeet stokslagen toedienen, en hij sloot hem op, bovenin de Benjaminpoort van de tempel, in het blok. (3) Maar toen Paschur hem de volgende ochtend uit het blok losmaakte, zei Jeremia tegen hem: ‘Voortaan noemt Jahweh u geen Paschur meer, maar “Ontzetting-overal”. (4) Want’, zo spreekt Jahweh, ‘Ik maak u tot een ontzetting voor uzelf en voor uw vrienden. Zij zullen vallen door het zwaard van de vijand en met uw eigen ogen zult u dat moeten aanzien. Alle Judeeërs lever Ik over aan de koning van Babel. Hij voert ze in ballingschap en doodt ze met het zwaard. (5) Have en goed van deze stad, alle kostbaarheden, alle schatten van de koningen van Juda geef Ik aan de vijand, die ze buit maakt en meeneemt naar Babel. (6) Ook u gaat met heel uw familie als gevangene naar Babel. Daar zult u sterven, daar wordt u begraven, met al uw vrienden aan wie u leugens hebt verkondigd.’ (7) Jahweh, U hebt mij verleid; ik ben bezweken, U was te sterk voor mij. Ik kan niet tegen U op. De hele dag lacht men mij uit, iedereen drijft de spot met mij. (8) Telkens als ik het woord neem, moet ik schreeuwen, en ‘geweld en onderdrukking’ roepen. Het woord van Jahweh brengt mij iedere dag schande en vernedering. (9) Soms denk ik: Ik wil er niets meer van weten, ik spreek niet meer in zijn naam. Maar dan laait er een vuur op in mijn hart, het brandt in mijn gebeente. Ik doe alle moeite om het in bedwang te houden maar het lukt me niet. (10) Ik hoor veel mensen fluisteren: ‘Daar heb je “Ontzetting-overal”. Geef hem aan. Ja, we geven hem aan.’ Al mijn vrienden willen niets liever dan mijn ondergang. Ze zeggen: ‘Misschien laat hij zich misleiden, dan overmeesteren we hem en kunnen we ons op hem wreken.’ (11) Jahweh is bij mij als een machtig strijder. Mijn achtervolgers vallen neer, ze zullen niet overwinnen. Ze worden diep beschaamd, nooit bereiken ze iets. Hun schande duurt eeuwig, ze wordt nooit vergeten! (12) Jahweh van de hemelse machten, die alles rechtvaardig onderzoekt, die hart en nieren doorgrondt, laat mij zien hoe U wraak neemt. Ik heb immers mijn zaak in uw handen gelegd. (13) Zing een lied, een loflied voor Jahweh, want Hij heeft het leven van de arme uit de macht van de boosdoeners gered. (14) Vervloekt de dag waarop ik ben geboren, vervloekt de dag dat mijn moeder mij het leven schonk. (15) Vervloekt de man die mijn vader het nieuws bracht: ‘U hebt een zoon!’ en hem daar blij mee maakte. (16) Het zal die man vergaan zoals de steden die Jahweh meedogenloos heeft verwoest. Geschreeuw zal hij horen


164

in de ochtend, krijgsrumoer in de namiddag. (17) Hij had mij in de schoot moeten doden; dan was mijn moeder mijn graf geworden en haar schoot voor altijd zwanger gebleven. (18) Ben ik dan op de wereld gekomen om niets dan ellende en zorg te kennen en mijn dagen in schande te slijten? Jeremia verkondigt meermaals in zijn boek het oordeel dat over Juda en Jeruzalem zal komen. In Jr20 noemt hij voor het eerst de vijand bij naam die dit oordeel zal uitvoeren voor Jahweh. Het is het Babylonische rijk dat vanuit het noorden het land zal veroveren en plunderen. Vanaf dit hoofdstuk zal dit Babylonische leger een belangrijke plaats in beslag nemen.

|1| Toen Paschur, zoon van Immer, priester en hoofdopzichter van het huis van Jahweh, deze profetie van Jeremia hoorde,

De Paschur die in dit vers genoemd wordt is wellicht niet dezelfde persoon als de Paschur in Jr21:1: ‘Het woord van Jahweh kwam tot Jeremia, toen koning Zedekia Paschur, de zoon van Malkia, en de priester Sefanja, zoon van Maäseja, naar hem toe zond met het verzoek:’ De Paschur van Jr20:1 wordt immers aangeduid als ‘zoon van Immer’, terwijl de Paschur in 21:1 aangeduid wordt als ‘zoon van Malkia’. Er waren vier en twintig dagorden in de dagen van koning David ingesteld. De zestiende dagorde was die voor de zonen van Immer (1Kr24:14). De hoofdopzichter van de tempel had tot taak om het gebouw rein voor Jahweh te houden en te zorgen voor de openbare orde in de tempel (1Kr24:19).1

|2| liet hij de profeet stokslagen toedienen, en hij sloot hem op, bovenin de Benjaminpoort van de tempel, in het blok.

In plaats van naar de profeet te luisteren, die namens Jahweh sprak, en hem te eren, lezen we, dat Paschur Jeremia sloeg. Paschur maakte op die manier misbruik van zijn macht, die hij op dat ogenblik bezat. Hoe beter zou het voor hem zijn geweest om te hebben geluisterd naar de profeet. De Benjaminpoort was zowel een stadspoort als een poort die bij de tempel hoorde.

1

C.H. Dyer, Jeremia (ATAE 3; Holzgerlingen:Hänssler, 2000), 169.


J E R E M I A 20:1-18 – GEVANGENNAME DOOR PASCHUR

165

|3| Maar toen Paschur hem de volgende ochtend uit het blok losmaakte, zei Jeremia tegen hem: ‘Voortaan noemt Jahweh u geen Paschur meer, maar “Ontzetting-overal”.

De naam Paschur, die ‘welzijn’ betekende, werd door Jahweh veranderd in Magor-Missabib, wat door de vertalers soms vertaalt wordt weergegeven en ‘ontzetting overal om je heen’ betekent. De rust die Paschur zich had gewenst en de veiligheid waarvan hij droomde, zouden worden verstoord.2

|4| Want’, zo spreekt Jahweh, ‘Ik maak u tot een ontzetting voor uzelf en voor uw

vrienden. Zij zullen vallen door het zwaard van de vijand en met uw eigen ogen zult u dat moeten aanzien. Alle Judeeërs lever Ik over aan de koning van Babel. Hij voert ze in ballingschap en doodt ze met het zwaard.

De reden voor deze straf was niet het feit dat hij Jeremia had geslagen, maar dat hij leugens had gesproken in de naam van Jahweh. 3 God is een God der vergelding, ook ten aanzien van hen, die dicht met Hem in betrekking staan. In de Bijbel vinden we verder geen vermelding van de wegvoering van Paschur in ballingschap. Dyer denkt dat hij tijdens de tweede gevangenname in 597v.Chr. samen met de profeet Ezechiël in ballingschap werd gebracht.4

|5| Have en goed van deze stad, alle kostbaarheden, alle schatten van de koningen

van Juda geef Ik aan de vijand, die ze buit maakt en meeneemt naar Babel.

|6| Ook u gaat met heel uw familie als gevangene naar Babel. Daar zult u sterven, daar wordt u begraven, met al uw vrienden aan wie u leugens hebt verkondigd.’

|7| Jahweh, U hebt mij verleid; ik ben bezweken, U was te sterk voor mij. Ik kan niet tegen U op. De hele dag lacht men mij uit, iedereen drijft de spot met mij.

De profeet uit zich tegenover Jahweh en toont ons opnieuw zijn gevoelens en worstelingen die hij met zich meedraagt als dienaar van God. 2 3 4

J. Tiesema, De wenende profeet. Beschouwing over de profetie van Jeremia (Den Haag:Voorhoeve, z.j.), 85. C.H. Dyer, Jeremia (ATAE 3; Holzgerlingen:Hänssler, 2000), 169. C.H. Dyer, Jeremia (ATAE 3; Holzgerlingen:Hänssler, 2000), 169.


166

|8| Telkens als ik het woord neem, moet ik schreeuwen, en ‘geweld en onderdrukking’

roepen. Het woord van Jahweh brengt mij iedere dag schande en vernedering.

|9| Soms denk ik: Ik wil er niets meer van weten, ik spreek niet meer in zijn naam.

Maar dan laait er een vuur op in mijn hart, het brandt in mijn gebeente. Ik doe alle moeite om het in bedwang te houden maar het lukt me niet.

|10| Ik hoor veel mensen fluisteren: ‘Daar heb je “Ontzetting-overal”. Geef hem aan.

Ja, we geven hem aan.’ Al mijn vrienden willen niets liever dan mijn ondergang. Ze zeggen: ‘Misschien laat hij zich misleiden, dan overmeesteren we hem en kunnen we ons op hem wreken.’

|11| Jahweh is bij mij als een machtig strijder. Mijn achtervolgers vallen neer, ze zullen

niet overwinnen. Ze worden diep beschaamd, nooit bereiken ze iets. Hun schande duurt eeuwig, ze wordt nooit vergeten!

|12| Jahweh van de hemelse machten, die alles rechtvaardig onderzoekt, die hart en

nieren doorgrondt, laat mij zien hoe U wraak neemt. Ik heb immers mijn zaak in uw handen gelegd.

|13| Zing een lied, een loflied voor Jahweh, want Hij heeft het leven van de arme uit de macht van de boosdoeners gered.

|14| Vervloekt de dag waarop ik ben geboren, vervloekt de dag dat mijn moeder mij het leven schonk.

We vinden in dit vers een contrast met de hoop die de profeet blootlegt in de vorige verzen. Na de moeilijke woorden volgen er bemoedigen. Zoals Tiesema schrijft: 5 ‘Naast de hoogte van het sterke geloofsvertrouwen gaapt de afgrond van een ziel, die zich met zichzelf en haar moeilijkheden bezighoudt, en het oog ven den enigen en almachtigen Helper heeft afgericht.’

|15| Vervloekt de man die mijn vader het nieuws bracht: ‘U hebt een zoon!’ en hem daar blij mee maakte.

5

J. Tiesema, De wenende profeet. Beschouwing over de profetie van Jeremia (Den Haag:Voorhoeve, z.j.), 87-88.


J E R E M I A 20:1-18 â&#x20AC;&#x201C; GEVANGENNAME DOOR PASCHUR

167

|16| Het zal die man vergaan zoals de steden die Jahweh meedogenloos heeft verwoest. Geschreeuw zal hij horen in de ochtend, krijgsrumoer in de namiddag.

|17| Hij had mij in de schoot moeten doden; dan was mijn moeder mijn graf geworden en haar schoot voor altijd zwanger gebleven.

Jeremia wenste dat hij nooit geboren was (vgl. Jr15:10; Jb3:1-19). De medelijden die de profeet met zichzelf had, kon er echter niet voor zorgen dat Jahweh hem niet meer gebruikte.

|18| Ben ik dan op de wereld gekomen om niets dan ellende en zorg te kennen en mijn dagen in schande te slijten?


J E R E M I A 21:1-14

169

23 | 21:1-14 (1) Het woord van Jahweh kwam tot Jeremia, toen koning Zedekia Paschur, de zoon van Malkia, en de priester Sefanja, zoon van Maäseja, naar hem toe zond met het verzoek: (2) ‘Koning Nebukadnezar van Babel voert oorlog tegen ons. Raadpleeg Jahweh, of Hij misschien voor ons een van zijn wonderen herhaalt en koning Nebukadnezar die tegen ons optrekt tot de aftocht wil dwingen.’ (3) Jeremia antwoordde hun: ‘U moet tegen Zedekia zeggen: (4) “Zo spreekt Jahweh, de God van Israël: De legers waarmee u buiten de muren vecht tegen de koning van Babel en tegen de Chaldeeën, die u belegeren, drijf Ik terug binnen deze stad. (5) Want Ikzelf strijd tegen u met opgeheven hand, met sterke arm, in hevige toorn en grote verbolgenheid. (6) Alles wat in de stad woont, sla Ik neer, mens en dier; door een vreselijke pest komen ze om. (7) Daarna – spreekt Jahweh – lever Ik Zedekia, de koning van Juda, zijn hovelingen en iedereen die in deze stad aan de pest, het zwaard en de honger is ontkomen, over aan Nebukadnezar, de koning van Babel, aan de macht van hun vijanden, die hen naar het leven staan. Hij brengt ze om met het zwaard, meedogenloos, zonder genade, zonder medelijden.” (8) Tegen het volk moet u zeggen: “Zo spreekt Jahweh: Ik geef u de keus tussen de weg naar het leven en de weg naar de dood. (9) Wie in deze stad blijft, sterft door het zwaard, de honger en de pest; wie de stad verlaat en overloopt naar de Chaldeeën, blijft behouden en brengt het er levend af. (10) Want Ik heb besloten rampen over deze stad te brengen, geen zegen – spreekt Jahweh. Ze valt in de macht van de koning van Babel, die haar in de as legt.” (11) Over het koningshuis van Juda. “Luister naar het woord van Jahweh, (12) huis van David. Zo spreekt Jahweh: ‘Spreek iedere ochtend rechtvaardig recht. Bevrijd de onderdrukte uit de macht van de onderdrukker, anders laait mijn woede op als een vuur, en die brand wordt door niemand geblust. Zo slecht zijn uw daden. (13) Ik kom op u af – spreekt Jahweh – u, die hoog bovenin het dal woont, op de rotsen troont en opschept: Wij zijn niet te verslaan. Niemand komt onze vesting binnen. (14) Ik straf u zoals u verdient – spreekt Jahweh. Ik steek de bossen in brand, heel de streek gaat in vlammen op.’ ”

|1| Het woord van Jahweh kwam tot Jeremia, toen koning Zedekia Paschur, de zoon van Malkia, en de priester Sefanja, zoon van Maäseja, naar hem toe zond met het verzoek:


170

In Jr21-22 vermaant Jeremia de goddeloze koningen die over Juda geregeerd hadden. In Jr23:1-8 zal hij verwijzen naar de rechtvaardigde koning die zal komen en Juda herstellen. De profetie uit Jr21 kwamen tot Jeremia toen koning Zedekia aan de macht was. Het plaatst ons zo in de laatste regeringsjaren van de koning. Dyer denkt aan 588-589v.Chr.1 Zedekia had tien jaar op de troon van Juda gezeten. Al die tijd was hij een vazal van koning Nebukadnezar geweest en had hij belastingen aan hem betaald (2Kn24:17-20). Op een bepaald moment kwam Zedekia echter in opstand en trok Nebukadnezar tegen Jeruzalem op. Paschur was een hoogwaardigheidsbekleder aan het Judeese hof. Later zou hij aan de koning vragen om Jeremia te mogen doden (Jr38:1-4). Sefanja was de opvolger van Jojada (29:25-26), de priester die meteen onder de hogepriester Seraja stond (52:24).

|2| ‘Koning Nebukadnezar van Babel voert oorlog tegen ons. Raadpleeg Jahweh, of Hij misschien voor ons een van zijn wonderen herhaalt en koning Nebukadnezar die tegen ons optrekt tot de aftocht wil dwingen.’

De koning hoopte zo dat Jahweh de vijand door wonderen zou verslaan, zoals de vroeger gebeurd was bij de belegering door de Assyrische strijdmachten in de dagen van Hizkia (Js36-37). Vandaar zond Zedekia, net als Hizkia, enkel vooraanstaande mannen tot de profeet.

|3| Jeremia antwoordde hun: ‘U moet tegen Zedekia zeggen: Zedekia vergat, dat zijn voorvader Hizkia oprecht voor God had geleefd.2 Hij wilde niet enkel van God gebruik maken toen hij in nood was.

|4| “Zo spreekt Jahweh, de God van Israël: De legers waarmee u buiten de muren vecht tegen de koning van Babel en tegen de Chaldeeën, die u belegeren, drijf Ik terug binnen deze stad.

|5| Want Ikzelf strijd tegen u met opgeheven hand, met sterke arm, in hevige toorn en grote verbolgenheid.

|6| Alles wat in de stad woont, sla Ik neer, mens en dier; door een vreselijke pest komen ze om.

1 2

C.H. Dyer, Jeremia (ATAE 3; Holzgerlingen:Hänssler, 2000), 170. J. Tiesema, De wenende profeet. Beschouwing over de profetie van Jeremia (Den Haag:Voorhoeve, z.j.), 90.


J E R E M I A 21:1-14

171

|7| Daarna – spreekt Jahweh – lever Ik Zedekia, de koning van Juda, zijn hovelingen en iedereen die in deze stad aan de pest, het zwaard en de honger is ontkomen, over aan Nebukadnezar, de koning van Babel, aan de macht van hun vijanden, die hen naar het leven staan. Hij brengt ze om met het zwaard, meedogenloos, zonder genade, zonder medelijden.”

Zedekia mocht nog genade of barmhartigheid verwachten. Nebukadnezar zou zijn mannen en hem het liefst willen doden. Dat laatste gebeurde. De mannen werden naar Ribla gebracht en daar gedood (Jr52:24-27). Door genade bleef Zedekia echter gespaard en ontkwam hij aan de dood na zijn gevangenname in 586v.Chr. Zijn zonen werden voor zijn ogen vermoord en zijn eigen ogen werden uitgestoken, waarna hij als gevangene naar Babylon gebracht werd (Jr39:5-7).

|8| Tegen het volk moet u zeggen: “Zo spreekt Jahweh: Ik geef u de keus tussen de weg naar het leven en de weg naar de dood.

|9| Wie in deze stad blijft, sterft door het zwaard, de honger en de pest; wie de stad

verlaat en overloopt naar de Chaldeeën, blijft behouden en brengt het er levend af.

De weg ten leven leidde schijnbaar tot de dood, maar in werkelijkheid tot levensbehoud, het blijven in de stad leidde zeker tot de dood.

|10| Want Ik heb besloten rampen over deze stad te brengen, geen zegen – spreekt Jahweh. Ze valt in de macht van de koning van Babel, die haar in de as legt.”

|11| Over het koningshuis van Juda. “Luister naar het woord van Jahweh, De oproep om te horen komt opnieuw tot het koningshuis. Schijnbaar vond men het niet evident om naar Jahweh te luisteren en zijn woord te gehoorzamen.

|12| huis van David. Zo spreekt Jahweh: ‘Spreek iedere ochtend rechtvaardig recht.

Bevrijd de onderdrukte uit de macht van de onderdrukker, anders laait mijn woede op als een vuur, en die brand wordt door niemand geblust. Zo slecht zijn uw daden.

De koningen uit dit huis moesten het recht hoog houden. Deden zij dit niet, dan zou het oordeel over hen komen. In Jr22 komt de profeet uitvoerig daarop terug.


172

|13| Ik kom op u af – spreekt Jahweh – u, die hoog bovenin het dal woont, op de

rotsen troont en opschept: Wij zijn niet te verslaan. Niemand komt onze vesting binnen.

Jeruzalem was omgeven door bergen, de stad lag daardoor het ‘dal’ van een rotsachtig plateau. ‘Zoals de bergen Jeruzalem omringen, zo omringt Jahweh zijn volk van nu tot in eeuwigheid’ (Ps125:2).

|14| Ik straf u zoals u verdient – spreekt Jahweh. Ik steek de bossen in brand, heel de streek gaat in vlammen op.’ ”


J E R E M I A 22:1-30

173

24 | 22:1-30 (1) Zo spreekt Jahweh: ‘Ga naar het paleis van de koning van Juda en verkondig daar: (2) “Luister naar het woord van Jahweh, koning van Juda die op de troon van David zit, met uw hovelingen en onderdanen die door deze poorten in- en uitgaan. (3) Zo spreekt Jahweh: ‘Oordeel rechtvaardig en eerlijk. Bevrijd de onderdrukte uit de macht van de onderdrukker, doe vreemdelingen, wezen en weduwen niet tekort, zorg dat hun geen onrecht wordt aangedaan. Vergiet geen onschuldig bloed op deze plaats. (4) Als u dit werkelijk doet, dan zullen de koningen die op Davids troon zitten op wagens en paarden door de poorten van dit paleis in- en uitgaan, evenals hun hovelingen en onderdanen. (5) Maar als u niet naar deze woorden luistert, dan zweer Ik bij Mijzelf, dat dit paleis een puinhoop wordt.’ – spreekt Jahweh.”’ (6) Zo spreekt Jahweh over het paleis van de koning van Juda: ‘U was voor Mij als Gilead, als de top van de Libanon, maar Ik maak van u een woestijn, een uitgestorven stad. (7) Ik ontbied slopers, om u met hun werktuigen neer te slaan. Uw prachtig cederhout slaan ze stuk, ze werpen het in het vuur. (8) Dan zeggen vele volken die langs deze stad komen tegen elkaar: “Waarom heeft Jahweh deze grote stad zo behandeld?” (9) En men zal zeggen: “Omdat zij het verbond met Jahweh hun God niet zijn nagekomen en andere goden hebben vereerd en gediend.”’ (10) Treur niet over de dode, geef geen blijk van deelneming. Treur liever over diegene die wegging, want hij komt niet naar zijn geboorteland terug, hij ziet het nooit weer. (11) ‘Want’, zo spreekt Jahweh over Sallum, zoon van Josia, koning van Juda, die zijn vader op de troon is opgevolgd, ‘hij die nu weg is uit deze stad, komt hier niet meer terug. (12) In het land waarheen hij is verbannen, zal hij sterven; zijn eigen land ziet hij nooit weer. (13) Wee degene die een paleis bouwt op een onrechtvaardige wijze en het bewoont in onrecht; die zijn naaste laat werken voor niets en hem zijn loon niet betaalt; (14) die zegt: “Ik ga een geweldig huis bouwen met ruime bovenvertrekken, van vensters voorzien, met cederhout bekleed, met menie geverfd.” (15) Bent u soms koning, alleen omdat u meer cederhout hebt dan een ander? Uw vader kwam in niets tekort, hij bleef daarbij rechtvaardig en eerlijk. En toen ging het hem goed. (16) Hij kwam op voor armen en behoeftigen. Dat noem Ik: Mij kennen – spreekt Jahweh. (17) Maar u bent alleen uit op eigen voordeel, op onschuldig bloedvergieten, op onderdrukking en afpersing. (18) Daarom’, zo spreekt Jahweh over Jojakim, zoon van Josia, koning van Juda, ‘zingt niemand een klaaglied over hem: “Ach mijn broeder, ach mijn zuster!” Niemand zingt een klaaglied over hem: “Ach heer, ach majesteit!” (19) Als een ezel wordt hij begraven: Men sleept hem weg en


174

gooit hem buiten de poorten van Jeruzalem. (20) Bestijg de Libanon en schreeuw het uit, laat uw geroep in Basan weerklinken, schreeuw het uit vanaf de Abarim, want al uw minnaars liggen verslagen. (21) Ik heb tegen u gesproken, toen het goed met u ging, maar u hebt geantwoord: “Ik luister niet.” Van jongs af hebt u niet anders gedaan, nooit hebt u naar Mij geluisterd. (22) De wind voert uw leiders mee; uw minnaars gaan in ballingschap. Dan komt schaamte en schande over u, vanwege al uw misdaden. (23) Ook al woont u in de Libanon en bouwt u nesten in ceders, u zult kreunen als de pijnen u overvallen, u zult kronkelen als een vrouw in haar weeën. (24) Zowaar Ik leef – fluistert Jahweh – als Konjahu, zoon van Jojakim, koning van Juda, zelfs een zegelring aan mijn vinger was; toch trek Ik jou eraf. (25) Ik lever u uit aan hen die u naar het leven staan en voor wie u zo bang bent: aan Nebukadnezar, de koning van Babel, en aan de Chaldeeën. (26) Ik drijf u en de moeder die u gebaard heeft naar een land waar u niet bent geboren: daar zult u sterven. (27) Nooit meer komt u terug naar het land dat u zo graag weer zou zien.’ (28) Is die Konjahu soms een afgedankte kruik, een pot die niemand meer wil? Waarom is hij dan met zijn familie weggegooid, weggeslingerd naar een onbekend land? (29) Land, o land, luister naar het woord van Jahweh! (30) Zo spreekt Jahweh: ‘Schrijf deze man in als kinderloos, als iemand die niet is geslaagd in het leven. Want van zijn kinderen zal niemand erin slagen om op de troon van David te komen en weer over Juda te heersen.’

|1| Zo spreekt Jahweh: ‘Ga naar het paleis van de koning van Juda en verkondig daar:

|2| “Luister naar het woord van Jahweh, koning van Juda die op de troon van David zit, met uw hovelingen en onderdanen die door deze poorten in- en uitgaan.

|3| Zo spreekt Jahweh: ‘Oordeel rechtvaardig en eerlijk. Bevrijd de onderdrukte uit de macht van de onderdrukker, doe vreemdelingen, wezen en weduwen niet tekort, zorg dat hun geen onrecht wordt aangedaan. Vergiet geen onschuldig bloed op deze plaats.

Het woord van Jahweh rechtvaardigheid te handhaven.

bevatte

een

oproep

om

sociale

|4| Als u dit werkelijk doet, dan zullen de koningen die op Davids troon zitten op wagens en paarden door de poorten van dit paleis in- en uitgaan, evenals hun hovelingen en onderdanen.


J E R E M I A 22:1-30

175

|5| Maar als u niet naar deze woorden luistert, dan zweer Ik bij Mijzelf, dat dit paleis een puinhoop wordt.’ – spreekt Jahweh.”’

|6| Zo spreekt Jahweh over het paleis van de koning van Juda: ‘U was voor Mij als Gilead, als de top van de Libanon, maar Ik maak van u een woestijn, een uitgestorven stad.

Zowel Gilead als de Libanon waren bekend vanwege hun bosrijke gebied (Re9:15; 1Kn5:13; 2Kr2:7). Het paleis van de koning was versiert met allerlei houtsoorten uit deze bosrijke omgeving en werd vandaar het ‘woud van de Libanon’ genoemd (1Kn7:2-5; Js22:8). Nadat Gods oordeel zich zou hebben volstrekt aan de stad zou het paleis net zo woest worden als een woestijn.

|7| Ik ontbied slopers, om u met hun werktuigen neer te slaan. Uw prachtig cederhout slaan ze stuk, ze werpen het in het vuur.

|8| Dan zeggen vele volken die langs deze stad komen tegen elkaar: “Waarom heeft Jahweh deze grote stad zo behandeld?”

|9| En men zal zeggen: “Omdat zij het verbond met Jahweh hun God niet zijn nagekomen en andere goden hebben vereerd en gediend.”’

Deze woorden herinneren aan Dt29:23-26: ‘Bij ieder volk rijst dan de vraag: “Waarom behandelt Jahweh dit land zo? Waarom is zijn toorn zo hevig opgelaaid?” Dit zal het antwoord zijn: “Zij hebben het verbond geschonden dat Jahweh, de God van hun voorouders, met hen sloot toen hij hen wegleidde uit Egypte; ze zijn andere goden gaan vereren en hebben neergeknield voor goden die ze nog niet kenden en die Jahweh niet voor hen had bestemd. Dat is de reden waarom Jahweh in woede tegen dit land is uitgebarsten en alle vervloekingen die in dit boek beschreven staan over hen heeft uitgestort.’

|10| Treur niet over de dode, geef geen blijk van deelneming. Treur liever over diegene die wegging, want hij komt niet naar zijn geboorteland terug, hij ziet het nooit weer.

De profeet spreekt in dit vers over twee koningen. Het eerste deel gaat over koning Josia die stierf in een oorlog met de Egyptische farao Necho (2Kn35:24-25). Het volk mocht geen rouw hebben over hun koning. Het tweede deel gaat over koning Joahas die in het volgende vers wordt aangeduid met de naam ‘Sallum’. Joahas was in 609v.Chr. vanuit


176

Jeruzalem in gevangenschap naar Egypte gebracht (2Kn23:34). In tegenstelling tot de vrome Josia zou Joahas nooit meer genieten van het beloofde land dat Jahweh aan Israël zou schenken. Josia zou daar wel in de eeuwigheid deel aan hebben, omdat hij Jahweh gevreesd had.

|11| ‘Want’, zo spreekt Jahweh over Sallum, zoon van Josia, koning van Juda, die zijn vader op de troon is opgevolgd, ‘hij die nu weg is uit deze stad, komt hier niet meer terug.

De naam Sallum verwijst naar koning Joahas een nakomeling van Josia. Josia had immers geen zoon die Sallum heette. WV vertaalt het woord vandaar meteen met Joahas om verwarring voor de lezer te voorkomen. De naam Sallum betekent ‘vergelding’ in het Hebreeuws.

|12| In het land waarheen hij is verbannen, zal hij sterven; zijn eigen land ziet hij nooit weer.

|13| Wee degene die een paleis bouwt op een onrechtvaardige wijze en het bewoont in onrecht; die zijn naaste laat werken voor niets en hem zijn loon niet betaalt;

De volgende woorden gaan over koning Jojakim. Farao Necho had zijn vorige naam Eljakim, na de gevangenname van zijn broer Joahaz, veranderd in Jojakim (2Kn23:34). Koning Jojakim gebruikte zijn macht voor eigen welvaart. Hij bouwde voor zichzelf een paleis en dwong zijn bewoners daar gratis voor te werken. Het geld dat er was, had de koning immers nodig om de bouwmaterialen voor zijn gebouw te kopen.

|14| die zegt: “Ik ga een geweldig huis bouwen met ruime bovenvertrekken, van vensters voorzien, met cederhout bekleed, met menie geverfd.”

|15| Bent u soms koning, alleen omdat u meer cederhout hebt dan een ander? Uw vader kwam in niets tekort, hij bleef daarbij rechtvaardig en eerlijk. En toen ging het hem goed.

Jeremia maakt een tegenstelling tussen Jojakim en zijn vader Josia.

|16| Hij kwam op voor armen en behoeftigen. Dat noem Ik: Mij kennen – spreekt Jahweh.

Als ‘herder’ over het volk misbruikte koning Jojakim het en liet hij het volk uitpersen.


J E R E M I A 22:1-30

177

|17| Maar u bent alleen uit op eigen voordeel, op onschuldig bloedvergieten, op onderdrukking en afpersing.

|18| Daarom’, zo spreekt Jahweh over Jojakim, zoon van Josia, koning van Juda, ‘zingt niemand een klaaglied over hem: “Ach mijn broeder, ach mijn zuster!” Niemand zingt een klaaglied over hem: “Ach heer, ach majesteit!”

Omdat de koning zulke grote lasten op het volk legde, zou niemand bij zijn dood treuren. Welk een tegenstelling was dit met de droefheid over de dood van Josia. De profeet Jeremia had die droefheid zelfs vertolkt in een klaaglied (2Kr35:25).

|19| Als een ezel wordt hij begraven: Men sleept hem weg en gooit hem buiten de poorten van Jeruzalem.

Vanuit de woorden ‘men sleept hem weg en gooit hem buiten de poorten van Jeruzalem’, wordt soms geconcludeerd dat de koning door het volk vermoord werd om koning Nebukadnezar mild te stemmen toen deze de stad belegerde.1 Dat is echter niet het geval. 2Kr36 geeft ons te kennen dat Jojakim gebonden met twee koperen ketenen naar Babel werd weggevoerd: ‘Jojakim was vijfentwintig jaar oud toen hij koning werd. Elf jaar regeerde hij in Jeruzalem. Hij deed wat slecht is in de ogen van Jahweh, zijn God. Koning Nebukadnezar van Babylonië trok tegen hem ten strijde, nam hem gevangen en voerde hem, geboeid met bronzen ketenen, mee naar Babel’ (vs5-6). En de profeet Jeremia voegt daaraan toe: ‘Daarom”, zo spreekt Jahweh over koning Jojakim van Juda, “zal geen van zijn nakomelingen op de troon van David zitten. Zijn lijk zal overdag in de hitte blijven liggen, ’s nachts in de kou.’ (Jr36:30).

|20| Bestijg de Libanon en schreeuw het uit, laat uw geroep in Basan weerklinken,

schreeuw het uit vanaf de Abarim, want al uw minnaars liggen verslagen.

Met de Abarim wordt er verwezen naar de bergen in Moab (Nm27:12; Dt32:49; Ez39:11).

|21| Ik heb tegen u gesproken, toen het goed met u ging, maar u hebt geantwoord: “Ik

luister niet.” Van jongs af hebt u niet anders gedaan, nooit hebt u naar Mij geluisterd.

1

C.H. Dyer, Jeremia (ATAE 3; Holzgerlingen:Hänssler, 2000), 172.


178

|22| De wind voert uw leiders mee; uw minnaars gaan in ballingschap. Dan komt schaamte en schande over u, vanwege al uw misdaden.

|23| Ook al woont u in de Libanon en bouwt u nesten in ceders, u zult kreunen als de pijnen u overvallen, u zult kronkelen als een vrouw in haar weeën.

|24| Zowaar Ik leef – fluistert Jahweh – als Konjahu, zoon van Jojakim, koning van Juda, zelfs een zegelring aan mijn vinger was; toch trek Ik jou eraf.

Een zegelring was zeer waardevol. Het was de handtekening van de oudheid. Vanwege de uitleg van vs30 denken sommige uitleggers dat deze woorden gericht zijn tot koning Zedekia. Ook als was Jojakin een zegelring aan Jahwehs hand, toch zou het koningschap van Zedekia weggenomen worden.

|25| Ik lever u uit aan hen die u naar het leven staan en voor wie u zo bang bent: aan Nebukadnezar, de koning van Babel, en aan de Chaldeeën.

|26| Ik drijf u en de moeder die u gebaard heeft naar een land waar u niet bent geboren: daar zult u sterven.

Koning Jojakin en zijn moeder Nehuschta, de weduwe van koning Jojakim (2Kn24:8), werden naar Babylon in gevangenschap gebracht bij de tweede wegvoering die Nebukadnezar uitvoerde (vgl. Jr13:18-19). Jojakin werd aan het einde wel vrijgelaten, maar stierf in Babel.

|27| Nooit meer komt u terug naar het land dat u zo graag weer zou zien.’ Het volk hoopte dat haar koning weer terug zou keren, maar die verwachting was tevergeefs. Jojakin zou opgevolgd worden door zijn oom Zedekia.

|28| Is die Konjahu soms een afgedankte kruik, een pot die niemand meer wil?

Waarom is hij dan met zijn familie weggegooid, weggeslingerd naar een onbekend land?

|29| Land, o land, luister naar het woord van Jahweh! Niemand luisterde echter naar de woorden van Jahweh.


J E R E M I A 22:1-30

179

|30| Zo spreekt Jahweh: ‘Schrijf deze man in als kinderloos, als iemand die niet is geslaagd in het leven. Want van zijn kinderen zal niemand erin slagen om op de troon van David te komen en weer over Juda te heersen.’

Jahweh spreekt een vloek uit over de nakomelingen van een man. Vanuit Jr22:28 denken we daarbij graag aan koning Jojakin of Konja. 2 Niemand van zijn nakomelingen zal meer op de troon van David zitten. Deze profetie is opmerkelijk. In 1Kr3:17-18 lezen we immers over de zeven zonen van Jojakin. En uit een in de archeologie gevonden document blijkt verder dat vijf van hen in Babylon overleefden. 3 Later zou zijn nakomeling Zerubbabel door Jahweh echter verhoogd worden (Hg2:23). De Bijbel wijst er verder op dat Salathiel, een nakomeling van Jojakin, deel uitmaakte van het geslachtsregister van Jezus Christus (Mt1:11-12). Er zijn meerdere oplossingen geformuleerd voor dit probleem: (1) Ryrie, Dyer en anderen denken dat niemand meer koning zou zijn uit het volledige nageslacht van Jojakin. 4 Volgens velen van hen was de maagdelijke verwekking nodig om Christus geen directe nakomeling van Jojakin te laten zijn.5 (2) Anderen verklaarden door te stellen dat de kinderen in 1Kr3:1718 geen letterlijke nakomelingen van Jojakin zouden zijn, maar geadopteerd werden. (3) Een derde optie is om niet aan Jojakin, maar aan Zedekia te denken. In Jr is het immers opvallend dat de profeet positief over Jojakin (Konja) spreekt. Na het verzoek van Zedekia om God een paar wonderen te laten doen (Jr21:1), spreekt Jeremia dan een oordeel uit over deze goddeloze koning (vs3) en zou hij zich opnieuw tot hem richten in Jr22:1. Joahas en Jojakin zouden dan in Jr22:11-19 als voorbeelden staan voor Zedekia. Na de verovering van Jeruzalem werden de nakomelingen van Zedekia voor zijn eigen ogen om het leven gebracht. 2 3 4

5

.J. Backhaus en I. Meyer, ‘Das Buch Jeremia,’ Einleitung in das Alte Testament, red. E. Zenger (Stuttgart:Kohlhammer, 2006), 467. J.B. Pritchard, Ancient Near Eastern Texts Relating to the Old Testament (New York:Princeton, 1969), 308. A. van Selms, Jeremia Deel I (POT; Nijkerk:Callenbach, 1972), 277; C.C. Ryrie, Die Bibel Verstehen (Bielefeld:CLV, 1999), 281; C.H. Dyer, Jeremia (ATAE 3; Holzgerlingen:Hänssler, 2000), 173-174; R. Gromacki, The Virgin Birth of Christ (Grand Rapids:Baker, 1981), 150-159; W. MacDonald, Believers Bible Commentary (Nashville:Nelson, 1995), 1011; A.C. Gaebelein, Kommentar zum Alten Testament. Esra-Maleachi, Bnd. II (Dillenburg:CV, 1998), 389; W. Rudolph, Jeremia (HAT; Tübingen:Mohr, 1968), 123-125. C.C. Ryrie, Die Bibel Verstehen (Bielefeld:CLV, 1999), 281; C.H. Dyer, Jeremia (ATAE 3; Holzgerlingen:Hänssler, 2000), 173-174; R. Gromacki, The Virgin Birth of Christ (Grand Rapids:Baker, 1981), 150-159; W. MacDonald, Believers Bible Commentary (Nashville:Nelson, 1995), 1011; A.C. Gaebelein, Kommentar zum Alten Testament. Esra-Maleachi, Bnd. II (Dillenburg:CV, 1998), 389.


180

(4) Ten slotte denkt Ryken dat deze profetie enkel betrekking had op de kinderen van Jojakin (vgl. Ez21:25-26). 6 Het oordeel zou niet voor eeuwig in zijn nageslacht doorwerken, maar een tijdelijke breuk kennen.7 Als de Messias zou komen, zou Hem de kroon worden aangeboden (Ez21:27). God had immers beloofd dat er een koning vanuit de lijn van David voor eeuwig op de troon zou zitten (2Sm7). Die belofte lijkt in de volgende verzen (Jr23:1v.) indirect herhaalt te worden. Aan het einde van Jr lezen we ten slotte over de verhoging van Jojakin, waarmee de schrijver indirect wil aanduiden dat God zijn weg vervolgt met deze nazaat van David. Het is opmerkelijk dat het Nieuwe Testament geen enkele verwijzing bevat naar deze passage en zich met de problematiek die bij dit vers geschetst wordt bezighoudt. Als we het verdere verloop van Jr23 bij dit vers betrekken blijkt verder dat er in de laatste dagen weer opnieuw een koning op de troon van David zal zitten. Schijnbaar heeft Jr er weet van dat het oordeel geen betrekking heeft op alle nakomelingen van Jojakin. We denken vandaar dat enkel de kinderen van Jojakin geen regentschap zouden ontvangen. Die profetie ging daadwerkelijk in vervulling.

6 7

P.G. Ryken, Jeremiah & Lamentations, From Sorrow to Hope (Wheaton:Crossway, 2001), 330. Vgl. H. Lalleman-de Winkel, Jeremia (DB; Heerenveen:Groen, 2004), 161. L. Stulman, Jeremiah (AOTC; Nashville:Abingdon, 2005), 213-214.


J E R E M I A 23:1-40

181

25 | 23:1-40 (1) ‘Wee de herders, door wie de schapen van mijn kudde omkomen en verloren lopen – spreekt Jahweh. (2) Daarom, zo spreekt Jahweh, de God van Israël, tegen de herders die mijn volk weiden: “Door uw schuld zijn mijn schapen verdwaald en uiteengedreven; u hebt er niet op gelet. Maar Ik let wel op u, vanwege al uw misdaden – spreekt Jahweh.” (3) Ik breng de overgebleven schapen bijeen uit alle landen waarheen Ik ze heb verdreven. Ik breng ze terug naar hun weiden; ze worden weer vruchtbaar en talrijk. (4) Dan stel ik herders over hen aan die hen werkelijk weiden. Ze hoeven niet bang of angstig meer te zijn, geen van hen wordt nog vermist – spreekt Jahweh. (5) Geloof Mij, de dagen komen dat Ik een rechtvaardige Spruit van David laat opstaan – spreekt Jahweh. Hij zal met bekwaamheid regeren en het land rechtvaardig en eerlijk besturen. (6) Dan wordt Juda bevrijd, en leeft Israël veilig. Dit is de naam die men het geeft: “Jahweh, onze gerechtigheid.” (7) Eens komt de tijd – spreekt Jahweh – dat men niet meer zegt: “Zowaar Jahweh leeft die de Israëlieten uit Egypte heeft geleid”, (8) maar: “Zowaar Jahweh leeft die de nakomelingen van Israël heeft teruggebracht uit het noorden, uit alle landen waarheen Hij hen had verdreven. Op hun eigen grond zullen zij weer wonen.”’ (9) Over de profeten. Ik ben geschokt tot diep in mijn hart, ik beef over al mijn leden. Ik lijk wel dronken, bevangen door de wijn; zo vol ben ik van de heilige woorden van Jahweh. (10) Overal in het land pleegt men echtbreuk, daarom ligt het land verdord, zijn de oasen in de woestijn uitgedroogd. Zij zijn alleen maar uit op kwaad, hun macht steunt op onrecht. (11) ‘Zelfs profeten en priesters zijn slecht, in mijn eigen huis heb Ik hen op misdaden betrapt – spreekt Jahweh. (12) Daarom wordt de weg die zij gaan een glibberig pad in het donker, waar zij struikelen en vallen. Want Ik zal ze met rampen treffen, als de tijd van hun straf is gekomen – spreekt Jahweh. (13) Ik heb gezien dat de profeten van Samaria iets verschrikkelijks deden: zij traden op als profeten van Baäl en misleidden mijn volk Israël. (14) Maar de profeten van Jeruzalem heb Ik nog ergere dingen zien doen: overspel en bedrog. De slechte mensen moedigen zij aan in hun slechtheid, zodat niemand tot inkeer komt. De hele stad is voor Mij één Sodom, de hele bevolking één Gomorra. (15) Daarom’, zo spreekt Jahweh van de machten tot de profeten, ‘geef Ik hun alsem te eten en vergif te drinken, want door de profeten van Jeruzalem komt slechtheid over het hele land.’ (16) Zo spreekt Jahweh van de machten: ‘Luister niet naar wat de profeten u verkondigen. Ze bedriegen u; hun visioenen zijn hun eigen verzinsels en geen boodschap van Jahweh. (17) Tegen hen die het woord van Jahweh minachten, zeggen zij: “Het zal goed met u gaan.” En tegen iedereen die


182

volhardt in de slechtheid, zeggen zij: “U zal geen kwaad overkomen.” (18) Maar wie van hen had zitting in de raad van Jahweh? Wie was erbij en hoorde wat Hij besloot? Wie vernam zijn besluiten en bracht ze over? (19) De stormwind van Jahweh steekt op, een wervelstorm breekt los over de boosdoeners. (20) De toorn van Jahweh komt niet tot bedaren tot Hij al zijn plannen heeft uitgevoerd. Later zal dit duidelijk worden voor u. (21) Ik heb die profeten niet gezonden en toch sloven zij zich uit. Ik heb niet tegen hen gesproken en toch treden ze op als profeet. (22) Hadden ze zitting gehad in mijn raad, dan zouden ze mijn volk mijn besluiten verkondigen en het van zijn verkeerde weg afbrengen, van zijn slecht gedrag. (23) Ben Ik een God die in de nabijheid is – spreekt Jahweh; ben Ik niet een God die ver weg is? (24) Nergens kan een mens zich verbergen zonder dat Ik hem zie – spreekt Jahweh. Hemel en aarde zijn vol van Mij – spreekt Jahweh. (25) Ik hoor de profeten die in mijn naam leugens verkondigen, zeggen: “Ik had een droom.” (26) Hoelang moet dat nog duren! Wat bezielt die profeten, die verkondigers van hun eigen verzinsels? (27) Ze vertellen mijn volk hun dromen en denken dat het daardoor mijn naam zal vergeten, zoals hun voorvaderen die mijn naam vergaten voor die van Baäl. (28) De profeet die een droom heeft, vertelt slechts een verzinsel; maar hij die mijn woord heeft ontvangen, spreekt in waarheid mijn woord: Stro heeft niets met tarwe gemeen – spreekt Jahweh. (29) Mijn woord is als een vuur – spreekt Jahweh – als een hamer die een rots in tweeën splijt. (30) Ik verzeker u: Ik ben tegen de profeten die mijn woorden stelen – spreekt Jahweh. (31) Ik ben tegen de profeten die alles wat over hun lippen komt als orakels beschouwen – spreekt Jahweh. (32) Ik ben tegen de profeten die mijn volk misleiden met hun zogenaamde dromen, met hun leugens en hun woordenvloed – spreekt Jahweh. Ik heb hen niet gezonden, Ik heb hun geen opdracht gegeven. Ze zijn voor dit volk van geen enkel nut – spreekt Jahweh. (33) Wanneer iemand, al was het een profeet of een priester, u vraagt: “Wat is de ‘last’ van Jahweh?”, antwoord dan: “U bent zelf een last; Ik verwerp u” – spreekt Jahweh. (34) De profeet, de priester of wie dan ook die nog over de “last” van Jahweh spreekt, straf Ik met heel zijn familie. (35) Vraag elkaar liever: “Wat is het antwoord van Jahweh? Wat heeft Hij gezegd?” (36) Maar de uitdrukking “last” van Jahweh mag u niet meer gebruiken. Als u dat toch doet, dan zult u er zelf de last van ondervinden, omdat u de woorden van onze God, de levende God, Jahweh van de machten, een verkeerde betekenis geeft. (37) U moet de profeet vragen: “Wat is het antwoord van Jahweh? Wat heeft Hij gezegd?” (38) “Als u blijft spreken over de ‘last’ van Jahweh, dan”, zo spreekt Jahweh, “omdat u over de ‘last’ van Jahweh blijft spreken, ofschoon Ik u liet waarschuwen dat niet meer te doen, (39) dan til Ik u nu op samen met deze stad, die Ik aan u en aan uw voorvaderen gegeven heb, en verwerp Ik u. (40) Eeuwige vernedering breng Ik over u, eeuwige schande die nooit wordt vergeten.”’


J E R E M I A 23:1-40

183

|1| ‘Wee de herders, door wie de schapen van mijn kudde omkomen en verloren lopen – spreekt Jahweh.

Nadat in Jr22 het oordeel over het koningshuis van David is aangekondigd, volgt in Jr23 de aankondiging van het gericht over de verkeerde herders en valse profeten. Gelijktijdig wijst de profeet op de komst van de ware Herder. De profetieen in dit hoofdstuk werden vlak voor de verwoesting van Jeruzalem uitgesproken.1

|2| Daarom, zo spreekt Jahweh, de God van Israël, tegen de herders die mijn volk weiden: “Door uw schuld zijn mijn schapen verdwaald en uiteengedreven; u hebt er niet op gelet. Maar Ik let wel op u, vanwege al uw misdaden – spreekt Jahweh.”

Jahweh neemt de herders van zijn volk in dit gedeelte stevig onder handen. Deze herders verwijzen bij Jr naar de leiders van het volk (zie §d). Het oordeel wordt over hen uitgesproken. Ze waren een plaag voor het volk in plaats van een zegen.2

|3| Ik breng de overgebleven schapen bijeen uit alle landen waarheen Ik ze heb verdreven. Ik breng ze terug naar hun weiden; ze worden weer vruchtbaar en talrijk.

de overgebleven schapen, het trouwe overblijfsel, zal terugkeren naar het beloofde land. In dat overblijfsel bestaat het volk Israël voort.

|4| Dan stel ik herders over hen aan die hen werkelijk weiden. Ze hoeven niet bang of angstig meer te zijn, geen van hen wordt nog vermist – spreekt Jahweh.

Bij de herder die genoemd worden in dit vers is er gedacht aan: Zerubbabel, Jozua, Ezra en Nehemia.3

|5| Geloof Mij, de dagen komen dat Ik een rechtvaardige Spruit van David laat opstaan – spreekt Jahweh. Hij zal met bekwaamheid regeren en het land rechtvaardig en eerlijk besturen.

Hoewel Jr het koningschap haar goddeloosheid verwijt, blijft de verwachting bestaan naar de godvrezende Koning. Hij zal het land 1 2 3

W.C. Hovius, ‘De rechtvaardige Spruit – de messias-verwachting in Jeremia 23:1-8,’ Verkenningen in de oudtestamentische messiasverwachting, red. A.G. Knevel en M.J. Paul (Kampen:Kok, 1995), 114. W.C. Hovius, ‘De rechtvaardige Spruit – de messias-verwachting in Jeremia 23:1-8,’ Verkenningen in de oudtestamentische messiasverwachting, red. A.G. Knevel en M.J. Paul (Kampen:Kok, 1995), 114. W.C. Hovius, ‘De rechtvaardige Spruit – de messias-verwachting in Jeremia 23:1-8,’ Verkenningen in de oudtestamentische messiasverwachting, red. A.G. Knevel en M.J. Paul (Kampen:Kok, 1995), 114.


184

regeren op de manier zoals Jahweh het bedoelde. Deze Koning zou volledig anders zijn dan alle koningen die voor Hem waren. De belofte die de profeet in vs5 doet, ging in vervulling in Jezus van Nazareth. Hij was de ‘rechtvaardige Spruit’ – een uitdrukking die in het Fenicisch gebruikt werd voor de wettige troonopvolger. 4 Maar ondanks dat het volk Hem verwierp, evenals ze de woorden van profeten hadden verworpen, zal Hij tijdens het vrederijk deze woorden in voltooiing brengen.5 Daarop wijzen de woorden ‘de dagen komen’ vooruit.6 De Koning zal klein beginnen, maar van grote betekenis zijn voor de hele wereldgeschiedenis. Hij zal voorspoedig zijn en alle onrecht laten verdwijnen bij zijn komst. Smachtend kijkt de profeet uit naar die tijd. Hij zal deze profetie in 33:15 nog eens herhalen als er sprake is van het nieuwe verbond: ‘In die dagen, in die tijd schenk Ik David een rechtvaardige spruit die het land rechtvaardig en eerlijk bestuurt.’

|6| Dan wordt Juda bevrijd, en leeft Israël veilig. Dit is de naam die men het geeft: “Jahweh, onze gerechtigheid.”

De naam ‘Jahweh, onze gerechtigheid’ (Hebr. Jahweh Tsîdqénû) staat in contrast met de naam Zedekia (bet. ‘mijn gerechtigheid is Jahweh’). De uitdrukking toont aan dat de Spruit zelf gekenmerkt wordt als Jahweh en dus gelijk aan Jahweh blijkt te zijn.7

|7| Eens komt de tijd – spreekt Jahweh – dat men niet meer zegt: “Zowaar Jahweh leeft die de Israëlieten uit Egypte heeft geleid”,

|8| maar: “Zowaar Jahweh leeft die de nakomelingen van Israël heeft teruggebracht uit het noorden, uit alle landen waarheen Hij hen had verdreven. Op hun eigen grond zullen zij weer wonen.”’

|9| Over de profeten. Ik ben geschokt tot diep in mijn hart, ik beef over al mijn

leden. Ik lijk wel dronken, bevangen door de wijn; zo vol ben ik van de heilige woorden van Jahweh.

4 5 6 7

W.C. Hovius, ‘De rechtvaardige Spruit – de messias-verwachting in Jeremia 23:1-8,’ Verkenningen in de oudtestamentische messiasverwachting, red. A.G. Knevel en M.J. Paul (Kampen:Kok, 1995), 115. C.H. Dyer, Jeremia (ATAE 3; Holzgerlingen:Hänssler, 2000), 174; W.C. Hovius, ‘De rechtvaardige Spruit – de messias-verwachting in Jeremia 23:1-8,’ Verkenningen in de oudtestamentische messiasverwachting, red. A.G. Knevel en M.J. Paul (Kampen:Kok, 1995), 115. P.A. Munch, The Expression Bajjom Hahu (Oslo:I Kommisjon Hos Jacob DyBwad, 1936). W.C. Hovius, ‘De rechtvaardige Spruit – de messias-verwachting in Jeremia 23:1-8,’ Verkenningen in de oudtestamentische messiasverwachting, red. A.G. Knevel en M.J. Paul (Kampen:Kok, 1995), 116.


J E R E M I A 23:1-40

185

|10| Overal in het land pleegt men echtbreuk, daarom ligt het land verdord, zijn de oasen in de woestijn uitgedroogd. Zij zijn alleen maar uit op kwaad, hun macht steunt op onrecht.

|11| ‘Zelfs profeten en priesters zijn slecht, in mijn eigen huis heb Ik hen op misdaden betrapt – spreekt Jahweh.

De priesters en profeten waren zeer religieus, maar dienden niet Jahweh, maar de afgoden. Op die wijze verontreinigden ze het huis en de naam van de Heer.

|12| Daarom wordt de weg die zij gaan een glibberig pad in het donker, waar zij struikelen en vallen. Want Ik zal ze met rampen treffen, als de tijd van hun straf is gekomen – spreekt Jahweh.

|13| Ik heb gezien dat de profeten van Samaria iets verschrikkelijks deden: zij traden op als profeten van Baäl en misleidden mijn volk Israël.

|14| Maar de profeten van Jeruzalem heb Ik nog ergere dingen zien doen: overspel en

bedrog. De slechte mensen moedigen zij aan in hun slechtheid, zodat niemand tot inkeer komt. De hele stad is voor Mij één Sodom, de hele bevolking één Gomorra.

|15| Daarom’, zo spreekt Jahweh van de machten tot de profeten, ‘geef Ik hun alsem

te eten en vergif te drinken, want door de profeten van Jeruzalem komt slechtheid over het hele land.’

|16| Zo spreekt Jahweh van de machten: ‘Luister niet naar wat de profeten u

verkondigen. Ze bedriegen u; hun visioenen zijn hun eigen verzinsels en geen boodschap van Jahweh.

|17| Tegen hen die het woord van Jahweh minachten, zeggen zij: “Het zal goed met u

gaan.” En tegen iedereen die volhardt in de slechtheid, zeggen zij: “U zal geen kwaad overkomen.”

|18| Maar wie van hen had zitting in de raad van Jahweh? Wie was erbij en hoorde wat Hij besloot? Wie vernam zijn besluiten en bracht ze over?


186

|19| De stormwind van Jahweh steekt op, een wervelstorm breekt los over de boosdoeners.

|20| De toorn van Jahweh komt niet tot bedaren tot Hij al zijn plannen heeft uitgevoerd. Later zal dit duidelijk worden voor u.

|21| Ik heb die profeten niet gezonden en toch sloven zij zich uit. Ik heb niet tegen hen gesproken en toch treden ze op als profeet.

|22| Hadden ze zitting gehad in mijn raad, dan zouden ze mijn volk mijn besluiten

verkondigen en het van zijn verkeerde weg afbrengen, van zijn slecht gedrag.

|23| Ben Ik een God die in de nabijheid is – spreekt Jahweh; ben Ik niet een God die ver weg is?

|24| Nergens kan een mens zich verbergen zonder dat Ik hem zie – spreekt Jahweh. Hemel en aarde zijn vol van Mij – spreekt Jahweh.

|25| Ik hoor de profeten die in mijn naam leugens verkondigen, zeggen: “Ik had een droom.”

|26| Hoelang moet dat nog duren! Wat bezielt die profeten, die verkondigers van hun eigen verzinsels?

|27| Ze vertellen mijn volk hun dromen en denken dat het daardoor mijn naam zal

vergeten, zoals hun voorvaderen die mijn naam vergaten voor die van Baäl.

|28| De profeet die een droom heeft, vertelt slechts een verzinsel; maar hij die mijn

woord heeft ontvangen, spreekt in waarheid mijn woord: Stro heeft niets met tarwe gemeen – spreekt Jahweh.

De dromen van de pseudoprofeten waren net zo waardeloos voor het geestelijke leven, zoals stro waardeloos was voor het lichamelijke leven. Hun woorden hadden geen macht.

|29| Mijn woord is als een vuur – spreekt Jahweh – als een hamer die een rots in tweeën splijt.


J E R E M I A 23:1-40

187

Het ware woord van God snijdt diep.8

|30| Ik verzeker u: Ik ben tegen de profeten die mijn woorden stelen – spreekt Jahweh. Drie keer verzekert de profeet dat Jahweh zich tegen de zogenaamde profeten zal plaatsen. Hij zal hun zonde niet onbemerkt voorbij laten gaan.

|31| Ik ben tegen de profeten die alles wat over hun lippen komt als orakels beschouwen – spreekt Jahweh.

|32| Ik ben tegen de profeten die mijn volk misleiden met hun zogenaamde dromen,

met hun leugens en hun woordenvloed – spreekt Jahweh. Ik heb hen niet gezonden, Ik heb hun geen opdracht gegeven. Ze zijn voor dit volk van geen enkel nut – spreekt Jahweh.

|33| Wanneer iemand, al was het een profeet of een priester, u vraagt: “Wat is de ‘last’

van Jahweh?”, antwoord dan: “U bent zelf een last; Ik verwerp u” – spreekt Jahweh.

Vs33-40 cirkelen rondom het woord ‘last’.

|34| De profeet, de priester of wie dan ook die nog over de “last” van Jahweh spreekt, straf Ik met heel zijn familie.

|35| Vraag elkaar liever: “Wat is het antwoord van Jahweh? Wat heeft Hij gezegd?” |36| Maar de uitdrukking “last” van Jahweh mag u niet meer gebruiken. Als u dat toch doet, dan zult u er zelf de last van ondervinden, omdat u de woorden van onze God, de levende God, Jahweh van de machten, een verkeerde betekenis geeft.

De mensen misbruikten de uitdrukking ‘last van Jahweh’ voor hun eigen gedachten. Op dit manier probeerden ze Gods autoriteit te misbruiken voor hun eigen ideeën.

|37| U moet de profeet vragen: “Wat is het antwoord van Jahweh? Wat heeft Hij gezegd?”

8

H. Lalleman-De Winkel, Jeremia (DB; Heerenveen:Groen, 2004), 167.


188

|38| “Als u blijft spreken over de ‘last’ van Jahweh, dan”, zo spreekt Jahweh, “omdat

u over de ‘last’ van Jahweh blijft spreken, ofschoon Ik u liet waarschuwen dat niet meer te doen,

|39| dan til Ik u nu op samen met deze stad, die Ik aan u en aan uw voorvaderen gegeven heb, en verwerp Ik u.

|40| Eeuwige vernedering breng Ik over u, eeuwige schande die nooit wordt vergeten.”’


J E R E M I A 24:1-10

189

26 | 24:1-10 (1) Ik kreeg een visioen van Jahweh: ik zag twee manden met vijgen staan bij de tempel van Jahweh. Het was kort nadat Jechonja, zoon van Jojakim, de koning van Juda, de edelen van Juda, de smeden en de slotenmakers, door Nebukadnezar, de koning van Babel, uit Jeruzalem naar Babel waren weggevoerd. (2) In de ene mand zaten prachtige vijgen, vijgen van de eerste pluk; in de andere zaten slechte vijgen, te slecht om te eten. (3) En Jahweh vroeg mij: ‘Wat ziet u, Jeremia?’ Ik antwoordde: ‘Ik zie vijgen. De goede vijgen zijn uitstekend maar de slechte zijn bijzonder slecht, te slecht om te eten.’ (4) Toen kwam het woord van Jahweh tot mij: (5) ‘Zo spreekt Jahweh, de God van Israël: Zoals voor deze goede vijgen, zo goed zorg Ik voor de ballingen van Juda die Ik van hier naar het land van de Chaldeeën heb laten gaan. (6) Ik heb alleen hun welzijn voor ogen en breng hen terug naar dit land. Ik bouw hen weer op en breek hen niet af, Ik plant hen en ruk hen niet uit. (7) Ik geef hun een hart om te erkennen dat Ik Jahweh ben. Zij zullen mijn volk zijn en Ik zal hun God zijn, want ze zullen met heel hun hart naar Mij terugkomen. (8) Maar zoals de slechte vijgen, te slecht om te eten, zo behandel Ik Zedekia, de koning van Juda, en zijn edelen, en de rest van zijn volk dat nog in dit land is overgebleven, en degenen die zich in Egypte hebben gevestigd, zo spreekt Jahweh. (9) Ik maak hen tot een schrikbeeld voor alle koninkrijken op aarde, een teken van vernedering, een mikpunt van laster en spot, een vloek, overal waar Ik hen uitstrooi. (10) Het zwaard, honger en pest stuur Ik op hen af, tot ze helemaal verdwenen zijn van de grond die Ik hun en hun voorvaderen had gegeven.’

|1| Ik kreeg een visioen van Jahweh: ik zag twee manden met vijgen staan bij de tempel van Jahweh. Het was kort nadat Jechonja, zoon van Jojakim, de koning van Juda, de edelen van Juda, de smeden en de slotenmakers, door Nebukadnezar, de koning van Babel, uit Jeruzalem naar Babel waren weggevoerd.

Dyer dateert deze profetie rond het jaar 597v.Chr. aan het begin van de regering van Zedekia.1 De profetie kwam dan kort na de wegvoering van Jojakim en ongeveer tienduizend Judeeërs (2Kn24:12-14).

|2| In de ene mand zaten prachtige vijgen, vijgen van de eerste pluk; in de andere zaten slechte vijgen, te slecht om te eten.

1

C.H. Dyer, Jeremia (ATAE 3; Holzgerlingen:Hänssler, 2000), 176.


190

Het visioen dat de profeet ziet, herinnert ons aan de eerstelingen die het volk Jahweh bracht in een mand (Dt26:11).

|3| En Jahweh vroeg mij: ‘Wat ziet u, Jeremia?’ Ik antwoordde: ‘Ik zie vijgen. De goede vijgen zijn uitstekend maar de slechte zijn bijzonder slecht, te slecht om te eten.’

De woorden ‘Wat zie je, Jeremia?’, herinneren ons aan Jr1:11: ‘Het woord van Jahweh kwam tot mij: ‘Wat zie je, Jeremia?’ Ik antwoordde: ‘Een amandeltak zie ik.’’ De profeet schonk daarbij geen aandacht aan de plaats van de maanden of aan de maanden zelf.

|4| Toen kwam het woord van Jahweh tot mij: |5| Zo spreekt Jahweh, de God van Israël: Zoals voor deze goede vijgen, zo goed zorg Ik voor de ballingen van Juda die Ik van hier naar het land van de Chaldeeën heb laten gaan.

Deze uitspraak zal menig persoon in Juda in verwarring hebben gebracht. Het volk ging er namelijk vanuit dat degenen die in gevangenschap waren gebracht de vloek van Jahweh over zich heen hadden gehaald (Ez11:14-15).

|6| Ik heb alleen hun welzijn voor ogen en breng hen terug naar dit land. Ik bouw hen weer op en breek hen niet af, Ik plant hen en ruk hen niet uit.

God beloofde voor de ballingen te zorgen en zich voor hen in te zetten (Ez11:16-17). Hij zou hen weer terug in het land brengen en daar planten, opbouwen en niet afbreken. De vierdeling bouwen, afbreken, planten en niet uitrukken laat ons terugdenken aan de vierdeling in Jr1:10: ‘Zie, Ik stel je vandaag aan over volken en over koninkrijken, om ze uit te rukken, af te breken, te vernielen, te verwoesten, op te bouwen en te planten.’

|7| Ik geef hun een hart om te erkennen dat Ik Jahweh ben. Zij zullen mijn volk

zijn en Ik zal hun God zijn, want ze zullen met heel hun hart naar Mij terugkomen.

Dit was het doel van de straf die over de weggevoerden was gekomen. Ondanks dat velen, zoals Mordechai, Daniël en Ezechiël Gods macht erkenden is deze belofte die Jahweh aan zijn volk geeft nog niet


J E R E M I A 24:1-10

191

volledig voor het hele volk in vervulling gegaan. 2 Tot op heden is Israël een ongelovig volk. In de toekomst zal dit niet meer het geval zijn en zal heel Israël Jahweh toebehoren en heilig zijn (vgl. Jr31:31-34; Ez36:24-32).

|8| Maar zoals de slechte vijgen, te slecht om te eten, zo behandel Ik Zedekia, de koning van Juda, en zijn edelen, en de rest van zijn volk dat nog in dit land is overgebleven, en degenen die zich in Egypte hebben gevestigd, zo spreekt Jahweh.

|9| Ik maak hen tot een schrikbeeld voor alle koninkrijken op aarde, een teken van vernedering, een mikpunt van laster en spot, een vloek, overal waar Ik hen uitstrooi.

|10| Het zwaard, honger en pest stuur Ik op hen af, tot ze helemaal verdwenen zijn van de grond die Ik hun en hun voorvaderen had gegeven.’

2

J. Tiesema, De wenende profeet. Beschouwing over de profetie van Jeremia (Den Haag:Voorhoeve, z.j.), 98, 100; A.C. Gaebelein, Kommentar zum Alten Testament. Esra-Maleachi, Bnd. II (Dillenburg:CV, 1998), 390,


J E R E M I A 25:1-38

193

27 | 25:1-38 (1) Dit woord kwam tot Jeremia, voor heel het volk van Juda. Het was in het vierde jaar van de regering van Jojakim, zoon van Josia, de koning van Juda, in het beginjaar dat Nebukadnezar koning van Babel werd. (2) De profeet Jeremia sprak tot heel het volk van Juda en alle inwoners van Jeruzalem: (3) ‘Vanaf het dertiende jaar dat Josia, zoon van Amon, koning van Juda was, tot op de dag van vandaag, drieëntwintig jaar lang, is het woord van Jahweh tot mij gekomen. Onophoudelijk heb ik tegen u gesproken, maar u hebt niet geluisterd. (4) Jahweh heeft zijn dienaren, de profeten naar u gezonden, telkens weer, maar u hebt niet geluisterd, u hebt mij niet gehoorzaamd. (5) Ik zei steeds: “Laat uw slecht gedrag en uw zondig leven varen. Dan blijft u wonen op de grond die Jahweh aan u en uw voorvaderen voor altijd heeft gegeven. (6) Loop geen andere goden na, dien ze niet, vereer ze niet. Beledig Mij niet met uw zelfgemaakte beelden, anders laat Ik u doodgaan. (7) Maar u hebt niet naar Mij geluisterd – spreekt Jahweh. U hebt Mij beledigd met uw zelfgemaakte beelden, voor uw eigen slechtheid. (8) Daarom”, zo spreekt Jahweh van de machten, “omdat u niet naar Mij hebt geluisterd, (9) roep Ik alle volken van het noorden op, samen met koning Nebukadnezar van Babel, mijn dienaar – spreekt Jahweh. Ik stuur hen af op dit land, op zijn bewoners en op alle volken in de omgeving. Ik wijd hen aan de vernietiging en maak hen voor altijd tot een schrikbeeld, een mikpunt van spot en vernedering. (10) Ik laat hun kreten van blijdschap en vreugde verdwijnen, het zingen voor bruidegom en bruid, het knarsen van de molensteen, het licht van de lamp. (11) Het hele land wordt een verschrikkelijke puinhoop. De volken zullen de koning van Babel dienen, zeventig jaar. (12) Maar na die zeventig jaar zal Ik de koning van Babel en zijn volk hun misdaden vergelden – spreekt Jahweh. Het land van de Chaldeeën maak Ik voor altijd tot een woestijn. (13) Alles wat Ik tegen dit land heb aangekondigd, laat Ik in vervulling gaan, alles wat in dit boek staat geschreven.” ’ De profetieën van Jeremia over de volken. (14) ‘Machtige volken en grote koningen zullen hen op hun beurt onderwerpen. Ik vergeld hun hun misdaden.’ (15) Zo spreekt Jahweh, de God van Israël. ‘Neem deze beker uit mijn hand en laat alle volken naar wie Ik u zend de wijn van de woede drinken. (16) Laat hen drinken tot ze waggelen als dwazen, door het zwaard dat Ik op hen afzend.’ (17) Ik nam de beker uit de hand van Jahweh en liet alle volken tot wie Hij mij zond eruit drinken: (18) Jeruzalem en de steden van Juda met hun koningen en edelen, om er een puinhoop, een schrikbeeld, een mikpunt van spot en een vloek van te maken, (19) de farao, de koning van Egypte met zijn hovelingen, zijn edelen, zijn volk (20) en alle vreemdelingen; de koningen


194

van Us; de Filistijnse koningen van Askelon, Gaza, Ekron en Asdod, voor zover het nog bestaat; (21) Edom, Moab en Ammon; (22) de koningen van Tyrus, van Sidon, van de overzeese gebieden; (23) Dedan, Tema, Buz en alle mensen met kortgeknipt haar; (24) de koningen van Arabië en alle woestijnbewoners; (25) de koningen van Zimri, van Elam en van Medië; (26) de koningen in het noorden, zowel dichtbij als veraf, in één woord alle koninkrijken op de hele aarde, waar dan ook. Als laatste van allen drinkt de koning van Sjesjak eruit. (27) ‘Dan moet u tegen hen zeggen: “Zo spreekt Jahweh van de machten, de God van Israël: Drink u dronken aan het zwaard dat Ik u stuur, tot u ervan braakt, tot u erbij neervalt en niet meer opstaat.” (28) En als ze de beker die u hun aanbiedt weigeren, dan moet u hun zeggen: “Zo spreekt Jahweh van de machten: Drinken zult u! (29) De rampen die Ik breng over de stad die mijn naam draagt, zijn pas het begin – en u denkt te kunnen ontsnappen? Nee, u zult niet ontsnappen! Ik roep het zwaard op tegen alle bewoners van de aarde – spreekt Jahweh van de machten.” (30) U moet hun verkondigen: “Jahweh briest uit de hemel, uit zijn heilige woning dondert zijn stem. Hij buldert tegen zijn stad, zoals de druivenpersers schreeuwt Hij tegen alle bewoners van de aarde. (31) De strijdkreet dringt door tot het einde van de aarde: Jahweh vonnist over de volken, Hij oordeelt over alle mensen en levert de goddelozen uit aan het zwaard – spreekt Jahweh.” (32) Zo spreekt Jahweh van de machten: “Daar breekt de hel los en treft volk na volk, als een zware storm die opsteekt vanuit alle uithoeken van de aarde. (33) Zij die door Jahweh op die dag zijn geveld, liggen van het ene eind van de aarde tot het andere. Niemand rouwt over hen, niemand brengt hen bijeen, niemand begraaft hen: ze blijven liggen als mest op de akkers. (34) Herders, zing een klaaglied, schreeuw het uit, wentel u in het stof, herders van de kudde, want de dag van uw slachting is aangebroken: (35) als vette bokken valt u neer. De toevlucht van de herders is verloren gegaan, de herders van de kudde kunnen niet meer ontsnappen. (36) Hoor de herders klagen, de hoeders van de kudde wenen, omdat Jahweh hun kudden uitmoordt. (37) De vredige weiden zijn platgetrapt door de brandende toorn van Jahweh. (38) Als een leeuw kwam Hij uit zijn schuilplaats en hun land werd een wildernis door de woede, de brandende toorn van Jahweh.”’

|1| Dit woord kwam tot Jeremia, voor heel het volk van Juda. Het was in het vierde jaar van de regering van Jojakim, zoon van Josia, de koning van Juda, in het beginjaar dat Nebukadnezar koning van Babel werd.

Jr25 beëindigt de vorige boodschappen en gaat qua tijd vooraf aan de vorige hoofdstukken. De eerste veertien verzen van dit hoofdstuk laten ons weer terugdenken aan Jr1.


J E R E M I A 25:1-38

195

Jojakim regeerde van 608 tot 597v.Chr. en Nebukadnezar van 605 tot 562v.Chr. Daardoor wordt duidelijk het het vierde jaar van Jojakim (604) gelijk is met het beginjaar van Nebukadnezar (604v.Chr.). Nebukadnezar was tijdens de ziekte van zijn vader Nabopolazar tegen Egypte opgetrokken, maar moest zijn strijd afbreken en terug naar Babel keren om de kroon in ontvangst te nemen. Dit gebeurde in het vierde jaar van koning Jojakim.

|2| De profeet Jeremia sprak tot heel het volk van Juda en alle inwoners van Jeruzalem:

|3| ‘Vanaf het dertiende jaar dat Josia, zoon van Amon, koning van Juda was, tot op de dag van vandaag, drieëntwintig jaar lang, is het woord van Jahweh tot mij gekomen. Onophoudelijk heb ik tegen u gesproken, maar u hebt niet geluisterd.

|4| Jahweh heeft zijn dienaren, de profeten naar u gezonden, telkens weer, maar u hebt niet geluisterd, u hebt mij niet gehoorzaamd.

|5| Ik zei steeds: “Laat uw slecht gedrag en uw zondig leven varen. Dan blijft u wonen op de grond die Jahweh aan u en uw voorvaderen voor altijd heeft gegeven.

|6| Loop geen andere goden na, dien ze niet, vereer ze niet. Beledig Mij niet met uw zelfgemaakte beelden, anders laat Ik u doodgaan.

|7| Maar u hebt niet naar Mij geluisterd – spreekt Jahweh. U hebt Mij beledigd met uw zelfgemaakte beelden, voor uw eigen slechtheid.

|8| Daarom”, zo spreekt Jahweh van de machten, “omdat u niet naar Mij hebt geluisterd,

|9| roep Ik alle volken van het noorden op, samen met koning Nebukadnezar van Babel, mijn dienaar – spreekt Jahweh. Ik stuur hen af op dit land, op zijn bewoners en op alle volken in de omgeving. Ik wijd hen aan de vernietiging en maak hen voor altijd tot een schrikbeeld, een mikpunt van spot en vernedering.

God gebruikt Nebukadnezar, om zijn volk te tuchtigen. Deze tuchtiging is een liefdesbetuiging van Jahweh (Hb12:5-11).


196

|10| Ik laat hun kreten van blijdschap en vreugde verdwijnen, het zingen voor

bruidegom en bruid, het knarsen van de molensteen, het licht van de lamp.

Elke stem van vreugde en vrolijkheid onder hen zou niet meer gehoord worden. Het knarsen van de molensteen en het licht van de lamp is een Bijbels spreekwoord dat verwijst naar het leven in het algemeen (Jb18:5-6; Sp13:9; 20:20; 24:20; Pr12:4,6).1

|11| Het hele land wordt een verschrikkelijke puinhoop. De volken zullen de koning van Babel dienen, zeventig jaar.

De zeventig jaren waarin het land woest werd gelaten worden teruggevonden in 2Kr36:20-21: ‘De mensen die aan het zwaard ontkomen waren, werden als ballingen naar Babylonië meegevoerd, waar ze de koning en zijn nakomelingen als slaven dienden totdat het rijk in handen viel van Perzië. Zo ging in vervulling wat Jahweh bij monde van Jeremia had voorzegd. Zeventig jaar bleef het land braak liggen en had het rust, totdat alle niet in acht genomen sabbatsjaren vergoed waren’, Dn9:2-3: ‘In het eerste jaar van zijn koningschap, leidde ik, Daniël, uit de boeken af hoeveel jaren het zou duren voordat de puinhopen van Jeruzalem verdwenen zouden zijn. Zoals Jahweh aan de profeet Jeremia had gezegd, waren dat er zeventig. Ik wendde mij tot God, de Heer, en gaf me over aan gebed en smeekbeden, al vastend en rouwend’ en Zc1:12: ‘Toen riep de engel van Jahweh uit: “Jahweh van de hemelse machten, hoe lang zal het nog duren voor u erbarmen toont met Jeruzalem en de steden van Juda, waarop u nu al zeventig jaar verbolgen bent?”’

|12| Maar na die zeventig jaar zal Ik de koning van Babel en zijn volk hun misdaden vergelden – spreekt Jahweh. Het land van de Chaldeeën maak Ik voor altijd tot een woestijn.

Jahweh had in de Thora al aan het volk verkondigd dat het het land elk zevende land braak diende te laten liggen (Lv25:3-5). Als het volk zich niet aan dit gebod zou houden, zou het uit het land worden weggevoerd waardoor het land zijn sabbatrust zou ontvangen (Lc26:33-35). 2Kr36:20-21 geeft ons te kennen dat het land inderdaad zijn sabbatrust terugkreeg. De gevangenschap duurde vandaar zeventig jaar, omdat het sabbatjaar zeventig jaar was overtreden. Na deze zeventig zou Jahweh de koning van Babel en zijn volk hun misdaden vergelden (vgl. Jr50-51). 1

H. Lalleman-De Winkel, Jeremia (DB; Heerenveen:Groen, 2004), 174.


J E R E M I A 25:1-38

197

|13| Alles wat Ik tegen dit land heb aangekondigd, laat Ik in vervulling gaan, alles wat in dit boek staat geschreven.” ’ De profetieën van Jeremia over de volken.

|14| Machtige volken en grote koningen zullen hen op hun beurt onderwerpen. Ik vergeld hun hun misdaden.’

|15| Zo spreekt Jahweh, de God van Israël. ‘Neem deze beker uit mijn hand en laat alle volken naar wie Ik u zend de wijn van de woede drinken.

|16| Laat hen drinken tot ze waggelen als dwazen, door het zwaard dat Ik op hen afzend.’

|17| Ik nam de beker uit de hand van Jahweh en liet alle volken tot wie Hij mij zond eruit drinken:

|18| Jeruzalem en de steden van Juda met hun koningen en edelen, om er een puinhoop, een schrikbeeld, een mikpunt van spot en een vloek van te maken,

Als eerste moest Jeruzalem en Juda uit deze beker drinken. ‘Besef goed dat de tijd van het oordeel is aangebroken. Dat oordeel begint bij Gods eigen mensen. Als het bij ons begint, hoe zal het dan aflopen met hen die weigeren het evangelie van God te aanvaarden?’ (1Pt4:17).

|19| de farao, de koning van Egypte met zijn hovelingen, zijn edelen, zijn volk Allen zouden de ellende van Gods toorn ondervinden. Er viel niet aan te ontkomen, ze zouden moeten drinken.

|20| en alle vreemdelingen; de koningen van Us; de Filistijnse koningen van Askelon, Gaza, Ekron en Asdod, voor zover het nog bestaat;

Het land Uz is moeilijk te identificeren. Dyer denkt dat het in NoordArabië ten oosten van Edom lag.2

|21| Edom, Moab en Ammon; |22| de koningen van Tyrus, van Sidon, van de overzeese gebieden; |23| Dedan, Tema, Buz en alle mensen met kortgeknipt haar; 2

C.H. Dyer, Jeremia (ATAE 3; Holzgerlingen:Hänssler, 2000), 178.


198

Dedan, Tema en Buz waren steden in het noorden van de Arabische streek. Daarbij is onduidelijk waar precies Buz lag.

|24| de koningen van Arabië en alle woestijnbewoners; |25| de koningen van Zimri, van Elam en van Medië; Het gebied Zimri is onbekend. Doordat het land in verbinding staat met Elam en Medië kunnen we het in het oosten van de rivier de Tigris identificeren.

|26| de koningen in het noorden, zowel dichtbij als veraf, in één woord alle

koninkrijken op de hele aarde, waar dan ook. Als laatste van allen drinkt de koning van Sjesjak eruit.

De koning van Sjesjak, is een vreemde uitspraak. De meeste uitleggers denken dat Sesak verwijst naar Babylon. De profeet zou hier dan een uniek woordraadsel hebben gebruikt, doordat hij de plaats van de letters voor Babel (b-b-l) in het alfabet terugtelt vanaf het einde, dus a=z, b=y, c=x enz. en daardoor het woord Sjesjak kan vormen ( sj-sj-k).3 Toch blijft het verder onduidelijk waarom de profeet dit woordraadsel dan zou gebruiken.

|27| ‘Dan moet u tegen hen zeggen: “Zo spreekt Jahweh van de machten, de God van Israël: Drink u dronken aan het zwaard dat Ik u stuur, tot u ervan braakt, tot u erbij neervalt en niet meer opstaat.”

|28| En als ze de beker die u hun aanbiedt weigeren, dan moet u hun zeggen: “Zo spreekt Jahweh van de machten: Drinken zult u!

|29| De rampen die Ik breng over de stad die mijn naam draagt, zijn pas het begin – en u denkt te kunnen ontsnappen? Nee, u zult niet ontsnappen! Ik roep het zwaard op tegen alle bewoners van de aarde – spreekt Jahweh van de machten.”

|30| U moet hun verkondigen: “Jahweh briest uit de hemel, uit zijn heilige woning dondert zijn stem. Hij buldert tegen zijn stad, zoals de druivenpersers schreeuwt Hij tegen alle bewoners van de aarde. 3

C.H. Dyer, Jeremia (ATAE 3; Holzgerlingen:Hänssler, 2000), 179; A. Parrot, Babylon en het Oude Testament (Nijkerk:Callenbach, 1957), 57.


J E R E M I A 25:1-38

199

|31| De strijdkreet dringt door tot het einde van de aarde: Jahweh vonnist over de volken, Hij oordeelt over alle mensen en levert de goddelozen uit aan het zwaard – spreekt Jahweh.”

Jahweh wilde met deze volkeren in de rechtszaal spreken (vgl. Jr2:9).

|32| Zo spreekt Jahweh van de machten: “Daar breekt de hel los en treft volk na volk, als een zware storm die opsteekt vanuit alle uithoeken van de aarde.

|33| Zij die door Jahweh op die dag zijn geveld, liggen van het ene eind van de aarde

tot het andere. Niemand rouwt over hen, niemand brengt hen bijeen, niemand begraaft hen: ze blijven liggen als mest op de akkers.

|34| Herders, zing een klaaglied, schreeuw het uit, wentel u in het stof, herders van de kudde, want de dag van uw slachting is aangebroken:

|35| als vette bokken valt u neer. De toevlucht van de herders is verloren gegaan, de herders van de kudde kunnen niet meer ontsnappen.

|36| Hoor de herders klagen, de hoeders van de kudde wenen, omdat Jahweh hun kudden uitmoordt.

|37| De vredige weiden zijn platgetrapt door de brandende toorn van Jahweh. |38| Als een leeuw kwam Hij uit zijn schuilplaats en hun land werd een wildernis door de woede, de brandende toorn van Jahweh.”’


J E R E M I A 26:1-24

201

28 | 26:1-24 (1) In het begin van de regering van Jojakim, zoon van Josia, koning van Juda, kwam dit woord van Jahweh tot Jeremia: (2) ‘Zo spreekt Jahweh: Ga naar het huis van Jahweh en zeg in de voorhof tegen hen die uit de steden van Juda naar het huis van Jahweh komen om Hem te aanbidden, alles wat Ik u opdraag, zonder één woord weg te laten. (3) Misschien luisteren zij en komen ze tot inkeer, zodat Ik spijt krijg over de rampen die Ik tegen hen beraamde vanwege hun zondig leven. (4) Zeg daarom tegen hen: “Zo spreekt Jahweh: Als u niet naar Mij luistert en niet leeft volgens de wet die Ik u heb gegeven, (5) als u niet luistert naar mijn dienaren, de profeten die Ik telkens weer, maar vergeefs, naar u toestuur, (6) dan doe Ik met dit huis hetzelfde als Ik met Silo heb gedaan en maak Ik deze stad tot een vloek bij alle volken op aarde.”’ (7) De priesters, de profeten en alle aanwezigen luisterden naar de rede die Jeremia in de tempel hield. (8) Nauwelijks had Jeremia de rede die hij in opdracht van Jahweh voor alle aanwezigen hield beëindigd, of de priesters, de profeten en alle aanwezigen grepen hem vast en schreeuwden: ‘Sterven zul je! (9) Hoe durf je als profeet van Jahweh te zeggen: “Dit huis zal het vergaan zoals het heiligdom van Silo en deze stad wordt een puinhoop zonder bewoners.” ’ En allemaal stormden ze tegelijk op Jeremia af in het huis van Jahweh. (10) Toen de edelen van Juda hoorden wat er gebeurde, gingen zij vanuit het paleis naar het huis van Jahweh en namen hun plaats in bij de Nieuwe Poort. (11) De priesters en de profeten zeiden tegen hen en tegen alle aanwezigen: ‘Deze man verdient de dood. Hij heeft tegen deze stad geprofeteerd; u hebt het zelf gehoord.’ (12) Maar Jeremia zei tegen de edelen en tegen alle aanwezigen: ‘Alle bedreigingen tegen deze tempel en tegen deze stad die u hebt gehoord, heb ik uitgesproken in opdracht van Jahweh. (13) Beter dus uw leven, luister naar Jahweh uw God. Misschien krijgt Hij dan spijt over het onheil waarmee Hij u heeft bedreigd. (14) Met mij kunt u natuurlijk doen wat u wilt: ik ben in uw macht. (15) Maar als u mij doodt, moet u wel weten dat u onschuldig bloed brengt over uzelf, over deze stad en haar inwoners, want het is in opdracht van Jahweh dat ik dit alles verkondig.’ (16) Daarop zeiden de edelen en alle aanwezigen tegen de priesters en de profeten: ‘Deze man verdient de dood niet. Hij heeft tot ons gesproken namens Jahweh.’ (17) Enkele oudsten stonden op en zeiden tegen heel de vergadering: (18) ‘Onder koning Hizkia van Juda trad Micha de Morastiet op als profeet en zei tegen het hele volk: “Zo spreekt Jahweh van de machten: Sion wordt omgeploegd als een akker, Jeruzalem wordt een puinhoop, op de tempelberg groeit struikgewas.” (19) Toch hebben koning Hizkia van Juda en zijn volk hem niet laten doden. Integendeel, Hizkia had


202

ontzag voor Jahweh en probeerde Hem gunstig te stemmen. Toen kreeg Jahweh spijt over het onheil waarmee Hij hen had bedreigd. Wij zouden dus een zware schuld op ons laden.’ (20) Nog een andere profeet trad op namens Jahweh: Uria, zoon van Semaja, uit Kirjat-Jearim. Hij verkondigde tegen de stad en tegen het land hetzelfde als Jeremia. (21) Koning Jojakim, zijn officieren en zijn edelen hoorden ervan en probeerden hem te doden. (22) Toen Uria dit hoorde, werd hij bang en vluchtte hij naar Egypte. Maar koning Jojakim stuurde Elnatan, zoon van Akbor, met enkele mannen naar Egypte. (23) Zij haalden Uria uit Egypte terug en brachten hem bij koning Jojakim. Deze liet hem doden met het zwaard en zijn lijk liet hij in de gemeenschappelijke grafkuil werpen. (24) Het was vooral aan Achikam, zoon van Safan, te danken dat Jeremia niet in handen viel van het gepeupel dat hem wilde doden.

|1| In het begin van de regering van Jojakim, zoon van Josia, koning van Juda, kwam dit woord van Jahweh tot Jeremia:

In Jr26 vinden we de meest uigebreide rechtzaak in het Oude Testament.1 Jeremia sprak deze woorden aan het begin van de regering van Jojakim (608-597v.Chr.). De boodschap die de profeet tot de koning moest spreken herinnert ons aan Jr7-10 en is wellicht daarmee identiek. 2 In Jr26 zou de profeet dan de reactie van het volk op de boodschap in Jr710 bespreken.

|2| ‘Zo spreekt Jahweh: Ga naar het huis van Jahweh en zeg in de voorhof tegen hen die uit de steden van Juda naar het huis van Jahweh komen om Hem te aanbidden, alles wat Ik u opdraag, zonder één woord weg te laten.

Waarschijnlijk kwamen al deze personen naar de tempel toe omdat het op dat moment een feestdag was.

|3| Misschien luisteren zij en komen ze tot inkeer, zodat Ik spijt krijg over de rampen die Ik tegen hen beraamde vanwege hun zondig leven.

|4| Zeg daarom tegen hen: “Zo spreekt Jahweh: Als u niet naar Mij luistert en niet leeft volgens de wet die Ik u heb gegeven,

|5| als u niet luistert naar mijn dienaren, de profeten die Ik telkens weer, maar vergeefs, naar u toestuur, 1 2

H. Lalleman-De Winkel, Jeremia (DB; Heerenveen:Groen, 2004), 179. C.H. Dyer, Jeremia (ATAE 3; Holzgerlingen:Hänssler, 2000), 180.


J E R E M I A 26:1-24

203

|6| dan doe Ik met dit huis hetzelfde als Ik met Silo heb gedaan en maak Ik deze stad tot een vloek bij alle volken op aarde.”’

|7| De priesters, de profeten en alle aanwezigen luisterden naar de rede die Jeremia in de tempel hield.

|8| Nauwelijks had Jeremia de rede die hij in opdracht van Jahweh voor alle aanwezigen hield beëindigd, of de priesters, de profeten en alle aanwezigen grepen hem vast en schreeuwden: ‘Sterven zul je!

Er ontstond opstand in de tempel. Het hele volk dat aanwezig was in de tempel volgde de gedachten van de profeten en priesters en greep de profeet. Volgens de Thora moest iemand die slecht over God had gesproken ter dood worden gebracht: ‘Wie de naam van Jahweh lastert moet ter dood gebracht worden, die moet door de voltallige gemeenschap worden gestenigd. Of het nu een vreemdeling is of een geboren Israëliet, wie mijn naam lastert moet ter dood gebracht worden’ (Lv24:16).

|9| Hoe durf je als profeet van Jahweh te zeggen: “Dit huis zal het vergaan zoals het heiligdom van Silo en deze stad wordt een puinhoop zonder bewoners.” ’ En allemaal stormden ze tegelijk op Jeremia af in het huis van Jahweh.

Schijnbaar geloofden de toehoorders er niet in dat Jahweh zulke woorden zou kunnen spreken.

|10| Toen de edelen van Juda hoorden wat er gebeurde, gingen zij vanuit het paleis naar het huis van Jahweh en namen hun plaats in bij de Nieuwe Poort.

Nadat de religieuzen zich over Jeremia hebben gestort, komen ook de politieke leiders aanlopen. In de poort werd er normaal recht gesproken door de overheid (vgl. Dt21:18-19; Rt4:1-1; Jr39:3).

|11| De priesters en de profeten zeiden tegen hen en tegen alle aanwezigen: ‘Deze man verdient de dood. Hij heeft tegen deze stad geprofeteerd; u hebt het zelf gehoord.’

Het lijkt erop dat de profeten en priesters het volk moesten overtuigen om Jeremia vast te nemen. Opmerkelijk is het verder dat ze enkel Jeremia’s profetie over de stad noemen. Dat was immers het onderwerp waar de bevolking baat bij had.


204

|12| Maar Jeremia zei tegen de edelen en tegen alle aanwezigen: ‘Alle bedreigingen

tegen deze tempel en tegen deze stad die u hebt gehoord, heb ik uitgesproken in opdracht van Jahweh.

|13| Beter dus uw leven, luister naar Jahweh uw God. Misschien krijgt Hij dan spijt over het onheil waarmee Hij u heeft bedreigd.

|14| Met mij kunt u natuurlijk doen wat u wilt: ik ben in uw macht. |15| Maar als u mij doodt, moet u wel weten dat u onschuldig bloed brengt over uzelf,

over deze stad en haar inwoners, want het is in opdracht van Jahweh dat ik dit alles verkondig.’

|16| Daarop zeiden de edelen en alle aanwezigen tegen de priesters en de profeten:

‘Deze man verdient de dood niet. Hij heeft tot ons gesproken namens Jahweh.’

|17| Enkele oudsten stonden op en zeiden tegen heel de vergadering: Ondanks de grote tegenstand waren er ook mensen aanwezig die rekening hielden met de mogelijkheid dat Jahweh daadwerkelijk door Jeremia sprak.

|18| ‘Onder koning Hizkia van Juda trad Micha de Morastiet op als profeet en zei tegen het hele volk: “Zo spreekt Jahweh van de machten: Sion wordt omgeploegd als een akker, Jeruzalem wordt een puinhoop, op de tempelberg groeit struikgewas.”

Het participium hájáh nibbáh duidt een voortdurend gebeuren aan. We kunnen vandaar vertalen ‘was aan het profeteren’ en hier aan meerdere boodschappen van Micha denken. Jeremia, die honderdtwintig jaar na Micha leefde, schrijft dat de oudsten van het land Micha citeerden. Micha had immers als eerste al gesproken over de verwoesting van de tempel. De woorden van Michael worden herhaald: ‘Zo zegt Jahweh van de legermachten: Sion zal als een akker geploegd, Jeruzalem tot steenhopen worden en de berg van dit huis tot een hoogte van het woud.’ Ze maakten deel uit van de boodschap die Micha had verkondigd. Zijn woorden waren in de gedachte van de Israëlieten aanwezig gebleven en dit was een van de kernuitspraken die ze maar al te goed hadden onthouden.


J E R E M I A 26:1-24

205

Als we dit citaat met Mi3:12 vergelijken, ontdekken we enkele verschillen. Mi3:12 begint immers met ‘daarom’, wat op een verantwoorde manier is weergegeven met ‘zo spreekt Jahweh van de legermachten’. Verder vinden we in plaats van de ‘steenhoop’ ( ‫ ן‬CtC‫ )ע‬uit Mi3:12 hier ‘steenhopen’ (‫ ם‬CtC‫)ע‬. De ‫ ן‬wijst normaal op een Aramese meervoudsvorm.3 Er kan op gewezen worden dat Micha in west-Juda leefde, niet ver van de internationale hoofdwegen door Filistea. De internationale taal in die tijd was Aramees (2Kn18:26). Een invloed op de randgebieden van Juda door het Aramees is verre van ondenkbaar. Bij Jeremia wordt Micha dan in de Jeruzalemse taal vertaald.

|19| Toch hebben koning Hizkia van Juda en zijn volk hem niet laten doden.

Integendeel, Hizkia had ontzag voor Jahweh en probeerde Hem gunstig te stemmen. Toen kreeg Jahweh spijt over het onheil waarmee Hij hen had bedreigd. Wij zouden dus een zware schuld op ons laden.’

Koning Hizkia waartegen Micha sprak gehoorzaamde de profeet (zie comm. Mi3:12). De reformatie was begonnen. Dit gebeuren had nog steeds de sporen achtergelaten in het denken van de oudsten van Jeruzalem.

|20| Nog een andere profeet trad op namens Jahweh: Uria, zoon van Semaja, uit

Kirjat-Jearim. Hij verkondigde tegen de stad en tegen het land hetzelfde als Jeremia.

Uit de Bijbel weten we verder niets over Uria, de zoon van Semaja. Het enige dat we kunnen zeggen is dat hij dezelfde boodschap verkondigde als Jeremia.

|21| Koning Jojakim, zijn officieren en zijn edelen hoorden ervan en probeerden hem te doden.

|22| Toen Uria dit hoorde, werd hij bang en vluchtte hij naar Egypte. Maar koning Jojakim stuurde Elnatan, zoon van Akbor, met enkele mannen naar Egypte.

|23| Zij haalden Uria uit Egypte terug en brachten hem bij koning Jojakim. Deze liet hem doden met het zwaard en zijn lijk liet hij in de gemeenschappelijke grafkuil werpen. 3

L.C. Allen, The Books of Joel, Obadiah, Jonah and Micah (NICOT; Grand Rapids:Eerdmans, 1976), 242, 392.


206

Het uitleveren van een vluchteling aan zijn volk werd zelden in de oudheid toegepast. We vinden dat enkel hier in de Bijbel.

|24| Het was vooral aan Achikam, zoon van Safan, te danken dat Jeremia niet in handen viel van het gepeupel dat hem wilde doden.

Hoe Ahikam ervoor zorgde dat Jeremia niet gevangen werd wordt niet verteld, maar zijn daad staat met eer in de Bijbel vermeld. De familie van Safan speelde een belangrijke rol in het leven van Jeremia. Safan was de secretaris van koning Josia geweest en had mede gezorgd voor de ontdekking van het wetboek (2Kn22:3-13). Safan had minstens vier zonen, waarvan er drie positief over Jeremia waren. We kunnen zijn familie als volgt weergeven: Safan Ahikam

Gemarja

Gedalja

Michalja

Elasa

Jaäzanja

Ahikam bewaarde Jeremia voor de dood (Jr26:24), Gemarja probeerde Jojakim te verhinderen de boekrol die Baruch geschreven had niet te vernietigen (36:12,25), Elasa nam Jeremia’s brieven mee in de gevangenschap (29:1-3), terwijl Jaäzanja deelnam aan de afgoderij (Ez8:11-12). Later zou Gedalja door Nebukadnezar tot stadhouder van Jeruzalem worden aangesteld (Jr39:14; 40:5).


J E R E M I A 27-28 – EEN JUK OP JUDA

207

29 | 27-28 – Een juk op Juda Jr27-28 horen nauw bij elkaar en vormen samen een geheel. Literair gezien blijven beide hoofdstukken wel te onderscheiden van elkaar. Jr27 bevat immers een eigen datering in vs1 en is geschreven in de eerste persoon enkelvoud, terwijl Jr28 eveneens een eigen datering kent in vs2 maar vanaf vs2 in de derde persoon staat.1

A

27:1-22 – Aankondiging van het juk

(1) In het begin van de regering van Jojakim, zoon van Josia, de koning van Juda, kwam dit woord van Jahweh tot Jeremia: (2) ‘Zo spreekt Jahweh tegen mij: U moet een juk maken met riemen en dat op uw schouders nemen. (3) Dan moet u aan de gezanten van de koningen van Edom, Moab, Ammon, en Tyrus en Sidon, die in Jeruzalem bij koning Zedekia van Juda zijn, (4) de volgende boodschap meegeven voor hun meesters: Zo spreekt Jahweh van de machten, de God van Israël: U moet tegen uw meesters zeggen: (5) Ik heb de aarde, de mensen en de dieren die erop wonen gemaakt, met grote macht en opgeheven arm, en Ik geef haar aan wie Ik wil. (6) Welnu, Ik geef uw gebieden aan mijn dienaar, koning Nebukadnezar van Babel. Zelfs over de dieren geef Ik hem macht. (7) Aan hem, zijn zoon en zijn kleinzoon zullen alle volken onderworpen zijn, totdat ook voor zijn land de tijd komt dat machtige volken en grote koningen het onderwerpen. (8) Het volk of het koninkrijk dat zich niet onderwerpt aan koning Nebukadnezar van Babel en zijn nek niet buigt onder zijn juk, sla Ik met zwaard, honger en pest – spreekt Jahweh – totdat het totaal in zijn macht is. (9) Luister dus niet naar uw profeten, uw waarzeggers, uw droomuitleggers, uw wichelaars, uw tovenaars die zeggen: “Onderwerp u niet aan de koning van Babel”. (10) Met alle leugens die zij u verkondigen bereiken ze slechts dat u uit uw land wordt verjaagd, dat Ik u verdrijf en dat u te gronde gaat. (11) Maar het volk dat zijn nek buigt onder het juk van de koning van Babel en zich aan hem onderwerpt, laat Ik op zijn eigen grond wonen – spreekt Jahweh.’ (12) Tegen koning Zedekia van Juda zeg ik hetzelfde: ‘Buig uw nek onder het juk van de koning van Babel; onderwerp u aan hem en zijn volk, dan blijft u in leven. (13) Of wilt u met uw volk gedood worden door het zwaard, de honger en de pest, waarmee Jahweh het volk heeft bedreigd dat zich niet onderwerpt aan de koning van Babel? (14) Luister niet naar de profeten die zeggen: “Onderwerp u niet aan 1

Gerald L. Keown, Pamela J. Scalise, en Thomas G Smothers, Jeremiah 26-52, Word Biblical Commentary 27 (Dallas: Word, 1995), 43.


208

de koning van Babel.” Want ze verkondigen leugens. (15) Ik heb hen niet gezonden – spreekt Jahweh. Met de leugens die ze in mijn naam verkondigen bereiken ze slechts dat Ik u verdrijf, en u te gronde gaat, samen met die profeten.’ (16) Ook tegen de priesters en het hele volk zeg ik: ‘Zo spreekt Jahweh: Luister niet naar de profeten die verkondigen: “Alle tempelschatten komen binnenkort weer uit Babel terug.” Ze verkondigen leugens. (17) Luister dus niet naar hen. Onderwerp u aan de koning van Babel, dan blijft u in leven. Of wilt u dat deze stad een puinhoop wordt? (18) Als zij werkelijk profeten zijn en het woord van Jahweh spreken, laten ze er dan bij Jahweh van de machten op aandringen dat de schatten die nog in het huis van Jahweh, in het koninklijk paleis en in Jeruzalem zijn gebleven, niet naar Babel gaan. (19) Want zo spreekt Jahweh van de machten over de zuilen, de Zee met de onderstellen en de andere schatten die nog in deze stad zijn gebleven (20) en die bij de verbanning van Jechonja, zoon van Jojakim, en de edelen van Juda en Jeruzalem naar Babel, niet door koning Nebukadnezar van Babel zijn meegenomen. (21) Zo spreekt Jahweh van de machten, de God van Israël: De schatten die in het huis van Jahweh, in het koninklijk paleis en in Jeruzalem zijn gebleven, (22) worden naar Babel gebracht, en daar blijven ze tot op de dag dat Ik ze weer onder mijn hoede neem – spreekt Jahweh. Dan breng Ik ze terug naar deze plaats.’

|1| In het begin van de regering van Jojakim, zoon van Josia, de koning van Juda, kwam dit woord van Jahweh tot Jeremia:

Het is vreemd dat de gebeurtenissen die beschreven worden in Jr27 tijdens de regering van Zedekia plaatsvonden (vs3,12), maar in dit vers gedateerd zijn in de begintijd van Jojakims regering. In de Septuaginta ontbreekt het vers. Zowat alle uitleggers denken vandaar dat er in plaats van Jojakim Zedekia gelezen moet worden.2

|2| Zo spreekt Jahweh tegen mij: U moet een juk maken met riemen en dat op uw schouders nemen.

Het juk dat Jeremia op zijn schouders neemt, is waarschijnlijk niet het volledige juk dat een os normaal draagt. Het zal vanwege het zware

2

Hetty Lalleman-De Winkel, Jeremia, De Brug 9 (Heerenveen: Groen, 2004), 183; Charles H. Dyer, “Jeremia”, in Das Alte Testament. Erklärt und Ausgelegt, bewerkt door. John F. Walvoord en Roy B. Zuck, vol. 3 (Holzgerlingen: Hänssler, 2000), 182; Ritske Been, Jeremia (Winschoten: Uit het Woord der Waarheid, 1983); Johannes Tiesema, De wenende profeet: beschouwing over de profetie van Jeremia (Den Haag: Voorhoeve, 1948), 111; William MacDonald, Believers Bible Commentary (Nashville: Nelson, 1990), 1014.


J E R E M I A 27:1-22 – AANKONDIGING VAN HET JUK

209

gewicht enkel de boordkraag zijn geweest die met riemen en jukpennen op zijn schouders rustte.3

|3| Dan moet u aan de gezanten van de koningen van Edom, Moab, Ammon, en Tyrus en Sidon, die in Jeruzalem bij koning Zedekia van Juda zijn,

Tussen de lente en de zomer van 593vC rebelleerden verschillende volken tegen de Babylonische overheersing, in 596vC viel Elam het Babylonische rijk aan en van december 595 tot januari 594vC was er een opstand in Babylon zelf.4 Vertegenwoordigers van verschillende omliggende landen kwamen ook naar koning Zedekia om samen met hem na te denken over een mogelijke samenzwering tegen Babylon. Edom, Moab, Ammon, Tyrus en Sidon lagen rondom Juda. De profeet verkondige in 25:21-22 het oordeel over hen. Toch kwamen ze naar koning van Zedekia om samen met hem na te denken over een samenzwering tegen Babylon.

|4| de volgende boodschap meegeven voor hun meesters: Zo spreekt Jahweh van de machten, de God van Israël: U moet tegen uw meesters zeggen:

|5| Ik heb de aarde, de mensen en de dieren die erop wonen gemaakt, met grote macht en opgeheven arm, en Ik geef haar aan wie Ik wil.

In dit vers verbindt de profeet schepping, macht en autoriteit met elkaar. Daardoor herinnert de lezer zich aan Gn1 waar de eerste mens een soortgelijke plaats ontvangt over Gods schepping.

|6| Welnu, Ik geef uw gebieden aan mijn dienaar, koning Nebukadnezar van Babel. Zelfs over de dieren geef Ik hem macht.

God brengt voor een bepaalde tijd de volken en zelfs de dieren onder het gezag van Nebukadnezar (vgl. Dn2:38). Deze woorden die Jeremia verkondigde, zorgden ervoor dat elke samenzwering tegen Babylon in het honderd liep. Wie tegen Babylon probeerde te rebelleren zou zichzelf verpletteren, omdat Jahweh zich met Babylon voor een vastgestelde tijd verbonden had. Dat is ook de rede waarom Jahweh Nebukadnezar aanduidt als ‘mijn dienaar’ (vgl. Jr25:9; 43:10).

3 4

Steven Voth, “Jeremiah”, in Zondevan Illustrated Bible Backgrounds Commentary, vol. 4 (Grand Rapids: Zondervan, 2009), 298. Dyer, “Jeremia”, 182; J. Andrew Dearman, Jeremiah, Lamentations, NIV Application Commentary (Grand Rapids: Zondervan, 2002), 253; Craig S. Keener, red., The IVP Bible Background Commentary: New Testament (Downers Grove: InterVarsity, 1993); Keown, Scalise, en Smothers, Jeremiah 26-52, 47.


210

|7| Aan hem, zijn zoon en zijn kleinzoon zullen alle volken onderworpen zijn, totdat ook voor zijn land de tijd komt dat machtige volken en grote koningen het onderwerpen.

Jeremia profeteert dat Nebukadnezar samen met zijn zoon en kleinzoon alle volken onderwerpt. Warren Wiersbe vat dit spreekwoordelijk op en denkt dat de profeet ermee bedoelt dat het volk voor een lange tijd onderworpen is aan Babylon. 5 Dat hoeft niet het geval te zijn: Na Nebukadnezar II (605-562vC) volgde zijn eigen zoon AmelMarduk (Evil-Merodach, 562-560vC) hem op (Jr52:31-34; 2Kn25:27). Na twee jaar vermoordde zijn schoonbroer Neriglissar (Nergal-Sjar-Ussur, 560-556) hem. Neriglissar werd opgevolgd door zijn zoon LabischiMarduk (jul-aug. 556vC). Deze Labischi-Marduk was via zijn dochter een kleinzoon van Nebukadnezar. Daarna later zou Nabonidus (556-539vC) de troon overnemen, doordat hij deze kleinzoon van Nebukadnezar liet vermoorden. Op deze wijze regeerden Nebukadnezars zoon en kleinzoon over het rijk dat Jahweh hen schonk. Zeventig jaar zouden zij tesamen over Babylon regeren (Jr29:10).

|8| Het volk of het koninkrijk dat zich niet onderwerpt aan koning Nebukadnezar

van Babel en zijn nek niet buigt onder zijn juk, sla Ik met zwaard, honger en pest – spreekt Jahweh – totdat het totaal in zijn macht is.

Israël mocht zich in deze situatie niet te verheffen boven Babylon. Het diende in gehoorzaamheid aan Jahweh zijn juk te dragen.

|9| Luister dus niet naar uw profeten, uw waarzeggers, uw droomuitleggers, uw wichelaars, uw tovenaars die zeggen: “Onderwerp u niet aan de koning van Babel”.

Drie keer zal de profeet in Jr27 oproepen om niet te luisteren naar de zogenaamde profeten en andere waarzeggers die er onder het volk waren (vs14,16). Valse profeten en valse leraren verzetten zich steeds tegen de waarheid waarmee God het volk op de proef stelt.

|10| Met alle leugens die zij u verkondigen bereiken ze slechts dat u uit uw land wordt verjaagd, dat Ik u verdrijf en dat u te gronde gaat.

De thematiek van de leugen vinden we meerdere keren bij Jr (8:8; 9:3-5; 23:14,25-26,32).

5

Warren W. Wiersbe, The Wiersbe Bible Commentary. The Complete Old Testament (Eastbourne: David C Cook, 2007), 1241.


J E R E M I A 27:1-22 – AANKONDIGING VAN HET JUK

211

|11| Maar het volk dat zijn nek buigt onder het juk van de koning van Babel en zich aan hem onderwerpt, laat Ik op zijn eigen grond wonen – spreekt Jahweh.’

|12| Tegen koning Zedekia van Juda zeg ik hetzelfde: ‘Buig uw nek onder het juk van de koning van Babel; onderwerp u aan hem en zijn volk, dan blijft u in leven.

|13| Of wilt u met uw volk gedood worden door het zwaard, de honger en de pest, waarmee Jahweh het volk heeft bedreigd dat zich niet onderwerpt aan de koning van Babel?

De woorden van dit vers slaan terug op hetgeen de profeet zei in vs8.

|14| Luister niet naar de profeten die zeggen: “Onderwerp u niet aan de koning van Babel.” Want ze verkondigen leugens.

vs9.

Jeremia herhaalt in vs14-15 de boodschap die hij het volk al gaf in

|15| Ik heb hen niet gezonden – spreekt Jahweh. Met de leugens die ze in mijn naam

verkondigen bereiken ze slechts dat Ik u verdrijf, en u te gronde gaat, samen met die profeten.’

|16| Ook tegen de priesters en het hele volk zeg ik: ‘Zo spreekt Jahweh: Luister niet

naar de profeten die verkondigen: “Alle tempelschatten komen binnenkort weer uit Babel terug.” Ze verkondigen leugens.

Overwinnaars namen bij een verovering ook de tempelschatten mee om aan de mensen te tonen dat hun goden sterker waren dan de goden van de volken die zij veroverden. De terugkeer van de tempelschatten zou dan het tegenovergestelde hiervan aanduiden. Maar deze tempelschatten zouden in Babel blijven en niet terugkomen. Na deze uitspraak zal de profeet de pseudoprofeten niet meer citeren. Ze hebben niets meer te zeggen aan het einde van Jr27.

|17| Luister dus niet naar hen. Onderwerp u aan de koning van Babel, dan blijft u in leven. Of wilt u dat deze stad een puinhoop wordt?


212

|18| Als zij werkelijk profeten zijn en het woord van Jahweh spreken, laten ze er dan bij Jahweh van de machten op aandringen dat de schatten die nog in het huis van Jahweh, in het koninklijk paleis en in Jeruzalem zijn gebleven, niet naar Babel gaan.

Jeremia daagt de profeten uit om tot God te bidden en het oordeel van Juda af te wenden. Als zij werkelijk in nauwe relatie met de Heer staan, zal Hij hen gebeden verhoren en de tempelschatten bewaren. Vs16 spreekt hierbij over tempelschatten die veroverd zijn en vs18 over tempelschatten die nog veroverd worden. In 597vC nam Nebukadnezar de gouden en zilveren schatten die het volk in de tempel bewaarde en de gouden tempelschatten uit het heilige en Allerheiligste mee naar Babylon (2Kn24:11-17). In 587vC keerde hij terug en nam hij de overgebleven koperen tempelschatten mee naar Babel (2Kn25:13-17; Jr52:17-23).

|19| Want zo spreekt Jahweh van de machten over de zuilen, de Zee met de onderstellen en de andere schatten die nog in deze stad zijn gebleven

|20| en die bij de verbanning van Jechonja, zoon van Jojakim, en de edelen van Juda en

Jeruzalem naar Babel, niet door koning Nebukadnezar van Babel zijn meegenomen.

Jechonja is de bekende Jojakin.

|21| Zo spreekt Jahweh van de machten, de God van Israël: De schatten die in het huis van Jahweh, in het koninklijk paleis en in Jeruzalem zijn gebleven,

|22| worden naar Babel gebracht, en daar blijven ze tot op de dag dat Ik ze weer onder mijn hoede neem – spreekt Jahweh. Dan breng Ik ze terug naar deze plaats.’

Jeremia eindigt zijn betoog met het positieve vooruitzicht dat er een moment aanbreekt waarop Israël de tempelschatten terug ontvangt.

B

28:1-17 – Profeet tegen profeet

(1) Toen Zedekia pas koning van Juda was, in de vijfde maand van het vierde jaar, zei de profeet Chananja, zoon van Azzur uit Gibeon, in het bijzijn van de priesters en het hele volk, in het huis van Jahweh tegen mij: (2) ‘Zo spreekt Jahweh van de machten, de God van Israël: Ik breek het juk van de koning van Babel. (3) Binnen twee jaar breng Ik al de schatten die koning Nebudkadnessar


J E R E M I A 28:1-17 – PROFEET TEGEN PROFEET

213

van Babel uit de tempel van Jahweh heeft meegenomen, hier terug. (4) Ook Jechonja, zoon van Jojakim, de koning van Juda, en alle ballingen van Juda breng Ik uit Babel naar deze plaats terug – spreekt Jahweh – want Ik breek het juk van de koning van Babel.’ (5) Toen richtte de profeet Jeremia zich in tegenwoordigheid van de priesters, en van iedereen die in het huis van Jahweh was, tot de profeet Chananja (6) en zei: ‘Moge Jahweh dat doen. Dat Jahweh al uw voorspellingen in vervulling laat gaan en de tempelschatten en de ballingen uit Babel terugbrengt. (7) Maar luister nu ook eens naar wat ik u en alle aanwezigen ga zeggen. (8) De profeten die mij en u zijn voorgegaan, hebben machtige landen en grote rijken steeds oorlog, honger en pest aangekondigd. (9) Kondigt een profeet dus heil aan, dan kan hij pas als gezondene van Jahweh erkend worden, wanneer zijn woord in vervulling is gegaan.’ (10) Daarop rukte de profeet Chananja Jeremia het juk van de nek, brak het in stukken, (11) en zei tegen alle aanwezigen: ‘Zo spreekt Jahweh: Zo breek ik het juk van koning Nebukadnezar van Babel; binnen twee jaar neem Ik het van alle volken af.’ De profeet Jeremia vervolgde toen zijn weg. (12) Maar kort nadat de profeet Chananja dat juk had gebroken, kwam het woord van Jahweh tot Jeremia: (13) ‘Ga naar Chananja, en zeg hem: Zo spreekt Jahweh: “Een houten juk hebt u gebroken; een ijzeren juk komt ervoor in de plaats.” (14) Want’, zo spreekt Jahweh van de machten, de God van Israël, ‘een ijzeren juk leg Ik alle volken op. Zij zullen zich moeten onderwerpen aan koning Nebudkadnessar van Babel; zelfs over de wilde dieren geef Ik hem macht.’ (15) En tegen Chananja zelf zei Jeremia: ‘Luister goed, Chananja, Jahweh heeft u niet gezonden. U wekt bij dit volk ijdele hoop. (16) Daarom’, zo spreekt Jahweh, ‘vaag Ik u weg van de aarde. Nog dit jaar zult u sterven, omdat u opstand tegen Jahweh hebt gepreekt.’ (17) En de profeet Chananja stierf in de zevende maand van dat jaar. Het gebeuren in Jr28 volgt chronologisch op Jr27 en bevat een van de meest bekendste gebeurtenissen in Jr. In het voorgaande gedeelte vernamen we dat Jahweh het volk waarschuwde voor de komst van de valse profeten. Zulk een valse profeet toont Jr28. We vernemen het officiële en welbedachte gesprek tussen twee personen die zich profeet noemen: Chananja en Jeremia. Twee profeten verkondigen het tegenovergestelde en beweren dat hun boodschap van Jahweh afkomstig is. Het gesprek gebeurt wel zonder dat we vernemen van tumult of onrust.


214

|1| Toen Zedekia pas koning van Juda was, in de vijfde maand van het vierde jaar,

zei de profeet Chananja, zoon van Azzur uit Gibeon, in het bijzijn van de priesters en het hele volk, in het huis van Jahweh tegen mij:

Jr dateert deze gebeurtenis in Ab 593vC, de vijfde maand van het vierde jaar van Zedekia’s regering (597-586vC). Daarbij is de uitdrukking dat Zedekia ‘pas koning van Juda was’ moeilijk te plaatsen. Chananja kwam uit Gibeon en was misschien een broer van Jaasanja de zoon van Asur (Ez11:1-3).6 Het is goed mogelijk dat hij, evenals Jeremia, afkomstig was uit het priestergeslacht. In elk geval staan zijn woorden direct in tegenspraak met die van de profeet Jeremia.

Gibeon De Kanaänitische plaats Gibeon, het huidige el-Jîb, genoot grote bekendheid in de oudheid. Het was een belangrijk politiek en religieus centrum voordat Jozua het veroverde (Jz9:17-18). Gibeon hoorde bij de stam Benjamin en lag tien kilometer ten noorden van Jeruzalem (vgl. Jz18:25). Joseph Blenkinsopp denkt dat Gibeon de hoofdzetel was van Sauls regering (vgl. 2Sm21:1). 7 Dit is mogelijk, maar nog onvoldoende bevestigd. Tijdens het vroege koninkrijk stond Gibeon wel in het belang, omdat het de plaats was waar zich de tabernakel bevond (1Kr16:39; 21:20; 2Kr1:3,13). Opgravingen tonen dat deze plaats een uitgebreidde watervoorziening had. Hieronder bevond zich een tunnen die naar een waterreservoir leidde, waarin zich een andere tunnel bevond die verbonden was met een ondergrondse bron. 8 Het is mogelijk dat de mannen van Abner en Joab naar deze watervoorziening verwijzen in hun strijd (2Sm2:12-17; vgl. Jr41:12). Door deze grote hoeveelheid water was Gibeon in staat om een belangrijke speler op het gebied van wijnzaken te zijn in de achtste en zevende eeuw voor Christus.9

|2| ‘Zo spreekt Jahweh van de machten, de God van Israël: Ik breek het juk van de koning van Babel.

Nadat de profeet Jeremia in Jr27 het volk opriep om zich te onderwerpen aan Babylon, spreekt Chananja dit nu tegen. Chananja hanteert in zijn verkondiging dezelfde stijl als Jeremia. Hij begint zijn profetisch woord met de aanhef ‘zo spreekt Jahweh’ en schenkt zijn 6 7 8 9

Dyer, “Jeremia”, 183. Joseph Blenkinsopp, “Did Saul Make Gibeon His Capital?”, Vetus Testamentum 24, nr. 1 (januari 1974): 1-7. Patrick M. Arnold, “Gibeon”, in Anchor Bible Dictionary, vol. 2 (New York: Doubleday, 1999), 1010. Rachel S. Hallote, “Gibeon”, in The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East, vol. 2, 5 vols. (New York, 1997), 403-404.


J E R E M I A 28:1-17 – PROFEET TEGEN PROFEET

215

boodschap autoriteit door symbolisch het houten juk op Jeremia te verbreken (vs10).

|3| Binnen twee jaar breng Ik al de schatten die koning Nebudkadnessar van Babel uit de tempel van Jahweh heeft meegenomen, hier terug.

Letterlijk spreekt het Hebreeuws over ‘twee dagen’ ( ‫ם‬C /‫ּוׁשְת‬, ]MT[(: Anderen stellen &‫שנ‬ ‫ ם‬C‫ רֶמ‬, ]MT[( // ‘als klei’, )H& /jāmîm sjənātajîm). Samen met de Targum vatten vertalers dat op als een uitdrukking voor ‘twee jaren’ (vgl. 1Sm27:7; 2Kr21:19). Nebukadnezar zou voor 591vC. alle tempelschatten terugbrengen, die hij in 597vC veroverde.

|4| Ook Jechonja, zoon van Jojakim, de koning van Juda, en alle ballingen van Juda breng Ik uit Babel naar deze plaats terug – spreekt Jahweh – want Ik breek het juk van de koning van Babel.’

Chananja vermeldt eveneens dat koning Jechonja terug zal keren naar Juda. Hoe koning Zedekia op die aankondiging reageerde, blijft onbekend.

|5| Toen richtte de profeet Jeremia zich in tegenwoordigheid van de priesters, en van iedereen die in het huis van Jahweh was, tot de profeet Chananja

|6| en zei: ‘Moge Jahweh dat doen. Dat Jahweh al uw voorspellingen in vervulling laat gaan en de tempelschatten en de ballingen uit Babel terugbrengt.

Jeremia ontving geen autoriteit van God om Chananja’s verkondiging tegen te spreken. Hij neemt de spreker daardoor serieus. Het is immers mogelijk dat God zijn weg met het volk verandert en hen in zijn genade tegemoet komt. Waarschijnlijk lijkt Jeremia dat persoonlijk echter niet. Om zijn twijfel te onderbouwen gebruikt hij de weg die God met het volk ging doorheen de geschiedenis. Een concreet woord van Jahweh ontvangt hij pas later. Het is pas dan dat hij vanuit die autoriteit Chananja ontmaskerd als valse profeet.

|7| Maar luister nu ook eens naar wat ik u en alle aanwezigen ga zeggen. |8| De profeten die mij en u zijn voorgegaan, hebben machtige landen en grote rijken steeds oorlog, honger en pest aangekondigd.

Jeremia wijst net als de oudsten erop dat ook andere profeten die voor hem profeteerden, rekening oorlog, honger en pest aankondigden


216

(Jr26:19; vgl. Mi3:12). Profeten die enkel een zegen aan het volk verkondigen waren er maar wenig geweest tot dan toe.

|9| Kondigt een profeet dus heil aan, dan kan hij pas als gezondene van Jahweh erkend worden, wanneer zijn woord in vervulling is gegaan.’

Terecht wijst Jeremia erop dat een ware profeet zich pas als waar openbaart als het door hem verkondigde woord zich vervult (Dt18:20-22). Daardoor staat zijn woord op dit ogenblik naast dat van Chananja en dient het volk te letten op de vervulling ervan om te concluderen wie de waarheid sprak. De voorspelling van een ware profeet komt altijd uit en zijn woorden gaan niet in tegen het getuigenis van Gods Woord. In Jr vernemen we dat Jeremia’s eigen profetische verkondiging zich al deels vervuld had. Toch veranderde dat maar weinig bij de mensen, omdat zij liever de voorkeur gaven aan vertroostende woorden dan aan een oproep tot bekering.

|10| Daarop rukte de profeet Chananja Jeremia het juk van de nek, brak het in stukken,

De profeet Jeremia droeg als een teken een houten juk de hele tijd op zijn nek als hij zich in het openbaar vertoonde. Chananja rukte nu na de confrontatie met Jeremia de profeet het juk van de nek en brak het in stukken. Waarschijnlijk brak hij niet de dikke balk van het juk door midden, maar brak hij de pinnen die de bovenkant van het juk met de onderkant ervan verbonden.10

|11| en zei tegen alle aanwezigen: ‘Zo spreekt Jahweh: Zo breek ik het juk van koning Nebukadnezar van Babel; binnen twee jaar neem Ik het van alle volken af.’ De profeet Jeremia vervolgde toen zijn weg.

Het is kenmerkend dat de schrijver ervoor kiest om zowel Chananja als Jeremia te kenmerken als profeet. Tegenover het symbolische teken van de profeet Chananja (vs10), staat zodoende de profeet Jeremia die zijn weg gaat (vs11) en tegenover de zeventig jaar van Jeremia (25:11; vgl. 29:10) staan de twee jaar van Chananja (vs11). Tegenover een uitspraak in naam van Jahweh staat een ander getuigenis in naam van Jahweh. Jeremia kiest ervoor om Chananja niet openlijk aan te klagen als leugenprofeet. Daartoe ontving heeft hij immers nog geen directe autoriteit van Jahweh. Als profeet kiest hij ervoor om te zwijgen en op 10 Keener, Background; William Lee Holladay, Jeremiah 2: a commentary on the Book of the Prophet Jeremiah, chapters 26-52, Hermeneia (Minneapolis: Fortress, 1989), 120.


J E R E M I A 28:1-17 – PROFEET TEGEN PROFEET

217

Gods tijd te wachten. Diezelfde keuze maakt de profeet later nog een keer (42:7).

|12| Maar kort nadat de profeet Chananja dat juk had gebroken, kwam het woord van Jahweh tot Jeremia:

|13| ‘Ga naar Chananja, en zeg hem: Zo spreekt Jahweh: “Een houten juk hebt u gebroken; een ijzeren juk komt ervoor in de plaats.”

Jahweh openbaart de profeet Jeremia dat Hij het houten juk vervangt door een ijzeren juk. Dat betekent niet alleen dat de druk door Nebukadnezar op het volk verzwaard, maar ook dat het niet meer met handen te doorbreken is door een mens.

|14| Want’, zo spreekt Jahweh van de machten, de God van Israël, ‘een ijzeren juk leg

Ik alle volken op. Zij zullen zich moeten onderwerpen aan koning Nebudkadnessar van Babel; zelfs over de wilde dieren geef Ik hem macht.’

|15| En tegen Chananja zelf zei Jeremia: ‘Luister goed, Chananja, Jahweh heeft u niet gezonden. U wekt bij dit volk ijdele hoop.

|16| Daarom’, zo spreekt Jahweh, ‘vaag Ik u weg van de aarde. Nog dit jaar zult u sterven, omdat u opstand tegen Jahweh hebt gepreekt.’

Jeremia sprak deze woorden uit in de vijfde maand van het jaar (Jr28:1). Hananja zou zodoende nog maar enkele maanden leven. Dit vonnis was overeenkomstig het beginsel van Gods Woord in Dt18:20-22.

|17| En de profeet Chananja stierf in de zevende maand van dat jaar. God vervulde zijn woord en Hananja stierf twee maanden nadat de profeet hem de dood had aangekondigd (vgl. vs1). De waarheid van Jeremia’s verkondiging zal voor de lezer blijken in Jr52 en 2Kn25.

Vragen □

Waaraan herken jij persoonlijk dat je iemand kunt vertrouwen?


218

Ontving je al eens een persoonlijk profetisch Woord van God via een ander? Hoe ging je daarmee om?

Op welke wijze is het mogelijk te onderscheiden tussen een ware en valse profeet?

Is het voor jou gemakkelijk om evenals Jeremia te luisteren naar een ander die namens God spreekt, terwijl jijzelf een andere mening over hetgeen wat gezegd wordt hebt?

Hoe toont Jeremia dat zijn boodschap uiteindelijk de ware boodschap van Jahweh bevat?

Op welke manier helpt de gemeente je om Gods Woord voor je persoonlijke leven beter te herkennen?


J E R E M I A 29:1-32

219

30 | 29:1-32 (1) Dit is de tekst van de brief die de profeet Jeremia vanuit Jeruzalem stuurde aan de belangrijkste oudsten in ballingschap, aan de priesters, aan de profeten en aan alle mensen die Nebukadnezar naar Babel had gevoerd. (2) Koning Jechonja, de koningin-moeder, de hovelingen, de edelen van Juda en Jeruzalem, de smeden en de slotenmakers waren toen al weg uit Jeruzalem. (3) Hij gaf de brief mee aan Elasa, zoon van Safan, en aan Gemarja, zoon van Chilkia, die als gezanten van koning Zedekia van Juda naar koning Nebukadnezar van Babel gingen. (4) ‘Zo spreekt Jahweh van de machten, de God van Israël, tegen alle ballingen die Ik uit Jeruzalem naar Babel heb gevoerd: (5) U moet huizen bouwen en daarin gaan wonen, tuinen aanleggen en er de opbrengst van eten; (6) u moet trouwen en kinderen krijgen, vrouwen kiezen voor uw zonen en uw dochters uithuwelijken, die op hun beurt weer kinderen krijgen. Zorg dat u daar groter wordt in aantal, niet kleiner. (7) Zet u in voor de welvaart van de stad waarheen Ik u verbannen heb, en bid voor haar tot Jahweh, want van haar welvaart hangt uw welvaart af. (8) Zo spreekt Jahweh van de machten, de God van Israël: Laat u niet misleiden door de profeten en de waarzeggers die er onder u zijn. Luister niet naar hun dromen. (9) Ze misbruiken mijn naam om leugens te verkondigen; Ik heb hen niet gezonden – spreekt Jahweh. (10) Want zo spreekt Jahweh: Pas wanneer de zeventig jaar van Babel voorbij zijn, trek Ik mij uw lot weer aan; Ik vervul de belofte die Ik u deed en breng u terug naar deze plaats. (11) Ik ken de plannen die Ik met u heb – spreekt Jahweh. Ze hebben uw heil op het oog, niet uw ongeluk, en een hoopvolle toekomst. (12) Als u Mij aanroept en tot Mij bidt, zal Ik u verhoren. (13) Als u Mij zoekt, met heel uw hart zoekt, zult u Mij vinden, (14) dan laat Ik mij vinden – spreekt Jahweh. Ik herstel u weer in uw vroegere staat; uit de versnippering over alle volken en plaatsen breng Ik u weer samen – spreekt Jahweh. Ik breng u terug naar deze plaats, waaruit Ik u heb weggevoerd. (15) Omdat u zegt: “ Jahweh heeft ons ook in Babel profeten gegeven,” (16) Zo spreekt Jahweh tegen de koning die op de troon van David zit en tegen alle mensen van deze stad, uw volksgenoten, die niet met u in ballingschap zijn gegaan, (17) zo spreekt Jahweh van de machten, Ik stuur het zwaard, de honger en de pest op hen af. Ik behandel hen als slechte vijgen, te slecht om te eten. (18) Ik achtervolg hen, met zwaard, honger en pest; Ik maak hen tot een schrikbeeld voor alle koninkrijken op aarde, een vloek, een verschrikking, een mikpunt van spot en van vernedering, bij de volken waaronder Ik hen verspreid heb, (19) omdat ze niet naar Mij hebben geluisterd – spreekt Jahweh. Telkens opnieuw heb Ik mijn dienaren de profeten naar u gezonden, maar u hebt niet


220

geluisterd – spreekt Jahweh. (20) Luister eindelijk naar het woord van Jahweh, nu Ik u uit Jeruzalem naar Babel heb verbannen. (21) daarom, zo spreekt Jahweh van de machten, de God van Israël, tot Achab, zoon van Kolaja, en tot Sidkia, zoon van Maäseja, lever Ik degenen die mijn naam misbruiken om leugens te verkondigen uit aan koning Nebukadnezar van Babel, die hen voor uw ogen zal doden. (22) De ballingen van Juda in Babel zullen dan ook als verwensing zeggen: “Moge Jahweh met u doen, wat Hij met Sidkia en Achab deed, die door de koning van Babel op het vuur zijn geroosterd”. (23) Ze hebben een schanddaad in Israël bedreven en hebben overspel gepleegd met vrouwen van anderen. Ze hebben mijn naam misbruikt om leugens te verkondigen zonder enige opdracht van Mij. Ik weet wat Ik zeg; Ik ben getuige – spreekt Jahweh.’ (24) Tegen Semaja de Nechelamiet moet u zeggen: (25) ‘Zo spreekt Jahweh van de machten, de God van Israël: U hebt op eigen gezag aan de bevolking van Jeruzalem, aan de priester Sefanja, zoon van Maäseja, en aan de overige priesters de volgende brief gezonden: (26) “Jahweh heeft u tot priester aangesteld, in plaats van Jojada, om toezicht te houden in het huis van Jahweh en om iedere idioot die zich als profeet uitgeeft, in het blok te zetten en in boeien te slaan. (27) Waarom bent u dan niet opgetreden tegen Jeremia, de Anatotiet, die zich bij u voor profeet uitgeeft? (28) Nu heeft hij ons in Babel een brief gestuurd waarin hij zegt: Het duurt nog lang! U moet huizen bouwen en daarin gaan wonen, tuinen aanleggen en er de opbrengst van eten.”’ (29) Toen de priester Sefanja deze brief voorlas aan de profeet Jeremia, (30) kwam het woord van Jahweh tot hem: (31) ‘Stuur een brief aan alle ballingen en zeg hun: “Zo spreekt Jahweh over Semaja de Nechelamiet: Omdat Semaja bij u als profeet optreedt zonder dat Ik hem gezonden heb, en omdat hij bij u ijdele hoop wekt, (32) daarom,” zo spreekt Jahweh, “zal Ik Semaja uit Nachlam en zijn nageslacht straffen: geen van zijn nakomelingen zal onder mijn volk blijven leven of de weldaden zien die Ik het ga bewijzen – spreekt Jahweh – want hij heeft opstand tegen Jahweh gepreekt.”’

|1| Dit is de tekst van de brief die de profeet Jeremia vanuit Jeruzalem stuurde aan de belangrijkste oudsten in ballingschap, aan de priesters, aan de profeten en aan alle mensen die Nebukadnezar naar Babel had gevoerd.

Sommigen denken dat de brief waarheen dit vers verwijst een tijd lang een afzonderlijk bestaan kende voordat ze uiteindelijk in Jr werd opgenomen. De inhoud van de brief staat in Jr29:4-23.

|2| Koning Jechonja, de koningin-moeder, de hovelingen, de edelen van Juda en

Jeruzalem, de smeden en de slotenmakers waren toen al weg uit Jeruzalem.


J E R E M I A 29:1-32

221

In het jaar 597v.Chr. werden deze personen door de Babyloniërs weggevoerd in ballingschap. De brief zal na dit tijdpunt geschreven zijn. De eerste en tweede wegvoering in ballingschap had dus al plaatsgevonden.

|3| Hij gaf de brief mee aan Elasa, zoon van Safan, en aan Gemarja, zoon van

Chilkia, die als gezanten van koning Zedekia van Juda naar koning Nebukadnezar van Babel gingen.

|4| ‘Zo spreekt Jahweh van de machten, de God van Israël, tegen alle ballingen die Ik uit Jeruzalem naar Babel heb gevoerd:

|5| U moet huizen bouwen en daarin gaan wonen, tuinen aanleggen en er de opbrengst van eten;

Ze mochten niet werkeloos neerzitten wachten op hun verlossing, maar diende hun maatschappelijke leven voort te zetten.

|6| u moet trouwen en kinderen krijgen, vrouwen kiezen voor uw zonen en uw

dochters uithuwelijken, die op hun beurt weer kinderen krijgen. Zorg dat u daar groter wordt in aantal, niet kleiner.

|7| Zet u in voor de welvaart van de stad waarheen Ik u verbannen heb, en bid voor haar tot Jahweh, want van haar welvaart hangt uw welvaart af.

De profeet geeft het volk een heel bijzondere opdracht in deze verzen. Ze moesten zich inzetten en voorbede doen voor de vijanden die hun in gevangenschap hadden geleid. 1 Bidden voor een heidens volk dat de Thora van Jahweh niet had ontvangen en andere goden diende.

|8| Zo spreekt Jahweh van de machten, de God van Israël: Laat u niet misleiden door de profeten en de waarzeggers die er onder u zijn. Luister niet naar hun dromen.

|9| Ze misbruiken mijn naam om leugens te verkondigen; Ik heb hen niet gezonden – spreekt Jahweh.

1

H. Lalleman-De Winkel, Jeremia (DB; Heerenveen:Groen, 2004), 192


222

|10| Want zo spreekt Jahweh: Pas wanneer de zeventig jaar van Babel voorbij zijn, trek Ik mij uw lot weer aan; Ik vervul de belofte die Ik u deed en breng u terug naar deze plaats.

Het is moeilijk om een periode van precies zeventig jaar aan te wijzen in de gegevens die we tegenwoordig ter beschikking hebben. Als de eerste wegvoering in ballingschap in 605v.Chr. gebeurde en in 538 het bevel van Kores werd uitgevaardigd om terug te keren naar het beloofde land hebben we een tijdsperiode van 67 jaar. Martin oppert de mogelijkheid om de zeventig jaar te laten eindigen in 536v.Chr. als het altaar in Jeruzalem herbouwd is.2 Velen die in ballingschap waren weggevoerd zouden deze terugkeer niet meer meemaken. De meesten die wel die mogelijkheid hadden, maakte er dankbaar gebruik van. Ze kwamen terug en mochten de herbouw van de tempel meemaken (vgl. Ea3:12).

|11| Ik ken de plannen die Ik met u heb – spreekt Jahweh. Ze hebben uw heil op het oog, niet uw ongeluk, en een hoopvolle toekomst.

In een ander gedeelte omschrijft Jeremia God als een pottenbakker die ons als klei bewerkt, hier laat hij God zien als de goddelijke Wever die een patroon voor ons leven creëert.

|12| Als u Mij aanroept en tot Mij bidt, zal Ik u verhoren. |13| Als u Mij zoekt, met heel uw hart zoekt, zult u Mij vinden, |14| dan laat Ik mij vinden – spreekt Jahweh. Ik herstel u weer in uw vroegere staat;

uit de versnippering over alle volken en plaatsen breng Ik u weer samen – spreekt Jahweh. Ik breng u terug naar deze plaats, waaruit Ik u heb weggevoerd.

|15| Omdat u zegt: “ Jahweh heeft ons ook in Babel profeten gegeven,” |16| Zo spreekt Jahweh tegen de koning die op de troon van David zit en tegen alle

mensen van deze stad, uw volksgenoten, die niet met u in ballingschap zijn gegaan,

2

J.A. Martin, Esra (ATEA 2; Holzgerlingen:Hänssler, 2000), 224.


J E R E M I A 29:1-32

223

|17| zo spreekt Jahweh van de machten, Ik stuur het zwaard, de honger en de pest op hen af. Ik behandel hen als slechte vijgen, te slecht om te eten.

De vijgen waarover in deze brief sprake is, herinneren ons aan het visioen dat de profeet had gehad (Jr24:1-2).

|18| Ik achtervolg hen, met zwaard, honger en pest; Ik maak hen tot een schrikbeeld voor alle koninkrijken op aarde, een vloek, een verschrikking, een mikpunt van spot en van vernedering, bij de volken waaronder Ik hen verspreid heb,

|19| omdat ze niet naar Mij hebben geluisterd – spreekt Jahweh. Telkens opnieuw heb Ik mijn dienaren de profeten naar u gezonden, maar u hebt niet geluisterd – spreekt Jahweh.

|20| Luister eindelijk naar het woord van Jahweh, nu Ik u uit Jeruzalem naar Babel heb verbannen.

|21| daarom, zo spreekt Jahweh van de machten, de God van Israël, tot Achab, zoon van Kolaja, en tot Sidkia, zoon van Maäseja, lever Ik degenen die mijn naam misbruiken om leugens te verkondigen uit aan koning Nebukadnezar van Babel, die hen voor uw ogen zal doden.

Over Ahab en Sidkia weten we verder niets vanuit de Bijbel. Het enige dat we te weten komen is dat ze op een valse manier profeteerden.

|22| De ballingen van Juda in Babel zullen dan ook als verwensing zeggen: “Moge Jahweh met u doen, wat Hij met Sidkia en Achab deed, die door de koning van Babel op het vuur zijn geroosterd”.

Er bestaat in het Hebreeuws een woordspel tussen ‘roosteren’ (Hebr. qáláh) en ‘vloek’ (Hebr. láláh).

|23| Ze hebben een schanddaad in Israël bedreven en hebben overspel gepleegd met vrouwen van anderen. Ze hebben mijn naam misbruikt om leugens te verkondigen zonder enige opdracht van Mij. Ik weet wat Ik zeg; Ik ben getuige – spreekt Jahweh.’

|24| Tegen Semaja de Nechelamiet moet u zeggen:


224

|25| ‘Zo spreekt Jahweh van de machten, de God van Israël: U hebt op eigen gezag

aan de bevolking van Jeruzalem, aan de priester Sefanja, zoon van Maäseja, en aan de overige priesters de volgende brief gezonden:

De priester Sefanja was misschien een broer van de pseudoprofeet Zedekia die op dit moment in Babylon was. In elk geval hadden hun beide vaders dezelfde naam (vs21).

|26| “Jahweh heeft u tot priester aangesteld, in plaats van Jojada, om toezicht te houden in het huis van Jahweh en om iedere idioot die zich als profeet uitgeeft, in het blok te zetten en in boeien te slaan.

De woorden ‘ieder idioot die zich als profeet uitgeeft’, verwijzen naar de profeet Jeremia.

|27| Waarom bent u dan niet opgetreden tegen Jeremia, de Anatotiet, die zich bij u voor profeet uitgeeft?

|28| Nu heeft hij ons in Babel een brief gestuurd waarin hij zegt: Het duurt nog lang! U moet huizen bouwen en daarin gaan wonen, tuinen aanleggen en er de opbrengst van eten.”’

|29| Toen de priester Sefanja deze brief voorlas aan de profeet Jeremia, Zefanja las de brief van Schemaja aan Jeremia voor en erkende daardoor de autoriteit van de profeet.

|30| kwam het woord van Jahweh tot hem: |31| ‘Stuur een brief aan alle ballingen en zeg hun: “Zo spreekt Jahweh over Semaja de Nechelamiet: Omdat Semaja bij u als profeet optreedt zonder dat Ik hem gezonden heb, en omdat hij bij u ijdele hoop wekt,

|32| daarom,” zo spreekt Jahweh, “zal Ik Semaja uit Nachlam en zijn nageslacht straffen: geen van zijn nakomelingen zal onder mijn volk blijven leven of de weldaden zien die Ik het ga bewijzen – spreekt Jahweh – want hij heeft opstand tegen Jahweh gepreekt.”’

Noch hijzelf, noch zijn familie zou in leven blijven en de verlossing van Jahweh meemaken.


J E R E M I A 30:1-24 – HET HERSTEL VAN ISRAËL EN JUDA I

225

31 | 30:1-24 – Het herstel van Israël en Juda I (1) Dit woord kwam van Jahweh tot Jeremia: (2) ‘Zo spreekt Jahweh, de God van Israël: Stel alles wat Ik tegen u gezegd heb op schrift. (3) Er komt een tijd dat Ik mijn volk Israël en Juda in hun vroegere staat herstel, zegt Jahweh, en hen terugbreng naar het land dat Ik hun vaderen in bezit had gegeven – spreekt Jahweh.’ (4) Dit zijn de woorden die Jahweh tegen Israël en Juda heeft gesproken: (5) ‘Wij horen schreeuwen van angst, er heerst schrik en onrust. (6) Vraag eens of iemand ooit mannen zag baren? Waarom zie Ik ze dan allemaal met de handen op de heupen, als een vrouw in haar weeën? Waarom is hun gezicht lijkbleek? (7) Wee ons! Dit is de grote dag, met geen andere te vergelijken. Het is een angstige tijd voor Jakob, maar hij wordt eruit gered. (8) Op die dag – spreekt Jahweh van de machten – haal Ik het juk van hun nek en breek Ik hun boeien. Zij zullen geen vreemden meer dienen. (9) Jahweh hun God zullen zij dienen, en David de koning, die Ik onder hen laat opstaan: (10) Vrees dus niet, Jakob, mijn dienaar – spreekt Jahweh – wees niet bang, Israël: Ik bevrijd u en uw kinderen uit het verre land van hun gevangenschap. Dan woont Jakob weer ongestoord en veilig zonder dat iemand hem opschrikt. (11) Want Ik ben bij u om u te redden – spreekt Jahweh alle volken, waaronder Ik u verspreid heb, reken Ik voorgoed af, maar met u doe Ik dat niet. Wel bestraf Ik u zoals u verdient; Ik laat u niet ongestraft.’ (12) Zo spreekt Jahweh: ‘Uw kwaal is ongeneeslijk, uw wonden zijn niet te helen. (13) Niemand verzorgt uw zweren, uw wonden sluiten zich niet. (14) Al uw minnaars zijn u vergeten, ze lopen u niet meer achterna, omdat Ik als een vijand op u heb ingeslagen en u meedogenloos heb gestraft vanwege uw vele misdaden en uw talrijke zonden. (15) Wat jammert u dan om uw wonden en uw onverdraaglijke pijnen? Vanwege uw vele misdaden en uw talrijke zonden heb Ik u dit alles aangedaan. (16) Daarom allen: wie u verslindt, wordt zelf verslonden, al uw vijanden worden gevangengenomen, uw plunderaars worden zelf geplunderd, wie u berooft laat Ik beroven. (17) Ik sluit uw wonden, uw kwalen genees Ik – spreekt Jahweh. Men noemde u Sion, de verstotene, naar wie niemand omziet.’ (18) Zo spreekt Jahweh: ‘Ik keer het lot van de tenten van Jakob, Ik ontferm mij over zijn woningen. De stad wordt herbouwd op zijn puinhoop, de burcht komt weer op zijn vroegere plaats. (19) Een loflied weerklinkt, je hoort hen weer lachen. Ik maak hen talrijk, nooit nemen ze in aantal af. Ik breng hen tot


226

aanzien, nooit worden ze meer veracht. (20) Zijn zonen zijn voor Mij weer als vroeger, zijn gemeenschap blijft altijd bestaan. Zijn onderdrukkers straf Ik. (21) Zijn vorst is één van hen, zijn heerser komt voort uit zijn midden. Ik laat hem bij Mij komen, hij mag tot Mij naderen. Wie anders zou met gevaar voor zijn leven Mij durven naderen? – spreekt Jahweh. (22) U zult mijn volk zijn en Ik zal uw God zijn. (23) De stormwind van Jahweh steekt op, een wervelstorm breekt los boven het hoofd van de boosdoeners. (24) De toorn van Jahweh komt niet tot bedaren, voordat Hij al zijn plannen heeft uitgevoerd. Later zal u dit duidelijk worden.’

A

Tekstvarianten 16 ‘Daarom allen’, (Hebr. ‫ל&כן כ&ל‬, [MT]): Rudolph denkt dat ‫ לך‬een dittografie is van het einde van vs15 en leest hier een waw (‫ )ו‬in plaats van een eind-nun (‫)ן‬. Zo suggereert hij de lezing ‘En toch’ (Hebr. ‫)וכ&ל‬. 18 ‘de tenten’, (Hebr. ‫ רֶמׁח{ל‬, ]MT[( // ‘als klei’‫א‬, [MT]): wordt weggelaten in LXX. 18 ‘over zijn woningen’, (Hebr. ‫ּוׁשְת& ו‬, ]MT[(: Anderen stellen ,ׁ‫ שכנ‬C‫ רֶמ‬, ]MT[( // ‘als klei’, )H‫ּו‬, [MT] // ‘en zijn gevangenschap’, (Gr. και αιχμαλωσιαν αυτου, [LXX]). 23 Dit vers wordt weggelaten in LXX.

B

Vertaalvarianten

2 schrift: of ‘boek’. Het Hebreeuwse séfer heeft een bredere betekenis dan ons hedendaagse woord ‘boek’. Vanuit Jr wordt duidelijk dat de profeet de woorden neerschreef in een boekrol (Hebr. məgillah; Jr36:2,4,20,21,23,28,32).

We kunnen Jr30-31 verdelen in strofen van zes die allemaal beginnen met de uitspraak ‘Zo spreekt Jahweh’ (30:1-11; 30:12-31:6; 31:7-14; 31:1522; 31:23-34a; 31:34b-40).1

|1| De toorn van Jahweh komt niet tot bedaren, voordat Hij al zijn plannen heeft uitgevoerd. Later zal u dit duidelijk worden.’

In de vorige gedeeltes van dit Bijbelboek sprak de profeet al over het toekomstige herstel (Jr23:1-8; 24; 29). Dit onderwerp wordt nu in Jr30-33 in detail uitgewerkt, voordat de profeet daarna zal spreken over het komende oordeel. Sommigen duiden dit deel aan als ‘troostboek’ (vgl.

1

C.A. Briggs, Messianic Prophecy: The Prediction of the Fulfilment of Redemption Through the Messiah (Eugene:Wipf & Stock, 2005), 255-257.


J E R E M I A VERTAALVARIANTEN

227

vs2).2 ‘Het is een gedicht gecomponeerd uit maten van zes, een stuk van vreemde schoonheid en macht.’3 De eerste verzen van dit gedeelte kunnen we zien als een soort samenvatting van de boodschap van vernieuwing en herstel. De boodschap kijkt ver in de toekomst vooruit naar de tijd waarin Israël en Juda weer verenigd in het land zullen wonen en Jahweh trouw zullen dienen.

|2| ‘Zo spreekt Jahweh, de God van Israël: Stel alles wat Ik tegen u gezegd heb op schrift.

In een tijd waarin het volk Gods woord verwierp was het belangrijk dit woord vast te leggen in een geschrift. Toekomstige generaties zouden die manier kunnen zien dat Gods Woord zich ten volste vervulde.

|3| Er komt een tijd dat Ik mijn volk Israël en Juda in hun vroegere staat herstel,

zegt Jahweh, en hen terugbreng naar het land dat Ik hun vaderen in bezit had gegeven – spreekt Jahweh.’

Het woord ‘terugbrengen’ wordt meerdere keren gebruikt in het Oude Testament. De tijd waarop de profeet verwijst wordt dikwijls in verband gebracht met de zegeningen die het volk zal genieten in het vrederijk.4 Het is de tijd waarin God de beloften van Dt30:1-10 zal waarmaken. Dan zal Jahweh het volk in het land brengen en het zegenen.

|4| Dit zijn de woorden die Jahweh tegen Israël en Juda heeft gesproken: Dit vers vormt het opschrift van de poëtische verzen 5 tot 24.5 Het is van belang er hierbij aan te denken dat de onderstaande woorden zowel betrekking op Juda als Israël hebben.

|5| ‘Wij horen schreeuwen van angst, er heerst schrik en onrust. Bij de angst en het geschreeuw, kunnen we denken aan de komende verovering van Jeruzalem door de Babylonische strijdmachten. Maar het vorige vers geeft te kennen dat de profetie betrekking hebben op zowel Israël als Juda. Vandaar denken sommige uitleggers aan de toekomstige 2

3 4 5

J.A. Thompson, The Book of Jeremia (NICOT; Grand Rapids:Eerdmans, 1980), 551; R.K. Harrison, Jeremiah and Lamentations (TOTC; Leicester:Intervasity Downers Grove:InterVarsity, 1973), 133; W. Brueggemann, To Pluck Up, To Tear Down: A Commentary on the Book of Jeremiah 1-25 (ITC; Grand Rapids:Edinburgh, 1988), 62-52. C.A. Briggs, Messianic Prophecy: The Prediction of the Fulfilment of Redemption Through the Messiah (Eugene:Wipf & Stock, 2005), 247. R. Been, Jeremia (Winschoten:UhWdW, 1983), ad.loc.; C.H. Dyer, Jeremia (ATAE 3; Holzgerlingen:Hänssler, 2000), 186. J.A. Thompson, The Book of Jeremia (NICOT; Grand Rapids:Eerdmans, 1980), 555.


228

verdrukking die het volk zal meemaken als tuchtiging van Jahweh (vgl. Dn9:27; 12:1; Mt24:15-22).6

|6| Vraag eens of iemand ooit mannen zag baren? Waarom zie Ik ze dan allemaal met de handen op de heupen, als een vrouw in haar weeën? Waarom is hun gezicht lijkbleek?

De illustratie van de geboorte probeert de grote smart die er heerst weer te geven (Jr4:31; 6:24; 22:23).

|7| Wee ons! Dit is de grote dag, met geen andere te vergelijken. Het is een angstige tijd voor Jakob, maar hij wordt eruit gered.

Er is weinig hoop voor het volk Israël. Er heerst paniek en terreur. Vrede is afwezig. De dag van Jahweh is angstaanjagend (vgl. Am5:18-20; Js2:12-21; Sf1:14-18). De uitspraak ‘maar hij wordt eruit gered’ kunnen we opvatten als een vraag: ‘zal hij eruit gered worden?!’ Of als een geloofsuitspraak: ‘maar hij wordt eruit gered!’ Als het hier als vraag wordt bedoeld, proeven we een lichte sarcastische nasmaak, die de hopeloosheid van het volk moet benadrukken en ook in de voorafgaande verzen te vinden is. Als we hier denken aan een geloofsuitspraak, kunnen we verwijzen naar vs10-17 die opnieuw deze kreet hervatten.

|8| Op die dag – spreekt Jahweh van de machten – haal Ik het juk van hun nek en breek Ik hun boeien. Zij zullen geen vreemden meer dienen.

Deze bevrijding kwam niet op het moment waarop Jeruzalem ongehoorzaam bleef tegenover Jahweh en zodoende aan de heidenen werd overgegeven. De bevrijding zal in de toekomst gebeuren.

|9| Jahweh hun God zullen zij dienen, en David de koning, die Ik onder hen laat opstaan:

De profeet verwijst vervolgens naar David (Ez34:23-24; 37:24-25; Hs3:5). Uitleggers denken daarbij aan een indirecte verwijzing naar de Messias of aan David zelf.

6

A. Remmers, Das Alte Testament im Überblick (Hückeswagen:CSV, 1988), 142; C.H. Dyer, Jeremia (ATAE 3; Holzgerlingen:Hänssler, 2000), 187; R. Been, Jeremia (Winschoten:UhWdW, 1983), ad.loc.; W. MacDonald, Believers Bible Commentary (Nashville:Nelson, 1995), 1016; A.C. Gaebelein, Kommentar zum Alten Testament. Esra-Maleachi, Bnd. II (Dillenburg:CV, 1998), 396.


J E R E M I A VERTAALVARIANTEN

229

|10| Vrees dus niet, Jakob, mijn dienaar – spreekt Jahweh – wees niet bang, Israël: Ik bevrijd u en uw kinderen uit het verre land van hun gevangenschap. Dan woont Jakob weer ongestoord en veilig zonder dat iemand hem opschrikt.

Geen land is voor Jahweh te ver verwijderd om zijn volk er niet uit te kunnen bevrijden. Voor de eerste keer wordt Jakob dienaar van Jahweh, door Jeremia, genoemd. Het is opvallend dat Jakob geïdentificeerd wordt als Israël. We vinden enkele overeenkomsten van dit vers in Js (vgl. Js41:8-10; 43:1-6; 44:2-5; e.a.).7

|11| Want Ik ben bij u om u te redden – spreekt Jahweh alle volken, waaronder Ik u verspreid heb, reken Ik voorgoed af, maar met u doe Ik dat niet. Wel bestraf Ik u zoals u verdient; Ik laat u niet ongestraft.’

Dit vers bevat enkele uitdrukkingen die we ook elders in Jeremia terugvinden. We kunnen denken aan ‘reken Ik voorgoed af, maar met u doe Ik dat niet’ (vgl. Jr4:27; 5:10,18; 30:11; 46:28); ‘alle volken, waaronder Ik u verspreid heb’ (9:16); ‘Wel bestraf Ik u zoals u verdient’ (10:24); ‘Ik ben bij u om u te redden’ (1:8; 15:20).8

|12| Zo spreekt Jahweh: ‘Uw kwaal is ongeneeslijk, uw wonden zijn niet te helen. De hulpeloosheid van het volk wordt vervolgens in vs12-15 opnieuw genoemd. Israëls kwaal is niet te genezen.

|13| Niemand verzorgt uw zweren, uw wonden sluiten zich niet. |14| Al uw minnaars zijn u vergeten, ze lopen u niet meer achterna, omdat Ik als een

vijand op u heb ingeslagen en u meedogenloos heb gestraft vanwege uw vele misdaden en uw talrijke zonden.

De minnaars die de profeet genoemd zijn de politieke vrienden van Juda, die hun vergeten hebben en niet langer naar hen verlangen. 9 We kunnen hier denken aan Egypte en Edom (Jr27:3; Ob1:9-14). Egypte had Juda bemoedigd om in opstand te komen tegen Babel (2Kn18:19-21; Jr37:5-7). Maar de samenzwering tegen de oppermacht mislukte. Het Egyptische leger werd in 588v.Chr. door de Babyloniërs verslagen en Jeruzalem zou eveneens snel ten val komen (Jr37:1vv.). 7 8 9

J.A. Thompson, The Book of Jeremia (NICOT; Grand Rapids:Eerdmans, 1980), 557. J.A. Thompson, The Book of Jeremia (NICOT; Grand Rapids:Eerdmans, 1980), 557. J.A. Thompson, ‘Israel’s “Lovers”,’ Vetus Testamentum 27 (1977): 475-481.


230

|15| Wat jammert u dan om uw wonden en uw onverdraaglijke pijnen? Vanwege uw vele misdaden en uw talrijke zonden heb Ik u dit alles aangedaan.

|16| Daarom allen: wie u verslindt, wordt zelf verslonden, al uw vijanden worden

gevangengenomen, uw plunderaars worden zelf geplunderd, wie u berooft laat Ik beroven.

Nadat de profeet het oordeel over het land heeft aangekondigd, noemt hij ook de zegening die het land in de toekomst zou ontvangen. Het verslinden van Juda door anderen wordt eveneens op andere plaatsen in Jeremia genoemd (2:3; 5:17; 8:16; 10:25).

|17| Ik sluit uw wonden, uw kwalen genees Ik – spreekt Jahweh. Men noemde u Sion, de verstotene, naar wie niemand omziet.’

Als de tijd gekomen is zal de ongeneeslijke (vs12-15) genezen worden. In die toekomstige dag zullen vele zaken veranderen. Israël zou haar schuld erkennen en berouw vertonen. Ze zal erkennen dat Jahweh soeverein met haar is omgegaan. Ze zal erkennen dat God naar haar heeft omgezien en ze terug zijn gekeerd in het land dat Hij hen beloofd had. Dan zullen de volkeren Sion niet meer zien als de door Jahweh verstotene, maar als de plaats waar door Jahweh naar omgezien is.

|18| Zo spreekt Jahweh: ‘Ik keer het lot van de tenten van Jakob, Ik ontferm mij over zijn woningen. De stad wordt herbouwd op zijn puinhoop, de burcht komt weer op zijn vroegere plaats.

Gods ingrijpen zou leiden tot een materieel herstel bij het volk (Jr32.44; 33.11,26; vgl. Dt30:3). Bij de ‘tenten van Jakob’ mogen we denken aan de stammen van Israël. Door deze term lijkt de profeet terug te verwijzen naar Nm24.5-6 waar Bileam in een orakel verwijst naar ‘Jakobs tenten’ en ‘kampplaats’ in een verre toekomst waar het volk door God diep geworteld zal zijn in de beloofde zegeningen.10

|19| Een loflied weerklinkt, je hoort hen weer lachen. Ik maak hen talrijk, nooit nemen ze in aantal af. Ik breng hen tot aanzien, nooit worden ze meer veracht.

God zou het volk talrijk laten groeien, zoals Hij beloofd had (Dt30:5).

|20| Zijn zonen zijn voor Mij weer als vroeger, zijn gemeenschap blijft altijd bestaan. Zijn onderdrukkers straf Ik.

10 J.A. Thompson, The Book of Jeremia (NICOT; Grand Rapids:Eerdmans, 1980), 561.


J E R E M I A VERTAALVARIANTEN

231

|21| Zijn vorst is één van hen, zijn heerser komt voort uit zijn midden. Ik laat hem bij Mij komen, hij mag tot Mij naderen. Wie anders zou met gevaar voor zijn leven Mij durven naderen? – spreekt Jahweh.

Aan de top van de Israëlitische hiërarchie stond de koning. De koning wordt hier beschreven als de ‘prins’ en ‘heerser’. Waarschijnlijk gebruikte de profeet de naam ‘koning’ niet, omdat deze gereserveerd werd voor de ideale komende koning, die Jahweh al het volk zou schenken. Anderen uitleggers denken dat Jeremia hier niet spreekt over een koning, omdat de ervaringen gedurende eeuwen getoond hebben dat de meeste Israëlitische koningen niet voldeden aan God verwachtingen (vgl. Ez45:7,17). In ieder geval zou in de toekomst opnieuw een heerser voortkomen uit Israëls midden en niet meer uit de heidense volkeren. Deze heerser komt niet van buiten, zoals in de tijd van de heidenen het geval was, maar van binnen. Het feit dat het volk zo prachtig hersteld zou worden, laat ons denken aan het herstel van het glorierijke koningshuis van Davids in het vrederijk. Jahweh zal de heerser van het volk geven. En deze heerser mag tot Hem naderen. Als iemand in Gods nabijheid kwam naar mij het risico om te sterven. Sommigen hebben hier eraan gedacht en dat de toekomstige koning de taak van priester en koning zou hebben. Zulk een functie is bekend in het Midden-Oosten.11 Toch denken anderen dat dit niet perse het geval hoeft te zijn. De koning zou een koning moeten zijn die in de tegenwoordigheid van God kan komen.12

|22| U zult mijn volk zijn en Ik zal uw God zijn. Deze woorden die klinken als een uitspraak bij een huwelijk, beschrijven het doel van alle beloften die God aan Israël heeft gegeven. De ware roeping van het volk was het om Gods heilige, uitverkoren volk te zijn (Ex19:5-6). De verbondswoorden ‘jullie God’ en ‘mijn volk’ vinden we dan ook meerdere keren terug in het Oude Testament (Lv26:12; Dt7:26; 26:16-19; Jr7:23; 11:4; 24:7; 31:1,33; Ez11:20; 14:11; 34:30; 36:28; 37:23,27; Hs2:25; Zc8:8; 13:9). En dit volk zal uiteindelijk Jahweh dienen op zulk een manier zoals Hij het gedacht had. Dat is de ideale relatie die er uiteindelijk zal zijn tussen het volk en God.

11 J.A. Thompson, The Book of Jeremia (NICOT; Grand Rapids:Eerdmans, 1980), 562. 12 J.A. Thompson, The Book of Jeremia (NICOT; Grand Rapids:Eerdmans, 1980), 562-563.


232

|23| De stormwind van Jahweh steekt op, een wervelstorm breekt los boven het hoofd van de boosdoeners.

De woorden uit vs23-24 vinden we gedeeltelijk terug in Jr23:19-20. In de context van Jr23 worden ze genoemd tegenover de valse profeten. In de context van Jr30 worden ze opnieuw geciteerd om erop te wijzen dat de toorn van Jahweh tot bedaren komt, omdat Hij zijn plannen heeft uitgevoerd (vgl. vs11,16,20).

|24| De toorn van Jahweh komt niet tot bedaren, voordat Hij al zijn plannen heeft uitgevoerd. Later zal u dit duidelijk worden.’

Vragen □

Heb je weleens moeite om de relatie opnieuw te herstellen met mensen waarmee je vroeger een negatieve situatie hebt meegemaakt?

Wat gebeurde met de twee koninkrijken voor de tijd van Jeremia?

Wat zijn de verschillen tussen de vorige koningen en de toekomstige koning David (vs8-9)?


J E R E M I A 31:1-40 – HET HERSTEL VAN ISRAËL EN JUDA II

233

32 | 31:1-40 – Het herstel van Israël en Juda II (1) ‘In die tijd – spreekt Jahweh – zal Ik de God zijn van alle geslachten van Israël en zij zullen mijn volk zijn.’ (2) Zo spreekt Jahweh: ‘Het volk dat ontkwam aan het zwaard vond genade in de woestijn – Israël, op zoek naar rust.’ (3) Jahweh is van verre voor mij verschenen. Hij zei: ‘Mijn liefde voor u duurt eeuwig, Ik blijf u altijd gunstig gezind. (4) Israël, Ik richt u weer op. Uw jonge vrouwen slaan weer op de tamboerijn en gaan vrolijk dansen. (5) U legt weer wijngaarden aan op de bergen van Samaria; diegenen die ze planten, zullen er de vruchten van eten. (6) De dag breekt aan dat de wachters in het gebergte van Efraïm roepen: “Kom, wij trekken naar Sion, naar Jahweh onze God.” (7) Zo spreekt Jahweh: ‘Jubel van vreugde om Jakob, juich om de heerser van de volken. Verkondig overal Gods lof met deze woorden: “ Jahweh heeft redding gebracht over zijn volk, over wat overbleef van Israël.” (8) Ik haal ze terug uit het noorden, van het einde van de aarde breng Ik ze bijeen; ook de blinden en de lammen, de zwangere en barende vrouwen. In dichte drommen keren zij terug. (9) Bedroefd gingen zij heen, getroost leid Ik hen terug. Ik voer hen naar stromende beken, over gebaande wegen waarop ze niet struikelen. Ik ben immers Israëls vader en Efraïm is mijn eerstgeborene.’ (10) Volken, luister naar het woord van Jahweh, maak het op de verste eilanden bekend: ‘Hij die het volk van Israël verstrooid heeft, brengt het ook weer bijeen. Hij hoedt het zoals een herder zijn kudde. (11) Jahweh heeft Jakob verlost en uit de hand van zijn overheersers vrijgekocht. (12) Zingend trekken zij naar de hoogten van Sion, stralend van vreugde om de goede gaven van Jahweh, om het koren, de most en de olie, de schapen en de runderen. Ze voelen zich als een besproeide tuin die het nooit aan water ontbreekt. (13) Dan dansen de meisjes van vreugde; de mannen doen mee, jong en oud. Hun droefheid verander Ik in blijdschap, Ik troost hen en geef hun vreugde na verdriet. (14) Ik schenk de priesters veel vet van de offers en het volk overstelp Ik met mijn gaven – spreekt Jahweh.’ (15) Zo spreekt Jahweh: ‘Luister naar het klagen in Rama, het droeve geween: Rachel jammert om haar kinderen en wil niet worden getroost, omdat ze er niet meer zijn.’ (16) Zo spreekt Jahweh: ‘Hou op met wenen, droog uw tranen. Er is een oplossing voor uw lijden – spreekt Jahweh: zij keren terug uit het land van de vijand. (17) Er is hoop voor de toekomst: zij komen terug naar hun eigen land.


234

(18) Ik hoor Efraïm steeds klagen: “U hebt mij geslagen om mij als een wilde stier te temmen. Breng mij nu terug, Jahweh, U bent toch mijn God. (19) Ik ben nu bekeerd en heb berouw; ik ben tot bezinning gekomen en sla mij op de borst. Ik sta diep beschaamd en ga gebukt onder de zonden van mijn jeugd.” (20) Is mijn dierbare zoon Efraïm Mij dan zo lief en zo dierbaar, dat Ik na ieder hard woord toch aan hem blijf denken, en zo met hem meevoel, dat Ik mij weer over hem zal ontfermen? – spreekt Jahweh.’ (21) Zet bakens uit, richt mijlpalen op, let goed op de weg die u volgt. Keer terug, Israël, jonkvrouw, keer terug naar uw steden. (22) Waarom zoekt u steeds uw eigen weg, opstandige? Jahweh schept iets nieuws op aarde: een vrouw zoekt een man. (23) Zo spreekt Jahweh van de machten, de God van Israël: ‘Wanneer Ik hen in hun vroegere staat herstel, zullen ze in de steden van Juda weer zeggen: “Jahweh zegene u, zetel van gerechtigheid, heilige berg.” (24) Heel Juda woont daar weer samen: stedelingen, boeren en herders. (25) Degenen die uitgeput waren, verkwik Ik, Ik les de dorst van hen die versmachten.’ (26) Daarop werd ik wakker, ik had een visioen en opnieuw overviel mij de slaap. (27) ‘De dagen komen – spreekt de Jahweh dat Ik Israël en Juda weer met mensen en dieren bevolk. (28) Eerst had Ik er alles op gezet hen weg te rukken en af te breken, hen te verwoesten en te vernielen, met ramp op ramp, maar nu heb Ik er alles op gezet om hen op te bouwen en te planten – spreekt Jahweh. (29) In die tijd zegt men niet meer: “De vaders eten onrijpe druiven, en de tanden van de kinderen zijn er stroef van.” (30) Nee! Iedereen sterft door zijn eigen schuld. Iedereen die onrijpe druiven eet, krijgt zelf stroeve tanden. (31) De dagen komen – spreekt Jahweh – dat Ik met Israël en Juda een nieuw verbond sluit; (32) geen verbond zoals Ik met hun voorvaderen gesloten heb, toen Ik hen bij de hand nam om hen uit Egypte te leiden. Want dit verbond hebben zij verbroken hoewel Ik hun meester was – spreekt Jahweh. (33) Dit is het nieuwe verbond dat Ik in de toekomst met Israël sluit – spreekt Jahweh: Ik schrijf mijn Wet in hun binnenste, Ik grif die in hun hart. Ik zal hun God zijn, en zij zullen mijn volk zijn. (34) Dan zal niemand meer zijn medeburger onderrichten, noch tegen zijn broeder zeggen: “Leer Jahweh kennen.” Want iedereen, groot en klein, kent Mij al – spreekt Jahweh. Ik vergeef hun misstappen, Ik denk niet meer aan hun zonden.’ (35) Zo spreekt Jahweh, die de zon heeft gegeven als het licht voor de dag, de maan en de sterren als het licht in de nacht; die de zee opzweept zodat de golven bruisen, die Jahweh van de machten heet: (36) ‘Als deze orde ophoudt te bestaan – spreekt Jahweh – dan blijft ook Israël niet langer mijn volk.’ (37) Zo spreekt Jahweh: ‘Evenmin als iemand de hemel boven kan meten of de grondvesten van


J E R E M I A 31:1-40 – HET HERSTEL VAN ISRAËL EN JUDA II

235

de aarde beneden kan peilen, evenmin verwerp Ik ooit de nakomelingen van Israël, ondanks alles wat het misdaan heeft – spreekt Jahweh.’ (38) ‘De dagen [komen] – spreekt Jahweh – dat de stad van Jahweh wordt herbouwd, van de toren van Chananel tot aan de Hoekpoort. (39) Nog verder loopt het meetlint, rechtdoor, tot de hoogte van Gareb, voordat het afbuigt naar Goa. (40) Heel het dal met de lijken en de as, heel het gebied langs de Kedron tot aan de hoek van de Paardenpoort in het oosten, wordt aan Jahweh gewijd. Het wordt nooit meer vernield of verwoest.’

A

Vertaalvarianten

3 gunstig gezind: Het Hebreeuwse cheséd is moeilijk te vertalen. Sommige mogelijkheden zoals ‘loyaliteit’, ‘trouw’, ‘toewijding’, ‘onwrikbare liefde’, ‘vriendelijkheid’ en ‘goedgunstigheid’ komen nabij de betekenis ervan.1 5 diegenen die ze planten, zullen er de vruchten van eten: Het laatste gedeelte van dit vers is onduidelijk. We de Hebreeuwse tekst letterlijk vertalen met: ‘de planters planten het en zullen ontheiligen’ (vgl. Dt28:30b). LXX leest vandaar ‫ לל‬in plaats van ‫ רֶמׁחלל‬, ]MT[( // ‘als klei’ en vertaalt: ‘plant en geef lof’. Verschillende andere voorstellen zijn gedaan: ‘Degene die planten zullen genieten van de opbrengst’ (WV) 2, ‘wijngaarden die de planters die het geplant hebben dan bevuilen’3. 22 zoekt: De exacte betekenis van het Hebreeuwse təsôvéch is onduidelijk. In ieder geval werd het gebruikt om iets te beschrijven dat ongebruikelijk en onverwacht was. Anderen denken dat het wijst op de bescherming die een moeder voor haar kind over heeft. De Bijbelvertaler Hiëronymus (345419n.Chr.) dacht vandaar dat Jeremia met deze woorden verwees naar de bescherming van de maagd Maria toen ze de Messias droeg. 22 man: Het Hebreeuwse gever wijst soms op een krachtige jonge man. 40 veld van de dood: De uitdrukking hashshərémôt is onduidelijk. Voorgesteld is de vertaling ‘veld van de dood’ of ‘veld van Mot’ (de Kanaänitische god van de dood). WV vertaalt onbepaald ‘heel het gebied’.

Vs27,31,38 begint met dezelfde uitdrukking ‘de dagen komen’, waarbij wel in vs38 het woord ‘komen’ ontbreekt.

|1| ‘In die tijd – spreekt Jahweh – zal Ik de God zijn van alle geslachten van Israël en zij zullen mijn volk zijn.’

Dit vers heeft een dubbele functie. Het sluit Jr30 en dient meteen als opschrift van Jr31. Op de tijd dat Gods beloftes van herstel en vernieuwing waar worden, zal Hij alle geslachten van Israël tot God zijn, en zullen zij allen zijn volk zijn. 1 2 3

N. Glück, Chesed in the Bible (Cincinnati, 1967); W.F. Lofthouse, ‘Hen en Hesed in the OT,’ Zeitschrift für die alttestamentliche Wissenschaft 51 (1933): 29-35. J. Bright, Jeremiah (AB; New York:Doubleday, 1965), 273, 281. J.A. Thompson, The Book of Jeremia (NICOT; Grand Rapids:Eerdmans, 1980), 567.


236

|2| Zo spreekt Jahweh: ‘Het volk dat ontkwam aan het zwaard vond genade in de woestijn – Israël, op zoek naar rust.’

De profeet wijst terug naar Israël dat in dagen van de uittocht uit Egypte werd uitgeleid met sterke hand. Bij de woorden ‘Het volk dat ontkwam aan het zwaard’, kunnen we ook speciaal denken aan de bevrijding van farao’s leger toen het volk bij de Rode Zee stond (Ex14:523). De uitdrukking ‘vond genade’ (Hebr. másá chén) vinden we daarbij vijf keer terug in het verhaal van Ex33:12-17.4 De uittocht van Israël uit de ballingschap wordt zodoende beschreven in de terminologie van de uittocht uit Egypte. Het is een nieuwe wandeling in de woestijn. Jeremia gebruikt voor de beschrijving hiervan verschillende gedachten die ons terug doen denken aan de profeet Hosea (vgl. Hs2:14-15).

|3| Jahweh is van verre voor mij verschenen. Hij zei: ‘Mijn liefde voor u duurt eeuwig, Ik blijf u altijd gunstig gezind.

Jahweh verscheen lang geleden aan Israël bij de berg Sinaï. De woorden die de profeet Jeremia verder hiermee verbindt, herinneren ons aan twee verbondstermen: ‘liefde’ (Hebr. ’áhév) en ‘gunstig’ (Hebr. cheséd; vgl. Hs11:4).5 De basis voor Gods plan is zijn eeuwige liefde, barmhartigheid en goedheid.

|4| Israël, Ik richt u weer op. Uw jonge vrouwen slaan weer op de tamboerijn en gaan vrolijk dansen.

|5| U legt weer wijngaarden aan op de bergen van Samaria; diegenen die ze planten, zullen er de vruchten van eten.

Jeremia gaat vervolgens in op de landbouw. De wijngaarden waren vernietigd door vijandelijke troepen. Ze zouden echter opnieuw geplant worden (vgl. Jr1:10).

|6| De dag breekt aan dat de wachters in het gebergte van Efraïm roepen: “Kom, wij trekken naar Sion, naar Jahweh onze God.”

De wachters waren op een hoge plaats gesteld in oorlogstijd om de bevolking te waarschuwen voor de nabij komende vijand (vgl. Jr6:17). De

4 5

W.F. Lofthouse, ‘Hen en Hesed in the OT,’ Zeitschrift für die alttestamentliche Wissenschaft 51 (1933): 2935. J.A. Thompson, The Book of Jeremia (NICOT; Grand Rapids:Eerdmans, 1980), 566.


J E R E M I A VERTAALVARIANTEN

237

vermelding Efraïm verduidelijkt dat het gaat om het noordelijke tienstammenrijk.

|7| Zo spreekt Jahweh: ‘Jubel van vreugde om Jakob, juich om de heerser van de

volken. Verkondig overal Gods lof met deze woorden: “ Jahweh heeft redding gebracht over zijn volk, over wat overbleef van Israël.”

Dit zijn vijf werkwoorden: jubelen, juichen, verkondigen, loven en bidden.

|8| Ik haal ze terug uit het noorden, van het einde van de aarde breng Ik ze bijeen;

ook de blinden en de lammen, de zwangere en barende vrouwen. In dichte drommen keren zij terug.

Het noorden verwijst in de Bijbel vaak naar Assyrië, het land waar het tienstammenrijk in ballingschap naar toe was gebracht in 722v.Chr. ‘Het einde van de aarde’ wordt verder voornamelijk gebruikt voor het land van de Meden (2Kn17:6). We hoeven echter bij het ‘noorden’ en het ‘einde van de aarde’ niet altijd te denken aan deze geografische definities. In het boek Jeremia wordt het ‘noorden’ ook bijvoorbeeld gebruikt voor de grootmacht Babylon die vanuit het noorden het land zou binnenvallen (4:5-6; 6:22-26; e.a.). Ondanks dat het volk vreselijk gelden had in de ballingschap zou God bij machte zijn om ze allemaal naar het beloofde land terug te brengen. Zelfs de blinden, lammen en zwangere of barende vrouwen zouden door een wonder van de Heer terugkeren naar het land dat Hij zijn volk had geschonken (Js35:5-10; 42:15).

|9| Bedroefd gingen zij heen, getroost leid Ik hen terug. Ik voer hen naar stromende beken, over gebaande wegen waarop ze niet struikelen. Ik ben immers Israëls vader en Efraïm is mijn eerstgeborene.’

Bij de ‘stromende beken’ kunnen we denken aan het water dat uit de rots kwam (Ex17:1-7; Nm20:1-13). Nu zal het volk geleid worden naar de stromende wadi (Hebr. nachal). De term ‘vader’ wordt maar weinig in het Oude Testament voor God gebruikt. In Dt32:6 wordt het gebruikt om het verbond tussen Jahweh en Israël te beschrijven. Hs gebruikt het verder als er sprake is van de zoon Israël die gedurende de uittocht uit Egypte en wandeling naar het beloofde land, door God de Vader beschermd werd (Hs11:1-6; vgl. Ex6:22). Het toont daardoor de diepe liefde die er vanuit de Vader naar


238

het volk is. Ook het gebruik bij Jeremia van deze term ligt in dezelfde context.

|10| Volken, luister naar het woord van Jahweh, maak het op de verste eilanden bekend: ‘Hij die het volk van Israël verstrooid heeft, brengt het ook weer bijeen. Hij hoedt het zoals een herder zijn kudde.

Het symbool van de herder en zijn kudde vonden we al in Jr23:1-2.

|11| Jahweh heeft Jakob verlost en uit de hand van zijn overheersers vrijgekocht. De vrijkoping verwijst vaak naar een bedrag dat men iemand geeft om bijvoorbeeld een slaaf vrij te kopen. Het woord toont dan ook de diepte van de bevrijding die Jahweh voor Israël tot stand heeft gebracht (vgl. Ex6:5; 15.13; Dt7:8; 9:26).

|12| Zingend trekken zij naar de hoogten van Sion, stralend van vreugde om de goede

gaven van Jahweh, om het koren, de most en de olie, de schapen en de runderen. Ze voelen zich als een besproeide tuin die het nooit aan water ontbreekt.

Het volk mag zich voelen ‘als een besproeide tuin die het nooit aan water ontbreekt’. Geen droogte of overstroming zal het meer teisteren (vgl. Js58:11).

|13| Dan dansen de meisjes van vreugde; de mannen doen mee, jong en oud. Hun droefheid verander Ik in blijdschap, Ik troost hen en geef hun vreugde na verdriet.

|14| Ik schenk de priesters veel vet van de offers en het volk overstelp Ik met mijn gaven – spreekt Jahweh.’

Het vele vet dat de priester hier geschonken wordt, is het vet van de offers. Het vet was symbolisch gezien een teken van het leven en de voorspoed (Ps36:8; 63.5; Js55:2). 6 Jeremia verkondigt zodoende dat het volk verzadigd zullen zijn in Gods milddadigheid.

|15| Zo spreekt Jahweh: ‘Luister naar het klagen in Rama, het droeve geween: Rachel jammert om haar kinderen en wil niet worden getroost, omdat ze er niet meer zijn.’

Jeremia verkondigt in vs15-22 de terugkeer van Israël uit de ballingschap. Deze woorden staan in een duidelijk contrast met de situatie 6

J.A. Thompson, The Book of Jeremia (NICOT; Grand Rapids:Eerdmans, 1980), 572.


J E R E M I A VERTAALVARIANTEN

239

zoals die op dat moment in Jeruzalem is. 7 Het tienstammenrijk Israël, was namelijk in het jaar 721v.Chr. door de Assyrische krijgsmacht weggevoerd in verschillende landen. De profeet noemt daarbij het jammeren van Rachel ‘om haar kinderen’. Rachel was de aartsmoeder en lievelingsvrouw van Jakob geweest. Ze was de moeder van Jozef en Benjamin geworden. Rachel jammert hier om haar kleinkinderen. Manasse en Efraïm, nakomelingen van Jozef, waren immers weggevoerd in ballingschap. Mazurel oppert nog de gedacht om bij Rama in dit vers niet aan een plaats te denken. De plaats Rama wordt in het Hebreeuws in de meeste gevallen vergezeld van een lidwoord. De enige uitzonderingen zijn Jr31:15 en Ne11:33. Vandaar denkt hij aan een hoge plaats waar de menselijke stem gehoord dient te worden (vgl. Jr3:21; 9:18; 22:20).8 In het Nieuwe Testament zal de evangelist Mattheüs opnieuw dit vers citeren om het huilen van Rachel over de kindermoord in Bethlehem te beschrijven. Dan denkt de evangelist niet enkel aan het huilen van Rachel over Manasse en Efraïm, maar ook aan het huilen over Benjamin.

|16| Zo spreekt Jahweh: ‘Hou op met wenen, droog uw tranen. Er is een oplossing voor uw lijden – spreekt Jahweh: zij keren terug uit het land van de vijand.

|17| Er is hoop voor de toekomst: zij komen terug naar hun eigen land. |18| Ik hoor Efraïm steeds klagen: “U hebt mij geslagen om mij als een wilde stier te temmen. Breng mij nu terug, Jahweh, U bent toch mijn God.

De verzen 18 en 19 bevatten uitdrukkingen van boete, afkomstig uit het weggevoerde tienstammenrijk. Israël was aan het begin als een wilde stier die zich niet liet temmen (vgl. Hs4:16; 10:11).

|19| Ik ben nu bekeerd en heb berouw; ik ben tot bezinning gekomen en sla mij op de

borst. Ik sta diep beschaamd en ga gebukt onder de zonden van mijn jeugd.”

7 8

C.H. Dyer, Jeremia (ATAE 3; Holzgerlingen:Hänssler, 2000), 189. J.W. Mazurel, ‘Citations from the Book of Jeremiah in the New Testament,’ Reading the Book of Jeremiah, red. M. Kessler (Winona Lake:Eisenbrauns, 2004), 183.


240

|20| Is mijn dierbare zoon Efraïm Mij dan zo lief en zo dierbaar, dat Ik na ieder

hard woord toch aan hem blijf denken, en zo met hem meevoel, dat Ik mij weer over hem zal ontfermen? – spreekt Jahweh.’

Dit vers laat ons terugdenken aan de gedachten van Hs11:1-4,8-9. Jahweh kan niet meer over Efraïm spreken, zonder aan zijn levendigheid te moeten terugdenken. De profeet beschrijft dan ook Gods gevoelens hier met menselijke woorden die de gevoelens van God voor de lezer proberen weer te geven. Vanouds hebben sommige uitleggers die teveel de verhevenheid van God benadrukten moeiten gehad met dit soort verzen. Maar dit is de God die we mogen aanbidden. Dit is de drie-ene God, de Vader, de Zoon en de heilige Geest.

|21| Zet bakens uit, richt mijlpalen op, let goed op de weg die u volgt. Keer terug, Israël, jonkvrouw, keer terug naar uw steden.

Wegmarkeringen en richtingaanwijzers dienen neergezet te worden op de weg die Israël straks naar het beloofde land zal gaan. Israël was namelijk herwaarts en derwaarts (Hebr. hitchamméq) afgedwaald. Bright vertaalt vandaar ‘How long will you dilly-dally?’9 En Thompson schrijft: ‘She had been away too long darting hither en thither .’10

|22| Waarom zoekt u steeds uw eigen weg, opstandige? Jahweh schept iets nieuws op aarde: een vrouw zoekt een man.

Voor de betekenis van de woorden ‘een vrouw zoekt een man’ zie de vertaalvarianten. In het verleden is bij deze woorden wel eens gedacht aan de geboorte van de Messias uit een maagd. William Kelly wijst er echter op dat in de context van dit vers geen enkele verwijzing is naar de geboorte van een kind.11 Sommigen zien in de uitdrukking ‘een vrouw təsôvéch een man’ een symbolische verwijzing naar de vrouw Israël die terugkeert naar haar man Jahweh (Hs1-3; vgl. Jr2:20-21). Israël zou dan naar her- en derwaarts gegaan te zijn, uiteindelijk terugkomen bij God (Hs7:11; 8:9). Dat is even opmerkelijk als dat een vrouw een man zoekt in de oudheid. Dat laatste is immers ongebruikelijk, aangezien de man de vrouw diende te zoeken.12 Anderen denken daarentegen bij de vrouw aan Sion.

9 10 11 12

J. Bright, Jeremiah (AB; New York:Doubleday, 1965), 276. J.A. Thompson, The Book of Jeremia (NICOT; Grand Rapids:Eerdmans, 1980), 575. W. Kelly, Jeremiah. The Tender-Hearted Prophet of the Nations (Londen:Hammond, 1938), 20 C.H. Dyer, Jeremia (ATAE 3; Holzgerlingen:Hänssler, 2000), 190.


J E R E M I A VERTAALVARIANTEN

241

|23| Zo spreekt Jahweh van de machten, de God van Israël: ‘Wanneer Ik hen in hun vroegere staat herstel, zullen ze in de steden van Juda weer zeggen: “Jahweh zegene u, zetel van gerechtigheid, heilige berg.”

De verzen 23 tot 25 zijn weergegeven in poëzie en staan zodoende tussen twee proza gedeelten. De uitdrukking ‘zettel van gerechtigheid’ verwijst wellicht naar de tempelberg, waar Jahweh verbleef. De uitdrukking kan echter ook verwijzen naar Jahweh zelf: Hij is Israëls echte rustplaats.13

|24| Heel Juda woont daar weer samen: stedelingen, boeren en herders. Als de profeet concreet aan Sion denkt, zal eens de tijd aanbreken dat Sion heel Juda als het ware omhelst en in zich opneemt. De vrouw zal dan de man omgeven.

|25| Degenen die uitgeput waren, verkwik Ik, Ik les de dorst van hen die versmachten.’

|26| Daarop werd ik wakker, ik had een visioen en opnieuw overviel mij de slaap. |27| ‘De dagen komen – spreekt de Jahweh dat Ik Israël en Juda weer met mensen en dieren bevolk.

Na de Babylonische invasie in het zuiden en de Assyrische invasie in het noorden zou het land er verwoest bijliggen, terwijl het volk weggevoerd of uitgeroeid zou zijn. God belooft zijn volk echter dat Hij Israël en Juda weer met mensen en dieren zou bevolken in de toekomst.

|28| Eerst had Ik er alles op gezet hen weg te rukken en af te breken, hen te verwoesten en te vernielen, met ramp op ramp, maar nu heb Ik er alles op gezet om hen op te bouwen en te planten – spreekt Jahweh.

Opnieuw worden de werkwoorden uit Jr1:10 in dit vers gebruikt: ‘wegrukken’, ‘afbreken’, ‘verwoesten’, ‘vernielen’.

|29| In die tijd zegt men niet meer: “De vaders eten onrijpe druiven, en de tanden van de kinderen zijn er stroef van.”

Het spreekwoord dat de profeet hier noemt, vinden we ook terug in Ez18:2. Het spreekwoord benadrukte slechts één kant van het verhaal. Het werd door de ballingen gebruikt in de ballingschap, om aan te duiden 13 J.A. Thompson, The Book of Jeremia (NICOT; Grand Rapids:Eerdmans, 1980), 577.


242

dat zij de straf droegen van de zonden van hun voorvaderen. Nu was het in Israël en andere landen in het Midden-Oosten normaal om te denken aan een collectieve straf (Ex20:5; Nm14:18; Dt5:9). De ballingen negeerden dit echter en lette alleen nog maar op de individuele straf die ze zouden ontvangen. Die individuele straf vinden we naast de collectieve straf terug in de Thora (vgl. Dt24:16), ze was fundamenteler dan de collectieve straf, maar zorgde er niet voor dat de collectieve straf geheel verdween.

|30| Nee! Iedereen sterft door zijn eigen schuld. Iedereen die onrijpe druiven eet, krijgt zelf stroeve tanden.

Jeremia wees de dwaling van het volk terecht door opnieuw te wijzen naar de individuele straf. Elke nieuwe generatie zou opnieuw voor Jahweh moeten kiezen (Dt5:3). Maar elke generatie droeg ook de gevolgen van de zonden van de voorvaderen. De maatschappij bestaat immers uit individuele zonden, die echter een collectieve straf tot gevolg kunnen hebben.

|31| De dagen komen – spreekt Jahweh – dat Ik met Israël en Juda een nieuw verbond sluit;

Jeremia spreekt in deze verzen over het nieuwe verbond dat Jahweh met Israël en Juda wil sluiten. Hij is de enige oudtestamentische schrijver die het nieuwe verbond expliciet bij naam noemt. Voor Rolf Rendtorff zijn de zegenen die verbonden zijn met dit nieuwe verbond een climax. 14 Ook John Thompson wijst erop dat Jeremia’s beschrijving van het nieuwe verbond een van de diepste inzichten in de profetische literatuur bevat. 15

|32| geen verbond zoals Ik met hun voorvaderen gesloten heb, toen Ik hen bij de hand nam om hen uit Egypte te leiden. Want dit verbond hebben zij verbroken hoewel Ik hun meester was – spreekt Jahweh.

De profeet plaats het nieuwe verbond tegenover het oude verbond van Sinaï (Ex19:1-24:11). Dit oude verbond had het volk verbroken. Al vanaf het prilste begin, bij de inzetting ervan, zondigde het er al tegen; en dat zou blijven voortduren tot de dag van vandaag. Het volk overwon haar eigen zwakte niet en voldeed daardoor niet aan Gods verwachtingen. Dat was de crisis van het volk, die Jeremia al eerder aangaf met de uitspraak: ‘Kan een Kusiet zijn huidskleur veranderen, of een panter zijn 14 Rolf Rendtorff, The canonical Hebrew Bible: A theology of the Old Testament (Leiden: Deo, 2005), 227. 15 John Arthur Thompson, The book of Jeremiah, New International Commentary on the Old Testament (Grand Rapids: Eerdmans, 1980), 565.


J E R E M I A VERTAALVARIANTEN

243

vlekken?’ (Jr13:23). Israël kon het goede vanuit zichzelf niet doen. Zo verkeerde het volk in een geestelijk dilemma: theoretisch gezien was het mogelijk om zich te houden aan Gods wil, maar in de praktijk struikelde het volk telkens opnieuw over haar eigen rebellie tegenover die wil.

|33| Dit is het nieuwe verbond dat Ik in de toekomst met Israël sluit – spreekt

Jahweh: Ik schrijf mijn Wet in hun binnenste, Ik grif die in hun hart. Ik zal hun God zijn, en zij zullen mijn volk zijn.

Ondanks Israëls hopeloosheid zou Jahweh zelf het wonder volbrengen en ervoor zorgen dat zijn volk het nieuwe verbond hield. Jahweh zou hun een nieuw hart schenken, dat hun in staat zou stellen om te heersen over de zonde en in overeenstemming met God te leven. Jahweh zou zijn Thora niet meer op stenen tafelen griffen (vgl. Ex31:18; 34:28-29; Dt4:13; 5:22) of in een boek schrijven (Ex24:7), maar in de harten van zijn volk griffen (vgl. Dt6:6; 11:18; 30:14). Het was nodig om de hele mens volledig te vernieuwen. Alleen dan zou het verbond kunnen bestaan. En alleen dan kon God zeggen: ‘Ik zal hun God zijn en zij zullen mijn volk zijn’ (Jr7:23; 11:4; 24:7; 30:22; 31:1; 32:38; Ez11:20; 36:28; e.a.).

|34| Dan zal niemand meer zijn medeburger onderrichten, noch tegen zijn broeder zeggen: “Leer Jahweh kennen.” Want iedereen, groot en klein, kent Mij al – spreekt Jahweh. Ik vergeef hun misstappen, Ik denk niet meer aan hun zonden.’

De uitwerking van de transformatie die God zou volbrengen, zou bewerken dat niemand meer afhankelijk was van zijn medeburger om Jahweh te kennen. De profeet Ezechiël geeft te kennen dat deze verandering alleen Gods Geest dit bewerkt (Ez36:24-32). Gods volk zou dan geen middelaar meer nodig hebben om tussen hen en God in te treden. De Heer zou gekend kunnen worden door al de zijnen. In zulk een relatie zouden de fouten in het verleden niet meer herdacht worden. Op de situatie die Jeremia hier beschrijft had Dt al beknopt gewezen met de woorden: ‘en u naar het land brengen dat uw voorouders in bezit genomen hadden; en u zult het weer in bezit nemen. Hij zal u gelukkig maken en nog talrijker dan uw voorouders. Jahweh uw God zal uw hart en dat van uw nakomelingen besnijden, zodat u Hem zult beminnen met heel uw hart en heel uw ziel en daardoor het leven zult bezitten’ (Dt30:56).


244

|35| Zo spreekt Jahweh, die de zon heeft gegeven als het licht voor de dag, de maan en

de sterren als het licht in de nacht; die de zee opzweept zodat de golven bruisen, die Jahweh van de machten heet:

Dit vers laat ons terugdenken aan Gn1:16, waar het werkwoord ‘geven’ (Hebr. nátan) eveneens verbonden wordt met de zon, maan en sterren.

|36| ‘Als deze orde ophoudt te bestaan – spreekt Jahweh – dan blijft ook Israël niet langer mijn volk.’

|37| Zo spreekt Jahweh: ‘Evenmin als iemand de hemel boven kan meten of de grondvesten van de aarde beneden kan peilen, evenmin verwerp Ik ooit de nakomelingen van Israël, ondanks alles wat het misdaan heeft – spreekt Jahweh.’

Niemand zou in de dagen van Jeremia de hemel kunnen meten of de grondvesten van de aarde kunnen peilen. Eveneens zou God ooit de nakomelingen van Israël in de toekomstige dagen verwerpen. Om Israël op laten horen te bestaan, zou men de hele kosmos in beweging moeten brengen. De zelfde macht die Israël bewaarde hield immers ook het universum in zijn banen.16

|38| ‘De dagen [komen] – spreekt Jahweh – dat de stad van Jahweh wordt herbouwd, van de toren van Chananel tot aan de Hoekpoort.

Opnieuw wordt een nieuw gedeelte door profeet aangesneden met de woorden ‘de tijd komt’ (vgl. vs27,31). De toren van Chananel stond in het noordoosten van Jeruzalem (Ne3:1; 12:39; Zc14:10). 17 De Hoekpoort bevond zich aan de noordwestelijke kant van de stad (2Kn14:13; 2Kr26:9; Zc14:10).18 Koning Uzzia had een eeuw geleden, verschillende torens in de stad gebouwd (2Kr26:9).

|39| Nog verder loopt het meetlint, rechtdoor, tot de hoogte van Gareb, voordat het afbuigt naar Goa.

De gedachte van een meetlint vinden we ook terug bij de profeet Ezechiël (40-48) en Zacharia (2). Alle drie de profeten gebruiken dit tijdens hun beschrijving van het herstel van Jeruzalem (vgl. Op11). Het

16 C.H. Dyer, Jeremia (ATAE 3; Holzgerlingen:Hänssler, 2000), 192. 17 J.A. Thompson, The Book of Jeremia (NICOT; Grand Rapids:Eerdmans, 1980), 583. 18 J.A. Thompson, The Book of Jeremia (NICOT; Grand Rapids:Eerdmans, 1980), 583.


J E R E M I A VERTAALVARIANTEN

245

herstel van de stad was immers een belangrijke verwachting binnen het volk dat weggevoerd was. De twee plaatsen Gareb en Goa zijn onbekend. Thompson en Dyer denken vanuit vs38 (plaatsen in het noorden) en vs40 (plaatsen in het zuiden en oosten) dat ze zich in het westen van de stad bevonden. 19 Fischer noemt als mogelijkheid de verhoging in het gebied van het hedendaagse Yemin Moshe, in de nabijheid van het King-David-Hotel. 20

|40| Heel het dal met de lijken en de as, heel het gebied langs de Kedron tot aan de hoek van de Paardenpoort in het oosten, wordt aan Jahweh gewijd. Het wordt nooit meer vernield of verwoest.’

De uitdrukking ‘het dal met de lijken en de as’ lijkt te verwijzen naar de Hinnom.21 Als we bij de ‘as’ denken aan de plaats Tofet, kunnen we stellen dat Jeremia verwijst naar de mensen die geofferd werden in Hinnom. Ze werden dan gecremeerd in Tofet en begraven in Kidron.22 De Paardenpoort lag waarschijnlijk ten zuidoosten van de stad en leidde naar de Kidron-vallei. Opnieuw worden de werkwoorden uit Jr1:10 opgenomen en wijst de profeet erop dat Jeruzalem niet meer vernield of verwoest zal worden.

Vragen □

Zou je je geestelijk leven eerder als zonsondergang of als zonsopgang beschrijven?

Hoeveel verschillen zijn er tussen de oude vorm van godsdienst en het nieuwe verbond?

Waarom wordt Israël door de profeet het hoofd van de volkeren genoemd?

Welk doel heeft de profeet met het gebruik van Rachel en haar kinderen?

Welke woorden in dit hoofdstuk geven je troost?

Welke relatie wil Jahweh weer herstellen met zijn volk?

19 J.A. Thompson, The Book of Jeremia (NICOT; Grand Rapids:Eerdmans, 1980), 583; C.H. Dyer, Jeremia (ATAE 3; Holzgerlingen:Hänssler, 2000), 192. 20 G. Fischer, Jeremia 26-52 (HthKAT; Freiburg:Herder, 2005), 179. 21 J.A. Thompson, The Book of Jeremia (NICOT; Grand Rapids:Eerdmans, 1980), 584. 22 Vgl. J.A. Thompson, The Book of Jeremia (NICOT; Grand Rapids:Eerdmans, 1980), 584.


246

Welke indruk krijgt je als je leest over Gods omgang met individuele en collectieve zonden?

Na de terugkeer uit de ballingschap werd Jeruzalem herbouwd. De stad was echter niet niet veilig of onoverwinnelijk. Wat zegt ons dit over Gods belofte in vs38-40?

Hoe zou je een vriend of vriendin het verschil tussen het oude- en nieuwe verbond uitleggen?


J E R E M I A 32:1-44 – HET HERSTEL VAN JUDA EN JERUZALEM I

247

33 | 32:1-44 – Het herstel van Juda en Jeruzalem I (1) In het tiende regeringsjaar van koning Zedekia, het achttiende van Nebukadnezar, kwam het woord van Jahweh tot Jeremia. (2) Het leger van de koning van Babel had toen Jeruzalem omsingeld en de profeet Jeremia zat gevangen in het kwartier van de paleiswacht. (3) Koning Zedekia had hem daar laten opsluiten omdat hij verkondigde: ‘Zo spreekt Jahweh: Ik geef de stad in de macht van de koning van Babel; hij zal haar innemen. (4) Koning Zedekia van Juda zal niet aan de Chaldeeën ontsnappen. Hij wordt uitgeleverd aan de koning van Babel. Dan kan hij persoonlijk met hem spreken, onder vier ogen. (5) Hij wordt door hem naar Babel gevoerd; daar blijft hij tot Ik mij over hem bekommer – spreekt Jahweh. Ook al verdedigt u zich tegen de Chaldeeën, het is tevergeefs.’ (6) Jeremia zei: ‘Het woord van Jahweh kwam tot mij: (7) “Chananel, een zoon van uw oom Sallum, komt u vragen: Wil je mijn akker in Anatot kopen? Jij hebt er het eerste recht op.” (8) Mijn neef Chananel kwam inderdaad bij mij in het kwartier van de wacht zoals Jahweh gezegd had, en vroeg: “Wil je mijn akker in Anatot kopen? Als oudste familielid heb je daar recht op. Je kunt hem dus kopen.” Toen begreep ik dat dit de wens van Jahweh was. (9) Ik kocht dus van mijn neef Chananel de akker in Anatot en betaalde de prijs: zeventien zilveren sikkels. (10) Ik maakte de koopakte op, verzegelde die in tegenwoordigheid van getuigen en woog het geld af. (11) De koopakte, zowel die volgens vast gebruik was verzegeld als de niet verzegelde akte, (12) overhandigde ik in tegenwoordigheid van mijn neef Chananel, van de getuigen die het contract hadden ondertekend, en van alle Joden die in het kwartier van de wacht aanwezig waren, aan Baruch, zoon van Neria en zoon van Machseja. (13) In hun aanwezigheid gaf ik hem de opdracht: (14) “Zo spreekt Jahweh van de machten, de God van Israël: Leg deze akten, de verzegelde en de niet-verzegelde, in een aarden kruik, zodat ze lange tijd bewaard blijven. (15) Want”, zo spreekt Jahweh van de machten, de God van Israël, “men zal in dit land weer huizen, akkers en wijngaarden kopen.” (16) Nadat ik de akte aan Baruch, zoon van Neria, had gegeven, bad ik tot Jahweh: (17) “Ach, Heer Jahweh! U hebt de hemel en de aarde gemaakt in uw grote macht, met opgeheven arm. Niets is onmogelijk voor U (18) die aan duizenden genade schenkt maar de ongerechtigheid van de vaders wreekt op hun kinderen. U bent een grote, sterke God, uw naam is Jahweh van de machten. (19) Uw plannen zijn groot, uw daden machtig. Alles wat de mensen doen, ligt open voor U; U beoordeelt ieder naar zijn gedrag, naar de


248

vrucht van zijn werk. (20) U hebt wondertekenen verricht vanaf het verblijf in Egypte tot op de dag van vandaag, voor Israël en voor heel de mensheid, zodat uw naam nu overal bekend is. (21) U hebt uw volk, Israël, uit Egypte gevoerd met tekenen en wonderen, met sterke hand en opgeheven arm, onder grote verschrikkingen. (22) U hebt hun dit land gegeven, het land van melk en honing, dat U aan hun voorvaderen onder ede beloofd had. (23) Maar toen zij daar aankwamen en het in bezit namen, luisterden ze niet naar U. Ze leefden niet volgens uw voorschriften en voerden uw bevelen niet uit. Daarom hebt U al deze rampen over hen gebracht. (24) De belegeringswallen reiken al tot de stad; ze wordt ingenomen, ze valt in handen van de Chaldeeën die haar bestormen; ze bezwijkt door het zwaard, de honger en de pest. Wat U hebt aangekondigd, gaat nu gebeuren. U ziet het zelf. (25) En toch, Heer Jahweh, hebt U tegen mij gezegd: ‘Koop de akker en betaal de prijs in tegenwoordigheid van getuigen.’ En dit, terwijl de stad in handen van de Chaldeeën dreigt te vallen.”’ (26) Toen kwam het woord van Jahweh tot Jeremia: (27) ‘Ik ben Jahweh, de God van al wat leeft. Niets is onmogelijk voor Mij. (28) Daarom’, zo spreekt Jahweh, ‘lever Ik deze stad over aan de Chaldeeën, aan koning Nebukadnezar van Babel: hij zal haar innemen. (29) De Chaldeeën die de stad belegeren, dringen er binnen, steken haar in brand en leggen haar in as, met al de huizen waar men Mij beledigde door op de daken wierook te branden voor Baäl en plengoffers te brengen aan andere goden. (30) De Israëlieten en de Judeeërs hebben vanaf het begin alleen gedaan wat Mij mishaagt, en Mij beledigd met hun zelfgemaakte beelden – spreekt Jahweh. (31) Vanaf de dag dat deze stad gebouwd werd tot op de dag van vandaag, heeft ze zozeer mijn boosheid en mijn woede opgewekt dat Ik haar laat verdwijnen. (32) De Israëlieten en de Judeeërs hebben Mij allen beledigd door het kwaad dat ze bedreven hebben: hun koningen en edelen, hun priesters en profeten, de bevolking van Juda en de inwoners van Jeruzalem. (33) Ze hebben Mij steeds de rug toegekeerd, niet hun gezicht. Steeds weer heb Ik hen onderwezen maar niemand wilde luisteren of iets van Mij aannemen. (34) Ze hebben het huis dat mijn naam draagt met hun afgodsbeelden onteerd. (35) Ze hebben in het Ben-Hinnomdal offerhoogten voor Baäl gebouwd en er hun zonen en dochters aan Moloch geofferd, terwijl Ik dat niet had opgedragen; nooit heb Ik gewild dat ze Juda door een dergelijke wandaad tot zonde zouden verleiden.’ (36) Over de stad waarvan u zegt: ‘Zij is in handen gevallen van de koning van Babel door het zwaard, de honger en de pest’, zo spreekt Jahweh, Israëls God nu: (37) ‘Haar bewoners breng Ik bijeen uit alle landen waarheen Ik hen in mijn felle toorn en mijn grote boosheid verdreven heb; Ik breng hen terug naar deze plaats en laat hen er veilig wonen. (38) Zij zullen mijn volk zijn en Ik zal hun God zijn. (39) Ik maak hen één van hart en één van zin, zodat ze Mij altijd zullen vereren, voor hun eigen welzijn en dat van hun kinderen. (40) Ik sluit met hen een eeuwig


J E R E M I A 32:1-44 – HET HERSTEL VAN JUDA EN JERUZALEM I

249

verbond; Ik keer mij nooit meer van hen af en blijf hen goed behandelen. De eerbied voor Mij leg Ik in hun hart zodat ze Mij nooit meer verlaten. (41) Ik zal er vreugde in vinden om hen gelukkig te maken. Met heel mijn hart en heel mijn ziel plant Ik hen voorgoed in dit land.’ (42) Zo spreekt Jahweh: ‘Zoals Ik nu zware rampen over dit volk heb gebracht, zo zal Ik de weldaden over hen brengen die Ik beloofde. (43) In dit land waarvan u zegt: “Het is een wildernis, verlaten van mens en dier, het is in handen gevallen van de Chaldeeën”, zullen weer akkers worden gekocht. (44) Men betaalt de prijs, maakt de koopakte op en verzegelt die in tegenwoordigheid van getuigen: in Benjamin, in de omgeving van Jeruzalem, in de steden van Juda, van het bergland, van de Sefela en van de Negeb. Want Ik herstel hen in hun vroegere staat – spreekt Jahweh.’

|1| In het tiende regeringsjaar van koning Zedekia, het achttiende van Nebukadnezar, kwam het woord van Jahweh tot Jeremia.

Zedekia’s tiende jaar was 586v.Chr. Dit komt overeen met Nebukadnezars achttiende jaar, als we beginnen te rekenen vanaf het jaar na zijn troonsbestijging (604v.Chr.; 2Kn25:8; Jr25:1; 52:12; vgl. mijn inleiding op 1-2Kn). Op dit moment belegerde koning Nebukadnezar de stad Jeruzalem en was Jeremia gevangen in het kwartier van de paleiswacht.

|2| Het leger van de koning van Babel had toen Jeruzalem omsingeld en de profeet Jeremia zat gevangen in het kwartier van de paleiswacht.

Dit verhaal hoort bij Jr37-38, waar het verbonden wordt met het verbond tussen Egypte en Israël en met de gevangenschap van Jeremia.1

|3| Koning Zedekia had hem daar laten opsluiten omdat hij verkondigde: ‘Zo spreekt Jahweh: Ik geef de stad in de macht van de koning van Babel; hij zal haar innemen.

Jeremia’s gevangenschap had te maken met zijn verkondiging.

|4| Koning Zedekia van Juda zal niet aan de Chaldeeën ontsnappen. Hij wordt uitgeleverd aan de koning van Babel. Dan kan hij persoonlijk met hem spreken, onder vier ogen.

Zedekia, de koning van Juda zou niet ontsnappen, ook al zou hij dat proberen. Hij zou oog in oog komen te staan met de Babylonische heerser Nebukadnezar (2Kn25:4-7). 1

Vgl. J. Bright, Jeremiah (AB; New York:Doubleday, 1965), 234vv.


250

|5| Hij wordt door hem naar Babel gevoerd; daar blijft hij tot Ik mij over hem bekommer – spreekt Jahweh. Ook al verdedigt u zich tegen de Chaldeeën, het is tevergeefs.’

Voordat Zedekia naar Babel werd weggevoerd, werden hem de ogen uitgestoken: ‘Eerst werden zijn zonen voor zijn ogen afgeslacht en toen werden hem de ogen uitgestoken. Daarna werd hij naar Babel afgevoerd, geboeid met bronzen ketenen’ (2Kn25:7). Daardoor ging het woord van Ezechiël in vervulling: ‘Ik zal mijn netten over hem uitspreiden en hem daarin vangen, en dan breng Ik hem naar Babel in het land van de Chaldeeën. Daar zal hij sterven zonder dat land te kunnen zien’ (Ez12:13).

|6| Jeremia zei: ‘Het woord van Jahweh kwam tot mij: De daad die Jeremia in dit gedeelte uitvoert, toont ons dat de profeet geloofde in een toekomstig herstel van het volk Juda in het beloofde land. Hij kocht het veld in Anatot als teken van zijn geloof in Gods beloftes (vs15).

|7| “Chananel, een zoon van uw oom Sallum, komt u vragen: Wil je mijn akker in Anatot kopen? Jij hebt er het eerste recht op.”

Chananel moest zijn akker waarschijnlijk aan een familielid verkopen om zijn land niet te verliezen. Als een man namelijk arm werd in Israël, moest hij zijn bezittingen verkopen aan een familielid, zodat hij het later weer terug zou kunnen kopen (Lv25:25-31; Rt4:1-2; Jr31:11). Jeremia kreeg van God de opdracht om een akker te kopen terwijl Jeruzalem omsingeld was door het Babylonische leger en hij zelf geen nakomelingen als erfgenaam had. Hiermee geeft Hij te kennen dat er na de verovering van de stad, weer opnieuw een tijd komt dat Israël het zal bezitten en er huizen, akkers en wijngaarden gekocht zullen worden.

|8| Mijn neef Chananel kwam inderdaad bij mij in het kwartier van de wacht zoals Jahweh gezegd had, en vroeg: “Wil je mijn akker in Anatot kopen? Als oudste familielid heb je daar recht op. Je kunt hem dus kopen.” Toen begreep ik dat dit de wens van Jahweh was.

Waarschijnlijk was Jeremia op weg naar Anatot, toen hij gearresteerd werd (Jr37:11-14). Zijn neef kwam hem tegemoet, voordat de Babyloniërs Jeruzalem hadden belegerd.

|9| Ik kocht dus van mijn neef Chananel de akker in Anatot en betaalde de prijs: zeventien zilveren sikkels.


J E R E M I A 32:1-44 – HET HERSTEL VAN JUDA EN JERUZALEM I

251

De prijs van zeventien zilveren sikkels, zegt ons weinig over de koopsom. Reden hiervoor is het feit dat de grootte van de akker niet bekend is. Als we ervan uitgaan dat de sikkel ongeveer elf gram woog, betaalde Jeremia er 80,5 gram voor (vgl. Gn23:16). Toch was de daad van Jeremia voor de buitenwereld vreemd. Wie ging er nu een land kopen dat door de vijand bezet was, braak lag en waarvan hij waarschijnlijk nog niet eens wist of hij het ooit nog zou zien?

|10| Ik maakte de koopakte op, verzegelde die in tegenwoordigheid van getuigen en woog het geld af.

Jeremia was ervan overtuigt dat het land niet voor altijd in handen van de vijand zou blijven. Hij predikte dat niet enkel, maar handelde ernaar. Het contract werd neergeschreven op papyrus en bewaard gedurende lange tijd. Dit was de verzegelde akte. Een niet verzegelde akte werd hier bijgevoegd ter inzage. Deze praktijk vinden we meermaals terug in Mesopotamië, waar het officiële contract op klei geschreven was en in een klei-enveloppe werd gestoken. Verschillende van deze contracten zijn gevonden in de woestijn van Juda.2

|11| De koopakte, zowel die volgens vast gebruik was verzegeld als de niet verzegelde akte,

|12| overhandigde ik in tegenwoordigheid van mijn neef Chananel, van de getuigen die het contract hadden ondertekend, en van alle Joden die in het kwartier van de wacht aanwezig waren, aan Baruch, zoon van Neria en zoon van Machseja.

|13| In hun aanwezigheid gaf ik hem de opdracht: |14| “Zo spreekt Jahweh van de machten, de God van Israël: Leg deze akten, de verzegelde en de niet-verzegelde, in een aarden kruik, zodat ze lange tijd bewaard blijven.

Een prachtige illustratie van deze procedure is 1948 ontdekt in Qumran. Daar heeft een Joodse religieuze beweging in de eerste eeuw voor Christus, verschillende handschriften waarop Bijbelboeken of andere religieuze teksten staan, opgeslagen in de aarde kruiken.

2

Y. Yadin, ‘Expedition D – The Cave of Letters,’ Israel Exploration Journal 12 (1962): 227-257, vgl. 236238.


252

|15| Want”, zo spreekt Jahweh van de machten, de God van Israël, “men zal in dit land weer huizen, akkers en wijngaarden kopen.”

|16| Nadat ik de akte aan Baruch, zoon van Neria, had gegeven, bad ik tot Jahweh: |17| “Ach, Heer Jahweh! U hebt de hemel en de aarde gemaakt in uw grote macht, met opgeheven arm. Niets is onmogelijk voor U

|18| die aan duizenden genade schenkt maar de ongerechtigheid van de vaders wreekt

op hun kinderen. U bent een grote, sterke God, uw naam is Jahweh van de machten.

|19| Uw plannen zijn groot, uw daden machtig. Alles wat de mensen doen, ligt open

voor U; U beoordeelt ieder naar zijn gedrag, naar de vrucht van zijn werk.

|20| U hebt wondertekenen verricht vanaf het verblijf in Egypte tot op de dag van

vandaag, voor Israël en voor heel de mensheid, zodat uw naam nu overal bekend is.

|21| U hebt uw volk, Israël, uit Egypte gevoerd met tekenen en wonderen, met sterke hand en opgeheven arm, onder grote verschrikkingen.

|22| U hebt hun dit land gegeven, het land van melk en honing, dat U aan hun voorvaderen onder ede beloofd had.

|23| Maar toen zij daar aankwamen en het in bezit namen, luisterden ze niet naar U.

Ze leefden niet volgens uw voorschriften en voerden uw bevelen niet uit. Daarom hebt U al deze rampen over hen gebracht.

De thematiek van ongehoorzaamheid wordt hier weer opnieuw door de profeet aangestipt.

|24| De belegeringswallen reiken al tot de stad; ze wordt ingenomen, ze valt in handen van de Chaldeeën die haar bestormen; ze bezwijkt door het zwaard, de honger en de pest. Wat U hebt aangekondigd, gaat nu gebeuren. U ziet het zelf.

Alles wat de profeet namens God geprofeteerd had, was gebeurd.


J E R E M I A 32:1-44 – HET HERSTEL VAN JUDA EN JERUZALEM I

253

|25| En toch, Heer Jahweh, hebt U tegen mij gezegd: ‘Koop de akker en betaal de prijs in tegenwoordigheid van getuigen.’ En dit, terwijl de stad in handen van de Chaldeeën dreigt te vallen.”’

De woorden van Jeremia hoeven niet meteen te betekenen dat de profeet geen geloof hechtte in Gods boodschap. Het was eerder zo dat hij zich niet precies kon voorstelde hoe God dit zou bewerkstelligen. 3

|26| Toen kwam het woord van Jahweh tot Jeremia: |27| ‘Ik ben Jahweh, de God van al wat leeft. Niets is onmogelijk voor Mij. |28| Daarom’, zo spreekt Jahweh, ‘lever Ik deze stad over aan de Chaldeeën, aan koning Nebukadnezar van Babel: hij zal haar innemen.

|29| De Chaldeeën die de stad belegeren, dringen er binnen, steken haar in brand en

leggen haar in as, met al de huizen waar men Mij beledigde door op de daken wierook te branden voor Baäl en plengoffers te brengen aan andere goden.

|30| De Israëlieten en de Judeeërs hebben vanaf het begin alleen gedaan wat Mij

mishaagt, en Mij beledigd met hun zelfgemaakte beelden – spreekt Jahweh.

|31| Vanaf de dag dat deze stad gebouwd werd tot op de dag van vandaag, heeft ze

zozeer mijn boosheid en mijn woede opgewekt dat Ik haar laat verdwijnen.

|32| De Israëlieten en de Judeeërs hebben Mij allen beledigd door het kwaad dat ze

bedreven hebben: hun koningen en edelen, hun priesters en profeten, de bevolking van Juda en de inwoners van Jeruzalem.

De hele bevolking van de stad was corrupt en toegewijd aan het kwaad.

|33| Ze hebben Mij steeds de rug toegekeerd, niet hun gezicht. Steeds weer heb Ik hen onderwezen maar niemand wilde luisteren of iets van Mij aannemen.

|34| Ze hebben het huis dat mijn naam draagt met hun afgodsbeelden onteerd. 3

C.H. Dyer, Jeremia (ATAE 3; Holzgerlingen:Hänssler, 2000), 194.


254

|35| Ze hebben in het Ben-Hinnomdal offerhoogten voor Baäl gebouwd en er hun

zonen en dochters aan Moloch geofferd, terwijl Ik dat niet had opgedragen; nooit heb Ik gewild dat ze Juda door een dergelijke wandaad tot zonde zouden verleiden.’

|36| Over de stad waarvan u zegt: ‘Zij is in handen gevallen van de koning van Babel

door het zwaard, de honger en de pest’, zo spreekt Jahweh, Israëls God nu:

Jahweh wijst nu opnieuw weer naar de beloften die vervuld zullen worden in de toekomst. Daardoor ontvangt Jeremia’s een antwoord op zijn vragen in vs25. Als verbondspartner was Israël schuldig aan de breuk van het verbond en daarom verantwoordelijk voor de vloek van dat verbond.

|37| ‘Haar bewoners breng Ik bijeen uit alle landen waarheen Ik hen in mijn felle toorn en mijn grote boosheid verdreven heb; Ik breng hen terug naar deze plaats en laat hen er veilig wonen.

|38| Zij zullen mijn volk zijn en Ik zal hun God zijn. Het herstel van het verbond komt opnieuw ter sprake.

|39| Ik maak hen één van hart en één van zin, zodat ze Mij altijd zullen vereren, voor hun eigen welzijn en dat van hun kinderen.

|40| Ik sluit met hen een eeuwig verbond; Ik keer mij nooit meer van hen af en blijf

hen goed behandelen. De eerbied voor Mij leg Ik in hun hart zodat ze Mij nooit meer verlaten.

Het enige verschil tussen deze belofte en de beloften die we vonden in Jr31:31-34 is het feit dat het verbond hier eeuwigdurend wordt genoemd (vgl. vs40; Js55:3; Ez16:60; 37:26). Tevens lezen we een plaats van ‘de kennis van Jahweh’ (31:34) over ‘de eerbied voor’ Jahweh. Het ‘eeuwige verbond’ is echter hetzelfde als het ‘nieuwe verbond’. 4 Door deze drastische ingrijp, zal het volk Jahweh nooit meer verlaten.

|41| Ik zal er vreugde in vinden om hen gelukkig te maken. Met heel mijn hart en heel mijn ziel plant Ik hen voorgoed in dit land.’ 4

C.H. Dyer, Jeremia (ATAE 3; Holzgerlingen:Hänssler, 2000), 195.


J E R E M I A 32:1-44 – HET HERSTEL VAN JUDA EN JERUZALEM I

255

Jahweh zal goed doen aan het volk. Hij zal hen zegenen. Hij zal het planten. En Hij zal zich niet meer afkeren van het volk.

|42| Zo spreekt Jahweh: ‘Zoals Ik nu zware rampen over dit volk heb gebracht, zo zal Ik de weldaden over hen brengen die Ik beloofde.

|43| In dit land waarvan u zegt: “Het is een wildernis, verlaten van mens en dier, het

is in handen gevallen van de Chaldeeën”, zullen weer akkers worden gekocht.

We weten uit de geschiedenis dat de Turkse Sultan Abdul Hamid II vele schulden had en Theodor Herzl hem het aanbod deed om de Turkse banken door de joodse banken te laten saneren, als Joodse immigranten in Israël grond mochten kopen om er dorpen op te kunnen bouwen. Hamid ging akkoord met dit voorstel, waardoor veel Joden land kochten in Israël.5

|44| Men betaalt de prijs, maakt de koopakte op en verzegelt die in tegenwoordigheid

van getuigen: in Benjamin, in de omgeving van Jeruzalem, in de steden van Juda, van het bergland, van de Sefela en van de Negeb. Want Ik herstel hen in hun vroegere staat – spreekt Jahweh.’

Vragen

5

Heb je al eens een huis gekocht of verkocht? Wat vond je daarvan?

Wat is het domst dat je ooit hebt gekocht?

Waarom kocht Jeremia het veld van zijn neef?

Welke gegevens uit Jr31 en 32 vinden we terug in het gebed van Jeremia (vs17-25)?

Hoe ga jij om met verdriet en moeilijke situaties?

Is het moeilijk voor je om te geloven in de vervulling van Gods beloftes?

R. Liebi, Israel und das Schicksal des Irak (Berneck:Schwengeler, 1993), 41.


J E R E M I A 33:1-26 – HET HERSTEL VAN JUDA EN JERUZALEM II

257

34 | 33:1-26 – Het herstel van Juda en Jeruzalem II (1) Voor de tweede keer kwam het woord van Jahweh tot Jeremia, toen hij nog in het kwartier van de wacht zat opgesloten: (2) ‘Zo spreekt Jahweh die de aarde schiep en vorm gaf – Jahweh is zijn naam: (3) “Roep Mij aan en Ik verhoor u. Grote, ondoorgrondelijke dingen maak Ik u bekend.” (4) Over de huizen van deze stad en over de koninklijke paleizen die zijn verwoest tijdens de belegering (5) door de Chaldeeën en nu vol lijken liggen, omdat Ik mij in mijn felle toorn vanwege hun slechtheid van deze stad heb afgekeerd, zo spreekt Jahweh, de God van Israël: (6) “Ik verzorg hen, Ik genees hun wonden; Ik genees hen weer en schenk hun een onverwacht duurzaam geluk. (7) Ik keer het lot van Juda en Israël en herstel hen weer in hun vroegere staat. (8) Ik zuiver hen van alle zonden die ze tegen Mij hebben bedreven; Ik vergeef hun schuld en hun ontrouw. (9) De stad wordt mijn trots en mijn vreugde, mijn roem en mijn glorie bij alle volken op aarde die zullen horen van de weldaden die Ik haar bewijs. Zij zullen versteld staan, verbaasd om de welvaart en de voorspoed die Ik haar geef.”’ (10) Zo spreekt Jahweh: ‘In dit land, waarvan u zegt: “Het ligt vernield, verlaten door mens en dier”, in de steden van Juda en de straten van Jeruzalem die zijn verwoest, waar geen mens of dier meer woont, (11) hoort men weer de kreten van blijdschap en vreugde, het zingen voor bruidegom en bruid; weer klinkt het lied: “Loof Jahweh van de machten, want Jahweh is goed, zijn genade duurt eeuwig.” Weer brengt men dankoffers naar het huis van Jahweh. Ik zal het lot van het land keren en het in zijn vroegere staat herstellen’, zegt Jahweh. (12) Zo spreekt Jahweh van de machten: ‘In het land dat vernield is, verlaten door mens en dier, zal bij alle steden weer weidegrond liggen, waar de herders met hun schapen kunnen rusten: (13) bij de steden van het bergland, van de Sefela, de Negeb, in Benjamin, in de omgeving van Jeruzalem en bij de andere steden van Juda. De schapen zullen weer onder de hand van de teller doorgaan’, zegt Jahweh. (14) ‘De tijd komt – spreekt Jahweh – dat Ik de belofte vervul die Ik Israël en Juda gedaan heb. (15) In die dagen, in die tijd schenk Ik David een rechtvaardige spruit die het land rechtvaardig en eerlijk bestuurt. (16) In die dagen wordt Juda gered en is Jeruzalem veilig. En de stad zal heten


258

“Jahweh, onze gerechtigheid”.’ (17) Zo spreekt Jahweh: ‘Het zal David nooit aan een opvolger ontbreken die op de troon van Israël zetelt. (18) Ook zullen er altijd Levitische priesters blijven, die Mij dagelijks brandoffers opdragen, meeloffers en slachtoffers’. (19) Het woord van Jahweh kwam tot Jeremia: (20) ‘Zo spreekt Jahweh: Als iemand ooit mijn verbond met de dag en de nacht zou verbreken, zodat het niet meer op tijd dag en nacht wordt, (21) dan wordt ook mijn verbond verbroken met mijn dienaar David; dan zal hij geen zoon meer hebben om hem op de troon op te volgen. Dit geldt ook voor mijn verbond met de Levitische priesters, mijn dienaren. (22) Zo ontelbaar als de sterren aan de hemel, zo onmetelijk als het zand aan de zee, maak Ik het nageslacht van mijn dienaar David en van de Levieten die in mijn dienst staan’. (23) Het woord van Jahweh kwam tot Jeremia: (24) ‘Hebt u gemerkt wat de volken zeggen: “De twee stammen die Jahweh had uitverkoren, heeft Hij verworpen.” Ze verachten mijn volk; het is in hun ogen geen natie meer.’ (25) Zo spreekt Jahweh: ‘Als Ik geen verbond heb gesloten met de dag en de nacht, en aan hemel en aarde geen vaste wetten heb gegeven, (26) dan zal Ik het nageslacht van Jakob en van mijn dienaar David verwerpen; steeds weer kies Ik iemand uit zijn nageslacht om over de nakomelingen van Abraham, Isaak en Jakob te heersen. Ik herstel hen in hun vroegere staat en ontferm mij over hen.’

A

Tekstvarianten 14 De verzen 14-26 worden niet gevonden in LXX

B

Vertaalvarianten

15 rechtvaardige spruit: De vertaling van shemah sədáqah is onduidelijk. Traditioneel heeft men ervoor gekozen om dit met ‘spruit van de gerechtigheid’ (SV, NBG) of ‘rechtvaardige spruit’ te vertalen. Anderen kiezen echter voor de vertaling ‘rechtmatige telg’ (NBV) of ‘wettelijke afstammeling’ (WV; vgl. GNB).

|1| Voor de tweede keer kwam het woord van Jahweh tot Jeremia, toen hij nog in het kwartier van de wacht zat opgesloten:

Door dit opschrift van dit hoofdstuk wordt Jr33 verbonden met Jr32. Veel van Jr33 vinden we terug in Jr32 en beschrijft de vrede en welvaart die het volk in de toekomst door Gods genade zal ervaren. Opnieuw toont Jahweh zijn barmhartigheid tegenover Jeremia. De profeet liet in het vorige hoofdstuk namelijk blijken dat hij niet begreep hoe God zijn plannen in vervulling zou laten gaan (vgl. Jr32:24-25).

|2| ‘Zo spreekt Jahweh die de aarde schiep en vorm gaf – Jahweh is zijn naam:


J E R E M I A VERTAALVARIANTEN

259

De woorden ‘schiep en vorm’ laten ons terugdenken aan Gn1, waar de drie werkwoorden ‘maken’ (Hebr. ‘ásah), ‘vormen’ (Hebr. yáshar) en ‘scheppen’ (Hebr. bárá’) gebruikt worden om Gods Scheppersdaad te beschrijven (vgl. Jr32:17).

|3| “Roep Mij aan en Ik verhoor u. Grote, ondoorgrondelijke dingen maak Ik u bekend.”

God beloofde de profeet dat Hij hem ondoorgrondelijke dingen zou openbaren. Het Hebreeuwse woord voor ondoorgrondelijke (Hebr. bəsjûrôt) verwijst normaal naar iets (bijvoorbeeld een stad) dat niet te veroveren is. Gods plannen voor de toekomst zijn namelijk onmogelijk zonder Gods openbaring te doorschouwen. De Heer zou de profeet vandaar duidelijk maken hoe Hij zijn plan zou verwerkelijken.

|4| Over de huizen van deze stad en over de koninklijke paleizen die zijn verwoest tijdens de belegering

De verzen 4-5 zijn moeilijk te vertalen (zie vert.var.). In ieder geval wijst de profeet terug naar de vernietiging van de woonvertrekken in Jeruzalem.

|5| door de Chaldeeën en nu vol lijken liggen, omdat Ik mij in mijn felle toorn vanwege hun slechtheid van deze stad heb afgekeerd, zo spreekt Jahweh, de God van Israël:

|6| “Ik verzorg hen, Ik genees hun wonden; Ik genees hen weer en schenk hun een onverwacht duurzaam geluk.

Na de tijd van het oordeel zou Jahweh de stad en het volk genezen en gezond maken.

|7| Ik keer het lot van Juda en Israël en herstel hen weer in hun vroegere staat. |8| Ik zuiver hen van alle zonden die ze tegen Mij hebben bedreven; Ik vergeef hun schuld en hun ontrouw.

|9| De stad wordt mijn trots en mijn vreugde, mijn roem en mijn glorie bij alle volken

op aarde die zullen horen van de weldaden die Ik haar bewijs. Zij zullen versteld staan, verbaasd om de welvaart en de voorspoed die Ik haar geef.”’


260

De schrijver benadrukt hier Gods universele heerschappij over de aarde.

|10| Zo spreekt Jahweh: ‘In dit land, waarvan u zegt: “Het ligt vernield, verlaten door mens en dier”, in de steden van Juda en de straten van Jeruzalem die zijn verwoest, waar geen mens of dier meer woont,

Door deze uitspraak verwijst de profeet terug naar Jr32:43. Vs10 en vs12 beginnen met een soortgelijke uitdrukking. In de volgende verzen wordt er terugverwezen naar de vreugde en de blijdschap die straks weer opnieuw in het land aanwezig zal zijn.

|11| hoort men weer de kreten van blijdschap en vreugde, het zingen voor bruidegom en bruid; weer klinkt het lied: “Loof Jahweh van de machten, want Jahweh is goed, zijn genade duurt eeuwig.” Weer brengt men dankoffers naar het huis van Jahweh. Ik zal het lot van het land keren en het in zijn vroegere staat herstellen’, zegt Jahweh.

De blijdschap en vreugde van het zingen voor de bruidegom en bruid zal weer in Juda gehoord worden. Jeremia’s woorden over het oordeel zullen dan wederkeren in zegen (vgl. Jr7:34; 16:9; 25:10). Het refrein van vs11 laat ons denken aan de woorden in Ps100:5; 106:1; 107:1 en 136:1-3.

|12| Zo spreekt Jahweh van de machten: ‘In het land dat vernield is, verlaten door mens en dier, zal bij alle steden weer weidegrond liggen, waar de herders met hun schapen kunnen rusten:

De geografische beschrijving van het herstel komt overeen met de woorden in Jr17:26. Opnieuw zullen de herders met hun schapen in de velden van Juda kunnen rusten. Dyer denkt bij deze herders aan de leiders van het volk, aangezien de profeet meerdere keren het beeld van herder gebruikt voor de leiders (§d).1

|13| bij de steden van het bergland, van de Sefela, de Negeb, in Benjamin, in de omgeving van Jeruzalem en bij de andere steden van Juda. De schapen zullen weer onder de hand van de teller doorgaan’, zegt Jahweh.

|14| ‘De tijd komt – spreekt Jahweh – dat Ik de belofte vervul die Ik Israël en Juda gedaan heb.

1

C.H. Dyer, Jeremia (ATAE 3; Holzgerlingen:Hänssler, 2000), 197.


J E R E M I A VERTAALVARIANTEN

261

In de vs14-26 vinden we een kleine collectie van Messiaanse profetieën.2 De profeet focust zich daarbij vooral op het hele volk: Israël en Juda.

|15| In die dagen, in die tijd schenk Ik David een rechtvaardige spruit die het land rechtvaardig en eerlijk bestuurt.

Deze poëtische passage laat ons terug denken aan een ander poëtische gedeelte dat we in Jr23:5-6 vonden. In Jr33:16 wordt ‘Jeruzalem’ genoemd in plaats van ‘Israël’ in Jr23:6. In 33:16 wordt de stad Jahweh Sidqénû genoemd, terwijl dit begrip in 23:6 voor de ideale koning wordt gebruikt. Hij zal de ideale koning zijn die in gerechtigheid en eerlijkheid zal regeren over het volk. Juda zal dan gered worden en Jeruzalem in veiligheid leven (vgl. 23:6).

|16| In die dagen wordt Juda gered en is Jeruzalem veilig. En de stad zal heten “Jahweh, onze gerechtigheid”.’

Vs16 vormt in het Hebreeuws een symmetrisch parallel met vs15 (2/2/3; 3/2; 2/2/3; 3/2).

|17| Zo spreekt Jahweh: ‘Het zal David nooit aan een opvolger ontbreken die op de troon van Israël zetelt.

De belofte die God via Natan aan David bracht, zal dan definitief in vervulling worden gezien. Voor eeuwig zal er een nakomeling uit het huis van David op de troon van Israël zitten (2Sm7:12-16; 1Kr17:4-14; Ps89:36-38). Lc en Mt tonen door het geslachtsregister dat deze belofte vervuld werd in Jezus van Nazareth (Mt1; Lc3). In de toekomst zal ook de scheiding tussen de twee koninkrijken, Juda en Israël, worden opgeheven. Deze scheiding was een gevolg van Salomo’s zonde en de rebellie van het volk tegenover het koningschap van Rehobeam (1Kn2:4; 8:25; 9:5; 2Kr6:16; 7:18).

|18| Ook zullen er altijd Levitische priesters blijven, die Mij dagelijks brandoffers opdragen, meeloffers en slachtoffers’.

Jeremia moet zich bewust zijn geweest van de mogelijkheid dat de tempel verwoest zou kunnen worden en het priesterschap verstrooid en uitgedelgd kon worden. Maar hij geloofde dat de ramp die over Jeruzalem kwam enkel tijdelijk was. Dit is tevens de enige keer in het boek Jeremia dat de profeet wijst op het overleven van het priestergeslacht. Zo maakt 2

J.A. Thompson, The Book of Jeremia (NICOT; Grand Rapids:Eerdmans, 1980), 600.


262

de profeet in vs17-18 duidelijk dat zowel het priesterschap als het koningschap uiteindelijk zal overleven.

|19| Het woord van Jahweh kwam tot Jeremia: |20| ‘Zo spreekt Jahweh: Als iemand ooit mijn verbond met de dag en de nacht zou verbreken, zodat het niet meer op tijd dag en nacht wordt,

Opnieuw noemt de profeet een ander argument dan in Jr31:36 om te wijzen op de standvastigheid van Jahwehs beloften.

|21| dan wordt ook mijn verbond verbroken met mijn dienaar David; dan zal hij geen zoon meer hebben om hem op de troon op te volgen. Dit geldt ook voor mijn verbond met de Levitische priesters, mijn dienaren.

|22| Zo ontelbaar als de sterren aan de hemel, zo onmetelijk als het zand aan de zee, maak Ik het nageslacht van mijn dienaar David en van de Levieten die in mijn dienst staan’.

De belofte die eens gegeven was aan de aartsvaders wordt nu toegepast op de nakomelingen van David en van de priesters (vgl. Gn13:16; 15:5; 22:17).

|23| Het woord van Jahweh kwam tot Jeremia: |24| ‘Hebt u gemerkt wat de volken zeggen: “De twee stammen die Jahweh had

uitverkoren, heeft Hij verworpen.” Ze verachten mijn volk; het is in hun ogen geen natie meer.’

|25| Zo spreekt Jahweh: ‘Als Ik geen verbond heb gesloten met de dag en de nacht, en aan hemel en aarde geen vaste wetten heb gegeven,

|26| dan zal Ik het nageslacht van Jakob en van mijn dienaar David verwerpen; steeds weer kies Ik iemand uit zijn nageslacht om over de nakomelingen van Abraham, Isaak en Jakob te heersen. Ik herstel hen in hun vroegere staat en ontferm mij over hen.’

De belofte wordt verder verdiept en verbonden met het hele volk Israël.


J E R E M I A VERTAALVARIANTEN

263

Vragen □

Heb je wel eens grote heimwee gehad? Vertel eens daarover.

Welke indrukken krijgt u bij het lezen van Jr33? Noteer deze eens.

Waarom zegt Jeremia in vs1 ‘voor de tweede keer’?

Welke zaken beloofd God aan de zijnen?

Probeer kort iets te schrijven over de geschiedenis van het koningshuis van David en het priestergeslacht van Levi.

Hoe gaat u om met situaties waar u weinig vertrouwen in God hebt?

Welke beloftes over de Messias vinden we in dit hoofdstuk?

Hoe stelt Jahweh de zijnen in het volk gerust?


J E R E M I A 34:1-22

265

35 | 34:1-22 (1) Dit woord kwam van Jahweh tot Jeremia, toen koning Nebukadnezar van Babel met heel zijn leger en dat van alle koninkrijken en volken waarover hij heerste, oorlog voerde tegen Jeruzalem en de steden in de omgeving: (2) Zo spreekt Jahweh, de God van Israël: ‘Ga aan koning Zedekia van Juda zeggen: “Dit zegt Jahweh: Ik lever deze stad uit aan de koning van Babel, hij zal haar in de as leggen. (3) Ook u zult niet aan hem ontsnappen; u wordt gegrepen en aan hem uitgeleverd. Onder vier ogen zult u persoonlijk met de koning van Babel spreken en dan gaat u naar Babel.”’ (4) Maar luister naar het woord van Jahweh, Zedekia, koning van Juda. Zo spreekt Jahweh over u: ‘U sterft niet door het zwaard, (5) u zult een vredige dood sterven. Zoals men ter ere van uw voorvaderen, de koningen die u voorgingen, het dodenvuur ontstak, zo zal men dat ook doen om u te eren, en het klaaglied “Ach heer!” voor u zingen. Dit is mijn woord – spreekt Jahweh.’ (6) Toen de profeet Jeremia al deze woorden in Jeruzalem overbracht aan koning Zedekia van Juda, (7) had de koning van Babel troepen ingezet tegen Jeruzalem en tegen Lakis en Azeka, de enige vestingen van Juda die nog standhielden. (8) Dit woord kwam van Jahweh tot Jeremia, nadat koning Zedekia met alle inwoners van Jeruzalem was overeengekomen om alle Hebreeuwse slaven en slavinnen (9) vrij te laten, zodat niemand nog een andere Hebreeër in dienst zou houden. (10) Al de edelen en burgers die waren overeengekomen hun slaaf of hun slavin vrij te laten en niet langer in dienst te houden, hadden dit ook gedaan. (11) Maar later waren zij op hun beslissing teruggekomen; ze hadden de slaven en de slavinnen die ze hadden vrijgelaten, gedwongen om terug te komen en hen weer te dienen. (12) Toen kwam het woord van Jahweh tot Jeremia: (13) ‘Zo spreekt Jahweh, de God van Israël: Toen Ik uw voorvaderen uit het slavenhuis van Egypte voerde, heb Ik met hen dit verbond gesloten: (14) “Elk zevende jaar moet ieder van u de Hebreeër die zich aan u moest verkopen, vrijlaten. Als hij u zes jaar gediend heeft, moet u hem vrijlaten.” Maar uw voorvaderen hebben niet naar Mij geluisterd en Mij niet gehoorzaamd. (15) Nu hebt u zich bekeerd; u hebt gedaan wat Ik verlang en uw volksgenoten vrijgelaten. In mijn aanwezigheid, in het huis dat mijn naam draagt, hebt u dat op zich genomen. (16) Maar u bent op uw beslissing teruggekomen en hebt daardoor mijn naam onteerd. U hebt de slaaf en de slavin die u vrij had gelaten, gedwongen om terug te keren en u weer als slaaf en slavin te dienen. (17) Daarom’, zo spreekt Jahweh, ‘omdat u niet naar Mij hebt geluisterd en de vrijlating van uw volksgenoten hebt ingetrokken, daarom laat Ik het zwaard, de pest en de honger los tegen u – spreekt Jahweh. Ik maak u tot een schrikbeeld


266

voor alle koninkrijken op aarde. (18) De mannen, die mijn verbond geschonden hebben en zich niet hebben gehouden aan de bepalingen van de verbintenis, die ze voor mijn aangezicht gesloten hadden, zal Ik behandelen als de stieren die ze in tweeën gesneden hebben om er tussendoor te gaan: (19) de edelen van Juda en Jeruzalem, de hovelingen, de priesters en de burgers van het land, iedereen die tussen de stukken is doorgegaan. (20) Ik lever hen uit aan de vijanden die hen naar het leven staan. De vogels en de dieren azen op hun lijken. (21) Ook koning Zedekia van Juda en zijn edelen lever Ik uit aan de vijanden die hen naar het leven staan, aan het leger van de koning van Babel dat nu is weggegaan. (22) Op mijn bevel – spreekt Jahweh – komen ze terug naar deze stad die ze belegeren, innemen en in as leggen. Van de steden van Juda maak Ik een wildernis waar niemand meer woont.’

|1| Dit woord kwam van Jahweh tot Jeremia, toen koning Nebukadnezar van Babel met heel zijn leger en dat van alle koninkrijken en volken waarover hij heerste, oorlog voerde tegen Jeruzalem en de steden in de omgeving:

Hetgeen de profeet voorspelde zou in vervulling gaan (vgl. Jr39:4-7; 52:7-11).

|2| Zo spreekt Jahweh, de God van Israël: ‘Ga aan koning Zedekia van Juda zeggen: “Dit zegt Jahweh: Ik lever deze stad uit aan de koning van Babel, hij zal haar in de as leggen.

De woorden die de profeet tot Zedekia uit, zullen meermaals in Jr herhaald worden (34:1-7; 37:1-10,17-21; 38:14-28).

|3| Ook u zult niet aan hem ontsnappen; u wordt gegrepen en aan hem uitgeleverd. Onder vier ogen zult u persoonlijk met de koning van Babel spreken en dan gaat u naar Babel.”’

|4| Maar luister naar het woord van Jahweh, Zedekia, koning van Juda. Zo spreekt Jahweh over u: ‘U sterft niet door het zwaard,

|5| u zult een vredige dood sterven. Zoals men ter ere van uw voorvaderen, de koningen die u voorgingen, het dodenvuur ontstak, zo zal men dat ook doen om u te eren, en het klaaglied “Ach heer!” voor u zingen. Dit is mijn woord – spreekt Jahweh.’

Hoe anders was de door van Zedekia in te tegenstelling met de dood van Jojakim (Jr22:18-19). De verwijzing naar het dodenvuur doet vreemd


J E R E M I A 34:1-22

267

aan in onze postmoderne tijd. We kunnen het beste denken aan een groot vuur dat ter ere van de koning werd ontstoken bij zijn dood (2Kr16:14; 21:19).

|6| Toen de profeet Jeremia al deze woorden in Jeruzalem overbracht aan koning Zedekia van Juda,

|7| had de koning van Babel troepen ingezet tegen Jeruzalem en tegen Lakis en Azeka, de enige vestingen van Juda die nog standhielden.

Nebukadnezar probeerde op deze manier de steden van Juda te veroveren. Dyer wijst op een brief die gevonden werd in de ruïnes van Lakis. Deze brief was geadresseerd aan de bevelhebben van Lakis en kwam van een buitenpost tussen Lakis en Azeka. Schijnbaar was Azeka gevallen, want de inhoud van de brief bevatte de woorden: 1 ‘Moge mijn Heer weten, dat we op de signalen van Lakis letten, volgens al de bevelen die mijn Heer ons gaf, want we kunnen Azeka niet meer zien’.

|8| Dit woord kwam van Jahweh tot Jeremia, nadat koning Zedekia met alle

inwoners van Jeruzalem was overeengekomen om alle Hebreeuwse slaven en slavinnen

|9| vrij te laten, zodat niemand nog een andere Hebreeër in dienst zou houden. |10| Al de edelen en burgers die waren overeengekomen hun slaaf of hun slavin vrij te laten en niet langer in dienst te houden, hadden dit ook gedaan.

|11| Maar later waren zij op hun beslissing teruggekomen; ze hadden de slaven en de

slavinnen die ze hadden vrijgelaten, gedwongen om terug te komen en hen weer te dienen.

Het nemen van Hebreeuwse slaven was duidelijk in tegenspraak met de Thora van God (Ex21:2-11; Lv25:39-55; Dt15:12-18). Waardoor was het volk weer op de gedachte gekomen om hun slaven terug te halen? Vanuit de geschiedkundige context van deze gebeurtenissen blijkt dat op het moment dat Nebukadnezar voor de poorten van Jeruzalem stond, het volk door hun slaven vrij te laten, hoopten het oordeel van Jahweh te ontlopen (vgl. vs21-22). Toen Nebukadnezar de stad verliet om een aanval van Egypte tegen te gaan (Jr37:4-13), keerde het volk echter weer in haar 1

J.B. Pritchard, Ancient Near Eastern Texts Relating to the Old Testament (Princeton:Princeton University, 1969), 322.


268

zonde terug en nam men de slaven opnieuw gevangen. Het leven was weer normaal en men had Gods hulp niet meer nodig.

|12| Toen kwam het woord van Jahweh tot Jeremia: |13| ‘Zo spreekt Jahweh, de God van Israël: Toen Ik uw voorvaderen uit het slavenhuis van Egypte voerde, heb Ik met hen dit verbond gesloten:

|14| “Elk zevende jaar moet ieder van u de Hebreeër die zich aan u moest verkopen, vrijlaten. Als hij u zes jaar gediend heeft, moet u hem vrijlaten.” Maar uw voorvaderen hebben niet naar Mij geluisterd en Mij niet gehoorzaamd.

|15| Nu hebt u zich bekeerd; u hebt gedaan wat Ik verlang en uw volksgenoten vrijgelaten. In mijn aanwezigheid, in het huis dat mijn naam draagt, hebt u dat op zich genomen.

|16| Maar u bent op uw beslissing teruggekomen en hebt daardoor mijn naam onteerd. U hebt de slaaf en de slavin die u vrij had gelaten, gedwongen om terug te keren en u weer als slaaf en slavin te dienen.

|17| Daarom’, zo spreekt Jahweh, ‘omdat u niet naar Mij hebt geluisterd en de vrijlating van uw volksgenoten hebt ingetrokken, daarom laat Ik het zwaard, de pest en de honger los tegen u – spreekt Jahweh. Ik maak u tot een schrikbeeld voor alle koninkrijken op aarde.

|18| De mannen, die mijn verbond geschonden hebben en zich niet hebben gehouden aan de bepalingen van de verbintenis, die ze voor mijn aangezicht gesloten hadden, zal Ik behandelen als de stieren die ze in tweeën gesneden hebben om er tussendoor te gaan:

Het is opmerkelijk dat we in de Bijbel enkel bij de verbondssluiting tussen Jahweh en Abraham lezen dat God door het midden van een in tweeën gesneden stier doorging (Gn15:4-18).

|19| de edelen van Juda en Jeruzalem, de hovelingen, de priesters en de burgers van het land, iedereen die tussen de stukken is doorgegaan.


J E R E M I A 34:1-22

269

|20| Ik lever hen uit aan de vijanden die hen naar het leven staan. De vogels en de dieren azen op hun lijken.

|21| Ook koning Zedekia van Juda en zijn edelen lever Ik uit aan de vijanden die hen naar het leven staan, aan het leger van de koning van Babel dat nu is weggegaan.

|22| Op mijn bevel – spreekt Jahweh – komen ze terug naar deze stad die ze belegeren, innemen en in as leggen. Van de steden van Juda maak Ik een wildernis waar niemand meer woont.’


J E R E M I A 35:1-19

271

36 | 35:1-19 (1) Dit woord kwam van Jahweh tot Jeremia in de tijd van Jojakim, zoon van Josia, de koning van Juda: (2) ‘Ga naar de Rekabieten, haal hen over om met u mee te gaan naar de tempelhallen en bied hun daar wijn aan.’ (3) Ik slaagde erin Jaäzanja, zoon van Jirmeja en zoon van Chabassinja, met zijn broers en zijn zonen, de hele stam van de Rekabieten, (4) naar het huis van Jahweh te brengen, in het verblijf van de zonen van Chanan, zoon van Jigdaljahu, de man van God. Dit lag naast het verblijf van de edelen, boven dat van Maäseja, zoon van Sallum, de tempelwachter. (5) Ik zette de Rekabieten kannen wijn en bekers voor en nodigde hen uit te drinken. (6) Maar zij antwoordden: ‘Wij drinken geen wijn; onze vader Jonadab, zoon van Rekab, heeft ons dat verboden. Hij heeft gezegd: “Jullie mogen geen wijn drinken, ook jullie zonen mogen dat niet. (7) Jullie mogen geen huizen bouwen, jullie mogen niet zaaien, geen wijnstokken planten of in eigendom hebben. Altijd moeten jullie in tenten wonen; dan zullen jullie lang leven in het land waar jullie als vreemdeling verblijven.” (8) Al deze bevelen van onze vader Jonadab, zoon van Rekab, hebben wij opgevolgd. Wij drinken ons hele leven geen wijn, ook onze vrouwen en kinderen niet. (9) Wij bouwen geen huizen, wij hebben geen wijngaarden, geen akkers, geen zaaigoed (10) en wij wonen in tenten. Wij houden ons aan alles wat onze vader Jonadab heeft voorgeschreven. (11) Pas toen koning Nebukadnezar van Babel dit land was binnengevallen, hebben wij gezegd: “Laat ons naar Jeruzalem gaan om aan de legers van de Chaldeeën en van de Arameeërs te ontkomen”; en zo leven wij nu in Jeruzalem.’ (12) Toen kwam het woord van Jahweh tot Jeremia: (13) Zo spreekt Jahweh van de machten, de God van Israël: ‘Ga de mannen van Juda en de inwoners van Jeruzalem zeggen: “Hier kunt u leren, hoe u mijn woorden moet gehoorzamen – spreekt Jahweh. (14) Het bevel van Jonadab, zoon van Rekab, die zijn zonen verbood wijn te drinken, wordt nageleefd. Tot op de dag van vandaag drinken ze geen wijn, uit eerbied voor het bevel van hun stamvader. Maar naar de woorden die Ik telkens opnieuw tot u richt, luistert u niet. (15) Telkens opnieuw heb Ik mijn dienaren, de profeten, tot u gezonden met de boodschap: Bekeer u en beter uw leven. Loop geen andere goden na en vereer ze niet. Dan blijft u wonen in het land, dat Ik aan u en uw voorvaderen gegeven heb. Maar u hebt niet geluisterd en Mij niet gehoorzaamd. (16) De afstammelingen van Jonadab, zoon van Rekab, hebben het bevel van hun stamvader uitgevoerd. Maar dit volk heeft niet naar Mij geluisterd. (17) Daarom”, zo spreekt Jahweh, de God van de machten, de God van Israël, “breng Ik over Juda en de inwoners van Jeruzalem alle rampen waarmee Ik hen bedreigd heb; want Ik heb tegen hen


272

gesproken maar ze hebben niet geluisterd; Ik heb hen geroepen maar zij hebben niet geantwoord.”’ (18) En tegen de Rekabieten zei Jeremia: ‘Zo spreekt Jahweh van de machten, de God van Israël: “Omdat u uw stamvader Jonadab gehoorzaamt, al zijn voorschriften onderhoudt en doet wat hij u heeft opgedragen, (19) daarom”, zo spreekt Jahweh van de machten, Israëls God, “zal het Jonadab, zoon van Rekab, nooit aan nakomelingen ontbreken die in mijn dienst staan.”’

|1| Dit woord kwam van Jahweh tot Jeremia in de tijd van Jojakim, zoon van Josia, de koning van Juda:

Jojakim regeerde van 608 tot 597v.Chr. Daardoor zijn de woorden in Jr35 elf jaar voor de woorden in Jr34 uitgesproken. Jeremia plaatste dit hoofdstuk na Jr34 om de trouw van de Rekabieten tegenover de trouw van Jeruzalem te plaatsen.

|2| ‘Ga naar de Rekabieten, haal hen over om met u mee te gaan naar de tempelhallen en bied hun daar wijn aan.’

De Rekabieten waren conservatieven nomaden die afstamden van Jonadab de zoon van Rechab (vs6-10). Ze waren verbonden met de Kenieten, half-nomaden die in oude tijd op goede voet met Israël stonden (1Kr2:54-55) en van Mozes’ schoonvader Jethro afstamden (Re1:16). Jonadab hielp koning Jehu om de afgodendienst uit het land te verwijderen (2Kn10:15-17). Hij zag hoe Israël de verkeerde kant op ging en zijn nomadenbestaan inruilde tegen het boerenleven met de cultus van de vruchtbaarheidsgod Baäl. Zijn reactie van Jonadab was: breken met het nieuwe en terug naar vroeger! Blijkbaar koos Jonadab ervoor om samen met zijn nakomelingen als normaden te leven en geen wijn te drinken (vs6-10). Omstreeks 850v.Chr. werd de ‘orde’ gesticht en 250 jaar later bleken er nog altijd Rechabieten te zijn die leefden zoals Israël tijdens de woestijntocht omstreeks 1250v.Chr. geleefd had. Ze wandelden normaal door de Negev-woestijn (Re1:16), maar werden door de aanvallen van Nebukadnezar gedwongen zich achter de sterke muren van Jeruzalem te verbergen. Jeremia moest deze Rechabieten nu naar de tempelhallen brengen en hun wijn aanbieden. De tempelhallen lagen rondom de tempel en werden gebruikt tijdens samenkomsten of deden dienst als magazijn of woonplaats voor de priesters (1Kn6:5; 1Kr28:12; 2Kr31:11; Ne13:7-9).


J E R E M I A 35:1-19

273

|3| Ik slaagde erin Jaäzanja, zoon van Jirmeja en zoon van Chabassinja, met zijn broers en zijn zonen, de hele stam van de Rekabieten,

Het is opmerkelijk dat alle Rechabitische namen die we kennen, Jahwehistische namen zijn.

|4| naar het huis van Jahweh te brengen, in het verblijf van de zonen van Chanan, zoon van Jigdaljahu, de man van God. Dit lag naast het verblijf van de edelen, boven dat van Maäseja, zoon van Sallum, de tempelwachter.

|5| Ik zette de Rekabieten kannen wijn en bekers voor en nodigde hen uit te drinken. |6| Maar zij antwoordden: ‘Wij drinken geen wijn; onze vader Jonadab, zoon van Rekab, heeft ons dat verboden. Hij heeft gezegd: “Jullie mogen geen wijn drinken, ook jullie zonen mogen dat niet.

|7| Jullie mogen geen huizen bouwen, jullie mogen niet zaaien, geen wijnstokken planten of in eigendom hebben. Altijd moeten jullie in tenten wonen; dan zullen jullie lang leven in het land waar jullie als vreemdeling verblijven.”

|8| Al deze bevelen van onze vader Jonadab, zoon van Rekab, hebben wij opgevolgd. Wij drinken ons hele leven geen wijn, ook onze vrouwen en kinderen niet.

Jonadab, was bekend door zijn aandeel in de opstand van Jehu (2Kn10:15-24). Toen deze koning in Samaria de afgodendienst uitroeide, nam hij Jonadab mee om hem zijn ijver voor Jahweh te tonen (vs16). Jonadab was een diep overtuigd gelovige en leefde vandaar omstreeks het jaar 840v.Chr. Tweehonderd jaar later vernemen we bij de profeet Jeremia dat zijn nakomelingen nog steeds trouw aan Jahweh waren.

|9| Wij bouwen geen huizen, wij hebben geen wijngaarden, geen akkers, geen zaaigoed |10| en wij wonen in tenten. Wij houden ons aan alles wat onze vader Jonadab heeft voorgeschreven.

|11| Pas toen koning Nebukadnezar van Babel dit land was binnengevallen, hebben wij gezegd: “Laat ons naar Jeruzalem gaan om aan de legers van de Chaldeeën en van de Arameeërs te ontkomen”; en zo leven wij nu in Jeruzalem.’


274

|12| Toen kwam het woord van Jahweh tot Jeremia: |13| Zo spreekt Jahweh van de machten, de God van Israël: ‘Ga de mannen van Juda en de inwoners van Jeruzalem zeggen: “Hier kunt u leren, hoe u mijn woorden moet gehoorzamen – spreekt Jahweh.

|14| Het bevel van Jonadab, zoon van Rekab, die zijn zonen verbood wijn te drinken,

wordt nageleefd. Tot op de dag van vandaag drinken ze geen wijn, uit eerbied voor het bevel van hun stamvader. Maar naar de woorden die Ik telkens opnieuw tot u richt, luistert u niet.

|15| Telkens opnieuw heb Ik mijn dienaren, de profeten, tot u gezonden met de boodschap: Bekeer u en beter uw leven. Loop geen andere goden na en vereer ze niet. Dan blijft u wonen in het land, dat Ik aan u en uw voorvaderen gegeven heb. Maar u hebt niet geluisterd en Mij niet gehoorzaamd.

|16| De afstammelingen van Jonadab, zoon van Rekab, hebben het bevel van hun stamvader uitgevoerd. Maar dit volk heeft niet naar Mij geluisterd.

|17| Daarom”, zo spreekt Jahweh, de God van de machten, de God van Israël, “breng

Ik over Juda en de inwoners van Jeruzalem alle rampen waarmee Ik hen bedreigd heb; want Ik heb tegen hen gesproken maar ze hebben niet geluisterd; Ik heb hen geroepen maar zij hebben niet geantwoord.”’

Met dit onheil wordt ofwel verwezen naar de vloek van het verbond (Lv26:14-39; Dt28:15-68) of naar de val van Juda en Jeruzalem (Jr4:20; 6:19; 11:11-12; 17:18).

|18| En tegen de Rekabieten zei Jeremia: ‘Zo spreekt Jahweh van de machten, de God van Israël: “Omdat u uw stamvader Jonadab gehoorzaamt, al zijn voorschriften onderhoudt en doet wat hij u heeft opgedragen,

|19| daarom”, zo spreekt Jahweh van de machten, Israëls God, “zal het Jonadab, zoon van Rekab, nooit aan nakomelingen ontbreken die in mijn dienst staan.”’

Uit deze woorden hoeven we niet meteen te concluderen dat de Rechabieten zich een bijzondere plaats in het priesterschap verwierven. Dezelfde woorden worden ook gebruikt voor het volk Israël toen het in de tabernakel of tempel stond (Lv9:5; Dt4:10; Jr7:10). Vandaar kunnen we


J E R E M I A 35:1-19

275

er eerder aan denken dat de Rechabieten steeds nakomelingen zullen hebben die God mogen dienen.1 MacDonald denkt daarentegen eerder aan een vervulling tijdens het vrederijk.2 Voor die gedachte geeft de Bijbel echter verder geen aanleiding.

1 2

C.H. Dyer, Jeremia (ATAE 3; Holzgerlingen:H채nssler, 2000), 202. W. MacDonald, Believers Bible Commentary (Nashville:Nelson, 1995), 1019.


J E R E M I A 36:1-32 – DE KONINKLIJKE AFWIJZING

277

37 | 36:1-32 – De koninklijke afwijzing (1) In het vierde regeringsjaar van Jojakim, zoon van Josia, de koning van Juda, kwam dit woord van Jahweh tot Jeremia: (2) ‘Neem een boekrol en teken er alles in op wat Ik heb gezegd over Israël, over Juda en over de volken, toen Ik tegen u begon te spreken, vanaf de tijd van Josia tot op de dag van vandaag. (3) Misschien bekeert het huis van Juda zich bij het horen van al de rampen die Ik hun wil aandoen en kan Ik hun misdaden en zonden vergeven.’ (4) Jeremia liet Baruch, zoon van Neria, roepen en deze tekende in de boekrol alle woorden van Jahweh op die Jeremia dicteerde. (5) Daarop gaf Jeremia aan Baruch de opdracht: ‘Nu ze mij tegenhouden om naar het huis van Jahweh te gaan, (6) ga jij erheen, en je leest uit de boekrol de woorden van Jahweh voor die ik gedicteerd heb, voor alle aanwezigen op de vastendag, ook voor de Judeeërs die gekomen zijn uit de andere steden. (7) Misschien bidden ze dan tot Jahweh en bekeren zij zich, want Jahweh is zeer woedend op dit volk.’ (8) Baruch, zoon van Neria, deed wat de profeet Jeremia hem had opgedragen en las in het huis van Jahweh uit de boekrol de woorden van Jahweh voor. (9) In de negende maand van het vijfde regeringsjaar van Jojakim, zoon van Josia, de koning van Juda, vastten de inwoners van Jeruzalem, en al het volk uit de steden van Juda dat naar Jeruzalem kwam om Jahweh te eren. (10) Toen las Baruch in het huis van Jahweh voor alle aanwezigen uit de boekrol alle woorden van Jeremia voor. Dit gebeurde op het bovenste plein in het verblijf van Gemarja, zoon van de schrijver Safan, vlakbij de Nieuwe Poort. (11) Toen Michajehu, zoon van Gemarja, zoon van Safan, alle woorden van Jahweh hoorde die in de boekrol stonden, (12) ging hij naar het kabinet van de schrijver in het koninklijk paleis. Alle edelen waren daar in zitting bijeen: de schrijver Elisama; Delaja, zoon van Semaja; Elnatan, zoon van Akbor; Gemarja, zoon van Safan; Sidkia, zoon van Chananja, en de overige edelen. (13) Michajehu vertelde hun wat hij Baruch uit de boekrol aan alle aanwezigen had horen voorlezen. (14) Daarop stuurden de edelen Jehudi, zoon van Netanja en zoon van Selemja, zoon van Kusi, naar Baruch met het bevel: ‘Kom hierheen met de boekrol die u het volk hebt voorgelezen.’ En Baruch, zoon van Neria, ging met de boekrol naar hen toe. (15) Ze zeiden hem: ‘Ga zitten en lees.’ En Baruch begon te lezen. (16) Toen ze alles hadden gehoord, waren ze diep onder de indruk en zeiden tegen Baruch: ‘Wij moeten de koning onmiddellijk op de hoogte brengen.’ (17) En zij vroegen Baruch: ‘Vertel eens: waar komt alles wat u geschreven hebt vandaan?’ (18) Hij antwoordde: ‘Van Jeremia, hij dicteerde mij en ik schreef alles met inkt in de boekrol.’ (19) Toen zeiden de edelen tegen Baruch: ‘Verberg u samen met Jeremia en laat niemand weten waar u


278

bent.’ (20) Zij gingen naar het hof en brachten de koning van alles op de hoogte; de boekrol hadden ze in het kabinet van de schrijver Elisama achtergelaten. (21) De koning stuurde Jehudi daarheen om de boekrol te halen en deze las hem voor aan de koning en aan de aanwezige edelen. (22) De koning zat in het winterpaleis bij het vuur; het was de negende maand. (23) Telkens als Jehudi drie of vier kolommen had gelezen, sneed de koning ze met een pennenmes af en wierp ze in het vuur, totdat de hele rol was verbrand. (24) Noch de koning noch zijn hovelingen raakten onder de indruk bij het horen van alles wat erin stond; niemand scheurde zijn kleren. (25) Elnatan, Delaja en Gemarja smeekten de koning de boekrol niet te verbranden maar hij luisterde niet naar hen. (26) Hij gaf zelfs aan zijn zoon Jerachmeël, aan Seraja, zoon van Azriël, en aan Selemja, zoon van Abdeël, het bevel om de schrijver Baruch en de profeet Jeremia gevangen te nemen. Maar Jahweh hield hen verborgen. (27) Toen de koning de rol met alles wat Jeremia aan Baruch gedicteerd had verbrand had, kwam het woord van Jahweh tot Jeremia: (28) ‘Neem een andere rol en schrijf er opnieuw alles in, wat er in de rol stond die koning Jojakim van Juda verbrand heeft. (29) En tegen koning Jojakim van Juda moet u zeggen: “Dit zegt Jahweh: U hebt die boekrol verbrand en gezegd: ‘Waarom hebt u daarin geschreven: De koning van Babel komt dit land verwoesten zodat er geen mens of dier overblijft?’ (30) Daarom”, zo spreekt Jahweh over koning Jojakim van Juda, “zal geen van zijn nakomelingen op de troon van David zitten. Zijn lijk zal overdag in de hitte blijven liggen, ’s nachts in de kou. (31) Ik zal zijn misdaden straffen, die van zijn nageslacht en van zijn hof; Ik breng over hen, over de inwoners van Jeruzalem en over de burgers van Juda alle rampen die Ik heb aangekondigd, zonder dat zij hebben geluisterd.”’ (32) Jeremia stelde de schrijver Baruch een nieuwe boekrol ter hand. Deze schreef daarin wat Jeremia dicteerde: alles wat in de boekrol gestaan had die door koning Jojakim van Juda was verbrand en nog vele andere woorden van dezelfde strekking.

|1| In het vierde regeringsjaar van Jojakim, zoon van Josia, de koning van Juda, kwam dit woord van Jahweh tot Jeremia:

De gebeurtenissen die beschreven staan in Jr36 begonnen in het vierde jaar van Jojakim (604v.Chr.; vgl. Jr25:1).

|2| ‘Neem een boekrol en teken er alles in op wat Ik heb gezegd over Israël, over Juda en over de volken, toen Ik tegen u begon te spreken, vanaf de tijd van Josia tot op de dag van vandaag.

We lezen hier over het eerste neerschrijven van de woorden van Jeremia. Al in Jr25:13 werd naar deze gebeurtenis al verwezen. In de


J E R E M I A 36:1-32 – DE KONINKLIJKE AFWIJZING

279

volgende hoofdstukken zullen we nog twee keer horen over het ter boek stellen van Jeremia’s woorden (Jr36:32; 51:64).

|3| Misschien bekeert het huis van Juda zich bij het horen van al de rampen die Ik hun wil aandoen en kan Ik hun misdaden en zonden vergeven.’

|4| Jeremia liet Baruch, zoon van Neria, roepen en deze tekende in de boekrol alle woorden van Jahweh op die Jeremia dicteerde.

Het is onduidelijk of Jeremia al de woorden die Jahweh tot hem gesproken had, uit zijn hoofd citeerde of dat er al enkele boodschappen op papier waren gezet.1 Vanuit Jr22:30 weten we in elk geval dat de profeet de mogelijkheid waarnam om zaken op papier te zetten.

|5| Daarop gaf Jeremia aan Baruch de opdracht: ‘Nu ze mij tegenhouden om naar het huis van Jahweh te gaan,

|6| ga jij erheen, en je leest uit de boekrol de woorden van Jahweh voor die ik

gedicteerd heb, voor alle aanwezigen op de vastendag, ook voor de Judeeërs die gekomen zijn uit de andere steden.

Voor de val van Jeruzalem bestond er geen vaste vastendag in Juda. Men koos er veelmeer voor om het volk op een bepaald dringend moment bij elkaar te roepen om te vasten (Jr36:9; 2Kr20:3; Jl1:14; 2:15).

|7| Misschien bidden ze dan tot Jahweh en bekeren zij zich, want Jahweh is zeer woedend op dit volk.’

|8| Baruch, zoon van Neria, deed wat de profeet Jeremia hem had opgedragen en las in het huis van Jahweh uit de boekrol de woorden van Jahweh voor.

In de boekrol stond onder andere dat de koning van Babylon naar Jeruzalem zou komen.

|9| In de negende maand van het vijfde regeringsjaar van Jojakim, zoon van Josia, de koning van Juda, vastten de inwoners van Jeruzalem, en al het volk uit de steden van Juda dat naar Jeruzalem kwam om Jahweh te eren.

Baruch was in het vierde regeringsjaar van Jojakim begonnen met het schrijven van de boekrol en kon die ongeveer anderhalf jaar later aan de koning voorlezen. Op dat moment was Nebukadnezar, volgens de 1

C.H. Dyer, Jeremia (ATAE 3; Holzgerlingen:Hänssler, 2000), 203.


280

Babylonische kronieken, naar Jeruzalem gekomen om een grote belastingssom op te halen. 2 In dezelfde negende maand had hij de stad Askelon veroverd. Jeruzalem voelde zich vandaar aangevallen en koos ervoor om te vasten (vs6) in de hoop dat Jahweh hun zou beschermen tegen de Babylonische vorst.3

|10| Toen las Baruch in het huis van Jahweh voor alle aanwezigen uit de boekrol alle

woorden van Jeremia voor. Dit gebeurde op het bovenste plein in het verblijf van Gemarja, zoon van de schrijver Safan, vlakbij de Nieuwe Poort.

Gemarja ondersteunde, net als zijn broer Ahikam, de profeet Jeremia.

|11| Toen Michajehu, zoon van Gemarja, zoon van Safan, alle woorden van Jahweh hoorde die in de boekrol stonden,

|12| ging hij naar het kabinet van de schrijver in het koninklijk paleis. Alle edelen waren daar in zitting bijeen: de schrijver Elisama; Delaja, zoon van Semaja; Elnatan, zoon van Akbor; Gemarja, zoon van Safan; Sidkia, zoon van Chananja, en de overige edelen.

Akbor, de vader van Elnatan had een belangrijke rol gespeeld bij de onderdekking van het wetboek in de tijd van koning Josia (2Kn22:12-14). Zijn zoon Elnatan leek echter in geestelijk opzicht, niet op zijn vader. Hij koos ervoor om de woorden van de profeet te verwerpen. Dyer wijst erop dat als Elnatan dezelfde persoon is als in 2Kn24:8 hij een schoonzoon van koning Jojakim was.4

|13| Michajehu vertelde hun wat hij Baruch uit de boekrol aan alle aanwezigen had horen voorlezen.

|14| Daarop stuurden de edelen Jehudi, zoon van Netanja en zoon van Selemja, zoon van Kusi, naar Baruch met het bevel: ‘Kom hierheen met de boekrol die u het volk hebt voorgelezen.’ En Baruch, zoon van Neria, ging met de boekrol naar hen toe.

|15| Ze zeiden hem: ‘Ga zitten en lees.’ En Baruch begon te lezen. 2 3 4

D.J. Wiseman, Chronicles of Chaldean Kings (626–556 v.Chr.) in the British Museum (Londen:Trustees of the British Museum, 1956), 69. C.H. Dyer, Jeremia (ATAE 3; Holzgerlingen:Hänssler, 2000), 203. C.H. Dyer, Jeremia (ATAE 3; Holzgerlingen:Hänssler, 2000), 204.


J E R E M I A 36:1-32 – DE KONINKLIJKE AFWIJZING

281

|16| Toen ze alles hadden gehoord, waren ze diep onder de indruk en zeiden tegen Baruch: ‘Wij moeten de koning onmiddellijk op de hoogte brengen.’

|17| En zij vroegen Baruch: ‘Vertel eens: waar komt alles wat u geschreven hebt vandaan?’

|18| Hij antwoordde: ‘Van Jeremia, hij dicteerde mij en ik schreef alles met inkt in de boekrol.’

|19| oen zeiden de edelen tegen Baruch: ‘Verberg u samen met Jeremia en laat niemand weten waar u bent.’

|20| Zij gingen naar het hof en brachten de koning van alles op de hoogte; de boekrol hadden ze in het kabinet van de schrijver Elisama achtergelaten.

|21| De koning stuurde Jehudi daarheen om de boekrol te halen en deze las hem voor aan de koning en aan de aanwezige edelen.

|22| De koning zat in het winterpaleis bij het vuur; het was de negende maand. Deze gebeurtenis vond plaats in de winter. De koning zal op dat moment in zijn winterpaleis dat waarschijnlijk richting het zuiden georiënteerd lag.

|23| Telkens als Jehudi drie of vier kolommen had gelezen, sneed de koning ze met een pennenmes af en wierp ze in het vuur, totdat de hele rol was verbrand.

De koning kon wel de rol verbranden, maar niet woorden van Jahweh.

|24| Noch de koning noch zijn hovelingen raakten onder de indruk bij het horen van alles wat erin stond; niemand scheurde zijn kleren.

Door deze woorden wordt Jojakim in contrast geplaatst met koning Josia (2Kn22:11). Er was geen tikkeltje berouw bij de koning te bespeuren.

|25| Elnatan, Delaja en Gemarja smeekten de koning de boekrol niet te verbranden maar hij luisterde niet naar hen.


282

|26| Hij gaf zelfs aan zijn zoon Jerachmeël, aan Seraja, zoon van Azriël, en aan Selemja, zoon van Abdeël, het bevel om de schrijver Baruch en de profeet Jeremia gevangen te nemen. Maar Jahweh hield hen verborgen.

|27| Toen de koning de rol met alles wat Jeremia aan Baruch gedicteerd had verbrand had, kwam het woord van Jahweh tot Jeremia:

|28| ‘Neem een andere rol en schrijf er opnieuw alles in, wat er in de rol stond die koning Jojakim van Juda verbrand heeft.

|29| En tegen koning Jojakim van Juda moet u zeggen: “Dit zegt Jahweh: U hebt die

boekrol verbrand en gezegd: ‘Waarom hebt u daarin geschreven: De koning van Babel komt dit land verwoesten zodat er geen mens of dier overblijft?’

|30| Daarom”, zo spreekt Jahweh over koning Jojakim van Juda, “zal geen van zijn

nakomelingen op de troon van David zitten. Zijn lijk zal overdag in de hitte blijven liggen, ’s nachts in de kou.

Later volgde Jojakin zijn vader op de troon en werd hij alleenheerser voor drie maanden. Veelal wordt deze profetie in verbinding gebracht met koning Jojakin van wie gezegd wordt dat er geen van zijn nakomelingen op de troon zullen zitten (vgl. Jr22:24-30).

|31| Ik zal zijn misdaden straffen, die van zijn nageslacht en van zijn hof; Ik breng

over hen, over de inwoners van Jeruzalem en over de burgers van Juda alle rampen die Ik heb aangekondigd, zonder dat zij hebben geluisterd.”’

|32| Jeremia stelde de schrijver Baruch een nieuwe boekrol ter hand. Deze schreef

daarin wat Jeremia dicteerde: alles wat in de boekrol gestaan had die door koning Jojakim van Juda was verbrand en nog vele andere woorden van dezelfde strekking.

Vragen □

Als je een politieke commentator was, hoe zou je dan de situatie in Juda omschrijven?


J E R E M I A 36:1-32 – DE KONINKLIJKE AFWIJZING

283

Op welke manier reageren de verschillende karakters in dit hoofdstuk op de gebeurtenis?


J E R E M I A 37:1-21

285

38 | 37:1-21 (1) Koning Zedekia, de zoon van Josia, was Konjahu, de zoon van Jojakim, opgevolgd; hij was door koning Nebukadnezar van Babel als koning van Juda aangesteld. (2) Hij luisterde niet naar de woorden die Jahweh bij monde van de profeet Jeremia sprak, evenmin als zijn hovelingen en burgers. (3) Eens zond koning Zedekia Jehukal, zoon van Selemja, en de priester Sefanja, zoon van Maäseja, naar de profeet Jeremia met het verzoek: ‘Bid voor ons tot Jahweh onze God.’ (4) Jeremia was toen nog vrij; hij was nog niet gevangen gezet. (5) De legers van de farao rukten op uit Egypte, en de Chaldeeën die Jeruzalem belegerden waren bij het horen daarvan weggetrokken. (6) Toen kwam het woord van Jahweh tot de profeet Jeremia: (7) ‘Zo spreekt Jahweh, de God van Israël: Tegen de koning van Juda, die u zendt om Mij te raadplegen, moet u zeggen: “De legers van de farao die oprukken om u te helpen, gaan weer terug naar Egypte. (8) Dan komen de Chaldeeën terug, vallen deze stad aan, nemen haar in en leggen haar in de as.” (9) Zo spreekt Jahweh: “Laat u niets wijsmaken en zeg niet: ‘De Chaldeeën zijn voorgoed weg’, want ze zijn niet weg. (10) Al zou u het hele leger van de Chaldeeën dat u aanvalt verslaan, zodat er alleen gewonden over zijn, dan zouden die nog uit hun tent komen en deze stad in de as leggen.”’ (11) Toen het leger van de Chaldeeën van Jeruzalem was weggetrokken omdat de legers van de farao in aantocht waren, (12) wilde Jeremia de stad uitgaan om in Benjamin met zijn familie een erfenis te regelen. (13) Bij de Benjaminpoort hield de officier van de wacht, Jiria, zoon van Selemja, de zoon van Chananja, de profeet aan en beschuldigde hem: ‘U wilt overlopen naar de Chaldeeën.’ (14) Jeremia antwoordde: ‘Dat is niet waar. Ik loop niet over naar de Chaldeeën.’ Maar Jiria luisterde niet naar Jeremia; hij arresteerde hem en leidde hem voor de edelen. (15) De edelen waren woedend op Jeremia: zij lieten hem stokslagen toedienen en hem in het huis van de schrijver Jonatan opsluiten. Dat was als gevangenis ingericht. (16) Zo kwam Jeremia in de ondergrondse kerker terecht, waar hij lange tijd zou blijven. (17) Eens liet koning Zedekia hem in het geheim naar zijn paleis brengen en vroeg hem: ‘Is er een woord van Jahweh?’ Jeremia antwoordde: ‘Jazeker! U wordt uitgeleverd aan de koning van Babel.’ (18) Toen vroeg Jeremia aan de koning: ‘Wat heb ik misdaan, tegen u, uw hovelingen of uw onderdanen, dat u mij in de kerker geworpen hebt? (19) Waar zijn nu uw profeten die verkondigen: “De koning van Babel rukt niet op tegen u en tegen dit land?” (20) Luister, heer koning, wijs mijn verzoek niet af en stuur mij niet terug naar het huis van de schrijver Jonatan, want dat zou mijn dood zijn.’ (21) Toen gaf koning Zedekia het bevel om Jeremia vast te houden in het kwartier van


286

de wacht. Hij kreeg iedere dag een brood uit de Bakkerstraat, tot al het brood in de stad op was, maar hij moest in het kwartier van de wacht blijven.

|1| Koning Zedekia, de zoon van Josia, was Konjahu, de zoon van Jojakim, opgevolgd; hij was door koning Nebukadnezar van Babel als koning van Juda aangesteld.

|2| Hij luisterde niet naar de woorden die Jahweh bij monde van de profeet Jeremia sprak, evenmin als zijn hovelingen en burgers.

|3| Eens zond koning Zedekia Jehukal, zoon van Selemja, en de priester Sefanja, zoon van Maäseja, naar de profeet Jeremia met het verzoek: ‘Bid voor ons tot Jahweh onze God.’

Zedekia hoopte met zijn verzoek Jeremia te bewegen om voor het volk te bidden en op die manier het onheil over zijn hoofd weg te halen. Misschien dat hij er speciaal op hoopte dat de Egyptische legers erin zouden slagen om de Babylonische macht te verslaan (vgl. Jr21:1-7).

|4| Jeremia was toen nog vrij; hij was nog niet gevangen gezet. |5| De legers van de farao rukten op uit Egypte, en de Chaldeeën die Jeruzalem belegerden waren bij het horen daarvan weggetrokken.

|6| Toen kwam het woord van Jahweh tot de profeet Jeremia: |7| ‘Zo spreekt Jahweh, de God van Israël: Tegen de koning van Juda, die u zendt om Mij te raadplegen, moet u zeggen: “De legers van de farao die oprukken om u te helpen, gaan weer terug naar Egypte.

|8| Dan komen de Chaldeeën terug, vallen deze stad aan, nemen haar in en leggen haar in de as.”

|9| Zo spreekt Jahweh: “Laat u niets wijsmaken en zeg niet: ‘De Chaldeeën zijn voorgoed weg’, want ze zijn niet weg.


J E R E M I A 37:1-21

287

|10| Al zou u het hele leger van de Chaldeeën dat u aanvalt verslaan, zodat er alleen gewonden over zijn, dan zouden die nog uit hun tent komen en deze stad in de as leggen.”’

|11| Toen het leger van de Chaldeeën van Jeruzalem was weggetrokken omdat de legers van de farao in aantocht waren,

|12| wilde Jeremia de stad uitgaan om in Benjamin met zijn familie een erfenis te regelen.

De erfenis waarover in dit vers sprake is, vond plaats voordat Jeremia een land had gekocht. De koop van het land werd al in Jr32 vermeld, maar dat hoofdstuk ziet vooruit op de gebeurtenissen na Jr37. In Jr32 is de profeet al gevangen en regelt hij vanuit de gevangenis deze koop. In het vers in Jr37 is de profeet nog op vrije voet en zal hij weldra gevangen worden.

|13| Bij de Benjaminpoort hield de officier van de wacht, Jiria, zoon van Selemja, de zoon van Chananja, de profeet aan en beschuldigde hem: ‘U wilt overlopen naar de Chaldeeën.’

|14| Jeremia antwoordde: ‘Dat is niet waar. Ik loop niet over naar de Chaldeeën.’ Maar Jiria luisterde niet naar Jeremia; hij arresteerde hem en leidde hem voor de edelen.

|15| De edelen waren woedend op Jeremia: zij lieten hem stokslagen toedienen en hem in het huis van de schrijver Jonatan opsluiten. Dat was als gevangenis ingericht.

|16| Zo kwam Jeremia in de ondergrondse kerker terecht, waar hij lange tijd zou blijven.

|17| Eens liet koning Zedekia hem in het geheim naar zijn paleis brengen en vroeg hem: ‘Is er een woord van Jahweh?’ Jeremia antwoordde: ‘Jazeker! U wordt uitgeleverd aan de koning van Babel.’

De koning zoekt meermaals raad bij de profeet; al gebeurt dat in het geheim (vgl. 38:16). Zedekia is te zwak om zijn waardering voor Jeremia aan het daglicht te brengen. Hij is te zwak om de woorden van de profeet tot uitvoer te brengen en zich over te geven aan de Babyloniërs.


288

|18| Toen vroeg Jeremia aan de koning: ‘Wat heb ik misdaan, tegen u, uw hovelingen of uw onderdanen, dat u mij in de kerker geworpen hebt?

|19| Waar zijn nu uw profeten die verkondigen: “De koning van Babel rukt niet op tegen u en tegen dit land?”

|20| Luister, heer koning, wijs mijn verzoek niet af en stuur mij niet terug naar het huis van de schrijver Jonatan, want dat zou mijn dood zijn.’

De profeet had op dit moment al een leeftijd van zestig jaar bereikt. Wellicht was hij door de vochtigheid en duisternis in zijn gevangenis bezorgd geraakt voor zijn gezondheid.

|21| Toen gaf koning Zedekia het bevel om Jeremia vast te houden in het kwartier van de wacht. Hij kreeg iedere dag een brood uit de Bakkerstraat, tot al het brood in de stad op was, maar hij moest in het kwartier van de wacht blijven.

In de Bakkerstraat bevonden zich alle bakkerijen in de stad Jeruzalem.


J E R E M I A 38:1-28

289

39 | 38:1-28 (1) Sefatja, zoon van Mattan, Gedalja, zoon van Paschur, Jukal zoon van Selemja, en Paschur, zoon van Malkia, hoorden dat Jeremia aan iedereen bleef verkondigen: (2) ‘Zo spreekt Jahweh: Wie in de stad blijft, gaat dood door het zwaard, de honger en de pest; wie overloopt naar de Chaldeeën blijft over; hij brengt het er levend af. (3) Zo spreekt Jahweh: Deze stad wordt overgeleverd aan het leger van de koning van Babel; ze wordt door hem ingenomen.’ (4) De edelen zeiden daarom tegen de koning: ‘Die man moet sterven. Door zo te spreken tast hij het moreel aan van de soldaten die nog in de stad zijn en van de hele bevolking. Die man zoekt niet het welzijn van het volk maar zijn ondergang.’ (5) Koning Zedekia antwoordde: ‘Goed, hij is in uw macht; ik kan niet tegen u op.’ (6) Toen grepen ze Jeremia en wierpen hem in de put van prins Malkia, in het kwartier van de wacht; aan touwen lieten ze hem neer. In de put stond geen water, maar Jeremia zakte weg in de modder. (7) De Kusiet Ebed-Melek, een ambtenaar aan het hof, hoorde dat Jeremia in de put was geworpen. Terwijl de koning zitting hield in de Benjaminpoort, (8) kwam hij uit het paleis naar hem toe en zei: (9) ‘Heer koning, die mannen hebben een misdaad begaan door de profeet Jeremia in de put te werpen; hij zal daar sterven van honger, want in de stad is al het brood op.’ (10) Daarop gaf de koning de Kusiet Ebed-Melek de opdracht: ‘Neem drie mannen met u mee en haal de profeet Jeremia uit de put, voordat hij sterft.’ (11) Ebed-Melek ging met drie mannen naar het koninklijk paleis, haalde uit het magazijn lappen versleten en gescheurde kleren en liet die met touwen neer in de put, tot bij Jeremia. (12) Hij zei tegen Jeremia: ‘Doe die lappen rond het touw onder uw oksels’ en Jeremia deed dat. (13) Toen trokken ze hem aan de touwen uit de put omhoog. Jeremia verbleef nu weer in het kwartier van de wacht. (14) Koning Zedekia liet de profeet Jeremia bij zich brengen bij de derde ingang van het huis van Jahweh en zei tegen hem: ‘Ik heb u iets te vragen, verberg niets voor mij.’ (15) Maar Jeremia zei tegen Zedekia: ‘Als ik niets verberg, laat u mij doden en als ik u een raad geef, luistert u niet.’ (16) Koning Zedekia verzekerde hem daarop in het diepste geheim: ‘Bij Jahweh die ons het leven heeft gegeven, ik laat u niet doden; ik lever u niet uit aan uw vijanden.’ (17) Daarop zei Jeremia tegen Zedekia: ‘Zo spreekt Jahweh, de God van de machten, Israëls God: Als u zich overgeeft aan de bevelhebbers van de koning van Babel, blijft u leven en wordt de stad niet in as gelegd. U blijft leven met heel uw familie. (18) Maar als u zich niet overgeeft aan de bevelhebber van de koning van Babel, valt de stad in handen van de Chaldeeën. Die leggen haar in as en uzelf zult niet ontsnappen.’ (19) Maar koning Zedekia zei tegen Jeremia: ‘Ik ben


290

bang voor de Judeeërs die al naar de Chaldeeën zijn overgelopen. Als men mij aan hen uitlevert, zullen ze mij gruwelijk mishandelen.’ (20) Jeremia antwoordde: ‘Dat zal niet gebeuren. Luister toch naar wat Jahweh u door mij laat zeggen; dan zal het u goed gaan en blijft u in leven. (21) Maar als u zich niet overgeeft, dan gebeurt wat Jahweh mij liet zien. (22) Alle vrouwen die nog in het paleis van de koning van Juda zijn, worden weggevoerd naar de bevelhebbers van de koning van Babel. Dan zullen ze zeggen: “Ze hebben u bedrogen en overweldigd, die goede vrienden van u. Nu uw voeten wegzakken in de modder, trekken zij zich terug.” (23) Uw vrouwen en kinderen worden weggevoerd naar de Chaldeeën en ook uzelf zult niet ontkomen. U wordt gevangengenomen door de koning van Babel en deze stad wordt in as gelegd.’ (24) Daarop zei Zedekia: ‘Als uw leven u lief is, laat dan niemand hier iets van te weten komen. (25) Als de edelen toch van ons onderhoud zouden horen en dan bij u komen en vragen: “Laat horen wat u tegen de koning gezegd hebt; als u ons niets verzwijgt, zullen wij u niet doden”; of als zij vragen: “Wat heeft de koning gezegd?”, (26) dan moet u antwoorden: “Ik heb de koning gesmeekt om mij niet terug te sturen naar het huis van Jonatan om daar te sterven.”’ (27) Toen de edelen inderdaad bij Jeremia kwamen en hem trachtten uit te horen, zei hij hun precies wat de koning hem had opgedragen. Ze moesten hem toen wel met rust laten, want niemand had het gesprek gehoord. (28) Jeremia bleef in het kwartier van de wacht, totdat Jeruzalem werd ingenomen; bij de inname was hij daar nog.

|1| Sefatja, zoon van Mattan, Gedalja, zoon van Paschur, Jukal zoon van Selemja, en Paschur, zoon van Malkia, hoorden dat Jeremia aan iedereen bleef verkondigen:

Over Sefatja horen we alleen iets in dit vers. Zijn naam wordt verder nergens in de Bijbel vermeld. Gedalja was de zoon van Paschur. Waarschijnlijk was deze Paschur de persoon geweest die Jeremia gevangen had genomen en stokslagen had gegeven (Jr20:1-3). Jukal was de zoon van Selemja die Zedekia naar Jeremia gezonden had met het verzoek om te bidden tot Jahweh (37:3) en Paschur, de zoon van Malkia, was door Zedekia tot de profeet gezonden om wijsheid van Jahweh te vragen (21:1-2).

|2| ‘Zo spreekt Jahweh: Wie in de stad blijft, gaat dood door het zwaard, de honger en de pest; wie overloopt naar de Chaldeeën blijft over; hij brengt het er levend af.


J E R E M I A 38:1-28

291

De inhoud van de boodschap van Jeremia wordt in de volgende twee verzen samengevat. Het was een boodschap die de profeet al eerder verkondigd had (Jr21:3-10).

|3| Zo spreekt Jahweh: Deze stad wordt overgeleverd aan het leger van de koning van Babel; ze wordt door hem ingenomen.’

|4| De edelen zeiden daarom tegen de koning: ‘Die man moet sterven. Door zo te spreken tast hij het moreel aan van de soldaten die nog in de stad zijn en van de hele bevolking. Die man zoekt niet het welzijn van het volk maar zijn ondergang.’

Door hun blindheid gingen deze mensen ervan uit dat Jeremia het onheil voor het volk wilde. De werkelijkheid was echter precies andersom (vs2).

|5| Koning Zedekia antwoordde: ‘Goed, hij is in uw macht; ik kan niet tegen u op.’ De koning liet zich gemakkelijk door andere partijen ompraten en was een blad dat door de wind bewogen werd.

|6| Toen grepen ze Jeremia en wierpen hem in de put van prins Malkia, in het

kwartier van de wacht; aan touwen lieten ze hem neer. In de put stond geen water, maar Jeremia zakte weg in de modder.

De put was eigenlijk een regenbak (zie de comm. bij Jr2:13). Waarschijnlijk was er geen water meer in deze put vanwege de langdurige droogte die er over het land was gekomen. Mocht er water in de regenbak zijn geweest, zou de profeet verdronken zijn. Op dit moment hoopten zijn vijanden dat hij door de honger om het leven zou komen. Dyer wijst op Kl3:52-54 in de gedachte dat men nog stenen in de regenbak gooide in de hoop de profeet daardoor dodelijk te verwonden.

|7| De Kusiet Ebed-Melek, een ambtenaar aan het hof, hoorde dat Jeremia in de put was geworpen. Terwijl de koning zitting hield in de Benjaminpoort,

|8| kwam hij uit het paleis naar hem toe en zei: Ebed-Melek had vrije toegang tot het paleis. Welke functie hij precies bekleedde is onduidelijk.


292

|9| ‘Heer koning, die mannen hebben een misdaad begaan door de profeet Jeremia in de put te werpen; hij zal daar sterven van honger, want in de stad is al het brood op.’

|10| Daarop gaf de koning de Kusiet Ebed-Melek de opdracht: ‘Neem drie mannen met u mee en haal de profeet Jeremia uit de put, voordat hij sterft.’

Sommigen vertalen in plaats van ‘drie’ ‘dertig’ (NBV, SV, GNB).

|11| Ebed-Melek ging met drie mannen naar het koninklijk paleis, haalde uit het magazijn lappen versleten en gescheurde kleren en liet die met touwen neer in de put, tot bij Jeremia.

|12| Hij zei tegen Jeremia: ‘Doe die lappen rond het touw onder uw oksels’ en Jeremia deed dat.

|13| Toen trokken ze hem aan de touwen uit de put omhoog. Jeremia verbleef nu weer in het kwartier van de wacht.

|14| Koning Zedekia liet de profeet Jeremia bij zich brengen bij de derde ingang van het huis van Jahweh en zei tegen hem: ‘Ik heb u iets te vragen, verberg niets voor mij.’

Deze derde ingang was waarschijnlijk een privé ingang van de koning die de tempel met het paleis verbond.1

|15| Maar Jeremia zei tegen Zedekia: ‘Als ik niets verberg, laat u mij doden en als ik u een raad geef, luistert u niet.’

|16| Koning Zedekia verzekerde hem daarop in het diepste geheim: ‘Bij Jahweh die ons het leven heeft gegeven, ik laat u niet doden; ik lever u niet uit aan uw vijanden.’

|17| Daarop zei Jeremia tegen Zedekia: ‘Zo spreekt Jahweh, de God van de machten, Israëls God: Als u zich overgeeft aan de bevelhebbers van de koning van Babel, blijft u leven en wordt de stad niet in as gelegd. U blijft leven met heel uw familie.

1

C.H. Dyer, Jeremia (ATAE 3; Holzgerlingen:Hänssler, 2000), 208.


J E R E M I A 38:1-28

293

|18| Maar als u zich niet overgeeft aan de bevelhebber van de koning van Babel, valt de stad in handen van de Chaldeeën. Die leggen haar in as en uzelf zult niet ontsnappen.’

|19| Maar koning Zedekia zei tegen Jeremia: ‘Ik ben bang voor de Judeeërs die al naar de Chaldeeën zijn overgelopen. Als men mij aan hen uitlevert, zullen ze mij gruwelijk mishandelen.’

|20| Jeremia antwoordde: ‘Dat zal niet gebeuren. Luister toch naar wat Jahweh u door mij laat zeggen; dan zal het u goed gaan en blijft u in leven.

|21| Maar als u zich niet overgeeft, dan gebeurt wat Jahweh mij liet zien. |22| Alle vrouwen die nog in het paleis van de koning van Juda zijn, worden weggevoerd naar de bevelhebbers van de koning van Babel. Dan zullen ze zeggen: “Ze hebben u bedrogen en overweldigd, die goede vrienden van u. Nu uw voeten wegzakken in de modder, trekken zij zich terug.”

|23| Uw vrouwen en kinderen worden weggevoerd naar de Chaldeeën en ook uzelf zult niet ontkomen. U wordt gevangengenomen door de koning van Babel en deze stad wordt in as gelegd.’

|24| Daarop zei Zedekia: ‘Als uw leven u lief is, laat dan niemand hier iets van te weten komen.

|25| Als de edelen toch van ons onderhoud zouden horen en dan bij u komen en vragen: “Laat horen wat u tegen de koning gezegd hebt; als u ons niets verzwijgt, zullen wij u niet doden”; of als zij vragen: “Wat heeft de koning gezegd?”,

|26| dan moet u antwoorden: “Ik heb de koning gesmeekt om mij niet terug te sturen naar het huis van Jonatan om daar te sterven.”’

|27| Toen de edelen inderdaad bij Jeremia kwamen en hem trachtten uit te horen, zei hij hun precies wat de koning hem had opgedragen. Ze moesten hem toen wel met rust laten, want niemand had het gesprek gehoord.

Jeremia had deze vraag inderdaad in het verleden aan de koning gesteld (Jr37:20). Toch wijzen uitleggers erop dat Jeremia in principe niet


294

de volledige waarheid vertelde.2 Ethisch gezien koos de profeet echter voor meest goede oplossing.

|28| Jeremia bleef in het kwartier van de wacht, totdat Jeruzalem werd ingenomen; bij de inname was hij daar nog.

2

W. MacDonald, Believers Bible Commentary (Nashville:Nelson, 1995), 1020.


J E R E M I A 39:1-18

295

40 | 39:1-18 (1) In de tiende maand van het negende regeringsjaar van koning Zedekia van Juda, was koning Nebukadnezar van Babel met heel zijn leger naar Jeruzalem gekomen en had de stad ingesloten. (2) Op de negende dag van de vierde maand in het elfde jaar, namen zij de stad stormenderhand in. (3) De bevelhebbers van de koning van Babel namen plaats bij de Middenpoort: Nergal-Sareser, de opperbevelhebber, Sorsekim, de hofmaarschalk, Nergal-Sareser, een hoge functionaris, en de andere bevelhebbers van de koning van Babel. (4) Toen koning Zedekia van Juda en alle soldaten dit zagen, namen zij de vlucht. In de nacht wisten zij aan de kant van de koninklijke tuin door de poort tussen de beide muren de stad uit te komen en ze vluchtten de Araba in. (5) Maar het leger van de Chaldeeën zette de achtervolging in en haalde Zedekia in op de vlakte van Jericho. Hij werd gevangengenomen en naar koning Nebukadnezar van Babel gebracht in Ribla, in het gebied van Chamat. Daar velde de koning van Babel het vonnis over hen. (6) Zedekia’s zonen liet hij voor zijn ogen in Ribla doden; ook de edelen van Juda liet hij afslachten. (7) Zedekia zelf liet hij de ogen uitsteken, in koperen ketenen slaan en wegvoeren naar Babel. (8) De Chaldeeën staken het huis van de koning en het huis van het volk in brand en sloopten de muren van Jeruzalem. (9) Nebuzaradan, de commandant van de lijfwacht, voerde de rest van de mensen gevangen naar Babel; de mensen die nog in de stad waren en degenen die naar hem waren overgelopen. (10) Alleen de armsten van het volk die geen eigen bezit hadden, liet Nebuzaradan, de commandant van de lijfwacht, in het land achter en hij gaf hun wijngaarden en akkers. (11) Met betrekking tot Jeremia gaf koning Nebukadnezar van Babel aan Nebuzaradan, de commandant van de lijfwacht, het volgende bevel: (12) ‘Neem Jeremia onder uw bescherming, zorg dat hem niets overkomt en doe alles wat hij vraagt.’ (13) Nebuzaradan, de commandant van de lijfwacht, gaf dit bevel door aan de hofmaarschalk Nebusazban, aan de opperbevelhebber Nergal-Sareser en aan de andere bevelhebbers van de koning van Babel. (14) Zij haalden Jeremia uit het kwartier van de wacht en vertrouwden hem toe aan Gedalja, zoon van Achikam, zoon van Safan, die hem mee naar huis nam. Zo bleef Jeremia bij het volk. (15) Toen Jeremia nog in het kwartier van de wacht zat opgesloten, kwam dit woord van Jahweh tot hem: (16) ‘Ga de Kusiet Ebed-Melek zeggen: “Zo spreekt Jahweh van de machten, de God van Israël: Alles wat Ik over deze stad heb gezegd, laat Ik in vervulling gaan, tot zijn ondergang en niet tot zijn heil; voor uw ogen zal het gebeuren. (17) Maar u red Ik op die dag – spreekt Jahweh. U wordt niet uitgeleverd aan hen voor wie u zo bang bent. (18) Ik zal u redden; u zult


296

niet vallen door het zwaard; u brengt het er levend af, omdat u op Mij hebt vertrouwd – spreekt Jahweh.”’

|1| In de tiende maand van het negende regeringsjaar van koning Zedekia van Juda, was koning Nebukadnezar van Babel met heel zijn leger naar Jeruzalem gekomen en had de stad ingesloten.

De profeet geeft ons een uitvoerig verslag over de verovering van Jeruzalem. Deze gebeurtenis was zo vreselijk dat ze nog drie keer in het Oude Testament vermeld wordt (2Kn25; Jr52; Ez24).

|2| Op de negende dag van de vierde maand in het elfde jaar, namen zij de stad stormenderhand in.

|3| De bevelhebbers van de koning van Babel namen plaats bij de Middenpoort:

Nergal-Sareser, de opperbevelhebber, Sorsekim, de hofmaarschalk, Nergal-Sareser, een hoge functionaris, en de andere bevelhebbers van de koning van Babel.

De Middenpoort bevond zich vermoedelijk in het noorden van de stad. Het was de plaats waar de Babyloniërs een bres in de muur sloegen. De hofmaarschalk Nergal-Sareser was de schoonzoon van koning Nebukadnezar. Hij zou na de dood van Nebukadnezars zoon EwilMerodach, de troon van Babylon proberen te bemachtigen (zie uitvoerig §b, vgl. Jr52:31).

|4| Toen koning Zedekia van Juda en alle soldaten dit zagen, namen zij de vlucht. In de nacht wisten zij aan de kant van de koninklijke tuin door de poort tussen de beide muren de stad uit te komen en ze vluchtten de Araba in.

|5| Maar het leger van de Chaldeeën zette de achtervolging in en haalde Zedekia in

op de vlakte van Jericho. Hij werd gevangengenomen en naar koning Nebukadnezar van Babel gebracht in Ribla, in het gebied van Chamat. Daar velde de koning van Babel het vonnis over hen.

|6| Zedekia’s zonen liet hij voor zijn ogen in Ribla doden; ook de edelen van Juda liet hij afslachten.

|7| Zedekia zelf liet hij de ogen uitsteken, in koperen ketenen slaan en wegvoeren naar Babel.


J E R E M I A 39:1-18

297

|8| De Chaldeeën staken het huis van de koning en het huis van het volk in brand en sloopten de muren van Jeruzalem.

Doordat de Babyloniërs de muren sloopten, bleef de stad zonder verdediging achter (Kl2:8-9; Ne1:3). Zowat alle vertalingen denken aan de ‘huizen van het volk’. Het is dan opmerkelijk dat het Hebreeuws het enkelvoud gebruikt voor het huis, zoals het dat ook in dit vers doet bij het huis van de koning. Rasji denkt in navolging bij het ‘huis van het volk’ eerder aan het gebedshuis.1

|9| Nebuzaradan, de commandant van de lijfwacht, voerde de rest van de mensen gevangen naar Babel; de mensen die nog in de stad waren en degenen die naar hem waren overgelopen.

|10| Alleen de armsten van het volk die geen eigen bezit hadden, liet Nebuzaradan, de commandant van de lijfwacht, in het land achter en hij gaf hun wijngaarden en akkers.

|11| Met betrekking tot Jeremia gaf koning Nebukadnezar van Babel aan Nebuzaradan, de commandant van de lijfwacht, het volgende bevel:

Nebuzaradan wordt in de Babylonische bronnen een hoge officier van Nebukadnezar genoemd.2

|12| ‘Neem Jeremia onder uw bescherming, zorg dat hem niets overkomt en doe alles wat hij vraagt.’

|13| Nebuzaradan, de commandant van de lijfwacht, gaf dit bevel door aan de hofmaarschalk Nebusazban, aan de opperbevelhebber Nergal-Sareser en aan de andere bevelhebbers van de koning van Babel.

|14| Zij haalden Jeremia uit het kwartier van de wacht en vertrouwden hem toe aan Gedalja, zoon van Achikam, zoon van Safan, die hem mee naar huis nam. Zo bleef Jeremia bij het volk.

|15| Toen Jeremia nog in het kwartier van de wacht zat opgesloten, kwam dit woord van Jahweh tot hem:

1 2

Vgl. Babylonische Talmoed, traktaat Baba Bathra 3.2. D.J. Wiseman, Nebuchadrezzar and Babylon (Londen:Britisch Academy, 1985), 74.


298

|16| ‘Ga de Kusiet Ebed-Melek zeggen: “Zo spreekt Jahweh van de machten, de God

van Israël: Alles wat Ik over deze stad heb gezegd, laat Ik in vervulling gaan, tot zijn ondergang en niet tot zijn heil; voor uw ogen zal het gebeuren.

|17| Maar u red Ik op die dag – spreekt Jahweh. U wordt niet uitgeleverd aan hen voor wie u zo bang bent.

|18| Ik zal u redden; u zult niet vallen door het zwaard; u brengt het er levend af, omdat u op Mij hebt vertrouwd – spreekt Jahweh.”’


J E R E M I A 40:1-16

299

41 | 40:1-16 (1) Jahweh richtte zich tot Jeremia nadat Nebuzaradan, de commandant van de lijfwacht, hem in Rama had vrijgelaten. Hij had Jeremia daar geboeid aangetroffen onder de ballingen van Jeruzalem en Juda, die naar Babel zouden worden gevoerd. (2) De commandant van de lijfwacht nam Jeremia apart en zei: ‘Jahweh, uw God, heeft Juda dit onheil aangekondigd, (3) en Jahweh heeft gedaan wat hij gezegd heeft, want jullie hebben tegen hem gezondigd en niet naar hem geluisterd. Daarom is dit alles jullie overkomen. (4) Maar uw boeien maak ik los. Als u met mij mee naar Babel wilt gaan, ga dan mee. Ik zal u in bescherming nemen. Maar als u liever niet met mij naar Babel wilt, doe het dan niet. Het hele land ligt voor u open; u kunt gaan en staan waar u wilt.’ (5) Toen Jeremia nog steeds niet wegging, zei Nebuzaradan: ‘Ga terug naar Gedalja, de zoon van Achikam, de zoon van Safan, die door onze koning als gouverneur over de steden van Juda is aangesteld. Ga bij hem te midden van uw volksgenoten wonen, of waar u maar wilt.’ De commandant van de lijfwacht gaf Jeremia voedsel voor onderweg en liet hem vrij. (6) Jeremia ging naar Gedalja, de zoon van Achikam, in Mispa, en ging bij hem wonen, te midden van zijn volksgenoten die nog in het land waren overgebleven. (7) De bevelhebbers van het leger en de manschappen die zich nog schuilhielden, hoorden dat de koning van Babylonië Gedalja, de zoon van Achikam, tot gouverneur had aangesteld en dat hij hem had belast met de zorg voor een deel van de armsten van het land, mannen, vrouwen en kinderen die niet als ballingen naar Babylonië waren gevoerd. (8) De bevelhebbers, Ismaël, de zoon van Netanja, Jochanan en Jonatan, de zonen van Kareach, Seraja, de zoon van Tanchumet, de zonen van Efai uit Netofa, en Jezanja, de zoon van een man uit Maächa, zochten samen met hun manschappen Gedalja in Mispa op. (9) Gedalja bezwoer hun: ‘Wees niet bang om de Chaldeeën te dienen. U kunt in het land blijven wonen, en zolang u de koning van Babylonië dient zal het u goed gaan. (10) Ikzelf blijf in Mispa wonen om u bij de Chaldeeën te vertegenwoordigen. U moet de druiven, zomervruchten en olijven inzamelen en opslaan. Ga in de steden wonen die u nog in bezit hebt.’ (11) Toen de Judeeërs in Moab, Ammon, Edom en in andere landen hoorden dat de koning van Babylonië een deel van de Judeeërs in het land had laten blijven en dat hij Gedalja, de zoon van Achikam, de zoon van Safan, tot hun gouverneur had benoemd, (12) keerden ze uit al hun toevluchtsoorden naar Juda terug. Nadat ze Gedalja in Mispa hadden bezocht, oogstten ze zeer veel druiven, zomervruchten en olijven. (13) Jochanan, de zoon van Kareach, en een aantal bevelhebbers van het leger die zich voordien hadden schuilgehouden, kwamen naar Mispa (14) en


300

zeiden tegen Gedalja: ‘Weet u dat Ismaël, de zoon van Netanja, er door koning Baälis van Ammon op uit is gestuurd om u te vermoorden?’ Maar Gedalja geloofde hen niet. (15) Jochanan stelde hem in het geheim voor: ‘Laat mij Ismaël, de zoon van Netanja, doden; niemand zal ook maar iets vermoeden. Hij mag u niet vermoorden. Dan zouden immers alle Judeeërs die zich bij u aangesloten hebben weer worden verspreid en zou wat er van Juda nog over is te gronde gaan.’ (16) Maar Gedalja antwoordde Jochanan: ‘Geen sprake van; wat u over Ismaël zegt is niet waar.’

|1| Jahweh richtte zich tot Jeremia nadat Nebuzaradan, de commandant van de lijfwacht, hem in Rama had vrijgelaten. Hij had Jeremia daar geboeid aangetroffen onder de ballingen van Jeruzalem en Juda, die naar Babel zouden worden gevoerd.

|2| De commandant van de lijfwacht nam Jeremia apart en zei: ‘Jahweh, uw God, heeft Juda dit onheil aangekondigd,

Wellicht hadden sommigen van de Judeeërs die naar Babylon gevlucht waren te kennen te geven wat Jeremia in het land profeteerde.

|3| en Jahweh heeft gedaan wat hij gezegd heeft, want jullie hebben tegen hem gezondigd en niet naar hem geluisterd. Daarom is dit alles jullie overkomen.

|4| Maar uw boeien maak ik los. Als u met mij mee naar Babel wilt gaan, ga dan mee. Ik zal u in bescherming nemen. Maar als u liever niet met mij naar Babel wilt, doe het dan niet. Het hele land ligt voor u open; u kunt gaan en staan waar u wilt.’

|5| Toen Jeremia nog steeds niet wegging, zei Nebuzaradan: ‘Ga terug naar Gedalja, de zoon van Achikam, de zoon van Safan, die door onze koning als gouverneur over de steden van Juda is aangesteld. Ga bij hem te midden van uw volksgenoten wonen, of waar u maar wilt.’ De commandant van de lijfwacht gaf Jeremia voedsel voor onderweg en liet hem vrij.

|6| Jeremia ging naar Gedalja, de zoon van Achikam, in Mispa, en ging bij hem wonen, te midden van zijn volksgenoten die nog in het land waren overgebleven.


J E R E M I A 40:1-16

301

Mispa lag in Benjamin ten noorden van Jeruzalem het is tegenwoordig bekend als Tell en-Nasbeh.1 Archeologisch onderzoek heeft uitgewezen dat de stad in de tijd van Gedalja zich sterk ontwikkelde tot een administratief centrum in Judea.2

|7| De bevelhebbers van het leger en de manschappen die zich nog schuilhielden,

hoorden dat de koning van Babylonië Gedalja, de zoon van Achikam, tot gouverneur had aangesteld en dat hij hem had belast met de zorg voor een deel van de armsten van het land, mannen, vrouwen en kinderen die niet als ballingen naar Babylonië waren gevoerd.

|8| De bevelhebbers, Ismaël, de zoon van Netanja, Jochanan en Jonatan, de zonen

van Kareach, Seraja, de zoon van Tanchumet, de zonen van Efai uit Netofa, en Jezanja, de zoon van een man uit Maächa, zochten samen met hun manschappen Gedalja in Mispa op.

Jimael hoorde bij de nakomelingen van koning David (Jr41:1). Hij was een van de overste geweest van koning Zedekia en was precies het tegenovergestelde van Gedalja. Hij was ronduit een schurk. Jochanan was een zoon van Kareach. Over hem vertelt de Bijbel verder niets.

|9| Gedalja bezwoer hun: ‘Wees niet bang om de Chaldeeën te dienen. U kunt in het land blijven wonen, en zolang u de koning van Babylonië dient zal het u goed gaan.

|10| Ikzelf blijf in Mispa wonen om u bij de Chaldeeën te vertegenwoordigen. U moet de druiven, zomervruchten en olijven inzamelen en opslaan. Ga in de steden wonen die u nog in bezit hebt.’

|11| Toen de Judeeërs in Moab, Ammon, Edom en in andere landen hoorden dat de koning van Babylonië een deel van de Judeeërs in het land had laten blijven en dat hij Gedalja, de zoon van Achikam, de zoon van Safan, tot hun gouverneur had benoemd,

De landen Moab, Ammon en Edom werden evenals Israël bedreigd door de Babylonische macht. In 593v.Chr. Waren ze samen bij elkaar 1 2

E. Stern, Archeology of the Land of the Bible, Vol. II (New York:Doubleday, 2001), 301-350. J.R. Zorn, ‘Mizpah: Newly Discovered Stratum Reveals Judah’s Other Capital,’ Biblical Archeology Review 23.5 (sep-okt. 1997), 28-38; ‘An Inner and Outer Gate Complex at Tell en-Nasbeh,’ Bulletin of the American Schools of Oriental Research 307 (1997): 53-66; G. Barkay, Biblical Archeology Today 1990 (Jeruzalem:IES/IASH, 1993), 106-109.


302

gekomen om na te denken over een gezamenlijke rebellie tegen Babylon (Jr27:1-11). Deze bijeenkomst had echter geen verdere gevolgen. Wel overwoog de Egyptische farao Hofra om samen met Juda, Ammon en Tyrus een revolutie te ontketenen. Dat gebeurde in 588v.Chr. Nebukadnezar besloot daarop Juda als eerste aan te vallen. Een keuze waar Ammon dolblij mee was (Ez21:18-23). Juda en Ammon waren nog steeds op dat moment bondgenoten, waardoor de Judeese koning Zedekia bij de val van Jeruzalem naar Ammon wilde vluchten. Dat laatste mislukte (Jr39:4-5).

|12| keerden ze uit al hun toevluchtsoorden naar Juda terug. Nadat ze Gedalja in

Mispa hadden bezocht, oogstten ze zeer veel druiven, zomervruchten en olijven.

|13| Jochanan, de zoon van Kareach, en een aantal bevelhebbers van het leger die zich voordien hadden schuilgehouden, kwamen naar Mispa

|14| en zeiden tegen Gedalja: ‘Weet u dat Ismaël, de zoon van Netanja, er door

koning Baälis van Ammon op uit is gestuurd om u te vermoorden?’ Maar Gedalja geloofde hen niet.

Een onderwerping van Juda aan Babylon was voor Ammon verontrustend. Op het moment dat Juda zich aan Babylon onderwierp, zou Nebukadnezar verschillende strijdmachten in dat land kunnen gebruiken voor een aanval op Ammon (vgl. Ez29:17-18). Een politiek labiel Juda zou daarentegen Nebukadnezar kunnen dwingen om zijn machten in het land te houden. Baälis smeedde een moordplan tegenover Gedalja. Van deze Baälis hebben archeologen de zegelring teruggevonden. 3 Jochanan en zijn mannen waren op de hoogte van de geheime afspraken van de Ammonitische koning en waarschuwden Gedalja. Hij geloofde hen echter niet en vroeg zelfs geen raad aan Jeremia de profeet die op dit moment in Mizpa was. Gedalja gaat op zijn eigen mening af.

|15| Jochanan stelde hem in het geheim voor: ‘Laat mij Ismaël, de zoon van Netanja,

doden; niemand zal ook maar iets vermoeden. Hij mag u niet vermoorden. Dan zouden immers alle Judeeërs die zich bij u aangesloten hebben weer worden verspreid en zou wat er van Juda nog over is te gronde gaan.’

3

R. Deutsch, Biblical Archeology Review 25.2 (mrt-apr. 1999): 46-49, 66.


J E R E M I A 40:1-16

303

|16| Maar Gedalja antwoordde Jochanan: ‘Geen sprake van; wat u over Ismaël zegt is niet waar.’

Jammer genoeg geloofde Gedalja deze bevelhebbers niet. Hij was een man van adel, maar beging hier een dodelijke fout, doordat hij Jismaels karakter fout inschatte. Gedalja is wel oprecht zoals de duiven, maar niet voorzichtig zoals de slangen.


J E R E M I A 41:1-18

305

42 | 41:1-18 (1) In de zevende maand kwam Ismaël, de zoon van Netanja en zoon van Elisama, die van koninklijke afkomst was, met tien man naar Gedalja, de zoon van Achikam, in Mispa. Ze zaten daar samen aan tafel, (2) toen Ismaël, zoon van Netanja, en zijn tien handlangers plotseling opstonden en Gedalja, de zoon van Achikam, zoon van Safan, met het zwaard neerstaken. Zo vermoordde hij de man die door de koning van Babel als gouverneur van het land was aangesteld. (3) Ook de Judeeërs die bij Gedalja in Mispa waren, en de soldaten van het Chaldese garnizoen doodde hij. (4) Een dag na de moord op Gedalja, toen nog niemand het wist, (5) kwamen er tachtig mannen aan uit Sichem, Silo en Samaria. Ze hadden hun baard afgeschoren, droegen gescheurde kleren en hadden zich wonden toegebracht. Ze wilden in het huis van Jahweh meeloffers en wierook aanbieden. (6) Ismaël, zoon van Netanja, ging de stad uit, trad wenend op hen toe en zei: ‘Welkom bij Gedalja, zoon van Achikam.’ (7) Maar toen zij in de stad kwamen, slachtten Ismaël en zijn mannen hen af en wierpen hen in een regenput. (8) Maar tien van hen zeiden tegen Ismaël: ‘Dood ons niet. Wij hebben op het land verborgen voorraden: tarwe, gerst, olie en honing.’ Deze mannen spaarde hij dus en hij doodde hen en hun gezellen niet. (9) De put waar Ismaël de lijken van de vermoorde mannen inwierp, was de grote put die koning Asa had aangelegd tijdens de oorlog met koning Basa van Israël. Ismaël, zoon van Netanja, gooide hem vol met de lijken. (10) De hele bevolking van Mispa, ook de prinsessen en de mensen die in Mispa waren achtergebleven en die Nebuzaradan, de commandant van de lijfwacht, aan de zorgen van Gedalja, zoon van Achikam, had toevertrouwd, werd door Ismaël, zoon van Netanja, gevangengenomen. Hij wilde ze meevoeren naar Ammon. (11) Toen Jochanan, de zoon van Kareach, en de andere officieren hoorden wat Ismaël, de zoon van Netanja, had aangericht, (12) verzamelden zij hun manschappen en rukten tegen hem uit. Bij de grote vijver van Gibeon vonden ze hem. (13) Toen de mensen die Ismaël uit Mispa had meegevoerd Jochanan, de zoon van Kareach, en de andere officieren zagen waren zij blij. (14) Ze liepen onmiddellijk naar hem over. (15) Ismaël zelf en acht anderen wisten aan Jochanan te ontsnappen en vluchtten naar Ammon. (16) Jochanan, zoon van Kareach, en de officieren die hem vergezelden, aanvaardden vanuit Gibeon de terugtocht met de mannen, de vrouwen, de kinderen en de hovelingen, alle mensen die Ismaël, zoon van Netanja, na de moord op Gedalja uit Mispa had meegevoerd. (17) Onderweg hielden ze halt in Gerut-Kimham bij Betlehem. Vanuit daar trokken ze naar Egypte (18) uit vrees voor de Chaldeeën, vanwege de moord van Ismaël, de zoon van Netanja, op Gedalja,


306

zoon van Achikam, die de koning van Babel tot gouverneur van het land had aangesteld.

|1| In de zevende maand kwam Ismaël, de zoon van Netanja en zoon van Elisama, die van koninklijke afkomst was, met tien man naar Gedalja, de zoon van Achikam, in Mispa. Ze zaten daar samen aan tafel,

|2| toen Ismaël, zoon van Netanja, en zijn tien handlangers plotseling opstonden en Gedalja, de zoon van Achikam, zoon van Safan, met het zwaard neerstaken. Zo vermoordde hij de man die door de koning van Babel als gouverneur van het land was aangesteld.

De precieze datum van deze moord is onbekend. Dyer denkt aan 583582v.Chr. omdat Nebukadnezar op dat moment plotseling naar Jeruzalem komt en opnieuw een groot deel van de bevolking in ballingschap brengt (Jr52:30).1 De aanleiding van die actie zou dan de moord op Gedalja zijn geweest.

|3| Ook de Judeeërs die bij Gedalja in Mispa waren, en de soldaten van het Chaldese garnizoen doodde hij.

|4| Een dag na de moord op Gedalja, toen nog niemand het wist, |5| kwamen er tachtig mannen aan uit Sichem, Silo en Samaria. Ze hadden hun baard afgeschoren, droegen gescheurde kleren en hadden zich wonden toegebracht. Ze wilden in het huis van Jahweh meeloffers en wierook aanbieden.

Het feit dat deze personen uit het noordrijk Israël kwamen toont dat de reformatie van Josia wellicht toch nog vruchtbare bodem had gevonden (2Kn23:15-20; 2Kr34:33). In de zevende maand vierde Israël drie van de zeven feesten waarbij er offers werden gebracht (Lv23:23-44). Ondanks dat de tempel door de Babyloniërs verwoest was (Jr52:13,17-23), brachten de mensen nog steeds offers op de plaats waar het altaar stond. Zo lieten deze tachtig mannen zich niet ervan afbrengen om naar de verwoestte stad Jeruzalem te trekken en Jahweh eer te bewijzen.

|6| Ismaël, zoon van Netanja, ging de stad uit, trad wenend op hen toe en zei: ‘Welkom bij Gedalja, zoon van Achikam.’

1

C.H. Dyer, Jeremia (ATAE 3; Holzgerlingen:Hänssler, 2000), 212-213.


J E R E M I A 41:1-18

307

Ismaël doet net of hij diep onder de indruk is van de droevige toestand van land en volk en komt hen huilend tegemoet.

|7| Maar toen zij in de stad kwamen, slachtten Ismaël en zijn mannen hen af en wierpen hen in een regenput.

De rede voor deze afslachting zal gelegen hebben in het feit dat deze mannen met voorraad beladen waren. We zien een indirecte verwijzing daarnaar in vs8, waar Ismaël hun voorraad ruilt voor het leven van de mannen. Een groep van tachtig man had zeker een grote hoeveelheid eten bij zich.

|8| Maar tien van hen zeiden tegen Ismaël: ‘Dood ons niet. Wij hebben op het land verborgen voorraden: tarwe, gerst, olie en honing.’ Deze mannen spaarde hij dus en hij doodde hen en hun gezellen niet.

Jismaels hebzucht zorgde ervoor dat deze mannen de dood ontliepen.

|9| De put waar Ismaël de lijken van de vermoorde mannen inwierp, was de grote put die koning Asa had aangelegd tijdens de oorlog met koning Basa van Israël. Ismaël, zoon van Netanja, gooide hem vol met de lijken.

Deze regenput werd gemaakt toen koning Asa in oorlog was met de Israelitische koning Basa (1Kn15:16-22). De waterput die ooit ertoe gediend had om levens te redden, diende nu om doden te bergen.2

|10| De hele bevolking van Mispa, ook de prinsessen en de mensen die in Mispa waren achtergebleven en die Nebuzaradan, de commandant van de lijfwacht, aan de zorgen van Gedalja, zoon van Achikam, had toevertrouwd, werd door Ismaël, zoon van Netanja, gevangengenomen. Hij wilde ze meevoeren naar Ammon.

Uit Jr40:6 kunnen we concluderen dat ook Jeremia gedwongen werd om met deze groep naar Ammon, de bondgenoot van Juda te trekken.

|11| Toen Jochanan, de zoon van Kareach, en de andere officieren hoorden wat Ismaël, de zoon van Netanja, had aangericht,

|12| verzamelden zij hun manschappen en rukten tegen hem uit. Bij de grote vijver van Gibeon vonden ze hem.

2

C.H. Dyer, Jeremia (ATAE 3; Holzgerlingen:Hänssler, 2000), 213.


308

|13| Toen de mensen die Ismaël uit Mispa had meegevoerd Jochanan, de zoon van Kareach, en de andere officieren zagen waren zij blij.

|14| Ze liepen onmiddellijk naar hem over. |15| Ismaël zelf en acht anderen wisten aan Jochanan te ontsnappen en vluchtten naar Ammon.

Het is opmerkelijk dat er in tegenstelling tot vs1 nog maar sprake is van acht mannen rondom Jismael. Dyer gaat ervan uit dat de andere twee gedood waren in de strijd die Jismael begonnen was.3

|16| Jochanan, zoon van Kareach, en de officieren die hem vergezelden, aanvaardden vanuit Gibeon de terugtocht met de mannen, de vrouwen, de kinderen en de hovelingen, alle mensen die Ismaël, zoon van Netanja, na de moord op Gedalja uit Mispa had meegevoerd.

|17| Onderweg hielden ze halt in Gerut-Kimham bij Betlehem. Vanuit daar trokken ze naar Egypte

In plaats van terug te keren naar Juda, trokken ze verder richting het zuiden naar Egypte.

|18| uit vrees voor de Chaldeeën, vanwege de moord van Ismaël, de zoon van Netanja, op Gedalja, zoon van Achikam, die de koning van Babel tot gouverneur van het land had aangesteld.

3

C.H. Dyer, Jeremia (ATAE 3; Holzgerlingen:Hänssler, 2000), 214.


J E R E M I A 42:1-22

309

43 | 42:1-22 (1) De officieren, onder wie Jochanan, zoon van Kareach, en Azarja, zoon van Hosaäja, en alle anderen, groot en klein, kwamen (2) bij de profeet Jeremia en zeiden: ‘Wij smeken u om tot Jahweh uw God te bidden voor ons die nog zijn overgebleven. Wij waren zeer talrijk; nu zijn we maar met weinigen, zoals u zelf kunt zien. (3) Vraag Jahweh uw God, dat Hij ons wijst welke weg wij moeten gaan en wat wij moeten doen.’ (4) De profeet Jeremia antwoordde: ‘Goed, ik zal tot Jahweh uw God bidden, zoals u verlangt. Ik zal u het antwoord van Jahweh laten horen zonder iets te verzwijgen.’ (5) Van hun kant verzekerden zij Jeremia: ‘Werkelijk, moge Jahweh tegen ons getuigen, als wij niet alles doen wat u ons namens Jahweh uw God zegt. (6) Of het ons bevalt of niet, wij zullen gehoorzamen aan Jahweh onze God, naar wie wij u zenden, want daarvan hangt ons geluk af. U kunt ervan op aan: wij zullen Jahweh onze God gehoorzamen.’ (7) Tien dagen later kwam het woord van Jahweh tot Jeremia. (8) Hij riep Jochanan, zoon van Kareach, de officieren die hem vergezelden en alle anderen, groot en klein, bij zich (9) en zei: ‘Zo spreekt Jahweh, de God van Israël, tot wie ik op uw verzoek heb gebeden: (10) Als u in dit land blijft wonen, bouw Ik u op en breek Ik u niet af, Ik plant u en ruk u niet weg, want Ik heb spijt over het kwaad dat Ik u heb aangedaan. (11) U hoeft de koning van Babel niet langer te vrezen: vrees hem werkelijk niet – spreekt Jahweh. Ik ben bij u om u te redden en u uit zijn macht te bevrijden. (12) Ik zal voor jullie liefdevolle barmhartigheid zijn, zodat hij voor jullie liefdevolle barmhartigheid zal zijn, en jullie terug zal laten gaan naar jullie land.’ (13) Maar als u Jahweh uw God niet gehoorzaamt en zegt: ‘Wij blijven niet in dit land, (14) wij gaan naar Egypte en daar blijven we, wij willen geen oorlog meer zien, geen hoorngeschal horen en geen honger meer lijden’, (15) luister dan naar het woord van Jahweh, iedereen die van Juda is overgebleven: ‘Zo spreekt Jahweh van de machten, de God van Israël: Als u met alle geweld naar Egypte wilt gaan en daar wilt blijven, (16) zal het zwaard waarvoor u zo bang bent, u daar achtervolgen en u zult er de dood vinden. (17) Iedereen die besloten heeft om naar Egypte te gaan en daar blijft, gaat dood door het zwaard, de honger en de pest. Niemand van hen ontkomt aan de rampen die Ik stuur. (18) Want’, zo spreekt Jahweh van de machten, de God van Israël, ‘zoals mijn boosheid en mijn toorn zijn neergekomen op de inwoners van Jeruzalem, zo zal mijn toorn neerkomen op u, als u naar Egypte gaat. Een vloek zult u zijn, een schrikbeeld, een mikpunt van spot en van vernedering, en dit land ziet u nooit meer terug.’ (19) Jahweh heeft u dus gezegd, iedereen die van Juda is overgebleven: ‘Ga niet naar Egypte. Ik heb u vandaag duidelijk gewaarschuwd,


310

(20) dat u een grote misstap begaat. U hebt mij naar Jahweh uw God gezonden en gevraagd: “Bid voor ons tot Jahweh onze God; deel ons mee wat Jahweh onze God zegt en wij zullen het doen.” (21) Maar nu ik u heb meegedeeld wat Jahweh uw God mij heeft opgedragen, luistert u niet. (22) Wees er dan ook van overtuigd dat u door het zwaard, de honger en de pest zult sterven in het land waar u wilt gaan wonen.’

|1| De officieren, onder wie Jochanan, zoon van Kareach, en Azarja, zoon van Hosaäja, en alle anderen, groot en klein, kwamen

|2| bij de profeet Jeremia en zeiden: ‘Wij smeken u om tot Jahweh uw God te bidden voor ons die nog zijn overgebleven. Wij waren zeer talrijk; nu zijn we maar met weinigen, zoals u zelf kunt zien.

|3| Vraag Jahweh uw God, dat Hij ons wijst welke weg wij moeten gaan en wat wij moeten doen.’

Nadat ze gezien hadden wat het ongehoorzame volk overkomen was, wilde ze er zorgvuldig op letten dat ze datgene deden wat Jahweh wilde.

|4| De profeet Jeremia antwoordde: ‘Goed, ik zal tot Jahweh uw God bidden, zoals u verlangt. Ik zal u het antwoord van Jahweh laten horen zonder iets te verzwijgen.’

|5| Van hun kant verzekerden zij Jeremia: ‘Werkelijk, moge Jahweh tegen ons getuigen, als wij niet alles doen wat u ons namens Jahweh uw God zegt.

|6| Of het ons bevalt of niet, wij zullen gehoorzamen aan Jahweh onze God, naar wie wij u zenden, want daarvan hangt ons geluk af. U kunt ervan op aan: wij zullen Jahweh onze God gehoorzamen.’

|7| Tien dagen later kwam het woord van Jahweh tot Jeremia. |8| Hij riep Jochanan, zoon van Kareach, de officieren die hem vergezelden en alle anderen, groot en klein, bij zich

|9| en zei: ‘Zo spreekt Jahweh, de God van Israël, tot wie ik op uw verzoek heb gebeden:


J E R E M I A 42:1-22

311

|10| Als u in dit land blijft wonen, bouw Ik u op en breek Ik u niet af, Ik plant u en ruk u niet weg, want Ik heb spijt over het kwaad dat Ik u heb aangedaan.

|11| U hoeft de koning van Babel niet langer te vrezen: vrees hem werkelijk niet – spreekt Jahweh. Ik ben bij u om u te redden en u uit zijn macht te bevrijden.

|12| Ik zal voor jullie liefdevolle barmhartigheid zijn, zodat hij voor jullie liefdevolle barmhartigheid zal zijn, en jullie terug zal laten gaan naar jullie land.’

Het Hebreeuwse rácham dat vaak vertaalt wordt met ‘genade’ betekent letterlijk ‘liefdevolle barmhartigheid’. Deze liefdevolle barmhartigheid staat in een fel contrast met de zogenaamde barmhartigheid van de Babyloniërs.

|13| Maar als u Jahweh uw God niet gehoorzaamt en zegt: ‘Wij blijven niet in dit land,

Net als bij de zegen van Mozes, volgt er bij Jeremia op het woord van de gehoorzaamheid een woord over de ongehoorzaamheid (Dt28).

|14| wij gaan naar Egypte en daar blijven we, wij willen geen oorlog meer zien, geen hoorngeschal horen en geen honger meer lijden’,

Het volk dacht dat het beter was om naar Egypte te trekken. Dat was de weg die hun recht leek. Het einde van die weg zou echter geen zegen brengen.

|15| luister dan naar het woord van Jahweh, iedereen die van Juda is overgebleven: ‘Zo spreekt Jahweh van de machten, de God van Israël: Als u met alle geweld naar Egypte wilt gaan en daar wilt blijven,

|16| zal het zwaard waarvoor u zo bang bent, u daar achtervolgen en u zult er de dood vinden.

|17| Iedereen die besloten heeft om naar Egypte te gaan en daar blijft, gaat dood door

het zwaard, de honger en de pest. Niemand van hen ontkomt aan de rampen die Ik stuur.


312

|18| Want’, zo spreekt Jahweh van de machten, de God van Israël, ‘zoals mijn

boosheid en mijn toorn zijn neergekomen op de inwoners van Jeruzalem, zo zal mijn toorn neerkomen op u, als u naar Egypte gaat. Een vloek zult u zijn, een schrikbeeld, een mikpunt van spot en van vernedering, en dit land ziet u nooit meer terug.’

|19| Jahweh heeft u dus gezegd, iedereen die van Juda is overgebleven: ‘Ga niet naar Egypte. Ik heb u vandaag duidelijk gewaarschuwd,

|20| dat u een grote misstap begaat. U hebt mij naar Jahweh uw God gezonden en

gevraagd: “Bid voor ons tot Jahweh onze God; deel ons mee wat Jahweh onze God zegt en wij zullen het doen.”

|21| Maar nu ik u heb meegedeeld wat Jahweh uw God mij heeft opgedragen, luistert u niet.

|22| Wees er dan ook van overtuigd dat u door het zwaard, de honger en de pest zult sterven in het land waar u wilt gaan wonen.’


J E R E M I A 43:1-13

313

44 | 43:1-13 (1) Nauwelijks had Jeremia deze woorden namens de heer hun God gesproken (2) of Azarja, zoon van Hosaäja, Jochanan, zoon van Kareach, en verschillende andere mannen schreeuwden hem brutaal toe: ‘U liegt! De heer onze God heeft u niet opgedragen om te zeggen dat wij niet naar Egypte mogen gaan om daar te blijven wonen. (3) Baruch, zoon van Neria, heeft u tegen ons opgezet, omdat hij ons aan de Chaldeeën wil uitleveren, in de hoop dat zij ons doden of in ballingschap naar Babel wegvoeren.’ (4) Jochanan, zoon van Kareach, de overige officieren en alle anderen wilden de heer niet gehoorzamen door in Juda te blijven. (5) Heel de rest van Juda werd door Jochanan en de overige officieren meegesleept: degenen die uit de streken waar zij verspreid waren naar Juda waren teruggekeerd om daar te blijven, (6) en ook de mannen, de vrouwen, de kinderen en de prinsessen die Nebuzaradan, de commandant van de lijfwacht, had achtergelaten bij Gedalja, zoon van Achikam, zoon van Safan. Ook de profeet Jeremia en Baruch, zoon van Neria, namen zij mee. (7) Zonder rekening te houden met het woord van de heer trokken zij naar Egypte en kwamen aan in Tachpanches. (8) In Tachpanches kwam het woord van de heer tot Jeremia: (9) ‘Neem een paar grote stenen en metsel die in het bijzijn van de Judeeërs in de lemen vloer van het plein voor het paleis van de farao in Tachpanches. (10) Dan moet u tegen hen zeggen: “Zo spreekt de heer van de machten, de God van Israël: Ik ontbied mijn dienaar Nebukadnezar, de koning van Babel; hij zal zijn troon plaatsen op de stenen die Ik hier ingemetseld heb en er zijn koningstent opslaan. (11) Hij zal Egypte verslaan: wie voor de dood is bestemd, treft de dood, wie voor de ballingschap bestemd is, treft de ballingschap en wie voor het zwaard bestemd is, treft het zwaard. (12) De tempels van de Egyptische goden laat hij opgaan in de vlammen, hun godenbeelden verbrandt hij of voert hij mee; iedereen haalt hij weg uit Egypte, zoals een herder de luizen uit zijn mantel haalt. Dan keert hij ongehinderd terug. (13) De obelisken van de zonnetempel in Egypte slaat hij stuk, de tempels van de Egyptische goden legt hij in as.’

|1| Nauwelijks had Jeremia deze woorden namens de heer hun God gesproken |2| of Azarja, zoon van Hosaäja, Jochanan, zoon van Kareach, en verschillende andere mannen schreeuwden hem brutaal toe: ‘U liegt! De heer onze God heeft u niet opgedragen om te zeggen dat wij niet naar Egypte mogen gaan om daar te blijven wonen.


314

Azarja werd in Jr42:1 aangeduid met de naam Jesanja.

|3| Baruch, zoon van Neria, heeft u tegen ons opgezet, omdat hij ons aan de Chaldeeën wil uitleveren, in de hoop dat zij ons doden of in ballingschap naar Babel wegvoeren.’

Het is onduidelijk waarom deze mensen als eerste naar Baruch verwezen.

|4| Jochanan, zoon van Kareach, de overige officieren en alle anderen wilden de heer niet gehoorzamen door in Juda te blijven.

|5| Heel de rest van Juda werd door Jochanan en de overige officieren meegesleept:

degenen die uit de streken waar zij verspreid waren naar Juda waren teruggekeerd om daar te blijven,

|6| en ook de mannen, de vrouwen, de kinderen en de prinsessen die Nebuzaradan,

de commandant van de lijfwacht, had achtergelaten bij Gedalja, zoon van Achikam, zoon van Safan. Ook de profeet Jeremia en Baruch, zoon van Neria, namen zij mee.

|7| Zonder rekening te houden met het woord van de heer trokken zij naar Egypte en kwamen aan in Tachpanches.

|8| In Tachpanches kwam het woord van de heer tot Jeremia: |9| ‘Neem een paar grote stenen en metsel die in het bijzijn van de Judeeërs in de lemen vloer van het plein voor het paleis van de farao in Tachpanches.

De hoofdstad waar de farao woonde lag in Elefantine in zuid-Egypte. De farao had echter meerdere paleizen in het land, waarvan het paleis in Tachpanches er een van was.1

|10| Dan moet u tegen hen zeggen: “Zo spreekt de heer van de machten, de God van Israël: Ik ontbied mijn dienaar Nebukadnezar, de koning van Babel; hij zal zijn troon plaatsen op de stenen die Ik hier ingemetseld heb en er zijn koningstent opslaan.

In de Bijbel vernemen we niets over deze aanval. In het verleden werd er echter een fragment ontdekt dat wijst op een aanval van 1

A.C. Gaebelein, Kommentar zum Alten Testament. Esra-Maleachi, Bnd. II (Dillenburg:CV, 1998), 407.


J E R E M I A 43:1-13

315

Nebukadnezar op Egypte (568-567v.Chr.). 2 Deze datering past goed binnen de profetie van Ezechiël die in 571v.Chr. uitgesproken werd.

|11| Hij zal Egypte verslaan: wie voor de dood is bestemd, treft de dood, wie voor de

ballingschap bestemd is, treft de ballingschap en wie voor het zwaard bestemd is, treft het zwaard.

|12| De tempels van de Egyptische goden laat hij opgaan in de vlammen, hun godenbeelden verbrandt hij of voert hij mee; iedereen haalt hij weg uit Egypte, zoals een herder de luizen uit zijn mantel haalt. Dan keert hij ongehinderd terug.

|13| De obelisken van de zonnetempel in Egypte slaat hij stuk, de tempels van de Egyptische goden legt hij in as.’

Dyer, Gaebelein en anderen wijzen erop dat de zonnetempel letterlijk vertaalt wordt met ‘huis van de zon’ (Hebr. bêt-sjemesj) en dan naar de plaats Heliopolis kan verwijzen. 3 Die gedachte wordt aangewakkerd door LXX die het Hebreeuws daadwerkelijk met Hélioupoleós vertaalt. Vanuit de context kunnen we echter beter denken aan de zonnetempel.

2 3

C.H. Dyer, Jeremia (ATAE 3; Holzgerlingen:Hänssler, 2000), 216. A.C. Gaebelein, Kommentar zum Alten Testament. Esra-Maleachi, Bnd. II (Dillenburg:CV, 1998), 407; C.H. Dyer, Jeremia (ATAE 3; Holzgerlingen:Hänssler, 2000), 215; J. Tiesema, De wenende profeet. Beschouwing over de profetie van Jeremia (Den Haag:Voorhoeve, z.j.), 182.


J E R E M I A 44:1-30

317

45 | 44:1-30 (1) Het woord, dat tot Jeremia kwam voor al de Judeeërs die in het land Egypte woonden, die in Migdol, in Tachpanches, in Nof en in het land Patros woonden: (2) Zo zegt Jahweh van de legermachten, de God van Israël: Gij hebt zelf al de rampspoed gezien, die Ik over Jeruzalem en al de steden van Juda gebracht heb (zie, zij zijn immers een puinhoop heden ten dage en niemand woont erin) (3) ten gevolge van het kwaad, dat zij bedreven om Mij te krenken door offers te ontsteken in dienst van andere goden die zij niet gekend hebben, zij zelf, gij noch uw vaderen; (4) hoewel Ik al mijn knechten, de profeten, tot u zond, vroeg en laat, met de boodschap: Doet zo iets gruwelijks, dat Ik haat, toch niet! (5) Maar zij luisterden niet en neigden hun oor niet om zich van hun kwaad te bekeren, dat zij niet voor andere goden offers zouden ontsteken. (6) Daarom hebben zich mijn gramschap en mijn toorn uitgestort, en zij hebben gebrand in al de steden van Juda en op de straten van Jeruzalem, zodat zij tot een puinhoop, tot een woestenij zijn geworden, gelijk het heden ten dage is. (7) Nu dan, zo zegt Jahweh, de God der heerscharen, de God van Israël: Waarom begaat gij een groot kwaad tegen uw leven, dat gij onder u man en vrouw, kind en zuigeling uit Juda uitroeit, zodat gij u geen overblijfsel laat, (8) en dat gij Mij krenkt met de werken uwer handen, en in het land Egypte, waar gij zijt heengegaan om daar te verblijven, voor andere goden offers ontsteekt, opdat gij wordt een voorwerp van vervloeking en van smaad onder al de volkeren der aarde? (9) Zijt gij vergeten de boosheid van uw vaderen en van de koningen van Juda en van zijn vorsten en de boosheden van uzelf en van uw vrouwen, die zij bedreven hebben in het land van Juda en op de straten van Jeruzalem? (10) Zij hebben zich niet verootmoedigd tot op de dag van heden en zij hebben niet gevreesd en niet gewandeld naar mijn wet en mijn inzettingen, die Ik voor het aangezicht van u en van uw vaderen gegeven heb. (11) Daarom, zo zegt Jahweh der heerscharen, de God van Israël: Zie, Ik richt mijn aangezicht tegen u ten kwade, namelijk om geheel Juda uit te roeien; (12) ja, Ik neem het overblijfsel van Juda weg, dat zijn aangezicht gericht heeft om naar het land Egypte te gaan en daar te verblijven, en zij zullen allen te gronde gaan in het land Egypte; zij zullen vallen door het zwaard, door de honger zullen zij te gronde gaan; van klein tot groot zullen zij door het zwaard en door de honger sterven en zij zullen tot een voorwerp van verwensing, van ontzetting, van vervloeking en van smaad worden. (13) Ja, Ik zal bezoeking doen over hen die in het land Egypte wonen, zoals Ik bezoeking gedaan heb over Jeruzalem, door het zwaard, de honger en de pest; (14) en van het overblijfsel van Juda, dat gegaan is om daar te verblijven in het land Egypte, zal niemand ontkomen en ontsnappen, namelijk om


318

terug te keren naar het land van Juda, waarop zij hun hart hebben gezet om daar te wonen, want zij zullen er niet terugkeren, behalve enkele vluchtelingen. (15) Toen antwoordden al de mannen, die wisten, dat hun vrouwen voor andere goden offers ontstaken, en al de vrouwen die daar stonden, een grote menigte, namelijk al het volk dat in het land Egypte, in Patros, woonde, aan Jeremia: (16) Wat het woord betreft, dat gij tot ons in de naam des Heren gesproken hebt, wij zullen niet naar u luisteren; (17) maar wij zullen voorzeker doen alles wat wij uitgesproken hebben, en offers ontsteken voor de koningin des hemels en haar plengoffers brengen, zoals wij gedaan hebben, wij en onze vaderen, onze koningen en onze vorsten, in de steden van Juda en op de straten van Jeruzalem; toen hadden wij goed ons brood en waren gelukkig en zagen geen rampspoed. (18) Maar sedert wij zijn opgehouden voor de koningin des hemels offers te ontsteken en haar plengoffers te brengen, hebben wij aan alles gebrek gehad en zijn wij door het zwaard en de honger omgekomen. (19) Wanneer wij voor de koningin des hemels offers ontsteken en haar plengoffers brengen, is het dan buiten onze mannen om, dat wij voor haar offerkoeken naar haar beeld maken en haar plengoffers brengen? (20) Daarop zeide Jeremia tot het gehele volk, tot de mannen en de vrouwen en al degenen die hem antwoord gegeven hadden: (21) Aan het ontsteken van offers, dat gij deedt in de steden van Juda en op de straten van Jeruzalem, gij en uw vaderen, uw koningen en uw vorsten en het volk des lands, heeft Jahweh daaraan niet gedacht en heeft Hij dat niet ter harte genomen, (22) zodat Jahweh het niet langer kon verdragen wegens de boosheid uwer handelingen, wegens de gruwelen die gij bedreven hebt, zodat uw land geworden is tot een puinhoop, een voorwerp van ontzetting en vervloeking, zonder inwoners, gelijk het heden ten dage is? (23) Omdat gij offers ontstoken hebt en gezondigd tegen Jahweh en niet geluisterd hebt naar de stem des Heren en niet gewandeld naar zijn wet, zijn inzettingen en zijn getuigenissen, daarom heeft u deze rampspoed getroffen, gelijk het heden ten dage is. (24) Verder zeide Jeremia tot het gehele volk en al de vrouwen: Hoort het woord des Heren, gij geheel Juda dat in het land Egypte zijt: (25) Zo zegt Jahweh der heerscharen, de God van Israel: Gij en uw vrouwen, gij hebt dat met uw mond uitgesproken en met uw handen volvoerd, wat gij daar zeidet: Voorzeker zullen wij de geloften volbrengen, die wij hebben afgelegd om voor de koningin des hemels offers te ontsteken en haar plengoffers te brengen. Doet uw geloften maar gestand en volbrengt uw geloften maar! (26) Hoort daarom het woord des Heren, gij geheel Juda, dat in het land Egypte woont: Zie, Ik zweer bij mijn grote naam, zegt Jahweh: mijn naam zal niet meer worden aangeroepen door de mond van een Judeeer, die zegt: zo waar de Heer Jahweh leeft! in het gehele land Egypte. (27) Zie, Ik waak over hen ten kwade en niet ten goede, en alle Judeeers die in het land Egypte zijn, zullen te gronde gaan door het zwaard en de honger, totdat zij vernietigd zijn. (28) En, aan het zwaard


J E R E M I A 44:1-30

319

ontkomen, zullen weinigen in getal uit het land Egypte naar het land van Juda terugkeren; zo zal het gehele overblijfsel van Juda, dat naar het land Egypte kwam om daar te verblijven, weten, wiens woord standhoudt, het mijne of het hunne. (29) En dit zal u het teken zijn, luidt het woord des Heren, dat Ik aan u bezoeking doe in deze plaats, opdat gij weet, dat mijn woorden zeker zullen standhouden tegen u ten verderve: (30) Zo zegt Jahweh: zie, Ik geef Farao Chofra, de koning van Egypte, in de macht van zijn vijanden en van wie hem naar het leven staan, zoals Ik Zedekia, de koning van Juda, gegeven heb in de macht van Nebukadressar, de koning van Babel, zijn vijand, die hem ook naar het leven stond.

|1| Het woord, dat tot Jeremia kwam voor al de Judeeërs die in het land Egypte woonden, die in Migdol, in Tachpanches, in Nof en in het land Patros woonden:

|2| Zo zegt Jahweh van de legermachten, de God van Israël: Gij hebt zelf al de

rampspoed gezien, die Ik over Jeruzalem en al de steden van Juda gebracht heb (zie, zij zijn immers een puinhoop heden ten dage en niemand woont erin)

|3| ten gevolge van het kwaad, dat zij bedreven om Mij te krenken door offers te

ontsteken in dienst van andere goden die zij niet gekend hebben, zij zelf, gij noch uw vaderen;

|4| hoewel Ik al mijn knechten, de profeten, tot u zond, vroeg en laat, met de boodschap: Doet zo iets gruwelijks, dat Ik haat, toch niet!

|5| Maar zij luisterden niet en neigden hun oor niet om zich van hun kwaad te bekeren, dat zij niet voor andere goden offers zouden ontsteken.

|6| Daarom hebben zich mijn gramschap en mijn toorn uitgestort, en zij hebben gebrand in al de steden van Juda en op de straten van Jeruzalem, zodat zij tot een puinhoop, tot een woestenij zijn geworden, gelijk het heden ten dage is.

|7| Nu dan, zo zegt Jahweh, de God der heerscharen, de God van Israël: Waarom begaat gij een groot kwaad tegen uw leven, dat gij onder u man en vrouw, kind en zuigeling uit Juda uitroeit, zodat gij u geen overblijfsel laat,


320

|8| en dat gij Mij krenkt met de werken uwer handen, en in het land Egypte, waar

gij zijt heengegaan om daar te verblijven, voor andere goden offers ontsteekt, opdat gij wordt een voorwerp van vervloeking en van smaad onder al de volkeren der aarde?

|9| Zijt gij vergeten de boosheid van uw vaderen en van de koningen van Juda en van zijn vorsten en de boosheden van uzelf en van uw vrouwen, die zij bedreven hebben in het land van Juda en op de straten van Jeruzalem?

|10| Zij hebben zich niet verootmoedigd tot op de dag van heden en zij hebben niet

gevreesd en niet gewandeld naar mijn wet en mijn inzettingen, die Ik voor het aangezicht van u en van uw vaderen gegeven heb.

|11| Daarom, zo zegt Jahweh der heerscharen, de God van IsraĂŤl: Zie, Ik richt mijn aangezicht tegen u ten kwade, namelijk om geheel Juda uit te roeien;

|12| ja, Ik neem het overblijfsel van Juda weg, dat zijn aangezicht gericht heeft om

naar het land Egypte te gaan en daar te verblijven, en zij zullen allen te gronde gaan in het land Egypte; zij zullen vallen door het zwaard, door de honger zullen zij te gronde gaan; van klein tot groot zullen zij door het zwaard en door de honger sterven en zij zullen tot een voorwerp van verwensing, van ontzetting, van vervloeking en van smaad worden.

Dit oordeel zou elke JudeeĂŤr in Egypte treffen die Juda verlaten had om naar Egypte te gaan. De ongehoorzamen worden door Jahweh gestraft. God zou hen net zo straffen voor hun ongehoorzaamheid, zoals Hij in het verleden Juda strafte voor haar ongehoorzaamheid. De vluchtelingen hoopten ooit weer naar Juda terug te kunnen trekken, als de rust er hersteld was. God zou dat niet toelaten. Degenen die naar Egypte waren gevlucht, zouden in dat land omkomen.

|13| Ja, Ik zal bezoeking doen over hen die in het land Egypte wonen, zoals Ik bezoeking gedaan heb over Jeruzalem, door het zwaard, de honger en de pest;

|14| en van het overblijfsel van Juda, dat gegaan is om daar te verblijven in het land Egypte, zal niemand ontkomen en ontsnappen, namelijk om terug te keren naar het land van Juda, waarop zij hun hart hebben gezet om daar te wonen, want zij zullen er niet terugkeren, behalve enkele vluchtelingen.


J E R E M I A 44:1-30

321

|15| Toen antwoordden al de mannen, die wisten, dat hun vrouwen voor andere goden offers ontstaken, en al de vrouwen die daar stonden, een grote menigte, namelijk al het volk dat in het land Egypte, in Patros, woonde, aan Jeremia:

|16| Wat het woord betreft, dat gij tot ons in de naam des Heren gesproken hebt, wij zullen niet naar u luisteren;

|17| maar wij zullen voorzeker doen alles wat wij uitgesproken hebben, en offers ontsteken voor de koningin des hemels en haar plengoffers brengen, zoals wij gedaan hebben, wij en onze vaderen, onze koningen en onze vorsten, in de steden van Juda en op de straten van Jeruzalem; toen hadden wij goed ons brood en waren gelukkig en zagen geen rampspoed.

De ‘koningin van de hemel’ (Hebr. məlechet ha-shámaîm) die hier genoemd wordt, is Ishtar.1

|18| Maar sedert wij zijn opgehouden voor de koningin des hemels offers te ontsteken en haar plengoffers te brengen, hebben wij aan alles gebrek gehad en zijn wij door het zwaard en de honger omgekomen.

De satan had hun zo verblindt door hun ervaringen te schenken, dat ze niet meer controleerden of de ervaringen in overeenstemming waren met Gods Woord. Ze konden zich er niet meer aan herinneren dat juist dit de oorzaak ervan geworden was dat Juda en Israël in ballingschap waren gegaan (Jr14; Hs2:5-9; Am4:4-12).

|19| Wanneer wij voor de koningin des hemels offers ontsteken en haar plengoffers

brengen, is het dan buiten onze mannen om, dat wij voor haar offerkoeken naar haar beeld maken en haar plengoffers brengen?

|20| Daarop zeide Jeremia tot het gehele volk, tot de mannen en de vrouwen en al degenen die hem antwoord gegeven hadden:

|21| Aan het ontsteken van offers, dat gij deedt in de steden van Juda en op de straten

van Jeruzalem, gij en uw vaderen, uw koningen en uw vorsten en het volk des lands, heeft Jahweh daaraan niet gedacht en heeft Hij dat niet ter harte genomen,

1

E.S. Gerstenberger, Theologies in the Old Testament (Minneapolis:Fortress Press, 2002), 56.


322

|22| zodat Jahweh het niet langer kon verdragen wegens de boosheid uwer handelingen,

wegens de gruwelen die gij bedreven hebt, zodat uw land geworden is tot een puinhoop, een voorwerp van ontzetting en vervloeking, zonder inwoners, gelijk het heden ten dage is?

|23| Omdat gij offers ontstoken hebt en gezondigd tegen Jahweh en niet geluisterd hebt

naar de stem des Heren en niet gewandeld naar zijn wet, zijn inzettingen en zijn getuigenissen, daarom heeft u deze rampspoed getroffen, gelijk het heden ten dage is.

|24| Verder zeide Jeremia tot het gehele volk en al de vrouwen: Hoort het woord des Heren, gij geheel Juda dat in het land Egypte zijt:

|25| Zo zegt Jahweh der heerscharen, de God van Israel: Gij en uw vrouwen, gij hebt

dat met uw mond uitgesproken en met uw handen volvoerd, wat gij daar zeidet: Voorzeker zullen wij de geloften volbrengen, die wij hebben afgelegd om voor de koningin des hemels offers te ontsteken en haar plengoffers te brengen. Doet uw geloften maar gestand en volbrengt uw geloften maar!

De vrouwen worden apart genoemd omdat de dienst aan de koningin van de hemel speciaal bij vrouwen geliefd was. Zij bereidden de offerkoeken voor de koningin van de hemel.

|26| Hoort daarom het woord des Heren, gij geheel Juda, dat in het land Egypte woont: Zie, Ik zweer bij mijn grote naam, zegt Jahweh: mijn naam zal niet meer worden aangeroepen door de mond van een Judeeer, die zegt: zo waar de Heer Jahweh leeft! in het gehele land Egypte.

|27| Zie, Ik waak over hen ten kwade en niet ten goede, en alle Judeeers die in het land Egypte zijn, zullen te gronde gaan door het zwaard en de honger, totdat zij vernietigd zijn.

|28| En, aan het zwaard ontkomen, zullen weinigen in getal uit het land Egypte naar het land van Juda terugkeren; zo zal het gehele overblijfsel van Juda, dat naar het land Egypte kwam om daar te verblijven, weten, wiens woord standhoudt, het mijne of het hunne.


J E R E M I A 44:1-30

323

|29| En dit zal u het teken zijn, luidt het woord des Heren, dat Ik aan u bezoeking doe in deze plaats, opdat gij weet, dat mijn woorden zeker zullen standhouden tegen u ten verderve:

|30| Zo zegt Jahweh: zie, Ik geef Farao Chofra, de koning van Egypte, in de macht van zijn vijanden en van wie hem naar het leven staan, zoals Ik Zedekia, de koning van Juda, gegeven heb in de macht van Nebukadressar, de koning van Babel, zijn vijand, die hem ook naar het leven stond.

Volgens de Griekse geschiedschrijver Herodotus verloor farao Hofra zijn troon in 570v.Chr. Hij had Amasis, een van zijn generaals, weggezonden om een rebellie binnen zijn legers te stillen. Het leger verbond zich met Amasis, maar keerde zich echter tegen de farao en doodde hem.2

2

Herodotus, Geschiedschrijving II.161-163.


J E R E M I A 45:1-5

325

46 | 45:1-5 (1) Toen Baruch, zoon van Neria, in het vierde jaar van Jojakim, zoon van Josia, de koning van Juda, alles wat Jeremia dicteerde in de boekrol had geschreven, richtte de profeet dit woord tot hem: (2) ‘Zo spreekt Jahweh, de God van Israël, tegen u, Baruch: (3) U hebt gezegd: “Wee mij! Jahweh maakt mijn lijden steeds erger. Ik kreun van de pijn, ik ben op, maar nergens vind ik verlichting.” (4) Zo spreekt Jahweh: Ik breek af wat Ik had opgebouwd; Ik ruk uit wat Ik had geplant, en dat in het hele land. (5) En u hebt voor uzelf grote verwachtingen. Verwacht niet te veel; want rampen breng Ik over alle stervelingen – spreekt Jahweh. Wees dus blij dat Ik uw leven spaar waarheen u ook gaat.’

|1| Toen Baruch, zoon van Neria, in het vierde jaar van Jojakim, zoon van Josia, de koning van Juda, alles wat Jeremia dicteerde in de boekrol had geschreven, richtte de profeet dit woord tot hem:

Over het schrijven van Baruch in de boekrol lezen we in Jr36:1-8.

|2| ‘Zo spreekt Jahweh, de God van Israël, tegen u, Baruch: |3| U hebt gezegd: “Wee mij! Jahweh maakt mijn lijden steeds erger. Ik kreun van de pijn, ik ben op, maar nergens vind ik verlichting.”

Net als de profeet Jeremia, was ook Baruch moe geworden onder de last van Jahweh die op hem drukte (Jr8:21-9:2; 14:17-18; 15:10,15-18).

|4| Zo spreekt Jahweh: Ik breek af wat Ik had opgebouwd; Ik ruk uit wat Ik had geplant, en dat in het hele land.

|5| En u hebt voor uzelf grote verwachtingen. Verwacht niet te veel; want rampen

breng Ik over alle stervelingen – spreekt Jahweh. Wees dus blij dat Ik uw leven spaar waarheen u ook gaat.’


J E R E M I A 46:1-28

327

47 | 46:1-28 (1) Dit woord van Jahweh kwam tot de profeet Jeremia, met betrekking tot de volken. (2) Met betrekking tot Egypte. Over het leger van farao Neko, de koning van Egypte, dat bij Karkemis aan de Eufraat door koning Nebukadnezar van Babel verslagen werd, in het vierde regeringsjaar van Jojakim, zoon van Josia, de koning van Juda: (3) ‘Gereed met schild en rondas, klaar voor de strijd. (4) Span de paarden in, stijg op de wagens. In het gelid, de helmen op, de lansen gescherpt, de pantsers aan. (5) Maar wat gebeurt er? Ze raken in paniek, ze trekken terug. Het machtige leger stort ineen, het slaat op de vlucht. Ontzetting is overal – spreekt Jahweh. (6) De snelste man kan niet ontvluchten, de dapperste kan niet ontkomen. In het noorden, aan de oever van de Eufraat, struikelen zij en vallen ze neer. (7) Wie rolt daar als de Nijl, als een bruisende stroom? (8) Egypte rolt aan als de Nijl, als een bruisende stroom. Het zegt: “Daar kom ik, ik zal de aarde overspoelen en steden en inwoners vernietigen.” (9) Hop, paarden. Wagens, vooruit. Soldaten, erop los, Kusieten en Putiërs, het schild in de hand, Ludieten, de bogen gespannen. (10) Maar deze dag is de dag van Jahweh, de God van de machten, de dag dat Hij zich op zijn vijanden wreekt. Het zwaard verslindt alles, tot het genoeg heeft, tot het zich zat heeft gedronken aan hun bloed. Want Jahweh, de god van de machten, houdt een slachting in het noorden, bij de Eufraat. (11) Ga naar Gilead, ga balsem halen, jonkvrouw Egypte; al uw geneesmiddelen dienen tot niets, uw wonden zijn niet te helen. (12) De volken hebben uw roepen gehoord, de aarde is vol van uw klagen, want de ene soldaat struikelt over de andere en beiden storten ze neer.’ (13) Dit woord van Jahweh kwam tot de profeet Jeremia toen koning Nebukadnezar van Babel oprukte tegen Egypte: (14) ‘Meld het in Egypte, geef het door in Migdol, in Nof en Tachpanches en roep: “In het gelid, zet u schrap, want het zwaard verslindt alles in uw omgeving.” (15) Waarom is Apis gevlucht, waarom hield uw sterke god geen stand? Omdat Jahweh hem heeft geslagen, (16) totdat hij struikelde en viel. Toen zeiden ze tegen elkaar: “We gaan terug naar ons eigen volk, naar ons geboorteland, om aan het moordende zwaard te ontsnappen.” (17) En de farao, de koning van Egypte, noemden zij: “Druktemaker, die zijn kans voorbij laat gaan.” (18) Zowaar Ik leef – spreekt de koning, van wie de naam Jahweh van de machten is: zoals de Tabor boven de bergen uitrijst en de Karmel zich verheft boven de zee, zo doemt hij op. (19) Maak alles klaar voor de ballingschap, inwoners van Egypte, want Nof wordt een wildernis, een ruïne zonder bewoners. (20) Egypte leek op een prachtige vaars, waar horzels uit het noorden op afkomen. (21) Zijn huurlingen leken op vette kalveren, maar ook zij lieten hun


328

hielen zien; ze sloegen op de vlucht en hielden geen stand, want de ongeluksdag, de tijd van hun straf was gekomen. (22) Egypte kruipt sissend terug als een slang, nu de legers ertegen oprukken. Met bijlen gewapend komen de houthakkers aan. (23) Ze vellen de bossen die ondoordringbaar leken – spreekt Jahweh. Talrijker zijn ze dan de sprinkhanen, ze zijn niet te tellen. (24) Zo wordt Egypte vernederd, overweldigd door een volk uit het noorden.’ (25) Dit zegt Jahweh van de machten, de God van Israël: ‘Ik zal Amon straffen, de god van No, Egypte met zijn goden en koningen, de farao en degenen die op hem vertrouwen. (26) Ik lever hen uit aan degenen die hen naar het leven staan, aan koning Nebukadnezar van Babel en zijn officieren. Maar later zal Egypte weer leven als in vroegere tijden – spreekt Jahweh. (27) Vrees dus niet, Jakob mijn dienaar, wees niet bang, Israël; Ik bevrijd u en uw kinderen uit het verre land van hun gevangenschap. Dan woont Jakob weer ongestoord en veilig, zonder dat iemand hem opschrikt. (28) Wees dus niet bang, Jakob mijn dienaar – spreekt Jahweh – want Ik ben bij u. Ik reken af met alle volken waaronder Ik u heb verspreid; maar met u doe Ik dat niet. Wel straf Ik u zoals u verdient; Ik laat u niet ongestraft.’

|1| Dit woord van Jahweh kwam tot de profeet Jeremia, met betrekking tot de volken. In Jr46-51 vinden we het oordeel over de volkeren vermeld van west naar oost. Deze oordelen hebben een dubbele betekenis: als eerst hadden ze een geschiedkundige voorbeeld-vervulling door de hand van Nebukadnezar, de koning van Babel. Maar tegelijk wijzen ze vooruit op een gebeuren dat zal plaatsvinden in de toekomst.

|2| Met betrekking tot Egypte. Over het leger van farao Neko, de koning van Egypte, dat bij Karkemis aan de Eufraat door koning Nebukadnezar van Babel verslagen werd, in het vierde regeringsjaar van Jojakim, zoon van Josia, de koning van Juda:

De profetie over Egypte wordt verbonden met de overwinning van Nebukadnezar over dit volk. Dit was de gebeurtenis die zorgde voor het einde van de macht van Egypte. Farao Neko was degene die in 609v.Chr. de vrome Judeese koning Josia had gedood in de strijd (2Kn23:29). Egypte had Juda daarna ertoe bemoedigd om tegen Babylon te strijden. Dat stond al in contrast met de woorden van Jahweh, zoals we die vinden in de profeet Jeremia. Het sloot verder een verbond met Juda, maar liet het afweten toen de legers van Babylon Juda aanvielen (Jr37:4-10; Ez29:6-7). In Karakemis, bij de rivier de Eufraat, lukte het Nebukadnezar om in 605v.Chr. een grote overwinning over de Egyptische legers te behalen.


J E R E M I A 46:1-28

329

|3| ‘Gereed met schild en rondas, klaar voor de strijd. |4| Span de paarden in, stijg op de wagens. In het gelid, de helmen op, de lansen gescherpt, de pantsers aan.

|5| Maar wat gebeurt er? Ze raken in paniek, ze trekken terug. Het machtige leger stort ineen, het slaat op de vlucht. Ontzetting is overal – spreekt Jahweh.

De Babylonische kronieken bevestigen dit beeld van het Egyptische leger. Het Egyptische leger trok zich terug voor Babylon, maar de Babyloniërs overwonnen het, zodat niet één Egyptische strijder terug naar Egypte keerde.1

|6| De snelste man kan niet ontvluchten, de dapperste kan niet ontkomen. In het noorden, aan de oever van de Eufraat, struikelen zij en vallen ze neer.

|7| Wie rolt daar als de Nijl, als een bruisende stroom? |8| Egypte rolt aan als de Nijl, als een bruisende stroom. Het zegt: “Daar kom ik, ik zal de aarde overspoelen en steden en inwoners vernietigen.”

Egypte probeerde zich als de Nijl te verheffen en de landen rondom zich te overstromen met zijn legers.

|9| Hop, paarden. Wagens, vooruit. Soldaten, erop los, Kusieten en Putiërs, het schild in de hand, Ludieten, de bogen gespannen.

Kus lag in het zuiden van Egypte, Put is het hedendaagse Lybie en bij Lud mogen we denken aan een gebied in Klein-Azië. Ook Ezechiël noemt deze samengestelde strijdmacht (Ez30:5).

|10| Maar deze dag is de dag van Jahweh, de God van de machten, de dag dat Hij zich op zijn vijanden wreekt. Het zwaard verslindt alles, tot het genoeg heeft, tot het zich zat heeft gedronken aan hun bloed. Want Jahweh, de god van de machten, houdt een slachting in het noorden, bij de Eufraat.

|11| Ga naar Gilead, ga balsem halen, jonkvrouw Egypte; al uw geneesmiddelen dienen tot niets, uw wonden zijn niet te helen.

1

D.J. Wiseman, Chronicles of Chaldean Kings (626–556 v.Chr.) in the British Museum (Londen:Trustees of the British Museum, 1956), 67-69.


330

Het halen van balsem in Gilead herinnert de lezer aan de woorden van Jr8:22: ‘Is er geen balsem meer in Gilead, zijn daar geen heelmeesters meer? Waarom worden de wonden van mijn volk dan niet genezen?’

|12| De volken hebben uw roepen gehoord, de aarde is vol van uw klagen, want de ene soldaat struikelt over de andere en beiden storten ze neer.’

|13| Dit woord van Jahweh kwam tot de profeet Jeremia toen koning Nebukadnezar van Babel oprukte tegen Egypte:

Nebukadnezar overwon de Egyptenaren bij Karkemisch (vs1). Het zou tot 571-567v.Chr. duren totdat deze vorst het land Egypte aanviel.

|14| ‘Meld het in Egypte, geef het door in Migdol, in Nof en Tachpanches en roep:

“In het gelid, zet u schrap, want het zwaard verslindt alles in uw omgeving.”

De drie steden Migdol, Nof en Tachpanches zijn we al tegengekomen in Jr44:1.

|15| Waarom is Apis gevlucht, waarom hield uw sterke god geen stand? Omdat Jahweh hem heeft geslagen,

Apis was een godheid in Egypte die afgebeeld werd als een stier. De overwinning over een volk werd gezien als een overwinning door de god van het land (Js46:1-2; Jr50:2; 51:44). Jeremia zou de Egyptenaren dan vragen waarom hun god gefaald had.

In plaats van waarom is ‘Apis gevlucht’ (εφυγεν ο Απις, ‫ף‬/ ‫ נ„ ם‬LXΧ) lezen andere handschriften ‘op de bodem gevallen’ (‫ף‬/‫ רֶמׁח‬, ]MT[( // ‘als klei’‫ס‬C‫נ‬, MT).

|16| totdat hij struikelde en viel. Toen zeiden ze tegen elkaar: “We gaan terug naar ons eigen volk, naar ons geboorteland, om aan het moordende zwaard te ontsnappen.”

Jahweh stuurt hier een groep naar Egypte. Vanuit de context wordt duidelijk dat het gaat om de Babylonische vorst Nebukadnezar en zijn legers.

|17| En de farao, de koning van Egypte, noemden zij: “Druktemaker, die zijn kans voorbij laat gaan.”


J E R E M I A 46:1-28

331

|18| Zowaar Ik leef – spreekt de koning, van wie de naam Jahweh van de machten is: zoals de Tabor boven de bergen uitrijst en de Karmel zich verheft boven de zee, zo doemt hij op.

Datgene wat farao Hofra wilde doen, maar hem niet lukte, zal Nebukadnezar doen. Hij zal zich verheffen boven alle volkeren.

|19| Maak alles klaar voor de ballingschap, inwoners van Egypte, want Nof wordt een wildernis, een ruïne zonder bewoners.

De Egyptenaren dienden hun inboedel in te pakken en het land te ontvluchten (Ez29:9-16), want Nebukadnezar zou het land aanvallen (vgl. Jr46:14).

|20| Egypte leek op een prachtige vaars, waar horzels uit het noorden op afkomen. Het is opvallend dat de profeet over Egypte als over een prachtige vaars spreekt, hoewel het volk als hoofdgod een stier aanbad.2

|21| Zijn huurlingen leken op vette kalveren, maar ook zij lieten hun hielen zien; ze

sloegen op de vlucht en hielden geen stand, want de ongeluksdag, de tijd van hun straf was gekomen.

|22| Egypte kruipt sissend terug als een slang, nu de legers ertegen oprukken. Met bijlen gewapend komen de houthakkers aan.

Egypte zou te schande worden.

|23| Ze vellen de bossen die ondoordringbaar leken – spreekt Jahweh. Talrijker zijn ze dan de sprinkhanen, ze zijn niet te tellen.

|24| Zo wordt Egypte vernederd, overweldigd door een volk uit het noorden.’ |25| Dit zegt Jahweh van de machten, de God van Israël: ‘Ik zal Amon straffen, de god van No, Egypte met zijn goden en koningen, de farao en degenen die op hem vertrouwen.

Amon was de hoofdgod van No, de hedendaagse plaats Theben in het zuiden van Egypte.3 Gods oordeel dat in het noorden zou beginnen zou tot het zuiden van het land zich verplaatsen.

2 3

C.H. Dyer, Jeremia (ATAE 3; Holzgerlingen:Hänssler, 2000), 220. C.H. Dyer, Jeremia (ATAE 3; Holzgerlingen:Hänssler, 2000), 220.


332

|26| Ik lever hen uit aan degenen die hen naar het leven staan, aan koning

Nebukadnezar van Babel en zijn officieren. Maar later zal Egypte weer leven als in vroegere tijden – spreekt Jahweh.

Allen zouden ze in de handen van de Babylonische Nebukadnezar overgegeven worden (Ez29:17-20). De uitspraak ‘later zal Egypte weer leven als in vroegere tijden’, kan verwijzen naar de terugkeer van de Egyptische gevangenen (Jr46:19; Ez29:10-16) en/of op de zegen die het land zal ontvangen in het toekomstige vrederijk.

|27| Vrees dus niet, Jakob mijn dienaar, wees niet bang, Israël; Ik bevrijd u en uw kinderen uit het verre land van hun gevangenschap. Dan woont Jakob weer ongestoord en veilig, zonder dat iemand hem opschrikt.

Uitspraken uit het begin van de bemoedigende woorden uit het zogenaamde troostboek worden herhaald: ‘Vrees dus niet, Jakob, mijn dienaar – spreekt Jahweh – wees niet bang, Israël: Ik bevrijd u en uw kinderen uit het verre land van hun gevangenschap. Dan woont Jakob weer ongestoord en veilig zonder dat iemand hem opschrikt. Want Ik ben bij u om u te redden – spreekt Jahweh alle volken, waaronder Ik u verspreid heb, reken Ik voorgoed af, maar met u doe Ik dat niet. Wel bestraf Ik u zoals u verdient; Ik laat u niet ongestraft.’’ (Jr30:10-11).

|28| Wees dus niet bang, Jakob mijn dienaar – spreekt Jahweh – want Ik ben bij u. Ik reken af met alle volken waaronder Ik u heb verspreid; maar met u doe Ik dat niet. Wel straf Ik u zoals u verdient; Ik laat u niet ongestraft.’


J E R E M I A 47:1-7

333

48 | 47:1-7 (1) Dit woord kwam van Jahweh tot de profeet Jeremia met betrekking tot de Filistijnen, voordat de farao Gaza had ingenomen. (2) Zo spreekt Jahweh: ‘Daar rollen wateren aan uit het noorden, een rivier die buiten zijn oevers treedt en het land en al wat er is overstroomt, steden en inwoners. De mensen schreeuwen het uit, de bewoners beginnen een klaaglied te zingen, (3) bij het horen van de trappelende hoeven van de hengsten, van de ratelende wagens en de dreunende wielen. De vaders laten hun kinderen in de steek, de moed is weggevloeid. (4) Want de dag is aangebroken, dat alle Filistijnen worden vernietigd, dat Tyrus en Sidon worden uitgeroeid tot de laatste man. Jahweh vernietigt de Filistijnen, van de afstammelingen van Kreta blijft niemand meer over. (5) Gaza scheert zich kaal, Askelon treurt; hoelang gaat u uzelf nog wonden toebrengen, laatste van de Enakieten?’ (6) Ach, zwaard van Jahweh, komt u nooit meer tot rust? Ga terug in uw schede, blijf rustig en stil. (7) Hoe kan het tot rust komen, als Jahweh het uitstuurt tegen Askelon en heel de kuststreek?

|1| Dit woord kwam van Jahweh tot de profeet Jeremia met betrekking tot de Filistijnen, voordat de farao Gaza had ingenomen.

De boodschap van Jeremia aan de Filistijnen werd verkondigd, voordat farao Gaza had ingenomen. De exacte datum van deze inname van Gaza is onbekend. Dyer denkt aan 609v.Chr. toen farao Necho vanaf het zuiden door Kanaän trok om tegen de Babyloniërs te vechten (2Kn23:29-30).1 Deze datering past bij het feit dat de verwoesting van Askelon nog toekomstig is in Jr36:9. Akselon werd pas in 604v.Chr. door Nebukadnezar verwoest.

|2| Zo spreekt Jahweh: ‘Daar rollen wateren aan uit het noorden, een rivier die

buiten zijn oevers treedt en het land en al wat er is overstroomt, steden en inwoners. De mensen schreeuwen het uit, de bewoners beginnen een klaaglied te zingen,

1

C.H. Dyer, Jeremia (ATAE 3; Holzgerlingen:Hänssler, 2000), 221.


334

|3| bij het horen van de trappelende hoeven van de hengsten, van de ratelende wagens en de dreunende wielen. De vaders laten hun kinderen in de steek, de moed is weggevloeid.

De bevolking werd door zoâ&#x20AC;&#x2122;n angst overmand dat de vaders vergaten hun kinderen te beschermen.

|4| Want de dag is aangebroken, dat alle Filistijnen worden vernietigd, dat Tyrus en Sidon worden uitgeroeid tot de laatste man. Jahweh vernietigt de Filistijnen, van de afstammelingen van Kreta blijft niemand meer over.

|5| Gaza scheert zich kaal, Askelon treurt; hoelang gaat u uzelf nog wonden toebrengen, laatste van de Enakieten?â&#x20AC;&#x2122;

Gaza werd door de Egyptenaren aangevallen in 604v.Chr. (Jr47:7) en Askelon volgde later. Het toebrengen van wonden is een teken van grote droefheid. Gods zwaard zou niet ophouden totdat het Askelon verwoest had (Ez25:15-17).

|6| Ach, zwaard van Jahweh, komt u nooit meer tot rust? Ga terug in uw schede, blijf rustig en stil.Hoe kan het tot rust komen, als Jahweh het uitstuurt tegen Askelon en heel de kuststreek?


J E R E M I A 48:1-47

335

49 | 48:1-47 (1) Over Moab. Zo spreekt de heer van de machten, de God van Israël: ‘Wee Nebo, het is verwoest, Wee Kirjataïm, het is veroverd. De vestingen zijn vernederd en neergehaald. (2) Weg is de glorie van Moab. In Chesbon werd zijn ondergang beslist: “Dat volk roeien we uit!” Dwazen, ook u komt ten val, het zwaard zit u op de hielen. (3) In Choronaïm klinkt de kreet: “Wat een ramp, wat een vreselijke verwoesting!” (4) Moab ligt verpletterd, zijn geschreeuw dringt door tot in Soar. (5) Men treurt over de ramp op de helling van Luchit, men klaagt bij de pas van Choronaïm. (6) “Vlucht, red uw leven, kale struik in de woestijn.” (7) U hebt al uw vertrouwen gesteld in uw vestingen, daarom worden ze ingenomen: Kemos gaat de ballingschap in met zijn priesters en edelen. (8) De verwoester dringt alle steden binnen, niemand ontkomt. De vlakte wordt vernield, het hoogland verwoest, zoals de heer heeft gezegd. (9) Bouw een graftombe voor Moab, want het wordt een puinhoop. Zijn steden worden een wildernis, waar niemand meer woont. (10) Vervloekt is degene die deze opdracht van de heer nalatig uitvoert, vervloekt is de persoon die het zwaard hindert bloed te vergieten. (11) Van jongs af was Moab zonder zorgen, het was als wijn die rustig ligt op zijn droesem, die nooit in een ander vat werd overgegoten; nooit ging het in ballingschap. Zo heeft het zijn smaak behouden en zijn aroma niet verloren. (12) Voorwaar, de tijd komt – spreekt de heer – dat Ik mensen op hen afstuur die de wijn overgieten, de vaten leeghalen en de kruiken verbrijzelen. (13) Dan schaamt Moab zich over Kemos, zoals Israël zich geschaamd heeft over Betel, waarop het vertrouwde. (14) Hoe durft u te zeggen: “Wij zijn soldaten, dappere soldaten”? (15) Moab en zijn steden zijn verwoest; de veelbelovende jeugd is afgeslacht – spreekt de koning, die de heer van de machten is. (16) De ondergang van Moab is dichtbij; met snelle stappen komt zijn ongeluk dichterbij. (17) Zing dit klaaglied, alle buren, die hem kennen bij zijn naam: “Helaas, de machtige scepter, de schitterende staf ligt gebroken!” (18) Kom van uw verheven troon af, ga in het vuil zitten, bewoners van Dibon. De verwoester van Moab trekt tegen u op en haalt uw vestingen neer. (19) Ga langs de weg op de uitkijk staan, inwoners van Aroër; vraag de vluchtelingen die zijn ontsnapt: “Wat is er gebeurd?” (20) “Moab is vernederd, verpletterd. Ween en schreeuw, vertel het bij de Arnon: Moab is verwoest.”’ (21) Het vonnis is geveld over het hoogland, over Cholon, Jahas en Mefaät, (22) over Dibon, Nebo en Bet-Diblataïm, (23) over Kirjataïm, Bet-Gamul en Bet-Meon, (24) over Bo, Keriot en Bosra: over alle steden van Moab, veraf en dichtbij. (25) ‘De hoorn van Moab is afgekapt, zijn kracht is gebroken – spreekt de heer.’ (26) Maak Moab dronken omdat hij


336

dacht groter te zijn dan de heer. Dan wentelt hij zich in zijn eigen braaksel en wordt hij op zijn beurt uitgelachen. (27) Hebt u Israël zelf niet uitgelachen? Was het dan een dievenbende dat u zich steeds weer spottend over hem moest uitlaten? (28) ‘Verlaat uw steden, ga in de rotsen wonen, inwoners van Moab. Nestel u als een duif, hoog tegen de rots.’ (29) Wij hebben gehoord van de hoogmoed, de grote hoogmoed van Moab, van zijn trots, zijn eigenwaan, zijn arrogantie, zijn aanmatiging. (30) Ik ken zijn verwaandheid – spreekt de heer – zijn geklets en wartaal steunt nergens op. (31) Daarom ween ik over Moab, ik treur over heel Moab, en jammer over de mensen van Kir-Cheres. (32) Ik rouw meer over u dan over Jazer, wijnstok van Sibma, uw ranken reikten tot aan de zee, ze kwamen tot Jazer. Nu heeft de verwoester zich op uw tuinen en wijngaarden gestort. (33) Uit de vruchtbare velden van Moab zijn vreugde en jubel verdwenen; er is geen wijn meer in de kuipen, de druivenpersers zijn weg, hun vrolijk lied is beëindigd. (34) De kreten van Chesbon dringen door tot Elale, tot Jahas weerklinkt het geschreeuw, van Soar tot Choronaïm en EglatSelisia. Ook de oase van Nimrim wordt woestijn. (35) Ik maak het Moab onmogelijk om nog langer offers te brengen aan zijn goden op de hoogten – spreekt de heer. (36) Daarom is mijn hart als een fluit die een treurlied speelt over Moab en de mensen van Kir-Cheres, want alles wat zij hadden vergaard is verloren gegaan. (37) Alle hoofden zijn kaal, de baarden geschoren, de armen zijn gekerfd, de lendenen in boetekleed gehuld. (38) Overal rouw op de daken en pleinen van Moab. Ik heb Moab verbrijzeld als vaten die nergens voor deugen – spreekt de heer. (39) Ach, hoe jammerlijk is Moab verslagen, hoe beschaamd wendt hij zich af. Een mikpunt van spot, een schrikbeeld is hij, voor heel zijn omgeving. (40) Zo spreekt de heer: ‘Kijk, de arend stort zich op Moab, de vleugels zijn gespreid. (41) De steden worden ingenomen, de vestingen overmeesterd. Op die dag wordt het hart van Moabs soldaten als het hart van een vrouw in haar weeën. (42) Als volk wordt Moab uitgeroeid, omdat het zich tegen de heer heeft verzet. (43) Schrik, kuil en strop wachten u op, bewoners van Moab – spreekt de heer. (44) Wie vlucht voor de schrik, valt in de kuil; wie uit de kuil klimt, wordt gevangen in de strop. Dit alles breng Ik over Moab in het jaar van de straf. (45) In de schaduw van Chesbon hielden de vluchtelingen uitgeput halt. Een vuur is uit Chesbon geslagen, een vlam uit het huis van Sichon, die de slapen van Moab, de schedel van die druktemakers verschroeide. (46) Beklaag uzelf, Moab, u bent verloren, volk van Kemos. Uw zonen worden gevangengenomen, uw dochters gaan de ballingschap in. (47) Maar eens zal Ik Moab herstellen in zijn vroegere staat – spreekt de heer.’ Tot zover het oordeel over Moab.


J E R E M I A 48:1-47

337

|1| Over Moab. Zo spreekt de heer van de machten, de God van Israël: ‘Wee Nebo, het is verwoest, Wee Kirjataïm, het is veroverd. De vestingen zijn vernederd en neergehaald.

Veel van de beelden die de profeet in zijn beschrijving van Moab gebruikt, vinden we in Js16:6-12 terug. Nebo was een stad binnen de stam Ruben (Nm32:37-38) die later door Moab werd ingenomen. Hetzelfde gold voor Kirjataïm (Jz13:19).

|2| Weg is de glorie van Moab. In Chesbon werd zijn ondergang beslist: “Dat volk roeien we uit!” Dwazen, ook u komt ten val, het zwaard zit u op de hielen.

God verkondigde dat de Moab zou vallen. Chesbon werd tijdens de uittocht uit Egypte de hoofdstad van Sichon de koning van de Ammonieten (Nm21:25-30). Later hoorde de stad bij de stam Ruben (Nm32:37; Jz13:17), hoewel ze op de grens van de stam Gad lag (Jz13:16). De Moabitische stele geeft te kennen dat de bewoners van de stam Gad in Chesbon woonden, totdat deze stad door de Moabieten werd veroverd.

|3| In Choronaïm klinkt de kreet: “Wat een ramp, wat een vreselijke verwoesting!” |4| Moab ligt verpletterd, zijn geschreeuw dringt door tot in Soar. |5| Men treurt over de ramp op de helling van Luchit, men klaagt bij de pas van Choronaïm.

|6| “Vlucht, red uw leven, kale struik in de woestijn.”

De woorden ‘kale struik’ (Hebr. ka‘árô‘ér) zouden ook vertaald kunnen worden met ‘zoals Aroër’ en dan verwijzen naar een stad aan de rand van Arnon (Dt2:36).1

|7| U hebt al uw vertrouwen gesteld in uw vestingen, daarom worden ze ingenomen: Kemos gaat de ballingschap in met zijn priesters en edelen.

|8| De verwoester dringt alle steden binnen, niemand ontkomt. De vlakte wordt vernield, het hoogland verwoest, zoals de heer heeft gezegd. 1

C.H. Dyer, Jeremia (ATAE 3; Holzgerlingen:Hänssler, 2000), 222.


338

De vlakte verwijst naar de velen vlakten die er zijn in Moab of naar de Jordaanvallei die de westelijke grens met Juda vormde. Bij het hoogland mogen we denken aan het gebied van Transjordanie, waarin de meeste steden van Moab lagen.

|9| Bouw een graftombe voor Moab, want het wordt een puinhoop. Zijn steden worden een wildernis, waar niemand meer woont.

De profeet geeft geen duidelijkheid erover wie Moab tot een puinhoop maakt. Vanuit de geschiedenis weten we dat dit gebeurde door de nomadische woestijnbewoners uit het oosten (vgl. Ez25:10).

|10| Vervloekt is degene die deze opdracht van de heer nalatig uitvoert, vervloekt is de persoon die het zwaard hindert bloed te vergieten.

|11| Van jongs af was Moab zonder zorgen, het was als wijn die rustig ligt op zijn

droesem, die nooit in een ander vat werd overgegoten; nooit ging het in ballingschap. Zo heeft het zijn smaak behouden en zijn aroma niet verloren.

Na veertig dagen werd de wijn normaal voorzichtig in een ander vat gegoten en gescheiden van het gist. Als men het gist in de wijn liet, werd de wijn te zoet en te dik, waardoor hij verdorf.

|12| Voorwaar, de tijd komt – spreekt de heer – dat Ik mensen op hen afstuur die de wijn overgieten, de vaten leeghalen en de kruiken verbrijzelen.

|13| Dan schaamt Moab zich over Kemos, zoals Israël zich geschaamd heeft over Betel, waarop het vertrouwde.

In Betel hadden de bewoners van Israël in het verleden twee gouden kalven neergeplaatst (1Kn12:26-30). Te laat had Israël toe erkend dat dit een zonde tegen Jahweh was. Het volk werd vandaar weggeleid in ballingschap.

|14| Hoe durft u te zeggen: “Wij zijn soldaten, dappere soldaten”? |15| Moab en zijn steden zijn verwoest; de veelbelovende jeugd is afgeslacht – spreekt de koning, die de heer van de machten is.


J E R E M I A 48:1-47

339

|16| De ondergang van Moab is dichtbij; met snelle stappen komt zijn ongeluk dichterbij.

|17| Zing dit klaaglied, alle buren, die hem kennen bij zijn naam: “Helaas, de machtige scepter, de schitterende staf ligt gebroken!”

|18| Kom van uw verheven troon af, ga in het vuil zitten, bewoners van Dibon. De verwoester van Moab trekt tegen u op en haalt uw vestingen neer.

|19| Ga langs de weg op de uitkijk staan, inwoners van Aroër; vraag de vluchtelingen die zijn ontsnapt: “Wat is er gebeurd?”

|20| “Moab is vernederd, verpletterd. Ween en schreeuw, vertel het bij de Arnon: Moab is verwoest.”’

De boodschap van deze ondergang werd zelfs door de inwoners van Aroer, in het zuiden nabij de Arnon gehoord.

|21| Het vonnis is geveld over het hoogland, over Cholon, Jahas en Mefaät, Jeremia noemt in de volgende verzen de verschillende steden die verwoest werden. Het is onbekend van de meeste van deze steden waar ze lagen, maar in het algemeen noemt Jeremia de steden van noord naar zuid.

|22| over Dibon, Nebo en Bet-Diblataïm, |23| over Kirjataïm, Bet-Gamul en Bet-Meon, |24| over Bo, Keriot en Bosra: over alle steden van Moab, veraf en dichtbij. |25| ‘De hoorn van Moab is afgekapt, zijn kracht is gebroken – spreekt de heer.’ De hoorn van een dier was het teken van kracht (1Sm2:1; Mi4:13; Zc2:2-4).

|26| Maak Moab dronken omdat hij dacht groter te zijn dan de heer. Dan wentelt hij zich in zijn eigen braaksel en wordt hij op zijn beurt uitgelachen.

|27| Hebt u Israël zelf niet uitgelachen? Was het dan een dievenbende dat u zich steeds weer spottend over hem moest uitlaten?


340

|28| ‘Verlaat uw steden, ga in de rotsen wonen, inwoners van Moab. Nestel u als een duif, hoog tegen de rots.’

Het kernprobleem van Moab was zijn trots (vgl. Js16:6).

|29| Wij hebben gehoord van de hoogmoed, de grote hoogmoed van Moab, van zijn trots, zijn eigenwaan, zijn arrogantie, zijn aanmatiging.

|30| Ik ken zijn verwaandheid – spreekt de heer – zijn geklets en wartaal steunt nergens op.

|31| Daarom ween ik over Moab, ik treur over heel Moab, en jammer over de mensen van Kir-Cheres.

|32| Ik rouw meer over u dan over Jazer, wijnstok van Sibma, uw ranken reikten tot aan de zee, ze kwamen tot Jazer. Nu heeft de verwoester zich op uw tuinen en wijngaarden gestort.

De woorden die Jeremia in dit vers uit, herinneren ons aan Js16:9. Moab was vooral vanwege zijn wijnbergen bekend. Vandaar gebruikt de profeet dit beeld.

|33| Uit de vruchtbare velden van Moab zijn vreugde en jubel verdwenen; er is geen wijn meer in de kuipen, de druivenpersers zijn weg, hun vrolijk lied is beëindigd.

|34| De kreten van Chesbon dringen door tot Elale, tot Jahas weerklinkt het geschreeuw, van Soar tot Choronaïm en Eglat-Selisia. Ook de oase van Nimrim wordt woestijn.

Chesbon, Elale en Jahas lagen in het noorden van Moab, terwijl Soar, Choronaim en Eglat-Selisia in het zuiden van Moab lagen.

|35| Ik maak het Moab onmogelijk om nog langer offers te brengen aan zijn goden op de hoogten – spreekt de heer.

|36| Daarom is mijn hart als een fluit die een treurlied speelt over Moab en de mensen van Kir-Cheres, want alles wat zij hadden vergaard is verloren gegaan.


J E R E M I A 48:1-47

341

|37| Alle hoofden zijn kaal, de baarden geschoren, de armen zijn gekerfd, de lendenen in boetekleed gehuld.

|38| Overal rouw op de daken en pleinen van Moab. Ik heb Moab verbrijzeld als vaten die nergens voor deugen – spreekt de heer.

|39| Ach, hoe jammerlijk is Moab verslagen, hoe beschaamd wendt hij zich af. Een mikpunt van spot, een schrikbeeld is hij, voor heel zijn omgeving.

|40| Zo spreekt de heer: ‘Kijk, de arend stort zich op Moab, de vleugels zijn gespreid. |41| De steden worden ingenomen, de vestingen overmeesterd. Op die dag wordt het hart van Moabs soldaten als het hart van een vrouw in haar weeën.

|42| Als volk wordt Moab uitgeroeid, omdat het zich tegen de heer heeft verzet. |43| Schrik, kuil en strop wachten u op, bewoners van Moab – spreekt de heer. |44| Wie vlucht voor de schrik, valt in de kuil; wie uit de kuil klimt, wordt gevangen in de strop. Dit alles breng Ik over Moab in het jaar van de straf.

|45| In de schaduw van Chesbon hielden de vluchtelingen uitgeput halt. Een vuur is uit Chesbon geslagen, een vlam uit het huis van Sichon, die de slapen van Moab, de schedel van die druktemakers verschroeide.

De profeet beëindigd dit deel over Moab, doordat hij een oud lied uit Chesbon citeert (Nm21:27-29).

|46| Beklaag uzelf, Moab, u bent verloren, volk van Kemos. Uw zonen worden gevangengenomen, uw dochters gaan de ballingschap in.

Het volk Moab verloor historisch gezien zijn nationale identiteit, toen het door de Arabieren vanuit het oosten werd aangevallen (Ez25:10).

|47| Maar eens zal Ik Moab herstellen in zijn vroegere staat – spreekt de heer.’ Tot zover het oordeel over Moab.

Deze woorden wijzen vooruit op het komende vrederijk waar Moab weer opnieuw op aarde zal verschijnen (Dt4:30; Jr49:39; Dn2:28; 10:14).


J E R E M I A 49:1-39

343

50 | 49:1-39 (1) Met betrekking tot Ammon. Zo spreekt Jahweh: ‘Heeft Israël geen zonen, geen erfgenamen meer, dat Milkom bezit kon nemen van Gad en zijn volk zich kon vestigen in zijn steden? (2) Op mijn woord: de tijd zal komen dat Ik Rabbat-Ammon laat dreunen van gevechtslawaai – spreekt Jahweh. Een verlaten puinhoop wordt het en al zijn steden gaan in vlammen op. Israël overwint zijn bezetters, zegt Jahweh. (3) Jammer, Chesbon, want Ai is verwoest, ween, vrouwen van Rabba, trek het rouwkleed aan, zing het klaaglied en zwerf rond, met wonden overdekt. Want Milkom gaat in ballingschap met zijn priesters en edelen. (4) Wat roemt u nog op uw kracht, u, kwijnende kracht, verwaande dochter, die zo op uw vestingen vertrouwt dat u zegt: “Niemand dringt hier binnen!” (5) Van alle kanten laat Ik de verschrikkingen over u komen – spreekt Jahweh, de god van de machten. U slaat op de vlucht en niemand die u bij elkaar brengt. (6) Maar later herstel Ik Ammon in zijn vroegere staat – spreekt Jahweh.’ (7) Met betrekking tot Edom. Zo spreekt Jahweh van de machten: ‘Is er in Teman geen wijsheid meer? Weten de verstandigen geen raad, is hun inzicht verschraald? (8) Vlucht zo snel mogelijk, verberg u goed, inwoners van Dedan, want rampen breng Ik over Esau, als de tijd van de straf is gekomen. (9) Als de druivenplukkers komen, valt er niets meer te oogsten. Als ’s nachts de dieven inbreken, vernielen zij alles wat ze willen. (10) Ik plunder zelf Esau helemaal kaal, Ik leg zijn schuilplaats bloot, zodat hij zich nergens kan verbergen. Zijn nakomelingen en verwanten worden uitgeroeid; niemand van zijn buren zegt: (11) “Ik zorg voor uw wezen, uw weduwen kunnen op mij vertrouwen.” (12) Want’, zo spreekt Jahweh, ‘ook zij die het niet verdienen, moeten de beker drinken. En u dacht eraan te ontkomen? Dat nooit: Drinken zult u. (13) Ik heb bij Mezelf gezworen – spreekt Jahweh: Bosra wordt tot een schrikbeeld, tot een voorwerp van smaad, verlaten en vervloekt; de andere steden zullen een puinhoop blijven.’ (14) Ik heb van Jahweh een boodschap ontvangen, een bode heeft aan de volken gemeld: ‘Verzamelen, trek op tegen Edom, klaar voor de strijd!’ (15) ‘Ik maak van u een onbetekenend volk, door de mensen veracht. (16) Iedereen had ontzag voor u; dat heeft u misleid, u bent overmoedig geworden. U hebt zich in de rotsen genesteld en de hoogste heuvels bezet. Maar al is uw nest ongenaakbaar zoals het nest van de adelaar, Ik haal u naar beneden – spreekt Jahweh. (17) Edom wordt tot een schrikbeeld. Iedereen die er doorheen trekt, staat versteld, met stomheid geslagen door alle rampen. (18) Het wordt verwoest zoals de streek van Sodom en Gomorra, zegt Jahweh. Niemand woont er meer, geen mens verblijft er. (19) Zoals een leeuw uit de bossen bij de Jordaan de kudden overvalt, zo jaag Ik hen


344

in een oogwenk uiteen en roof de vetste bokken. Want wie is Mij waardig, wie kan Mij ter verantwoording roepen, welke herder kan tegen Mij op? (20) Luister daarom naar het besluit van Jahweh over Edom, naar zijn plannen met de inwoners van Teman: Ook de jongste dieren worden weggesleept, zodat zelfs de weiden in verwarring zijn. (21) De aarde beeft door hun dreunende val, tot aan de Rietzee hoort men hun gejammer. (22) Als een adelaar stijgt hij op en hij stort neer op Bosra, de vleugels gespreid. Op die dag wordt het hart van de soldaten als dat van een vrouw in haar weeën.’ (23) Met betrekking tot Damascus. ‘Hamat en Arpad staan versteld over de onheilspellende berichten. De zorgen laten hen niet met rust zoals de zee niet tot rust komt. (24) Damascus heeft de moed verloren en slaat op de vlucht. Het raakt in paniek, het is overweldigd door angst, als een vrouw in haar weeën. (25) Hoe verlaten ligt nu die roemrijke stad, de burcht, zo vol leven. (26) Op die dag sneuvelen de jongemannen in de straten, de soldaten gaan dood – spreekt Jahweh van de machten. (27) Ik steek de vesting Damascus in brand, de burcht van Benhadad gaat op in vlammen.’ (28) Met betrekking tot Kedar en de koninkrijken van Chasor, die door koning Nebukadnezar van Babel werden veroverd. Zo spreekt Jahweh: ‘Trek op tegen Kedar, vernietig de mensen uit het oosten. (29) Hun tenten en hun kudden, alles wat zij bezitten wordt geroofd. Men steelt hun kamelen en schreeuwt tegen hen: “Ontzetting overal!” (30) Vlucht zo snel mogelijk, houd u goed verborgen, inwoners van Chasor – spreekt Jahweh – want het besluit van koning Nebukadnezar van Babel staat vast, zijn plannen tegen u liggen klaar. (31) Trek op tegen dat zorgeloze volk dat zich veilig waant – spreekt Jahweh – dat geen deuren of grendels kent en in afzondering leeft. (32) Hun kamelen worden geroofd, hun talrijke kudden worden buitgemaakt. Ik strooi die mannen met geschoren slapen in alle windstreken uit. Van alle kanten laat Ik de ondergang over hen komen – spreekt Jahweh. (33) Chasor wordt een streek waar jakhalzen huizen, voor altijd een wildernis. Niemand woont er, geen mens verblijft er.’ (34) Dit woord van Jahweh kwam tot de profeet Jeremia met betrekking tot Elam, in het begin van het koningschap van koning Zedekia van Juda: (35) Zo spreekt Jahweh van de machten: ‘Ik breek de bogen van Elam, hun sterkste wapens. (36) De vier winden stuur Ik uit over het land, uit de vier hoeken van de aarde. Daarmee verspreid Ik hen in alle windstreken; bij ieder volk zullen vluchtelingen uit Elam komen. (37) In de strijd met de vijanden die hen naar het leven staan verpletter Ik Elam. Rampen breng Ik over hen, in mijn felle toorn – spreekt Jahweh. Ik laat hen met het zwaard achtervolgen, totdat Ik hen heb vernietigd. (38) Dan richt Ik mijn troon op in Elam en Ik zal koningen en edelen ombrengen – spreekt Jahweh. (39) Maar eens herstel Ik Elam in zijn vroegere staat – spreekt Jahweh.’


J E R E M I A 49:1-39

345

De verbinding van de profetieën over Ammon, Edom, Damascus, de Arabische stammen en Elam in Jr49 met de rest van Jr is onduidelijk. 1

|1| Met betrekking tot Ammon. Zo spreekt Jahweh: ‘Heeft Israël geen zonen, geen erfgenamen meer, dat Milkom bezit kon nemen van Gad en zijn volk zich kon vestigen in zijn steden?

In het verleden heerste er altijd een spanning tussen Israël en Ammon. Toch sloten beide landen met elkaar een verbond. Tijdens de laatste aanval van Nebukadnezar op Israël hield Ammon zich niet aan zijn afspraken. Het land verheugde zich zeer dat Nebukadnezar niet eerst hun, maar Juda aanviel. Bij de belegering van Jeruzalem juichte het vandaar, want de koning kon slechts één grote stad tegelijk belegeren (vgl. Ez25:17). Het woord ‘Milkom’ kan zowel naar een koning als naar een god verwijzen. De verering van de god Milkom was tot in Israël doorgedrongen (Jr32:35).

|2| Op mijn woord: de tijd zal komen dat Ik Rabbat-Ammon laat dreunen van

gevechtslawaai – spreekt Jahweh. Een verlaten puinhoop wordt het en al zijn steden gaan in vlammen op. Israël overwint zijn bezetters, zegt Jahweh.

Jeremia herhaalt de verschillende uitspraken uit Jr48:40-41 en 49:22.

|3| Jammer, Chesbon, want Ai is verwoest, ween, vrouwen van Rabba, trek het rouwkleed aan, zing het klaaglied en zwerf rond, met wonden overdekt. Want Milkom gaat in ballingschap met zijn priesters en edelen.

Chesbon, de grensstad tussen Moab en Ammon, werd op meerdere tijdstippen in de geschiedenis door buitenlandse machten gecontroleerd (Re11:12,26; Jr48:34,45). De plaats Ai die in dit vers genoemd wordt, is niet dezelfde plaats als het Ai in Israël (Jz7:2). Het gaat om een stad in Ammon waarvan de exacte ligging niet bekend is.

|4| Wat roemt u nog op uw kracht, u, kwijnende kracht, verwaande dochter, die zo op uw vestingen vertrouwt dat u zegt: “Niemand dringt hier binnen!”

De woorden van Jeremia laten ons denken aan Ez21:18-23.

1

R. Rendtorff, The Canonical Hebrew Bible. A Theology of the Old Testament (Leiden:Deo, 2005), 229.


346

|5| Van alle kanten laat Ik de verschrikkingen over u komen – spreekt Jahweh, de

god van de machten. U slaat op de vlucht en niemand die u bij elkaar brengt.

|6| Maar later herstel Ik Ammon in zijn vroegere staat – spreekt Jahweh.’ |7| Met betrekking tot Edom. Zo spreekt Jahweh van de machten: ‘Is er in Teman

geen wijsheid meer? Weten de verstandigen geen raad, is hun inzicht verschraald?

Edom werd tot symbool voor de volkeren die Juda wilden aanvallen (Ez35; 36:5; Ob1:15-16). De profeet sluit met zijn woorden nauw aan bij de profeet Obadja. De verbinding van wijsheid met Teman vinden we al in Jb2:11. Heel Edom was beroemd voor zijn wijsheid (Ob1:8). Teman lag in het midden van Edom, ongeveer vijf kilometer verwijderd van Sela, dat later Petra werd genoemd.

|8| Vlucht zo snel mogelijk, verberg u goed, inwoners van Dedan, want rampen breng Ik over Esau, als de tijd van de straf is gekomen.

Dedan was een stad in het noorden van de Arabische halve-maan. Het lag zuidoostelijk van Edom en was beroemd vanwege zijn handel (Jr25:23; Ez25:13).

|9| Als de druivenplukkers komen, valt er niets meer te oogsten. Als ’s nachts de dieven inbreken, vernielen zij alles wat ze willen.

De druivenplukkers konden niets meer oogsten (vgl. Ob1:5; Dt24:21).

|10| Ik plunder zelf Esau helemaal kaal, Ik leg zijn schuilplaats bloot, zodat hij zich nergens kan verbergen. Zijn nakomelingen en verwanten worden uitgeroeid; niemand van zijn buren zegt:

|11| “Ik zorg voor uw wezen, uw weduwen kunnen op mij vertrouwen.” |12| Want’, zo spreekt Jahweh, ‘ook zij die het niet verdienen, moeten de beker drinken. En u dacht eraan te ontkomen? Dat nooit: Drinken zult u.


J E R E M I A 49:1-39

347

|13| Ik heb bij Mezelf gezworen – spreekt Jahweh: Bosra wordt tot een schrikbeeld, tot een voorwerp van smaad, verlaten en vervloekt; de andere steden zullen een puinhoop blijven.’

God zou Bosra in het noorden van Edom tot een woestijn en vloek maken (vgl. Jr24:9).

|14| Ik heb van Jahweh een boodschap ontvangen, een bode heeft aan de volken gemeld: ‘Verzamelen, trek op tegen Edom, klaar voor de strijd!’

De profeet gebruikt verder de taal van de diplomatie, zoals de profeet Obadja dat al voor hem had gedaan.

|15| ‘Ik maak van u een onbetekenend volk, door de mensen veracht. |16| Iedereen had ontzag voor u; dat heeft u misleid, u bent overmoedig geworden. U hebt zich in de rotsen genesteld en de hoogste heuvels bezet. Maar al is uw nest ongenaakbaar zoals het nest van de adelaar, Ik haal u naar beneden – spreekt Jahweh.

|17| Edom wordt tot een schrikbeeld. Iedereen die er doorheen trekt, staat versteld, met stomheid geslagen door alle rampen.

|18| Het wordt verwoest zoals de streek van Sodom en Gomorra, zegt Jahweh. Niemand woont er meer, geen mens verblijft er.

|19| Zoals een leeuw uit de bossen bij de Jordaan de kudden overvalt, zo jaag Ik hen in een oogwenk uiteen en roof de vetste bokken. Want wie is Mij waardig, wie kan Mij ter verantwoording roepen, welke herder kan tegen Mij op?

|20| Luister daarom naar het besluit van Jahweh over Edom, naar zijn plannen met de inwoners van Teman: Ook de jongste dieren worden weggesleept, zodat zelfs de weiden in verwarring zijn.

|21| De aarde beeft door hun dreunende val, tot aan de Rietzee hoort men hun gejammer.

|22| Als een adelaar stijgt hij op en hij stort neer op Bosra, de vleugels gespreid. Op die dag wordt het hart van de soldaten als dat van een vrouw in haar weeën.’


348

Het beeld van de adelaar laat ons terugdenken aan Jr48:40-41 waar dit voor Moab werd gebruikt. In de profetie over Edom is het opmerkelijk dat Jahweh niet spreekt over een toekomstig herstel van Edom. Dat is wel het geval bij Egypte, Ammon en Moab (Jr46:26; 48:47; 49:6). Edom werd later verwoest door de Nabateeërs.

|23| Met betrekking tot Damascus. ‘Hamat en Arpad staan versteld over de onheilspellende berichten. De zorgen laten hen niet met rust zoals de zee niet tot rust komt.

|24| Damascus heeft de moed verloren en slaat op de vlucht. Het raakt in paniek, het is overweldigd door angst, als een vrouw in haar weeën.

|25| Hoe verlaten ligt nu die roemrijke stad, de burcht, zo vol leven. |26| Op die dag sneuvelen de jongemannen in de straten, de soldaten gaan dood – spreekt Jahweh van de machten.

|27| Ik steek de vesting Damascus in brand, de burcht van Benhadad gaat op in vlammen.’

Benhadad was de naam van de dynastie die over Damascus regeerde in de negende en achtste eeuw voor Christus (1Kn15:18,20; 20:1-34; 2Kn6:24; 8:7; 13:3,24).

|28| Met betrekking tot Kedar en de koninkrijken van Chasor, die door koning

Nebukadnezar van Babel werden veroverd. Zo spreekt Jahweh: ‘Trek op tegen Kedar, vernietig de mensen uit het oosten.

Kedar werd al genoemd in Jr2:10 (zie comm. aldaar). De uitdrukking ‘koninkrijken van Chasor’, verwijst niet naar de stad Hazor in het noorden van Israël. Dyer denkt dat het verwijst naar een tot op heden onbekend plaats in de Arabische woestijn.2

|29| Hun tenten en hun kudden, alles wat zij bezitten wordt geroofd. Men steelt hun kamelen en schreeuwt tegen hen: “Ontzetting overal!”

2

C.H. Dyer, Jeremia (ATAE 3; Holzgerlingen:Hänssler, 2000), 227.


J E R E M I A 49:1-39

349

|30| Vlucht zo snel mogelijk, houd u goed verborgen, inwoners van Chasor – spreekt Jahweh – want het besluit van koning Nebukadnezar van Babel staat vast, zijn plannen tegen u liggen klaar.

De profeet beschrijft nu de verovering van Chasor. De arabieren voelden zich zeer veilig in hun door woestijn omgeven land. Ze hadden zelfs geen sloten op hun deur, zo veilig was het er (vs31).

|31| Trek op tegen dat zorgeloze volk dat zich veilig waant – spreekt Jahweh – dat geen deuren of grendels kent en in afzondering leeft.

|32| Hun kamelen worden geroofd, hun talrijke kudden worden buitgemaakt. Ik strooi die mannen met geschoren slapen in alle windstreken uit. Van alle kanten laat Ik de ondergang over hen komen – spreekt Jahweh.

|33| Chasor wordt een streek waar jakhalzen huizen, voor altijd een wildernis. Niemand woont er, geen mens verblijft er.’

|34| Dit woord van Jahweh kwam tot de profeet Jeremia met betrekking tot Elam, in het begin van het koningschap van koning Zedekia van Juda:

Elam lag ten oosten van Babylonie in het huidige Iran. De profetie over dit volk ontving de profeet aan het begin van het regentschap van Zedekia (597v.Chr.).

|35| Zo spreekt Jahweh van de machten: ‘Ik breek de bogen van Elam, hun sterkste wapens.

|36| De vier winden stuur Ik uit over het land, uit de vier hoeken van de aarde. Daarmee verspreid Ik hen in alle windstreken; bij ieder volk zullen vluchtelingen uit Elam komen.

Er bestaan aanwijzingen ervoor dat Nebukadnezar de Elamieten rond 596v.Chr. Overwon en onderwierp. Toch is dat niet de vervulling van deze profetie. Dyer wijst er namelijk op dat Elam uitgroeide tot een van de grootste rijken ter wereld. Het land werd zo sterk dat het de Babyloniers overwon (Dn8:2).3 Jeremia uitspraak over de verwoesting van Elam dient zodoende in de toekomst gevestigd te worden.

3

C.H. Dyer, Jeremia (ATAE 3; Holzgerlingen:Hänssler, 2000), 227.


350

|37| In de strijd met de vijanden die hen naar het leven staan verpletter Ik Elam. Rampen breng Ik over hen, in mijn felle toorn – spreekt Jahweh. Ik laat hen met het zwaard achtervolgen, totdat Ik hen heb vernietigd.

|38| Dan richt Ik mijn troon op in Elam en Ik zal koningen en edelen ombrengen – spreekt Jahweh.

|39| Maar eens herstel Ik Elam in zijn vroegere staat – spreekt Jahweh.’


J E R E M I A 50:1-46

351

51 | 50:1-46 (1) Dit woord heeft de profeet Jeremia gesproken over Babel en het land van de Chaldeeën: (2) ‘Maak het de volken bekend, laat het horen, verkondig overal: Babel is veroverd, Bel is vernederd, Merodak verslagen. Ook de andere goden zijn vernederd, de idolen zijn verpletterd. (3) Een volk is opgerukt uit het noorden en heeft het land tot een wildernis gemaakt waar niemand meer woont; mens en dier zijn gevlucht. (4) In die tijd, in die dagen – spreekt de heer – gaan Israëlieten en Judeeërs weer samen op weg; onder tranen zoeken zij de heer hun God. (5) Zij zullen de weg naar Sion vragen, hun gezichten daarheen gericht: “Kom, wij verbinden ons met de heer in een eeuwig verbond dat nooit wordt vergeten.” (6) Mijn volk was een verloren kudde schapen, door zijn herders misleid. Het zwierf rond in de bergen, het raakte verdwaald en vergat haar kooi. (7) Ze was voor iedereen een gemakkelijke prooi. Haar vijanden zeiden: “Ons treft geen schuld, want ze heeft gezondigd tegen de heer, tegen de zetel van de gerechtigheid, de hoop van haar vaderen.” (8) Vlucht uit Babel, het land van de Chaldeeën; ga weg, als bokken die voor de kudde uit lopen. (9) Machtige volken uit het noorden laat Ik gezamenlijk tegen Babel oprukken; zij belegeren het en nemen het in. Ze schieten als geoefende soldaten en missen hun doel niet. (10) Kasdim wordt leeggeroofd, de plunderaars doen zich tegoed – spreekt de heer. (11) Wees maar vrolijk en blij, plunderaars van mijn bezit, spring als kalveren in de wei en bries als hengsten. (12) Schande en diepe vernedering komt over uw moeder. Babel wordt het uitschot van de volken, een dorre en droge woestijn; (13) de woede van de heer maakt het onbewoond, één grote ruïne. Iedereen die er voorbij komt, staat verbijsterd en houdt de adem in bij het zien van die rampen. (14) Boogschutters, omsingel Babel, beschiet het, spaar uw pijlen niet, want het heeft tegen de heer gezondigd. (15) Hef rondom de stad de zegekreet aan: “Ze geeft zich over, de torens storten in, de muren vallen om.” Dat is de wraak van de heer. Wreek u dus op haar, handel met haar, zoals ze zelf heeft gehandeld. (16) Vernietig de zaaiers en maaiers van Babel in de tijd van de oogst. Voor het moordende zwaard slaat iedereen op de vlucht en keert naar zijn land terug. (17) Israël is een uit elkaar gedreven kudde, door leeuwen opgejaagd. Eerst is het door de koning van Assur verslonden, daarna heeft koning Nebukadnezar van Babel de botten afgekloven. (18) Daarom’, zo spreekt de heer van de machten, de God van Israël, ‘ga Ik de koning van Babel en zijn land straffen, zoals Ik de koning van Assur gestraft heb. (19) Dan breng Ik Israël terug naar zijn weide; het zal weer grazen op de Karmel en in Basan, zich te goed doen in het bergland van Efraïm en Gilead. (20) In die tijd, in die dagen – spreekt de heer – zoekt men tevergeefs naar de


352

schuld van Israël, de zonden van Juda zijn onvindbaar, want Ik schenk vergeving aan hen die Ik spaar. (21) Trek op tegen Merataïm en de inwoners van Pekod. Steek hen neer, vernietig hen – spreekt de heer – doe wat Ik u beveel. (22) Krijgsrumoer heerst in het land, alles kraakt in zijn voegen. (23) De hamer van heel de aarde is gebroken: Babel is een schrikbeeld voor de volken geworden. (24) Voordat u het wist, Babel, zat u gevangen in de strik die u zelf hebt gezet. U zit erin vast, omdat u zich tegen de heer hebt verzet. (25) De heer heeft zijn arsenaal geopend en in zijn woede de wapens tevoorschijn gehaald. Wat in het land van de Chaldeeën gebeurt is het werk van de Heer, de god van de machten. (26) Trek tegen haar op van alle kanten, gooi haar graanschuren open. Werp alles op een hoop en vernietig het tot er niets meer van over is. (27) Maak alle stieren af, voer ze naar de slachtbank. Wee hen, want hun dag, de tijd van hun straf is gekomen. (28) Hoor de vluchtelingen die uit Babel ontkwamen; ze vertellen in Sion over de wraak van de heer onze God, de wraak over zijn tempel. (29) Roep de schutters op tegen Babel, allen die de boog hanteren. Sluit het van alle kanten in, zodat er niemand ontsnapt. Straf het zoals het verdient, handel ermee zoals het zelf heeft gehandeld. Want het heeft zich onbeschaamd tegen de heer, de Heilige van Israël, verzet. (30) Op die dag sneuvelen de jongemannen in de straten, de soldaten komen om – spreekt de heer. (31) Ja, Ik kom er aan, onbeschaamde, – spreekt de Heer, de god van de machten; uw dag, de tijd van uw straf is gekomen. (32) De onbeschaamde struikelt en valt en niemand helpt hem. Ik steek zijn steden in brand, het vuur verslindt heel de omgeving.’ (33) Zo spreekt de heer van de machten: ‘Israëlieten en Judeeërs worden onderdrukt; de vijand die hen wegvoerde, houdt hen vast en wil hen niet laten gaan. (34) Maar hun verlosser is sterk: zijn naam is de heer van de machten. Hij neemt het zelf voor hen op. Hij herstelt de rust op de aarde, maar over de inwoners van Babel brengt Hij onrust. (35) Het zwaard treft de Chaldeeën – spreekt de heer – de inwoners van Babel, zijn edelen en wijzen. (36) Het zwaard treft zijn waarzeggers; ze raaskallen. Het zwaard treft zijn soldaten: ze verstijven van schrik. (37) Het zwaard treft zijn paarden en wagens, zijn huurlingen worden als vrouwen. (38) Het zwaard treft zijn rivieren: ze drogen uit. Want het was een land van idolen, door hun afgoden zijn ze verblind. (39) Nu wonen er spoken en geesten, en leven er struisvogels. Het wordt nooit meer bewoond. (40) Het wordt als de streek van Sodom en Gomorra die door God is verwoest – spreekt de heer. Niemand woont er, geen mens verblijft er. (41) Daar komt een volk uit het noorden, een grote natie met machtige koningen van het einde van de aarde; (42) zij omklemmen sabel en boog; meedogenloos is dit volk, zonder medelijden. Als het geraas van de onstuimige zee is de hoefslag van hun aanstormende paarden. Ze staan in slagorde opgesteld voor de strijd tegen u, dochter Babel. (43) De koning van Babel ontving dit bericht, en zijn handen verslapten. Angst greep hem aan,


J E R E M I A 50:1-46

353

zoals pijn een vrouw in haar weeën. (44) Zoals een leeuw uit de bossen bij de Jordaan de kudden overvalt, zo jaag Ik hen in een oogwenk uiteen en roof de vetste bokken. Want wie is Mij waardig, wie kan Mij ter verantwoording roepen, welke herder kan tegen Mij op? (45) Luister daarom naar het besluit van de heer over Babel, luister naar zijn plannen met het land van de Chaldeeën. Ook de jongste dieren worden weggesleept zodat zelfs de weiden in verwarring zijn. (46) Toen werd gemeld: “Babel is gevallen,” beefde de aarde, het gejammer drong door tot alle volken.’

|1| Dit woord heeft de profeet Jeremia gesproken over Babel en het land van de Chaldeeën:

De laatste profetie over de volkeren richt zich tot Babel, het land dat het meest in de Bijbel vermeld wordt in Jeremia.

|2| ‘Maak het de volken bekend, laat het horen, verkondig overal: Babel is veroverd, Bel is vernederd, Merodak verslagen. Ook de andere goden zijn vernederd, de idolen zijn verpletterd.

De vernietiging van Babel was de climax van de profetieën over de volkeren. Het was het hoogtepunt van Jahwehs oordeel over de volkeren. Bel ofwel Merodak was de beschermgod van Babel. Deze god werd door de verovering van Babel vernederd (vgl. Jr46:24).

|3| Een volk is opgerukt uit het noorden en heeft het land tot een wildernis gemaakt waar niemand meer woont; mens en dier zijn gevlucht.

De meeste uitleggers denken bij het volk uit het noorden aan de Meden en Perzen die in het verleden het Babylonische rijk overvielen. Toch past de profetie niet bij deze situatie. Dyer noemt enkele opmerkelijke verschillen:1 (1) De Perzen kwamen niet uit het noorden, maar uit het oosten van Babel. (2) Babel werd niet door de Perzen verwoest bij de verovering (vgl. Dn5:30; 6:1-3). (3) Babel was na de verovering niet meer zonder inwoners (Jr50:3940; 51:29,37,43,62). (4) Niemand vluchtte tijdens de belegering door de Meden en Perzen (vgl. Dn5:28,30; 6:1-3; 9:1-2).

1

C.H. Dyer, Jeremia (ATAE 3; Holzgerlingen:Hänssler, 2000), 228.


354

(5) Het volk Israël vroeg na de verovering van Babel niet naar Jahweh (Jr50:4-5; vgl. Jr31:31; 32:40). De profetie ziet vandaar vooruit op een toekomstige gebeurtenis, al zijn er in het verleden veel gebeurtenissen met Babel geweest die ons laten terugdenken aan bepaalde uitspraken uit deze profetie. We spreken vandaar over een voor-vervulling en een definitieve vervulling.

|4| In die tijd, in die dagen – spreekt de heer – gaan Israëlieten en Judeeërs weer samen op weg; onder tranen zoeken zij de heer hun God.

Het volk Israël vroeg niet in het verleden bij de verwoesting van Babel naar Jahweh. Pas in de toekomst zal het volk dat wel doen en het vrederijk binnengaan.2 De profetie van Jeremia ziet vandaar verder dan hetgeen tegenwoordig in het verleden ligt. Het ziet ook vooruit naar de toekomst.

|5| Zij zullen de weg naar Sion vragen, hun gezichten daarheen gericht: “Kom, wij

verbinden ons met de heer in een eeuwig verbond dat nooit wordt vergeten.”

|6| Mijn volk was een verloren kudde schapen, door zijn herders misleid. Het zwierf rond in de bergen, het raakte verdwaald en vergat haar kooi.

|7| Ze was voor iedereen een gemakkelijke prooi. Haar vijanden zeiden: “Ons treft geen schuld, want ze heeft gezondigd tegen de heer, tegen de zetel van de gerechtigheid, de hoop van haar vaderen.”

|8| Vlucht uit Babel, het land van de Chaldeeën; ga weg, als bokken die voor de kudde uit lopen.

|9| Machtige volken uit het noorden laat Ik gezamenlijk tegen Babel oprukken; zij

belegeren het en nemen het in. Ze schieten als geoefende soldaten en missen hun doel niet.

|10| Kasdim wordt leeggeroofd, de plunderaars doen zich tegoed – spreekt de heer. |11| Wees maar vrolijk en blij, plunderaars van mijn bezit, spring als kalveren in de wei en bries als hengsten.

2

C.H. Dyer, Jeremia (ATAE 3; Holzgerlingen:Hänssler, 2000), 228.


J E R E M I A 50:1-46

355

|12| Schande en diepe vernedering komt over uw moeder. Babel wordt het uitschot van de volken, een dorre en droge woestijn;

|13| de woede van de heer maakt het onbewoond, één grote ruïne. Iedereen die er voorbij komt, staat verbijsterd en houdt de adem in bij het zien van die rampen.

|14| Boogschutters, omsingel Babel, beschiet het, spaar uw pijlen niet, want het heeft tegen de heer gezondigd.

|15| Hef rondom de stad de zegekreet aan: “Ze geeft zich over, de torens storten in, de muren vallen om.” Dat is de wraak van de heer. Wreek u dus op haar, handel met haar, zoals ze zelf heeft gehandeld.

|16| Vernietig de zaaiers en maaiers van Babel in de tijd van de oogst. Voor het moordende zwaard slaat iedereen op de vlucht en keert naar zijn land terug.

Op 9 augustus 1991 enkele dagen na de invasie van Saddam Hoessein in Koeweit, werden de grenzen van Irak gesloten en zaten daardoor talrijke buitenlanders gevangen in Irak. Door moeizame onderhandelingen konden toch nog duizend gegijzelden voor het uitbreken van de Golfoorlog uit Irak vluchtten.3

|17| Israël is een uit elkaar gedreven kudde, door leeuwen opgejaagd. Eerst is het door

de koning van Assur verslonden, daarna heeft koning Nebukadnezar van Babel de botten afgekloven.

Israël werd als een kudde uit elkaar gescheurd en bestond vanaf dat moment uit het tien- en tweestammenrijk. Jeremia beschrijft met deze woorden de verovering van Israël door Assyrië. Meteen daarna noemt hij profetisch al de verovering door Babylon.

|18| Daarom’, zo spreekt de heer van de machten, de God van Israël, ‘ga Ik de

koning van Babel en zijn land straffen, zoals Ik de koning van Assur gestraft heb.

Ondanks dat Jeremia de Israëlieten waarschuwt voor het komende Godsoordeel via Assyrië en Babylon, ziet hij ook het oordeel dat straks in de toekomst over Babel zal komen. De stad zal niet gespaard worden; haar zonden worden bezocht. 3

R. Liebi, Israel und das Schicksal des Irak (Berneck:Schwengeler, 1993), 72.


356

|19| Dan breng Ik Isra��l terug naar zijn weide; het zal weer grazen op de Karmel en in Basan, zich te goed doen in het bergland van Efraïm en Gilead.

Net als in vs4 spreekt de profeet opnieuw over de zegen die Israël en Juda zullen ervaren in de toekomst. Het volk zal terugkeren uit de ballingschap en weer leven in het beloofde land.

|20| In die tijd, in die dagen – spreekt de heer – zoekt men tevergeefs naar de schuld van Israël, de zonden van Juda zijn onvindbaar, want Ik schenk vergeving aan hen die Ik spaar.

|21| Trek op tegen Merataïm en de inwoners van Pekod. Steek hen neer, vernietig hen – spreekt de heer – doe wat Ik u beveel.

Merataim (Mat Marratim) bevond zich in het zuiden van Babel waar de Eufraat en Tigris in de Perzische golf stroomden. In het Hebreeuwse betekent mərátayim ‘dubbele opstand’. Pekod (Pequdu) verwijst naar een Aramese stam in het zuiden van Babylon. In het Hebreeuws betekent pəqôd ‘straffen’ of ‘staf’. God voorspelde dat Hij het land van de dubbele opstand wilde aanvallen en bestraffen.4

|22| Krijgsrumoer heerst in het land, alles kraakt in zijn voegen. |23| De hamer van heel de aarde is gebroken: Babel is een schrikbeeld voor de volken geworden.

|24| Voordat u het wist, Babel, zat u gevangen in de strik die u zelf hebt gezet. U zit erin vast, omdat u zich tegen de heer hebt verzet.

|25| De heer heeft zijn arsenaal geopend en in zijn woede de wapens tevoorschijn gehaald. Wat in het land van de Chaldeeën gebeurt is het werk van de Heer, de god van de machten.

|26| Trek tegen haar op van alle kanten, gooi haar graanschuren open. Werp alles op een hoop en vernietig het tot er niets meer van over is.

|27| Maak alle stieren af, voer ze naar de slachtbank. Wee hen, want hun dag, de tijd van hun straf is gekomen.

4

C.H. Dyer, Jeremia (ATAE 3; Holzgerlingen:Hänssler, 2000), 229.


J E R E M I A 50:1-46

357

De stieren kunnen symbolisch verwijzen naar de jonge strijdmachten van Babylon.

|28| Hoor de vluchtelingen die uit Babel ontkwamen; ze vertellen in Sion over de wraak van de heer onze God, de wraak over zijn tempel.

|29| Roep de schutters op tegen Babel, allen die de boog hanteren. Sluit het van alle kanten in, zodat er niemand ontsnapt. Straf het zoals het verdient, handel ermee zoals het zelf heeft gehandeld. Want het heeft zich onbeschaamd tegen de heer, de Heilige van Israël, verzet.

De uitdrukking ‘Heilige Israëls’ komt meerdere keren voor in het Oude Testament. Behalve in Jesaja ontmoeten we ze zeven keer in het Oude Testament (2Kn19:22; Ps71:22; 78:41; 89:19; Jr50:29; 51:5 en Ez39:7). In Js komt de uitdrukking zesentwintig keer in het boek Jesaja (Js1:4; 5:19,24; 10:20; 12:6; 17:7; 29:19; 30:11,12,15; 31:1; 37:23; 41:14,16,20; 43:3,14; 45:11; 47:4; 48:17; 49:7 (2x); 54:5; 55:5; 60:9,14). Jakob denkt dat de kiem van het begrip gezocht mag worden in Hs11:9: ‘Ik zal mijn brandende toorn niet ten uitvoer brengen. Ik zal Efraïm niet verder verderven. Want Ik ben God en geen mens, heilig in uw midden, en Ik zal niet komen in toorngloed’. 5 De titel ‘heilige van Israël’ betekent echter niet dat de heiligheid bij Israël hoort. Jahweh is niet de ‘heilige van Israëls’, omdat Hij verbonden is met Israël, maar omdat Israël met Hem verbonden is.

|30| Op die dag sneuvelen de jongemannen in de straten, de soldaten komen om – spreekt de heer.

Dit vers is bijna identiek met Jr49:26 waar deze woorden tot Damascus worden gezegd: ‘Op die dag sneuvelen de jongemannen in de straten, de soldaten gaan dood – spreekt Jahweh van de machten.’

|31| Ja, Ik kom er aan, onbeschaamde, – spreekt de Heer, de god van de machten; uw dag, de tijd van uw straf is gekomen.

|32| De onbeschaamde struikelt en valt en niemand helpt hem. Ik steek zijn steden in brand, het vuur verslindt heel de omgeving.’

|33| Zo spreekt de heer van de machten: ‘Israëlieten en Judeeërs worden onderdrukt; de vijand die hen wegvoerde, houdt hen vast en wil hen niet laten gaan.

5

E. Jakob, Theology of the Old Testament, (New York:Harper & Row, 1958), 89.


358

|34| Maar hun verlosser is sterk: zijn naam is de heer van de machten. Hij neemt het zelf voor hen op. Hij herstelt de rust op de aarde, maar over de inwoners van Babel brengt Hij onrust.

|35| Het zwaard treft de Chaldeeën – spreekt de heer – de inwoners van Babel, zijn edelen en wijzen.

Het woord ‘zwaard’ vinden we vijf keer in de volgende drie verzen.

|36| Het zwaard treft zijn waarzeggers; ze raaskallen. Het zwaard treft zijn soldaten: ze verstijven van schrik.

|37| Het zwaard treft zijn paarden en wagens, zijn huurlingen worden als vrouwen. |38| Het zwaard treft zijn rivieren: ze drogen uit. Want het was een land van idolen, door hun afgoden zijn ze verblind.

|39| Nu wonen er spoken en geesten, en leven er struisvogels. Het wordt nooit meer bewoond.

De woorden die de profeet uitspreekt in dit vers zijn nog niet in vervulling gegaan. Babel werd gedurende de geschiedenis telkens weer herbouwd. De regering van Irak heeft in het verleden al meerdere keren geprobeerd om fondsen te werven om de stad Babel weer te verfraaien en te maken te een wereldstad.

|40| Het wordt als de streek van Sodom en Gomorra die door God is verwoest – spreekt de heer. Niemand woont er, geen mens verblijft er.

|41| Daar komt een volk uit het noorden, een grote natie met machtige koningen van het einde van de aarde;

|42| zij omklemmen sabel en boog; meedogenloos is dit volk, zonder medelijden. Als

het geraas van de onstuimige zee is de hoefslag van hun aanstormende paarden. Ze staan in slagorde opgesteld voor de strijd tegen u, dochter Babel.

|43| De koning van Babel ontving dit bericht, en zijn handen verslapten. Angst greep hem aan, zoals pijn een vrouw in haar weeën.


J E R E M I A 50:1-46

359

|44| Zoals een leeuw uit de bossen bij de Jordaan de kudden overvalt, zo jaag Ik hen in een oogwenk uiteen en roof de vetste bokken. Want wie is Mij waardig, wie kan Mij ter verantwoording roepen, welke herder kan tegen Mij op?

De profeet herhaalt op soortgelijke wijze de woorden die hij tot Edom had uitgesproken in deze verzen (vgl. Jr49:19-21). Daarbij past hij zijn woorden aan op Babylon.

|45| Luister daarom naar het besluit van de heer over Babel, luister naar zijn plannen

met het land van de Chaldeeën. Ook de jongste dieren worden weggesleept zodat zelfs de weiden in verwarring zijn.

|46| Toen werd gemeld: “Babel is gevallen,” beefde de aarde, het gejammer drong door tot alle volken.’


J E R E M I A 51:1-63

361

52 | 51:1-63 (1) Zo spreekt Jahweh: ‘Ik laat over Babel en de inwoners van Leb-Kamai een vernielende storm opsteken. (2) Ik zend op Babel mensen af die het land als koren gaan zeven en het leeg achterlaten. Als de onheilsdag aanbreekt, belegeren ze de stad. (3) Voor niets spannen zijn schutters hun bogen, voor niets worden de wapens opgenomen. Spaar de soldaten niet en vernietig het hele leger. (4) Ze sneuvelen in het land van de Chaldeeën, zij liggen doorstoken in de straten. (5) Maar Israël en Juda worden door hun God, Jahweh van de machten, niet als weduwen achtergelaten, ondanks hun schuld tegenover de Heilige van Israël. (6) Ga, red uw leven, vlucht uit Babel, anders komt u om door zijn schuld. Want het moment voor de wraak is gekomen: Jahweh vergeldt Babel zoals het verdient. (7) Babel was in de hand van Jahweh als een gouden beker waar de hele aarde zich aan bedronk. Alle volken dronken de wijn en verloren er hun verstand bij. (8) Nu is Babel gevallen, onverwachts is het verwoest. Zing een klaaglied, neem balsem mee voor zijn wonden, misschien is het nog te genezen. (9) Wij hebben Babel verzorgd, maar het was niet meer te genezen. Ga de stad uit, terug naar uw land, want haar schuld reikt tot de hemel, tot hoog in de wolken. (10) Jahweh heeft ons verlossing gebracht: wij zullen in Sion vertellen wat Jahweh onze God heeft gedaan. (11) Scherp de pijlen, houd de schilden klaar. Jahweh heeft de koning van de Meden aangezet om Babel te verwoesten. Dat is de wraak van Jahweh over de verwoesting van zijn tempel. (12) Plant de standaard voor de muren van Bel, versterk de bewaking, zet wachtposten uit, leg troepen in een hinderlaag. Want Jahweh voert de bedreigingen tegen de inwoners van Babel uit. (13) U woont in een waterrijk land, u bezit grote rijkdom. Maar nu is het einde gekomen, uw levensdraad wordt afgeknipt. (14) Jahweh van de machten heeft bij zichzelf gezworen: uw land wordt overstroomd met mensen, talrijk als sprinkhanen; ze heffen de triomfkreet over u aan. (15) Hij vormde de aarde door zijn kracht, bracht in zijn wijsheid de wereld tot stand, spande kundig de hemel. (16) Zijn donder dreunt: het water ruist neer uit de hemel. Wolken haalt Hij op van het eind van de aarde. Bij de regen smeedt Hij bliksems, Hij roept de wind uit zijn schuren tevoorschijn. (17) De mensen staan verstomd, ze begrijpen het niet. De goudsmid schaamt zich over zijn beelden: zijn gietsels zijn leugens, ze bezitten geen levenskracht. (18) Ze betekenen niets, ze zijn bespottelijk maakwerk. Als de tijd van de straf komt zullen ze te gronde gaan. (19) De God van Jakob is niet zoals zij: Hij is Schepper van het heelal en Israël is zijn eigen bezit. Zijn naam is: Jahweh van de machten. (20) Mijn hamer, mijn oorlogswapen ben je geweest. Met jou verbrijzelde Ik volken, met jou sloeg Ik


362

koninkrijken neer. (21) Met jou verbrijzelde Ik paarden en ruiters, en Ik verbrijzelde met jou wagens en menners, (22) Ik verbrijzelde met jou mannen en vrouwen, en Ik verbrijzelde met jou grijsaards, en Ik verbrijzelde met jou kinderen, jongens en meisjes, (23) Ik verbrijzelde met jou herders en kudden, en Ik verbrijzelde met jou boeren en ossen, en Ik verbrijzelde met jou bestuurders en staatshoofden. (24) Maar nu zal Ik Babel en de inwoners van Chaldea openlijk straffen voor het kwaad dat zij Sion hebben aangedaan – spreekt Jahweh. (25) Ik kom op u af, berg van bederf die de hele aarde hebt bedorven – spreekt Jahweh. Ik hef mijn hand tegen u op, Ik werp u van de rotsen naar beneden en maak van u een verschroeide berg. (26) Men kapt geen hoeksteen of fundament meer uit u, u zult voor altijd een wildernis zijn – spreekt Jahweh. (27) Plant de standaard op aarde, blaas de bazuin bij alle volken. Maak ze klaar voor de strijd, roep de koninkrijken tegen haar op: Ararat, Minni en Askenaz. Laat de schrijvers nagaan of niemand ontbreekt; laat de paarden aanrukken als een leger sprinkhanen. (28) Maak de volken klaar voor de strijd: de koning van de Meden, zijn bestuurders en regenten en heel het land waarover hij heerst. (29) De aarde siddert en beeft want Jahweh voert zijn plannen tegen Babel uit: het land wordt een schrikbeeld, zonder bewoners. (30) De soldaten van Babel stoppen met de strijd, zij verschansen zich in ontoegankelijke burchten. Hun kracht begeeft het, ze worden als vrouwen. De huizen staan in brand, de grendels en poorten zijn verbroken. (31) De ene bode komt na de andere, de boodschappers volgen elkaar op om de koning van Babel te melden: “De stad is veroverd, (32) de doorwaadbare plaatsen zijn bezet, het moerasriet is platgebrand, de soldaten zijn in paniek.” (33) Zo spreekt Jahweh van de machten, Israëls God: Babel lijkt op een dorsvloer die moet worden aangestampt: het is tijd voor de oogst. (34) Koning Nebukadnezar van Babel heeft van mij gegeten en geschranst. De lege schotel heeft hij laten staan. Hij heeft mij opgeslokt als een monster, zijn buik met lekkernijen gevuld en mij dan weggegooid. (35) “Het geweld dat mij is aangedaan, zal Babel treffen”, zegt de bevolking van Sion; “Mijn bloed over de inwoners van Kasdim”, zegt Jeruzalem. (36) Daarom spreekt Jahweh: Ik neem het voor u op, Ik zal u wreken. Zijn stromen leg Ik droog, zijn bronnen droog Ik uit. (37) Babel wordt een puinhoop, een plaats waar de jakhalzen wonen, een schrikbeeld, een mikpunt van spot, zonder bewoners. (38) Ze brullen wel als jonge leeuwen, ze grommen als welpen, (39) maar als ze prikkelbaar zijn richt Ik een drinkgelag aan; Ik voer hen dronken tot ze lallen. Dan vallen ze voorgoed in slaap, om nooit meer te ontwaken – spreekt Jahweh. (40) Als lammeren leid Ik hen naar de slachtbank, als rammen en bokken. (41) Ach, Sesak is ingenomen, de roem van de aarde is veroverd. Ach, Babel is bij de volken tot een schrikbeeld geworden. (42) De zee heeft Babel bedolven, het is overspoeld door de bruisende golven. (43) Alle steden zijn tot een schrikbeeld geworden, het land is uitgedroogd en dor, een streek waar


J E R E M I A 51:1-63

363

niemand woont, geen mens wil er komen. (44) Mijn straf treft Bel, de god van Babel; wat hij opslokte, haal Ik uit zijn mond. Er stromen geen volken meer naar hem toe, de muren van Babel zijn omvergehaald. (45) Ga hier weg, mijn volk, red uw leven van de brandende toorn van Jahweh. (46) Aarzel niet en wees niet bang voor de geruchten in het land. Het ene jaar gaat dit gerucht, het jaar daarop weer een ander. Het land is vol geweld, machthebber staat op tegen machthebber. (47) Geloof Mij, de tijd komt dat Ik de afgoden van Babel afstraf; heel het land wordt vernederd, overal liggen de gesneuvelden. (48) Wanneer de verwoesters aanrukken uit het noorden juichen hemel en aarde en alles wat ze bevatten over de ondergang van Babel – spreekt Jahweh. (49) Babel valt, als vergelding voor de doden van Israël, zoals over de hele aarde doden zijn gevallen voor Babel. (50) U die aan het zwaard bent ontsnapt, loop door, blijf niet staan. Denk al van verre aan Jahweh, houd Jeruzalem in uw gedachten. (51) “Wij waren vernederd, hoe schaamden wij ons, toen wij hoorden dat vreemden binnendrongen in het heiligdom, en het huis van Jahweh onteerden.” (52) De tijd komt – spreekt Jahweh – dat Ik mij op zijn afgoden wreek en dat de gewonden kermen over het hele land. (53) Al stijgt Babel op naar de hemel, al verheft het zijn macht nog zo hoog, Ik zend er de verwoesters op af – spreekt Jahweh. (54) Jammerkreten weerklinken in Babel, en in heel het land van de Chaldeeën. (55) Het is Jahweh die Babel verwoest en al het lawaai laat zwijgen. Hoe hoog de golven zich ook verheffen, hoe luid zij ook mogen rumoeren, (56) over Babel komt de verwoesting. Zijn soldaten worden gevangengenomen, hun bogen worden gebroken, want Jahweh is een God van vergelding die loon geeft naar werken. (57) Zijn edelen en wijzen, zijn bestuurders en staatshoofden, zijn soldaten voer Ik dronken. Ze vallen voorgoed in slaap en ze zullen nooit meer ontwaken – spreekt de Koning, heer van de machten is zijn naam.’ (58) Zo spreekt Jahweh van de machten: ‘De dikke muren van Babel worden afgebroken; de hoge poorten gaan op in vlammen. De volken hebben zich voor niets uitgesloofd: Hun inspanning gaat op in het vuur.’ (59) Aan de hofmaarschalk Seraja, de zoon van Neria, zoon van Machseja, die met koning Zedekia van Juda in zijn vierde regeringsjaar naar Babel ging, gaf de profeet Jeremia de volgende opdracht mee. (60) Nadat hij alle rampen die over Babel zouden komen, alles wat hier over Babel geschreven staat, had opgetekend, (61) zei hij tegen Seraja: ‘Wanneer u in Babel komt, moet u dit alles voorlezen. (62) U moet zeggen: “heer, U hebt aangekondigd dat U deze stad zult verwoesten zodat er niemand meer woont, mens noch dier, en dat ze voor altijd een wildernis wordt.” (63) Als u alles hebt voorgelezen, bind dan deze profetie vast aan een steen, gooi die in de Eufraat (64) en zeg: “Zo zal Babel zinken, het komt de rampen die Ik over de stad breng, nooit meer te boven.” Tot zover de woorden van Jeremia.


364

|1| Zo spreekt Jahweh: ‘Ik laat over Babel en de inwoners van Leb-Kamai een vernielende storm opsteken.

Leb-Kamai betekent zoveel als ‘hart van mijn tegenstander’. Het verwijst volgens Dyer en MacDonald naar Babylon zelf. 1 Als men de telling van de letters van het woord ( l-b-q-m-y) omdraait, dus a=z, b=y, c=x; ontstaat het woord Chaldeeën (k-s-d-y-m).

|2| Ik zend op Babel mensen af die het land als koren gaan zeven en het leeg achterlaten. Als de onheilsdag aanbreekt, belegeren ze de stad.

|3| Voor niets spannen zijn schutters hun bogen, voor niets worden de wapens opgenomen. Spaar de soldaten niet en vernietig het hele leger.

|4| Ze sneuvelen in het land van de Chaldeeën, zij liggen doorstoken in de straten. |5| Maar Israël en Juda worden door hun God, Jahweh van de machten, niet als

weduwen achtergelaten, ondanks hun schuld tegenover de Heilige van Israël.

Zie voor de Heilige Israëls de commentaar bij Jr50:29.

|6| Ga, red uw leven, vlucht uit Babel, anders komt u om door zijn schuld. Want het moment voor de wraak is gekomen: Jahweh vergeldt Babel zoals het verdient.

|7| Babel was in de hand van Jahweh als een gouden beker waar de hele aarde zich aan bedronk. Alle volken dronken de wijn en verloren er hun verstand bij.

Babel was voor Jahweh als de gouden beker van het oordeel, waaruit Hij alle volkeren liet drinken (Jr25:15-29; Op17:3-4; 18:6).

|8| Nu is Babel gevallen, onverwachts is het verwoest. Zing een klaaglied, neem balsem mee voor zijn wonden, misschien is het nog te genezen.

De profetie over Babylons verwoesting werd niet volledig letterlijk vervuld zoals het beschreven staat (vgl. Jr50:3,13,26,39b-40; 51: