Issuu on Google+

‫رۆچٌەیەک تۆ‬ ‫ئەدەتی کىردی لە رۆژهەاڵتی کىردستاى‬ ‫تەرگی یەکەم‪:‬‬ ‫زهاى و ئەدەتی زارەکی‬ ‫ئاهادەکردًی‬ ‫ضەریف فەالح‬ ‫پێڕست‬ ‫تەرایی‬ ‫تەوەری یەکەم ‪ :‬زهاى‬ ‫وەرزی دواًذى‪:‬‬ ‫ـ زهاًی کىردی‪ ،‬ئایذیۆلۆجی و ًاخىدئاگا‪:‬‬ ‫ـ چەًذ تیرۆکەیەکی تیۆریک و چەًذ ًوىوًەیەکی پراکتیک دیواًە لەگەڵ دوکتۆر تەختیار‬ ‫سەجادی سازاًی هەسعىود تیٌەًذە‪ /‬هەریىاى‬ ‫ـ جیهاًثیٌیی هرۆڤی کىرد لە زهاًذا دیواًە لەگەڵ هەسعىود تاتایی‬

‫سازاًی‪ /‬ضەریف فەالح‬


‫ـ زهاًی کىردی لە ئێراى و ئاستەکاًی‪ ،‬دیواًە لەگەڵ رەزا ضەجیعی‬

‫سازداًی‪ /‬ضەریف فەالح‬

‫ـ هێژووی دیالکت و ئەدەتی گۆراى ( هەوراهی) دیواًە لەگەڵ سذیك تاتاییسازداًی‪ /‬ضەریف فەالح‬

‫تەوەری یەکەم‪ :‬زهاى‬ ‫وەرزی وتار‪:‬‬ ‫جەالل حاجی زادە ‪ /‬سەلز‬

‫ـ ضىًاس و هێژووی زهاًی کىردی‬

‫ـ جىوت ستاًذارد تىوى تۆ زهاًی پێىەر ‪ ،‬دۆخی تێپەڕیٌە ًەک هاًەوە دوکتۆر رەهثەر هەحوىودزادە‬ ‫کاهراى رەحیوی‪ /‬ئیالم‬

‫ـ خەسارًاسیی وضەسازی لە زهاًی کىردیذا‬

‫رەئىوف هەحوىودپىور‪ /‬هەریىاى‬

‫ـ زاراوەکاًی زهاًی کىردی‪ ،‬گرفت یاى دەرفەت‬

‫ئەحوەد ئەحوەدیاى ‪ /‬هەهاتاد‬

‫ـ وێژەی کىردی و زهاًی پێىەر‬

‫هحەهوەد کەریوی‪ /‬هەریىاى‬

‫ـ زهاًی کىردی و پێىەًذی تە ًاسٌاهەی کىردەوە‬

‫تەوەری دووەم‪ :‬ئەدەتی زارەکی‬ ‫وەرزی دواًذى‪:‬‬ ‫ـ ئەدەتی زارەکی و تایثەتوەًذییەکاًی‪ ،‬دیواًە لەگەڵ رەسىوڵ سىڵتاًی سازداًی‪ /‬ضەریف فەالح‬ ‫ـ فۆلکلۆری کىردی و سێ رواًگە‪ ،‬دیواًە لەگەڵ لادر فەتاحی لازی‪ ،‬ئەحوەد تەحری و رەهثەر‬ ‫سازاًی‪ /‬زاًکۆ خەلیفە ـ هەهاتاد‬

‫هەحوىودزادە‬

‫ـ ئەدەتی فۆلکلۆر لە ضیعر و هۆسیمادا‪ ،‬دیواًە لەگەڵ ضاعیر و هىًەرهەًذ حەهیذ ضەریفی‬ ‫سازداًی‪ /‬ضەریف فەالح‬ ‫سازداًی‪ /‬ضەریف فەالح‬

‫ـ دیواًە لەگەڵ ژًە ضاعیری رۆژهەاڵت تەیاى عەلیڕەهایی‬

‫وەرزی وتار‪:‬‬ ‫هحەهوەد ئەحوەدیاى‪ /‬هەهاتاد‬

‫ـ رەًگذاەوەی ئیسالم لە ئەدەب و فۆلکلۆری کىردیذا‬

‫ـ رێىڕچەی یارساى و کاکەیی لە رۆژهەاڵتی ًاڤیي‪ ،‬سەرچاوەی فەرهەًگ و ئەدەتی کىردی‬ ‫دوکتۆر هحەهوەد عەلی سىڵتاًی‪/‬کرهاضاى‬ ‫ـ لەتارەی هەال هەحوىود تایەزیذی و ئەفساًە و پۆست هۆدێڕًە‬ ‫ـ تىێژیٌەوەیەک لەتارەی ئەدەتی زارەکی و خەسڵەتەکاًی‬

‫حىسێي ضێرتەگی‪ /‬تۆکاى‬ ‫ًىوسیٌی‪ /‬ضەریف فەالح‬

‫ـ پێگەی ژى لە ئەدەتی زارەکیی کىردیذا ى‪ :‬کریستیەى ئالیسۆى ‪/‬‬

‫و لە فارسییەوە‪ :‬کاهیل‬

‫ًەجاڕی‪ /‬تۆکاى‬ ‫ـ «زێـــــذەوەسف» الیەًێکی جىاًیٌاساًەی تەیتی «خەزێن»‬

‫عەتذولخالك یەعمىوتی‪ /‬تۆکاى‬


‫ـ تەیتی کىردی لە خىێٌذًەوەیەکی تەراوردکاراًە لەگەڵ ئەدەتی کالسیکذا رەهثەر‬ ‫هەحوىودزادە‪/‬ضٌۆ‬ ‫ـ تەیت و تاوی کىردی‬ ‫ـ تەیتی دهذم و تەراوردی دوو گێڕاًەوە یىوًس لىرتاًیفەر‬ ‫ـ سەیذەواى خىسرەو سیٌا‬

‫ئاسۆ تایزیذی‪ً /‬ۆروێژ‬ ‫و‪ :‬ضەریف فەالح‬ ‫و‪ :‬ضەریف فەالح‬

‫ـ ئەدەتی زارەکی و چەًذ سەرًجێک‬

‫ًىوسیٌی‪ /‬ضەریف فەالح‬

‫ـ هەم و زیي و تىخوەکاًی ئىستىورە‬

‫گىاڵڵە کەهاًگەر‪ /‬کاهیاراى‬

‫ـ پەًذ لە ًێىاى فۆلکلۆر و کۆهەڵذا‬

‫سەتاح هحەهوەدی‪ /‬هەهاتاد‬

‫ـ حەیراى و سەرهەڵذاًی‬

‫یەحیا سەهەدی‪ /‬سٌە‬


‫تەرایی‬ ‫پڕۆژەی "رۆچٌەیەک تۆ ئەدەتی کىردی لە رۆژهەاڵتی کىردستاى"‪ ،‬هاوەی‬ ‫زیاتر لە سێ ساڵ لەالم گەاڵلە کراتىو‪ ،‬تەردەوام دەست پێکردًی ئەم کارە‬ ‫سەرەڕای سەرلاڵیی زۆر و هەلىهەرجی ژیاى و کاری وەرگێڕاى و چاالکییە‬ ‫فەرهەًگی و ئەدەتییەکاًی دیکەم‪ ،‬هیىاًی زەیٌن تىو‪ .‬هەرچەًذ تە ئەًجام‬ ‫گەیاًذًی ئەم چەضٌە کاراًە لەراستیذا پێىیستی تە پطتیىاًیی هادی و‬ ‫هەعٌەوی‪ً ،‬اوەًذ و تٌکەیەکی تىێژیٌەوەی فەرهی‪ ،‬تەرًاهەی کاری‪ ،‬لێژًەی‬ ‫ئاکادیوی و زاًستی‪ ،‬رەچاو کردًی چۆًیەتیی هێتۆدی لێکۆڵیٌەوە و کاری‬ ‫تەردەواهی هەیذاًی و دەرفەتی تایثەت هەیە‪ ،‬تەاڵم هەڵکەوتەی ضىێٌی ژیاى‬ ‫و کاری هي و دوور تىوًن لە جىغرافیای "رۆژهەاڵتی کىردستاى" لەالیەک و‬ ‫ًەتىوًی ئەو هەل و دەرفەتاًەی کە لەسەرەوە تاسن لێکردى لەالیەکی تر‬ ‫هێٌاهیاًە سەر ئەو لەًاعەتەی کە دەست لەسەر دەست داًاى و چاوەڕواًی‬ ‫تۆ رەخساًذًی هەلی پێىیست‪ ،‬کات تە فێڕۆ داًە و هەًگاو ًەًاًی تە کردەوە‬ ‫تەرەو هەڵذێری هەڵە و الوازیی فەرهەًگی و ئەدەتی و ًەتىوًی سەرچاوەی‬ ‫لۆًاغەکاًی راتردوو پەلکێطواى دەکەى‪.‬‬ ‫تۆیە سەرەتای‬

‫‪1389‬ی هەتاوی ( ‪2011‬ی زاییٌی) پاش پۆلێي کردًی هەوێي و‬

‫گەوهەری پڕۆژەکە لە تاًگەوازێکذا روو تە سەرجەم ًىوسەر‪ ،‬ئەدیة‪ ،‬لێکۆڵەر‬ ‫و رۆضٌثیراًی رۆژهەاڵتی کىردستاى‪ ،‬تە فەرهی دەسپێکی پڕۆژەکەم راگەیاًذ‬ ‫و داوای هاوکارین لە هەهىو الیەک کرد و لە سەرەتادا هەتەستن ئەوە تىو‬ ‫تزاًن چەًذە هێز و کەس تەدەم تاًگەوازی ئەم پڕۆژە فەرهەًگییەوە دێي و‬ ‫لەم رێگایەوە چەًذە هادەی خاو و سەرچاوە و تاتەت دەگاتە دەستن و چەًذ‬ ‫کەس ئاهادە دەتي کە پێکەوە ئەم پڕۆژەیە تە ئەًجام تگەیەًیي‪ .‬تەاڵم‬ ‫ئەوەی جێگای داخ و کەسەرە و دەتێ هەڵىەستەی لەسەر تکرێ‪ ،‬کەهتەرخەهی‬ ‫و ساردوسڕیی تەضێکی زۆر لە ًىوسەراى و ئەدیثاًی جیذدی! و هەڵسىوڕی‬ ‫رۆژهەاڵت تىو لە تەراهثەر ئەم کارەدا و تەو چەضٌەی کە چاوەڕواًی دەکرا‪،‬‬ ‫تەدەًگەوە ًەهاتي‪ .‬هەرچەًذ هەهىو رێکار و رێگاکاًی پێىەًذیی حزووری و‬


‫ضێىەکاًی پێىەًذیی سەردەم (دوًیای هەجازی) تالی کراًەوە و پڕۆژەکە‬ ‫تەتایثەتی تۆ تاکەکاى ًێردرا‪ ،‬هەخاتي دیساى گریٌگیی ئەم کارە و ًەتىوًی‬ ‫کارێکی جیذدیی لەهەڕ سەرچاوە‪ ،‬کۆکردًەوە و ًىوسیٌەوەی رەوت و لۆًاغە‬ ‫زهاًی و ئەدەتیی و فەرهەًگییەکاى لە رۆژهەاڵتی کىردستاى‬ ‫دایٌەچڵەکاًذى‪ .‬هەهىو ئەو ساردی و سڕی و خەهساردییاًە ًەتەًیا ًەتىوًە‬ ‫هۆی دڵساردی و پاضگەز تىوًەوەم لەم کارە‪ ،‬تەڵکىو تىوًە هۆی پێذاگری و‬ ‫سىورتىوًن لەسەر تە ئەًجام گەیاًذًی‪ ،‬تۆیە وەک ًەریتی تاوی کاری‬ ‫فەرهەًگی لە کىردستاى کە تەدەرە لە کار و پڕۆژەی هەرەوەزی و‬ ‫رێکخراوەیی‪ ،‬تە تەًیا ضاًن دایە تەر‪ .‬لەواًەیە تاس کردًی ئەو گرفت و‬ ‫ئاستەًگاًەی کە لە رەوتی تەرەوپێص تردًی کارەکاًی تەرگی یەکەهذا‬ ‫رووتەڕووم تىوًەتەوە و ئەم گلە و گازًذاًە دڵی هێٌذێ کەس تڕەًجێٌێ‪،‬‬ ‫تەاڵم ئەهاًە راستییەکاًی کاری فەرهەًگیی ئێوە و هەروەها ئەو گرفت و‬ ‫پەتایاًەى کە دەست و پێواًیاى تەستىوە و رۆحی هاوکاری و هەست تە‬ ‫تەرپرسایەتییاى لە ًاخواًذا کىضتىوە‪.‬‬ ‫تاس ًەکردًی راستی و والیعەکاًی کاری فەرهەًگی و ضاردًەوەیاى‪ ،‬یەکەم‪:‬‬ ‫کاڵو لەسەرخۆًاًە و دووەم‪ :‬کىضتٌی رۆح و ورەی رەخٌەی تٌیاتٌەرە کە‬ ‫تەرەًجاهەکەی پەروەردەی ًەوەیەکی ترسٌۆک‪ ،‬تێ هەڵىێست و‬ ‫پەراوێزًطیٌە‪.‬‬ ‫تاسکردًی ئەم هەسەالًە و خستٌە رووی گرفت و ئاستەًگەکاًی تەردەم‬ ‫لێکۆڵیٌەوە و کاری فەرهەًگی لە کىردستاى و هێٌاًە تەرتاسی ئەم پرسە تەو‬ ‫هاًایەش ًیە کە ئەم دۆخە راستەڕێی کاری فەرهەًگیی ئێوە دیاری دەکات و‬ ‫ًاتێ تە ضێىەی رەها لە لەڵەم تذرێت کە کەس تەدەًگەوە ًەهاتىوە یاى‬ ‫حازر ًەتىوە یارهەتی تکات‪ ،‬تەڵکىو زۆر لەڵەم تەدەست‪ ،‬ضاعیر‪ ،‬هاهۆستا‪،‬‬ ‫ئەدیة و رۆضٌثیری کىردستاًی ئێراى لە ًاوخۆ‪ ،‬لە هەرێوی کىردستاى و‬ ‫دەرەوەی واڵت پێطىازییاى لێکرد و تە تێثیٌی و سەرًجی تە ًرخ رێٌىێٌییاى‬ ‫کردم‪ .‬تەاڵم هاوکارییەکاى لە ئاستی داخىازی و چاوەڕواًییەکاًذا ًەتىوى‪.‬‬


‫چىًکە کىردستاًی ئێراى تەو تایثەتوەًذییە فەرهەًگی‪ ،‬کۆهەاڵیەتی و‬ ‫ًەتەوەییەی کە هەیەتی و تە لەتەرچاو گرتٌی تىاًایی‪ ،‬ضارەزایی و‬ ‫پسپۆڕیی ئەدیة و ًىوسەراًی ئەو تەضەی ًیطتواى‪ ،‬دەکرێ تەرهەم و‬ ‫ضاکاری تەپێز و پڕ ًاوەرۆکتر لەم کارەی ئێستا کە لەتەر دەستە‪ ،‬رەواًەی‬ ‫کتێثخاًەی ئەدەتی کىردی تکرێت‪.‬‬ ‫هەسەلەیەکی دیکە کە دەههەوێ لە سەرەتای ئەم تەرهەهەدا لەگەڵ‬ ‫خىێٌەراى تیهێٌوە تەرتاس‪ ،‬چىارچێىەی کار‪ً ،‬اوەرۆک‪ ،‬ئاراستە و چۆًیەتیی‬ ‫پۆلێٌثەًذیی ئەم پڕۆژە و هەروەها چەًذ سەرًجێکی گطتییە لەهەڕ چەهکی‬ ‫"ئەدەتی کىردی" و ئەدەتی کىردیی ًاوچەیی‪.‬‬ ‫هێتۆدەکاًی کار کردى و هەڵثژاردًی ًاوەرۆکی ئەم پڕۆژەیە"رۆچٌەیەک تۆ‬ ‫ئەدەتی کىردی لە رۆژهەاڵتی کىردستاى"‪ ،‬کە سەرجەم پێٌج تەرگە‪ ،‬تەم‬ ‫چەضٌەی خىارەوەیە‪:‬‬ ‫ـ تەرگی یەکەم‪ :‬زهاى و ئەدەتی زاررەکی‪.‬‬ ‫ـ تەرگی دووەم‪ :‬ضیعر‪ ،‬لۆًاغەکاًی کالسیک و ًىێ‪.‬‬ ‫ـ تەرگی سێیەم‪ :‬چیرۆک و رۆهاى‪.‬‬ ‫ـ تەرگی چىارەم‪ :‬رەخٌەی ئەدەتی کىردی‪.‬‬ ‫ـ تەرگی پێٌجەم‪ :‬رەوضی ئەًجىهەًە فەرهەًگی و ئەدەتییەکاى‪،‬‬ ‫رۆژًاهەگەریی ئەدەتیی و ‪...‬‬ ‫ـ ضێىازی کار کردى و ئاهاًجی سەرەکیی ئەم پڕۆژەیە‪ ،‬هەروەک لە تاًگەوازی‬ ‫دەسپێکذا خراتىوە روو‪ ،‬وەک دەسپێک و جۆرێک لە ًىوسیٌەوە و کۆکردًەوەی‬ ‫هێژووی ئەدەتی هاوچەرخە‪ ،‬واتە دەست ًیطاى کردًی سەرەتا‪ ،‬هۆکار و‬ ‫تەستێٌە سیاسی‪ ،‬کۆهەاڵیەتی‪ ،‬فەرهەًگی‪ ،‬هێژوویی‪ ،‬ئاتىوری و فکرییەکاًی‬ ‫سەرهەڵذاًی لۆًاغ و رەوتەکاًی زهاى‪ ،‬ئەدەتی زارەکی‪ ،‬ضێعر‪ ،‬چیرۆک و‬ ‫ژاًرەکاًی دیکەی ئەدەب و هىًەر تىوە لە رۆژهەاڵتی کىردستاى‪.‬‬ ‫ـ لەم پڕۆژەیەدا جیا لە هێٌذێ وتار و لێکۆڵیٌەوە و دیواًە کە پێطتر ئەًجام‬ ‫دراوى‪ ،‬ئاراستەی کار کردى لەسەر تٌەهای دەق ًەتىوە‪ ،‬تەڵکىو زیاتر هەوڵ‬ ‫دراوە سەرجەم پێکهاتە و هەوێٌی ئەم پڕۆژەیە وەک رۆچٌە و دەاللەیەک‬


‫تێت تۆ چىوًە ًاو پاًتاییی پڕ لە هزر و رەهەًذی فکریی جیاواز کە لە‬ ‫تەستێٌی زهاى‪ ،‬ئەدەتی زارەکی‪ ،‬تەتایثەت ضیعر‪ ،‬چیرۆک‪ ،‬رۆهاى و‬ ‫لێکۆڵیٌەوەی رۆژهەاڵتی کىردستاى لە گۆڕێ داى‪.‬‬ ‫ـ هەروەک لە تاًگەوازی سەرەتاضذا هاتثىو‪ ،‬لەم پڕۆژەیەدا چىار جۆر کار‬ ‫کراوە‪ .‬یەکەم‪ :‬راستەوخۆ لەالیەى ئاهادەکارەوە لەگەڵ تىێژەر‪ً ،‬ىوسەر‪،‬‬ ‫ضاعیر‪ ،‬ئەدیة و رەخٌەگراى دیواًەی تەرتاڵو ئەًجام دراوە‪ ،‬دووەم‪ :‬ئەواًەی‬ ‫کە ئاهادە ًەتىوى لە رێگای وتىوێژەوە تەضذار تي‪ ،‬تاتەت و لێکۆڵیٌەوەیاى‬ ‫ًاردووە‪ .‬سێیەم‪ :‬لەالیەى هاوکار و راوێژکاراًی دڵسۆزەوە لە کىردستاًی‬ ‫رۆژهەاڵت دیواًەی تایثەت تۆ ئەم کارە ئەًجام دراوە‪ ،‬یاى داوای تاتەتی‬ ‫لێکۆڵیٌەوەی پێىەًذیذار لە ًىوسەراى کراوە‪ .‬چىارەم‪ :‬ئەو دیواًە و تاتەت و‬ ‫لێکۆڵیٌەواًەی لەخۆ گرتىوە کە پێطتر لە گۆڤارە ئەدەتی و فەرهەًگییەکاى‬ ‫یاى لەسەر تۆڕی ئیٌتێرًێت تاڵو تثىوًەوە و تە ئیزًی خاوەى تەرهەم تێیذا‬ ‫گىًجێٌراوى‪.‬‬ ‫یەکێک لە گرفتە سەرەکییەکاًی تەردەم تىێژیٌەوەکاًی ئەدەتی کىردی‪،‬‬ ‫گرفتی پێٌاسەی سٌىورەکاًیەتی‪ً .‬ەتىوًی دەسەاڵتێکی یاسایی ـ سیاسیی‬ ‫کىردی‪ ،‬تە واتایەکی دی ًەتىوًی دەوڵەتێکی کىردی هەتاڕادەیەکی زۆر‬ ‫تڕیارداى لەتارەی سٌىورەکاًی "ئەدەتی کىردی" وەک ئەدەتیاتێکی ًەتەوەیی‬ ‫کردۆتە پرسێکی ًەلىاو‪.‬‬ ‫ئەوە راستییەکی حاضا هەڵٌەگرە کە ئەدەتیاتی ئەهریکایی‪ ،‬تریتاًیایی و‬ ‫کاًادایی‪ ،‬سەرەڕای ئەوەی کە هەهىویاى تە زهاًی ئیٌگلیزیی ًىوسراوى‪ ،‬لە‬ ‫یەکتر جیاى و تایثەتوەًذیی خۆیاى هەیە و ئەهەش دەرتڕی ئەوەیە کە زهاى‬ ‫تە تەًیایی دەرتڕی ًاسٌاهەی ئەدەب و وێژە ًیە‪ .‬وەها ئاڵۆزییەک لە‬ ‫ئەدەتیاتی عەرەتی‪ ،‬ئێسپاًیۆلی و ئەفریمای تاضىوریطذا هەیە‪ .‬لەتەر ئەوەی‬ ‫کە (دەوڵەت ـ ًەتەوە)کاى تەًیا لەسەر تٌەهای سٌىورە زهاًییەکاى‬ ‫پێکٌاهێٌرێي‪ ،‬تەڵکىو چەًذیي دەوڵەت و هەرێوی تچىوکی ًاوچەیی هەى کە‬ ‫خاوەًی زهاًی هاوتەضي‪ ،‬تەاڵم هەلىهەرجی کۆهەاڵیەتی‪ ،‬سیاسی و ئاتىوریی‬ ‫جیاوازیاى هەیە کە هەرکام تە ًۆرەی خۆیاى ضێىاز‪ ،‬رێچکە و رێثازی‬


‫ئەدەتیی جیاواز تەرهەم دەهێٌي‪ .‬لەم رووەوە‪ ،‬زهاًی هاوتەضی هێٌذێ لە‬ ‫ئەدەتە ًەتەوەییەکاى‪ ،‬تە واتای ئەدەتیاتی یەکساى و یەکگرتىو ًیە‪.‬‬ ‫هەرچەضٌە تىێژیٌەوەیەک لەتارەی ئەدەتیات تۆ ًوىوًە عەرەتی‪ ،‬دەتێ‬ ‫ضێىاز و رێثازە جیاوازەکاى‪ ،‬هێژووی جیاواز و هێٌذێ جار ًاهاوچەضٌی‬ ‫دەوڵەتە جیاجیا عەرەتییەکاى لێک تذاتەوە‪ ،‬چىًکە هەرکاهەیاى هەڵگری‬ ‫ئەدەتیاتی تایثەت تە خۆیاًي‪ .‬دۆزی "ئەدەتی کىردی" لەهەش ئاڵۆزترە‪ .‬دۆخ‬ ‫و هەڵکەوتەی ژیۆپۆلێتیکی کىرد و رووتەڕووتىوًەوەیاى لەگەاڵ هاوکێطە‬ ‫سیاسییەکاى و ئاهاًجی "دەوڵەت ـ ًەتەوە" زاڵ و دەسەاڵت تەدەستەکاى‪،‬‬ ‫کىرد لە هەرچەضٌە هاوکاری و پێىەًذییەکی یاسایی و فەرهی لەگەڵ یەکتر‬ ‫تێثەش دەکات‪ .‬ئەم تارودۆخە هەروا تە ساًایی دتێتە هۆی لێکجیاتىوًەەی‬ ‫هەوڵ و تەلەالکاى و ئەگەری دەرفەت و جێثەجێ کردًی هەرچەضٌە‬ ‫تىێژیٌەوە و تاوتىێیەکی هاوتەش لە تىاری ئەدەتەوە ًاڕەخسێٌێ‪ .‬کە وایە‪،‬‬ ‫لەواًەیە ئەدەتی کىردی لە تەضێک لە کىردستاى گەضە تکات تەتێ ئەوەی‬ ‫کە کاریگەرییەکی ئەوتۆی لەسەر تەضەکاًی دیکە هەتێت‪.‬‬ ‫تارودۆخی هێژوویی و سیاسیی تایثەت تە ًەتەوەی کىرد و ًەتىوًی‬ ‫یەکگرتىویی جىغرافیایی ـ سیاسی‪ ،‬سەرًجذاى تەواًی وەک ًەتەوەیەکی‬ ‫یەکگرتىو تە واتای یاسایی ـ سیاسی هەتاڕادەیەک کردۆتە پرسێکی ًەلىاو‪.‬‬ ‫لەڕاستیذا کەتىار (والیع)ی سیاسیی ًاوچەیەک کە کىرد تێیذا ًیطتەجێي‬ ‫تۆتە هۆی سەرهەڵذاًی تزووتٌەوەی جیاجیا و داتڕاوی ًاسیۆًالیستی کە‬ ‫سەرەڕای کارلێک‪ً ،‬ەیاًتىاًیىە ًەتەوەیەک تە سٌىور و چىارچێىەی‬ ‫پێٌاسەکراو تڕەخسێٌي‪ .‬لە هاوەی پێٌج سەدەی راتردوودا ئەو ًاوچەیەی کە‬ ‫تە کىردستاى دەًاسرێ و داًیطتىاًی زۆرتەیاى کىردى‪ ،‬هیچکات لە‬ ‫یەکگرتىویی سیاسی تەهرەهەًذ ًەتىوە‪ ،‬لەم رووەوە‪ ،‬هیچکات پێکهاتەی‬ ‫دەوڵەتی یەکگرتىو تۆ تەڕێىەتەری و پێٌاسەی سٌىورەکاًی لەئارادا ًەتىوە‪.‬‬ ‫سەرەًجام تەڕێىەتەریی ئەو ًاوچاًە لە دەستی گرووپ و ًەتەوەکاًی دیکەی‬ ‫جیا لە کىرددا تىوە‪ .‬کىرد ًزیک تە پێٌج سەدە لەژێر دەسەاڵتی دوو‬ ‫ئیوپراتۆریی جیاواز‪ ،‬یاًی سەفەوی و عىسواًییەکاًذا تىوى کە هەرکاهەیاى‬


‫هەڵگری تایثەتوەًذیی ئێتٌیکی‪ ،‬هەزهەتی‪ ،‬سیاسی و کىلتىوریی تایثەت تە‬ ‫خۆیاى تىوى‪ .‬سەرەًجام کىرد سەرەتای سەدەی تیستەم لە کیاًی‬ ‫ًەتەوەیەکی یەکگرتىو تێثەش تىو‪ ،‬ئەهەش لە کاتێکذا تىو کە تیری‬ ‫ًاسیۆًالیستی لەًێى ًەتەوەکاًی دیکەی رۆژهەاڵتی ًاڤیي لە حاڵی گەضە‬ ‫سەًذًذا تىو‪ .‬لە راستیذا دەورەی هۆدێڕًی رۆژهەاڵتی ًاڤیي‪ ،‬یاًی لۆًاغی‬ ‫پاش ضەڕی یەکەم جیهاًی کە تێیذا دەوڵەت ـ ًەتەوەگەلی ًىێ وەک‪:‬‬ ‫تىرکیە‪ ،‬عێراق و سىویە سەریاى هەڵذا‪ ،‬هیچ چەضٌە رزگارییەکی تۆ کىرد‬ ‫تەدواوە ًەتىوە و ًیطتواى و سٌىورەکاًیاى دیساى لە ًێىاى ئێراى و ئەو‬ ‫دەوڵەتە تازە تەدەسەاڵت گەیطتىاًە کە تەرهەهی رووخاًی ئیوپراتۆریی‬ ‫عىسواًی تىوى‪ ،‬داتەضکرا‪ .‬ئەو دەواڵتاًە کە هەرکاهەیاى لەژێر دەسەاڵتی‬ ‫سیستوی سیاسی و ئاتىوریی جیاوازدا تىوى‪ ،‬تە ئاضکرا پێکهاتەی لێکذاتڕاو و‬ ‫تەتەواوەتی لێک جیاوازییاى تٌیات ًا‪ .‬کە وایە کىرد لەتەر کەهیٌە و‬ ‫ژێردەستەتىوًیاى‪ ،‬لەژێر کاریگەریی وەها پێکهاتەیەکی سیاسی‪ ،‬کىلتىوری و‬ ‫هەتاڕادەیەک کۆهەاڵیەتیی جیاواز‪ ،‬تە ضێىەی حاضاهەڵٌەگر ًەیاًتىاًی لە‬ ‫رێگای تٌیاتٌاًی کىلتىور و ًاسٌاهەیەکی تەهێزەوە یەکگرتىو تي‪ .‬سیاسەتی‬ ‫راستەلیٌەی ئەو دەوڵەتاًە لەو رەهەًذاًەوە کە پێىەًذیی تە کىردەوە‬ ‫هەتىوە‪ ،‬تە درێژایی هێژوو جیاواز تىوە و هێٌذێ سیاسەتیطیاى وەکىو‬ ‫تىاًەوە‪ ،‬پاکتاوکردًی کىلتىوری و زهاًی (فەرهەًگ سڕیٌەوە) و فیزیکی و‬ ‫حاضا کردى‪ ،‬لێک ًزیک تىوى و وەکىو ستراتیژییەک گرتىویاًەتە تەر‪ ،‬لەم‬ ‫رووەوە‪ ،‬تزووتٌەوە سیاسی و فەرهەًگییەکاًی کىرد لەو واڵتاًە‬ ‫تایثەتوەًذیی جیاواز و هەروەها داخىازیی جۆراوجۆریاى هەتىوە‪ .‬کىرد‬ ‫لەالیەى هەرکام لە واڵتاًاًی زاڵەوە لەگەڵ هەڵسىکەوتی جیاواز تەروڕوو‬ ‫تىوە‪ ،‬لە حاضا کردًی رەها و تێ ئەهالو ئەوالوە تگرە هەتا داًی جۆرێک لە‬ ‫سەرتەخۆیی کىلتىوریی تەرتەسک‪ً .‬ەتىوًی یەکگرتىویی سیاسی و کىلتىوری‬ ‫لە ًێىاى کىرداًذا تەهۆی داتەش تىوى لە ًێىاى چەًذ والتی جیاواز‪ ،‬خۆی لە‬ ‫سیاسەت و فەرهەًگێکی تەتەواوەتی لێکذاتڕاویطذا دەرخستىوە‪ .‬هەرتۆیە لە‬ ‫چىارچێىەی تزووتٌەوە سیاسییەکاًی کىردیطذا تەدەگوەى دەکرێ فکر و‬


‫ئەًذێطەیەک دەستٌیطاى تکەیت کە پرسی سەرتەخۆیی کىردی وەک‬ ‫یەکەیەک (تزووتٌەوەیەکی یەکگرتىو) رەچاو تکات‪ .‬ئەم پرسە کاریگەریی‬ ‫لەسەر تىارەکاًی دیکەش داًاوە‪ ،‬هەرتۆیە لە تىاری فەرهەًگی کىردیطەوە‬ ‫ًاکرێ تزاوتێکی فەرهەًگی و ئەدەتیی یەکگرتىوی کىردی دەستٌیطاى تکەیي‪.‬‬ ‫تارودۆخی سیاسی تەًاًەت کىردیطی لە تىوًی رێٌىوسێکی یەکذەست و‬ ‫یەکگرتىو تێثەش کردووە‪ .‬والیعی داتەضثىوًی کىرد تەتایثەت لە سەدەی‬ ‫ئێستا و لە زەهەًێکذا کە هۆدێڕًیتە و کەرەستەکاًی‪ ،‬پرۆسەی ستاًذارد‬ ‫کردًی زهاًە "ًەتەوەیی" و "فەرهی"یە داسەپێٌراوەکاًی وەکىو تىرکی‪،‬‬ ‫عەرەتی و فارسی خێراتر دەکات‪ ،‬هەلىهەرجی لەتاری تۆ گەضە و پەرەپێذاى‬ ‫و پێکهێٌاًی "زهاًی پێىەر"ی کىردی ًەڕەخساًذووە‪ .‬لەحاڵێکذا کە ئەدەتی‬ ‫هۆدێڕى لە سەرەتای سەدەی ًۆزدەیەهذا لەًاو دەوڵەت ـ ًەتەوە تازەکاى‪،‬‬ ‫خراتىوە خزهەت ئایذیای پێکهێٌاًی ًاسٌاهەی یەکگرتىوە‪ ،‬تەاڵم زاڵثىوًی‬ ‫تارودۆخەکە ًەیهێطت تثێتە دەرفەتێکیص تۆ ًەتەوەی کىرد‪ .‬لە وەها‬ ‫تارودۆخێکذا هەرچەضٌە چاالکی و پەرچەکذرارێک لەالیەى کىردەکاًەوە‬ ‫تەًاًەت چاالکییە تەواو فەرهەًگییەکاًیص تەًاو خەتات و تەرەًگاری‬ ‫تەدژی دەسەاڵتی ئەو دەواڵتاًە لە لەڵەم دەدراى‪ .‬لە تەضە جیاجیاکاًی‬ ‫کىردستاى تەپێی سیاسەتی ئەو دەوڵەتاًەی کە کىردیاى تێذا دەژی‪،‬‬ ‫ئەدەتیاتی کىردی یاى حاضای لێکراوە‪ ،‬یاى لە پەراوێزدا تىوە و ًەیتىاًیىە لە‬ ‫چەلی تزاوتە ئەەتییەکاًذا خۆی دەرتخات‪ .‬لە راستیذا تارودۆخی کىرداى‬ ‫یەکێک لە تەرچاوتریٌی ئەو ًوىوًاًەیە کە پێىەًذیی راستەوخۆی ًێىاى‬ ‫سیاسەت و گەضەی ئەدەتیاتی ًەتەوەیی دەردەخات‪ .‬تۆ وێٌە لە حاڵێکذا‬ ‫هەتاڕادەیەک هەلىهەرجی ضیاو و لە حاڵی تەرەوپێطچىوى لە کىردستاًی‬ ‫تاضىور تۆتە هۆی گەضەکردًی ئەدەتی کىردی‪ ،‬لە چەًذ لۆًاغێکذا حاضا‬ ‫کردًی ئاضکرا لە هەرچەضٌە ًاسٌاهەیەکی کىردی لە تىرکیە‪ ،‬تۆتە هۆی‬ ‫ئەوەی کە هەرچەضٌە ئەدەتێکی ًىوسراو سەرهەڵٌەدات‪ .‬ئەم پرسە لە‬ ‫کىردستاًی ئێراًیص جگەلە لۆًاغێکی کىرت لە هاوەی ضەڕی دووەهی‬ ‫جیهاًی و لە سەردەهی کۆهاری کىردستاى لە هەهاتاد لە ساڵی‬

‫‪1324‬ی‬


‫هەتاوی (‬

‫‪)1946‬ی زاییٌی لە تىرکیە سەرکەوتىوتر ًەتىوە‪ .‬کىرد لە‬

‫کىردستاًی ئێراًذا هیچکات تە ضێىەی فەرهی هافی خىێٌذى و ًىوسیي تە‬ ‫زهاًی دایکیی ًەتىوە و هەهىو ًىوسەراًی ئەو تەضەی ًیطتواى تە ضێىەی‬ ‫خۆڕسک هاتىوًەتە ئەم تىارەوە و تەرهەهیاى خىڵماًذووە‪ .‬پاش ضۆڕضی‬ ‫گەالًی ئێراى لە ساڵی‬

‫‪1357‬ی هەتاوی (‬

‫‪)1979‬ی زاییٌی چاپ و تالو‬

‫تىوًەوەی رۆژًاهە‪ ،‬گۆڤار و ًاهیلکە و کتێة تە زهاًی کىردی دەستی پێکرد و‬ ‫تۆ هاوەیەکی کاتی تىوە و دواتر ساًسۆر و زەخت و گىضارەکاى دەستیاى‬ ‫پێکردۆتەوە‪ .‬لەگەڵ داهەزراًی گۆڤاری "سروە" و ئەو ضەپۆلە ئەدەتی و‬ ‫رۆضٌثیرییە لە رۆژهەاڵتی کىردستاى‪ ،‬جارێکی تر گىڕ و تیٌێکی دیکەی لە‬ ‫هەیذاًی ئەدەتی کىردی دەستی پێکرد و ئەم ضەپۆلە لەگەڵ داهەزراًی‬ ‫ئەًجىهەًە ئەدەتیییەکاى لە کۆتایی دەیەی‬

‫‪60‬ی هەتاوی تااڵی کرد و‬

‫ًىوسەراى و ئەدەیثاًی کىرد لە رۆژهەاڵت لەوپەڕی تێذەرەتاًیذا‬ ‫تەرهەهەکاًیاى چاپ و تاڵو کردەوە‪ .‬رەوت و رێچکە ئەدەتییەکاى لە‬ ‫رۆژهەاڵت تە هاتٌی تەرە و وەچەی ًىێ‪ ،‬خۆیاى گرت‪ ،‬لە رێگای وەرگێڕاى و‬ ‫دەلی تیاًییەوە رواًیي و جیهاًثیٌیەکاى تۆ "ئەدەب" و "داهێٌاى" گۆڕاًیاى‬ ‫تەسەدا هات و ئەم رەوتە لە ًاوەڕاستی دەیەی حەفتا لە دووتىێی دەلذا‬ ‫خۆی دەرخست و پاضاى تەیاًٌاهەی ضێعریی "داکار"‪ ،‬و رواًیي و رەوتەکاًی‬ ‫وەک‪":‬چرکاًە"‪" ،‬ضێعری جیاواز"‪" ،‬رەوتی رچە"‪" ،‬ضێعری پێىەر"‪" ،‬تەرەی‬ ‫چىارەم"‪" ،‬ضێعری ضێت"‪ً" ،‬ىێترخىازاى"‪ ،‬لە چیرۆکیطذا "کۆڕی چیرۆکٌىوساًی‬ ‫خۆر" و رەوتی کىرتە چیرۆک‪ ،‬تە ضێىەی تەرتاڵو و تیروڕای جیاواز و‬ ‫پێکهاتەضکێٌاًە و جیهاى تەوەراًە تىوًە ًاسٌاهەی ئەدەتی هاوچەرخی‬ ‫کىردی لە رۆژهەاڵتی کىردستاى و ئێستاش تەردەواهە‪ .‬تەاڵم ئەوەی جێگای‬ ‫هەڵىەستە و تێڕاهاًە‪ ،‬هاتٌە گۆڕی چەًذ پرسیارێکە کە هێطتا تێ وەاڵهي‪:‬‬ ‫ـ ئاخۆ ئەو رێثاز و رێچکە ضێعری و چیرۆکییاًەی کە لە هەیذاًی ئەدەتی‬ ‫کىردیذا چ لە تاضىور و چ لە رۆژهەاڵت سەریاى هەڵذاوە کە تەردەوام‬ ‫کۆهەڵێک ًىوسەر و ئەدیة تاسی لێىە دەکەى و خۆیاى تە تٌیاتٌەری دادەًیي‪،‬‬ ‫دەکرێ تەپێی پێٌاسە و پێىەرە ئەدەتی و هىًەرییەکاى وەکىو رەوت و‬


‫رێچکەی ئەدەتی ًاودێر تکرێي؟ ـ هەڵگری تایثەتوەًذییەکاًی تزاوتە‬ ‫ئەدەتییەکاًیاى هەى؟‬ ‫ـ ئاخۆ زەهیٌە و تەستێٌە کۆهەاڵیەتی‪ ،‬سیاسی و فەرهەًگییەکاًیاى کاهاًەى؟‬ ‫ـ لەسەر تٌەهای ویست و داخىازیی کۆهەڵگای کىردی سەریاى هەڵذاوە‪ ،‬یاى‬ ‫الساییکردًەوەی رێچکەی کۆهەڵگا ئەدەتییەکاًی دیکەى؟‬ ‫ـ ئەو رەوت و لۆًاغە ئەدەتییاًە تىاًیىیاًە تەواکەری یە�� تي‪ ،‬یاى‬ ‫خێراییاى پێىە دیارە و تازیاى تەسەر یەکتردا داوە؟‬ ‫لە گۆڕێذا ًەتىوًی پێىەًذییەکی رێکىپێک لە ًێىاى چاالکییە ئەدەتییەکاًی‬ ‫تەضە جیاجیاکاًی کىردستاى تۆتە هۆی سەرهەڵذاًی جۆرێک لە ئەدەتی‬ ‫کىردیی کەم تەهەى و کەم خایەى‪ .‬پرسیار لێرەدا ئەوەیە کە ئاخۆ دەکرێ ئەم‬ ‫ئەدەتە لێکذاتڕاوە تەًاوی "ئەدەتی یەکگرتىو" ًاودێر تکەیي‪ .‬لە ًەتىوًی‬ ‫ئەم پێىەًذییە چڕوپڕ و تەردەواهەدا تاسکردى لە ئەدەتێکی "تایثەت و‬ ‫دیاریکراو" ئاساى ًیە و پێٌاسەکردًی تۆ لێکۆڵەراًی کىرد لە ئێستا و‬ ‫داهاتىودا یەک لە ئاستەًگەکاًە‪ .‬تاس ًەکردًی ئەم گرفت و ئاستەًگاًە و‬ ‫ضرۆڤە ًەکردًیاى لەسەر تٌەهای دەق و تەرهەهی تەردەست‪ً ،‬ەوەکاًی‬ ‫داهاتىو تىوضی گىهاى و دڕدۆًگی دەکات کە ئاخۆ زاراوەی "ئەدەتی کىردی" چ‬ ‫پێٌاسەیەک هەڵذەگرێ و هەهىو پاراهێتر و تایثەتوەًذییەکاًی ئەدەتێکی‬ ‫ًەتەوەیی هەیە؟‬ ‫هەًىوکە وەاڵهذاًەوە تەو پرسیاراًەی پێطىو دەرگای دیالۆگێکواى تۆ ئاوەاڵ‬ ‫دەکەى کە لەوێىە دەتىاًیي تگەیٌە داهیٌاى‪ ،‬هەتا ًەوەی کىًجکۆڵ و‬ ‫پرسیارخىڵمێٌی داهاتىو تە تەرچاو رووًییەوە تێٌە هەیذاى‪.‬‬ ‫هەر ًەتەوەیەک پێکهاتە و تایثەتوەًذیی خۆی هەیە و ئەم تىخن و گەوهەرە‬ ‫لەهەڕ ئەدەتیاتیص وەڕاست دەگەڕێ‪ ،‬هێطتا ئەستەهە تاوەڕ تەوە تهێٌیي کە‬ ‫ئارهاًجی "گىتە" لەتارەی "ئەدەتیاتی جیهاى" لەگەل ئاوەز و لۆژیکذا‬ ‫دەگىًجێت‪ .‬گەڕاًەوە تۆ پێٌاسەی ئەدەتیات لەسەر تٌەهای ریطە و گەوهەرە‬ ‫ًەتەوەییەکاًی‪ ،‬ئەزهىوًێکی عەلاڵًیە‪ .‬زاراوەگەلێکی وەک "ئەدەتیاتی‬ ‫ئەهریکا"‪" ،‬ئەدەتیاتی ئاڵواًی"‪" ،‬ئەدەتیاتی سىئێذی" و هتذ‪ ...‬هەتاڕادەیەک‬


‫لە تىێژیٌەوە ئەدەتییەکاًی جیهاًذا جێگایاى گرتىوە‪ .‬ئێستا ئەم پرسیارە‬ ‫دێتە گۆڕێ کە چ ضتێک دەتێتە هۆی ئەوەی کە دەلێکی ًىوسراو هۆرکی‬ ‫ًەتەوەیی تەخۆیەوە تگرێت؟ تە واتایەکی دی‪ ،‬چ ضتێک دەتێتە هۆی ئەوەی‬ ‫کە دەلێکی ئەدەتی هۆرکی ئەهریکایی‪ ،‬یاى روسیی پێ تثەخطرێت؟ ئاخۆ ئەو‬ ‫هۆکارە تەًیا زهاًە؟ ئەگەر وایە تۆچی ئەدەتیاتی ئەهریکا‪ ،‬تریتاًیایی و‬ ‫کاًادا لێکجیا دەکەًەوە‪ ،‬سەرەڕای ئەو راستییەی کە هەهىویاى تە زهاًی‬ ‫ئیٌگلیزی ًىوسراوى‪ ،‬کە وایە دەگەیٌە ئەو راستییەی کە پێٌاسەی "ئەدەتیاتی‬ ‫ًەتەوەیی" تەًیا پێىەًذیی تە تٌەهای زهاًٌاساًەوە ًیە‪.‬‬ ‫لە رۆژهەاڵتی کىردستاى لە لۆًاغەکاًی راتردوو و هەًىوکەش زۆرى ئەو‬ ‫ًىوسەرە کىرداًەی کە تە فارسی ًىوسیىیاًە و ئێستاش دەًىوسي‪ ،‬ئاخۆ‬ ‫تەرهەهی ئەو ًىوسەراًەی کە لەتاری ًەتەوەییەوە کىردى‪ ،‬تەاڵم تە زهاًی‬ ‫فارسی تەرهەهیاى خىڵماًذووە‪ ،‬تەضێکي لە ئەدەتی فارسی یاى کىردی؟ چ‬ ‫پێىەًذییەک لە ًێىاى ئەدەب و ًەتەوەدا هەیە؟ یاى ئەگەر گەوهەری‬ ‫ًەتەوەییثىوى لەسەر تٌەهای جیاوازییەکاًە‪ ،‬ئەو جیاوازییاًە لە‬ ‫ئەدەتیاتیاًذا چۆى رەًگ دەدەًەوە؟ ئەدەتیاتی ًاوچەیی چ پێٌاسەیەک‬ ‫هەڵذگرێ و لە کام خاًەی ئەدەتی ًیطتواًیذا جێگا دەگرێ؟‬ ‫پرسی زهاى‪ ،‬وەک سەرەکی تریي تىخن و گەوهەری ضىًاسی ًەتەوەیی‬ ‫(الًیکەم تۆ کىرد)‪ ،‬لە رۆژهەاڵتی کىردستاى خاوەى چ پێگەیەکە‪ ،‬رەوت و‬ ‫لۆًاغە جیاجیاکاًی کاهاًەى و ًىوسەراى و ئەدیثاًی کىرد چۆى لەگەڵ‬ ‫پرسی زهاًی کىردی تەرەوڕوو تىوًەتەوە؟ خىێٌذى و ًىوسیي تە زهاًی‬ ‫زگواکی لە کىردستاًی رۆژهەاڵت کە لە سیستوی پەروەردەدا تە فەرهی‬ ‫ًاخىێٌرێ‪ ،‬چ کێطە و ئاستەًگێکی خىڵماًذووە و تەرتێژ و خىێٌەراًی ئەدەتی‬ ‫کىردی چۆى لەم کێطەیە دەڕواًي؟‬ ‫چەًذ ساڵێکە تاسکردى لە زهاًی یەکگرتىوی کىردی لە ًاوەًذە فەرهەًگی‪،‬‬ ‫ئەدەتی و رۆضٌثیرییەکاى گەرهە و ضاًثەضاًی ئەم هەسەلەیە زاراوە و‬ ‫دیالێکتەکاًی ئەم زهاًە و تەتایثەت کرهاًجی‪ ،‬هەوراهی و کەلهىڕی‬ ‫خەریکی خۆ سەلواًذى و فۆرم و لەوارە گرتٌي‪ .‬لە هەیذاًی ئەدەب و ًىوسیي‬


‫و تەتایثەت ضێعردا خەریکي گەضە دەکەى‪ ،‬ئاخۆ ئەم گەضەکردًە دەتێ وەک‬ ‫دەرفەت و دەرەتاًێک تۆ تىوژاًەوەی زهاى و کىلتىوری ًاوچەیی لێک‬ ‫تذرێتەوە یاى وەک خەسارێک کە لە درێژ هاوەدا زەرەر لە پرسی زهاًی‬ ‫ًەتەوەیی دەدەى؟ پرسی "ًىوسیي" و ئەدەتیاتی ًەتەوەیی دەتێ چۆى لەگەڵ‬ ‫ئەم تاتەتە هەستیارە پێٌاسە تکرێت و ًىوسیي تە چەًذ دیالێکتی جیاواز‬ ‫لەالیەک و لەالیەکی دیکەضەوە جێٌەکەوتٌی زهاًی یەکگرتىو (پێىەر)‪ ،‬تەرەو‬ ‫کىێواى دەتەى؟ ئەم پرسیاراًە و چەًذ پرسیاری دیکەی پێىەًذیذار لە تەضی‬ ‫زهاًی ئەم پڕۆژەیەدا لەالیەى چەًذ ًىوسەر و ضارەزایەکی تىاری زهاًەوە لە‬ ‫چىارچێىەی چەًذ رایەکی جیاوازدا دەخرێٌە روو‪.‬‬ ‫خىێٌەراًی ئەم کتێثە لەواًەیە یەکەم پرسیار کە الیاى گەاڵڵە تێت‪ً ،‬اوی‬ ‫"رۆژهەاڵتی کىردستاى" تێت وەک دەست ًیطاى کردًی جىغرافیا و‬ ‫ًاوچەیەکی تایثەت تۆ تە ئەًجام گەیاًذًی ئەم پڕۆژەیە‪ ،‬ئەهە لە راستی و‬ ‫والیعێکی سیاسییەوە سەرچاوە دەگرێت و حاضای لێٌاکرێت کە ًەتەوەی کىرد‬ ‫تەسەر چىار واڵتی جیاوازدا داتەش تىوە کە هەرکاهەیاى هەڵگری تارودۆخ و‬ ‫تایثەتوەًذیی سیاسی‪ ،‬کۆهەاڵیەتی‪ ،‬فەرهەًگی و ئاتىوریی جیاواز لە‬ ‫یەکترى و کىردیص وەک ًەتەوەیەکی ژێردەست و کەهیٌەیەکی پەراوێزخراو‬ ‫لەژێر کاریگەری و هێژهۆًیی زاڵی ئەو حکىوهەتاًە تەدەر ًەتىوە و‬ ‫ئەدەتیاتیص وەک یەکێک لە ژێرخاًەکاًی ًەتەوە کاریگەریی هەرکام لەو‬ ‫واڵتاًەی تەسەرەوەیە‪.‬‬ ‫کۆهەڵٌاساًی ئەدەتیات لەو تاوەڕەداى لە هەر ضىێٌێک زهاى و دیالێکتی‬ ‫جیاواز هەتي‪ ،‬ئەدەب و سەرًجی جیاوازیص سەر هەڵذەدەى‪ .‬لە‬ ‫دەستٌیطاًکردًی ضێىاز و رێثازی ًىوسیٌی هەر ًىوسەرێکذا‪ ،‬جیا لە خەوى و‬ ‫خەیاڵ و هەستە تاکەکەسی و دەرووًییەکاى‪ ،‬کۆهەڵێکی تەرچاو لە گەوهەر و‬ ‫تىخوەکاًی پێىەًذیذار تە ژیٌگەی کۆهەاڵیەتی و جىغرافیایی تەردەوام‬ ‫کاریگەری و رۆڵیاى هەتىوە‪ .‬تەًاًەت هاکە و هەوێٌی پاڵٌەرە‬ ‫دەروًییەکاًیص زۆر تە ئاساًی دەکەوًە ژێر سێثەری کاریگەرییە‬ ‫دەرووًییەکاًی ًىوسەرەوە‪ .‬ئەگەر لەوارە و پێکهاتەی تەرهەهێکی ئەدەتی ـ‬


‫تەتایثەت لە ژاًرە ریىاییەکاًذا ـ لەسەر تٌەهای چىار ئەستىوًذەکی‬ ‫" هەڵثژاردًی تاتەت‪ ،‬تەژًی زهاًی‪ ،‬جیهاًثیٌی و الیەًی هىًەری و ستاتیکا"‬ ‫تٌیات ًراتێ‪ ،‬تەرچاوتریي هادەی خاو و سەرەکیی ئەو پێکهاتەیە‪ ،‬لە رێگای‬ ‫هۆکاری دیکەوە هەڵذەهێٌجرێ کە هەهىویاى پێىەًذییاى تە ویست و‬ ‫داخىازیی ضىێٌی ژیاى و ًاوچەی ًیطتەجێثىوًی خاوەى تەرهەهەوە هەیە‪،‬‬ ‫هۆکارگەلێکی وەک‪ :‬ژیٌگەی کۆهەاڵیەتی‪ ،‬سیاسی‪ ،‬فەرهەًگی‪ ،‬ئاتىوری‪،‬‬ ‫هێژوویی و ژیٌگەی سروضتی‪ .‬هەر ًىوسەرێک جیا لە کاریگەرییە تەریٌە‬ ‫جیهاًییەکاى‪ ،‬لەتەر تەستراوەیی جىغرافیایی تە ًاوچەیەکی تایثەت‪ ،‬تە‬ ‫تێکەاڵو و گرێ خىاردى لەگەڵ ئەو تٌەها و گەوهەراًە‪ ،‬لە زەیي و پێطیٌەی‬ ‫خۆیذا ضىێٌیاى تۆ دەکاتەوە و چ تیهەوێ و چ ًەیهەوێ هێٌذێ جار تە ضێىەی‬ ‫پەتی و هێٌذێ جاریص لىوڵ و تٌەڕەتی لە تەرهەهە ئەدەتی و‬ ‫هىًەرییەکاًذا‪ ،‬پەرچەکرداری هاوچەضي لەگەڵ ًىوسەراًی هاوًاوچەی‬ ‫خۆیذا دەخاتە روو و ئەوکاتەیە کە تەرفرەهیی ئەو خاڵە هاوتەضاًە دەتىاًێ‬ ‫ضێىاز و رەوتی ئەدەتیی ًاوچە و هەرێوێک لە هەرێوێکی دیکە جیا تکاتەوە‪.‬‬ ‫لەواًەیە ئەدەتیاتی هەرێوی و خاڵە جیاوازەکاًیاى لەگەڵ هەرێوێکی دیکە‬ ‫تۆ ئەدەتی زارەکی و فۆلکلۆر تەپێی خەسڵەت و تایثەتوەًذییەکاًی وەڕاست‬ ‫ًەگەڕێت‪ ،‬چىًکە زارەکی تىوى‪ ،‬گىاستٌەوەی فۆلکلۆر تە ضێىازی ًەریتی لە‬ ‫ًەوەیەکەوە تۆ ًەوەیەکی دیکە‪ ،‬سەفەرکردًی لە کىلتىور و ًاوچەیەکەوە تۆ‬ ‫ًاوچەیەکی دیکە سٌىور ًاًاسێت و زۆر جار جۆری گێڕاًەوە و ًاوەرۆکی دەلە‬ ‫رەسەى و فۆلکلۆرییەکاى لێک دەچي و تەًاًەت هێٌذێ جاریص ئەفساًە و‬ ‫ئىستىورەی ضارستاًیەتە جیاوازەکاًیص خاڵە هاوتەضەکاًیاى لە خاڵی‬ ‫جیاوازیاى زێذەترە‪ .‬ئەم پرسە ًاتێ تە ضێىەی رەها لێی تڕواًرێ‪ ،‬چىًکە‬ ‫تەضێک لە ئاوازە فۆلکلۆرییەکاى‪ ،‬تەیت و تاو‪ ،‬تەًذ‪ ،‬الی الیە‪،‬‬ ‫الواًذًذًەوەکاى تایثەتی ًاوچەیەکي و لە ًاوچەکاًی دیکە پێگەیاى ًیە‪.‬‬ ‫تەاڵم لە ئەدەتی ًىیسیاری و هاوچەرخذا ئەم هەسەلەیە جیاوازترە‪،‬‬ ‫کاریگەریی تەریي و تەرتاڵوی دیاردەی تەجیهاًیثىوى و زەخت و گىضارهێٌاى‬ ‫تۆ کىلتىورە تەرتەسکە خۆهاڵی و ًاوچەییەکاى‪ ،‬کەضێکی وای خىڵماًذووە کە‬


‫تژاردە و ًىخثەکاًی هەر ًەتەوەیەک تۆ خۆ پاراستي و ًەتىاًەوە لە لاوخی‬ ‫ئەو کىلتىورە جیهاى داگرەدا‪ ،‬لەسەر تٌەهای ئەًذێطە و گەوهەرە ًاوچەیی و‬ ‫خۆهاڵییەکاى و تە زهاى و داڕضتٌی ئەهڕۆییەوە‪ً ،‬اوەرۆکی تەرهەهی‬ ‫هاوچەرخ تڕازێٌٌەوە‪ .‬هەرچەًذ دوو تەضی رۆژهەاڵتی کىردستاى و تاضىوری‬ ‫کىردستاى تەهۆی هاوسٌىوری و لێک ًزیکییاى لەتاری سروضتی و‬ ‫جىغرافییاوە‪ ،‬تە درێژایی هێژوو پێکەوە پێىەًذیی ئاتىوری و کۆهەاڵیەتییاى‬ ‫لە ئاستی تەرتەسکذا هەتىوە‪ ،‬تەاڵم چىًکە هەرکام لەژێر کاریگەری و‬ ‫هێژهۆًیی زاڵی دەسەاڵت و حکىوهەتی فارس و عەرەتذا تىوى‪ ،‬کەهتر‬ ‫کاریگەری فەرهەًگی و زهاًیاى لەسەر یەکتر هەتىوە و رەوت و رێثازە‬ ‫ئەدەتییەکاًی هەرکام لەو دوو تەضە لە کىردستاى کەهتر ئاگاداری‬ ‫تایثەتوەًذیی یەکتر تىوى‪.‬‬ ‫ئەوەش سروضتییە ًىوسەر و ضاعێری هەر دەڤەر و ًاوچەیەک لەگەڵ‬ ‫ًاوچەیەکی دی لەتاری خەیاڵ‪ ،‬ئەًذێطە و ًاوەرۆکەوە جیاواز تێت‪ ،‬تۆ وێٌە‬ ‫ًىوسەرێکی کرهاضاى‪ ،‬ئیالم‪ ،‬سەحٌە و تێستىوى و‪ ..‬لەگەڵ ًىوسەرێکی‬ ‫خەڵکی کەرکىوک و تادیٌاى و دهۆک رواًیٌیاى جیا لە پرسە ًەتەوەییەکاى‬ ‫جیاوازە و کێى و ضاخ و پێذەضت و لێڕەوار و سروضتی دەورووتەری هەرکام لەو‬ ‫ًاوچاًە لە تەرهەهەکاًیاًذا رەًگ دەداتەوە کە تایثەتی ئەو دەڤەراًەى‪ .‬تۆ‬ ‫وێٌە کەش و هەوا و دۆخی سروضتیی هەوراهاًی رۆژهەاڵتی کىردستاى لەگەڵ‬ ‫دەضتی هەولێر و هەخوىور و ئاڵتىوى کىپری جیاوازیی ئێجگار زۆریاى هەیە‪،‬‬ ‫هەر ئەم جىغرافیا و سروضتەیە لە پلەی یەکەهذا کاریگەریی راستەخۆی‬ ‫لەسەر ًىوسەر و هىًەرهەًذ هەیە‪.‬‬ ‫پرسی ئەدەتیاتی ًاوچەیی و گرێذاًی تە زاراوەی "ئەدەتی کىردی" تە‬ ‫ًیسثەت دوو تەضی رۆژهەاڵت و تاضىوری کىردستاى‪ ،‬زیاتر لە ژاًرەکاًی‬ ‫ضێعر‪ ،‬چیرۆک و رۆهاًذا تەرجەستە دەتٌەوە‪ .‬چىًکە هەرکام لەم ژاًراًە لە‬ ‫هەر دوو تەضی کىردستاى لە لۆًاغی جیاجیادا رەوت‪ ،‬رێچکە و تزاوتی تازە‬ ‫تێیاًذا سەری هەڵذاوە و لە ژاًری ضێعردا هەم لۆًاغی کالسیک و هەم‬ ‫لۆًاغی ًىێ تە جۆرێک کاریگەرییاى لەسەر یەکتر هەتىوە‪ ،‬تەاڵم هەتا ئێستا‬


‫تە ضێىەی ئاکادیوی‪ ،‬هەیذاًی و تە هێتۆدی زاًستی کە لەسەر تٌەهای دەق‬ ‫تێ��‪ ،‬لێکۆڵیٌەوەی هەهەالیەًە لەسەر کاریگەریی دوو الیەًەی ئەدەتی‬ ‫کىردیی ئەو دوو تەضەی ًیطتواى ًەکراوە و ئەم پرساًە تە هەڵپەسێراوی‬ ‫هاوًەتەوە و هەر لە چىارچێىەی لسە و دروضن و تاًگەضە داى‪ .‬ئاراستەی ئەم‬ ‫پڕۆژەیە لە تەرگی دووەم و سێیەهذا کە لەسەر دوو ژاًری ضێعر و چیرۆکە‪،‬‬ ‫دەرخەری رەوت و لۆًاغە ضێعرییە جیاوازەکاى و هەروەها گەوهەر و‬ ‫تەستێٌەکاًی سەرهەڵذاًی چیرۆک و رۆهاًی هاوچەرخە لە رۆژهەاڵتی‬ ‫کىردستاى و لەواًەیە وەاڵهی هێٌذێ پرسی تاریک و ًاڕووى تذەًەوە‪ .‬یاى‬ ‫دەروازەیەک تێت تۆ کردًەوەی تاسێکی جیذدی و دیالۆگێکی چڕوپڕی سەر‬ ‫داپۆضراو‪ .‬لە دووتىێی وتار‪ ،‬لێکۆڵیٌەوە و دیواًەکاًی تەرگی دووەهذا کە‬ ‫لەسەر لۆًاغ و ضەپۆلەکاًی ضێعری هاوچەرخی کىردی لە رۆژهەاڵتی‬ ‫کىردستاى وەک جىغرافیایەکی جیاواز خراوًەتە روو‪ ،‬فکر و رای جیاواز و‬ ‫جیهاًثیٌیی پێکهاتەضکێي دێٌە تەرتاس‪ .‬لێرە دایە کە جیاوازییەکاى‬ ‫دەردەکەوى و ئاهاًجی سەرەکیی ئەم پڕۆژەیە تۆ خىێٌەری کىرد دەردەکەوێ‬ ‫کە لەتەرچی رۆژهەاڵتی کىردستاى تۆ ئەم پڕۆژەیە دەستٌیطاى کراوە‪:‬‬ ‫ـ یەکەم‪ً :‬ىوسیٌەوە‪ ،‬کۆکردًەوەی ئەو سەرچاوە و هادە خاواًەی کە لەسەر‬ ‫ئەدەتی کىردیی رۆژهەاڵت ًىوسراوى لە دووتىێی کتێثذا‪.‬‬ ‫ـ دووەم‪ :‬خستٌەرووی ئەو تایثەتوەًذی و تىخوە گەوهەرییاًەی کە لە هەرکام‬ ‫لە ژاًرە ئەدەتییەکاًی ئەو تەضەدا هەى تۆ ئاساًکاریی لێکۆڵیٌەوە‬ ‫ئەدەتییەکاًی داهاتىو‪.‬‬ ‫ـ سێیەم‪ :‬خستٌەرووی تەستێٌە سیاسی‪ ،‬کۆهەاڵیەتی‪ ،‬فەرهەًگی و‬ ‫هێژووییەکاًی هەرکام لە ژاًر و رەوتە ضێعرییەکاى‪.‬‬ ‫ـ چىارەم‪ :‬هەوڵێکی تچىوک لەپێٌاو ًىوسیٌەوەی "هێژووی ئەدەتی کىردی" لە‬ ‫ًاوچەیەکی دیاریکراودا‪.‬‬ ‫ئەم پڕۆژەیە تەًیا تەرهەهی هٌی ئاهادەکار ًیە‪ ،‬تەڵکىو تەرهەهی هزر و‬ ‫ئەًذێطەی سەرجەم ئەو کەساًەیە کە تاتەتیاى تێذایە و هاوکاری و‬ ‫یارهەتییاى کردووە هەتا تگاتە ئەًجام‪.‬‬


‫تێگىهاى ئەم کارەش وەکىو هەر کار و پڕۆژەیەکی لێکۆڵیٌەوە‪ ،‬لە الوازی و‬ ‫کەهىکىوڕی تەدەر ًیە‪ ،‬چىًکە تەرەًجاهی تیرێکی خۆڕسکە لەوپەڕی کەم‬ ‫دەرفەتی و تێذەرەتاًیذا‪ ،‬هەرتۆیە چاوەڕێی دەکەم لەالیەى سەرجەم ًىوسەر‬ ‫و ئەدەیة‪ ،‬و تەتایثەت رەخٌەگراًی ئەدەتی کىردییەوە رەخٌەی زاًستی‪،‬‬ ‫پێطٌیار و راوێژی تەپێز رووتەڕووی ئەم پڕۆژەیە تکرێتەوە‪.‬‬ ‫دەستٌیطاًکردًی کەهىکىرتییەکاى تەرگەکاًی دیکەی ئەم پڕۆژەیە‬ ‫دەوڵەهەًذتر دەکات‪ ،‬تە پێچەواًەوە کەهتەرخەهی و تێىازی ًىاًذًیص تە‬ ‫واتای دووپات تىوًەوەی هەڵەکاًە‪.‬‬

‫ضەریف فەالح‬ ‫تاًەهەڕی ‪1391‬‬


ئەدەبی، زمان، ئەدەبی زارەکی