Page 3

D E R T I G

tuigbouwkundige K.H. van Brederode (18271897) verantwoordelijk voor het ontwerp van de eerste generatie Waterstaatstations. Alle stations in de Zaanstreek kregen een station in de 3e klasse, te weten Wormerveer, KoogZaandijk en Zaandam. Het stationsgebouw van Zaandam werd ten opzichte van de overige Zaanstations één venstereenheid groter en ook kwam er aan beide kanten een vrijstaand bijgebouw, dat door een muur met het hoofdgebouw was verbonden. Aannemer voor station Zaandam was S. van der Kamp uit Leiden, die voor 62.360 gulden het werk uitvoerde. Vanaf de opening op 1 november 1869 werd de spoorlijn geëxploiteerd door de Hollandsche IJzeren Spoorweg-Maatschappij (HIJSM). Bewust sprak ik tot nu toe over de spoorverbinding Zaandam – Amsterdam en niet Amsterdam – Zaandam. Staatslijn K werd namelijk aangelegd vanuit de Zaanstreek richting ’s lands hoofdstad en niet omgekeerd. De laatste ontbrekende schakel in de verbinding tussen Den Helder en Amsterdam liet echter diverse jaren op zich wachten. Op 8 maart 1865 was de drooglegging van delen van het IJ begonnen en de aanleg van het Noordzeekanaal. Door financiële moeilijkheden bij de Amsterdamse Kanaalmaatschappij moest de Engelse aannemer het werk herhaaldelijk stilleggen en pas op 1 november 1876 kon Koning Willem III de nieuwe 21 kilometer lange vaarroute van Amsterdam naar de Noordzee officieel openen. De grote omweg via de Zuiderzee en bijbehorende route over de gevaarlijke zandbanken bij Pampus behoorden tot het verleden. Nu kon ook het spoortracé tussen Zaandam en Amsterdam worden aangelegd. In 1875 kwam een enkelsporige baan gereed, die de eerste drie jaren alleen gebruikt werd voor zandtransporten ten behoeve van de bouw van station Amsterdam CS. Op 15 oktober 1878 werd Staatslijn K tussen Zaandam en station Amsterdam Westerdok officieel in gebruik genomen. Laatstgenoemd station was van tijdelijke aard en dus vrijwel volledig van hout. In de tussentijd konden treinen al wel vanuit Amsterdam naar Den Helder en omgekeerd rijden, door de route via Haarlem naar Uitgeest te nemen. In laatstgenoemde plaats was een aansluiting op Staatslijn K. De verbinding Zaandam – Amsterdam betekende een aanmerkelijk kortere weg. Verlenging van de lijn tot Amsterdam Centraal vond plaats in 1889.

J A A R

H E M S P O O R T U N N E L

De aanleg van Staatslijn K in de omgeving van Krommenie en Assendelft, 15 mei 1870. Collectie Gemeentearchief Zaanstad

juist naar de Hembrug genoemd: buurtschap Hembrug. De brug was gereed in 1875 en werd drie jaar later officieel in gebruik genomen bij de formele openstelling van de verbinding Zaandam – Amsterdam. Gelijktijdig werd een stopplaats aan de Noorder-IJdijk in Zaandam in dienst gesteld. Ook aan de zuidzijde van de Hembrug, in de IJpolder kwamen in de navolgende jaren twee haltes. In die tijd ontstonden daar de eerste havens, later uitgegroeid tot het huidige Westelijk Havengebied. Het eerste begin was het graven van de Petroleumhaven in 1889, de Coenhaven volgde in 1933. Na opening van de Petroleumhaven werd in 1891 aan de zuidzijde van de brug bij die haven een hal-

te geopend. Nog verder richting Amsterdam, bij de spoorwegovergang in de Spaarndammerdijk kwam gelijktijdig de halte Houthaven, vanaf 1892 Spaarndammerdijk genoemd en vanaf 1 mei 1896 Spaarndammerdijk-Houthaven. Laatstgenoemde halte werd op 1 mei 1900 weer gesloten, de halte Amsterdam Petroleumhaven werd ruim twee jaar later ook alweer opgeheven. Verbreding van het Noordzeekanaal en bouw van de tweede Hembrug Het Noordzeekanaal bleek een enorme toestroom van het scheepvaartverkeer van en naar Amsterdam te veroorzaken. Het kanaal werd voortdurend verbreed en verdiept en in

Het voormalige station van Zaandam, een Waterstaatstation 3e klasse, gebouwd in 1869. Collectie NoordHollands Archief, Provinciale Atlas

De eerste Hembrug Voor de oversteek van het Noordzeekanaal werd een grote draaibrug gebouwd. Al in 1867 was de eerste spoorbrug over het Noordzeekanaal in de spoorverbinding Haarlem – Uitgeest bij Velsen in gebruik genomen. Nu volgde een tweede spoorbrug tussen Zaandam en Amsterdam. Zowel de brug bij Velsen als bij Zaandam had twee doorvaartopeningen van elk negentien meter en een doorvaarthoogte van vier meter. De Velsener spoorbrug werd aangelegd op kosten van de HIJSM, die bij Zaandam door de Staat. De laatste kostte 600.000 gulden en werd de Hembrug genoemd, naar het vlakbij (aan de Zaanse kant) gelegen buurtschap Den Hem. Na verloop van tijd werden de rollen omgedraaid en werd de naam van het buurtschap R A I L

M A G A Z I N E

3 1 0

117

Profile for Rail Magazine

Rail Magazine Plus #11  

Dertig jaar Hemspoortunnel

Rail Magazine Plus #11  

Dertig jaar Hemspoortunnel

Advertisement