Page 1

I OKOLICE


WARSZAWA I OKOLICE

Warszawa

ZDJĘCIA: STANISŁAWA, JOLANTA I RAFAŁ JABŁOŃSCY TEKST: RAFAŁ JABŁOŃSKI


rynek

Zamek Kr贸lewski

Teatr Wielki

Pa鲁ac Kultury i Nauki


Str. 4-7 HISTORIA Historia Str. 8-9 KALENDARIUM Kalendarium Str. 10-11 ZNANI WARSZAWIACY Znani Warszawiacy Str. 12-13 FRYDERYKFryderyk CHOPIN Chopin Str. 14-15 LEGENDY Legendy Str. 16-19 II WOJNA ŚWIATOWA II Wojna Swiatowa Str. 20-23 GETTO Getto Str. 24-25 SYRENKA Syrenka Str. 26-27 PAŁAC KULTURY I NAUKI Pa³ac Kultury i Nauki Wis³a

Str. 28-35 STARE MIASTO Stare Miasto Str. 36-39 ZAMEK KRÓLEWSKI Zamek Królewski Str. 40-47 NOWE MIASTO Nowe Miasto Str. 48-57 TRAKT KRÓLEWSKI Trakt Królewski Str. 58-61 ALEJE UJAZDOWSKIE Aleje Ujazdowskie Str. 62-67 ŁAZIENKI £azienki Str. 68-71 WILANÓW Wilanów Str. 72-85 ŚRÓDMIEŚCIE Œródmieœcie Str. 86-93 NOWA ARCHITEKTURA Nowa Architektura Str. 94-99 PRAGA Praga Str. 100-103 MOKOTÓW Mokotów Str. 104-109 POMNIKI Pomniki Str. 110-113 PARKI Parki Str. 114-117 CMENTARZE Cmentarze Str. 118-121 WISŁA Wis³a Str. 122-127 OKOLICE Okolice




HISTORIA Historia

Warszawa – najmłodsza stolica Eu­ropy – jest mia­stem z długą historią. Już w X wieku na terenie dzi­siejszego Bród­na istniał zespół gro­dowy. W na­stę­pnych wiekach pojawiły się osa­dy Ka­mion, Tar­gowe Wielkie i Solec. Ta ostatnia chro­niona była przez powstały w XIII wie­ku gród wa­rowny o nazwie Jazdów, poło­żony na terenie dzi­siej­ szego Ogrodu Bo­ta­nicznego. Gród, zni­szczony przez najazdy li­tew­sko-ja­ćwies­kie, odbudowany zo­stał w zu­peł­ nie innym miejscu, bardziej odpo­wia­da­ją­cym wa­run­kom ob­rony. Prawdo­po­dobnie ksią­żę mazo­wie­cki Bo­le­sław II wybrał to miej­­sce ze względu na wy­soką skarpę i lepsze zao­pa­trzenie w wo­­­­­dę, dzięki pobliskim rze­kom Drnie i Beł­ czą­cej (dziś Trasa W-Z). Gród nazwano Warszawa (War­ szowa) od imienia Warsz, często spotyka­nego w rodzie Ra­wi­czów-Nie­dźwiad­ków, bę­dą­cych wła­ścicielami pobli­ skiego Sol­ca. Z cza­sem po­­wstał tu po­tężny zamek, a na po­łudnie od niego ro­zlo­kowało się miasto, które otoczo­ no murem. Za­sto­so­wa­no tu popularny, w tych czasach, układ szachownicowy z cen­tral­nie po­ło­żonym rynkiem. Wy­bu­do­wa­no kościół św. Jana, wybrano wójta, a we wznie­sio­nym na prze­ło­mie XIV i XV wieku ratuszu obra­ dowała Rada Miejska. Książę Janusz I Starszy po­stanowił uczynić z War­szawy stolicę Księstwa Ma­zowieckiego. Tu odbywały się ważne zgroma­dzenia ksią­żę­ce, tu też, w kościele św. Ja­na, cho­ wano do­cze­sne szczątki ko­lejnych wła­dców mazo­wiec­ kich. W początkach XIV wieku na północ od Sta­rego Miasta, za bramą Nowomiejską, zaczęła pow­stawać nowa, handlowa osa­da nazwana No­wym Mias­tem. Tu również wyty­czono rynek z ra­tuszem, postawiono koś­ ciół, a o jej handlowym charakterze świadczyły umiejsco­ wione tu liczne spichrze, składy i warsztaty. Nie wznie­ siono jed­nak murów obronnych. 2. Panorama Warszawy według Dahlberga, z 1656 roku.

1. Widok Warszawy według miedziorytu w książce S. Sta­ wickiego z 1662 roku.

O dalszym rozwoju War­szawy zadecydowało powsta­ nie ju­ry­dyk. Były to prywatne mia­­ste­cz­ka ma­gna­c­kie wyłączone spod wła­dzy miasta. Miały własną ad­mi­ nistrację, a niektóre włas­ny ry­nek i ratusz. Utrzymywały się do końca XVIII wieku. W miarę poszerzania się granic Rze­czy­po­spo­litej – po unii polsko-litewskiej – Obojga Narodów istotne stało się




3. Panorama Warszawy od strony Wisły, drzeworyt z „Constitucie Seymu Walnego Warszawskiego roku Bożego 1589”.

centralne po­ło­żenie Warszawy. Tu zbie­ga­ły się ważne szlaki ko­munikacyjne państw, tu również odbywały się, od 1569 roku, walne sejmy koronne (ogólnopolskie). Na te zgromadzenia zjeż­dżali przedsta­wiciele magnaterii i szla­chty ze wszystkich ziem Rze­czy­pos­po­litej. Tu rów­ nież odbywały się od 1573 roku, tradycyjnie na polach Woli, elekcje królów polskich. Trzeci z rzędu sejm elekcyj­ ny wybrał na króla, pochodzącego ze Szwecji, Zy­gmunta III Wazę. Po pożarze zamku wawelskie­go w 1596 roku, król pod­jął decyzję o prze­nie­sieniu sto­licy z Krakowa do War­sza­wy. Oprócz spraw pań­stwowych wpływ na nią miała tęsknota monarchy do swej ojczyzny, tak od­dalo­ nej od Krakowa. War­szawa stała się centrum politycznym i gospodarczym kra­ju. Wokół dworu, dla którego przebudo­wano za­mek, gromadzili się ma­gna­ci, szla­ch­ta, arty­ści i handlarze. Przyj­­mując du­żą licz­­bę przyby­szów, miasto ro­zra­­stało się, dając miej­sce nowym pa­ła­com i ka­ mienicom. Za czasów królów z dy­nastii saskiej (Augusta II i III) nastąpiło krótkie oży­wienie budo­wla­ne. Prace prowadzo­ no na Zamku Kró­­lew­skim, gdzie utwo­rzono nowe sale z im­po­nu­jącą Izbą Poselską na czele. 3 maja 1791 roku, właśnie w niej, odbyło się uchwa­lenie pierwszej, w Eu­ro­ pie, demokratycz­nej konstytucji.

Niezwykły rozwój War­szawy nastąpił za czasów ostat­ niego króla Polski Stanisława Au­gu­sta Po­nia­towskiego. Najlepsi ar­chitekci przebudowali Za­mek Królewski, a da­­wną Łaźnię Lu­bomirskiego przerobiono na letnią re­zyden­cję króla. Okres rozbiorów Polski, który trwał, z przerwami, 120 lat, sprowadził War­szawę do roli mia­sta prowincjonalne­ go. Zrywy powstańcze, takie jak powstanie kościuszkow­ 4. Montaż kolumny Zygmunta III, rycina Hondiusa.




5. Plan Warszawy i Pragi z 1705 roku.

skie, listo­pa­dowe i styczniowe, zwiększały jedynie ucisk okupanta. Całkowitą odnowę przy­niosło odzy­skanie nie­­pod­ległości w 1918 roku. Pow­stawały no­we dziel­nice – Żoliborz, Bielany, Saska Kę­pa. Wy­bu­dowano lotnisko na Okęciu. Rok 1939 był dla War­szawy zapowiedzią przy­szłych nieszczęść. Już od 1 września miesz­kań­cy mia­sta przeży­ wali bombardowania nie­mie­ckie, w wyniku których spło­ 6. Herb Warszawy z 1659 roku.

7. Widok Warszawy, sztych Bernarda Bellotta-Canaletta z XVIII wieku.




8. Panorama Warszawy, zwana Baryczkowską, z lat około 1755-79.

nął m.in. Zamek Kró­lewski. Cał­kowitą zagładę Warszawy przy­niósł rok 1944. Po powstaniu, które trwało 63 dni, Niem­cy systematycznie grabili i podpalali miasto. Tuż po zakończeniu woj­ny warszawiacy przy­­stąpili do podźwignięcia z ruin swego mia­­sta. Od­bu­do­wa­no Stare Mia­sto, większość pałaców i za­bytkowych ka­mie­nic. 9. Widok Rynku Starego Miasta z 1900 roku.

Ale prawdziwy rozwój Warszawy nastąpił po 1989 roku, w III Rze­czy­pospolitej. Przy­wró­ce­nie demokracji i gospo­ darki wolnorynkowej po­zwo­liło jej mieszkańcom na nad­ robienie strat powstałych w PRL-u. Na każdym kro­ku widać wkraczającą no­woczesność.


10

KALENDARIUM WARSZAWSKIE Kalendarium warszawskie 700-400 lat p.n.e. – istnienie na terenie dzisiejszego Grochowa cmentarzyska kultury łużyckiej. X wiek n.e. – istnienie grodu na Bródnie. 1065 – nadanie przez Bolesława Śmiałego osady Kamion be­ nedyktynom w Mogilnie. 1262 – najazd litewsko-jaćwieski na gród książęcy w Jazdowie (dziś Ujazdów). 1281 – najazd księcia płockiego Bolesława II na Jazdów. 1289 – sporządzenie najstarszego dotychczas znanego zapisu dotyczącego miasta Warszawa, wzmian­kującego fundację ko­ ścioła św. Jana. 1408 – założenie Nowej Warszawy na północ od murów obron­nych obecnego Nowego Miasta. 1413 – przeniesienie stolicy Mazowsza z Czerska do Warszawy. 1526 – włączenie Mazowsza, po śmierci ostatniego księcia ma­ zowieckiego, do Korony Polskiej. 1529 – pierwszy sejm walny w Warszawie. 1569 – wyznaczenie Warszawy, po unii brzeskiej, na miejsce stałych sejmów walnych Królestwa Polskiego i Litwy. 1569-74 – budowa pierwszego stałego mostu przez Wisłę. 1573 – wybór Francuza Henryka Walezego na króla Polski pod­ czas pierwszej wolnej elekcji, która odbyła się na terenie Warszawy. 1578 – przyjęcie przez króla Stefana Batorego hołdu lennego 10. Plac Zamkowy. M. Zalewski.

księcia pruskiego Jerzego Fryderyka. 1596 – ustanowienie Warszawy stolicą Rzeczypospolitej. Jest to zwrotny moment w historii miasta. Król Zygmunt III Waza przenosi swoją siedzibę z Krakowa do Warszawy. 1606-07 – budowa pierwszych wodociągów na ulicy Nalewki. 1611 – triumfalny wjazd do Warszawy hetmana Stefana Żół­ kiewskiego po zwycięskiej wojnie z Moskwą. Jako jeńcy prowadzeni byli car Wasyl Szujski i jego dwaj bracia. 1621 – budowa tzw. Wałów Zygmuntowskich – umocnień mili­ tarnych wokół miasta. 1624 – ośmiomiesięczna zaraza morowa. 1638-43 – budowa Arsenału Rzeczypospolitej. 1644 – powstanie kolumny króla Zygmunta III Wazy, z fundacji jego syna. 1648 – nadanie przez króla Władysława IV Wazę praw miejskich Pradze, leżącej na prawym brzegu Wisły. 1655-58 – trzykrotne zdobycie Warszawy przez wojska szwedzkie i węgierskie w czasie „potopu”. Miasto zostało spalone i ogra­­bione. Liczba mieszkańców spadła z 15 do 2 tysięcy. 1666 – założenie pierwszego polskiego obserwatorium astro­ nomicznego przez Tytusa Liwiusza Burattiniego w Ujaz­dowie. 1670 – powstanie na ulicy Krzywe Koło pierwszej stałej poczty. 1677-92 – budowa w Wilanowie rezydencji dla króla Jana III


11. Ruiny Starego Miasta w 1945 roku.

Sobieskiego. 1695 – budowa Marywilu – kompleksu handlowo-usługo­ wego. 1713-30 – budowa półtorakilometrowej Osi Saskiej, założenia urbanistycznego związanego z powstaniem rezydencji królew­ skiej dla Augusta III Sasa. 1740 – założenie przez Stanisława Konarskiego Collegium Nobilium, pierwszej szkoły wyższej. 1740 – powołanie Komisji Brukowej, kierowanej przez marszałka Franciszka Bielińskiego, w celu poprawy warunków sanitarnych w mieście (na cześć tego marszałka główna ulica Warszawy nosi miano Marszałkowskiej). 1747 – otwarcie pierwszej publicznej biblioteki z inicjatywy braci Załuskich. 1748 – z inicjatywy Augusta II otwarto pierwszy stały teatr, zwany Operalnią. 1764 – koronacja Stanisława Augusta Poniatowskiego w ka­ tedrze warszawskiej. Pierwsza, która odbyła się poza Kra­ kowem. 1765 – powołanie Komisji Dobrego Porządku. 1765 – otwarcie pierwszej stałej sceny publicznej w Teatrze Narodowym. 1765 – założenie przez Stanisława Augusta Poniatowskiego Szkoły Rycerskiej. Jej uczniem był Tadeusz Kościuszko. 1766-95 – powstanie założenia pałacowo-parkowego w Łazienkach. 1772 – pojawienie się pierwszych latarni miejskich i stałych nazw ulic. 1773 – powołanie przez sejm Komisji Edukacji Narodowej, która była pierwszym ministerstwem oświaty publicznej na terenie Europy. 1788 – początek Sejmu Wielkiego, który trwał do 1792 roku. Miał on na celu odbudowę państwowości polskiej. 1790 – powstanie Cmentarza Powązkowskiego jako pier­wsze­j miejskiej nekropolii. 1791 – włączenie Pragi do Warszawy. 1794 – powstanie przeciwko garnizonowi rosyjskiemu w cza­

sie insurekcji kościuszkowskiej, zwane insurekcją warszawską. 11 Reprezentantem pospólstwa był szewc Jan Kiliński. 1795-1806 – okupacja miasta przez wojska pruskie. 1800 – założenie przez Stanisława Staszica Warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. 1806 – wkroczenie oddziałów Napoleona do miasta. 1807 – utworzenie Księstwa Warszawskiego, państwa polskiego podporządkowanego Napoleonowi, ze stolicą w Warszawie. 1815 – przekształcenie Księstwa Warszawskiego w Królestwo Kongresowe wchodzące w skład Rosji. 1816 – powstanie Uniwersytetu Warszawskiego. 1828 – utworzenie Banku Polskiego. 1830-31 – powstanie listopadowe przeciwko Rosji spowo­ dowa­ne ograniczeniem swobód narodowych. 1825-33 – budowa Teatru Wielkiego. 1834 – powstanie stałej straży pożarnej. 1840-48 – budowa pierwszej linii kolejowej łączącej miasto z Wiedniem. 1863-64 – powstanie styczniowe – zryw narodowowyzwo­­leń­ czy przeciwko rosyjskiemu zaborcy. 1864 – budowa pierwszego stałego mostu przez Wisłę. 1906 – pojawienie się pierwszych tramwajów elektrycznych. 1915-18 – okupacja niemiecka w czasie I wojny światowej. 1918 – Warszawa zostaje stolicą odrodzonego państwa pol­ skiego, tzw. II Rzeczy­pos­po­litej. 1920 – bitwa warszawska, tzw. cud nad Wisłą, w czasie wojny polsko-radzieckiej, uznana za jedną z przełomowych w hi­storii świata, w której powstrzymano pochód bolszewizmu na zachód. 1930 – otwarcie lotniska na Okęciu. 1 września 1939 – atak na miasto pierwszych niemieckich bomb, początek II wojny światowej. 28 września 1939 – kapitulacja stolicy przed wojskami hitlerow­ skimi. 15 listopada 1940 – utworzenie przez niemieckich okupantów getta warszaw­skiego, otoczonego murem. 19 kwietnia – 16 maja 1943 – powstanie w getcie warszawskim, spo­wo­dowane eksterminacją ludności żydowskiej. 1 sierpnia –2 października 1944 – powstanie warszawskie – trwa­jący 63 dni zryw ludności miasta przeciw okupantom. Zginęło 150 tysięcy cywilów i 10 tysięcy powstańców. Miasto zostało w 25 % zburzone. 17 stycznia 1945 – wkroczenie do miasta oddziałów radzieckich i polskich. 1953 – odbudowa Starego Miasta. 1955 – budowa Pałacu Kultury i Nauki, „daru narodu ra­dziec­ kiego dla Warszawy”. 1971-74 – odbudowa Zamku Królewskiego. 1991 – otwarcie Giełdy Papierów Wartościowych. 1995 – otwarcie metra.


12

ZNANI WARSZAWIACY Znani warszawiacy Józef Piłsudski (1867-1935) Działacz niepodległościowy, polityk, mąż stanu i pierwszy marszałek Polski. Twórca niepodległego państwa polskiego w 1918 roku, którego został Tymczasowym Naczelnikiem. Dowódca sił zbrojnych Polski w czasie wojny polsko-radzieckiej w 1920 roku. Był autorem i realizatorem planu bitwy warszaw­ skiej, zwanej „cudem nad Wisłą”, która rozegrała się w dniach 12-25 sierpnia 1920 roku pomiędzy wojskami polskimi a armią radziecką, dowodzoną przez generała Tucha­czew­skiego. Bitwa ta uznana została za jedną z przełomowych w historii świata. Jej przebieg zdecydował o zachowaniu niepodległości przez Polskę i zatrzymaniu ekspansji rewolucji komunistycznej na Europę Zachodnią. Piłsudski był zwolennikiem powstania z krajów dawnej Rzeczypospolitej tzw. konfederacji Mię­dzymorza. Wy­­ grała koncepcja budowania państwa narodowego lansowana przez jego przeciwnika, Romana Dmowskiego. Wobec kryzysu politycznego ogarniającego Polskę Piłsudski zdecydował się na przewrót wojskowy, który nastąpił w dniach 12-14 maja 1926 roku, popierany przez większość społeczeństwa.

12. Józef Piłsudski.

13. Jan Kiliński. Jan Kiliński (1760-1819) Z zawodu szewc. W czasie insurekcji warszawskiej 1794 roku – powstania kościuszkowskiego w Warszawie przeciwko oku­ pacji rosyjskiej – stanął na czele warszawiaków. Jako jedyny ze średniego mieszczaństwa został powołany przez króla na członka Rady Zastępczej Tymczasowej, która przejęła władzę w Warszawie w czasie insurekcji. Za swoje osiągnięcia miano­ wany został przez Tadeusza Kościuszkę pułkownikiem. Aresz­to­ wany przez Prusaków i wydany Rosjanom, został zesłany w głąb Rosji. Po powrocie pisał pamiętniki. Maria Skłodowska-Curie (1867-1934) Urodzona w Warszawie przy ulicy Freta 16. Wybitny nauko­ wiec z dziedziny chemii i fizyki. Większość życia spędziła we Francji, gdzie studiowała i rozwinęła swą działalność naukową. Do jej największych osiągnięć należało opracowanie teorii pro­ mieniotwórczości, technik rozdzielania izotopów promienio­ twórczych oraz odkrycie dwóch nowych pierwiastków: radu i polonu. Prowadziła badania nad leczeniem raka metodą pro­ mieniotwórczą. Zdobyła dwukrotnie Nagrodę Nobla: w 1903 roku z fizyki, z mężem Piotrem Curie, oraz w 1911 roku z che­ mii.


Henryk Sienkiewicz (1846-1916) Po­­wieś­cio­pisarz i publicysta okresu pozytywizmu. Jeden z naj­ po­pularniejszych pisarzy świata. Tłumaczony na wiele języków, m.in. na arabski i japoński. Jego ulubioną formą literacką była powieść historyczna. Największym zainteresowaniem w Polsce cieszył się cykl zwany „Trylogią”, składający się z „Ogniem i mie­ czem”, „Potopu” i „Pana Wołodyjowskiego”. Powieść „Quo Va­­ dis” zrobiła największą karierę za granicami kraju. Wielu czytel­ ników zyskały również powieści „Krzyżacy” oraz „W pustyni i w puszczy”. W 1905 roku laureat Nagrody Nobla za „cało­ kształt twórczości”. W 1900 roku otrzymał od społeczeństwa dworek w Oblęgorku koło Kielc.

13

Isaac Bashevis Singer (1904-91) Znany pisarz pochodzenia żydowskiego tworzący w języku jidysz. Przez długi czas mieszkał przy ulicy Krochmalnej w War­ szawie. Drukował na łamach warszawskiego czasopisma „Literarisze Bleter”. W 1936 roku wyjechał do USA. Laureat Nagrody Nobla w dziedzinie literatury za rok 1978. Autor m.in. powieści „Sztukmistrz z Lu­­blina”.

15. Pomnik Ignacego Paderewskiego w parku Ujazdo­wskim. 14. Maria Skłodowska-Curie. Jan Kiepura (1902-66) Popularny śpiewak (tenor) i aktor. Swoją drogę artystyczną rozpoczynał na scenie Opery Warszawskiej, a międzynarodową – w Wiedniu. Występował na deskach najważniejszych teatrów i scen świata z La Scalą, Covent Garden i Metropolitan Opera na czele. Zrobił błyskotliwą karierę filmową, występując w wielu filmach wytwórni hollywoodzkich i niemieckich. Ignacy Paderewski (1860-1941) Wybitny pianista, kompozytor, polityk i działacz niepodległoś­ ciowy. Wykształcenie muzyczne zdobywał w warszawskim Instytucie Muzycznym i jako solista inaugurował działalność Filharmonii Warszawskiej. Zrobił karierę międzynarodową, kon­ certując m.in. we Francji i w USA. Prowadził działalność dyplo­ matyczną na rzecz niepodległości Polski. Po powstaniu II Rze­ czypospolitej powrócił do kraju, gdzie w 1919 roku został pre­ mierem i ministrem spraw zagranicznych. Czesław Miłosz (1911-2004) Poeta, prozaik, eseista i historyk literatury. Prawie cały okres II wojny światowej spędził w Warszawie. W 1951 roku wyemigro­ wał do Francji, później do USA. W 1980 roku został laureatem literackiej Nagrody Nobla za całokształt twórczości. Jako poeta usytuował się w nurcie katastroficznym tzw. drugiej awangardy. Jego poezja w czasach PRL była zakazana i ukazywała się w tzw. drugim obiegu. Oprócz wielu utworów poetyckich pisał również prozę (m.in. „Zniewolony umysł”, „Dolina Issy”) i do­­­ konywał przekładów.


FRYDERYKFryderyk CHOPIN Chopin 14

Fryderyk Chopin (1810-49) – Wybitny kompozytor i pianista o sła­ wie międzynarodowej. Urodzony w Żelazowej Woli koło Łowicza w ro­­dzinie Mikołaja Chopina, Fancuza z Lotaryngii, i polskiej szlach­ cianki Justyny z Krzyżanowskich. Ojciec Chopina pracował w Żela­ zowej Woli jako domowy nauczyciel hrabiego Fryderyka Skarbka, właściciela tutejszych dóbr. Rodzina Chopinów mieszkała w jednej z oficyn istniejącego w Żelazowej Woli dworu. Oboje rodzice Fryderyka byli muzykalni: ojciec grał na skrzypcach i na flecie, a matka na fortepianie. Już jesienią 1810 roku rodzina Chopinów przeprowadziła się do Warszawy. Tu Fryderyk pobierał nauki gry na fortepianie, najpierw u swojej matki, później u Wojciecha Żywnego z Czech. Już w wieku siedmiu lat Chopin podjął pierwsze próby kompozytorskie. Powstały wtedy dwa polonezy: g-moll i B-dur. Mając zaledwie osiem lat, Fryderyk po raz pierwszy wystąpił publicz­ nie, wzbudzając zachwyt i stając się poszukiwaną atrakcją salonów warszawskich. Gdy ukończył lat piętnaście, ukazały się drukiem jego dwa pierwsze mazurki: G-dur i B-dur, oraz Rondo c-moll. W latach 1826-29 Chopin rozwijał swój talent w Warszawskiej Szkole Głównej Muzyki pod kierunkiem Józefa Elsnera. Zwolniony z zajęć gry na fortepianie, ze względu na nieprzeciętny sposób i charakter gry, pobierał nauki kompozycji i harmonii. Po krótkim pobycie w Wiedniu Chopin wyjechał do Paryża, gdzie osiadł na stałe. Żegnany przez swoich przyjaciół i nauczyciela na rogatkach warszawskich, otrzymał w prezencie urnę z ziemią ojczy­ stą, która później została rozsypana na grobie artysty. Do kraju rodzinnego już nie powrócił. W Paryżu Chopin prowadził życie wir­ tuoza, który, podziwiany przez tamtejsze elity, koncertował, kompo­ 16. Fryderyk Chopin. nował i dawał lekcje gry na fortepianie. Tutaj poznał znaną pisarkę Aurorę Dudevant, występującą pod pseudonimem George Sand, 17. Epitafium z sercem Fryderyka Chopina w kościele św. Krzyża z którą przeżył kilkuletni romans. Razem wyjechali na hiszpańską Majorkę, by tam podreperować podupadające zdrowie Fryderyka. w Warszawie. Chopin chory był na gruźlicę, choć długo lekarze jego dolegliwości

18. Muzeum Chopina w pałacu Gnińskich-Ostrogskich w War­ szawie.


15

19. Dworek Chopinów w Żelazowej Woli. Miejsce urodzin kompozytora. 20. Pomnik Fryderyka Chopina w warszawskich Łazienkach. uznawali za niegroźne bóle gardła. Niestety kompozytor coraz bar­ dziej zapadał na zdrowiu. Coraz mniej komponował i koncertował. W 1848 roku wyjechał do Londynu i Szkocji. W Londynie dał swój ostatni koncert na rzecz polskich emigrantów. Umarł w Paryżu w roku 1849. Już przez jemu współczesnych Chopin uważany był za geniusza muzycznego, zarówno w dziedzinie kompozycji, jak i gry na forte­ pianie. Potrafił wykorzystać możliwości fortepianu, tworząc utwory o nie­spotykanym dotąd zakresie barwy brzmienia i dynamiki instru­ mentu. Równie odkrywczy był w dziedzinie harmoniki, nadając swym utworom zupełnie nowy i zdumiewająco bogaty język. Panująca w jego utworach równowaga i doskonałość nadaje im rys stylów klasycznych, z drugiej strony ich poetyka i nastrojowość pozwalają przyporządkować jego muzykę do współczesnego mu romantyzmu. Romantyczną cechą jego kompozycji jest ich ludo­ wość i poprzez to rys narodowy. Jak powiedział Karol Szymanowski, Chopin chciał w swoich mazurkach i polonezach „ująć wieczyście bijące serce rasy w dłonie i odtworzyć na nowo w formie doskona­ łego, powszechnie zrozumiałego dzieła sztuki”.

21. Kościół w Brochowie. Miejsce chrztu Fryderyka Chopina.


WARSZAWSKIEWarszawskie LEGENDY legendy WARS I SAWA Dawno, dawno temu nad Wisłą stała maleńka chatka, a w niej mieszkali rybak Wars i jego żona Sawa. Pewnego razu w okolicy tej polował Ziemiomysł – pan pobliskich ziem. W po­ścigu za 16 zwierzyną książę odłączył się od orszaku i zagubił w kniei. Wieczór już się zbliżał, a książę nie mógł znaleźć powrotnej drogi. W końcu dotarł na brzeg Wisły, gdzie zobaczył chatkę Warsa i Sawy. Ponieważ w nocy niebezpiecznie było samemu chodzić po puszczy, książę zapukał do chatki i poprosił o schro­ nienie. Wars i Sawa ugościli nieznajomego bardzo serdecznie. Nakarmili go i zaoferowali mu nocleg, a książę przyjął to z wdzięcznością. Rankiem książę podziękował ubogim rybakom za pomoc; powiadano, że rzekł im wtedy: „Nie zawahaliście się przyjąć pod swój dach nieznajomego i uratowaliście go od głodu, chłodu, a może i dzikich zwierząt. Dla­tego ziemie te na zawsze Warszowe zostaną, aby wasza dobroć nie została zapo­ mniana”.

22. Warszawska Syrena na Wybrzeżu Kościuszkowskim.

SYRENKA Za pradawnych czasów przypłynęły z Atlantyku na wody Bałtyku dwie siostry – syreny; piękne kobiety z rybimi ogonami, zamieszkujące w głębinach mórz. Jedna z nich upodobała sobie skały w cieśninach duńskich i do tej pory można ją zobaczyć siedzącą na skale u wejścia do portu w Kopenhadze. Druga dopłynęła aż do Gdańska, wielkiego nadmorskiego portu, a potem Wisłą popłynęła w górę jej biegu. Według legen­ dy u podnóża dzisiejszego Starego Miasta, mniej więcej tam, gdzie obecnie znajduje się jej pomnik, wyszła z wody na piasz­ czysty brzeg, aby odpocząć, a że miejsce się jej spodobało, postanowiła tu zostać. Rychło rybacy zauważyli podczas poło­ wu, że ktoś wzburza fale Wisły, plącze sieci i wypuszcza ryby z więcierzy. Ponieważ jednak syrena oczarowywała ich swym pięknym śpiewem, nic jej nie zrobili. Pewnego razu bogaty kupiec zobaczył syrenę i usłyszał, jak przecudnie śpiewa. Szybko przeliczył, ile zarobi, jeżeli uwięzi syrenę i będzie ją pokazywać na jarmarkach. Podstępem ujął syrenę i zamknął w drewnianej szopie, bez dostępu do wody. Skargi syreny usłyszał młody parobek, syn rybaka, i z grupką przyjaciół w nocy ją uwolnił. Syrena z wdzięczności za to, że mieszkańcy stanęli w jej obronie, obiecała im, że w razie potrze­ by oni też mogą liczyć na jej pomoc. Z tego właśnie powodu warszawska syrena jest uzbrojona – ma miecz i tarczę dla obro­ ny tego miasta. BAZYLISZEK Dawno, dawno temu w piwnicach kamienicy przy ulicy Krzywe Koło żył straszliwy potwór wykluty z jaja złożonego przez siedmioletniego koguta, a wysiedzianego przez jadowite­ go węża, zwany Bazyliszkiem. Miał głowę koguta i tułów kol­ czastego węża. W lochu pilnowanym przez bestię znajdowały się niezliczone skarby, których nikt jednak nie mógł zdobyć, ponieważ Bazyliszek potrafił zabijać wzrokiem. Każdy, na kogo spojrzał, zamieniał się w kamień. Razu pewnego dzielny szewczyk postanowił zdobyć skarb strzeżony przez Bazyliszka. Długo myślał, jak przechytrzyć potwora. Z kramu znajdującego się na rynku staromiejskim zabrał duże lustro i wziął ze sobą do piwnicy. Kiedy usłyszał ryk zbliżającego się Bazyliszka, wysunął zwierciadło zza węgła tak, aby smok mógł się w nim przejrzeć. Bazyliszek spojrzał w lustro i skamieniał na widok własnego odbicia. Sprytny szewczyk dzięki temu zdobył wielkie bogactwo.


17

23. Szyld z Bazyliszkiem na Rynku Starego Miasta. 24. Złota Kaczka w fontannie przy ulicy Tamka. ZŁOTA KACZKA Przed wielu, wielu laty w podziemiach pałacu Ostrogskich, w małym jeziorku pływała kaczka o złotych piórach. Była to podobno zaczarowana księżniczka, która pilnowała ogromnych skarbów. Wśród warszawiaków krążyły legendy o tych bogactwach, ale nikomu nie udało się ich zdobyć. Pewnego razu biedny szew­ czyk postanowił poszukać skarbu. Kiedy zszedł do podziemi pałacu, rzeczywiście spotkał złotą kaczkę. Zaproponowała mu próbę. Dostanie sto dukatów, które musi w całości wydać do zachodu słońca, ale tylko na siebie. Nie wolno mu dzielić się tymi pieniędzmi z nikim innym. Jeśli szewczyk tego dokona, dostanie w nagrodę cały skarb. Jeśli nie, wszystko, co kupi za te pienią­ dze, zniknie, a on sam nie znajdzie więcej drogi do podziemi. Szewczyk zgodził się na postawione mu warunki. O wscho­dzie słońca ruszył na zakupy. Cały dzień wydawał pieniądze otrzy­ mane od kaczki. Sprawił sobie nowe wytworne ubranie, złotą karetę, jadł, pił i szastał na lewo i prawo. Wydał prawie całą sumę i tuż przed końcem dnia został mu już tylko jeden dukat. Kiedy wracał do pałacu, spotkał żołnierza – weterana, który z nędzy musiał żebrać na kawałek chleba. Szewczyka wzruszył ten widok, więc wrzucił ostatnią monetę do czapki biedaka. W tym momencie wszystkie przedmioty, które kupił, znikły i znów był ubrany w lichą sukmanę. Nie dotrzymał zawartej ze złotą kaczką umowy i czar prysł. Żołnierz współczuł szewczykowi, ale powiedział mu, żeby się nie martwił, bowiem majątek zdobyty uczciwą pracą zostanie przy nim na zawsze wraz z wdzięcznością i szacunkiem ludzi.


II WOJNA ŚWIATOWA 1939-45 II wojna œwiatowa 1939-45 1 września 1939 roku wojska niemieckie rozpoczęły działania zbrojne na terenie Polski, atakując jednocześnie z trzech stron. Zdecydowana przewaga militarna Niemiec spowodowała szybkie załamanie się obrony polskiej. Już 8 września nastąpiły ataki na Warszawę pierwszych oddziałów niemieckich 4 dywi­ zji pancernej generała Reinhardta, a w dniach 13-15 września miasto zostało całkowicie okrążone. Ko­­misa­ryczny prezydent Warszawy i komisarz cywilny jej obrony Stefan Starzyński 18 odmówił ewakuacji wraz z rządem RP i przejął organizację obrony miasta. Zasłynął żarliwymi przemówieniami radiowymi, które wspierały bojowego ducha narodu. Po agresji ZSRR na Polskę 17 września 1939 roku hitlerowcy, zgodnie z umową między oboma krajami, która rozbiór Polski łączyła z kapitulacją stolicy, przystąpili do eskalacji działań wojennych. 17 września zbombardowali Zamek Królewski, a 25 przeprowadzili nalot dywanowy Luftwaffe, który zniszczył 12% zabudowy miasta. Zginęło wtedy około 10 tysięcy miesz­ kańców, a 35 tysięcy zostało rannych. Warszawa ostatecznie skapitulowała 28 września, a dwa dni później zaczęły do miasta wkraczać pierwsze oddziały niemie­ ckie. Do niewoli dostało się około 120 tysięcy żołnierzy polskich. Rozpoczęła się okupacja hitlerowska, w czasie której stosowa­ no terror. 26 października Niemcy utworzyli na terenie Polski Generalne Gubernatorstwo, którego stolicą został Kraków. Warszawa w odwecie za obronę miała pozostać w ruinie, 25. Powstańcy wychodzący z kanałów, 1944 rok. 26. Powstańcy „Rybak” i „Kajtek”.

a Zamek Królewski uszkodzony nalotami Niemcy planowali zburzyć. Według wytycznych złożonych przez Hitlera na ręce generalnego gubernatora Hansa Franka w dniu 4 listopada 1939 roku Warszawa miała zostać sprowadzona do rzędu miast prowincjonalnych. Wprowadzono godzinę policyjną, rozpoczęły się liczne aresztowania, szczególnie warszawskiej inteligencji, egzekucje i wywózki do obozów koncentracyjnych. Miejscem przetrzymywania więźniów politycznych był Pawiak, z którego wysyłano do miejsc egzekucji w okolicach Warszawy, np. w Palmirach. Miejscem tortur ludzi zatrzymanych w tzw. łapankach stało się również więzienie gestapo w Alei Szucha. Mimo to duch oporu w mieszkańcach nie zanikł. Już 27 września 1939 roku powstała podziemna organizacja Służba Zwy­cięstwu Polski, przemianowana w listopadzie na Związek Walki Zbrojnej, kierowany przez płk. Stefana Roweckiego, pseudonim „Grot”, w 1942 roku rozkazem gen. Władysława Sikorskiego przekształcona w Armię Krajową. W konspiracji brała również udział młodzież skupiona w Związku Harcerstwa Polskiego, znanego pod kryptonimem Szarych Szeregów. Warszawa przestała być stolicą Polski, ale stała się stolicą Polskiego Państwa Podziemnego, w którym zajmowano się wydawaniem prasy, ratowaniem zabytków, tajną działalnością oświatowo-kulturalną, ale przede wszystkim licznymi akcjami zbrojnymi i sabotażem. Do 1942 roku władze ZWZ propago­ wały hasła biernego oporu wobec okupanta, licząc się z akcja­ mi odwetowymi wobec mieszkańców Warszawy. Prowadzono


jedynie ograniczone akcje sabotażowe oraz działania organiza­ cyjne polegające m.in. na zdobywaniu broni, wywiadzie i kontr­ wywiadzie oraz walce ze szpiclami. W 1942 roku nastąpiła zmiana sytuacji politycznej. Niemcy ponosili klęski na wszystkich frontach walki. Nasilił się również terror wobec warszawiaków. W związku z tym zmodyfikowa­ no taktykę ruchu oporu wobec okupanta; przystąpiono do bardziej intensywnych sposobów walki. W 1943 roku wewnątrz Armii Krajowej utworzono strukturę przeznaczoną do organi­ zacji walki zbrojnej, zwaną Kedywem. Zwiększyła się liczba akcji zbrojnych prowadzonych przez różne jednostki. Polegały one m.in. na zamachach na funkcjonariuszy reżimu. Jedną z najbardziej efektownych akcji był atak na gen. mjr. Franza Kutscherę, dowódcę SS i policji na Warszawę w 1944 roku. Często prowadzono akcje odbijania więźniów. Najsłynniejsza z nich odbyła się pod Arsenałem w 1943 roku, kiedy to uwol­ niono z rąk gestapo Jana Bytnara. Wraz ze zbliżaniem się wojsk radzieckich do stolicy narastała groźba uzależnienia terytorium Polski od Związku Radzieckiego, tym bardziej, że 21 lipca 1944 roku powstał Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego podporządkowany naszemu wscho­ dniemu sąsiadowi. W dowództwie AK powstał plan „Burza”, który polegał na przeprowadzeniu ataku na tyły wojsk nie­ mieckich, by następnie ujawnić się przed władzami radzieckimi jako pełnoprawni przedstawiciele narodu polskiego. Odbicie stolicy z rąk Niemców stało się głównym elementem tej strate­ gii. 26 lipca rząd Polski znajdujący się w Londynie upoważnił dowódcę AK gen. Bora-Komorowskiego do rozpoczęcia po­­wstania w Warszawie. W związku z dotarciem wojsk radziec­ kich na przedpola miasta zdecydowano w dniu 31 lipca o roz­ poczęciu dnia następnego walk o godzinie 17.00, zwanej 27. Powstanie warszawskie. Powstaniec w czasie bitwy.

go­dziną „W”. Strona polska liczyła w pierwszych dniach walk około 50 tysięcy żołnierzy, dysponujących jedynie tysiącem karabinów, trzystoma pistoletami maszynowymi, kilkoma granatnikami, moździerzami i bronią przeciwpancerną, 40 tysiącami grana­ tów ręcznych i 12 tysiącami butelek zapalających. Amunicji starczyłoby na dwa, może trzy dni walk. Po stronie niemieckiej walczyło początkowo około 15 tysięcy żołnierzy, do których w dniach 3 i 4 sierpnia dołączyły posiłki złożone z esesmanów i policjantów. Byli oni świetnie uzbrojeni w broń ciężką i maszy­ nową, mieli czołgi i samochody pancerne. Jednostki niemieckie skupione były w specjalnie przygotowanych obiektach umoc­ nionych bunkrami i drutem kolczastym. Dla Hitlera wybuch 19 powstania był całkowitym zaskoczeniem i wywołał jego wście­ kłość. Wraz z Himmlerem wydał sławny rozkaz nr 1 nakazujący: „Każdego mieszkańca należy zabić, nie wolno brać żadnych jeńców, Warszawa ma być zrównana z ziemią i w ten sposób ma być stworzony zastraszający przykład dla całej Europy”. W tym samym czasie Stalin, dla którego Warszawa wraz z twier­dzą Modlin była ważnym punktem strategicznym, wstrzymał, rozkazem z dnia 5 sierpnia, wszelkie działania na froncie warszawskim, intensyfikując jednocześnie walkę na innych kierunkach. Sowieci wstrzymali się nawet od zdobycia lotniska na Okęciu, z którego dokonywano nalotów na Warszawę, co wręcz dziwiło samych Niemców. Utrudniano loty wahadłowe aliantów zachodnich ze zrzutami i zwalczano zwłaszcza te oddziały AK w terenie, które mogły przyjść z po­mocą powstańcom. Jednocześnie opracowano plany ope­ racji oskrzydlającej, w celu oswobodzenia Warszawy, ale miały one poczekać około pięciu tygodni. Tym samym Stalin wydał wyrok na Warszawę.


20

28. Pomnik Powstania Warszawskiego na placu Krasińskich. 29. Miejsce upamiętniające śmierć Polaków w czasie okupacji hitlerowskiej.

Niemcy stacjonujący w Warszawie zdobyli informacje o roz­ poczęciu powstania. W związku z tym pierwszy atak oddzia­ łów polskich nie powiódł się tak, jak to zakładano. 5 sierpnia Niemcy po reorganizacji przystąpili do kontrnatarcia, które sprowadziło oddziały polskie do obrony odosobnionych rejo­ nów miasta. Na ulicach budowano barykady, walczono o ka­żdy dom i skrawek ziemi. W walkach brała udział również ludność cywilna, nawet dzieci. Okupanci, nie mogąc uzyskać rozstrzygnięcia w jednym uderzeniu, obrali taktykę spalonej ziemi; użyli miotaczy ognia, artylerii, samolotów oraz samo­ bieżnych min typu „Goliat” i „Tajfun”, sterowanych przewodo­ wo, wyposażonych w potężne ładunki wybuchowe. Dużym wsparciem dla powstańców były, zorganizowane już od 4 sierpnia, zrzuty zaopatrzenia przez samoloty RAF, które pilo­ 30. Muzeum Powstania Warszawskiego przy ulicy Grzy­bow­ skiej.


towali również polscy lotnicy. Niestety, ze względu na duże straty samolotów oraz ograniczone tereny zrzutu zajęte przez powstańców z 230 ton zrzuconych nad Warszawą do powstań­ ców dotarło niecałe 50. W dniach 13-15 września ofensywa radziecka wyparła Niemców z prawobrzeżnej części Warszawy, a w dniach 16-22 września 1 Ar­­mia Wojska Polskiego sforsowała Wisłę i zajęła przyczółki na Czerniakowie, Powiślu i Żoliborzu. Niestety, bez wsparcia głównych sił radzieckich desant się nie powiódł. Mimo to walki trwały nadal, ale opór powstańców stopniowo słabł, a wojska niemieckie opanowywały coraz to nowe dziel­ nice. Po upadku Starego Miasta powstańcy przedostali się 21 kanałami do Śródmieścia, gdzie kontynuowali walkę. Najdłużej bronił się Żoliborz, który padł 30 września. Do podpisania aktu kapitulacji doszło w Ożarowie w nocy z 2 na 3 października. Bilans strat powstańczych był wyjątkowo krwawy. Z 50 tysięcy powstańców zginęło około 10 tysięcy, a 25 tysięcy było rannych. Straty cywilów określa się na 150 tysięcy. Około 25% zabudowy miasta zostało zburzone, w gru­ zach legły wszystkie zabytki, gmachy użyteczności publicznej oraz mosty. Po kapitulacji Niemcy rozpoczęli planowe wybu­ rzanie miasta przy użyciu ładunków wybuchowych i miotaczy ognia. Do stycznia 1945 roku 70% miasta legło w gruzach. Bilans powstania warszawskiego nie jest jednoznaczny. Było ono fenomenem w skali okupowanej Europy – żadne miasto 31. Pomnik Armii Krajowej przy ulicy Jana Matejki. nie broniło się tak długo, angażując do walki tak dużą część mieszkańców. Było też rozpaczliwą próbą zachowania niepod­ stycznych, których symbolem był PKWN. Polska zdradzona ległości kraju przed narzuceniem przez Stalina rządów komuni­ przez swoich sojuszników we wrześniu 1939 roku oraz w Te­­he­ ranie w 1943 roku, nie miała jednak na to szans. Strefy wpły­ wów zostały już podzielone. Narodowi polskiemu pozostał jedynie honor i płynące w świat przesłanie: tak walczy o wol­ 32. Pomnik Bohaterów Warszawy – „Warszawska Nike”. ność naród polski.

33. Pomnik Armii Krajowej na Kopcu AK.


GETTO WARSZAWSKIE Getto warszawskie Już od pierwszych dni okupacji niemieckiej w Warszawie lud­ ność pochodzenia żydowskiego podlegała innemu traktowaniu niż reszta społeczności. Okupanci jako Żydów uznawali tych, których przynajmniej troje dziadków należało do żydowskiej gminy wyznaniowej. W konsekwencji wśród osób represjono­ wanych znalazło się wiele osób zasymilowanych, uważających się za Polaków, będących nawet wyznania chrześcijańskiego. Od 1 grudnia 1939 roku Żydzi byli zobowiązani do noszenia opasek z gwiazdą Dawida, co ułatwiało szykany i re­­presje, takie jak rabunki, pobicia, obcinanie brody. Zablokowano konta ban­ 22 kowe, zamknięto księgarnie, szkoły żydowskie, za­­broniono jeź­ dzić koleją, a na terenie Warszawy w tramwajach wydzielono osobne miejsca dla Żydów. Wprowadzono przymus pracy, którą opłacano jedynie skromnym posiłkiem. Od kwietnia 1940 roku rozpoczęły się wystąpienia antyżydowskie opłacane przez Niemców i wykorzystywane propagandowo. Mimo to miały miejsce migracje do Warszawy osób pochodzenia żydowskiego z terenów frontowych włączonych do Rzeszy i z okolic miasta. Od początku 1940 roku rozpoczęły się przygotowania do stwo­ rzenia wyodrębnionej dzielnicy tylko dla Żydów. Rozporządzenie z dnia 2 października 1940 roku podpisane przez gubernatora Fischera nakazywało wszystkim Żydom przeprowadzkę na teren getta. 16 listopada Żydowska Dzielnica Mieszkaniowa została otoczona wysokim na trzy metry murem, zwieńczonym drutem kolczastym. Obejmowała ona obszar około 307 ha, na którym umieszczono około 450 tysięcy Żydów. Składała się z dwóch części: tzw. dużego i małego getta, połączonych ze sobą drewnianym mostem, przerzuconym nad ulicą Chłodną,

3

34. Sprzedawca opasek w getcie, 1940 rok. 35. Ruiny getta warszawskiego.


23

36. Ruiny getta. 37. Getto. Ciała pomordowanych Żydów, kwiecień 1943 rok. należącą do dzielnicy tzw. aryjskiej. Funkcje administracyjne powierzono Radzie Żydowskiej –Judenratowi, oraz Żydowskiej Służbie Porządkowej – znienawidzonej formacji policyjnej, które wykonywały zarządzenia władz niemieckich. W getcie były fatalne warunki mieszkaniowe i sanitarne. Panował wielki ścisk. Na 1 km2 przypadało 146 tysięcy mieszkańców, którzy tłoczyli się po 8-10 osób w jednej izbie. Nie wywożono nieczystości, co powodowało szerzenie się różnych chorób. Często przez kilka dni nie chowano zmarłych. Mieszkańcy getta nie mieli żadnych dochodów, a ich majątki zostały skonfiskowane. Racje żywnoś­ ciowe ograniczały się często do mniej niż 200 kalorii dziennie, co powodowało, że głównym zajęciem było zdobywanie pożywie­

38. Żydzi wyprowadzani z getta.


39. Mur getta warszawskiego w 1945 roku.

24

nia. Na dużą skalę rozwinął się tzw. szmugiel prowadzony czę­ sto przez grupy przestępcze. Pomoc szła spoza murów getta, przemycana podkopami, dziurami w murze czy poprzez prze­ 40. Fragment muru getta warszawskiego, który zachował się kupywanych niemieckich policjantów. W tym procederze szcze­ przy ulicy Siennej 55. gólnie przydatne były dzieci żydowskie, łatwo prześlizgujące się przez różne otwory i kanały. Udawało się również wyprowa­ dzać na zewnątrz murów przede wszystkim dzieci, którym w ten sposób ratowano życie. Śmiertelność w getcie była bar­ dzo duża – do lipca 1942 roku zmarło około 100 tysięcy osób. W dniu 22 lipca 1942 roku kordon policji niemieckiej i żydow­ skiej otoczył getto i ogłoszono rozporządzenie o przymusowym wysiedleniu ludności „na wschód”. Każdemu pozwolono zabrać 15 kg bagażu, pieniądze i kosztowności. Wyznaczono kontyn­ gent dzienny: początkowo na 6 tysięcy osób, później więcej. Akcję przeprowadzano w ten sposób, że otaczano kolejno poszczególne domy lub rewiry i wyrzucano wszystkich z miesz­ kań. Opornych mordowano na miejscu. Uformowane kolumny 41. Synagoga Nożyków.

42. Pomnik getta warszawskiego w 1948 roku. 43. Pomnik Bohaterów Getta.


44. Pomnik Bunkra, z którego Mordechaj Anielewicz kierował powstaniem. kierowano na tzw. Umschlagplatz (plac przeładunkowy) przy ulicy Stawki, gdzie znajdowała się bocznica kolejowa do Dworca Gdańskiego. Bijąc i popychając pałkami, ładowano ludzi do wagonów, które jechały na wschód. Nieliczni uciekinierzy z transportów po kilku dniach przynieśli tragiczną informację, że pociągi kierowane są do stacji Treblinka niedaleko Małkini, gdzie zorganizowano obóz masowej zagłady, z komorami gazowymi. Wagony wracały do Warszawy puste. Mimo tych wieści ludność żydowska szła biernie na śmierć. Po ogłoszeniu przez Niemców, że każdy zgłaszający się otrzyma 3 kg chleba i marmoladę na drogę, a rodziny nie będą rozłączane, zgłosiły się tłumy wynędzniałych, chorych ludzi. W pierwszej kolejności wywożono osoby niezdatne dla niemieckiej gospodarki wojen­ 45. Pomnik Umschlagplatz.

nej. Ewakuowano całe przytułki, szpitale i zakłady opiekuńcze dla dzieci. Wtedy to, w dniu 5 sierpnia 1942 roku, poszedł na śmierć, na czele kolumny dzieci ze swojego schroniska, Janusz Korczak, wybitny pisarz i pedagog. We wrześniu wywieziono personel Judenratu i ży­­dowskiej policji, której nie pomogło wysługiwanie się hitlerowcom. Akcja deportacyjna trwała do 21 września 1942 roku i objęła około 310 tysięcy Żydów. Po tej akcji pozostało w okrojonym getcie około 30 tysięcy osób mających zaświadczenia o przydatności do pracy i około 30 tysięcy miesz­ kających nielegalnie. 16 kwietnia 1943 roku Himmler polecił całkowitą likwidację getta. W dniu 18 kwietnia Niemcy przeprowadzili ponowną wywózkę, ale spotkali się z czynnym oporem, który w dniu następnym przerodził się w powstanie. Opór oddziałów ży­­­ dowskich był dla Niemców całkowitym zaskoczeniem. Do godz. 14.00 wszystkie oddziały niemieckie zostały, z dużymi stratami, 25 wyparte z getta. Niemcy zmienili taktykę, postanowili demolo­ wać i podpalać, jeden po drugim, domy w getcie. Nad miastem rozpostarła się łuna pożarów. Ta metoda dawała rezultaty. 8 maja odkryto bunkier dowództwa Żydowskiej Organizacji Bojowej, z Mordechajem Anielewiczem na czele, które z braku możliwości obrony popełniło samobójstwo. 16 maja niemiecki dowódca płk. Jürgen Stroop wydał rozkaz o wy­­­­sadzeniu w powietrze Wielkiej Synagogi na Tłomackiem, uznając ten dzień za zniszczenie Żydowskiej Dzielnicy Mie­szkaniowej. Getto warszawskie zostało zrównane z ziemią z wyjątkiem kilku koś­ ciołów i więzienia na Pawiaku. Większość jego mieszkańców zginęła w walkach lub została wywieziona do Majdanka i tam zamordowana w komorach gazowych. Ocalała jedynie nielicz­ na grupa uciekinierów na stronę polską.


SYRENKA WARSZAWSKA Syrenka warszawska

26

46. Pierwotna lokalizacja Syrenki na Rynku Starego Miasta. 47. Figura syreny na wiadukcie przy ulicy Karowej. Herb Warszawy przedstawia w czerwonym polu postać pół­ kobietypółryby, z mieczem wzniesionym ponad głową w prawej ręce i tarczą w lewej. Pierwotnie herb wyglądał inaczej, prawdo­ podobnie w duchu średniowiecznej mody przyjmowania za symbole nowo powstałych miast zwierząt mitycznych. Uważa się, że warszawski symbol został zaczerpnięty z pochodzącego z II wieku dzieła kompilatorskiego „Phy­siologus” i przedstawiał zwierzę z ptasimi łapami i smoczym tułowiem, pokrytym łuska­ mi. Tak wyglądał pierwszy znany herb Starej Warszawy z 1390 roku. Już na pieczęci z 1459 roku pojawiły się cechy kobiece, ale 48. Samochód marki Syrena produkowany w warszawskiej FSO w latach 1957-83.


49. Na Osiedlu za Żelazną Bramą znajduje się fontanna w kształcie syrenki, dzieło Ryszarda Kozłowskiego. postać kobiety z rybim ogonem, z mieczem i tarczą pochodzi dopiero z 1622 roku. Herb obowiązujący dziś powstał w wyniku konkursu ogłoszonego w 1938 roku i przywrócony został w 1990 roku po zmianach z czasów PRL, kiedy m.in. pozbawio­ ny był korony. Pomnik Syrenki warszawskiej wykonano w 1855 roku w pra­ cowni rzeźbiarskiej Konstantego Hegla. Stał na Rynku Starego Miasta do roku 1928. Później przenoszony był w różne miejsca, aż w 2000 roku powrócił na rynek. Pomnik Syreny na Powiślu powstał w 1939 roku z inicjatywy prezydenta Stefana Starzyńskiego i związany był z nieistnieją­ cym już mos­tem Syreny, który został zastąpiony mostem Świętokrzyskim. Pomnik jest dziełem Ludwiki Nitschowej, której do rzeźby pozowała 23-letnia studentka Uniwersytetu Warszawskiego Krystyna Krahelska. Zginęła ona w pier­wszych dniach powstania warszawskiego, w którym uczestniczyła jako 50. Syrenka na gmachu PKO przy ul. Czackiego. sanitariuszka. 51. Syrena na Wybrzeżu Kościuszkowskim.

SYRENKA NA MOSCIE

27


PAŁAC KULTURY I NAUKI Pa³ac Kultury i Nauki

28

52. Pałac Kultury i Nauki. 53. Pałac Kultury i Nauki zdobią, usta­wione w niszach lub na kolumnach, posągi 28 alegorii Nauki, Sztuki, Sportu, Gospodarki Najwyższym budynkiem Warszawy i Polski jest Pałac Kultury i Na­ Kolektywnej.

uki. Jest również obiektem, który stał się, wbrew większości war­ szawiaków, jej symbolem. Zbudowano go w latach 1952-55 za pol­ skie pieniądze, ale według radzieckich planów i przy pomocy radzieckich robotników. Miał być darem Związku Radzieckiego dla Warszawy. Pierwotnie nosił imię Józefa Stalina. Dla wielu Polaków

54. Prace przy budowie Pałacu Kultury i Nauki.


55. Sala Kongresowa. stał się jednak symbolem radzieckiej dominacji w Polsce. Budynek jest typowym przykładem architektury socrealistycznej z domieszką art déco i polskiego historyzmu, wzorowanym na chicagowskich i moskiewskich budowlach. Jest dziełem radzieckiego architekta Lwa Rudniewa. Obecnie pałac jest siedzibą wielu firm i instytucji użyteczności publicznej, takich jak m.in. kina, teatry, galerie oraz uczelnie. Na trzydziestym piętrze znajduje się taras widokowy, z naj­ piękniejszym, według warszawiaków, widokiem w mieście, ponie­ waż nie widać stąd… Pałacu Kultury i Nauki.

29

56. Attyki Pałacu Kultury i Nauki wzorowane są na attykach z krakowskich Sukiennic. 57. Panorama Warszawy z tarasu widokowego Pałacu Kultury i Nauki.


STARE MIASTO Stare Miasto

30

58

1. Kolumna Zygmunta III Wazy 2. Zamek Królewski 3. Syrenka

rz

Sz

er

wo

ok

iD

Br

No

m

iej

i sk

ą

un

aj W

sk a j na u D

w

3 R

er

sk

a

ek

ar ek Po

dw

ale

4. Katedra 5. Kościół MB Łaskawej 6. Kościół Augustianów 7. Pomnik Kilińskiego 8. Pomnik Małego Powstańca 9. Baszta Prochowa 10. Barbakan

G

no

w

6

Św

jn

aG

ór

a

ka

4

to

Pi

7

a

uic

yn

sk a

Ry c

w

Jez

Za

na

zo

to

ja

59

onia Kan

Pi

8

zo

o

ln a

9

eK

pi ec ek

10

yw

Ce

K

1945

ja

ńs

ńs

ka

ka

2 Plac Zamkowy

1


1945

60

58-59. Stare Miasto to początki urbanistycznych dziejów Warszawy. Lokacji miasta i sprowadzenia pierwszych osadników na przełomie wieków XIII i XIV dokonał książę płocki Bolesław II. Wokół kwadrato­ we­go rynku wydzielono, w układzie szachownicowym, 40 działek. Już w końcu XIV wieku gród otoczo­no murem obronnym, niezależnym od obwa­ro­wań zamku. Całe miasto w owym czasie zajmowało 10 ha. powierzchni oraz liczyło kilkuset mie­szkańców. Na prze­strzeni wieków powstało tu wiele budowli nadających Staremu Miastu niepowtarzal­ ny charakter. Dowodem na to jest wpisanie go na Listę Światowego Dziedzictwa Kultury UNESCO.

61

31

60, 63. Rynek Starego Miasta jest najchętniej od­wie­dzanym przez war­ szawiaków i tu­rystów miejscem w Warszawie. Powstał w czasie lokacji miasta w koń­cu XIII wieku. Wokół niego swoje siedziby budowali naj­ zamożniejsi patrycjusze miasta. Najciekawsze z nich pochodzą z XVII wieku. Stał tu niegdyś ratusz, budynek wagi miejskiej i kramy. 61. Pomnik Syrenki – symbol Warszawy, usta­wiony został na Rynku Starego Miasta w 1855 roku. Konstanty Hegel, wzorce czerpał z wcześniejszych przedstawień półkobiety-półryby, które datują się od XIV wieku. 62. Dwie żeliwne studnie znajdujące się na rynku pochodzą z końca XVIII wieku.. 62

63


1945

64

32

64-65. Kamienica Fukierowska (Rynek Starego Miasta 27), zbudowana w po­­­­czątkach XVI wieku przez winiarza Grzegorza Korba, mieściła od 1590 roku popularną wi­niarnię. W 1810 rokubudynek kupiła rodzina Fukierów. Obec­nie mieści się tu jedna z najlepszych w War­­szawie restauracji. 66. Początki kamienicy Pod św. Anną (Ry­nek Starego Miasta 31) się­ gają XV wieku o czym świad­czy wiele zachowanych elementów, m.in. fragmenty gotyckich murów, gotyckie portale. Nazwa pochodzi od XVIwiecznej figury św. Anny Samotrzeć usytuowanej na narożniku w niszy. 67. Kamienica Simonettich zwraca uwagę, wcho­dzą­cych na rynek, zabytkowym ze­ga­rem.

67

65

66


68

69

33

68. Kamienica Pod Murzynkiem (Ry­nek Starego Miasta 36) wzniesiona została w po­­czątkach wieku XVII dla włoskiego kupca Jakuba Gianottiego. Głowa Murzynka miała symbolizować zajęcie właściciela, który trudnił się handlem zamorskim. 69. Kamienica Pod Lwem (Rynek Starego Miasta 13) pochodzi z XV wieku. Nazwę zawdzięcza płaskorzeźbie lwa umieszczonej wXVIII stuleciu na wysokości I piętra. Zachowała się również polichromia z1928 roku wykonana przez Zofię Stryjeńską, prezentująca polską odmianę art déco.

70

71

70. Kamienica Pod Okrętem przy Świętojańskiej 31 zbudowana została w 1642 roku Przebudowana w I połowie XVIII wieku przez kupca Łukasza Łyszkiewicza, uzyskała renesansowy portal z płaskorzeźbą żaglowca – symbolu handlu. 71. Podwójny portal kamienicy Wil­czkow­skiej (Rynek Starego Miasta 21) pochodzi z 1608 roku, kiedy burmistrz Starej Warszawy Paweł Zembrzuski po­­stawił swą siedzibę. W budynku tym mieszkał i zmarł Hugo Kołłątaj. 72. Wzniesiona w roku 1632 kamienica Sal­wator (Wąski Dunaj 8) swą nazwę za­wdzięcza figurze Chrys­tusa ustawionej na osi attyki. Klucz portalu zawiera inicjały pierwszego właściciela Jakuba Gia­nottie­go.

72


1939 1945

34

73

73-75. Katedra św. Jana, przy ulicy Świętojańskiej, to najstarsza świąty­ nia War­szawy, wzniesiona na przełomie XIII i XIV wieku, w czasie zakładania mia­sta. Pełniła pierwotnie funkcję kościoła miejskiego i kapli­ cy zam­kowej. W XIV wieku uzyskała dzi­siejszą formę trzech gotyckich hal równej wysokości. W latach 1837-42 przebudowana była w stylu neogotyckim przez Adama Idzikowskiego (fot. 73). Taka forma zacho­ wała się do II wojny światowej. Obecnie pełni funkcję archikatedry. 76. Nagrobek ostatnich książąt mazowieckich Stanisława i Janusza, synów Konrada, znajdujący się w katedrze, jest najwcześniejszym przy­ kładem nagrobnej rzeźby renesansowej na Mazowszu. Płytę z „królew­ skiego” czerwonego marmuru węgierskiego wykonał w roku 1526 Włoch Bernardinus Zanobi de Gianotis.

76

74

75


1945

77

78

35 79

77-78. Klasztor i kościół Augustianów pod wezwaniem św. Marcina usy­ tuowany jest przy jednej z malow­niczych ulic Starego Miasta Klasztor, ufundo­wany przez księcia Siemowita Mazo­wieckiego, został całkowicie przebudowany w stylu późnego baroku w latach 1631-36 i na początku XVIII wieku. Wspaniałą „falującą” fasadę tego kościoła zaprojektował w czasie ostatniej przebudowy Karol Bay. 79. Kościół Matki Boskiej Łaskawej (Świętojańska 10) ufundowany przez Zygmunta III, wzniesiony został w latach 1608-26 w stylu póź­ nego renesansu. Nie­co później dobudowano kopułę z latarnią oświet­ lającą apsydę. 80. Arkadowe przejście prowadzące pierwotnie z zamku do fary utwo­ rzono dla bezpieczeństwa króla Zygmunta III Wazę po zamachu na jego życie. Zamachowca Michała Pie­kar­skie­go skazano na męki. 81. Kanonia to trójkątny plac powstały na miejscu dawnego cmentarza. Nazwę swoją odziedziczył po otaczających go kamienicach, w których mieszkali kanonicy kapituły warszawskiej. 81

80


82

83

82. Ulica Dawna, łącząca Jezuicką z Brzo­zową, to jeden z nastrojowych zaułków staromiejskich. 83. Gnojna Góra to punkt widokowy w końcu ulicy Brzozowej. Nazwa pochodzi od wysypiska nieczystości, które funkcjonowało tu w wiekach średnich. Prowadziła do niego brama Gnojna, której pozostałości znaj­ dują się w kamienicy przy ulicy Celnej róg Brzozowej.

brzozowa 36

84. Ulicę Brzo­zo­wą wy­tyczono poza murami miej­ski­mi, prawdopo­do­ bnie na wy­sy­pis­ku śmieci. Później pro­wadziła do bramy Mos­towej.

84

85

85. Kamienne Schodki to najbardziej malownicza uliczka Starego Mia­­sta. Pierwotnie noszono tędy wodę z Wisły przez nieistniejącą już furtę Białą. 86. Szeroki Dunaj to mały plac, który nazwę swą wziął od strumienia Dunaj, rozpoczynającego tu swój bieg. Dawniej znajdował się tu targ rybny, później kwiatowy i warzywny. Brama Rzeź­nicza, która prowadzi poprzez mury na ulicę Podwale, swą nazwę zawdzięcza istniejącym tu jatkom.

86


1945

87

88

87-88. Baszta Prochowa to część zachowanych murów miejskich. Powstawały one od I po­łowy XIV wieku aż do połowy XVI stulecia. Składały się z podwójnego pierścienia obwarowań wzmocnionych ba­sztami i wieżami. 89. Na XVIII-wiecznej kamieniczce, w której znajduje się Muzeum Rzemiosł Artystycznych i Precyzyjnych, widnieje zegar ścienny, wyko­ nany ze szklanej mozaiki.

37

90. Barbakan, stanowiący umocnienie bramy Nowomiejskiej, zbudo­ wany został w roku 1548 przez Jana Baptystę z Wenecji i jest najmłod­ szym elementem fortyfikacji miasta. Pierwotnie w bramie wjazdowej. był most zwodzony. Obecnie służy jako letnia galeria malarstwa i rękodzieła artystycznego.

89

90


ZAMEK KRÓLEWSKI Zamek Królewski

38 91

91-93. Zamek Królewski powstał dla króla Zygmunta III Wazy po przeniesieniu stolicy państwa do Warszawy. Budową nowej rezydencji na planie pięcioboku zajęli się włoscy architekci Giovanni Trevano, Giacomo Rodondo i Matteo Castelli. W następnych wiekach zamek podlegał licznym przekształceniom. Budynek, spalony w 1939 roku, został wysadzony w powietrze przez hitlerowców w roku 1944. Zamek odbudowano ze składek spo­łecz­nych w latach 1971-84.

1939

92

93

1945


94

94. Nad wejściem do zamku góruje Wieża Zygmuntowska, zwana również Zegarową od umieszczonego na niej w 1622 roku zegara. Twórcą mechanizmu był sprowadzony specjalnie z Florencji zegarmistrz Ge­­rardo Priami. 95. Wieżę Władysławowską na planie koła dobudowano do Dworu Wielkiego w latach 1569-71. W czasach króla Wła­dysława IV przekształ­ cona w stylu barokowym, uzyskała portal według projektu Battisty Gisleniego z lat 1637-43. 96. Fasada zamku od stro­­ny Wisły, zaprojektowana przez Gaetana Chiaveriego, wykonana została w latach 1741-46 przez Antonia Solariego w czasie panowania króla Au­gusta III. Zwrócony te­raz fron­ tem ku Wiśle zamek otrzymał ro­ko­kową fasadę dekoro­waną rzeźbami Jana Je­rzego Plerscha.

39

97. Wieża Grodzka, pow­stała w połowie XIV wieku, stanowi najstarszą część Zamku Kró­lew­skiego. 98. Ogrody zamkowe rozpościerały się pomiędzy Zamkiem Królew­skim a Wisłą na powierzchni 5,8 ha. Rekonstrukcja prowadzona od 1991 roku ukształtowała na każdym z trzech poziomów odrębny styl: na poziomie najwyższym powstał barokowy ogród epoki Wazów, na środkowym, powyżej Arkad Kubickiego, wiszący ogród z XIX wieku, a na najniższym – geometryczny układ z lat międzywojennych.

95

96

97

98


99

100

99. Sala Balowa powstała w skrzydle do­bu­dowanym, za czasów Augusta III. Urzą­dzono ją w latach 1777-81 na polecenie Stanisława Augusta Poniatowskiego, we­dług planów Dominika Merliniego, na­­­­­­ czelnego architekta królewskiego. Oprócz wspaniałej dekoracji rzeź­ biarskiej salę zdobi liczący 150 m2 plafon, pędzla Marcella Bacciarellego. 100. Salę Rycerską na Zamku Kró­lewskim zdobi rzeźba Chro­­nosa wyko­ nana przez Andre Le Bruna i Mo­nal­diego. 101. Sala Tronowa urządzona została w ry­zalicie saskim w czasie prze­ budowy do­konanej przez króla Stanisława Au­gusta Poniatowskiego w latach 1774-77.

40

102. W czasie przebudowy za czasów króla Sta­nisława Augusta Po­niatowskiego obok Sali Tro­nowej powstał Gabinet Konferencyjny z por­tre­tami ówczesnych władców europejskich. 101

102

103. Kaplicę Królewską w zamku stworzono w trakcie przebudowy pro­ ­­wadzonej pod kierunkiem Do­minika Merliniego w latach 1774-77.

103

kaplica


104

105

canaletta

104. Wystrój Pokoju Mar­murowego Zamku Kró­lewskiego pochodzi z okresu panowania króla Wła­dy­sława IV, syna Zygmunta III. W tra­kcie wielkiej przebudowy zam­ku, którą podjął król Stanisław August Poniatowski, dodano ga­lerię królów polskich, pędzla Mar­cella Bacciarallego. 105. Sala Canaletta w Zamku Królewskim powstała również w czasach stanisławowskich. Urządzona przez Dominika Merliniego, udekorowa­ na jest 23, widokami Warszawy, pędzla włoskiego malarza Bernarda Bellotta, zwanego Canalettem.

106

106. Piwnica książęca i Izba Dawna Poselska są częścią Dworu Wiel­ kiego, który powstał na początku wieku XV, za czasów Janusza I Star­ szego. Budowla ta mieściła oprócz komnat książęcych skarbiec, kance­ larię książęcą i pomieszczenia, w których obradowały rada i sądy ksią­ żęce oraz sejmy walne księstwa. Piwnica książęca ma strop o krzy­­ żowym sklepieniu, wspartym na ośmiobocznym słupie. Izbę Poselską wspierają trzy słupy z częściowo zachowanymi kamiennymi głowicami i bazami. 107. Salę Senatu po 1722 roku, za czasów kró­la Augusta II, przeniesiono z parteru Dworu Wielkiego na pierwsze piętro z oknami wychodzącymi na obecny plac Zamkowy. Dekorację sali zaprojektował saski architekt Joachim Daniel Jauch. 107

41


NOWE MIASTO Nowe Miasto

42

108

1. Kościół Paulinów 2. Kościół Dominikanów 3. Kościół Sakramentek 4. Rynek Nowego Miasta

2 1

108. Nowe Miasto ukształtowało się na przełomie XIV i XV wieku za bramą Nowomiejską, przy drodze do Zakroczymia. Na mocy przywi­ leju z 1408 roku stało się niezależnym organizmem miejskim. Miało własny rynek, ratusz, własny samorząd miejski, choć nie wzniesiono obwarowań. Do Warszawy zostało przyłączone w 1791 roku. Rynek Nowego Miasta, pierwotnie pros­tokąt­ny, zajmował pra­­wie dwukrot­ nie większą powierzchnię niż Rynek Starego Miasta. W tra­kcie licznych modernizacji rynek uzyskał nieregularny kształt.

5

4

3

7 6

5. Kościół Franciszkanów 6. Kościół św. Benona 7. Kościół Nawiedzenia NMP


1945

109

109-110. Kościół Sakramentek pod wezwaniem św. Ka­zimierza po­wstał z fundacji królowej Ma­rysieńki Sobieskiej. Budowany w la­tach 1688-89, jest wybitnym dziełem architekta Tylmana z Ga­­meren. W 1944 roku mieścił się tutaj szpital powstańczy, który został znisz­ czony bombą niemiecką. Zginęło wtedy około 1000 osób.

110 111

111. Po zniszczeniach II wojny światowej jedynie obiekty sakralne odbu­ dowano w dawnej formie. Kamieniczki otaczające Rynek Nowego Miasta jedynie na­­wiązują do wielopiętrowych kamienic z początku XIX stulecia. Elewacje zdobią stylizowane polichromie i sgraffita. 112.Świątynia Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny (Przyrynek 2) jest najstarszym zachowanym ko­ścio­łem Warszawy. Je­go budowę rozpo­ częto w roku 1411 z polecenia żony księcia Janusza Star­szego, Anny Danuty Kiejstutówny, a za­kończono w roku 1492. 113. Kościół św. Benona (Piesza 1), zbudowany w XVII wieku, otrzymali w 1787 roku od króla Stanisława Augusta Poniatowskiego redemptory­ ści. Zakon ten zorganizował sierocińce, przekształcone później na warsztaty rzemieślnicze.

112

113

43


114

115

114-115. Kościół Franciszkanów pod wez­wa­niem św. Franciszka Sera­ fickiego (Za­kroczymska 1) wzniesiono we­dług projektu Jana Chrzciciela Ceroniego w latach 1680-1733. W roku 1788 przebudowy fasady i podwyższenia wież do­konał Józef Boretti. 116. Rokokowy pałac Sapiehów (Zakroczymska 6) powstał w la­­tach 1731-46 według projektu Jana Zygmunta Deybla dla kanclerza Wiel­ kiego Księstwa Litewskiego Jana Fryderyka Sapiehy. Prze­kształcony w XIX wieku, pełnił rolę koszar wojskowych. 117-118. Przy ulicy Freta 16 mieści się Muzeum Marii Skłodowskiej-Curie, która urodziła się w tym domu w 1867 roku i mieszkała do ukończenia 24. roku życia. Muzeum gromadzi pamiątki związane ze sławną noblistką, m.in. fotografie, dokumenty i medale.

118

116

117


119

119. Freta jest główną ulicą Nowego Miasta, przebiegającą od Barba­ kanu, wzdłuż rynku, aż do granic tej części miasta. Pier­wotnie była traktem prowadzącym do Zakroczymia i właśnie wokół niej następo­ wała rozbudowa miasta. Tu usytuowane są kościoły Paulinów, Dominikanów i Fran­ci­szka­nów, tu bogaci mieszczanie stawiali swe okazałe kamienice i pałace.

120

45

120-122. Kościół Dominikanów (Freta 10) pod wez­wa­niem św. Ja­cka powstawał w latach 1612-38 według projektu, częściowo na­­wią­zują­ cego do gotyku, włos­kiego architekta Jana Włocha.

1945

121

122


123

123. Do północnej ściany kościoła św. Ducha przylega najmniejszy domek Warszawy, który powstał pod koniec XVIII wieku na maleńkiej parceli o oddzielnym numerze hipotecznym. Obecnie mieści się w nim kiosk.

124

125

124. Nowe Miasto, a szczególnie ulica Freta, stały się obok Rynku Starego Miasta miejscem przyciągającym licznymi kawiarniami, restau­ racjami i pubami. W okresie letnim powstają na ulicach ogródki pod parasolami.

46

125-127. Kościół Paulinów pod wezwaniem św. Ducha (Długa 3) wznie­ siono w latach 1699-1717 we­dług projektu Jó­zefa Piolai i Józefa Szy­ mona Bel­lottiego. Król Jan Kazimierz prze­ka­zał teren ojcom paulinom po „potopie” szwedz­kim. Sam ksiądz Au­gustyn Kor­decki, wsła­wiony obro­ną Jasnej Góry w Czę­stochowie, był rekto­rem klasztoru.

126

127


pompa

128

128. Ulica Mostowa, schodząca stromo w dół, prowadziła pierwotnie do mostu na Wiśle i dalej na Pragę. Zabudowana już w XVIII wieku kamienicami, stanowi dziś urokliwy zakątek miasta.

129

129-130. Pałac Raczyńskich (Długa 7) jest dziełem znakomitego archi­ tekta królewskiego Jana Chry­stia­na Kamsetzera z roku 1786. Obecnie budynek mieści Archiwum Główne Akt Dawnych, w którym przecho­ wywane są najstarsze i najcenniejsze dokumenty państwowe. Na pierwszym piętrze pałacu znajduje się wczesnoklasycystyczna Sala Balowa.

47

131. Tę kamienica przu ulicy Mostowej o cechach klasycystycznych, postawiono w XVIII wieku. Zniszczoną w czasie II woj­ny światowej, od­­budowano w 1957 roku.

130

131


132

1945

133

48

132. Baszta Mostowa (Rybaki 2) pierwotnie broniła do­stę­pu do pierw­ szego stałego mostu na Wiśle, ufundowanego przez Zygmunta Au­gusta i Annę Ja­giellonkę. Po zni­szcze­niu mostu w 1603 roku budynek przezna­ czono na prochownię. Stąd wzięła się nazwa teatru, który mieści się tu obecnie: „Stara Prochownia”. 133-134. Kościół NMP Królowej Korony Pol­skiej (plac Krasińskich), zbudowany w latach 1660-82 przez Tytusa Bu­ra­tiniego, otrzymał nową palladiańską fasadę według projektu Jakuba Fontany w latach 1758-69. Obecnie kościół jest katedrą polową Wojska Polskiego. 135-136. Kościół św. Jana Bożego (Bonifraterska 12) powstał w 1726 roku według koncepcji Józefa Fontany i Antonia Solariego. Obok niego zbudowano jeden z pierwszych w Polsce szpitali dla psychicznie chorych. 136

134

135


49 137

138

137. Nad źródłem przy ulicy Zakroczymskiej słynącym z do­sko­nale smakującej wo­dy, w XVII wieku postawiono nie­wielki budynek, który w 1771 roku przebudowano na zlecenie króla Stanisława Augusta Po­nia­ towskiego. 138-139. Forteca, zwana Cytadelą (Ska­zańców 1), była wznoszo­na przez cara Mikołaja I od 1832 roku, tuż po powstaniu listo­pado­wym. Miała ostrzegać przed kolejnymi zrywami powstańczymi war­sza­ wiaków. Obecnie mieści się tu oddział Muzeum Niepodległości. Naj­ ciekawszym obiektem jest kibitka – karetka więzienna, którą wy­­wożono zesłańców na Sybir.

139

140. Brama Straceń od wschodniej strony Cytadeli jest cmentarzem-mauzoleum więźniów politycznych z czasów Królestwa Kongresow­ego. W 1886 roku na tarasie ustawiono szubienice, których pozostałości widoczne są w murze bramy. Szczątki pomordowanych chowano w tajemnicy na stokach Cytadeli. 140


TRAKT KRÓLEWSKI Trakt Królewski

141

50

142

17

1945

1. Pałac Staszica 2. Pomnik Mikołaja Kopernika 3. Kościół św. Krzyża 4. Pałac Czapskich 5. Uniwersytet Warszawski 6. Pałac Tyszkiewiczów 7. Kościół Wizytek 8. Hotel Europejski 9. Hotel Bristol

16 15

14

13 12

10

11

10. Pałac Potockich-Czarto­ ryskich 11. Pałac Prezydencki 12. Kościół Karmelitów Bosych 13. Pomnik Adama Mickiewicza 14. Pałac Załuskich i Wesslów 15. Odwach 16. Kościół św. Anny 17. Kamienica Prażmowskich

8

141-143. Trakt Królewski to trasa powstała w XVII wieku, łącząca Zamek Królewski (ulica Krakowskie Przedmieście, fot. 143) z letnim pałacem króla Stanisława Au­gusta Poniatowskiego w Łazienkach. Przy tej wła­ śnie drodze, prowadzące już poza miastem przez Czersk do Krakowa, rozwijała się Stara Warszawa.

9 7 6

143

5 4 3 2

1


pałac pod blachą

144

145

144. Pałac Pod Blachą zbudowano w 1720 roku dla Jerzego Dominika Lubomirskiego i jego żony Ma­gdaleny z Tarłów. Za czasów księcia Józefa Po­nia­towskiego otrzymał wyposażenie zaprojektowne przez Do­mi­ni­ka Merliniego. Nazwa pałacu po­cho­dzi od materiału, rzadkiego w tamtych czasach, którym pokryto dach. 145. Figurę Przekupki, dzieło Barbary Zbrożyny, ustawiono przy wejściu na Rynek Mariensztacki. 146. Mariensztat, położony za kościołem św. Anny, u pod­nóża skarpy, powstał na miejscu jurydyki, której właścicielką była Maria Potocka. Od 1847 do 1944 roku istniał tu ry­nek targowy. Po wojnie został odtworzo­ ny w cał­ko­wi­cie nowym kształcie wraz z budową nowoczesnej, jak na tam­te czasy, Trasy W-Z. 147. Trasa W-Z, pierwsza wielka inwestycja urbani­styczna w po­­wojennej Warszawie, powstała w latach 1947-49.

146

147

51


148 149 150

148. Budynek Komory Wodnej (Bednarska 2/4), zbudowany w 1832 roku według projektu Alfonsa Kro­piw­nickiego, ma swój odpowiednik po drugiej stronie Wisły. 149. W budynku dawnego Odwachu, wzniesionym w latach 1818-21 przez Chrystiana Piotra Aignera, rozpoczynała swą pracę badawczą Maria Skłodowska-Curie. 150. Kamienica Prażmowskich (Krakowskie Przed­mieście 87) zbudowa­ na w II. połowie XVII wieku dla lekarza królewskiego Pastoriusa, swój dzisiejszy rokokowy wygląd zawdzięcza Jakubowi Fontanie. 151. Kościół św. Anny ufundowany w 1454 roku, był budowlą gotyc­ ką. Na jej zrębach w latach 1660-67 powstał nowy, barokowy kościół projektu Józefa Szymona Bellottiego. Fasadę w stylu klasycystycznym zaprojektował Chrystian Piotr Aigner.

52

152. Barokowe wnętrze kościoła św. Anny zdobią iluzjonistyczne freski pędzla bernardyna Walentego Że­browskiego i rokokowe ołtarze. Na uwagę zasługują kaplice błogo­sła­wionego Władysława z Gielniowa i NMP Loretańskiej.

151

152


153

153. Nazwa Dziekanki, klasycystycznej kamienicy, z lat 1770-84, pochodzi od funkcji pierwszego właściciela posesji – dziekana kapituły kolegiackiej św. Jana.

154

155

154. Posąg Matki Boskiej Passawskiej wystawił Józef Szymon Bellotti w 1683 roku jako wotum za ocalenie w czasie morowej zarazy i w intencji zwycięstwa Jana III Sobieskiego pod Wiedniem. W 1880 roku dodano dwie stylowe latarnie, dzieło Józefa Dietricha. 155. Rokokowy pałac Załuskich i Wesslów powstał w I połowie XVIII wieku. W latach 1780-1874 mieściła się tu poczta saska. W 1882 roku w związku z poszerzeniem ulicy. Trębackiej pałac przebudowano według projektu Aleksandra Woydego i Władysława Marconiego. 156-157. Ulica Kozia pow­stała w XIV stuleciu z po­łączenia Traktu Czer­­ skiego (Kra­kowskie Przed­mie­ście) z uli­cą Se­na­torską. 156

1945

157

53


158

158-159. Kościół Ka­rme­litów Bosych pod wezwaniem Wnie­bowzięcia NMP i św. Józefa Ob­lu­bieńca powstał w la­tach 1661-82. Fa­sa­da, dzieło Efraima Schroegera z roku 1782, jest jednym z najwcześniejszych przy­ kładów kla­sycyzmu polskiego. 159

160

54

160. Klasycystyczną formę pałac Namiestnikowski (Krakowskie Przedmieście 46/48) zawdzięcza przebudowie dokonanej przez Chry­stiana Piotra Aignera w latach 1818-19. Dziś jest rezydencją prezydenta Rze­czy­pos­po­litej Polskiej. Przed pałacem stoi pomnik księcia Józefa Poniatowskiego dłuta Bertela Thor­vald­sena. 161-162. Pałac Potockich-Czartoryskich w dzi­siej­szym późnobaroko­ wym kształcie powstał w latach 60 XVII wieku. Wnę­trza dla księżnej marszałkowej Izabeli Lu­bo­mir­skiej projektowali Szymon Bogumił Zug i Jan Chrystian Kamsetzer. Wejście do pałacu zdobią dwie kute kraty wykonane według rysunków Leonarda Marconiego w 1896 roku.

161

162


163

164

165

163. Przed pałacem Potockich w latach 1765-66 wybudowano korde­ gardę, zaprojektowaną przez Szymona Bogumiła Zuga. 164-165. Neorenesansowy gmach hotelu Bristol zbudowano w latach 1899-1901 według projektu Wła­dysława Marconiego. Secesyjną dekora­ cję wnętrz zaprojektował wiedeński architekt Otto Wagner młodszy. 166-167. Hotel Europejski,wzniesiony w latach 1855-77 na podstawie neorenesansowego projektu Henryka Marconiego, był pierwszym no­ woczesnym hotelem w Warszawie. 168. Dom bez Kantów, budynek Funduszu Kwaterunku Wojskowego, autorstwa Czesława Przybylskiego, powstał w latach 1933-35. Nazwa pochodzi od słów marszałka Piłsudskiego, który podobno powiedział do robotników: „Tylko mi, Panowie, budować bez kantów”, czyli bez oszustw. 166 167

168

55


169

169-170. Barokowy kościół Wizytek pod wez­wa­niem Opieki św. Józe­fa wykonał Karol Bay w latach 1728-33. Niezwykłą fasadę i wnętrze za­­pro­jektował nieco później Efraim Schroeger. Ołtarz główny pochodzi z warsztatu Jana Jerzego Plersza. W kościele zachowało się wiele cen­ nych obrazów, m.in. „Nawiedzenie” Tadeusza Kuntze-Konicza w ołta­ rzu głównym oraz „Św. Ludwig” Gonzaga Daniela Szulca.

56

170

171

171. Pałac Czapskich (Kra­kow­skie Przedmieście 5) wzniesiono według projektu Tylmana z Gameren około 1690 roku. Dzięki przebudowie z lat 1714-22 prowa­dzonej we­dług koncepcji Ka­rola Baya i Augustyna Lo­ccie­ go bu­dynek otrzymał późnobarokową formę pię­trowego pałacu z czte­ rema alkierzami. Jan Chrystian Kamsetzer 30 lat później dokonał prze­ róbek w duchu klasycyzmu. 172-173. Pałac Tyszkiewiczów (Krakowskie Przed­mieś­cie 32) zbudowa­ ny został w latach 1785-92 przez Jana Chrystiana Kamsetzera dla Ludwika Tysz­kiewicza. Później znajdował się w rękach rodziny Potockich. Obecnie przeznaczony jest na potrzeby Uniwersytetu War­szaw­skiego. Od strony ulicy pałac Tyszkiewiczów zdobi ka­mien­ny balkon podtrzy­ mywany przez cztery figury Atlasów, wykonane w 1787 roku. Autorem jest wy­bitny rzeźbiarz królewski Andre Le Brun. 172

173


174 175

176

174, 176. Neorenesansowy budynek dawnej Biblioteki Uni­wersyteckiej, zwany dziś Collegium Novum, wzniesiony został w latach 1891-99. 175. Neobarokowa brama główna Uniwersytetu Warszawskieg pochodzi z 1900 roku. 177. Uniwersytet Warszawski był pierwszą, wyższą uczelnią założoną w Warszawie. Powstał w 1816 roku z inicjatywy m.in. Stanisława Staszica. Pałac Kazimierzowski, dzisiejszą siedzibę rektora i senatu uczelni, wzniesiono dla Władysława IV, a później przebudowano dla Jana Kazimierza.

57

177


wew

178

58

178-179. Kościół św. Krzyża (Krakowskie Przed­mieście 3) zbudowano w latach 1682-96 na podsta­wie projektu Józefa Szy­mona Be­llo­ttiego. W latach 1726-54 bracia Fon­tanowie wznie­śli fasadę ozdobioną figura­ mi apo­stołów Piotra i Pawła, wykonanymi przez Jana Jerzego Pler­sza. Rzeźba Chry­stusa dźwi­ga­ją­ce­go krzyż pochodzi z 1858 roku i jest dzie­ łem Andrzeja Pruszyńskiego.

179

180

180. Budynek Teatru Polskiego (Karasia 2) powstał w 1912 roku jako dzieło Cze­sława Przy­byl­skiego z inicjatywy Arnolda Szyfmana, który później był jego wieloletnim dyrektorem. Teatr otwarto premierą „Irydiona” Zygmunta Krasińskiego w 1913 roku. 181-182. Klasycystyczny gmach Królewskiego To­warzystwa Przyjaciół Nauk (Nowy Świat 72) nazwany od nazwiska fundatrapa­łace Staszica, zbudowano w la­tach 1820-23 według projektu Antonia Corazziego. W latach 1892-93 pałac został przebudowany w stylu bizantyńsko­ ruskim (fot. 181), co było przejawem rusyfikacji podejmowanej przez zaborców. 181 182

teatr Polski


183

184

183. Pałac Os­trog­skich (ul.Okólnik 1) mieści To­wa­rzys­two im. Fry­de­ryka Cho­pina, które gromadzi pa­miątki i do­kumenty zwią­zane ze sław­nym kompozytorem. Pałac, po­chodzący z końca XVI wieku, po licz­nych przebudowach, m. in. według projektu Józefa Fon­tany w 1752 roku, swój dzisiejszy kształt zyskał na po­cząt­ku XIX wieku. 184. Barokowy pałac Zamoyskich (Foksal 1/2/4), budowany w latach 1878-79 według projektu Leandra Marconiego, uzyskał modny w tam­ tych czasach tzw. kostium francuski – renesansowy styl z czasów panowania Henryka IV i Ludwika XIII. 185. Obok pałacu Zamoyskich znajduje się pa­łac Przeździeckich autor­ stwa Marcelego Berenta, wzniesiony w latach 1878-79. 185

186

186. Pałac Kossakowskich (Nowy Świat 19) w swoim dzisiejszym kształ­ cie powstał po roku 1848. Jego ówczesny wła­ściciel Władysław Pusłowski zlecił Henrykowi Marconiemu przebudowę, istniejącego pałacu, w stylu neorenesansowym. Wy­strojem wnętrz zajął się Fran­ciszek Maria Lanci. W 1912 roku otwarto w ogrodzie pałacowym pierwsze w War­ szawie sztuczne lodowisko. 187-188. Ulica Nowy Świat jest istotną częścią Traktu Królewskiego. Zabudowana dopiero w końcu XVIII wieku, szczycić się może wieloma ciekawymi kamienicami i pałacami.

187 188

1945

59


ALEJE UJAZDOWSKIE Aleje Ujazdowskie

189

60

190

189. W 1731 roku na gruntach Ujazdowa wytyczono Drogę Kalwaryjską ze Stacjami Męki Pańskiej po jej zachodniej stronie. Prowadziła ona od placu Trzech Krzyży do drewnianego kościoła ujazdowskiego. W 1770 roku stacje rozebrano, by zrealizować barokowe założenie urbanistycz­ ne, które przed 1784 rokiem uzyskało obecną nazwę. W latach 30. XIX wieku zaczęły powstawać tu reprezentacyjne wille arystokracji war­ szawskiej. Wkrótce Aleje Ujaz­dow­skie stały się letnim salonem Warszawy. 190-191. Na środku placu Trzech Krzyży stoi klasycystyczny kościół św. Aleksandra wzniesiony w latach 1818-26 według koncepcji Chrystiana Piotra Aignera. Rotunda, przykryta kopułą, na­wiązuje do rzymskiego Panteonu. 191


192

192. Gmach Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej (Wiejska 2/4/6) zbudowa­ no w latach 1925-28 według projektu Ka­zi­mierza Skó­re­wicza, autora m.in. interesującej półrotundy, w której znajduje się sala obrad. 193. Neogotycka kamienica (Aleje Ujazdowskie 22) z końca XIX wieku, dzieło Piusa Dziekońskiego, ma ciekawą fasadę z glazurowanej cegły. 194. Dwa giganty dźwigające balkon są częścią modernistycznej kamie­ nicy Pod Gigantami (Aleje Ujazdowskie 34), dzieła Wła­dysława Mar­co­ niego z lat 1904-07. 195. Elewację kamienicy przy ulicy Mokotowskiej 57 wzniesionej oko­ ło 1900 roku według projektu Zygmunta Binduchowskiego, zdobią po­ stacie w polskich strojach ludowych. Zdjęcie pokazuje górala. 193

194

195

61


196

197

196. Pałac Poznańskich (Aleje Ujazdowskie 8) powstał w XIX wieku według projektu Fran­ciszka Marii Lanciego. 197. Nazwa pałacyku Pod Kar­czo­­chem (Aleje Ujazdowskie 14) pochodzi z czasów, gdy mieściła się tu restauracja. Bu­dyne, zakupiony w 1869 roku przez architekta Henryka Mar­coniego, przebudowany został w duchu eklektyzmu. 198. Pałac Sobańskich (Aleje Ujaz­dowskie 13) jest ek­lek­tycznym dziełem Leandra Marconiego z roku 1876, na­wiązującym do epoki renesansu.

62

199. Neorenesansowy budynek Obserwatorium Astronomicznego powstał w latach 1820-24 według projektu Michała Kado,Hilarego Szpilowskiego i Chrystiana Piotra Aignera. 198

199

200. Klasycystyczny pałac Śleszyńskich (Aleje Ujazdowskie 25) został zbudowany zgodnie z projektem Antonia Corazziego w roku 1826 dla Stanisława Śleszyńskiego. Właściciel, kapitan wojsk Królestwa Pol­skie­ go, wsławił się założeniem rozrywkowo-wypoczynkowego ogrodu, zwanego Doliną Szwajcarską.

200


1945

201

202

201-202. Położony na skarpie wiślanej zamek Ujaz­dowski stanął z roz­ kazu króla Zygmunta III Wazy w roku 1624. Później przebudo­wy­wali go tak sławni architekci, jak Tylman z Gameren, Dominik Merlini, Stanisław Za­wadzki. Spalony i ro­zebrany do fundamentów, powstał na nowo w roku 1973, aby słu­żyć jako Centrum Sztu­ki Współczesnej. 203-204. Pałac Belwederski zawdzięcza swą nazwę pięknemu widoko­ wi (belle vedere), jaki roztaczał się z jego ogrodu. Klasycystyczny kształt budowli stworzył, w latach 1819-22, Jakub Kubicki dla namiestnika carskiego, księcia Kon­stantego. Urzędował tu w okresie międzywojen­ nym mar­szałek Józef Piłsudski – wielki przywódca II Rzeczy­pos­politej. Obok pałacu ustawiono jego pomnik.

203

204

63


ŁAZIENKI Ł£azienki

205

206

10

4

64

1 3

2

5

8

6 7

1. Pałac Na Wodzie 2. Stara Kordegarda 3. Biały Domek 4. Stara Oranżeria 5. Pomnik Fryderyka Chopina 6. Belweder 7. Nowa Oranżeria 8. Teatr Na Wyspie 9. Pałac Myślewicki 10. Nowa Kordegarda

9

Łazienki to oryginalny, w skali europejskiej, zespół ogrodowo-pałaco­ wy, któremu początek dał Stanisław Herakliusza Lubomirski, stawiając na terenie zwierzyńca królewskiego budynek Łaźni i Ermitaż. Następny właściciel, król Stanisław August Poniatowski, przekształcił Łazienki w swą letnią rezydencję. Od roku 1766 stworzono tu imponujący krajo­ brazowo-geometryczny ogród królewski. 205-206. Pałac Na Wodzie jest główną budowlą Łazienek Królewskich. Pierwotną Łaźnię wzniósł, według planów Tylmana z Ga­meren, Sta­ nisław Herakliusz Lubomirski, około roku 1680. Za czasów Stanisława Augusta Poniatowskiego, powstał klasycystyczny pałac, dzieło Dominika Mer­liniego. Fasadę północną zdobi kolumnowy portyk.


207

208

207. Zegar słoneczny, wykonany z marmuru kararyjskiego, ustawiono przy fontannie na tarasie pałacowym. Na blacie widnieje monogram Stanisława Augusta i data – rok 1788. 208. W roku 1793, na lądzie, zbudowano dwa pawilony, które z pałacem po­łączono mostkami nakrytymi kolumnowymi galeriami. 209. Klasycystyczna Sala Balowa została dobudowana do pałacu w 1788 roku. Jej dekoracja jest dziełem Jana Chrystiana Kamsetzera. 210. Sala Salomona to reprezentacyjne pomieszczenie na­wią­zujące do biblijnej świątyni. Ściany zdobiły malowidła pędzla Marcella Baccia­rel­ lego. 211. Pokój Kąpielowy w pałacu Na Wodzie pochodzi z czasów rozbudo­ wy barokowej Łaźni przez marszałka wielkiego koronnego Sta­nis­ła­wa Herakliusza Lubomirskiego. Autorem projektu był Tylman z Ga­­meren.

211

65 209

210


212

213

66

212-214. Biały Domek, wzniesiony w la­tach 1774-76, był pierwszą bu­ dowlą postawioną przez Sata­ni­sława Augusta na terenie Łazie­nek. Drewniany budynek, prawdopodobnie dzieło Dominika Merliniego, nawiązuje do ar­chi­tektury willowej. Wnętrza zdobi bogata dekoracja malarska. Przy­kładem jest Pokój Stołowy, któ­ry w całości pokryty malar­ stwem w typie groteski, pędzla Jana Bo­gumiła Plerscha, stanowił wzór dla wielu późniejszych rezydencji klasycystycznych.

214


215

216

217

215-216. Stara Oranżeria powstała według projektu Dominika Merliniego. Wewnatrz znajduje się teatr. Jest to jeden z nielicznych na świecie przy­ kładów XVIII-wiecznego teatru dworskiego. 217. Wodozbiór, w którym już za czasów Lu­bomirskiego gromadzono wodę, dostarczaną później rurami do Łaźni, w dzisiejszym kształcie powstał w roku 1777-78 według projektu Dominika Merliniego. Za wzór posłużył autorowi grobowiec Cecylii Meteli przy via Apia pod Rzymem. 218. Klasycystyczną świątynię Diany (Sybilli) wzniesiono około roku 1820 na wzór greckiej świątyni.

218

67


219

220

219. Budynek Nowej Kordegardy, który powstał w roku 1780, nazywany był Trou-Madame. Dziś mieści się tu kawiarnia o tej samej nazwie, nawiązująca do XVIII-wiecznej tradycji. 220. Budynek Starej Kordegardy wzniesiono w latach 1791-92 według projektu Jana Chrystiana Kamsetzera dla straży królewskiej strzegącej wjazdu do pałacu Na Wodzie. 221-222. Pałac Myślewicki, którego nazwa pochodzi od wsi Myślewice, wybudowano w latach 1775-78 według projektu Dominika Merliniego. Z boku dodano ćwierćkoliste skrzydła, zakoń­czone pawilonami, two­ rząc w ten sposób pałac o cechach klasycystycznych. Niezniszczony w czasie II wojny światowej zachował znakomite wnętrza. Widoczny na zdjęciu Pokój Stołowy zdobią widoki Rzymu i Wenecji pędzla Jana Bogumiła Plerscha.

68

221

222


223

224

223-224. Amfiteatr zbudowano w la­tach 1790-91, na wzór starożytne­ go teatru w Her­kulanum, na podstawie koncepcji architektonicznej Jana Chrystiana Kamsetzera. Sce­nę na wyspie, na której do dziś odby­ wają się przedstawienia, zdobią ruiny kolumnady, wzo­ro­wane na świą­ tyni Jowisza w Baalbeck. 225-226. Nowa Oranżeria znajduje się w po­łudniowej części parku. Postawiono ją w roku 1860 według projektu Adama Adolfa Loeve i Jó­­ zefa Or­łowskiego. Zgo­d­nie ze swym pierwotnym przeznaczeniem mieści egzotyczne ro­śli­ny. 225

226

69


WILANÓW Wilanów

227

227. W tej południowej dzielnicy Warszawy mieści się olbrzymi zespół pałacowo-parkowy zbudowany dla króla Jana III So­bieskiego. Pierwotny, niewielki dwór, zwany Villa Nova, przek­ształcono w barokową rezyden­ cję. Najstarszą częścią pałacu w Wilanowie jest korpus główny Wybudowano go, według projektu Augustyna Locciego w la­­tach 1681-96 dla Jana III Sobieskiego. W latach 1723-29 dobudowano, od strony dzie­ dzińca, skrzydła. Prace przy pałacu prowadzono, z przerwami, do końca XIX wieku.

4

70 3

228. Pałac w Wilanowie według akwareli W. Richtera z 1850 roku.

2 228

1

1. Pałac

2. Oranżeria 3. Altana Chińska 4. Most Rzymski


229

229. Mauzoleum Stanisława Kos­­t­ki i Aleksandry Potockich wy­budował w 1836 roku ich syn Aleksander. Neogotyckie dzieło Henryka Mar­co­ niego zdobią rzeźby dłuta Jakuba Tatarkiewicza i Konstantego Hegla. 230. Kościół św. Anny neorenesansowy kształt zawdzięcza przebudo­ wie z lat 1857-70 przeprowadzonej przez Henryka i Leandra Marconich oraz Jana Hussa. 231. Główne wejście do pałacu prowadzi przez monumentalną bramę z XVII-XVIII wieku. 230 231

232 Ujeżdżalnię i Wozownię wzniesiono w 1848 roku według projektu Franciszka Marii Lanciego. Po II wojnie światowej zachowała się jedynie fasada budynku, do której dodano nowoczesny pawilon. W 1968 roku otwarto tu pierwsze na świecie Muzeum Plakatu.

232

71


233

234

235

233. Elewacja ogrodowa ustawiona jest cen­­­tralnie w stosunku do osi widokowej, biegnącej przez park, kanał i aleję na polach Morysina. 234. Sypialnia królowej jest jednym z najbardziej reprezentacyjnych barokowych pomieszczeń pałacu. Sufit zdobi malowidło z alegorią Wios­ ny, dzieło Jerzego Eleutera Siemiginowskiego.

236

72

235. Supraporta w postaci lwiej skóry symbolizuje dzielność i męstwo króla Jana III Sobieskiego. Umieszczona została nad drzwiami w elewa­ cji ogrodowej. 236. Barkowy wystrój sypialni króla uzu­peł­nia łoże z baldachimem uszytym z tkanin tureckich zdobytych przez króla Jana III So­bieskiego pod Wiedniem. 237. Antykamera króla ma bogaty wystrój sztukatorski i malarski. Sufit pokryty jest plafonem „Zima” pędzla Jerzego Eleutera Sie­mi­gi­now­ skiego, a sztukaterię wykonał Andrzej Schlüter.

237

ANTYKAMERA KRÓLA


sobieski na koniu

238

239

238. W korytarzu pod wieżą południową pałacu w Wilanowie znajduje się pomnik konny Jana III Sobieskiego jako pogromcy Turków. Stał on pierwotnie w Wielkiej Sieni, we wnęce naprzeciw wejścia do pałacu. Wykonany został w gipsie przez nieznanego artystę królewskiego w 1693 roku. 239. Stanisław Kostka Potocki, w latach 1799-1821 w północnej części Wilanowa stworzył romantyczny park krajobrazowy. Altana Chińska pochodzi z 1806 roku. 240. Równocześnie z budową pałacu urządzono dwu­poziomowy, baro­ kowy ogród, dzieło Włocha Adol­fa Boya. Siatkę trawników i bukszpa­ nowych alei wykonano zgodnie z geometrycznymi zasadami epoki. 241. Most Rzymski w parku powstał w 1806 roku. 242. W południowej części parku znajduje się Oranżeria, przebudowana przez Chrystiana Piotra Aignera. Mieści się tu obecnie Galeria Pol­skiej Rzeźby Współczesnej. 240

242

BUDYNEK

241

73


ŚRÓDMIEŚCIE Œródmiescie

243

244

243-245. Pałac Krasińskich (plac Krasińskich), najbardziej wspa­niała świecka bu­do­­wla barokowa w Warszawie, wzniesiony został w latach 1677-82 według projektu Tyl­mana z Gameren dla Jana Dobrogosta Krasińskiego. Tympanon od strony placu wypełnia dekoracja rzeź­ biarska dłuta Andrzeja Schlütera.

74 245

1945


246

246. Pałac Mostowskich swą nazwę wywodzi od ministra Tadeusza Mostowskiego, który w 1823 roku wcześniejszej budowli nadał nowy klasycystyczny kształt.

247

247. Przed kinem Muranów stoi fontanna z 1866 roku. Zaprojektowana przez Józefa Orłowskiego i Alfonsa Grotowskiego z rzeźbą Leonarda Marconiego, pierwotnie usytuowana była na skwerze przy Krakowskim Przedmieściu. W latach 1906-10 zdobiła plac Ban­kowy, a w obecne miejsce przeniesiono ją w 1947 roku. 248-249. Kościół Narodzenia NMP (al. Solidarności 80), wzniesiony w latach 1682-1732, ma ołtarz główny ufundowany przez hetmana wiel­ kiego koronnego Józefa Potockiego. W 1962 roku ze względu na posze­ rzenie ulicy został przesunięty o 21 m w głąb posesji.

248

75

249


250

250. Plac Bankowy, istniejący tu od 1825 roku, dzisiejszy kształt zyskał w roku 1951 jako plac Dzier­żyńskiego, twórcy radzieckiego aparatu bezpieczeństwa. W 1989 roku przywrócono dawną nazwę, a nieco póź­ niej postawiono wieżowiec zwany „błękitnym” od koloru nieba odbija­ jącego się w lu­­strza­nych taflach elewacji.

251

251. Pałac Komisji Rządowej Przychodów i Skarbu, dzisiejszy ratusz Warszawy, zbudowany został przez Antonia Corazziego w latach 1823-25. 252. Gmach dawnego Banku Polskiego i Giełdy, zbudowany w latach 1825-28 według projektu Antonia Corazziego, mieści dziś zbiory malar­ stwa Kolekcji im. Jana Pawła II utworzonej przez Janinę i Zbi­gniewa Porczyńskich.

76

253. Dwie Hale Mirowskie powstały w latach 1899-1901 za czasów, gdy prezydentem Warszawy był rosyjski generał Mikołaj Bibikow. Wy­budowano je według projektu Bolesława Miłkowskiego i Ludwika Panczakiewicza, wzorowanego na wcześniejszych założeniach Stefana Szyllera.

252

254. Pałac Lubomirskich (plac Żelaznej Bramy), opatrzony por­tykiem opartym na 10 ko­lumnach jońskich, w obecnych formach klasycystycz­ nych zo­stał zbudowany w latach 1791-93 przez Jakuba Hempla. 253

254


255

255. Arsenał, obecnie Państwowe Muzeum Ar­cheologiczne, zbu­do­ wano pod kierunkiem gen. Pawła Grodzickiego dla króla Wła­dysława IV. 256

256. Pałac Teppera-Dückerta, zwany „Pod Czterema Wiatrami” (Długa 38/40), powstał w 80 latach XVII wieku. dla bracławskiego podstolego Stanisława Klainpoldta-Mało­pol­skiego. Gruntownej przebudowy w sty­ lu klasycystycznym dokonał Szymon Bogumił Zug w latach 1769-80. 257. Dom Pod Orłami zbudowano w latach 1616-24 dla podskarbiego koronnego Mikołaja Daniłowicza z Żurowa. Z tamtego okresu zacho­ wała się klatka schodowa, portal oraz fryz z podobiznami królów. W latach 1747-94 mieściła się tu biblioteka publiczna Załuskich, jedna z pierwszych w Europie. 258. Pałac Przebendowskich-Radziwiłłów, obec­nie Muzeum Nie­po­ dległości, wzniesiono około roku 1730 według projektu Jana Zygmunta Deybla.

257

258

77


259

259. Kościół Bazylianów (Miodowa 16) wzniesiony w la­tach 1782-84 według projektu Dominika Merliniego, dekorują obra­zy wybitnego malarza XVIII wieku Franciszka Smuglewicza.

260

261

260. Collegium Nobilium (Miodowa 22/24) – szkołę dla sy­nów magna­ terii i bo­gatej szlachty, założoną w 1740 roku przez Stanisława Konarskiego, zbudowano w latach 1743-54. Przebudowa z 1786 roku nadała gmachowi cechy klasycystyczne. 261. Pałac biskupa Młodziejowskiego powstał pod koniec XVII wieku. Przebudowany w latach 1804-11 według projektu Fryderyka Alberta Lessla, otrzymał od ulicy Podwale klasycystyczną fasadę.

78

262-263. Pałac Paca-Radziwiłłów (Mio­dowa 15) skła­da się z części wzniesionej przez Tylmana z Ga­meren w latach 1681-97 dla Do­mi­nika Mikołaja Ra­dzi­wiłła oraz pałacu Ludwika Paca, położonego wzdłuż ulicy Miodowej, zbudo­wanego przez Henryka Marconiego w latach 1824-28. Arkadowa brama stylizowana na łuk triumfalny ozdobiona jest płaskorzeźbą w for­mie fryzu dłuta Ludwika Kaufmana. Pałac kryje wspaniałe wnę­trza: salę Mauretańską (u góry) i Gotycką (po lewej stronie).

263

262


264

264-265. Barokowy kościół Ka­pu­cy­­nów pod wezwaniem Prze­mie­­nienia Pańskiego (Mio­dowa 13) powstał w latach 1683-92 prawdopodobnie we­dług projektu Tylmana z Ga­meren i Augustyna Loc­cie­go, jako podzię­ kowanie króla Jana III Sobieskiego za wiktorię wiedeńską. Warto obej­ rzeć ka­plicę Królewską, w której spo­czywają szczątki króla Augusta II, oraz marmurowy sarkofag, z sercem Jana III Sobieskiego i jego popier­ sie, dłuta Andrzeja Gołońskiego.

265

266. Zbudowany w połowie XVIII wieku pa­łac Loupia (ul. Miodowa 11) zdobi bogata, barokowa fasada. Pochodzi ona z czasów przebudowy budynku przez Szymona Bogumiła Zuga dla kanclerza wiel­kiego koron­ nego Jacka Ma­ła­chow­skiego. 267. Rokokowy pałac Branickich (Miodowa 6) bu­do­wany od roku 1740 najpierw przez Jana Zygmunta Deybla, potem przez Jakuba Fontanę, należał do Jana Klemensa Branickiego. Magnat, rozkochany w sztuce, elementy do dekoracji wnętrz sprowadzał z Paryża. 266

267

79


268

268. Zbudowany w 1593 roku pałac Pry­ma­sowski (Senatorska 13/15), przekazany kapi­tule gnieźnień­skiej, służył jako rezydencja prymasów. Dzisiejszy klasycystyczny kształt, z ko­lumnowym portykiem i pół­elip­ tycznymi skrzydłami, pałac zawdzię­cza rozbudowie według projektu Efraima Schroe­gera. 269-270. Pałac Jabłonowskich (plac Teatralny), bu­dowany w latach 1768-85 po­cząt­ko­wo przez Jakuba Fontanę, później przez Do­minika Mer­liniego, w latach 1817-19 przekształcono na ratusz miasta Warszawy. Obecny budynek centrum finanso­wo-handlowego jedynie ele­wacją przypomina dawny obiekt. 271-272. Klasycystyczny budynek Teatru Wiel­­kiego wzniesiono w la­­tach 1825-33 we­dług projektu Antonia Corazziego przy udziale Ludwika Kozubowskiego. Największa scena operowa w Europie ma 1900 miejsc i gościła najwybitniejszych śpiewaków świata. 269

1945

270

80

272

271


BLANKA

273

274

275

273. Kościół Środowisk Twórczych (plac Teatralny) powstał na miejscu zburzonego w 1953 roku kościoła św. Andrzeja. Fasada nowego kościo­ ła, zbudowanego w la­tach 1998-99, swą architekturą nawiązuje jedynie do klasycystycznego stylu wcześniejszej budowli. 274. Pałac Blanka (Senatorska 14)wzniesiono w stylu ba­ro­ku, według projektu Szymona Bogumiła Zuga, w latach 1762-64, dla Filipa Nereusza Szaniawskiego. W 1777 roku pałac nabył znany bankier z czasów króla Stanisława Augusta, Piotr Blank, i przekształcił go w stylu klasycyzmu. Obecnie mieści się tu Urząd Konserwatorski i Pra­cownia Konserwacji Zabytków. 275-276. Budynek Banku Landaua (ul. Senatorska), zbudowany w la­­tach 1904-06 dla finansisty Wilhelma Landaua, za nieciekawą fasa­ dą, kry­­je wspa­niałe secesyjne i neobarokowe wnętrza. Na zdjęciu widoczna jest Sala Ba­lowa.

276

277. Pałac Mniszchów (Se­na­tor­ska 38/40), zwany też Resursą Kupiecką, zbudowany został w roku 1731 przez Bur­charda Krzysztofa Mün­ nicha dla marszałka Józefa W. Mnisz­cha. W końcu wieku XVIII pa­łac był siedzibą loży masoń­skiej, co było powodem nazywania go, przez jakiś czas, pa­łacem Lucyfera. W 1820 roku w budynku tym znalazła swą sie­ dzibę Resursa Ku­piecka, w której odbywały się zebrania, odczyty i bale.

277

81


278

278. Gmach Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięk­nych wzniesiono według planów Stefana Szyllera w stylu akademickiego renesansu w latach 1898-1903. Towarzystwo zostało założone przez polskich malarzy w celu popularyzacji współczesnej sztuki polskiej. Or­ganizowało zakupy wybitnych dzieł, które w 1940 roku przeniesiono do Muzeum Na­ro­ dowego. Dziś mieści się tu galeria sztuki. 279-280. Klasycystyczny kościół ewangelicko-augsburski pod wezwa­ niem św. Trójcy (plac Ma­łachowskiego) powstał w latach 1777-81 zgo­ dnie z projektem Szymona Bo­gu­miła Zuga.

279

280

281. Eklektyczny gmach Towarzystwa Kredytowego Miejskiego, obec­ nie Banku Pekao SA, budowano etapami w latach 1878-1911 według projektu Juliana Ankiewicza i Władysława Marconiego. W tym­panonie portyku umieszczono płaskorzeźbę przedstawiającą alegorię Dobrobytu, dzieło Piusa Welońskiego. 282. Budynek Stowarzyszenia Techników (Czac­kiego 3/5) po­wstał w latach 1903-05 we­dług projektu Jana Fijałkowskiego.

281

282

82

not


1945

283

283-284. Budynek, zwany przed wojną „Prudentialem” powstał w la­ tach 1932-33 według projektu Marcina Weinfelda. Miał wy­­sokość 68 m i był drugim na świecie i pierwszym w Polsce tak wysokim domem mieszkalnym. W czasie II wojny światowej budynek został bardzo zniszczony.

284

285

285. Wczesnomodernistyczny gmach Banku Towarzystw Spół­dziel­ czych „Pod Orłami” wzniesiony został w latach 1913-17 według projektu Jana Heuricha młodszego. Zdobiące budynek orły z rozpostartymi skrzydłami oraz płaskorzeźby z cyklu Praca są dziełem Zygmunta Otta. 286. Gmach Filharmonii zbudowano w latach 1900-01 z fundacji miej­ scowej arystokracji i burżuazji. Autorami projektu byli Karol Kozłowski i Izydor Pianka.

286

83


287

287. Eklektyczną kamienicę rodziny Wedlów (Szpitalna 8), fabrykan­ tów cukrów i czekolady, zbu­dowano w 1893 roku, nawiązując do re­­ nesansu francuskiego. 288

1945

289

288. Dom Towarowy Braci Jabłkowskich (Brac­­ka 5) powstał w latach 1913-14 według projektu Karola Jankowskiego i Franciszka Lil­popa. We wnę­trzach zwracają uwagę posecesyjne witraże, autorstwa Edmunda Bar­tłomiejczaka. 289-290. Teren, na którym stoi dziś Pałac Kultury i Nauki, był przed wojną zabudowany wielkomiejskimi ka­mienicami, skupionymi wokół ulic: Zielnej, Śliskiej, Siennej, Chmielnej i Złotej. Ślady tych ulic można znaleźć na tablicach wtopionych w bruk alejek otaczających gmach pałacu. W miejscu, gdzie dziś znajduje się wejście do stacji kolejki pod­ miejskiej Warszawa Śródmieście, przed wojną usytuowany był Dworzec Główny, wówczas najnowocześniejszy dworzec kolejowy w Europie.

84

291. Modernistyczny biurowiec przy ulicy Wspólnej 62 jest dziełem architekta Marka Leykama. Elewacja frontowa nawiązuje do XV-wiecz­ nego pałacu bankiera florenckiego, a wnętrze zbudowane jest wokół monumentalnego kolistego dziedzińca przykrytego kopułą. 290

291


292

293

292-293. Metro warszawskie jest jednym z najmłodszych systemów kolei podziemnej na świecie. Co prawda decyzja o jego budowie podję­ ta została już w 1925 roku, ale za rzeczywisty początek prac przyjmuje się datę 15 kwietnia 1983 roku. Obecnie metro wozi pasażerów między Kabatami na Ursynowie a Młocinami. 294-295. Najdłuższa i najbardziej znana ulica Warszawy, Mar­szał­ kowska, wytyczona została w połowie XVIII wieku w centrum jurydyki Bielino założonej przez marszałka Franciszka Bielińskiego. Początkowo nazywana Bielińską i Otwocką, dopiero w 1770 roku, kiedy przedłużono ją do obecnego placu Unii Lubelskiej, uzyskała obecną nazwę na cześć marszałka. W połowie XIX i na początku XX stulecia ulicę zabudowano kilkupiętrowymi kamienicami w stylach historycznych, niestety po II wojnie światowej zachowało się ich niewiele.

294

1939

85

295


koscooł

296

297 298

296. Kościół Najświętszego Zbawiciela (plac Zbawiciela), pro­jektu Józefa Piusa Dzie­końskiego, zbudowany w latach 1901-11, nawiązuje do form polskiego renesansu i baroku. 298. Neogotycka kamienica, według autorstwa Józefa Piusa Dziekońskiego, z przełomu wieków XIX i XX, daje wyobrażenie o dawnym wyglądzie ulicy Marszałkowskiej.

86

297, 299. Plac Konstytucji jest głównym elementem zbudowanej w la­tach 1950-52 Marszałkowskiej Dzielnicy Mieszkaniowej (MDM), pierwszej, sztandarowej socrealistycznej inwestycji w powojennej Warszawie. Osiedle to przeznaczone było dla robotników, którzy zerwać mieli z przedwojenną tradycją burżuazyjnej Marszałkowskiej. Plac został tak wytyczony, aby zasłonić widoczny do tej pory w per­ spektywie ulicy kościół Zbawiciela.

1950

299


300

300-301. Gmach Po­li­techniki War­szawskiej (plac Politechniki) pow­stał w la­tach 1899-1901 jako dzieło przede wszystkim Stefana Szyllera. Wnę­ trze kryje wspa­­­niałą, czte­­­ro­kon­dyg­na­cyjną aulę ze świetlikiem, otoczo­ ną galeriami. 302. Stacja Filtrów, zlokalizowana między Koszykową, Raszyńską,Filtrową i Nowowiejską, powstała w latach 80. XIX wieku jako element pierwszego na terenach imperium rosyjskiego systemu wodociągów i kanalizacji. Jest dziełem An­gli­ków Willia­ma Lindleya i jego synów, twór­ ców wielu podobnych założeń w innych miastach europejskich. 303. Ulica Lwowska zachowała zabudowę przedwojennej War­sza­wy. Na zdjęciu balkon jednej z secesyjnych kamienic.

301

302

303

87


NOWA ARCHITEKTURA Nowa architektura

304 305

304. Zniszczenia w czasie II wojny światowej dotknęły przede wszyst­ kim okolice dzisiejszego Pałacu Kultury i Nauki. W miejsce wielkomiej­ skiej zabudowy czynszowymi kamienicami od lat 80. XX stulecia powstają wysokie biurowce, które zdominowały krajobraz centrum miasta. 305. InterContinental o wysokości 153 m jest najwyższym hotelem w Polsce. Zaprojektowany został przez zespół architektów pod kierun­ kiem Tadeusza Spychały. 306. W bezpośrednim sąsiedztwie Dworca Centralnego znajduje się kompleks handlowo-biurowo-rozrywkowy Złote Tarasy. Nazwa pocho­ dzi od ulicy Złotej, przy której usytuowano budynek w latach 2002-07. Centralna część, ogólnodostępne atrium, przykryta jest pofalowanym dachem o powierzchni 10 tysięcy m2. Dach składa się z 4780 szklanych trójkątów o bokach długości do 3 m.

88 306


307

307. Wieżowiec Orco Tower o wysokości 115 m został zbudowany przez włoskiego inwestora w latach 1992-96. 308

309

308. Hotel Marriott (Aleje Jerozolimskie 65/79), wysokości 170 m, zbudowano w latach 80. XX stulecia. Poza hotelem na dwudziestu najwyższych piętrach, mieszczą się tu biura, m.in. Polskich Linii Lotniczych LOT. Obok znajduje się biurowiec Intraco II wysokości 150 m, wzniesiony w 1979 roku. 309. Wieżowiec Warta Tower o wysokości 82 m. 310. Warsaw Trade Tower (Chłodna 51) jest drugim po Pałacu Kultury, pod względem wysokości, budynkiem Warszawy (208 m). Niektórzy uważają, że jest on wręcz najwyższym gmachem w Polsce. Jeśli nie weźmie się pod uwagę iglic obu budynków, WTT jest wyższy od Pałacu Kultury o 3 m. Zbudowała go firma Daewoo w latach 1997-99. 311. Budynek Telekomunikacji Polskiej (Twarda 14/16) wzniesiony został w 2003 roku. Na jego 30. piętrze, na wysokości 128 m znajduje się taras widokowy, który konkuruje z tarasem w Pałacu Kultury i Nauki.

310 311

89


312

314

313

312. Gmach Millenium Plaza (Aleje Jerozolimskie 12), zbudowany w 1999 roku przez tureckiego inwestora Vahap Toya, uważany jest za jeden z najbrzydszych budynków Warszawy. 313. Wieżowiec Solniczka w Alejach Jerozolimskich. 314. Nowa siedziba Mennicy Państwowej przy ulicy Żelaznej 56. 315. Hotel Mercure Fryderyk Chopin (aleja Jana Pawła II 22) jest przykła­ dem nowoczesnej architektury, która zagościła na terenie War­szawy. 316. Wieżowiec Rondo 1 (Rondo ONZ) o wysokości 194 m powstał w latach 2003-06.

315

90

316


317

317. Wieżowiec hotelu Westin (aleja Jana Pawła II 21) o wysokości 120 m powstał w 2003 roku. Wystrój pokoi hotelowych stylizowany jest na lata 60. ubiegłego wieku. Windy, osiągające prędkość 3,5 m/s, umiesz­ czone są w przeszklonej tubie przyklejonej do budynku. 318. Centrum biznesowe Atrium na rogu Grzybowskiej i Jana Pawła II. 319. Biurowiec Metropolitan (plac Piłsudskiego), zbudowany w 2003 roku, zaprojektowany został przez światowej sławy architekta sir Nor­ mana Fostera. 318

319

91


320

320. Budynek Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego (ulica Dobra 55/66), ukończony w 1999 roku, jest dziełem Marka Budzyńskiego i Zbigniewa Badowskiego. W bibliotece zgromadzono prawie 3 miliony woluminów. 321-322. Gmach Sądu Najwyższego i Są­­­du Apelacyjnego powstał w 1999 roku na placu Krasińskich. Zdobią go „Kolumny Prawa”, na których umieszczono paremie, czyli cytaty z prawa rzymskiego. Od strony ulicy Nowiniarskiej, na tafli wody, stoją trzy rzeźby symbolizujące Wiarę, Nadzieję i Miłość.

322

92

321


323

323. Nowoczesny budynek Telewizji Polskiej przy ulicy Samochodowej na Mokotowie. 324. Błękitny Wieżowiec wybudowano na placu Bankowym w 1991 roku, na miejscu Wielkiej Synagogi na Tłomackiem, która została zbu­ rzona w czasie ostatniej wojny światowej. Organizacje żydowskie wydały zgodę na budowę pod warunkiem umieszczenia w biurowcu żydowskiej izby pamięci. 325. Centrum Olimpijskie (Wybrzeże Gdyńskie 4) powstało na Żoliborzu na płaskim nabrzeżu Wisły w latach 2003-04. Nowoczesny budynek jest dziełem Bogdana Kulczyńskiego i Pawła Pyłka. Przed wejściem stoi rzeźba „Ikar” dłuta Igora Mitoraja. 324

325

93


PRAGA Praga

326

327

326. Praga – prawobrzeżna część Warszawy, swoje początki datuje na wiek X, kiedy powstało grodzisko obronne na Starym Bródnie. Na miej­ scu późniejszej osady w Targowem założono, z czasem wieś o nazwie Praga, wywodzącej się od wypalania lasu. W wiekach późniejszych na­ stąpił podział na dwie części: Praga Biskupia otrzymała w 1648 roku pra­ wa miejskie, a Praga Książęca była jurydyką. Obie miały wspólny ratusz. 327. „Targ na Pradze”, obraz Jana Piotra Norblina z 1791 roku. 328-329. Klasycystyczny budynek Komory Wodnej (Kłopotowskiego 1/3) powstał w latach 1824-25 według projektu Antonia Corazziego. Służył on pobieraniu opłat z wjazd na most łyżwowy, prowadzący do wylotu ulicy Bednarskiej po drugiej stronie Wisły.

328

94

329


330

331

330-331. Praska katedra św. Floriana (plac Weteranów 1863), zapro­ jektowana w stylu neogotyckim przez Józefa Piusa Dzie­koń­skiego, po­ wstała w latach 1888-1901. Do godności katedry podniesiona została w 1992 roku. 332. Jedynym ocalałym budynkiem z istniejącej na Pradze dzielnicy ży­ dowskiej jest mykwa (Kłopotowskiego 31), mieszcząca niegdyś rytualne łaźnie. 332

95


333

334

333-335. Kościół Matki Boskiej Loretańskiej (Ratuszowa) jest najstarszą świątynią Pragi. Z fundacji króla Władysława IV wzniesiono w latach 1640-44 kaplicę Loretańską. Projekt, prawdopodobnie Con­ stantina Ten­calli, wzorowany był na kaplicy w Loretto we Włoszech.

335

96

wew


336

336-337. Na Pradze, prawobrzeżnej części Warszawy, stoi prawosław­ na cerkiew św. Marii Magdaleny. Wzniesiona w latach 1868-69 według projektu Ni­kołaja Syczewa, nawiązuje, w for­mie, do architektury bizan­ tyńsko-ruskiej. We wnętrzach, warto obej­rzeć, polichromie i niezwykle dekoracyjny ikonostas. 338. Nowe Centrum Handlowe powstało w 2002 roku przy Dworcu Wileńskim.

337

338

339. Modernistyczny budynek Dyrekcji Kolei Państwowych (Targowa 74) powstał w latach 1928-29 według projektu Mariana Lalewicza. Wnętrze kryje interesujący wystrój w stylu art déco. 340. Kamienica znajdująca się na rogu ulic Targowej i Ząbkowskiej jest typowym przykładem wielkomiejskiej zabudowy dawnej Pragi. Obok budynku na ulicy Ząbkowskiej zachował się autentyczny XIX- bruk z kostki granitowej.

339

340

dom na rogu 97


341

341-342. Kilkupiętrowa, wielkomiejska zabudowa Pragi, która w więk­ szości nie została zniszczona w czasie II wojny światowej, tworzy spe­ cyficzny klimat tej części Warszawy. Do cech charakterystycznych dziel­ nicy należą praskie podwórka z typowymi kapliczkami. 343. Jednym z najciekawszych obiektów budownictwa przemysło­ wego Warszawy jest praska wytwórnia wódek „Koneser” zbudowana w 1867 roku na miejscu rogatek ząbkowskich. Obecnie w części zabu­ dowań odbywają się imprezy kulturalne. 344. Bazylika Najświętszego Serca Jezusowego (Kawęczyńska 53) powstała z fundacji księżnej Marii z Zawiszów Radziwiłłowej w latach 1907-23 i nawiązywała do architektury bazyliki św. Pawła za Murami w Rzymie.

344

98

342

343


345

346

347

345. Stadion Dziesięciolecia położony nad brzegiem Wisły, na praskim Kamionku, zbudowano w latach 1954-55 jako stadion olimpijski. Za­ projektowany został na 71 tysięcy widzów. Koronę usypano z gruzów zburzonej Warszawy, zniszczonej podczas powstania warszawskiego oraz w pierwszych latach powojennych. Obecnie w niecce Stadionu Dziesięciolecia budowany jest Stadion Narodowy. 346. Dworek Grochowski (Grochowska 64) postawiono w głębi parku około roku 1836 dla przemysłowca pochodzenia szwedzkiego Karola Osterloffa na miejscu wcześniejszej budowli z około 1780 roku. 348

347. Bazar Różyckiego – jeden z najsłynniejszych bazarów w Polsce, usytuowany jest pomiędzy ulicą Targową a Brzeską. Założono go w po­ łowie XIX wieku na parceli, której właścicielem był finansowy potentat, magister farmacji Julian Różycki. W czasach PRL był jednym z niewielu miejsc w Warszawie, gdzie można było kupić dosłownie „wszystko”. 348. Kościół Najczystszego Serca Maryi na Grochowie wzniesiono w miejscu bitwy pod Olszynką Grochowską stoczonej w czasie powsta­ nia listopadowego. Budowa, według projektu Andrzeja Boniego rozpo­ częta w 1934 roku, zakończyła się dopiero w 1941 roku. 349. Jeden z dwóch pawilonów rogatek grochowskich (Grochowska 36 i 55) zbudowanych w 1823 roku według projektu Jakuba Ku­bic­kiego. W związku z poszerzeniem ulicy budynek widoczny na zdjęciu został przesunięty o 10 m.

99

349


MOKOTÓW Mokotów

350

351

350. Warszawska dzielnica Mokotów powstała z kilku wsi położonych na południu Starej Warszawy. Były wśród nich Milanowo (Wila­nów), Czerniakowo, Powsino, Mokotowo, Służew. Nazwy te przetrwały jako określenia odrębnych rejonów dzielnicy. Przez wieki tereny te były wykorzystywane do budowania letnich rezydencji, tak króla, jak i mag­ natów lub bogatej szlachty. Główną ulicą Górnego Mokotowa jest Puławska, która powstała na trakcie prowadzącym przez Czersk aż do Puław i Lublina. 351. Jeden z dwóch zachowanych pawilonów rogatek mokotowskich zbudowanych około 1817 roku przez Jakuba Kubickiego.

352

353

100


354

355 361

352-354. Pałac Szustra przy ulicy Puławskiej zbudowano w latach 1772-74 według projektu Efraima Schroegera dla Izabeli Lubomirskiej. Obec­ ny kształt neogotyckiej willi nadał mu Henryk Marconi w latach 1821-25. Wokół pałacu rozpościera się ogród w stylu angielskim, zaprojektowany przez Szymona Bogumiła Zuga. Postawiono wtedy kilka budowli, m.in. gloriettę flamandzką, zwaną później domkiem flamandzkim (fot. 353), oraz wieżę z gołębnikiem (fot. 352), które zachowały się do dziś. 355. Klasycystyczny dwór (Puławska 97), zbudowany około 1840 roku, jest pozostałością dóbr należących do Ksawerego Pusłowskiego. 356. Na terenie dawnego Fortu IX im. J.H. Dąbrowskiego, na czernia­ kowskiej Sadybie, znajduje się Muzeum Katyńskie gromadzące pamiąt­ ki po jeńcach zamordowanych w 1940 roku przez NKWD w Katyniu, Charkowie i Miednoje. 357. Na terenie Służewa, przy alei Wilanowskiej, w 1870 roku powstała karczma zwana „Żółtą”, zaprojektowana przez Jana Marię Lanciego, który nawiązał do włoskich i angielskich willi podmiejskich. Obecnie mieści się tu Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego.

356 357

101


358

359

358-359. Kościół św. Antoniego Padewskiego na Czerniakowie powstał z fundacji Stanisława Herakliusza Lubomirskiego, który od 1683 roku był właścicielem okolicznych dóbr. Świątynia, zaplanowana jako rodzinne mauzoleum, zbudowana została w latach 1690-93 przez muratora Izydora Affaitę, według projektu królewskiego architekta Tylmana z Gameren. Wnętrze zdobi bogata barokowa sztukateria oraz freski przypisywane Francescowi Antoniowi Giorgiolemu lub Tylmanowi z Ga­ meren. Przed ołtarzem głównym znajduje się relikwiarz św. Bonifacego Mę­­czennika, który Lubomirski przywiózł z Rzymu. Do kościoła przylega klasztor, który powierzono ber­nar­dynom. 360. Aleksander Majerski, „Widok kościoła w Czerniakowie z 1818 roku”. 360

102


361 362

363

361. Tor Wyścigów Konnych na Służewcu urządzonona parceli o po­ wierzchni około 150 ha, zakupionej w 1925 roku przez Towarzystwo Zachęty do Hodowli Koni w Polsce. Kompleks powstał w 1939 roku według modernistycznego projektu warszawskiego architekta Zyg­ munta Plater-Zyberka. 362. Już w 1238 roku na miejscu kościoła św. Katarzyny istniała drew­ niana świątynia. Obecny neoromański styl zawdzięcza przebudowie przeprowadzonej według projektu Franciszka Marii Lanciego w 1846 roku. 363. Na terenie Ursynowa, który zwany był dawniej Roskoszą , znajduje się pałac „Roz­kosz”. 364. Pałac w Natolinie zaprojektował Szymon Bo­gu­mił Zug dla księcia Augusta Czartoryskiego, właściciela pobliskiego Wilanowa.

364

103


POMNIKI Pomniki

365

365. Pomnik dłuta Stanisława Jackowskiego z 1936 roku, ustawiony przy ulicy Podwale, przedstawia szewca Jana Kilińskiego, bohatera powstania kościuszkowskiego. Uczestniczył on w insurekcji warszaw­ skiej, walcząc na czele ludu stolicy. 366

367

366. Kolumna króla Zygmunta III Wazy – ozdoba placu Zamkowego – jest najstarszym pomnikiem świeckim w Warszawie. Mo­nument ten, upamiętniający władcę, który z Warszawy uczynił stolicę Polski, ufun­ dował jego syn Władysław IV w 1644 roku. 367. Na murach miejskich ustawiono pomnik Małego Powstańca dłuta Jerzego Jar­nusz­kiewicza. Jest on wyrazem hołdu złożonego dzieciom biorącym udział w powstaniu war­szawskim w 1944 roku. 368. Pomnik Powstania War­szaw­skie­go 1944 roku (plac Krasińskich), autorstwa rzeźbiarza Win­centego Kuć­my i architekta Jacka Budyna, stanął na placu Krasińskich w roku 1989. Przed­sta­wia powstańców bro­ niących ba­ry­kady i schodzących do kanałów, do których jedno z wejść znajduje się nieopodal pomnika.

368

104


369

369. Pomnik Poległych i Pomordowanych na Wscho­dzie (Mu­­ra­nowska), dzieło Maksymiliana M. Bis­kupskiego, odsłonięto w 1995 roku. Wagon z krzyżami i rząd podkładów kolejowych z nazwami obozów na Syberii symbolizują męczeństwo Polaków zsyłanych przez władze ro­syjskie i radzieckie na dalekie tereny Rosji.

370

371

370. Pomnik Adama Mickiewicza, wybitnego poety romantyzmu, odsłonięto w roku 1898 w setną rocznicę urodzin wieszcza. Na co­kole widnieje napis „Poecie – rodacy”. 371. Pomnik księcia Józefa Poniatowskiego znajduje się przez pałacem Prezydenckim na Krakowskim Przedmieściu. Został on zaprojektowany w 1817 r. przez duńskiego rzeźbiarza Bertela Thorvaldsena. Car Mikołaj I zabronił postawienia pomnika, więć został wywieziony na teren Rosji. Dopiero w 1922 roku, po uzyskaniu przez Polskę niepodległości, pomnik ulokowano na placu Saskim. 372. Przed kościołem Wizytek na Krakowskim Przedmieściu w 1987 roku po­sta­wiono pomnik prymasa tysiąclecia Stefana Wyszyńskiego, dłuta Andrzeja Renesa. 373. Pomnik Bolesława Prusa, pisarza, twórcy „Lalki”, w 1977 roku stanął na skwerku przy Krakowskim Przedmieściu i Karowej.

372 373

105


374

375

374. Pomnik astronoma Mikołaja Kopernika został ustawiony w roku 1830 z inicjatywy Stanisława Staszica przed pałacem Staszica. Twórcą pomnika był Bertel Thorvaldsen. 375. Przed pałacem Czapskich stoi pomnik kondotiera Bartolomea Col­ leo­niego. Jest to XX-wieczna kopia dzieła Andrei Ve­rro­cchia. 376. Pomnik studenta wykonany przez rzeźbiarza Andrzeja Renesa usadzono na ławce przed budynkiem starej Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego. 377. W 2001 roku na środku placu Bankowego ulokowano pomnik poety Juliusza Słowackiego.

376

377

378. Pomnik Stefana Starzyńskiego, prezydenta Warszawy od 1934 do kapitulacji miasta w 1939 roku, znajduje się na placu Bankowym.

378

106


379

381

380

1945

382

1939

379, 380, 382. Dzisiejszy Grób Nie­znanego Żołnierza (plac Piłsudskiego) jest pozostałością po pałacu Saskim, zburzonym w czasie II wojny światowej. W 1925 roku pomiędzy arkadami pałacu złożono zwłoki Nieznanego Żoł­nierza dla upa­miętnienia tysięcy bez­imiennych Polaków, którzy polegli na wszystkich fron­tach, wal­cząc o wolność ojczyzny. 381. Pomnik Bitwy o Monte Cassino postawiono w 1999 roku na skwe­ rze An­­dersa przy Ogrodzie Krasińskich. Wykonany przez Gustawa Zemłę, przedstawia bezgłową Nike, noszącą ślady walki i oka­leczenia. 383. Pawiak – carskie więzienie, szczególnie złą sławę uzyskał w czasie okupacji hi­tlerowskiej. Kierowany przez gestapo, wię­ził w sumie około 100 tysięcy Polaków i Ży­dów. W zrekonstruowanych po­miesz­cze­niach mieści się muzeum, a uschnięte drzewo przed budynkiem jest niemym świadkiem historii. 384. W 1965 roku w Ogrodzie Saskim wystawiono pomnik pisarki Marii Konopnickiej dłuta Stanisława Kulona. Powstał on za pieniądze zebrane przez dzieci.

383

384

107


385

385. W 2006 roku w parku przy Pałacu Kultury ustawiono pomnik Janusza Korczaka, lekarza, pedagoga, pisarza i opiekuna Domu Sierot w getcie warszawskim w czasie II wojny światowej. Dzieło Zbigniewa Wilma i Bohdana Chmielewskiego przedstawia Korczaka wśród dzieci na tle martwego drzewa, którego suche konary układają się w siedmio­ ramienny żydowski świecznik – menorę. 386. Przed gmachem Teatru Wielkiego w 1965 roku stanął pomnik Stanisława Moniuszki, kompozytora, autora m.in. oper „Halka” i „Stra­ szny Dwór”. Jest to dzieło Jana Szczepkowskiego. 386

387. Na Pradze, na placu Wileńskim stoi pomnik Braterstwa Broni, potocznie zwany przez warszawiaków „Czterema Śpiącymi”. Wznie­ siono go w 1945 roku według projektu Stanisława Mamota.

387

388. Na Saskiej Kępie (przy Francuskiej), na Pradze, znajduje się pomnik Agnieszki Osieckiej, pisarki, poetki i autorki znanych piosenek. Rzeźba autorstwa Dariusza i Teresy Kowalskich powstała w 2007 roku. 389. Pomnik Praskiej Kapeli Podwórkowej (Floriańska róg Kło­ potowskiego), dzieło Andrzeja Renesa, odsłonięto w 2005 roku. Po wysłaniu sms-a można wysłuchać około stu piosenek, m.in. granych przez praskie kapele w czasie okupacji hitlerowskiej.

388

389

108


390

390. Przy ulicy Agrykola, biegnącej wzdłuż Łazienek Królewskich, na moście, w roku 1788 ustawiono konny pomnik króla Jana III Sobieskiego. Powstał on według projektu Andre Le Bruna, a wykonał go rzeźbiarz królewski Franciszek Pinck. 391. Secesyjny pomnik wybitnego polskiego kompozytora Fryderyka Chopina z 1909 roku postawiony został w Łazienkach w roku 1926. W pogodne niedziele odbywają się tutaj koncerty pianistyczne. 392. Pomnik wybitnego polskiego ma­­larza Jana Ma­tejki znajduje się w parku przed pa­ła­cem Szustra.

391

392

393. Pomnik Józefa Piłsudskiego, polityka, działacza niepodległościowe­ go z okresu międzywojennego, marszałka Polski i twórcy Legionów Pols­kich, ustawiono przed pałacem Belwederskim, w którym urzędował jako minister wojny w latach 1926-35. 394. Pomnik Męczenników Terroru Komunistycznego przy kościele św. Katarzyny na Służewie upamiętnia miejsce gdzie w latach 1945-56 dokonywano tajnych pochówków ofiar PRL-owskiej bezpieki.

393

394

109


PARKI Parki

395

395, 397. Ogród Saski powstał na przełomie XVII i XVIII stulecia jako ogród przypałacowy w stylu francuskim, usytuowany na Osi Saskiej za­ łożonej przez króla Augusta II Mocnego. Jedyną budowlą, która zacho­ wała się z tamtego okresu, jest wodozbiór, dzieło Henryka Marconiego. W roku 1727 park został udostępniony mieszkańcom miasta. W XIX wie­ ku przekształcono go w stylu angielskim. 396. Park Ujazdowski urządzono w 1893 roku na przecięciu Osi Stanisła­ wowskiej i Traktu Królewskiego. Był on dziełem Franciszka Szaniora, pełniącego wówczas funkcję ogrodnika Warszawy. Projekt mostku i sta­ wu powierzono Williamowi Lindleyowi. Ozdobą parku jest figura Ewy autorstwa Edwarda Wittiga. 397

110

396


1860

398

398. Największym ogrodem wypoczynkowo-rozrywkowym Warszawy do czasu powstania warszawskiego była Dolina Szwajcarska, założona przez kapitana saperów Wojska Polskiego Stanisława Śleszyńskiego w 1825 roku. Na obszarze 4,5 ha urządzono publiczny park z licznymi pawilonami kawiarnianymi i altankami w stylu „architektury szwajcar­ skiej”. W 1855 roku nowi właściciele rozbudowali park i wznieśli Salon Wielkiej Alei, największą scenę koncertową w Warszawie. Do naszych czasów dotrwała jedynie niewielka część Doliny Szwajcarskiej w postaci małego ogrodu z tarasami i fontanną, urządzonego w 1951 roku u zbie­­ gu ulicy Chopina i Alej Ujazdowskich. 399. Ogród Botaniczny Uniwersytetu Warszawskiego przy Alejach Ujazdowskich założony został w 1818 roku z inicjatywy Michała Szu­ berta i Jakuba Fryderyka Hoffmana. 400. Na dachu Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego utworzon ogród botaniczny o powierzchni 1,5 ha. 399

400

111


401

401-402. Park Marszałka Edwarda Śmigłego-Rydza, założony po woj­ nie, jest jednym z najmłodszych zieleńców Warszawy. Jego wschodnia część przylega do zabudowań Sejmu RP. 403. Park Traugutta urządzono w okresie międzywojennym na terenie południowego elementu zewnętrznych umocnień Cytadeli, zwanych Fortem Legionów. W zachodniej części parku stoi rzeźba „Macierzyń­ stwo” Wacława Szymanowskiego z 1926 roku. 404. Pole Mokotowskie im. Józefa Piłsudskiego jako park powstało po II wojnie światowej, ale już w okresie międzywojennym ten zielony teren wykorzystywany był np. na defilady, pokazy pionierskich lotów Żwirki i Wigury i jako miejsce wyścigów konnych. Tu znajduje się jedyny w Pol­ sce pomnik szczęśliwego psa.

404

112

402

403


405

405. Park Szczęśliwicki utworzono na Ochocie w latach 60. i 70. XX wie­ ku na terenie dawnego wysypiska śmieci. Znajduje się tutaj całoroczny stok narciarski ze sztuczną nawierzchnią i wyciągiem krzesełkowym.

406

407

406. Park Ignacego Paderewskiego na Pradze założony został w latach 1906-22 przez Franciszka Szaniora, ówczesnego dyrektora ogrodów miejskich. W latach powojennych do 1980 roku teren ten nazywano parkiem Skaryszewskim. W zachodniej części parku w 1928 roku usta­ wiono rzeźbę „Kąpiąca się” autorstwa Olgi Niewskiej. 407. Park Stefana Żeromskiego na Żoliborzu utworzono w 1932 roku na miejscu dawnych umocnień zewnętrznych Cytadeli, zwanych Fortem Sokolnickiego. Przy wejściu od placu Wilsona zwraca uwagę fontanna z rzeźbą „Alina – dziewczyna z dzbanem” dłuta Henryka Kuny. 408. Ogród Botaniczny Polskiej Akademii Nauk powstał na terenie Po­ wsina w 1974 roku. Na terenie 40 ha prezentowane są rośliny pogrupo­ wane w zespoły tematyczne: arboretum, kolekcja flory polskiej, rośliny ozdobne, użytkowe i egzotyczne.

408

113


CMENTARZE Cmentarze

409

410

409-410. Cmentarz Powązkowski, tzw. Stare Powązki, usytuowany w 1790 roku na Woli, jest najstarszą nekropolią Warszawy. W roku 1793 ukończono tu budowę kościoła św. Karola Boromeusza, zaprojektowa­ nego przez Dominika Merliniego. Wśród 2,5 miliona osób pochowanych tutaj jest wielu zasłużonych Polaków: m.in. pisarzy, naukowców, arty­ stów, myślicieli, polityków. Cmentarz, prawdziwa skarbnica rzeźby i ma­ łej architektury, objęty jest ochroną konserwatorską. 411-412. Powązki Wojskowe to cmentarz założony w 1912 roku dla po­ chówku zmarłych żołnierzy carskiego garnizonu wojskowego. W 1921 roku nekropolia uzyskała rangę cmentarza wojskowego, na którym po­ chowano uczestników powstań: listopadowego, styczniowego, wielko­ polskiego, powstań śląskich, bohaterów wojny polsko-bolszewickiej, następnie żołnierzy kampanii wrześniowej 1939 roku oraz powstańców warszawskich. W okresie PRL cmentarz stał się bezwyznaniowy.

411

114


413

412

413. Cmentarz Żydowski (przy ulicy Okopowej) powstał w 1806 roku za rogatkami wolskimi. Pierwotnie podzielony był na część męską i dam­ ską. Obecnie wydzielone są kwatery: ortodoksyjna, postępowa, dziecię­ ca, porządkowa, wojskowa i getta. W kwaterze ortodoksyjnej znajduje się miejsce dla chowania świętych ksiąg. Ze względu na brak przestrzeni stosowano system nasypów na starych grobach. 414. Muzułmański Cmentarz Tatarski (Tatarska 8) założony został w 1867 roku po zamknięciu cmentarza przy ulicy Młynarskiej. Jest on miejscem spoczynku polskich Tatarów, głównie z terenów Wielkiego Księstwa Litewskiego. W czasie II wojny światowej został rozjechany przez niemieckie czołgi.

414

115


415

415. Cmentarz Ewangelicko-Augsburski (Młynarska 55-58) utworzo­ no w 1792 roku według projektu znanego warszawskiego architekta i ogrodnika Szymona Bogumiła Zuga. W 1835 roku zbudowano kaplicę rodziny Halpertów autorstwa prawdopodobnie Antonia Corazziego. Mimo zniszczeń w czasie II wojny światowej zachowało się tu wiele za­ bytków małej architektury i rzeźby. 416. Nekropolia wyznania kalwińskiego (Żytnia 42) założona została ra­ zem ze znajdującym się obok Cmentarzem Ewangelicko-Augsburskim. Podczas II wojny światowej spłonęła cała dokumentacja cmen­tarna ze spisami zmarłych oraz wszystkie budynki. Wśród około 100 ty­­sięcy zmarłych pochowano tu wielu wybitnych Polaków. 417. Cmentarz Prawosławny na Woli powstał jako odwet za powstanie listopadowe 1831 roku. Założono go w miejscu, gdzie istniała reduta nr 56 gen. Sowińskiego, słynnego obrońcy Warszawy przed wojskami ro­ syjskimi. Usytuowanie grobu zależało od rangi społecznej zmarłego; cmentarz podzielono na cztery części. Najbliżej cerkwi chowano gene­ rałów, oficerów i duchownych.

417

116

416


418

418. Cmentarz Powstańców Warszawy (Wolska 174/176) powstał w 1945 roku według projektu Romualda Gutta, dla pochowania bezi­ miennych ofiar z tymczasowych grobów z terenu całej Warszawy. W 177 zbiorowych mogiłach spoczywa 104 tysiące ofiar II wojny świa­towej. W 1973 roku przy wejściu ustawiono pomnik dłuta Gustawa Zemły po­ święcony Poległym Niepokonanym. 419. Cmentarz Karaimski na Woli (Redutowa 34) założyli w 1890 roku kupcy tytoniowi przybyli z Krymu. Na powierzchni 1 ha znajduje się 40 grobów. Cmentarz jest czynny do dziś. 420. Cmentarz Żydowski na Bródnie (między Odrowąża a Wincentego) założony został w 1780 roku przez Szmula Jakubowicza Zbytkowera, nadwornego bankiera Stanisława Augusta Poniatowskiego. Ów bankier też spoczywa tutaj, chociaż generalnie było to miejsce pochówku dla biedniejszych członków wspólnoty żydowskiej. 419

420

117


WISŁA Wis³a _

421

421. Dzieje Warszawy ściśle związane są z Wisłą, największą z polskich rzek. Pierwszy zamek warowny w Jazdowie, który powstał na terenie dzi­ siejszego miasta, strzegł osady handlowej w Solcu, gdzie była przeprawa wiślana do wsi Kamion na prawym brzegu rzeki. Obie osady istniały już w XI wieku. W Solcu z biegiem czasu powstała przystań, a potem port rzeczny, w którym cumowały barki przywożące różne towary z południowej Polski, m.in. sól z Wieliczki. Z czasem zaistniała potrzeba połączenia obu brzegów rzeki. Szczególnie ważne stało się to w dniach, kiedy na błoniach Warszawy odbywały się wolne elekcje. Zmuszeni do uciążliwej przeprawy przez Wisłę, posłowie litewscy i małopolscy zażądali od króla Zygmun­ ta Augusta budowy mostu. Powstał on w latach 1568-73, miał 500 m długości i był płatny. Most przetrwał 30 lat i zawalił się pod naporem wiosen­ nej kry. Śladem jego istnienia jest nazwa ulicy Mostowej, która do niego prowadziła. W 1775 roku u wylotu ulicy Bednarskiej postawiono stały most łyżwowy, który od nazwiska inwestora nosił nazwę Ponińskiego. Po obu stronach zbudowano komory wodne, które służyły do poboru opłat. Most miał konstrukcję drewnianą i przetrwał do 1794 roku, kiedy w czasie insurekcji kościuszkowskiej został spalony w obronie przed wkraczającymi do Warszawy wojskami rosyjskimi. 422. Most Grota-Roweckiego zbudowany w latach 1977-81 jest największym i najszerszym mostem Warszawy. Jest elementem Trasy Toruńskiej.

422

118


1945

423

424

423. Pierwszą w Warszawie wiślaną przeprawą o konstrukcji stalowej był zbudowany w latach 1859-64 most Aleksandryjski (nazwany na cześć cara), znany raczej jako most Kierbedzia, od nazwiska konstruk­ tora. Pomyślany został jako most kolejowy, ale w trakcie budowy dosto­ sowano go do ruchu tramwajowego i kołowego. Zniszczony w 1944 roku, w czasie budowy Trasy W-Z (1947) zastąpiony został mostem za­ projektowanym przez inżynierów pochodzących ze Śląska, a zbudowa­ nym przez górników i hutników z Dąbrowy Górniczej. Na ich cześć na­ zwano go mostem Śląsko-Dąbrowskim. 424. Na miejscu istniejącego wcześniej mostu kolejowo-drogowego, zwanego „mostem nad Cytadelą”, zburzonego w czasie II wojny świa­ towej, powstał w latach 1957-59 most Gdański. Jest on jedynym dwu­ poziomowym mostem Warszawy. Górny poziom zajmuje jezdnia, a dol­ ny – linia tramwajowa z chodnikiem. 425. Obok mostu Gdańskiego stoi kolejowy most średnicowy z lat 1921-31. Zburzony przez Niemców w 1944 roku, został odbudowany w zmie­nionej formie.

425

119


426

426-427. Most Śląsko-Dąbrowski powstał w latach 1947-49 na miejscu mostu Kierbedzia zbudowanego w latach 1859-64 jako pierwszy stalo­ wy most w Warszawie. W 1944 roku został on wysadzony w powietrze przez Niemców. Ze względu na całkowicie nową konstrukcję most Ślą­ sko-Dąbrowski uznano za nowy most, a nie jako odbudowę starego. Jest on fragmentem Trasy W-Z, która w 1949 roku połączyła Pragę ze Śródmieściem. 428, 430. Most Poniatowskiego skonstruowano w latach 1904-14 po uzyskaniu pozwolenia na budowę od dygnitarzy rosyjskich za wysoką łapówkę. W przeddzień wojny z Niemcami Rosja nie chciała budować nowej przeprawy przez Wisłę. Najpierw wzniesiono wiadukt długości 700 m, stanowiący przedłużenie Alej Jerozolimskich. Neorenesansową oprawę architektoniczną wiaduktu zaprojektował Stefan Szyller.

427

1945

428

429. Pierwszym mostem wiszącym Warszawy został most Świętokrzy­ ski, zbudowany w latach 1998-2000 na miejscu prowizorycznego mo­ stu pontonowego Syreny. Zawieszony jest na 48. stalowych linach.

429

430

120

1945


431

431. Warszawski Tramwaj Wodny rozpoczął kursowanie w 2005 roku na dwóch statkach „Generał Kutrzeba” i „Wars”. Rejsy odbywają się w okresie letnim, w granicach Warszawy między Cytadelą a Cyplem Czerniakowskim. 432. „Gruba Kaśka” to okrągły budynek postawiony w 1964 roku w ko­ rycie Wisły, który pompuje wodę z systemu podwodnych drenów do warszawskich filtrów. Sposób pobierania wody z dna rzeki jest oryginal­ ny w skali światowej i znany jako „metoda warszawska”. 433. Most Siekierkowski, drugi most wiszący w Warszawie, zbudowano w latach 2000-02. Ma długość 826 m i jest częścią Trasy Siekierkow­ skiej. 432

433

121


OKOLICE Okolice

434

435

434. Wierzby są typowym elementem krajobrazu mazowiec­kiego. 435. Na północy od Warszawy znajduje się Zalew Zegrzyński, który po­ wstał w 1963 ro­ku po przegrodzeniu rzeki Narew zaporą. 436. Puszcza Kampinoska jest wielkim kompleksem leśnym położo­nym na północny zachód od Warszawy. W 1959 roku utworzono tu Kampi­ noski Park Narodowy chroniący wiele gatunków rzadkich roślin i zwie­ rząt. 437. Cmentarz w Palmirach na skraju Puszczy Kampinoskiej jest wspól­ nym grobem ponad 2200 warszawiaków zamordowanych tu przez hitlerowskie gestapo.

436

122

437


438

438. Muzeum Kolei Wąskotorowej w Sochaczewie powstało w 1986 roku na bazie kolei zbudowanej w latach 1919-24 i kursującej do Wy­ szogrodu. Kolekcja liczy ponad 200 jednostek, z których około 100 jest eksponowanych. W okresie od kwietnia do września w każdą sobotę jeździ pociąg wycieczkowy prowadzony przez parowóz spalinowy.

439

440

439. Opactwo kanoników regularnych w Czer­wińsku położone jest na skarpie na brzegu Wisły. Romański kościół Zwia­stowania NMP jest jednym z najcie­kawszych zabytków Mazowsza. Powstał w II połowie XII wieku, ale późniejsze przebudowy w stylu gotyckim, renesansowym i barokowym zmieniły jego styl. 440. Romantyczny park w Arkadii założono w roku 1778 niedaleko Nie­ borowa, dla księżnej Heleny z Przeździeckich Radziwiłłowej. Zdobi go wiele budowli charakterystycznych dla tego typu parków, m.in. ruiny domku gotyckiego, świątynia Sybilli, Dom Murgrabiego z Łu­kiem, akwe­ dukt. 441. Pałac w Nieborowie zbu­­do­wa­no dla arcybiskupa gnieźnieńskiego Michała Stanisława Ra­dzie­jow­skie­go w latach 1690-96, we­dług projektu Tylmana z Gameren. Wokół pałacu założono ogród w stylu francuskim.

441

123


442

443

442. Na zachód od Warszawy, w Łowiczu, w święto Bo­żego Ciała odby­ wają się procesje, w czasie któ­rych mieszkańcy okolicznych wsi ubrani są w oryginalne stroje ludowe. 443. Gotycki zamek w Oporowie zbudowany został dla ar­cy­biskupa gnieźnieńskiego Władysława Oporowskiego około 1440 roku. Przebu­ dowany w XVIII i XIX wieku, odzyskał swój pierwotny kształt po konser­ wacji z lat 1962-65, przy zachowaniu elementów barokowych. Założony na planie czworoboku z wewnętrznym dzie­dzińcem, otoczony został fosą. Obecnie mieści się tu mu­zeum prezentujące stylowe wnętrza dwor­skie. 444. Pałac Prymasowski w Skierniewicach powstał z inicjatywy Wojcie­ cha Baranowskiego w latach 1609-19 w formie renesansowej. Dzisiejszy kształt nadała mu przebudowa z okresu późnego baroku, przeprowa­ dzona według planów Efraima Schroegera.

444

SKIERNIEWICE

124


445

446

447

445. We wsi Petrykozy znajduje się klasycystyczny dworek szlachecki, w którym znany aktor Wojciech Siemion założył prywatną galerię sztuki obejmującą zbiory malarstwa polskiego i sztukę ludową. 446. Modrzewiowy dwór w Radziejowicach powstał prawdopodobnie na przełomie XVIII i XIX wieku jako siedziba zarządcy folwarku należą­ cego do rodziny Radziejowskich. 447. Pałac w Radziejowicach swą klasycystyczną for­mę zawdzięcz prze­ budowie wcześniejszego bu­dynku według projektu Jakuba Kubickiego po 1802 roku. 448. Ruiny zamku w Czersku są pozostałością po dawnej stolicy Księ­ stwa Mazowieckiego, zanim w 1413 roku została przeniesiona do War­ szawy. Zamek powstał w początkach wieku XV na ruinach budowli wcześniejszych. Zachowały się trzy okrągłe wieże. Do zamku wiedzie most zwodzony.

448

Czerk

125


449

449-450. Góra Kalwaria założona została w latach 1666-67 na wzór Kalwarii w Jerozolimie, być może przy udziale architekta królewskiego Tylmana z Gameren. Z olbrzymiego założenia pielgrzymkowego zacho­ wały się jedynie dwa kościoły i trzy kaplice, m.in. kościół Podwyższenia Krzyża Świętego „Na Górce”, który powstał w końcu XVII wieku jako Ratusz Piłata. Pochodzące z 1836 roku kramy zaprojektował Bonifacy Witkowski. 451. Na przedmieściach Warki, w dzielnicy Winiary, znajduje się XVIII-wieczny dwór rodziny Pułaskich. Mieści się w nim Muzeum im. Kazi­ mierza Pułaskiego poświęcone emigracji polskiej w USA. Przed muzeum w 1979 roku ustawiono pomnik Kazimierza Pułaskiego. 450

451

452. Konstancin-Jeziorna jest miejsco­woś­cią uzdrowiskową poło­żoną na południe od War­szawy, popularną wśród war­szawiaków już od koń­ ca XIX wieku. Znajdują się tu rów­nież tężnie wody solankowej, które przyciągają licznych kuracjuszy.

452

126


453

otwock wew

454

453. Pałac w Wiązownie w pierwotnej barokowej formie powstał dla rodziny Lubomirskich pod koniec XVIII wieku, według projektu Szymo­ na Bogumiła Zuga. Około roku 1890 ówczesny właściciel Szymon Neu­ mann przebudował pałac w stylu eklektycznym z elementami neobaro­ ku, zachowując mury wcześniejszej budowli. 454-455. Pałac w Otwocku Wielkim wzniesiony został pod koniec lat 80. XVII stulecia dla Kazimierza Ludwika Bielińskiego. Za czasów mar­ szałka wielkiego koronnego Franciszka Bielińskiego, który został patro­ nem warszawskiej ulicy Marszałkowskiej, w roku 1757 dobudowano dwie boczne wieże zaprojektowane przez architekta królewskiego Ja­ kuba Fontanę. 455 456

456. Barokowy kościół w Kobyłce z lat 1741-45, ude­korowany jest wspaniała polichromią. 457. Dworek Milusin w Sulejówku zbudował w roku 1923 Komitet Żoł­ nierza Polskiego dla Józefa Piłsudskiego. Powstał on na terenie działki należącej do jego żony Aleksandry ze Szczerbińskich. W latach 1923-26 marszałek wycofał się z życia publicznego do swojego dworku, w któ­ rym później bywał systematycznie.

457

127


458

459

458. Klasycystyczny pałac w Ja­błonnie powstał w latach 1774-78 dla Michała Jerzego Po­niatowskiego, według projektu Dominika Merliniego. Autorem wnętrz jest Szymon Bogumił Zug. 459. Zamek w Liwiu, wzniesiony w końcu XIV wieku był siedzibą książąt mazowieckich. Obecnie mie­szczą się tu zbiory dawnej broni i galeria portretów z XVIII i XIX wieku. 460. Późnobarokowy pałac w Mińsku Ma­zowieckim pochodzi z końca XVII wie­ku. 461. Twierdza Modlin u zbiegu Wisły i Narwi składa się z cytadeli znajdu­ jącej się na prawym brzegu Narwi oraz dwóch pierścieni fortów. Pierw­ sze umocnienia powstały w tym miejscu już w czasie „potopu” szwedz­ kiego w 1655 roku, ale główny trzon twierdzy zbudowano w latach 1807-12 w okresie Księstwa Warszawskiego. Pierwsza znaczna rozbudo­ wa miała miejsce po stłumieniu powstania listopadowego w 1831 roku, m.in. dla zapobieżenia polskim zrywom.

460

461

128


462

462. Gotycki zamek w Pułtusku zbudowali w XV wieku biskupi płoccy, na zgliszczach drewnianej warowni z XII stulecia. W okresie renesan­ su dobudowano do niego Wielki Dom, a w okresie baroku dostawiono dwie charakterystyczne baszty przy bramie wjazdowej. Obecnie mieści się tu Dom Polonii. 463. Gotycko-renesansowa bazylika Zwia­stowania NMP i św. Mateusza w Puł­tusku powstawała w latach 1439-49 oraz w połowie XVI wieku. Nawa główna wraz z prezbiter­ium przykryte są sklepieniem koleb­ko­ wym.

463

464

464. Neogotycki pałac w Opinogórze został wybudowany przez gen. Wincentego Krasińskiego w 1843 roku Obecnie w pałacu znajduje się muzeum romantyzmu. 465. Gotycki zamek książąt mazowieckich nad rzeką Łyną w Ciecha­ nowie wzniesiony był prawdopodobnie pomiędzy latami 1427-29 przez muratora Nikosa. Później dwukrotnie podwyższany, w 1657 został znisz­ czony przez Szwedów. Nieużytkowany od II połowy XVII aktualnie jest udostępniony do zwiedzania. Mieści się w nim Muzeum Okręgowe. 466. Gotycki kościół farny w Ciechanowie powstał w miejscu, gdzie nauczał św. Wojciech przed swoją ostatnią podróżą misyjną do Prus. Pod prezbiterium zachowały się relikty romańskiej rotundy pochodzącej z tamtego okresu.

465

466

129


Zdjêcia: Stanis³awa, Jolanta i Rafa³ Jab³oñscy Tekst: Rafa³ Jab³oñski Opracowanie graficzne: Rafa³ Jab³oñski Wykonanie planów: Pawe³ Jab³oñski Redakcja merytoryczna: Teresa Umer

I strona ok³adki: Syrena na rynku Starego Miasta. Zdjêcia z archiwum zdjêæ www.fotojablonski.pl Tel. +48 (22) 642 06 71; Tel. kom. +48 602 324 409 www.fotojablonski.pl, e-mail:archiwum@fotojablonski.pl Zdjêcia czarno-bia³e: A. Funkiewicz nr: 36; S. Kris-Braun nr: 27; A. Lipka nr: 25; L. Sêpoliñski nr: 8, 11, 35, 39, 42, 58, 60, 65, 74, 77, 133, 245, 270, 283; K. Pêcherski nr: 93, 427, 430; H. Poddêbski nr: 46, 73, 382; St. Rossalski nr: 26; W. Szczeciñski nr: 34; M. Szczawik nr: 37; Zdjêcie nr 345: NCS/J.Koœnik Druk: Perfekt S.A., Warszawa

ISBN 978-83-61511-04-5 Wydawnictwo FESTINA Warszawa Tel./Faks +48 (22) 842 54 53; Tel. kom. +48 602 32 44 09 e-mail: wydawnictwo@festina.org.pl www.festina.org.pl © Copyright byWydawnictwo Festina © Warszawa

Warsaw  

Book about Warsaw

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you