Issuu on Google+

Wstęp

und die Umgebung

R

RE

SE

EI

R D-

N BA



B

D IL

H FÜ


Wstęp




Warszawa

i okolice

TEKST: RAFAŁ JABŁOŃSKI ZDJĘCIA: STANISŁAWA, JOLANTA I RAFAŁ JABŁOŃSCY


Wstęp

22

12

13

14 11 10 7

16 15

21 17

9 18

6 8

5

4 2

19 23

1

3

20 31 25 32

26 24

35

33 3 36

27 28 29

30



3


Wstęp 44

3 34 6

39

37 38 43 41 40 42



Str. 4-7 HISTORIA Str. 8-13 II WOJNA ŚWIATOWA Str. 14-17 GETTO Str. 19-21 LEGENY Str. 22-25 ZNANI WARSZAWIACY Str. 26-33 STARE MIASTO Str. 34-37 NOWE MIASTO Str. 38-41 TRAKT KRÓLEWSKI Str. 42-47 ŁAZIENKI Str. 48-51 WILANÓW Str. 52-55 ŚRÓDMIEŚCIE Str. 55-59 NOWA ARCHITEKTURA Str. 60-63 OKOLICE 1. Zamek Królewski. 2. Pomnik Zygmunta Augusta.3. Pałac Pod Blachą. 4. Katedra św. Jana. 5. Kościół Matki Boskiej Bolesnej. 6. Pomnik Syreny. 7. Barbakan. 8. Pomnik Małego Postańca. 9. Kościół Paulinów. 10. Kościół Dominikanów. 11. Kościół Sakramentek. 12. Kościół Franciszkanów. 13. Pałac Sapiechów. 14. Kościół Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny. 15. Pomnik Powstania Warszawskiego. 16. Gmach Sądów. 17. Pałac Krasińskich. 18. Kościół NMP Królowej Korony Polskiej. 19. Pałac Paca. 20. Kościół Kapucynów. 21. Pomnik Getta. 22. Pomnik Umschlagpaltz. 23. Arsenał. 24. Ratusz. 25. Pałac Jabłonowskich. 26. Teatr Wielki. 27. Grób Nieznanego Żołnierza.28. Zachęta. 29. Kościół ewangelicko-augsburski. 30. Pałac Kultury i Nauki. 31. Kościół sw. Anny. 32. Pomnik Adama Mickiewicza. 33. Kościół Karmelitów Bosych. 34. Pałac Prezydencki. 35. Pałac Potockich. 36. Hotel Bristol. 37. Kościół Wizytek. 38. Uniwersytet Warszawski. 39. Kościół św. Krzyża. 40. Pałac Staszica. 41. Pomnik Mikołaja Kopernika. 42. Zamek Ostrogskich. 43. Pomnik Syreny. 44. Katedra praska sw. Floriana.


Wstęp Warszawa – najmłodsza stolica Eu­ropy – jest mia­stem zdługą historią. Już w X wieku na terenie dzi­siejszego Bród­na istniał zespół gro­dowy. W na­stę­pnych wiekach pojawiły się osa­dy Ka­mion, Tar­gowe Wielkie i So­­ lec. Ta ostatnia chro­niona była przez powstały w XIII wie­ku gród wa­rowny o nazwie Jazdów, poło­żony na tere­ nie dzi­siej­szego Ogrodu Bo­ta­nicznego. Gród, zni­szczony przez najazdy li­tew­ sko-ja­ćwies­kie, odbudowany zo­stał w zu­­peł­nie innym miejscu, bardziej odpo­wia­da­ją­cym wa­run­kom ob­rony. Praw­do­po­dobnie ksią­żę mazo­wie­cki Bo­le­sław II wybrał to miej­­sce ze względu na wy­soką skarpę i lepsze zao­pa­trzenie w wo­­­­­dę, dzięki pobli­ skim rze­kom Drnie i Beł­czą­cej (dziś

Panorama Warszawy od strony Wisły, drzeworyt z „Con roku Bożego 1589”.

Sejm Polski U schyłku XVII wieku, miedzioryt Charles de La Haye.

Trasa W-Z). Gród nazwano Warszawa (War­szowa) od imienia Warsz, często spotyka­nego w rodzie Ra­wi­czów-Nie­ dźwiad­ków, bę­dą­cych wła­ścicielami pobliskiego Sol­ca. Z cza­sem po­­wstał tu po­tężny zamek, a na po­łudnie od niego ro­zlo­kowało się miasto, które otoczono murem. Za­sto­so­wa­no tu popularny, w tych czasach, układ sza­ chownicowy z cen­tral­nie po­ło­żonym rynkiem. Wy­bu­do­wa­no koś­ciół św. Jana, wybrano wójta, a we wznie­sio­




Wstęp nazwana No­­wym Mias­tem. Tu rów­ nież wyty­czono rynek z ra­tuszem, postawiono kościół, a o jej handlo­ wym charakterze świadczyły umiej­ scowione tu liczne spichrze, składy i warsztaty. Nie wznie­siono jed­nak murów obronnych. O dalszym rozwoju War­szawy zadecydowało powstanie ju­ry­dyk. Były to prywatne mia­­ste­cz­ka ma­gna­c­ kie wyłączone spod wła­dzy miasta. Miały własną ad­mi­nistrację, a niektó­ re włas­ny ry­nek i ratusz. Utrzymywały się do końca XVIII wieku. W miarę poszerzania się granic Rze­ czy­po­spo­litej – po unii polsko-litew­ skiej – Obojga Narodów istotne stało się centralne po­ło­żenie Warszawy. Tu zbie­ga­ły się ważne szlaki ko­muni­ kacyjne państw, tu również odbywały się, od 1569 roku, walne sejmy koron­ ne (ogólnopolskie). Na te zgromadze­

nstitucie Seymu Walnego Warszawskiego

nym na prze­ło­mie XIV i XV wieku ratuszu obra­dowała Rada Miejska. Książę Janusz I Starszy po­stanowił uczynić z War­szawy stolicę Księstwa Ma­zowieckiego. Tu odbywały się waż­ ne zgroma­dzenia ksią­żę­ce, tu też, w kościele św. Ja­na, cho­wano do­cze­ sne szczątki ko­lejnych wła­dców mazo­ wiec­kich. W początkach XIV wieku na północ od Sta­rego Miasta, za bramą Nowomiejską, zaczęła pow­ stawać nowa, handlowa osa­da

Widok Warszawy, sztych Bernarda Bellot­taCanaletta z XVIII wieku.




Wstęp nia zjeż­dżali przedsta­wiciele magna­ terii i szla­chty ze wszystkich ziem Rze­czy­pos­po­litej. Tu również odby­ wały się od 1573 roku, tradycyjnie na polach Woli, elekcje królów polskich. Trzeci z rzędu sejm elekcyjny wybrał na króla, pochodzącego ze Szwecji, Zy­gmunta III Wazę. Po pożarze zamku wawelskie­go w 1596 roku, król pod­jął decyzję o prze­nie­sieniu sto­licy z Kra­ kowa do War­sza­wy. Oprócz spraw pań­stwowych wpływ na nią miała tęsknota monarchy do swej ojczyzny,

Widok Rynku Starego Miasta z 1900 roku.

tak od­dalo­nej od Krakowa. War­szawa stała się centrum politycznym i gos­ podarczym kra­ju. Wokół dworu, dla którego przebudo­wano za­mek, gro­ madzili się ma­gna­ci, szla­ch­ta, arty­ści i handlarze. Przyj­­mując du­żą licz­­bę przyby­szów, miasto ro­zra­­stało się, dając miej­sce nowym pa­ła­com i ka­­­­­­­­mie­­ni­com. Za czasów królów z dy­nastii saskiej (Augusta II i III) nastąpiło krótkie oży­ wienie budo­wla­ne. Prace prowadzo­ no na Zamku Kró­­lew­skim, gdzie utwo­­rzono nowe sale z im­po­nu­jącą Izbą Poselską na czele. 3 maja 1791 roku, właśnie w niej, odbyło się uch­ wa­­lenie pierwszej, w Eu­ro­pie, demo­ kratycz­nej konstytucji. Niezwykły rozwój War­szawy nastą­ pił za czasów ostatniego króla Polski Stanisława Au­gu­sta Po­nia­towskiego.

Widok Warszawy według miedziorytu w książce S. Sta­wickiego z 1662 roku.




Wstęp Najlepsi ar­chitekci przebudowali Za­­ mek Królewski, a da­­wną Łaźnię Lu­­bo­ mir­skiego przerobiono na letnią re­zyden­cję króla. Okres rozbiorów Polski, który trwał, z przerwami, 120 lat, sprowadził War­ szawę do roli mia­sta prowincjonalne­ go. Zrywy powstańcze, takie jak pow­ stanie kościuszkowskie, listo­pa­dowe i styczniowe, zwiększały jedynie ucisk okupanta. Całkowitą odnowę przy­niosło odzy­ skanie nie­­pod­ległości w 1918 roku. Pow­stawały no­we dziel­nice – Żoliborz, Bielany, Saska Kę­pa. Wy­bu­dowano lotnisko na Okęciu. Rok 1939 był dla War­szawy zapo­ wiedzią przy­szłych nieszczęść. Już od 1 września miesz­kań­cy mia­sta prze­ żywali bombardowania nie­mie­ckie, w wyniku których spłonął m.in. Za­­ mek Kró­lewski. Cał­kowitą zagładę War­szawy przy­niósł rok 1944. Po powstaniu, które trwało 63 dni, Niem­ cy systematycznie grabili i podpalali miasto. Tuż po zakończeniu woj­ny warsza­ wiacy przy­­stąpili do podźwignięcia z ruin swego mia­­sta. Od­bu­do­wa­no Stare Mia­sto, większość pałaców i za­­byt­ko­wych ka­mie­nic. Ale prawdziwy rozwój Warszawy nastąpił po 1989 roku, w III Rze­czy­ pospolitej. Przy­wró­ce­nie demokracji i gospodarki wolnorynkowej po­zwo­

Powstanie warszawskie. Powstaniec w czasie bitwy.

liło jej mieszkańcom na nadrobienie strat powstałych w PRL-u. Na każ­ dym kro­ku widać wkraczającą no­wo­ czesność. Rynek Starego Miasta w 1945 roku.




2 Wojna Światowa bojowego ducha narodu. Po agresji ZSRR na Polskę 17 września 1939 roku hitlerowcy, zgodnie z umową między oboma krajami, która rozbiór Polski łączyła z kapitulacją stolicy, przy­ stąpili do eskalacji działań wojennych. 17 września zbombardowali Zamek Królew­ ski, a 25 przeprowadzili nalot dywanowy Luftwaffe, który zniszczył 12% zabudo­ wy miasta. Zginęło wtedy około 10 tysię­ cy mieszkańców, a 35 tysięcy zostało rannych. Warszawa ostatecznie skapitulowała 28 września, a dwa dni później zaczęły do miasta wkraczać pierwsze oddziały niemieckie. Do niewoli dostało się około 120 tysięcy żołnierzy polskich. Rozpoczęła się okupacja hitlerowska, w czasie której stosowano terror. 26 października Niem­ cy utworzyli na terenie Polski Generalne Gubernatorstwo, którego stolicą został Kraków. Warszawa w odwecie za obronę miała pozostać w ruinie, a Zamek Kró­

Bombardowanie Warszawy. Wrzesień 1939 roku.

1 września 1939 roku wojska niemieckie rozpoczęły działania zbrojne na terenie Polski, atakując jednocześnie z trzech stron. Zdecydowana przewaga militarna Niemiec spowodowała szybkie załama­ nie się obrony polskiej. Już 8 września nastąpiły ataki na Warszawę pierwszych oddziałów niemieckich 4 dywizji pancer­ nej generała Reinhardta, a w dniach 1315 września miasto zostało całkowicie okrążone. Ko­­misa­ryczny prezydent War­ szawy i komisarz cywilny jej obrony Stefan Starzyński odmówił ewakuacji wraz z rządem RP i przejął organizację obrony miasta. Zasłynął żarliwymi prze­ mówieniami radiowymi, które wspierały

Płonący zamek warszawski we wrześniu 1939 roku.

10


2 Wojna Światowa lewski uszkodzony nalotami Niemcy pla­ nowali zburzyć. Według wytycznych złożonych przez Hitlera na ręce general­ nego gubernatora Hansa Franka w dniu 4 listopada 1939 roku Warszawa miała zostać sprowadzona do rzędu miast pro­ wincjonalnych. Wprowadzono godzinę policyjną, rozpoczęły się liczne areszto­ wania, szczególnie warszawskiej inteli­ gencji, egzekucje i wywózki do obozów koncentracyjnych. Miejscem przetrzy­ mywania więźniów politycznych był Pawiak, z którego wysyłano do miejsc egzekucji w okolicach Warszawy, np. w Palmirach. Miejscem tortur ludzi za­trzy­ manych w tzw. łapankach stało się rów­ nież więzienie gestapo w Alei Szucha. Mimo to duch oporu w mieszkańcach nie zanikł. Już 27 września 1939 roku powstała podziemna organizacja Służba Zwy­cięstwu Polski, przemianowana w listopadzie na Związek Walki Zbrojnej, kierowany przez płk. Stefana Rowec­ kiego, pseudonim „Grot”, w 1942 roku rozkazem gen. Władysława Sikorskiego przekształcona w Armię Krajową. W kon­ spiracji brała również udział młodzież skupiona w Związku Harcerstwa Pol­ skiego, znanego pod kryptonimem Szarych Szeregów. Warszawa przestała być stolicą Polski, ale stała się stolicą Polskiego Państwa Podziemnego, w któ­ rym zajmowano się wydawaniem prasy, ratowaniem zabytków, tajną działalno­ ścią oświatowo-kulturalną, ale przede wszystkim licznymi akcjami zbrojnymi i sabotażem. Do 1942 roku władze ZWZ propagowały hasła biernego oporu wo­­bec okupanta, licząc się z akcjami

Obrona lotnicza Warszawy we wrześniu 1939 roku.

odwetowymi wobec mieszkańców War­ szawy. Prowadzono jedynie ograniczone akcje sabotażowe oraz działania organi­ zacyjne polegające m.in. na zdobywaniu broni, wywiadzie i kontr­wywiadzie oraz walce ze szpiclami. W 1942 roku nastąpiła zmiana sytuacji politycznej. Niemcy ponosili klęski na wszystkich frontach walki. Nasilił się również terror wobec warszawiaków. W związku z tym zmodyfikowano takty­ kę ruchu oporu wobec okupanta; przy­ stąpiono do bardziej intensywnych spo­ sobów walki. W 1943 roku wewnątrz Armii Krajowej utworzono strukturę przeznaczoną do organizacji walki zbroj­ nej, zwaną Kedywem. Zwiększyła się liczba akcji zbrojnych prowadzonych

11


2 Wojna Światowa

Młodzi powstańcy.

wolenia Narodowego podporządkowa­ ny naszemu wscho­dniemu sąsiadowi. W dowództwie AK powstał plan „Burza”, który polegał na przeprowadzeniu ataku na tyły wojsk niemieckich, by następnie ujawnić się przed władzami radzieckimi jako pełnoprawni przedstawiciele naro­ du polskiego. Odbicie stolicy z rąk Niem­ ców stało się głównym elementem tej strategii. 26 lipca rząd Polski znajdujący się w Lon­dynie upoważnił dowódcę AK gen. Bora-Komorowskiego do rozpoczę­ cia po­­w­stania w Warszawie. W związku z dotarciem wojsk radzieckich na przed­ pola miasta zdecydowano w dniu 31

przez różne jednostki. Polegały one m.in. na zamachach na funkcjonariuszy reżi­ mu. Jedną z najbardziej efektownych akcji był atak na gen. mjr. Franza Kut­ scherę, dowódcę SS i policji na Warszawę w 1944 roku. Często prowadzono akcje odbijania więźniów. Naj­słynniejsza z nich odbyła się pod Arsenałem w 1943 roku, kiedy to uwolniono z rąk gestapo Jana Bytnara. Wraz ze zbliżaniem się wojsk radziec­ kich do stolicy narastała groźba uzależ­ nienia terytorium Polski od Związku Radzieckiego, tym bardziej, że 21 lipca 1944 roku powstał Polski Komitet Wyz­

12


2 Wojna Światowa lipca o roz­poczęciu dnia na­stęp­nego walk o godzinie 17.00, zwanej go­­­dzi­ną „W”. Strona polska liczyła w pierwszych dniach walk około 50 tysięcy żołnierzy, dysponujących jedynie tysiącem karabi­ nów, trzystoma pistoletami maszynowy­ mi, kilkoma granatnikami, moździerzami i bronią przeciwpancerną, 40 tysiącami granatów ręcznych i 12 tysiącami butelek zapalających. Amunicji starczyłoby na dwa, może trzy dni walk. Po stronie nie­ mieckiej walczyło początkowo około 15 tysięcy żołnierzy, do których w dniach 3 i 4 sierpnia dołączyły posiłki złożone z esesmanów i policjantów. Byli oni świet­

Powstańcy wychodzący z kanałów, 1944 rok.

Powstańcy „Rybak” i „Kajtek”.

nie uzbrojeni w broń ciężką i maszyno­ wą, mieli czołgi i samochody pancerne. Jednostki niemieckie skupione były w specjalnie przygotowanych obiektach umocnionych bunkrami i drutem kolcza­ stym. Dla Hitlera wybuch powstania był całkowitym zaskoczeniem i wywołał jego wściekłość. Wraz z Himmlerem wydał sławny rozkaz nr 1 nakazujący: „Każdego mieszkańca należy zabić, nie wolno brać żadnych jeńców, Warszawa ma być zrównana z ziemią i w ten sposób ma być stworzony zastraszający przykład dla całej Europy”. W tym samym czasie Stalin, dla którego Warszawa wraz z twier­dzą Modlin była ważnym punk­

13


2 Wojna Światowa tem strategicznym, wstrzymał, rozka­ zem z dnia 5 sierpnia, wszelkie działania na froncie warszawskim, intensyfikując jednocześnie walkę na innych kierun­ kach. Sowieci wstrzymali się nawet od zdobycia lotniska na Okęciu, z którego dokonywano nalotów na Warszawę, co wręcz dziwiło samych Niemców. Utru­ dniano loty wahadłowe aliantów zachod­ nich ze zrzutami i zwalczano, zwłaszcza te oddziały AK w terenie, które mogły przyjść z po­mocą powstańcom. Jedno­ cześnie opracowano plany operacji oskrzy­dlającej, w celu oswobodzenia Warszawy, ale miały one poczekać około pięciu tygodni. Tym samym Stalin wydał wyrok na Warszawę. Niemcy stacjonujący w Warszawie zdobyli informacje o rozpoczęciu pow­ stania. W związku z tym pierwszy atak oddziałów polskich nie powiódł się tak, jak to zakładano. 5 sierpnia Niemcy po

reorganizacji przystąpili do kontrnatar­ cia, które sprowadziło oddziały polskie do obrony odosobnionych rejonów mia­ sta. Na ulicach budowano barykady, wal­ czono o ka­żdy dom i skrawek ziemi. W walkach brała udział również ludność cy­wi­lna, nawet dzieci. Okupanci, nie mogąc uzyskać rozstrzygnięcia w jed­ nym uderzeniu, obrali taktykę spalonej ziemi; użyli miotaczy ognia, artylerii, samolotów oraz samobieżnych min typu „Goliat” i „Tajfun”, sterowanych przewo­ dowo, wyposażonych w potężne ładunki wybuchowe. Dużym wsparciem dla powstańców były, zorganizowane już od 4 sierpnia, zrzuty zaopatrzenia przez samoloty RAF, które pilotowali również polscy lotnicy. Niestety, ze względu na duże straty samolotów oraz ograniczone tereny zrzutu zajęte przez powstańców z 230 ton zrzuconych nad Warszawą do powstańców dotarło niecałe 50. W dniach 13-15 września ofensywa radziecka wyparła Niemców z prawo­ brzeżnej części Warszawy, a w dniach 16-22 września 1 Ar­­mia Wojska Polskiego sforsowała Wisłę i zajęła przyczółki na Czerniakowie, Powiślu i Żoliborzu. Nieste­ ty, bez wsparcia głównych sił radzieckich desant się nie powiódł. Mimo to walki trwały nadal, ale opór powstańców stopniowo słabł, a wojska niemieckie opanowywały coraz to nowe dzielnice. Po upadku Starego Miasta powstańcy przedostali się kanałami do Śródmieścia, gdzie kontynuowali walkę. Najdłużej bronił się Żoli­borz, który padł 30 wrze­ śnia.

Palenie Warszawy przez Niemców w 1945 roku.

14


2 Wojna Światowa

Rynek Starego Miasta, strona Kołłątaja w 1945 roku.

Do podpisania aktu kapitulacji doszło w Ożarowie w nocy z 2 na 3 październi­ ka. Bilans strat powstańczych był wyjąt­ kowo krwawy. Z 50 tysięcy powstańców zginęło około 10 tysięcy, a 25 tysięcy było rannych. Straty cywilów określa się na 150 tysięcy. Około 25% zabudowy mia­ sta zostało zburzone, w gru­zach legły wszystkie zabytki, gmachy użyteczności publicznej oraz mosty. Po kapitulacji Niemcy rozpoczęli planowe wyburzanie miasta przy użyciu ładunków wybucho­ wych i miotaczy ognia. Do stycznia 1945 roku 70% miasta legło w gruzach. Bilans powstania warszawskiego nie jest jednoznaczny. Było ono fenomenem

w skali okupowanej Europy – żadne mia­ sto nie broniło się tak długo, angażując do walki tak dużą część mieszkańców. Było też rozpaczliwą próbą zachowania niepodległości kraju przed narzuceniem przez Stalina rządów komunistycznych, których symbolem był PKWN. Polska zdradzona przez swoich sojuszników we wrześniu 1939 roku oraz w Te­­he­ranie w 1943 roku, nie miała jednak na to szans. Strefy wpływów zostały już podzie­ lone. Narodowi polskiemu pozostał jedy­ nie honor i płynące w świat przesłanie: tak walczy o wolność naród polski.

15


Getto Warszawskie

Żydzi wyprowadzani z getta.

dzić koleją, a na terenie War­szawy w tramwajach wydzielono osobne miej­ sca dla Żydów. Wprowa­dzono przymus pracy, którą opłacano jedynie skromnym posiłkiem. Od kwietnia 1940 roku rozpo­ częły się wystąpienia antyżydowskie opła­ cane przez Niem­ców i wykorzystywane propagandowo. Mimo to miały miejsce migracje do Warszawy osób pochodzenia żydowskiego z terenów frontowych włą­ czonych do Rzeszy i z okolic miasta. Od początku 1940 roku rozpoczęły się przy­ gotowania do stworzenia wyodrębnionej dzielnicy tylko dla Żydów. Rozporządzenie z dnia 2 października 1940 roku podpisa­ ne przez gubernatora Fischera nakazywa­ ło wszystkim Żydom przeprowadzkę na

Już od pierwszych dni okupacji niemie­ ckiej w Warszawie ludność pochodzenia żydowskiego podlegała innemu trakto­ waniu niż reszta społeczności. Okupanci jako Żydów uznawali tych, których przy­ najmniej troje dziadków należało do żydowskiej gminy wyznaniowej. W kon­ sekwencji wśród osób represjonowanych znalazło się wiele osób zasymilowanych, uważających się za Polaków, będących nawet wyznania chrześcijańskiego. Od 1 grudnia 1939 roku Żydzi byli zobowiąza­ ni do noszenia opasek z gwiazdą Dawida, co ułatwiało szykany i re­­presje, takie jak rabunki, pobicia, obcinanie brody. Zablo­ kowano konta bankowe, zamknięto księ­ garnie, szkoły żydowskie, za­­bro­nio­no jeź­

16


Getto Warszawskie teren getta. 16 listopada Żydowska Dziel­ nica Mieszkaniowa została otoczona wysokim na trzy metry murem, zwień­ czonym drutem kolczastym. Obejmowała ona obszar około 307 ha, na którym umieszczono około 450 tysięcy Żydów. Składała się z dwóch części: tzw. dużego i małego getta, połączonych ze sobą drewnianym mostem, przerzuconym nad ulicą Chłod­ną, należącą do dzielnicy tzw. aryjskiej. Funkcje administracyjne po­wie­ rzono Radzie Żydowskiej –Ju­den­ratowi, oraz Żydowskiej Służbie Porząd­kowej – znienawidzonej formacji policyjnej, które wykonywały zarządzenia władz niemiec­ kich. W getcie były fatalne warunki miesz­ kaniowe i sanitarne. Panował wielki ścisk. Na 1 km2 przypadało 146 tysięcy miesz­

Getto. Ciała pomordowanych Żydów, kwie­ cień 1943 rok.

kańców, którzy tłoczyli się po 8-10 osób w jednej izbie. Nie wywożono nieczysto­ ści, co powodowało szerzenie się różnych chorób. Często przez kilka dni nie chowa­ no zmarłych. Mieszkańcy getta nie mieli żadnych dochodów, a ich majątki zostały skonfiskowane. Racje żywnościowe ogra­ niczały się często do mniej niż 200 kalorii dziennie, co powodowało, że głównym zajęciem było zdobywanie pożywienia. Na dużą skalę rozwinął się tzw. szmugiel prowadzony często przez grupy prze­ stępcze. Pomoc szła spoza murów getta, przemycana podkopami, dziurami w mu­­­ rze czy poprzez przekupywanych niemie­ ckich policjantów. W tym procederze szczególnie przydatne były dzieci żydow­ skie, łatwo prześlizgujące się przez różne otwory i kanały. Udawało się również wyprowadzać na zewnątrz murów prze­ de wszystkim dzieci, którym w ten sposób ratowano życie. Śmiertelność w getcie była bardzo duża – do lipca 1942 roku zmarło około 100 tysięcy osób. W dniu 22 lipca 1942 roku kordon policji niemieckiej i żydowskiej otoczył getto

Sprzedawca opasek w getcie, 1940 rok.

17


Getto Warszawskie moladę na drogę, a rodziny nie będą roz­ łączane, zgłosiły się tłumy wynędzniałych, chorych ludzi. W pierwszej kolejności wywożono osoby niezdatne dla niemiec­ kiej gospodarki wojennej. Ewakuowano całe przytułki, szpitale i zakłady opiekuń­ cze dla dzieci. Wtedy to, w dniu 5 sierpnia 1942 roku, poszedł na śmierć, na czele kolumny dzieci ze swojego schroniska, Janusz Korczak, wybitny pisarz i pedagog. We wrześniu wywieziono personel Judenratu i ży­­dowskiej policji, której nie pomogło wysługiwanie się hitlerowcom. Akcja deportacyjna trwała do 21 września 1942 roku i objęła około 310 tysięcy Żydów. Po tej akcji pozostało w okrojo­ nym getcie około 30 tysięcy osób mają­ cych zaświadczenia o przydatności do pracy i około 30 tysięcy mieszkających nielegalnie. 16 kwietnia 1943 roku Himmler polecił całkowitą likwidację getta. W dniu 18 kwietnia Niemcy przeprowadzili ponow­ ną wywózkę, ale spotkali się z czynnym

Budowa muru getta warszawskiego w 1940 roku.

i ogłoszono rozporządzenie o przymuso­ wym wysiedleniu ludności „na wschód”. Każdemu pozwolono zabrać 15 kg baga­ żu, pieniądze i kosztowności. Wyznaczono kontyngent dzienny: początkowo na 6 tysięcy osób, później więcej. Akcję prze­ prowadzano w ten sposób, że otaczano kolejno poszczególne domy lub rewiry i wyrzucano wszystkich z mieszkań. Opor­ nych mordowano na miejscu. Uformo­ wane kolumny kierowano na tzw. Um­­ schlagplatz (plac przeładunkowy) przy ulicy Stawki, gdzie znajdowała się boczni­ ca kolejowa do Dworca Gdańskiego. Bijąc i popychając pałkami, ładowano ludzi do wagonów, które jechały na wschód. Nieliczni uciekinierzy z transportów po kilku dniach przynieśli tragiczną informa­ cję, że pociągi kierowane są do stacji Treblinka niedaleko Małkini, gdzie zorga­ nizowano obóz masowej zagłady, z ko­­­ morami gazowymi. Wagony wracały do Warsza­wy puste. Mimo tych wieści lud­ ność żydowska szła biernie na śmierć. Po ogłoszeniu przez Niemców, że każdy zgłaszający się otrzyma 3 kg chleba i mar­

Ruiny getta po upadku powstania.

18


Getto Warszawskie

Kościół św. Augustyna. Jedyny nie zniszczony budynek getta warszawskiego.

oporem, który w dniu następnym przero­ dził się w powstanie. Opór oddziałów ży­­dowskich był dla Niemców całkowitym zaskoczeniem. Do godz. 14.00 wszystkie oddziały niemieckie zostały, z dużymi stratami, wyparte z getta. Niemcy zmieni­ li taktykę, postanowili demolować i pod­ palać, jeden po drugim, domy w getcie. Nad miastem rozpostarła się łuna poża­ rów. Ta metoda dawała rezultaty. 8 maja odkryto bunkier dowództwa Żydowskiej Organi­zacji Bojowej, z Mordechajem Aniele­wiczem na czele, które z braku możliwości obrony popełniło samobój­ stwo. 16 maja niemiecki dowódca płk. Jürgen Stroop wydał rozkaz o wy­­­­sadzeniu

w powietrze Wielkiej Synagogi na Tłomac­ kiem, uznając ten dzień za zniszczenie Żydowskiej Dzielnicy Mie­szkaniowej. Getto warszawskie zostało zrównane z ziemią z wyjątkiem kilku kościołów i więzienia na Pawiaku. Większość jego mieszkańców zginęła w walkach lub została wywieziona do Majdanka i tam zamordowana w komorach gazowych. Ocalała jedynie nieliczna grupa uciekinie­ rów na stronę polską.

19


Legendy WARS I SAWA Dawno, dawno temu nad Wisłą stała maleńka chatka, a w niej mieszkali rybak Wars i jego żona Sawa. Pewnego razu w okolicy tej polował Ziemiomysł – pan pobliskich ziem. W po­ścigu za zwierzyną książę odłączył się od orsza­ ku i zagubił w kniei. Wieczór już się zbliżał, a książę nie mógł znaleźć powrotnej drogi. W koń­cu dotarł na brzeg Wisły, gdzie zobaczył chatkę Warsa i Sawy. Ponieważ w nocy niebez­ piecznie było samemu chodzić po pusz­ czy, książę zapukał do chatki i poprosił o schronienie. Wars i Sawa ugościli nie­ znajomego bardzo serdecznie. Nakar­ mili go i zaoferowali mu nocleg, a książę przyjął to z wdzięcznością. Rankiem książę podziękował ubogim rybakom za pomoc; powiadano, że rzekł im wtedy: „Nie zawahaliście się przyjąć pod swój dach nieznajomego i urato­ waliście go od głodu, chłodu, a może Bazyliszek na rynku Starego Miasta.

Pomnik Warsa i Sawy.

i dzikich zwierząt. Dla­tego ziemie te na zaw­sze Warszowe zostaną, aby wasza dobroć nie została zapomniana”. BAZYLISZEK Dawno, dawno temu w piwnicach kamienicy przy ulicy Krzywe Koło żył straszliwy potwór wykluty z jaja złożo­ nego przez siedmioletniego ko­guta, a wysiedzianego przez jadowitego węża, zwany Bazyliszkiem. Miał głowę koguta i tułów kolczastego węża. W lochu pilnowanym przez bestię znaj­ dowały się niezliczone skarby, których nikt jednak nie mógł zdobyć, ponieważ

20


Legendy Bazyliszek potrafił zabijać wzrokiem. Każdy, na kogo spojrzał, zamieniał się w kamień. Razu pewnego dzielny szewczyk posta­nowił zdobyć skarb strzeżony przez Bazyliszka. Długo myślał, jak przechytrzyć potwora. Z kramu znajdu­ jącego się na rynku staromiejskim zabrał duże lustro i wziął ze sobą do piwnicy. Kiedy usłyszał ryk zbliżającego się Bazyliszka, wysunął zwierciadło zza węgła tak, aby smok mógł się w nim przejrzeć. Bazyliszek spojrzał w lustro skamieniał na widok własnego odbicia. Sprytny szewczyk dzięki temu zdobył wielkie bogactwo.

ZŁOTA KACZKA Przed wielu, wielu laty w podziemiach pałacu Ostrogskich, w małym jeziorku pływała kaczka o złotych piórach. Była to podobno zaczarowana księżniczka, która pilnowała ogromnych skarbów. Wśród warszawiaków krążyły le­gen­ dy o tych bogactwach, ale nikomu nie udało się ich zdobyć. Pewnego razu biedny szewczyk postanowił poszukać skarbu. Kiedy zszedł do podziemi pała­ cu, rzeczywiście spotkał złotą kaczkę. Za­pro­ponowała mu próbę. Dostanie sto dukatów, które musi w całości wydać do zachodu słońca, ale tylko na siebie. Nie wolno mu dzielić się tymi

Złota Kaczka w fontannie przy ulicy Tamka.

21


Legendy nią monetę do czapki biedaka. W tym momencie wszystkie przedmioty, które kupił, znikły i znów był ubrany w lichą sukmanę. Nie dotrzymał zawartej ze złotą kaczką umowy i czar prysł. Żołnierz współczuł szewczykowi, ale powiedział mu, żeby się nie martwił, bowiem majątek zdobyty uczciwą pracą zostanie przy nim na zawsze wraz z wdzięcznością i szacunkiem ludzi. SYRENKA Za pradawnych czasów przypłynęły z Atlantyku na wody Bałtyku dwie sio­ stry – syreny; piękne kobiety z rybimi Syrenka na wiadukcie Markiewicza.

Syrena na Wybrzeżu Kościuszkowskim.

pieniędzmi z nikim innym. Jeśli szew­ czyk tego dokona, dostanie w nagrodę cały skarb. Jeśli nie, wszystko, co kupi za te pieniądze, zniknie, a on sam nie znaj­ dzie więcej drogi do podziemi. Szewczyk zgodził się na postawione mu warunki. O wscho­dzie słońca ruszył na zakupy. Cały dzień wydawał pieniądze otrzy­ mane od kaczki. Sprawił sobie nowe wytworne ubranie, złotą karetę, jadł, pił i szastał na lewo i prawo. Wydał prawie całą sumę i tuż przed końcem dnia został mu już tylko jeden dukat. Kiedy wracał do pałacu, spotkał żoł­ nierza – weterana, który z nędzy musiał żebrać na kawałek chleba. Szewczyka wzruszył ten widok, więc wrzucił ostat­

22


Legendy ogonami, zamieszkujące w głębinach mórz. Jedna z nich upodobała sobie skały w cieśninach duńskich i do tej pory można ją zobaczyć siedzącą na skale u wejścia do portu w Kopen­ hadze. Druga dopłynęła aż do Gdańska, wiel­ kiego nadmorskiego portu, a po­tem Wisłą popłynęła w górę jej biegu. Według legendy u podnóża dzisiejsze­ go Starego Miasta, mniej więcej tam, gdzie obecnie znajduje się jej pomnik, wyszła z wody na piaszczysty brzeg, aby odpocząć, a że miejsce się jej spodobało, postanowiła tu zostać. Rychło rybacy zauważyli podczas poło­

wu, że ktoś wzburza fale Wisły, plącze sieci i wypuszcza ryby z więcierzy. Ponieważ jednak syrena oczarowywała ich swym pięknym śpiewem, nic jej nie zrobili. Pewnego razu bogaty kupiec zoba­ czył syrenę i usłyszał, jak przecudnie śpiewa. Szybko przeliczył, ile zarobi, jeżeli uwięzi syrenę i będzie ją pokazy­ wać na jarmarkach. Podstępem ujął syrenę i zamknął w drewnianej szopie, bez dostępu do wody. Skargi syreny usłyszał młody parobek, syn rybaka, i z grupką przyjaciół w nocy ją uwolnił. Syrena z wdzięczności za to, że miesz­ kańcy stanęli w jej obronie, obiecała im, że w razie potrzeby oni też mogą liczyć na jej pomoc. Z tego właśnie powodu warszawska syrena jest uzbrojona – ma miecz i tarczę dla obrony tego miasta.

Samochód marki Syrena produkowany w Warszawie w latach 1957-83.

23


Znani Warszawiacy Fryderyk Chopin (1810-49) Wybitny kompozytor i pianista o sławie międzynarodowej. Urodzony w Żelazowej Woli koło Łowicza w ro­­dzinie Mikołaja Chopina, Fancuza z Lotaryngii, i polskiej szlachcianki Justyny z Krzyża­nowskich. Ojciec Chopina pracował w Żelazowej Woli jako domowy nauczyciel hrabiego Fryderyka Skarbka, właściciela tutejszych dóbr. Rodzina Chopinów mieszkała w jed­ nej z oficyn istniejącego w Żelazowej Woli dworu. Oboje rodzice Fryderyka byli muzykalni: ojciec grał na skrzypcach i na flecie, a matka na fortepianie. Już jesienią 1810 roku rodzina Chopinów przeprowa­ dziła się do Warszawy. Tu Fryderyk pobie­ rał nauki gry na fortepianie, najpierw u swojej matki, później u Wojciecha Żywnego z Czech. Już w wieku siedmiu lat Chopin podjął pierwsze próby kompozy­ torskie. Powstały wtedy dwa polonezy: g-moll i B-dur. Mając zaledwie osiem lat, Fryderyk po raz pierwszy wystąpił publicz­ nie, wzbudzając zachwyt i stając się poszukiwaną atrakcją salonów warszaw­ skich. Gdy ukończył latpiętnaście, ukazały się drukiem jego dwa pierwsze mazurki: G-dur i B-dur, oraz Rondo c-moll. W latach 1826-29 Chopin rozwijał swój talent w Warszawskiej Szkole Głównej Muzyki pod kierunkiem Józefa Elsnera. Zwol­niony z zajęć gry na fortepianie, ze względu na nieprzeciętny sposób i charakter gry, pobierał nauki kompozycji i harmonii. Po krótkim pobycie w Wiedniu Chopin wyjechał do Paryża, gdzie osiadł na stałe. Żegnany przez swoich przyjaciół i nauczy­

24

Fryderyk Chopin pędzla Eugène Delacroix.

ciela na rogatkach warszawskich, otrzy­ mał w prezencie urnę z ziemią ojczystą, która później została rozsypana na grobie artysty. Do kraju rodzinnego już nie powrócił. W Paryżu Chopin prowadził życie wirtuoza, który, podziwiany przez tamtejsze elity, koncertował, kompono­ wał i dawał lekcje gry na fortepianie. Tutaj poznał znaną pisarkę Aurorę Dudevant, występującą pod pseudonimem George Sand, z którą przeżył kilkuletni romans. Ra­zem wyjechali na hiszpańską Ma­­jorkę, by tam podreperować podupadające zdrowie Fryderyka. Chopin chory był na gruźlicę, choć długo lekarze jego dolegli­ wości uznawali za niegroźne bóle gardła.


Znani Warszawiacy nad Wisłą”, która rozegrała się w dniach 12-25 sierpnia 1920 roku pomiędzy woj­ skami polskimi a armią radziecką, dowo­ dzoną przez generała Tucha­czew­skiego. Bitwa ta uznana została za jedną z prze­ łomowych w historii świata. Jej przebieg zdecydował o zachowaniu niepodległości przez Polskę i zatrzymaniu ekspansji rewolucji komunistycznej na Europę Za­­ chod­nią. Piłsudski był zwolennikiem pow­ stania z krajów dawnej Rze­czy­pos­politej tzw. konfederacji Mię­dzymorza. Wy­­grała koncepcja budowania państwa narodo­ wego lansowana przez jego przeciwnika, Romana Dmow­skiego. Wobec kryzysu politycznego ogarniającego Pol­skę Pił­ sudski zdecydował się na przewrót woj­

Niestety kompozytor coraz bardziej zapa­ dał na zdrowiu. Coraz mniej komponował i koncertował. W 1848 roku wyjechał do Londynu i Szkocji. W Londynie dał swój ostatni koncert na rzecz polskich emi­ grantów. Umarł w Paryżu w roku 1849. Już przez jemu współczesnych Chopin uważany był za geniusza muzycznego, zarówno w dziedzinie kompozycji, jak i gry na fortepianie. Potrafił wykorzystać możliwości fortepianu, tworząc utwory o nie­spotykanym dotąd zakresie barwy brzmienia i dynamiki instrumentu. Równie odkrywczy był w dziedzinie harmoniki, nadając swym utworom zupełnie nowy i zdumiewająco bogaty język. Panująca w jego utworach równowaga i doskona­ łość nadaje im rys stylów klasycznych, z drugiej strony ich poetyka i nastrojo­ wość pozwalają przyporządkować jego muzykę do współ­­czesnego mu romanty­ zmu. Ro­­mantyczną cechą jego kompozy­ cji jest ich ludowość i poprzez to rys narodowy. Jak powiedział Karol Szyma­ now­ski, Chopin chciał w swoich mazur­ kach i polonezach „ująć wieczyście bijące serce rasy w dłonie i odtworzyć na nowo w formie doskonałego, powszechnie zro­ zumiałego dzieła sztuki”.

Józef Piłsudski.

Józef Piłsudski (1867-1935) Działacz niepodległościowy, polityk, mąż stanu i pierwszy marszałek Polski. Twórca niepodległego państwa polskiego w 1918 roku, którego został Tym­czasowym Naczelnikiem. Dowódca sił zbrojnych Polski w czasie wojny polsko-radzieckiej w 1920 roku. Był autorem i realizatorem planu bitwy warszawskiej, zwanej „cudem

25


Znani Warszawiacy Maria Skłodowska-Curie (18671934) Urodzona w Warszawie przy ulicy Freta 16. Wybitny naukowiec z dziedziny chemii i fizyki. Większość życia spędziła we Francji, gdzie studiowała i rozwinęła swą działalność naukową. Do jej największych osiągnięć należało opracowanie teorii promieniotwórczości, technik rozdziela­ nia izotopów promieniotwórczych oraz odkrycie dwóch nowych pierwiastków: radu i polonu. Prowadziła badania nad leczeniem raka metodą promieniotwór­ czą. Zdobyła dwukrotnie Nagrodę Nobla: w 1903 roku z fizyki, z mężem Piotrem Curie, oraz w 1911 roku z chemii. Jan Kiliński.

Henryk Sienkiewicz (1846-1916) Po­­wieś­cio­pisarz i publicysta okresu po­­zytywizmu. Jeden z naj­po­pularniej­

skowy, który nastąpił w dniach 12-14 maja 1926 roku, popierany przez większość społeczeństwa. Jan Kiliński (1760-1819) Z zawodu szewc. W czasie insurekcji warszawskiej 1794 roku – powstania kościuszkowskiego w Warszawie prze­ ciwko okupacji rosyjskiej – stanął na czele warszawiaków. Jako jedyny ze średniego mieszczaństwa został powołany przez króla na członka Rady Zastępczej Tym­ czasowej, która przejęła władzę w War­ szawie w czasie insurekcji. Za swoje osią­ gnięcia mianowany został przez Ta­deu­sza Kościuszkę pułkownikiem. Aresz­to­wany przez Pru­saków i wydany Rosjanom, został ze­­­słany w głąb Rosji. Po powrocie pisał pamiętniki.

26

Maria Skłodowska-Curie.


Znani Warszawiacy Ignacy Paderewski (1860-1941) Wybitny pianista, kompozytor, polityk i działacz niepodległościowy. Wy­­kształ­ cenie muzyczne zdobywał w warszaw­ skim Instytucie Muzycznym i jako solista inaugurował działalność Filhar­monii War­ szawskiej. Zrobił karierę międzynarodo­ wą, koncertując m.in. we Francji i w USA. Prowadził działalność dyplomatyczną na rzecz niepodległości Polski. Po powstaniu II Rze­czypospolitej powrócił do kraju, gdzie w 1919 roku został premierem i mi­­­ nistrem spraw zagranicznych.

szych pisarzy świata. Tłumaczony na wiele języków, m.in. na arabski i japoński. Jego ulubioną formą literacką była powieść historyczna. Największym zainteresowa­ niem w Polsce cieszył się cykl zwany „Trylogią”, składający się z „Ogniem i mie­ czem”, „Potopu” i „Pana Woło­dyjow­ skiego”. Powieść „Quo Va­­dis” zrobiła naj­ większą karierę za granicami kraju. Wielu czytelników zyskały również powieści „Krzyżacy” oraz „W pustyni i w puszczy”. W 1905 roku laureat Nagrody Nobla za „całokształt twórczości”. W 1900 roku otrzymał od społeczeństwa dworek w Oblęgorku koło Kielc. Isaac Bashevis Singer (1904-91) Znany pisarz pochodzenia żydowskiego tworzący w języku jidysz. Przez długi czas mieszkał przy ulicy Krochmalnej w War­ szawie. Drukował na łamach warszaw­ skiego czasopisma „Literarisze Bleter”. W 1936 roku wyjechał do USA. Laureat Nagrody Nobla w dziedzinie literatury za rok 1978.Autor m.in. powieści „Sztukmistrz z Lu­­blina”.

Ignacy Paderewski.

Jan Kiepura (1902-66) Popularny śpiewak (tenor) i aktor. Swoją drogę artystyczną rozpoczynał na scenie Opery Warszawskiej, a międzynarodową – w Wiedniu. Występował na deskach najważniejszych teatrów i scen świata z La Scalą, Covent Garden i Metropolitan Opera na czele. Zrobił błyskotliwą karierę filmową, występując w wielu filmach wytwórni hollywoodzkich i niemieckich.

27


Śtare Miasto

Stare Miasto Barbakan, stanowiący umoc­ nienie bramy Nowomiejskiej, zbudowany został w roku 1548.

Ul

.K

rz

Ul

.B

yw

eK oł

rz

oz

o

Ul

o

.N

Baszta Prochowa to część zachowanych murów miej­ skich.

ow

ow

iej

sk

a

j

na

u iD

Rynek

k

ąs l. W

Na murach miejskich usta­ wiono pomnik Małego Pow­ stańca dłuta Jerzego Jar­nusz­ kiewicza.

U

.Z

Ul

Ul

.R

Klasztor i kościół Augustia­nów pod wezwaniem św. Mar­cina usy­ tuowany jest przy jednej z malow­ niczych ulic Starego Miasta

yc

er

ek

ec

i ap

sk

a

Ul

.P

Pomnik dłuta Stanisława Jac­­kowskiego z 1936 roku, ustawiony przy ulicy Podwale, przedstawia szewca Jana Kilińskiego.

Ul.

Kolumna króla Zygmunta III Wazy – ozdoba placu Zamkowego – jest najstarszym pomnikiem świeckim w Warszawie.

28

Po d

wa le

iw


Kamienne Schodki to naj­ bardziej malownicza uliczka Starego Mia­­sta.

Śtare Miasto

Muzeum Historyczne Miasta Warszawy. Pomnik Syrenki – symbol War­ sza­­wy, usta­wiony został na Rynku Starego Miasta w 1855 roku. Kościół Matki Boskiej Łaskawej ufundo­ wany przez Zygmunta III, wzniesiony został w latach 1608-26.

ow a

na

el

.C Ul

Katedra św. Jana, przy ulicy Świę­­ tojańskiej, to najstarsza świątynia War­ szawy, wzniesiona na przełomie XIII i XIV wieku. Ul. K nia

ano

Zamek Królewski powstał dla króla Zygmunta III Wazy po przeniesieniu stolicy państwa do Warszawy.

Ul

ięt

oj

sk

a

Pałac Pod Blachą zbudowano w 1720 roku dla Jerzego Dominika Lubomirskiego i jego żony Ma­gda­ leny z Tar­łów.

w

na

Plac Zamkowy

a Tras

29

W-Z


Śtare Miasto

1

1. Stare Miasto to początki urbanistycznych dziejów Warszawy. Lokacji miasta i sprowa­ dzenia pierwszych osadników na przełomie wieków XIII i XIV dokonał książę płocki Bolesław II. Wokół kwadrato­we­go rynku wydzielono, w układzie szachownicowym, 40 działek. Już w końcu XIV wieku gród otoczo­no murem obronnym, niezależnym od obwa­ro­wań zamku. Całe miasto w owym czasie zajmowało 10 ha. po­wierz­ chni oraz liczyło kilkuset mie­szkańców. Na prze­strzeni wieków powstało tu wiele budowli nadających Staremu Miastu nie­ powtarzalny charakter. Dowodem na to jest wpisanie go na Listę Światowego Dziedzictwa Kultury UNESCO.

30

2


Śtare Miasto 2. Zamek Królewski powstał dla króla Zygmunta III Wazy po przeniesieniu stolicy państwa do Warszawy. Budową nowej rezydencji na planie pięcioboku zajęli się włoscy architekci Giovanni Trevano, Gia­co­ mo Rodondo i Matteo Castelli. W na­­stęp­ nych wiekach zamek podlegał licznym przekształceniom. Budynek, spalony w 1939 roku, został wysadzony w po­wietrze przez hitlerowców w roku 1944. Zamek odbudowano ze składek spo­łecz­nych w latach 1971-84.

3 4

3. Sala Balowa powstała w skrzydle do­bu­ dowanym, za czasów Augusta III. Urzą­ dzono ją w latach 1777-81 na polecenie Stanisława Augusta Poniatowskiego, we­­dług planów Dominika Merliniego, na­­­­­czelnego architekta królewskiego. Oprócz wspaniałej dekoracji rzeźbiarskiej salę zdobi liczący 150 m2 plafon, pędzla MarcellaBacciarel-lego. 4. Wystrój Pokoju Mar­murowego Zam­ku Kró­lewskiego pochodzi z okresu panowa­ nia króla Wła­dy­sława IV, syna Zygmunta III. W tra­kcie wielkiej przebudowy zam­ku, którą podjął król Stanisław August Po­­­ niatowski, dodano ga­lerię królów polskich, pędzla Mar­cella Bacciarallego. 5. Salę Senatu po 1722 roku, za czasów kró­ la Augusta II, przeniesiono z parteru Dworu Wielkiego na pierwsze piętro z oknami wychodzącymi na obecny plac Zamkowy. Dekorację sali zaprojektował saski architekt Joachim Daniel Jauch.

5

31


Śtare Miasto

1 2

1. Klasztor i kościół Augustianów pod wezwa­ niem św. Marcina usytuowany jest przy jednej z malow­niczych ulic Starego Miasta Klasztor, ufundo­wany przez księcia Siemowita Mazo­ wieckiego, został całkowicie przebudowany w stylu późnego baroku w latach 1631-36 i na początku XVIII wieku. Wspaniałą „falującą” fasadę tego kościoła zaprojektował w czasie ostatniej przebudowy Karol Bay.

2. Kościół Matki Boskiej Łaskawej (Świę­­­­­ tojańska 10) ufundowany przez Zygmunta III, wzniesiony został w latach 1608-26 w stylu późnego renesansu. Nie­co później dobudowano ko­­­­­­­­­pułę z latarnią oświetlającą apsydę.

32


Śtare Miasto

3 5

4

3-4. Kanonia to trójkątny plac powstały na miejscu dawnego cmentarza. Nazwę swoją odziedziczył po otaczających go kamieni­ cach, w których mieszkali kanonicy kapituły warszawskiej. 5. Katedra św. Jana, przy ulicy Świę­to­ jańskiej, to najstarsza świątynia War­szawy, wzniesiona na przełomie XIII i XIV wieku, w czasie zakładania mia­sta. Pełniła pierwotnie funkcję kościoła miejskiego i kaplicy zam­ kowej. W XIV wieku uzyskała dzi­siejszą formę trzech gotyckich hal równej wysoko­ ści. W latach 1837-42 przebudowana była w stylu neogotyckim przez Adama Idzikow­ skiego. Taka forma zachowała się do II wojny światowej. Obecnie pełni funkcję archikatedry.

33


Śtare Miasto 1. Pomnik Syrenki – symbol Warszawy, usta­ wiony został na Rynku Starego Miasta w 1855 roku. Konstanty Hegel, wzorce czerpał z wcześniejszych przedstawień pół­ kobiety-półryby, które datują się od XIV wieku. 2. Podwójny portal kamienicy Wil­czkow­ skiej (Rynek Starego Miasta 21) pochodzi z 1608 roku, kiedy burmistrz Starej War­ szawy Paweł Zembrzuski po­­stawił swą sie­ dzibę. W budynku tym mieszkał i zmarł Hugo Kołłątaj. 3. Kamienica Pod Murzynkiem (Ry­nek Starego Miasta 36) wzniesiona została w po­­czątkach wieku XVII dla włoskiego kupca Jakuba Gianottiego. Głowa Murzynka miała symbolizować zajęcie właściciela, który trudnił się handlem zamorskim. 4. Kamienne Schodki to najbardziej malow­ nicza uliczka Starego Mia­­sta. Pierwotnie noszono tędy wodę z Wisły przez nieistnie­ jącą już furtę Białą.

3

34

1 2


Śtare Miasto

5

4 6

5. Barbakan, stanowiący umocnienie bra­ my Nowomiejskiej, zbudowany został w roku 1548 przez Jana Baptystę z Wenecji i jest najmłodszym elementem fortyfikacji miasta. Pierwotnie w bramie wjazdowej. był most zwodzony. Obecnie służy jako letnia galeria malarstwa i ręko-dzieła arty­ stycznego. 6. Na murach miejskich ustawiono pomnik Małego Powstańca dłuta Jerzego Jar­nusz­ kiewicza. Jest on wyrazem hołdu złożone­ go dzieciom biorącym udział w powstaniu war­szawskim w 1944 roku. 7. Baszta Prochowa to część zachowanych murów miejskich. Powstawały one od I po­łowy XIV wieku aż do połowy XVI stu­ lecia.Składały się z podwójnego pierścienia obwarowań wzmocnionych ba­sztami i wieżami. 7

35


Nowe Miasto 1. Nowe Miasto ukształtowało się na prze­ łomie XIV i XV wieku za bramą No­wo­ miejską, przy drodze do Zakroczymia. Na mocy przywileju z 1408 roku stało się nie­ zależnym organizmem miejskim. Miało własny rynek, ratusz, własny samorząd miejski, choć nie wzniesiono obwarowań. Do Warszawy zostało przyłączone w 1791 roku. Rynek Nowego Miasta, pierwotnie pros­tokąt­ny, zajmował pra­­wie dwukrotnie większą powierzchnię niż Rynek Starego Miasta. W tra­kcie licznych modernizacji rynek uzyskał nieregularny kształt. 2. Kościół Sakramentek pod wezwaniem św. Ka­zimierza po­wstał z fundacji królowej Ma­rysieńki Sobieskiej. Budowany w la­tach 1688-89, jest wybitnym dziełem architekta Tylmana z Ga­­meren. W 1944 roku mieścił się tutaj szpital powstańczy, który został zniszczony bombą niemiecką. Zginęło wtedy około 1000 osób. 3. Świątynia Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny (Przyrynek 2) jest najstarszym zachowanym ko­ścio­łem Warszawy. Je­go budowę rozpoczęto w roku 1411 z polece­ nia żony księcia Janusza Star­szego, Anny Danuty Kiejstutówny, a za­kończono w roku 1492. 4

36

1

2 3


Nowe Miasto

5

5. W 2011 roku na Podzamczu, nad Wisłą, na wysokości kościoła NMP powstała naj­ większa w Europie fontanna multimedial­ na. Dzięki pompom, które wyrzucają 3 ty­siące litrów wody na minutę uzyskano ścianę wody o gru­­bości 3 mm, wysokości 10 m i dłu­gości 30 metrów. Wyświetlane są na niej obrazy uzupełnione dźwiękiem opowiadające o stolicy.

6

6. Kościół Franciszkanów pod wez­wa­niem św. Franciszka Sera­fickiego (Za­kroczymska 1) wzniesiono we­dług projektu Jana Chrzci­ ciela Ceroniego w latach 1680-1733. W roku 1788 przebudowy fasady i podwyższenia wież do­konał Józef Boretti.

37


Nowe Miasto

1

1. Rokokowy pałac Sapiehów (Zakro­czym­ ska 6) powstał w la­­tach 1731-46 według projektu Jana Zygmunta Deybla dla kancle­ rza Wiel­kiego Księstwa Li­tew­­skiego Jana Fryderyka Sapiehy. Prze­­kształcony w XIX wieku, pełnił rolę koszar wojskowych. 2. Przy ulicy Freta 16 mieści się Muzeum Marii Skłodowskiej-Curie, która urodziła się w tym domu w 1867 roku i mieszkała do ukończenia 24. roku życia. Muzeum gro­ madzi pamiątki związane ze sławną nob­ listką, m.in. fotografie, dokumenty i meda­ le.

3 2

3. Kościół Dominikanów (Freta 10) pod wez­ ­wa­niem św. Ja­cka powstawał w latach 1612-38 według projektu, częściowo na­­wią­ zują­cego do gotyku, włos­kiego architekta Jana Włocha. 4. Kościół Paulinów pod wezwaniem św. Ducha (Długa 3) wzniesiono w latach 1699-1717 we­dług projektu Jó­zefa Piolai i Józefa Szy­mona Bel­lottiego. Król Jan Kazimierz prze­ka­zał teren ojcom paulinom po „potopie” szwedz­kim. Sam ksiądz Au­­ gustyn Kor­decki, wsła­wiony obro­ną Jasnej Góry w Czę­stochowie, był rekto­rem klasz­ toru.

38


Nowe Miasto 5

5

5. Kościół NMP Królowej Korony Pol­skiej (plac Krasińskich), zbudowany w latach 1660-82 przez Tytusa Bu­ra­tiniego, otrzymał nową palladiańską fasadę według projektu Jakuba Fontany w latach 1758-69. Obecnie kościół jest katedrą polową Wojska Pol­ skiego.

4

6. Pomnik Powstania War­szaw­skie­go 1944 roku (plac Krasińskich), autorstwa rzeźbia­ rza Win­centego Kuć­my i architekta Jacka Budyna, stanął na placu Krasińskich w roku 1989. Przed­sta­wia powstańców bro­niących ba­ry­kady i schodzących do kanałów, do których jedno z wejść znajduje si�� nieopo­ dal pomnika. 6

39


Śródmieście

1

1. Pałac Krasińskich (plac Krasińskich), naj­ bardziej wspa­niała świecka bu­do­­wla baro­ kowa w Warszawie, wzniesiony został w latach 1677-82 według projektu Tyl­mana z Gameren dla Jana Dobrogosta Krasiń­ skiego. Tympanon od strony placu wypełnia dekoracja rzeź­biarska dłuta Andrzeja Schlü­ tera.

2 3

2. Plac Bankowy, istniejący tu od 1825 roku, dzisiejszy kształt zyskał w roku 1951 jako plac Dzier­żyńskiego, twórcy radzieckiego aparatu bezpieczeństwa. W 1989 roku przywrócono dawną nazwę, a niecopóźniej postawiono wieżowiec zwany „błękitnym” od koloru nieba odbijającego się w lu­­strza­ nych taflach elewacji. 3. Arsenał, obecnie Państwowe Muzeum Ar­cheologiczne, zbu­do­wano pod kierun­ kiem gen. Pawła Grodzickiego dla króla Wła­­­dysława IV.

40


Śródmieście

4

4. Pałac Paca-Radziwiłłów (Mio­dowa 15) skła­da się z części wzniesionej przez Tyl­­ mana z Ga­meren w latach 1681-97 dla Do­mi­nika Mikołaja Ra­dzi­wiłła oraz pałacu Ludwika Paca, położonego wzdłuż ulicy Miodowej, zbudo­wanego przez Henryka Marconiego w latach 1824--28. Arkadowa brama stylizowana na łuk triumfalny ozdo­ biona jest płaskorzeźbą w for­mie fryzu dłuta Ludwika Kaufmana. Pałac kryje wspaniałe wnę­trza: salę Mauretańską (na zdjęciu) i Go­tycką.

5

5. Barokowy kościół Ka­pu­cy­­nów pod wezwaniem Prze­mie­­nienia Pańskiego (Mio­ dowa 13) powstał w latach 1683-92 praw­ dopodobnie we­dług projektu Tylmana z Ga­meren i Augustyna Loc­cie­go, jako podziękowanie króla Jana III Sobieskiego za wiktorię wiedeńską. Warto obejrzeć ka­plicę Królewską, w której spo­czywają szczątki króla Augusta II, oraz marmurowy sarko­ fag, z sercem Jana III Sobieskiego i jego popiersie, dłuta Andrzeja Gołońskiego.

41


Śródmieście

2

1 3

1. Klasycystyczny budynek Teatru Wiel­­kiego wzniesiono w la­­tach 1825-33 we­dług pro­ jektu Antonia Corazziego przy udziale Lud­ wika Kozubowskiego. Największa scena operowa w Europie ma 1900 miejsc i gości­ ła najwybitniejszych śpiewaków świata. 2. Gmach Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięk­ nych wzniesiono według planów Stefana Szyllera w stylu akademickiego renesansu w latach 1898-1903. Towarzystwo zostało założone przez polskich malarzy w celu popularyzacji współczesnej sztuki polskiej. Or­gani­zowało zakupy wybitnych dzieł, które w 1940 roku przeniesiono do Mu­­ zeum Na­ro­dowego. Dziś mieści się tu gale­ ria sztuki.

4

3. Klasycystyczny kościół ewangelickoaugsburski pod wezwaniem św. Trójcy (plac Ma­łachowskiego) powstał w latach 177781 zgo­dnie z projektem Szymona Bo­gu­miła Zuga. 4. Teren, na którym stoi dziś Pałac Kultury i Nauki, był przed wojną zabudowany wiel­ komiejskimi ka­mienicami, skupionymi wo­­­ kół ulic: Zielnej, Ślis­kiej, Siennej, Chmiel­nej i Złotej. Ślady tych ulic można znaleźć na tablicach wtopionych w bruk alejek otacza­ jących gmach pałacu.

42


Śródmieście

5. Neogotycka kamienica, według autor­ stwa Józefa Piusa Dziekońskiego, z prze­ łomu wieków XIX i XX, daje wyobrażenie dawnym wyglądzie ulicy Marszałkowskiej.

5

6. Plac Konstytucji jest głównym elemen­ tem zbudowanej wla­tach 1950-52 Mar­ szałkowskiej Dzielnicy Mieszka­niowej (MDM), pierwszej, sztandarowej socreali­ stycznej inwestycji w powo­jennej War­ szawie.

7

7. Gmach Po­li­techniki War­szawskiej (plac Politechniki) pow­stał w la­tach 1899-1901 jako dzieło przede wszystkim Stefana Szyllera.

43


Kościół św. Anny ufundowany w 1454 roku.

Trakt Królewski

ul. Miodowa

narska

ul. Bed

Kościół Ka­rme­litów Bosych pod wezwaniem Wnie­bowzięcia NMP i św. Józefa Ob­lu­bieńca

cka

ręba ul. T

skie

Barokowy kościół Wizytek pod wez­wa­niem Opieki św. Józe­fa wykonał Karol Bay.

dmi

Prze

Zbudowany w 1593 roku pałac służył jako rezy­ dencja prymasów.

kow

Kra

Klasycystyczną formę pałac Na­miest­nikowski zawdzięcza przebudowie dokonanej przez Chry­stiana Piotra Aignera.

eści

wa

e

ul.

Pałac Potockich-Czartoryskich w dzi­siej­szym późnobarokowym kształcie powstał w latach 60 XVII wieku.

ul.

Klasztor i kościół Augustia­ nów pod wezwaniem św. Mar­ cina Kościół św. Krzyża zbudowano w latach 1682-96 na podsta­ wie projektu Józefa Szy­mona Be­llo­ttiego. Klasycystyczny gmach Kró­lew­ skiego To­warzystwa Przyjaciół Nauk, zbudowano w la­tach 182023.

ro Ka

Uniwersytet Warszawski był pierwszą, wyższą uczelnią za­ło­ żoną w Warszawie.

a

wsk

le Kró

ta

gut

u Tra ul.

na

boź

O ul.


Trakt Królewski 1. Trakt Królewski to trasa powstała w XVII wieku, łącząca Zamek Królewski (ulica Krakowskie Przedmieście, fot. 143) z letnim pałacem króla Stanisława Au­gusta Po­nia­ towskiego w Łazienkach. Przy tej właśnie drodze, prowadzące już poza miastem przez Czersk do Krakowa, rozwijała się Stara War­szawa 2. Mariensztat, położony za kościołem św. Anny, u pod­nóża skarpy, powstał na miej­ scu jurydyki, której właścicielką była Maria Potocka. Od 1847 do 1944 roku istniał tu ry­nek targowy. Po wojnie został odtworzo­ ny w cał­ko­wi­cie nowym kształcie wraz z budową nowoczesnej, jak na tam­te czasy, Trasy W-Z.

5

1 2

3-4. Kościół św. Anny ufundowany w 1454 roku, był budowlą gotycką. Na jej zrębach w latach 1660-67 powstał nowy, barokowy kościół projektu Józefa Szymona Bellottiego. Fasadę w stylu klasycystycznym zaprojek­ tował Chrystian Piotr Aigner. Barokowe wnętrze kościoła św. Anny zdobią iluzjoni­ styczne freski pędzla bernardyna Walen­ tego Że­browskiego i rokokowe ołtarze. Na uwagę zasługują kaplice błogo­sła­wionego Władysława z Giel­niowa i NMP Loretań­ skiej.

3

4

45


Trakt Królewski

1

1. Klasycystyczną formę pałac Prezydencki (Krakowskie Przedmieście 46/48) zawdzię­ cza przebudowie dokonanej przez Chry­ stiana Piotra Aignera w latach 1818-19. Dziś jest rezydencją prezydenta Rze­czy­pos­po­ litej Polskiej. Przed pałacem stoi pomnik księcia Józefa Poniatowskiego dłuta Bertela Thor­vald­sena.

2

2. Kościół Ka­rme­litów Bosych pod wezwa­ niem Wnie­bowzięcia NMP i św. Józefa Ob­lu­ bieńca powstał w la­tach 1661-82. Fa­sa­da, dzieło Efraima Schroe­gera z roku 1782, jest jednym z najwcześniejszych przykładów kla­sycyz­mu polskiego.

3

3. Pałac Potockich-Czartoryskich w dzi­siej­ szym późnobarokowym kształcie powstał w latach 60 XVII wieku. Wnę­trza dla księż­ nej marszałkowej Izabeli Lu­bo­mir­skiej pro­ jektowali Szymon Bogumił Zug i Jan Chrys­ tian Kamsetzer. Wejście do pałacu zdobią dwie kute kraty wykonane według rysun­ ków Leo­narda Marconiego w 1896 roku.

46


Trakt Królewski

4

4. Uniwersytet Warszawski był pierwszą, wyższą uczelnią założoną w Warszawie. Powstał w 1816 roku z inicjatywy m.in. Stanisława Staszica. Pałac Kazimierzowski, dzisiejszą siedzibę rektora i senatu uczelni, wzniesiono dla Władysława IV, a później przebudowano dla Jana Kazimierza.

5

5. Barokowy kościół Wizytek pod wez­wa­ niem Opieki św. Józe­fa wykonał Karol Bay w latach 1728-33. Niezwykłą fasadę i wnę­ trze za­­-pro­jektował nieco później Efraim Schroeger. Ołtarz główny pochodzi z war­ sztatu Jana Jerzego Plersza. W kościele zachowało się wiele cennych obrazów, m. in. „Nawiedzenie” Tadeusza Kuntze-Ko­­­ nicza w ołtarzu głównym oraz „Św. Ludwig” Gonzaga Daniela Szulca.

5 6

6. Kościół św. Krzyża (Krakowskie Przed­ mieście 3) zbudowano w latach 1682-96 na podsta­wie projektu Józefa Szy­mona Be­llo­ttiego. W latach 1726-54 bracia Fon­ tanowie wznie­śli fasadę ozdobioną figura­ mi apo­stołów Piotra i Pawła, wykonanymi przez Jana Jerzego Pler­sza. W kościele znaj­ duje się serce Fryderyka Chopina.

47


Trakt Królewski

2

1. Klasycystyczny gmach Królewskiego To­­ warzystwa Przyjaciół Nauk (Nowy Świat 72) nazwany od nazwiska fundatrapa­łace Staszica, zbudowano w la­tach 1820-23 według projektu Antonia Corazziego. Pomnik astronoma Mikołaja Kopernika został ustawiony w roku 1830 z inicjatywy Stanisława Staszica przed pałacem Staszica. Twórcą pomnika był Bertel Thorvaldsen.

1 3

3. Zamek Os­trog­skich (ul.Okólnik 1) mieści To­wa­rzys­two im. Fry­de­ryka Cho­pina, które gromadzi pa­miątki i do­kumenty zwią­zane ze sław­nym kompozytorem. Pałac, po­cho­ dzący z końca XVI wieku, po licz­nych prze­ budowach, m. in. według projektu Józefa Fon­tany w 1752 roku, swój dzisiejszy kształt zyskał na po­cząt­ku XIX wieku.

4

4. Ulica Nowy Świat jest istotną częścią Traktu Królewskiego. Zabudowana dopiero w końcu XVIII wieku, szczycić się może wieloma ciekawymi kamienicami i pałaca­ mi. 5. Na środku placu Trzech Krzyży stoi klasy­ cystyczny kościół św. Aleksandra wzniesio­ ny w latach 1818-26 według koncepcji Chrystiana Piotra Aignera. Rotunda, przy­ kryta kopułą, na­wiązuje do rzymskiego Panteonu.

48


Trakt Królewski 6. Pomnik Armii Krajowej po­świę­cony jest żołnierzom i pracownikom cywilnym pol­ skiego podziemia z lat 1939-1945. 7. Gmach Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej (Wiejska 2/4/6) zbudowano w latach 1925-28 według projektu Ka­zi­mierza Skó­re­ wicza, autora m.in. interesującej półrotun­ dy, w której znajduje się sala obrad.

5 6

7

8. Położony na skarpie wiślanej zamek Ujaz­ dowski stanął z roz­kazu króla Zygmunta III Wazy w roku 1624. Później przebudo­wy­ wali go tak sławni architekci, jak Tylman z Gameren, Dominik Merlini, Stanisław Za­wadzki. Spalony i ro­zebrany do funda­ mentów, powstał na nowo w roku 1973, aby słu­żyć jako Centrum Sztu­ki Współ­ czesnej. 9. Pałac Belwederski zawdzięcza swą nazwę pięknemu widokowi (belle vedere), jaki roztaczał się z jego ogrodu. Kla­ sycystyczny kształt budowli stworzył, w latach 1819-22, Jakub Kubicki dla na­­miestnika carskiego, księcia Kon­stantego. Urzędował tu w okresie międzywojennym mar­szałek Józef Piłsudski – wielki przywód­ ca II Rzeczy­pos­politej. Obok pałacu usta­ wiono jego pomnik. 8

49


Łazienki

Biały Domek, wzniesiony w la­tach 1774-76.

Pałac Na Wodzie jest Pałac Myślewicki, którego nazwa główną budowlą Łazienek po­chodzi od wsi Myślewice, Królewskich. wy­­­­budowano w latach 1775-78. Budynek Nowej Kordegardy.­­

Stara Oranżeria powstała według projektu Dominika Merliniego.

Secesyjny pomnik wybitnego polskie­ go kompozytora Fryderyka Chopina z 1909 roku. Klasycystyczną świąty­ Pałac Belwederski zawdzię­ nię Diany wzniesiono cza swą nazwę pięknemu około roku 1820. widokowi.

Łazienki to oryginalny, w skali europejskiej, zespół ogrodowo-pałacowy, któremu począ­ tek dał Stanisław Hera­kliusza Lu­bo­mirski, sta­ wiając na terenie zwierzyńca królewskiego budynek Łaźni i Ermitaż. Następ­ny właściciel, król Stanisław August Ponia­towski, przekształ­ cił Łazienki w swą letnią rezydencję. Od roku 1766 stworzono tu imponujący krajobrazowogeometryczny ogród królewski.

Amfiteatr zbudowano w la­tach 1790-91.

Nowa Oranżeria znajduje się w po­łu­ dniowej części parku.


Łazienki 1-2. Pałac Na Wodzie jest główną budowlą Łazienek Królewskich. Pierwotną Łaźnię wzniósł, według planów Tyl­mana z Ga­­ meren, Sta­nisław Herakliusz Lubomirski, około roku 1680. Za czasów Stanisława Augusta Poniatow­skiego, powstał klasycy­ styczny pałac, dzieło Dominika Mer­liniego. Fasadę północną zdobi kolumnowy por­ tyk. 3. Klasycystyczna Sala Balowa została do­budowana do pałacu w 1788 roku. Jej de­koracja jest dziełem Jana Chry­stiana Kamsetzera.

1 2

4. Sala Salomona to reprezentacyjne po­­­mieszczenie na­wią­zujące do biblijnej świątyni. Ściany zdobiły malowidła pędzla Marcella Baccia­rel­lego.

3 4

51


Łazienki

2

1

3

1-2. Biały Domek, wzniesiony w la­tach 1774-76, był pierwsząbu­dowlą postawioną przez Sata­ni­sława Augusta na terenie Łazie­ nek. Drewniany budynek, prawdopodobnie dzieło Dominika Merliniego, nawiązuje do ar­chi­tektury willowej. Wnętrza zdobi boga­ ta dekoracja malarska. Przy­kładem jest Pokój Stołowy, któ­ry w całości pokryty malarstwem w typie groteski, pędzla Jana Bo­gumiła Plerscha, stanowił wzór dla wielu późniejszych rezydencji klasycystycznych.

4

3. Stara Oranżeria powstała według projek­ tu Dominika Merliniego. Wewnatrz znajdu­ je się teatr. Jest to jeden z nielicznych na świecie przykładów XVIII-wiecznego teatru dworskiego. 4. Nowa Oranżeria znajduje się w po­łu­ dniowej części parku. Postawiono ją w roku 1860 według projektu Adama Adolfa Loeve i Jó­­zefa Or­łowskiego. Zgo­d­nie ze swym pierwotnym przeznaczeniem mieści egzo­ tyczne ro­śli­ny.

5

5. Klasycystyczną świątynię Diany (Sybilli) wzniesiono około roku 1820 na wzór grec­ kiej świątyni.

52


Łazienki 6. Amfiteatr zbudowano w la­tach 1790-91, na wzór starożytnego teatru w Her­ kulanum, na podstawie koncepcji architek­ tonicznej Jana Chrystiana Kam­setzera. Sce­ nę na wyspie, na której do dziś odbywają się przedstawienia, zdobią ruiny kolumna­ dy, wzo­ro­wane na świątyni Jowisza w Baalbeck. 7-8. Pałac Myślewicki, którego nazwa po­chodzi od wsi Myślewice, wybudowano w latach 1775-78 według projektu Dominika Merliniego. Z boku dodano ćwierćkoliste skrzydła, zakoń­czone pawilonami, tworząc w ten sposób pałac o cechach klasycy­ stycznych. Niezniszczony wczasie II wojny światowej zachował znakomite wnętrza. Widoczny na zdjęciu Pokój Stołowy zdobią widoki Rzymu i Wenecji pędzla Jana Bo­gumiła Plerscha. 9. Secesyjny pomnik wybitnego polskiego kompozytora Fryderyka Chopina z 1909 roku postawiony został w Ła­zien­kach w roku 1926. W pogodne niedziele odby­ wają się tutaj koncerty pianistyczne. W 1940 roku pomnik został wysadzony przez Niemców i wywieziony do huty. 9

53

6 7

8


Wilanów Altana Chińska pochodzi z 1806 roku. Most Rzymski w parku powstał w 1806 roku.

W południowej części parku znajduje się Oranżeria.

Główne wejście do pałacu prowadzi przez monumentalną bramę. Pierwsze na świecie Muzeum Plakatu.

Olbrzymi zespół pałacowy zbudowany dla króla Jana III So­bieskiego.


Wilanów 1. Kościół św. Anny neorenesansowy kształt zawdzięcza przebudowie z lat 1857-70 prze­pro­wadzonej przez Hen­ryka i Leandra Marconich oraz Jana Hussa. 2-3. Mauzoleum Stanisława Kos­­t­ki iAleksan­ dry Potockich wy­budował w 1836 roku ich syn Aleksander. Neogotyckie dzieło Henryka Mar­co­niego zdobią rzeźby dłuta Jakuba Tatarkiewicza i Konstantego Hegla.

1 2

4. Ujeżdżalnię i Wozownię wzniesiono w 1848 roku według projektu Franciszka Marii Lanciego. Po II wojnie światowej zachowała się jedynie fasada budynku, do której dodano nowoczesny pawilon. W 1968 roku otwarto tu pierwsze na świe­ cie Muzeum Plakatu.

4

3

55


Wilanów

1

1-2. W tej południowej dzielnicy Warszawy mieści się olbrzymi zespół pałacowo-par­ kowy zbudowany dla króla Jana III So­­ bieskiego. Pierwotny, niewielki dwór, zwany Villa Nova, przek­ształcono w barokową rezydencję. Najstarszą częścią pałacu w Wilanowie jest korpus główny Wybudowano go, według projektu Augustyna Locciego w la­­tach 1681-96 dla Jana III Sobieskiego. W latach 1723-29 dobudowa­ no, od strony dziedzińca, skrzydła. Prace przy pałacu prowadzono, z przerwami, do końca XIX wieku.

2

3

3. Supraporta w postaci lwiej skóry symbo­ lizuje dzielność i męstwo króla Jana III Sobieskiego. Umieszczona została nad drzwiami w elewacji ogrodowej.

56


Wilanów

5

4

4. Barkowy wystrój sypialni króla uzu­peł­nia łoże z baldachimem uszytym z tkanin tureckich zdobytych przez króla Jana III So­bieskiego pod Wiedniem.

6

5. Antykamera króla ma bogaty wystrój sztukatorski i malarski. Sufit pokryty jest plafonem „Zima” pędzla Jerzego Eleutera Sie­mi­gi­now­skiego, a sztukaterię wykonał Andrzej Schlüter. 3. Równocześnie z budową pałacu urzą­ dzono dwu­poziomowy, barokowy ogród, dzieło Włocha Adol­fa Boya. Siatkę trawni­ ków i bukszpanowych alei wykonano zgod­ nie z geometrycznymi zasadami epoki.

7

4. Stanisław Kostka Potocki, w latach 17991821 w północnej części Wila­no­wa stworzył romantyczny park krajobrazowy. Altana Chińska pochodzi z 1806 roku.

57


Nowa Architektura 1. Zniszczenia w czasie II wojny światowej dotknęły przede wszystkim okolice dzisiej­ szego Pałacu Kultury i Nauki. W miejsce wielkomiejskiej zabudowy czyn­szowymi kamienicami od lat 80. XX stulecia powsta­ ją wysokie biurowce, które zdominowały krajobraz centrum miasta.

1 2

2. Hotel Marriott (Aleje Jerozolimskie 65/79), wysokości 170 m, zbudowano w latach 80. XX stulecia. Poza hotelem na dwudziestu najwyższych piętrach, miesz­ czą się tu biura, m.in. Polskich Linii Lot­ niczych LOT. Obok znajduje się biurowiec Intraco II wysokości 150 m, wzniesiony w 1979 roku. 3. W bezpośrednim sąsiedztwie Dworca Centralnego znajduje się kompleks handlo­ wo-biurowo-rozrywkowy Złote Tarasy. Naz­ wa pochodzi od ulicy Złotej, przy której usytuowano budynek w latach 2002-07. Centralna część, ogólnodostępne atrium, przykryta jest pofalowanym dachem o powierzchni 10 tysięcy m2. Dach składa się z 4780 szklanych trójkątów o bokach długości do 3 m.

3

58


Nowa Architektura

4

4. Biurowiec Metropolitan (plac Pił­sud­ skiego), zbudowany w 2003 roku, zapro­ jektowany został przez światowej sławy architekta sir Nor­mana Fostera.

5

5. Budynek Biblioteki Uniwersytetu War­ szawskiego (ulica Dobra 55/66), ukończo­ ny w 1999 roku, jest dziełem Marka Bu­dzyńskiego i Zbigniewa Badowskiego. W bibliotece zgromadzono prawie 3 milio­ ny woluminów. 6. Gmach Sądu Najwyższego i Są­­­du Ape­ lacyjnego powstał w 1999 roku na placu Krasińskich. Zdobią go „Kolumny Prawa”, na których umieszczono paremie, czyli cytaty z prawa rzymskiego. Od strony ulicy Nowiniarskiej, na tafli wody, stoją trzy rzeź­ by symbolizujące Wiarę, Nadzieję i Miłość.

6

59


Nowa Architektura

1

1. Nowoczesny budynek Telewizji Pol­skiej przy ulicy Samochodowej na Mo­ko­towie.

2

2. Centrum Olimpijskie (Wybrzeże Gdyńskie 4) powstało na Żoliborzu na płaskim nabrzeżu Wisły w latach 2003-04. Nowo­ czesny budynek jest dziełem Bogdana Kulczyńskiego i Pawła Pyłka. Przed wej­ ściem stoi rzeźba „Ikar” dłuta Igora Mito­ raja.

3

3. Błękitny Wieżowiec wybudowano na placu Bankowym w 1991 roku, na miejscu Wielkiej Synagogi na Tłomac­kiem, która została zburzona w czasie ostatniej wojny światowej. Organizacje żydowskie wydały zgodę na budowę pod warunkiem umiesz­ czenia w biurowcu żydowskiej izby pamię­ ci.

60


Nowa Architektura 4. Stadion Dziesięciolecia położony nad brzegiem Wisły, na praskim Kamionku, zbudowano w latach 1954-55 jako stadion olimpijski. Zaprojektowany został na 71 tysięcy widzów. Koronę usypano z gruzów zburzonej Warszawy, zniszczonej podczas powstania warszawskiego oraz w pierw­ szych latach powojennych. Na miejscu Stadionu Dziesięciolecia, w związku z Mis­ trzostwami Europy w Piłce Nożnej UEFA Euro w 2012 roku, zbudowano nowoczesny Sta­dion Narodowy. Może on pomieścić 58 500 widzów.

4

61


Okolice

2

1

1. Pałac w Nieborowie zbu­­do­wa­no dla arcy­ biskupa gnieźnieńskiego Michała Stanisława Ra­dzie­jow­skie­go w latach 1690-96, we­dług projektu Tylmana z Gameren. Wokół pała­ cu założono ogród w stylu francuskim. 2. Romantyczny park w Arkadii założono w roku 1778 niedaleko Nieborowa, dla księżnej Heleny z Przeździeckich Ra­­dzi­ wiłłowej. Zdobi go wiele budowli charakte­ rystycznych dla tego typu parków, m.in. ruiny domku gotyckiego, świątynia Sybilli, Dom Murgrabiego z Łu­kiem, akwedukt.

3 4

3. Na zachód od Warszawy, w Łowiczu, w święto Bo­żego Ciała odbywają się proce­ sje, w czasie któ­rych mieszkańcy okolicz­ nych wsi ubrani są w oryginalne stroje ludo­ we. 4. Ruiny zamku w Czersku są pozostałością po dawnej stolicy Księstwa Mazowieckiego, zanim w 1413 roku została przeniesiona do Warszawy. Zamek powstał w początkach wieku XV na ruinach budowli wcześniej­ szych. Zachowały się trzy okrągłe wieże. Do zamku wiedzie most zwodzony.

62


Okolice

5

5. Konstancin-Jeziorna jest miejsco­woś­cią uzdrowiskową poło­żoną na południe od War­szawy, popularną wśród war­szawiaków już od końca XIX wieku. Znajdują się tu rów­ nież tężnie wody solankowej, które przy­ ciągają licznych kuracjuszy.

6

6. Pałac w Otwocku Wielkim wzniesiony został pod koniec lat 80. XVII stulecia dla Kazimierza Ludwika Bielińskiego. Za cza­ sów marszałka wielkiego koronnego Franciszka Bielińskiego, który został patro­ nem warszawskiej ulicy Marszałkowskiej, w roku 1757 dobudowano dwie boczne wieże zaprojektowane przez architekta królewskiego Jakuba Fontanę.

63


Okolice

1

1. Klasycystyczny pałac w Ja­błonnie powstał w latach 1774-78 dla Michała Jerzego Po­­­ niatowskiego, według projektu Dominika Merliniego. Autorem wnętrz jest Szymon Bogumił Zug. 2. Barokowy kościół w Kobyłce z lat 174145, ude­korowany jest wspaniała polichro­ mią. 2

3. Zamek w Liwiu, wzniesiony w końcu XIV wieku był siedzibą książąt mazowieckich. Obecnie mie­szczą się tu zbiory dawnej bro­ ni i galeria portretów z XVIII i XIX wieku.

3

4. Dworek Milusin w Sulejówku zbudował w roku 1923 Komitet Żołnierza Polskiego dla Józefa Piłsudskiego. Powstał on na tere­ nie działki należącej do jego żony Aleksan­ dry ze Szczerbińskich. W latach 1923-26 marszałek wycofał się z życia publicznego do swojego dworku, w którym później by­ wał systematycznie.

4

64


Okolice

5

5. Gotycki zamek w Pułtusku zbudowali w XV wieku biskupi płoccy, na zgliszczach drewnianej warowni z XII stulecia. W okre­ sie renesansu dobudowano do niego Wielki Dom, a w okresie baroku dostawiono dwie charakterystyczne baszty przy bramie wjaz­ dowej. Obecnie mieści się tu Dom Polonii. 6. Gotycko-renesansowa bazylika Zwia­ stowania NMP i św. Mateusza w Puł­tusku powstawała w latach 1439-49 oraz w poło­ wie XVI wieku.Nawa główna wraz z prez­ biter­ium przykryte są sklepieniem koleb­ko­ wym.

6 7

7. Gotycki zamek książąt mazowieckich nad rzeką Łyną w Ciechanowie wzniesiony był prawdopodobnie pomiędzy latami 1427-29 przez muratora Nikosa. Później dwukrotnie podwyższany, w 1657 został zniszczony przez Szwedów. Nieużytkowany od II połowy XVII aktualnie jest udostęp­ niony do zwiedzania. Mieści się w nim Muzeum Okręgowe.

65


INFORMATOR TURYSTYCZNY POLICja tel. 997 Straż pożarna tel. 998 Pogotowie Medyczne Tel. 999 Straż Miejska Miasta Warszawy tel. 22 598 68 00 Infomacja Numerów po angielsku, tel. 118 811 Międzynarodowe Biuro Numerów. tel. 118 912 Biuro zleceń. tel. 19497 Biuro Rzeczy Znalezionych. tel. 22 443 29 60 Biuro Rzeczy Znalezionych w komunikacji miejskiej tel. 22 663 32 97 BIURA INFORMACJI TURYSTYCZNEJ tel. 22 94 31 KOMUNIKACJA Informacja Lot tel. 801 703 703

Informacja PKS tel. 703 403 330 Informacja kolejowa tel. 22 194 36 Informacja transportu miejskiego tel. 22 194 84 MUZEA: Muzeum Narodowe Aleje Jerozolimskie 3, tel. 22 621 10 31 Muzeum Fryderyka Chopina ul. Tamka ,tel. 22 441 62 74 Muzeum Powstania Warszawskiego ul. Grzybowska 79, Tel. 22 539 79 06 Zachęta Narodowa Galeria Sztuki Plac Stanisława Małachowskiego 3, Tel. 22 556 96 00 Zamek Królewski, Tel 22 35 55 170 Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski ul. Jazdów 2, tel. 22 628 12 71 Teatr Wielki Plac Teatralny 1, tel. 22 826 04 23

Wykonanie planów: Paweł Jabłoński Zdjęcia z archiwum zdjęć www.fotojablonski.pl Tel. +48 (22) 642 06 71; Tel. kom. +48 602 324 409 www.fotojablonski.pl, e-mail:archiwum@fotojablonski.pl Druk: Perfekt S.A., Warszawa ISBN 978-83-61511-61-8 Wydawnictwo FESTINA Warszawa Tel./Faks +48 (22) 842 54 53; Tel. kom. +48 602 32 44 09 e-mail: wydawnictwo@festina.org.pl www.festina.org.pl © Copyright byWydawnictwo Festina © Warszawa


Warszawa-mini