Page 1


POLSKA

Zdjêcia: Stanis³awa, Jolanta i Rafa³ Jab³oñscy Tekst: Rafa³ Jab³oñski


Fotografie: Stanisława, Jolanta i Rafał Jabłońscy Tekst: Rafał Jabłoński Układ graficzny: Rafał Jabłoński Mapa: Igor Yelpatow

Copyright Festina

Przygotowalnia: Reprograf Druk i oprawa i przygotowalnia CTP: Perfekt

Fotografie z archiwum zdjęć Jabłońskich tel: 0 22 642-06-71, 0 22 842-27-72

IV strona okładki: Krajobraz Pienin str. 2-3: Regaty na jeziorze Dargin koło Giżycka

ISBN: 83-909878-9-9

Warszawa


morze ba£tyckie GDYNIA GDAÑSK

KO£OBRZEG

POMORZE

ELBL¥G

SZCZECIN

BYDGOSZCZ TORUÑ

POZNAÑ

niemcy

P£OCK

WIELKOPOLSKA ZIELONA GÓRA

LUBUSKIE

£ÓDZ´ KALISZ RADOM

WROC£AW

K£ODZKO

czechy

ŒL¥SK OPOLE CZÊSTOCHOWA KATOWICE

KRAKÓW

s£Owacja


rosja litwa

POLSKA WSTÊP STR. 9-15

WARMIA I MAZURY

OLSZTYN

AUGUSTÓW

POMORZE STR.16-77

BIA£YSTOK

WARMIA I MAZURY STR. 78-95

WARSZAWA

MAZOWSZE

bia£oruœ

MAZOWSZE STR. 96-117

WIELKOPOLSKA STR. 118-135

LUBLIN

LUBUSKIE STR. 136-137

SANDOMIERZ ZAMOή

MA£OPOLSKA

ŒL¥SK

TARNÓW

STR. 138-161 ukraina SANOK

MA£OPOLSKA STR. 162-192


9 góra W Muzeum Budownictwa Ludowego w Olsztynku obejrzeć można holenderski wiatrak z Dobrocina z 2 połowy XIX wieku. 8 Podhalański las 9 dół Figury z kwatery środkowej ołtarza głównego z kościoła Mariackiego w Krakowie. Autorem tego wybitnego dzieła z lat 1477-89 jest Wit Stwosz.

WSTÊP Polska, kraj położony w Europie Centralnej, pomiędzy dwoma wielkimi mocarstwami Rosją i Niemcami, ma swą burzliwą tysiącletnią historię. Osadnictwo ludności prasłowiańskiej i słowiańskiej rozpoczęło się na tych terenach już w XV wieku p.n.e. Prehistorycznym świadectwem są m. in. wykopaliska grodu kultury łużyckiej w Biskupinie pochodzącego z około 550 roku p.n.e. Wśród plemion zamieszkujących te ziemie największe znaczenie w IX wieku uzyskali Polanie, których stolicą było Gniezno, oraz Wiślanie ze stolicą w Krakowie lub Wiślicy. Dynastia Piastów w państwie Polan, podbijając sąsiednie plemiona, m.in. Wiślan, rozpoczęła konsolidację ziem słowiańskich. Przełomowym momentem w dziejach powstawania państwowości polskiej było przyjęcie chrztu przez księcia Mieszka I. Akt ten nastąpił w 996 roku i wprowadził Polskę w krąg kultury łacińskiej, a także oddalił niebezpieczeństwo nawracania „ogniem i mieczem” Polski jako kraju pogańskiego. Następca Mieszka, Bolesław I Chrobry, doprowadził do powstania metropolii chrześcijańskiej w Gnieźnie, wykorzystując propagandowo postać misjonarza Wojciecha, który zginął śmiercią męczeńską na terenie Prus. Kraj chrześcijański, jakim stała się Polska, mógł ubiegać się o podniesienie do rangi królestwa. Dokonał tego Bolesław I


10-11 Zimowy krajobraz z Kotliny Kłodzkiej. Dzięki dużej wilgotności powietrza, na drzewach w wyższych partiach gór, osadza się szron. Powstaje iście księżycowy krajobraz. 10 dół Kuźnia koło miejscowości Dęby w województwie podkarpackim jest już reliktem przeszłości. Coraz rzadziej do prac polowych używa się koni, a tym samym staje się zbyteczne ich podkuwanie. Małe wiejskie kuźnie są likwidowane lub zajmują się wyrobem galanterii metalowej. 11 dół Kapliczka z okolic Góry Kalwarii


roku w Polsce rządzili królowie elekcyjni, wybierani przez ogół szlachty na polach elekcyjnych na Woli pod Warszawą. Sposób elekcji króla prowadził często do wyborów niekorzystnych dla polskiej racji stanu. Bardziej niż dobro kraju liczył się interes szlachty, która z biegiem czasu zyskiwała coraz większe przywileje, osłabiając tym samym władzę królewską i państwo. Praktycznym przejawem tych tendencji była konstytucja „nihil novi” z 1505 roku, która nie pozwalała królowi podjąć żadnych decyzji dotyczących szlachty bez jej zgody, i przywilej „liberum veto” - „nie pozwalam”, który uzależniał wynik obrad sejmu od jednego głosu. Już pierwszy król elekcyjny, Henryk Walezy, po krótkim panowaniu uciekł do Francji. Tron powierzano również jednostkom wybitnym. Należeli do nich Stefan Batory, Jan III Sobieski i Stanisław August Poniatowski. W latach 1587-1668 w Polsce rządziła dynastia Wazów, wywodzących się ze Szwecji, a po śmierci Jana III Sobieskiego tron objęła saska dynastia Wettinów - August II i August III. W wiekach XVII i XVIII Polska traciła na znaczeniu co doprowadza do I rozbioru w 1772 roku, w którym Rosja, Austria i Prusy zaanektowały prawie 30% jej terytorium. Podjęto wówczas próby odnowy, które swój dobitny wyraz znalazły w konstytucji 3 maja 1791 roku. Jej uchwały zostały unieważnione przez konfederację targowicką i w 1793 roku doszło do II rozbioru, a w 1795 do III rozbioru, który

Chrobry w roku 1025 stając się pierwszym królem Polski. Jego następca, Kazimierz Odnowiciel, w 1038 roku przeniósł stolicę do Krakowa, ustanawiając to miasto, na najbliższe stulecia, centrum życia politycznego i społecznego Polski. Dynastię Piastów zakończył Kazimierz Wielki, o którym mówi się, że „zastał kraj drewniany, a pozostawił murowany”. Po bezdzietnej śmierci króla tron objął jego siostrzeniec Ludwik Węgierski, którego córka Jadwiga poślubiona została Wielkiemu Księciu Litewskiemu Jagielle. Małżeństwo to przypieczętowało unię pomiędzy Polską a Litwą, a dynastię panującą aż do 1572 roku zwano jagiellońską. Był to szczególnie dobry okres dla Polski. Czasy panowania ostatnich królów z tej dynastii: Zygmunta Starego i Zygmunta Augusta, określa się mianem „złotego wieku”. Po bezpotomnej śmierci Zygmunta Augusta aż do 1795


12-13 W maju zakwitają dzikie maki, które rosną głównie wzdłuż wiejskich dróżek przecinających pola obsiane zbożem. 14 góra Kapela Koźlarska z Chrośnicy w powiecie nowotomyskim pielęgnuje tradycje ludowe rejonu. 14-15 Stroje łowickie są wizytówką Mazowsza


spowodował zniknięcie Polski z mapy Europy na 123 lata. Dopiero po I wojnie światowej, na mocy traktatu wersalskiego Polska odzyskała niepodległość. Niestety na krótko. We wrześniu 1939 roku II Rzeczypospolita zaatakowana została przez Niemcy i ZSRR. Przez cały okres II wojny światowej Polacy walczyli w kraju i za granicą z okupantem - hitlerowskimi Niemcami. Po wojnie nowy ład geopolityczny ustanowiony w Jałcie uzależnił Polskę na następne 45 lat od ZSRR. Liczne wystąpienia narodu

polskiego przeciwko władzy komunistycznej (1956, 1970, 1976) były krwawo tłumione. Dopiero strajki robotników skupionych w związku „Solidarność”, którego przywódcą był Lech Wałęsa, doprowadziły do zmian ustroju Polski i uzyskania pełnej suwerenności. 31 grudnia 1989 roku narodziła się III Rzeczypospolita.

15 góra Krajobraz Żuław Wiślanych

15 dół Drewniany dwór konstrukcji zrębowej w Suchej w powiecie Węgrowskim powstał w roku 1743. Obok znajduje się skansen architektury drewnianej regionu.


£eba S£UPSK

Puck

Lêbork

KOSZALIN KO£OBRZEG

GDYNIA GDAÑSK

Kartuzy

Œwinoujœcie Kamieñ Pomorski

Bytów

SZCZECIN Stargard Szczeciñski

Chojnice

Pruszcz Gdañski Tczew Elbl¹g Malbork Gniew Kwidzyn Grudzi¹dz

Ko³bacz

Che³mno Radzyñ Che³miñski BYDGOSZCZ

Golub-Dobrzyñ TORUÑ

Chojna

Ciechocinek

POMORZE Pomorze to kraina leżąca pomiędzy dolną Odrą i Wisłą oraz Bałtykiem a Notecią i dolną Wartą. Historycznie pomorze dzieli się na Pomorze Wschodnie z głównym miastem

16-17

Gdańskiem oraz Pomorze Zachodnie ze Szczecinem. Jest to teren ukształtowany przez wędrówki lodowca, z niewielkimi jeziorami, np. na Pojezierzu Drawskim, oraz malowniczymi wzgórzami usytuowanymi głównie w Szwajcarii Kaszubskiej.

szczególnie latem, rzesze turystów.

Polska posiada 528 km. linii brzegowej. Znajduje się tu wiele kurortów przyciągających,

16 dół lewe Na falochronie portu w Świnoujściu ustawiono nietypowy znak nawigacyjny, który stał się symbolem miasta. Jest to wieża w formie wiatraka, zwana “stawa młyny”.


16 dół prawe Najczęściej odwiedzanym przez turystów, w okresie letnim, miejscem w Polsce jest wybrzeże Bałtyku. Jego piaszczyste, szerokie plaże rozciągające się wzdłuż całej północnej granicy Polski stanowią szczególną atrakcję. 17 dół Na Bałtyku rozwinięte jest rybołówstwo. Rybacy dysponują dużymi kutrami wyposażonymi w najnowocześniejszy sprzęt. Łodzie rybackie wyciągane na brzeg i suszące się na słońcu sieci to już relikt przeszłości.


18 góra i środek Międzyzdroje, położone na wyspie Wolin, otoczone lasami Wolińskiego Parku Narodowego, są jednym z najbardziej popularnych na polskim wybrzeżu kąpielisk morskich. Już w 1830 roku zaczęto tutaj przyjeźdzać na letnisko, dzięki czemu nastąpił szybki rozwój miasta. W 2 połowie XIX wieku otwarto tu zakład kąpieli solankowych, liczne hotele i pensjonaty, a w 1884 roku wybudowano drewniane molo, którego pozostałością są wieżyczki wejściowe. W 1994 roku powstało nowe, betonowe molo o długości 120 m.

18 dół W lipcu w Międzyzdrojach odbywa się Wakacyjny Festiwal Gwiazd gromadzący elitę świata filmu i teatru. Najbardziej zasłużeni aktorzy zostawiają odcisk swojej dłoni w Alei Gwiazd ciągnącej się wzdłuż wybrzeża. Do tej pory wyróżnieni zostali między innymi Marek Konrad, Bogusław Linda, Janusz Gajos i Beata Tyszkiewicz.


19 góra Wolin był jedną z najstarszych osad słowiańskich, identyfikowanych z legendarną Winetą, zatopioną przez bogów za upadek obyczajów. Już na przełomie VI i VII wieku na skrzyżowaniu dróg handlowych powstała osada, która w IX wieku stała się głównym grodem plemienia Wolinian. Najważniejszym zabytkiem miasta jest gotycki kościół św. Mikołaja zbudowany w 1228 roku. 18-19 W okolicach Wapnicy znajduje się Jezioro Turkusowe, w którym przed I wojną światową wydobywano kredę do pisania. Kamieniołom zalała woda, która dzięki pokładom kredy uzyskała niespotykany turkusowy kolor. Na stokach Lelowej Góry, na wschód od jeziora, znajduje się rezerwat imienia profesora Władysława Szefera chroniący starą buczynę pomorską.


Kamień Pomorski to jedno z najstarszych miast Pomorza. Już w IX wieku był grodem plemienia Wolinian. W 1124 roku swą misję chrystianizacyjną prowadził tu biskup Otto z Bambergu, wysłannik króla polskiego Bolesława Krzywoustego. W tym czasie powstał pierwszy romański kościół. Od 1176 roku Kamień Pomorski był siedzibą biskupstwa pomorskiego.

KAMIEÑ POMORSKI 20-21 Najwspanialszym przykładem gotyckiej zabudowy miasta jest ceglany ratusz z przełomu XIII i XIV wieku, od strony wschodniej dekorowany trójarkadowym podcieniem. Po zniszczeniach podczas II wojny światowej odbudowany został w latach 1966-68. 20 dół W średniowieczu miasto otoczone zostało zespołem umocnień, z których zachowały się jedynie fragmenty murów obronnych ciągnących się nad zalewem oraz Brama Wolińska z XV wieku.


20 góra Jedyną pozostałością dawnej zabudowy przyrynkowej jest dom ryglowy z 1 połowy XVIII wieku, usytuowany w północno-wschodnim narożniku rynku. Obecnie mieści się tu hotel i kawiarnia. 21 góra Położenie miasta nad brzegiem Zalewu Kamieńskiego sprzyja turystyce wodnej. Z mola, znajdującego się nieopodal rynku, odbijają spacerowe statki pasażerskie.


22-23 Gotycka katedra pod wezwaniem NMP i św. Jana Chrzciciela w Kamieniu Pomorskim powstawała etapami na przełomie XIII i XIV wieku oraz w wieku XV. Została ona zbudowana na resztkach XII-wiecznego kościoła romańskiego, którego pozostałości znaleźć można w dolnych fragmentach transeptu i prezbiterium obecnej budowli. W połowie XIX wieku katedrę poddano restauracji, w czasie której wieży nadano cechy neogotyku. 22 dół Wnętrze katedry zawiera bogate wyposażenie, głównie z XVII wieku. Wcześniejszy wystrój został usunięty przez protestantów, którzy przejęli kościół w 1534 roku. Nawę główną i północną kryją sklepienia krzyżowo-żebrowe, natomiast nawę południową (na zdjęciu) - efektowne sklepienie gwiaździste.


23 góra Najciekawszym zabytkiem katedry są słynne barokowe organy ufundowane w latach 1669-72 przez ostatniego tytularnego biskupa kamieńskiego, księcia Ernesta Bogusława de Croy. Organy wyposażone w 47 głosów i 3300 piszczałek wykonał Michał Berigiel ze Szczecina, a bogato dekorowany prospekt powstał w warsztacie Marcina Edelbera. Wspaniały dźwięk organów podziwiać można zarówno podczas codziennych koncertów, jak również w czasie odbywającego się corocznie festiwalu sztuki organowej.

KAMIEÑ POMORSKI KATEDRA

23 dół Prostokątny krużganek od strony północnej dobudowano do katedry w 1 połowie XIV wieku. W jego ścianach umieszczono płyty nagrobne biskupów, kanoników i mieszczan pochowanych w kościele. Poprzez wielkie, trójdzielne, dekorowane maswerkami okna widoczny jest wirydarz - przykościelny ogród, który i dziś wypełniony jest egzotycznymi roślinami. Na jego środku ustawiono granitową chrzcielnicę z XII wieku. Na piętrze wschodniego skrzydła krużganka znajduje się muzeum katedralne - dawny skarbiec - kryjące wiele dzieł sakralnych, między innymi późnogotyckie rzeźby oraz kopię zaginionego relikwiarza św. Korduli.


24 góra Nieopodal Kamienia Pomorskiego znajduje się wyspa Chrząszczewska, przy której brzegu leży Kamień Królewski - olbrzymi głaz narzutowy o obwodzie 20 m i wysokości 3,5 m. Legenda głosi, że z tego kamienia przyjmował defiladę floty podbitego Pomorza Zachodniego król Polski Bolesław Krzywousty. 25 góra lewe Pozostałością średniowiecznych obwarowań miejskich w nadodrzańskim mieście Gryfino jest Brama Bańska z XIII lub XIV wieku mająca 15 m wysokości.

24-25 Kołbacz, położony na terenie Wzgórz Bukowych niedaleko Szczecina, słynie z zabytków wzniesionych przez cystersów. Zostali oni sprowadzeni z Danii w 1173 roku przez władców Pomorza Zachodniego. Swój ceglany, romańsko-wczesnogotycki kościół budowali etapami od 1210 roku. Słynna rozeta wieńcząca elewację frontową pochodzi z 1 połowy XIV wieku. Z pierwotnego założenia cystersów zachowało się kilka budynków: dom opata, domy konwersów, murowana stodoła oraz Baszta Więzienna z XVI wieku.

24 środek Gród w Chojnie, założony został w XII wieku przez Bolesława Krzywoustego, przy szlaku handlowym Szczecin-Śląsk. Miasto otoczono w XIII wieku murami obronnymi, które w dużej części zachowały się do dziś. Z XV wieku pochodzą dwie bramy: Barankowska, usytuowana na południu miasta oraz, Świecka, na zachodzie, uważana za najpiękniejszą gotycką bramę w Polsce. 24 dol. Gotycki ceglany ratusz w Chojnie powstał po 1316 roku, prawdopodobnie przy udziale warsztatu Hinricha Brunsberga.


25 góra prawe W pobliżu Gryfina znajduje się "Krzywy las”. Jest to zespół około 1500 sosen posadzonych tu 60 lat temu na zlecenie niemieckich stolarzy. Odpowiednio przycinane drzewa wyrastały wygięte w łuk i wykorzystywane były do wyrobu poręczy foteli.


Stargard Szczeciński, położony nad brzegami rzeki Iny, istniał już przed 1000 lat jako gród słowiański. Wzmiankowany w dokumentach już w 1140 roku, pozostawał pod panowaniem książąt zachodniopomorskich. Od XIII wieku był jednym z największych miast Pomorza, a od wieku XV należał do Hanzy.

26-27 Największy na Pomorzu Zachodnim ratusz stoi w rynku Stargardu Szczecińskiego. Zbudowano go około 1569 roku w stylu późnego gotyku, z bogato dekorowanym szczytem. Obok zachowały się dwie barokowe kamienice oraz budynki wagi i odwachu, w których mieści się muzeum regionalne ze zbiorami numizmatycznymi i rzemiosła artystycznego.


27 góra Brama Młyńska, rozpostarta nad wodami rzeki Mała Ina, jest unikatowym przykładem bramy wodnej. Powstała w 1 połowie XV wieku.

STARGARD SZCZECIÑSKI

26 dół Stare Miasto otoczono w wiekach XIII i XIV murami obronnymi z zespołem baszt: Morze Czerwone i Lodową, oraz bram: Wałową, Młyńską i Pyrzycką. Brama Pyrzycka powstała w końcu XIII wieku, a nadbudowę wykonano w 1439 roku. 27 dół Przy drodze do Maszewa stoi kamienny krzyż pokutny z kamienia gotlandzkiego wystawiony przez pokajanego mordercę w 1542 roku.


Szczecin, położony nad brzegami Odry, już w 1 połowie IX wieku był obronnym grodem słowiańskim, broniącym przeprawy przez rzekę. Od 970 roku do początku XI wieku należał do Polski. Po zdobyciu miasta w 1121 roku przez Bolesława Krzywoustego był lennem Polski do roku 1185. W tym czasie ze swą misją chrystianizacyjną do Szczecina przybył biskup Otto z Bambergu. Za jego sprawą całe Pomorze przyjęło nową wiarę. W XII wieku Szczecin był największym miastem Pomorza. 28 góra Widok Szczecina poprzez Most Długi 28-29 Podczas II wojny światowej w Szczecinie dokonano wielu zniszczeń. W gruzach legła duża część kamieniczek przy Starym Rynku. Dziś na ich miejscu powstają nowe budowle, które wyglądem mniej lub bardziej nawiązują do tych sprzed lat.

SZCZECIN


29 góra Stojący na środku Starego Rynku ratusz powstał w połowie XV wieku przy udziale znanego architekta Henryka Braunsberga. W budynku mieści się Muzeum Miasta Szczecina. 29 środek W środku placu Bramy Portowej stoi bogato dekorowana, barokowa brama zaprojektowana przez Holendra Gerharda van Wallrawe. Wzniesiono ją w latach 1725-40.

29 dół Na miejscu romańskiego kościoła z 1187 roku, ufundowanego przez księcia Bogusława I, od 2 połowy XIV do początków XVI wieku powstawała gotycka katedra św. Jakuba Apostoła.


31 góra Zamek Książąt Pomorskich powstawał etapami od 1346 roku jako siedziba zachodniopomorskiej dynastii książęcej Gryfitów. Z pierwotnego grodu pozostały jedynie fragmenty piwnic. Pod koniec XV wieku zamek rozbudowano w stylu późnogotyckim, a w latach 1575-77 włoski architekt Antonio Guglielmo di Zacchario nadał mu charakter renesansowy. 31 środek Wieżę zdobi dekoracyjny zegar z 1693 roku, dzieło Kaspra Ritarda z Drawska. W środkowej części umieszczono podobiznę twarzy ludzkiej, w której ustach znajduje się kalendarz.

30 Najwspanialsza kamienica w Szczecinie należała do kupieckiej odziny Loitzów. Wzniesiono ją w roku 1572, w czasie największej prosperity rodu, kiedy zasięg jego operacji handlowych obejmował całą Europę. 31 dół Na lewym brzegu Odry, na skarpie, w początku XX wieku wybudowano zespół budynków użyteczności publicznej wraz z tarasami, zwany Wałami Chrobrego.


32 dół lewe W Gryficach, dawnym słowiańskim grodzie, na rynku wznosi się gotycki kościół Wniebowzięcia NMP z XIII-XV wieku, ze wspaniałym gotyckim portalem.


32-33 Trzęsacz położony jest na wysokim klifowym brzegu morza. Erozyjne działanie fal morskich powoduje stałe cofanie się lądu, czego świadectwem jest historia gotyckiego, ceglanego kościoła z XV wieku. W czasach budowy był on oddalony od skarpy mniej więcej 1800 m. W 1847 roku kościół zamknięto ze względu na groźbę zawalenia, a dziś pozostały jedynie fragmenty budowli. 33 góra W Niechorzu, niedaleko Trzęsacza, na wysokiej skarpie brzegu morskiego w 1866 roku ustawiono latarnię morską. Początkowo do ostrzegania statków wykorzystywano lampę olejową, później zamienioną na elektryczną, która ma zasięg 20 mil morskich.

32 dół prawe W zakolu rzeki Regi leży miasto Trzebiatów, w IX-XII wieku pomorski gród obronny. W latach 1200-40 należał on do księżnej Anastazji - córki Mieszka Starego. Obok gotyckiego kościoła NMP i fragmentów murów obronnych na uwagę zasługuje ratusz. Chociaż jego

obecna

forma pochodzi z 1701 roku zachowały się trzy gotyckie arkady z glazurowanej cegły, pozostałość po XV- wiecznej budowli. 33 dół Jednym z typów ukształtowania brzegu morskiego Polski jest klif. Ten Stromy wyniosły brzeg morski stale podmywany jest przez fale morskie.


Kołobrzeg jest jednym z najstarszych miast w Polsce. Już w VII-VIII wieku na prawym brzegu rzeki Parsęty istniał gród. Tu właśnie w 1000 roku król Bolesław Krzywousty założył biskupstwo podległe metropolii w Gnieźnie. W 1225 roku na lewym brzegu rzeki, na terenie dzisiejszej starówki, lokowano nowe miasto. W czasie kiedy miasto związane byłó z Hanzą, powstały mury obronne, kościół Mariacki, ratusz i kamienice mieszczańskie. 34 góra W porcie cumują liczne statki wożące turystów na przejażdżki po morzu 34-35 Latarnia morska z lat 1945-46 ma wysokość 26 m


35 góra Budowę gotyckiej bazyliki Wniebowzięcia NMP rozpoczęto na początku XIV wieku na zgliszczach wcześniejszego kościoła. Prace prowadzono przez wiek XV, kiedy wzniesiono empory i ukształtowano masywny blok fasady. Kościół jest pięcionawowy, przykryty sklepieniami gwiaździstymi i krzyżowo-żebrowymi.

KO£OBRZEG 35 dół W centralnym miejscu nawy głównej, pod sklepieniem umieszczono późnogotycki, wiszący świecznik z 1523 roku, nazwany - od nazwisk a fundatorów - koroną Schlieffenów. Drewniane figury, umieszczone pod ażurowym baldachimem, przedstawiają postacie Matki Boskiej z Dzieciątkiem i św. Jana Chrzciciela.


36 góra lewe i prawe Gotycki kościół NMP w Koszalinie wzniesiono w latach 1300-33. Najciekawszym zabytkiem wnwnątrz świątyni jest kamienna chrzcielnica z XIV wieku. 36 dół XIV-wieczna kaplica zamkowa w Koszalinie usytuowana była w pobliżu zamku, który został rozebrany po reformacji.


36-37 Warowny zamek książąt pomorskich w Darłowie wzniósł w latach 1352-72 książę Bogusław V. Otoczona fosą budowla z wysoką wieżą bramną i murem obronnym od strony północno-zachodniej ma kształt czworoboku. Około roku 1571 dostawiono renesansowy budynek bramny. 37 góra Sala Rycerska przykryta sklepieniem gwiaździstym, jest najciekawszym pomieszczeniem zamku. Znajduje się na parterze trzypiętrowego budynku dla załogi, powstałego w pierwszej fazie budowy. W latach 1635-1805 pełniła rolę kaplicy zamkowej.


38-39 Już w IX wieku pomiędzy odnogami rzeki Słupi powstał gród obronny plemienia Pomorzan. W XI wieku na lewym brzegu rzeki założono osadę, będącą zalążkiem dzisiejszego miasta. Słupsk należał początkowo do Polski, później przechodził pod władzę Danii, Brandenburgii i Krzyżaków. W XV wieku został otoczony pasem ceglanych murów obronnych z bramami i basztami. Pozostałością tych umocnień jest między innymi Baszta Czarownic (na zdjęciu), której nazwa wywodzi się od więzionych w niej w XVIII wieku kobiet posądzonych o czary. 38 dół W pobliżu zamku książąt pomorskich, nad odnogą rzeki Słupi stoi młyn zamkowy z gotycką Bramą Młyńską. Jest to jeden z najstarszych młynów w Polsce, wzniesiony pod koniec XIV wieku.


39 góra W południowo-zachodnim narożniku rynku Słupska wznosi się gotycki kościół NMP, którego budowa rozpoczęła się około 1350 roku. Restauracja z połowy XIX wieku wprowadziła do budowli elementy neogotyckie. Nawę główną i prezbiterium przykryto efektownym sklepieniem gwiaździstym, a nawy boczne krzyżowo-żebrowym. W lewej nawie bocznej znajduje się późnogotycka grupa Ukrzyżowania z około 1520 roku dzieło gdańskiego mistrza Pawła.

39 dół i środek Położona nad brzegiem Bałtyku Ustka jest ściśle powiązana ze Słupskiem. Już w średniowieczu powstał tu port handlowy, z którego mieszczanie słupscy wysyłali towary do innych portów bałtyckich, a nawet do Anglii i Holandii. Dziś miejscowość ta ma przede wszystkim walory letniskowe i uzdrowiskowe, odkryte w połowie XIX wieku. Wzdłuż morza ciągnie się promenada, przy której usytuowano liczne domy wczasowe i sanatoria.


40 góra Skansen w Klukach utworzono na obrzeżach Słowińskiego Parku Narodowego, wśród bagien i lasów, nieopodal jeziora Łebsko. W 1963 roku zakupiono pierwszą zagrodę w istniejącej tu wsi Słowińców. Pozyskanie w Klukach zagród i wykorzystanie budynków przeniesionych z innych miejscowości pozwoliło na zachowanie wsi Kluki w jej naturalnej formie. Mieszkający we wsi Słowińcy - Kaszubi protestanci - zajmowali się głównie rybołówstwem. W magazynie rybackim obejżeć można łodzie i sprzęt rybacki między innymi sieci, kotwice oraz ościenie.


41 góra W X wieku na miejscu dzisiejszego Lęborka, nad rzeką Łebą, leżał słowiański gród Lewino. Od 1310 do 1466 roku miasto należało do Krzyżaków, którzy zbudowali na wyspie gotycki zamek, później wielokrotnie przebudowywany. W narożniku rynku znajduje się kościół św. Jakuba, którego budowa rozpoczęła się po 1341 roku. Miasto otoczono murami obronnymi z 33 basztami, z których zachowała się tylko jedna Baszta Bluszczowa (na zdjęciu).

40-41 Słowiński Park Narodowy utworzony w 1967 roku zaliczony został do Światowych Rezerwatów Biosfery. Jego główną atrakcją są ruchome wydmy sięgające 42 m wysokości, przemieszczające się rocznie nawet o 9 m.

41 dół Kościół św. św. Piotra i Pawła w Pucku powstał w 1 połowie XVI wieku. Zachowały się również wcześniejsze partie wieży sprzed 1283 roku. Najciekawszym zabytkiem wnętrza, które obfituje w dzieła z różnych epok, jest wczesnobarokowy, drewniany ołtarz w kaplicy Wejherów, z obrazem przedstawiającym Ukrzyżowanie, pędzla Hermanna Hana

41 środek Drewniany budynek konstrukcji szkieletowej w Pucku powstał około 1725 roku jako szpitalik-przytułek. Dziś mieści się tu muzeum etnograficzne.


42 góra i 42-43 Mierzeja Helska to piaszczysty półwysep zamykający od strony Bałtyku Zatokę Gdańską. Powstała na skutek działalności fal i wiatrów, które usypały dochodzące do 23 m wysokości wydmy, porośnięte następnie sosnowym lasem. 34 km długości, a w najwęższym miejscu szerokość wynosi 100 m. Niszczona przez fale sztormowe mierzeja wymaga stałej ochrony i zabezpieczeń technicznych. Mierzeja Helska jest atrakcyjnym regionem turystycznym. Znajdują się tu popularne miejscowości lwtniskowe takie jak Jurata, Chałupy, Jastarnia i Hel. Płytka zatoka Pucka bezpośrednio przylegająca do półwyspu, jest mekką amatorów windserfingu.

HEL


43 góra Domy rybackie o konstrukcji szkieletowej są charakterystyczne dla zabudowy Helu. Pozostało ich niewiele, przede wszystkim przy ulicy Wiejskiej, głównym trakcie miasta. Dom pod numerem 33 pochodzi z roku 1850, obecnie mieści się tu kiosk.

43 środek W Helu, od strony Zatoki Puckiej, utworzono fokarium należące do stacji morskiej Uniwersytetu Gdańskiego. Tłumy turystów oglądają tu kilka fok szarych reprezentujących gatunek bardzo rozpowszechniony niegdyś w Bałtyku Południowym. Niestety na skutek intensywnych polowań został on prawie zupełnie wytrzebiony. 43 dół Najstarszym budynkiem w Helu jest gotycki kościół z początku XV wieku. Obecnie mieści się w nim Muzeum Rybołówstwa.


44 Gdynia wzmiankowana była, jako wieś rybacka, już w 1224 roku. Jednak jej szczególny rozwój przypada na okres 20-lecia międzywojennego, kiedy Polska po uzyskaniu dostępu do morza wybudowała tu port. Żaglowiec “Dar Pomorza” stojący przy Molu Południowym, wykonany dla Wyższej Szkoły Morskiej przez stocznię w Hamburgu, służył celom szkoleniowym. 45 góra lewe i prawe Skwer Kościuszki i będące jego przedłużeniem Molo Południowe są głównym “deptakiem” Gdyni. Tu można zwiedzić okręt-muzeum “Błyskawicę” i “Dar Pomorza”, tu cumują statki pasażerskie. Znajdują się tu również budynki Wyższej Szkoły Morskiej, Muzeum Oceanograficznego oraz Akwarium Morskiego. Na turystów czekają liczne stragany oferujące między innymi muszle, rozgwiazdy, wyroby z bursztynu oraz modele żaglowców.

45 środek Idąc brzegiem morza z Gdyni w kierunku Gdańska, mija się Kępę Redłowską. Jest to klif dochodzący do wysokości 50 m, porośnięty lasem bukowym. W 1938 roku utworzono tu rezerwat przyrody, który zajmuje powierzchnię około 111 ha. Gatunkiem chronionym jest rzadka jarzębina szwedzka. 45 dół Malowniczy budynek Zakładu Balneologicznego i Szpitala Reumatologicznego zbudowano w Sopocie według projektu Paula Puchmullera w latach 1903-04. W 48 kabinach kąpielowych kuracjusze pobierali kąpiele zdrowotne w słonej wodzie, której temperaturę określał lekarz. Z wieży, która jest obudowanym kominem, roztacza się wspaniały widok na molo i morze.


Gdańsk to jedno z najpiękniejszych miast północnej Europy, o tysiącletniej, burzliwej historii. Najstarszy zapis, pochodzi z 997 roku kiedy zatrzymał się tu św. Wojciech w drodze do Prus. Wraz z Sopotem i Gdynią tworzy aglomerację zwaną Trójmiastem. Gdańsk obfituje w wysokiej klasy zabytki w większości usytuowane w Głównym Mieście.

GDAÑSK

46 dółi góra Długi Targ w Gdańsku biegnie od Bramy Zielonej nad Motławą do ratusza. Znajdują się tutaj najważniejsze świeckie budowle miasta: Ratusz Głównego Miasta, Dwór Artusa a także najładniejsze kamienice najbogatszych patrycjuszy Gdańska. Budowę Ratusza Głównego Miasta rozpoczęto w 1327 roku w stylu gotyckim, po niej nastąpiły przebudowy w XV i XVI wieku. Najważniejszą salą jest Salon Czerwony.


46-47 Dwór Artusa z lat 1478-81 był miejscem spotkań zamożnych mieszczan, wyznających ideały rycerzy Okrągłego Stołu z dworu króla Artura. Fasada przebudowana w latach 1616-17 przez Abrahama van den Blocke łączy cechy gotyku i renesansu. 47 dół Fontannę Neptuna, patrona mórz i nawigacji, wzniesiono przed ratuszem na Długim Targu w 1633 roku jako symbol dobrobytu miasta. Na otaczającej ją kracie widnieją herby Gdańska i polskie orły.


48 góra Ulica Mariacka w Gdańsku prowadzi od kościoła Mariackiego do Długiego Pobrzeża. Ta najpiękniejsza z gdańskich ulic jest przykładem dawnej zabudowy, z wąskimi, bogato dekorowanymi fasadami kamienic i przedprożami.


48-49 i 49 góra Długie Pobrzeże nad Motławą to teren starego portu. Dziś cumują tu statki przewożące wycieczki do Westerplatte i obecnego portu. Ze Starym Miastem nabrzeże łączą bramy z XIV i XV wieku, m.in. Brama Zielona i Brama Mariacka. U wylotu ul. Szerokiej stoi Żuraw, dźwig portowy, powstały w latach 1442-44. Obecnie jest on jednym z obiektów Muzeum Morskiego utworzonego w 1960 roku.

49 środek Jan Heweliusz, słynny astronom, związany był z kościołem św. Katarzyny i został w nim pochowany. Na jednym z filarów prezbiterium wisi epitafium naukowca powstałe w 1780 roku z inicjatywy jego wnuka Daniela G. Davissona. 49 dół Wielka Zbrojownia, znakomite dzieło architektury niderlandzkiego manieryzmu, powstała według projektu Antona van Obbergena przy udziale budowniczego Jana Strakowskiego w latach 1602-05. Bogato dekorowane elewacje są dziełem rzeźbiarzy Abrahama van den Blocke i Wilhelma van der Meere.


50-51 Pałac Opacki w Oliwie istniał już w XV wieku. W wieku XVIII dodano do parterowego budynku dwa skrzydła. W latach 1754-60, na zlecenie opata Jacka Rybińskiego, dobudowano piętro i całość przekształcono w stylu rokoka. Obecnie mieści się tu Muzeum Narodowe gromadzące zbiory sztuki współczesnej. 51 dół i 52 dół Już w końcu XII wieku zakon cystersów rozpoczął prace nad budową kościoła. Świątynia ta miała cechy romańskie, które dziś znaleźć można w partiach przyziemia. W wieku XIII i XIV powstała gotycka budowla, która zachowała swój układ przestrzenny do dziś. Podczas barokowej przebudowy w XVII i XVIII wieku między innymi dodano portal główny i hełmy wież. Wnętrze także wzbogacono wówczas o wiele elementów dekoracyjnych z których najciekawszy jest monumentalny ołtarz główny z 1693 roku, w jego środku umieszczono obraz przedstawiający patronów zakonu Marię i św. Bernarda, pędzla Andreasa Stecha.


OLIWA

51 góra Ogród zoologiczny w Oliwie zorganizowano w 1954 roku. Rozległy teren wśród wzgórz, na obrzeżach miasta pozwolił na urządzenie komfortowych wybiegów dla zwierząt. W lecie po ZOO jeździć można kolejką lub dorożką.


52-53 i 53 góra W odległości 40 km od Gdańska, w okolicach Kartuz i Kościerzyny, znajduje się Szwajcaria Kaszubska. Teren ten, o urozmaiconym, pagórkowatym krajobrazie, poprzecinany jest licznymi polodowcowymi jeziorami. Stąd skojarzenie ze Szwajcarią. Dzięki swym walorom od blisko stulecia jest głównym ośrodkiem rekreacyjnym Pomorza Gdańskiego. Popularne jest “Kółko Raduni” - szlak kajakowy o długości 40 km, prowadzący przez rzekę Radunię i dziesięć długich jezior polodowcowych.

SZWAJCARIA KASZUBSKA 52 góra W nawie i prezbiterium kościoła w Kartuzach, w XVII wieku ustawiono bogato rzeźbione, drewniane stalle. 52 środek W części gotyckiego krużganka, przylegającego niegdyś do kościoła, urządzono kaplicę NMP, zwaną “złotą”, w której znajduje się środkowa część gotyckiego tryptyku z 1444 roku.

52 dół Za stolicę Szwajcarii Kaszubskiej uważa się Kartuzy. Miasto swą nazwę zawdzięcza zakonowi kartuzów sprowadzonych tu w drugiej połowie XIV wieku przez Jana z Różęcina właściciela okolicznych dóbr. Najcenniejszą pozostałością po zakonie jest gotycki kościół, zbudowany w latach 1383-1403. Charakterystycznym elementem budowli jest barokowy dach w kształcie wieka trumny z lat 1731-33.


54-55 Kaszubski krajobraz z okolic Chmielna 54 dół Kościół parafialny Wniebowzięcia NMP w Żukowie budowany był dla zakonu norbertanek w XIII-XIV wieku. Na uwagę zasługuje wnętrze z bogatym wystrojem. Dekoracyjny, późnorenesansowy ołtarz główny z około 1620 roku zawiera obraz przedstawiający Wniebowzięcie NMP, prawdopodobnie pędzla Hermanna Hana.


SZWAJCARIA KASZUBSKA 55 góra i środek Kaszubski Park Etnograficzny we wsi Wdzydze Kiszewskie jest najstarszym, założonym w 1907 roku, skansenem w Polsce. Gromadzi architekturę drewnianą rejonu Kaszub. W 1970 roku nastąpiła jego rozbudowa i wydzielenie obiektów z poszczególnych rejonów Kaszub oraz Kociewia. Obejrzeć tu można zagrody, dworki szlacheckie, wiatraki oraz XVIII-wieczny drewniany kościół. Na terenie skansenu często odbywają się imprezy folklorystyczne.

55 dół Chmielno, położone niedaleko Kartuz, znane jest z wyrobów garncarskich rodziny Neclów. Ród ten, pracujący od przeszło 100 lat tworzył własną, oryginalną stylistykę. Przy działającym warsztacie, w którym można kupić świeżo wypalone wyroby, znajduje się Muzeum Ceramiki Kaszubskiej Neclów gromadzące prace rodziny.


56 góra Bytów - prastary gród słowiański, w 1310 roku przejęty został przez Krzyżaków, którzy w latach 1395-1407 wznieśli tu zamek. Czworoboczny budynek z wieżami narożnymi mieści dziś Muzeum Zachodniokaszubskie. 56 dół Kościół Podwyższenia Krzyża Świętego w Pruszczu Gdańskim zbudowano w stylu gotyckim w połowie XIV wieku.

56 środek Gotycki kościół św. Stanisława Kostki w Tczewie, wzniesiony około połowy XIV wieku przykrywa sklepienie wykonane w końcu wieku XVI.


57 góra Dom podcieniowy, wzniesiony w konstrukcji szachulcowej w miejscowości Trutnowy, jest typowym przykładem budownictwa wiejskiego z terenu Żuław. Zbudował go majster Georg Basener w 1720 roku. 56-57 Kościół we Wróblewie malowniczo położony nad kanałem, powstał prawdopodobnie w 2 połowie XVI wieku. Budynek o konstrukcji szachulcowej zdobi wieża na kalenicy.


58 dół lewe Szachulcowy kościół z ceglanym prezbiterium w Stegnie powstał w latach 1681-83.


58-59 Most zwodzony na Szkarpawie, prawym ujściu Wisły malowniczo wpisuje się w krajobraz Żuław. Powstał on w końcu XIX wieku jako jeden z elementów przepraw przez kanały. Obok znajduje się most obrotowy dla kolejki wąskotorowej. 59 góra i dół Południowa część Zatoki Gdańskiej stanowi atrakcyjny teren turystyczny. Do kilku tutejszych miejscowości, jak Stegna, Kąty Rybackie i Krynica Morska szczególnie w sezonie letnim zjeżdzają rzesze wczasowiczów. W Kątach Rybackich spotkać można rybaków wracających z połowów w zatoce. Sprzedają oni ryby wprost z kutrów wyciągniętych na brzeg.

58 dół prawe Położone w delcie Wisły Żuławy są jedynym tak dużym obszarem depresyjnym w Polsce. Proces jego powstawania rozpoczął się przed 5-6 tysiącami lat i polega na stałym nanoszeniu osadów przez Wisłę. Już w XIV wieku podejmowano próbę osuszenia tych terenów. Do dziś powstała sieć rowów (17 tysięcy km) i (kanałów - 3 tysiące km).


60-61 i 60 dół Zamek w Malborku został zbudowany jako stolica państwa Zakonu Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego, zwanego w Polsce zakonem krzyżackim. Zakon ten powstał w Palestynie w okresie wypraw krzyżowych w latach 1190-98. Najważniejszą funkcją zakonu, oprócz opieki nad ubogimi i chorymi, była walka z niewiernymi. Dlatego podstawową grupę członków zakonu stanowili rycerze, wobec których ustanowiono surową regułę. Musieli być stale gotowi do walki, a występki przeciw dyscyplinie, która była podstawą sukcesów militarnych, karano chłostą. Przez pierwsze 100 lat zakon działał w Palestynie. W roku 1225 polski książę Konrad Mazowiecki przekazał Krzyżakom Ziemię Chełmińską, która miała być przyczółkiem do walki z pogańskimi Prusami. Był to początek państwa zakonnego. W roku 1278 Krzyżacy rozpoczęli budowę zamku konwentualnego w Malborku.

61 dół W pomieszczeniach kuchni i piekarni konwentu urządzono stałą ekspozycję z rekwizytami typowymi dla tego miejsca.


MALBORK 61 góra Przedzamcze zwane również Zamkiem Niskim powstało w pierwszej połowie XIV wieku jako część gospodarcza zamku. Mieściły się tu m.in. warsztaty, zbrojownie, spichlerze i stajnie. Do obrony tego terenu służyły mury obronne i liczne baszty takie jak te widoczne na zdjęciu: Baszty Podstarościego i Wójtowska.

61 środek Pałac Wielkich Mistrzów dobudowano na zamku w Malborku od strony rzeki Nogat. Prace rozpoczęto w pierwszej połowie XIV wieku, a rozbudowano w latach 1383-93. Wtedy to powstały reprezentacyjne sale z Refektarzem Letnim i Zimowym na czele.


62 góra i środek Zamek Wysoki był pierwszą budowlą, którą Krzyżacy wznieśli nad brzegiem Nogatu. Zaprojektowany na rzucie prostokąta budynek z wewnętrznym dziedzińcem, zaopatrzono w narożach w charakterystyczne dla zamków krzyżackich wieżyczki. Na pierwszym piętrze komunikację umożliwiały krużganki, które otwierały się na dziedziniec ostrołukowymi oknami. Całość otoczono fosą, wodę doprowadzając kanałem z odległego o 6 km jeziora Dąbrówka, oraz murem.

62 dół Dziedziniec Zamku Wysokiego w Malborku powstał kiedy w XIII i początku XIV wieku do zamku dobudowano trzy skrzydła. Studnia wykopana w średniowieczu, miała głębokość 18 m.


MALBORK 62-63 Obok zamku szybko tworzyło się miasto, które w XIV wieku zyskało zespół murowanych umocnień wraz z czterema bramami. Około 1380 roku zbudowano ratusz, który stylistyką nawiązywał do elewacji Pałacu Wielkich Mistrzów.

63 dół Ołtarz z Tekli na Sambii z roku 1504 zajmuje honorowe miejsce w ekspozycji rzeźby gotyckiej na Zamku Wysokim.


64 góra Zamek w Sztumie zbudowali Krzyżacy w latach 132636 jako letnią rezydencję wielkich mistrzów. Był on usytuowany w niewielkiej odległości od Malborka, głównej siedziby zakonu, tak aby załogi zamków mogły być w stałym kontakcie. Cały projekt rozmieszczenia zamków krzyżackich był tak pomyślany, aby za pomocą specjalnego systemu znaków dymnych i ogniowych można było przekazywać wiadomości od zamku do zamku. Np. w zasięgu widoczności wysokiej wieży zamku malborskiego pozostawały miasta i zamki w Elblągu, Tczewie, Gdańsku, Dzierzgoniu oraz Sztumie.

64 dół i 64-65 Zespół dawnego opactwa cysterskiego w Pelplinie został ufundowany w 1258 roku. Okazały kościół NMP powstawał od końca XIII do drugiej połowy wieku XIV. Bogato rzeźbiony wejściowy portal z około 1300 roku zawiera neoromański tympanon.


65 góra Prawe odnoga ujścia Wisły - Nogat, swój początek bierze w Białej Górze, na wysokości Sztumu. Przed 1554 rokiem Nogat był jednym z wielu ujść Wisły, łączącym się z nią jedynie w czasie przyborów rzeki. Odprowadzając wody wezbraniowe, Nogat powodował wielkie powodzie na Żuławach. Dla rozwiązania tego problemu w latach 1912-17 w Białej Górze wybudowano śluzę oraz szereg stopni wodnych.


66 góra Spichlerz z Cieszymowa Wielkiego o konstrukcji szachulcowej, powstał w 1797 roku. Kryty namiotowym dachem, zbudowany jest na planie ośmioboku. 66 dół Krzyżacki zamek w Gniewie powstał po 1283 roku na miejscu wcześniejszego grodu pomorskiego. Przebudowany w XVII i XVIII wieku, częściowo zachował mury obronne. Na przedzamczu w 2 połowie XVII wieku wybudowano Pałac Marysieńki, w którym obecnie mieści się hotel. Dziś zamek służy jako dom wycieczkowy oraz muzeum gromadzące między innymi kowalstwo artystyczne oraz trofea myśliwskie.


67 góra Na północ od Chojnic, w dorzeczu górnego biegu rzeki Brdy, znajduje się olbrzymi zespół leśny - Bory Tucholskie. W 1996 roku utworzono tu park narodowy, który chroni bogactwo flory i fauny, między innymi dwieście gatunków porostów. Teren ten zamieszkują również zagrożone wyginięciem zwieżęta jak żółw błotny. Meandrujące wody Brdy, wraz z dopływami uznane są za krainę pstrąga i lipienia. 67 dół i 66-67 Chojnice w średniowieczu były granicznym grodem księstwa pomorskiego, zagarniętym w 1309 roku przez państwo krzyżackie. Pozostałością po obwarowaniach z połowy XIV wieku jest Brama Człuchowska, w której mieści się Muzeum Historyczno-Etnograficzne. W olbrzymim jak na warunki pomorskie rynku dominuje neogotycki ratusz. Atrakcją jest fontanna z trzema postaciami nagich kobiet.


68 góra Gotycki zamek w Kwidzyniu został zbudowany w latach 1320-47 przez zakon krzyżacki i był siedzibą kapituły. Ciekawym jego elementem jest gdanisko (toaleta), do którego prowadzi ganek wsparty na arkadach.

68-69 Położony na skarpie wiślanej Grudziądz już w X wieku był warownym grodem słowiańskim. W 1240 roku darowany został przez biskupa misyjnego Chrystiana Krzyżakom, pod których władaniem był do roku 1466. W latach 1466-1772 należał do Polski, a następnie do Prus. Najciekawszym zabytkiem jest zespół 26. spichlerzy usytuowanych nad Wisłą. Zbudowane w XIV-XVII wieku, pełniły również funkcję obronną.

68 środek Ratusz w Chełmnie, zbudowany w latach 1567-72 na miejscu średniowiecznej budowli, jest jednym z najciekawszych renesansowych ratuszy w Polsce. Szczególną uwagę zwraca dekoracyjna grzebieniasta attyka dzielona rzędem kolumn. 68 dół Gotycki kościół Wniebowzięcia NMP, położony na południe od rynku, powstał w latach 1280-1320. Wnętrze przykryte sklepieniem krzyżowo-żebrowym z dekoracją rzeźbiarską wykonaną w sztucznym kamieniu.


69 góra Średniowieczny gród pomorski w Świeciu na przełomie XII i XIII wieku był siedzibą księstwa dzielnicowego. W roku 1309 Świecie zostało zdobyte przez Krzyżaków, którzy w latach 1335-49 wybudowali tu zamek - siedzibę komturów. Przebudowany w stylu renesansu po 1565 roku, w XVIII wieku popadł w ruinę.


Bydgoszcz położona jest nad rzeką Brdą i Kanałem Bydgoskim łączącym Wisłę z Odrą. Już w XII wieku istniał tu gród warowny, siedziba kasztelanii. Do 1772 roku należał do Polski, później do Prus. 70-71, 70 dół i 71 dół Najstarsza część Bydgoszczy znajduje się nad Brdą, w miejscu dawnego grodu. Gotycki kościół św. św. Mikołaja i Marcina zbudowano w latach 1466-1502. Trzynawowe wnętrze przykryte jest sklepieniem sieciowym i gwiaździstym, pokrytym polichromią z lat 1922-25. W ołtarzu głównym zwraca uwagę cudowny obraz Matki Boskiej z Różą z 1 połowy XVI wieku, koronowany w 1966 roku przez kardynała Stefana Wyszyńskiego w asyście kardynała Karola Wojtyły.


BYDGOSZCZ

71 góra Nad Brdą Młyńską, odnogą Brdy, znajduje się kilka zabytkowych budynków, głównie spichlerzy, określanych mianem “Wenecji bydgoskiej”. W jednym z nich znajduje się muzeum rzemiosła artystycznego.


72 góra W 1015 roku król Polski Bolesław Chrobry zdobył pruski gród w Radzyniu Chełmińskim. Od 1231 roku panowali tu Krzyżacy, budując zamek, siedzibę komturii. Gotycka budowla powstawała od końca XIII wieku do lat trzydziestych wieku XIV. Zamek, znacznie zniszczony w czasie najazdów Szwedów w XVII wieku, utracił znaczenie. Częściowo rozebrany, w XVIII i XIX wieku popadł w ruinę.

72-73 Gotycki zamek w Golubiu-Dobrzyniu zbudowano na przełomie XIV i XV wieku dla Krzyżaków. Renesansową attykę dodano w czasie przebudowy zamku, prowadzonej w latach 1616-23, na rezydencję Anny Wazówny. W XIX wikeu opuszczony zamek popadł w ruinę. Odbudowano go w latach 1959-69 i dziś mieści się w nim muzeum regionalne gromadzące zbiory etnograficzne i militaria. W sierpniu odbywa się tu turniej rycerski, na który przyjeżdźają zespoły rycerskie z całej Europy.


73 góra Na terenie Chełmży we wczesnym średniowieczu znajdował się gród obronny Pomorzan o nazwie Łoza. Podarowany przez Konrada Mazowieckiego biskupowi Chrystianowi w 1222 roku, w latach 1231-33 opanowany został przez Krzyżaków. W 1251 roku do grodu przeniesiono z Chełmna stolicę diecezji, nadając mu prawa miejskie i nazwę. W tym samym roku rozpoczęto budowę kościoła Świętej Trójcy, największego na Ziemi Chełmińskiej. Prace przy świątyni trwały do XIV wieku.

73 dół Ciechocinek stał się uzdrowiskiem dzięki odkryciu w pobliskim Słońsku źródeł solanki. W latach 1822-59 wybudowano tu trzy tężnie, które służą do dziś. Zasilane są z nowych źródeł, z których najgłębsze położone jest na głębokości 1825 m i ma temperaturę 35oC.


Toruń, pierwotnie osada rzemieślniczo-handlowa przy przeprawie przez Wisłę, swój rozwój zawdzięcza Krzyżakom, którzy przejęli go wraz z Ziemią Chełmińską w 1 połowie XVIII wieku. W 1233 roku lokowali tu miasto (dzisiejsze Stare Miasto), a w 1264 roku nadali prawa miejskie osadzie rzemieślniczej przylegającej do miasta głównego (dzisiejsze Nowe Miasto). Pomiędzy obu miastami Krzyżacy wybudowali zamek obronny. Powstanie antykrzyżackie w 1454 roku rozpoczęło wojnę trzynastoletnią, która doprowadziła do powrotu Torunia do Polski.

74 dół Przed ratuszem stoi pomnik Mikołaja Kopernika dłuta Friedricha Tiecka z 1853 roku. Kopernik, urodzony w Toruniu, pracował na Warmii jako lekarz i sekretarz biskupa Łukasza Watzenrodego. Zajmował się ekonomią, ale największą sławę przyniosło mu dzieło z astronomii udowadniające słuszność teorii heliocentrycznej.

TORUÑ


74 góra i 75 góra W 1 połowie XIV wieku Krzyżacy otoczyli miasto murem obronnym. Do dziś przetrwała duża część tych umocnień, między innymi odcinek przylegający do Wisły. Zachowały się trzy bramy: Klasztorna, Mostowa (na zdjęciu na stronie 72) i Żeglarska, oraz cztery baszty, z których najbardziej znana jest Krzywa Wieża.

74-75 Położony nad Wisłą Toruń założony został przez zakon krzyżacki w 1233 roku. Wtedy to powstało dzisiejsze Stare Miasto, później zamek i Nowe Miasto. Bogaty, kupiecki Toruń w 1454 roku zbuntował się przeciw władzy zakonu i przeszedł pod panowanie królów polskich. Ratusz na Starym Mieście jest jedną z najznakomitszych średniowiecznych budowli mieszczańskich w Europie. Powstał w latach 1391-99 na planie prostokąta, ma wewnętrzny dziedziniec i narożną wieżę.


76 góra Spichlerz przy ulicy Piekary jest jednym z kilku zachowanych tego typu obiektów na terenie Torunia. Powstał on w 1 połowie XVII wieku. Budynek jest ciekawie rozwiązany architektonicznie - obramienia okien kształtem przypominają worki ze zbożem. Toruń był miastem portowym. Na nadbrzeżu Wisły ulokowane były urządzenia przeznaczone do

szybkiego

przeładunku towarów. Największy dźwig przypominał żuraw gdański.

76 dół prawe Najstarszym kościołem w Toruniu jest katedra św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty wznoszona etapami od 2 połowy XIII wieku do około 1500 roku. Wnętrze, z dekoracją głównie barokową, zawiera wiele wartościowych dzieł gotyckich. Do najcenniejszych należą: tryptyk w ołtarzu głównym z lat 1502-06 oraz popiersie Mojżesza z około 1390 roku. W katedrze ochrzczony został Mikołaj Kopernik.

TORUÑ 76 dół lewe Kościół NMP należał do franciszkanów. Przybyli oni do Torunia w 1239 roku. Około roku 1250 zbudowali o połowę mniejszy kościół, na którego bazie w latach 1270-1300 wznieśli istniejący dzisiaj budynek. W 2 połowie XIV wieku dobudowano trzecią nawę i nowe prezbiterium. Wnętrze pokryte zostało wspaniałym sklepieniem gwiaździstym, a ściany udekorowano monumentalnymi postaciami aniołów, Chrystusa Bolesnego, Matki Boskiej Bolesnej i świętych. Godne uwagi są gotyckie stalle i najstarszy w Polsce prospekt organowy.


76-77 Zamek obronny Krzyżacy zaczęli budować w 1255 roku. Do roku 1290 powstał nieregularny zamek oraz mury obwodowe. Pod koniec XIV wieku dobudowano refektarz, dormitorium oraz kaplicę. W 1454 roku mieszczanie Torunia zbuntowali się przeciw rządom Krzyżaków. Zamek, atrybut znienawidzonej władz zburzono, a na jego miejscu powstało śmietnisko. Ruiny zostały odsłonięte przez archeologów dopiero w latach 1958-66. 77 dół Jedynym zachowanym elementem zamku jest “gdanisko” z około 1270 roku.


78

Braniewo

Kościół św. Mikołaja w Elblągu powstawał

Go³dap Elbl¹g Pas³êk

etapami w latach 1240-1511. Jego wysoka

Lidzbark Orneta Warmiñski Reszel Œw. Lipka

SUWA£KI Sejny Wigry Dowspuda

OLSZTYN AUGUSTÓW Rajgród

Nidzica

£OM¯A

Tykocin BIA£YSTOK Choroszcz

WARMIA I MAZURY

wieża, górująca nad miastem, w 1598 roku otrzymała renesansowy hełm. Halowe wnętrze kryje ciekawe zabytki gotyckie: figury apostłów z lat 1400-14 i krucyfiks z początku XV wieku.


78-79 i 79 góra Warowny zespół katedralny we Fromborku powstał w XIII wieku, jako siedziba kapituły warmińskiej. Usytuowany 20 m nad wodami Zalewu Wiślanego, otoczony został murami obronnymi z wieżami i potężną bramą główną. Tu mieszkał i pracował Mikołaj Kopernik w latach 1512-16 i od 1522 roku aż do śmierci. Katedra, zbudowana w latach 1342-88, jest największym kościołem gotyckim na Warmii.


80 góra Kanał Elbląsko-Ostródzki zbudowany w latach 1844-81 według projektu G. J. Steenke, jest wyjątkową budowlą hydrotechniczną w skali europejskiej. Łączy on jezioro Druzno, poprzez szereg jezior oraz rzekę Elbląg, z Zalewem Wiślanym. Całość kanału ma długość 129,8 km, a najbardziej interesujący odcinek, po którym pływają statki wycieczkowe, Elbląg-Ostróda, ma 80,4 km. Główną atrakcją jest pięć pochylni, po których statki przetacza się, na specjalnych wózkach. 80-81 Zamek w Olsztynie jest pamiątką po krzyżackich podbojach ziem plemienia Warmów. Zbudowano go w 1334 roku dla kapituły warmińskiej. Od 1440 roku Olsztyn należał do antykrzyżackiego Związku Pruskiego i po wojnie trzynastoletniej powrócił do Polski.


81 góra Pasłęk założyli Krzyżacy na miejscu staropruskiej osady Pazluk, będącej siedzibą plemienia Pogezanów. Zakon, około lat 1320-39 wzniósł tu zamek, rozbudowany w końcu XV wieku. Do Pasłęka sprowadzono Holendrów do budowy kanałów. Gotycki ratusz (na zdjęciu) powstał na przełomie XIV i XV wieku, a w połowie XVI stulecia otrzymał renesansowy wystrój.

81 środek Miasto Morąg założone zostało przez Krzyżaków wkrótce po stłumieniu powstania Pomezanów w 1280 roku. Prawa miejskie otrzymało w 1327 roku już po wybudowaniu zamku obronnego. W rynku, w 1444 roku wzniesiono gotycki ratusz (na zdjęciu).

81 dół Obfitujące w liczne jeziora Mazury są wymarzonym miejscem do letniego odpoczynku. Przyciągają one co roku wielu turystów, amatorów wędkarstwa i sportów wodnych.


82-83 Skansen w Olsztynku założony został w 1938 roku. Gromadzi zbiory budownictwa drewnianego z rejonu Warmii, Mazur, Powiśla, Sambii, Bracji i Pruskiej Litwy. Obok zabudowań gospodarczych i uli najciekawsze są wiatraki i podcieniowa, ryglowa karczma.

82 dół Nidzica powstała na miejscu grodziska, zamieszkanego przez pruskie plemię Sasinów, zdobytego przez zakon krzyżacki. W latach 1380-1400 Krzyżacy wznieśli zamek, przy którym rozwinęła się osada, przekształcona później w miasto. Zamek w czasie I i II wojny światowej został zniszczony. Odbudowano go w latach 1960-65.


83 góra Kościół św. św. Jana Chrzciciela i Jana Ewangelisty w Ornecie pochodzi z drugiej połowy XIV wieku. Ozdobą tej gotyckiej świątyni jest koronkowa attyka z na przemian ustawionymi

sterczynami i blendami. Ściany

zewnętrzne dekorowane są fryzem z rzędem postaci w arkadach.

83 środek Zamek biskupów warmińskich w Reszlu powstał w latach 1350-1450.

83 dół lewe Kętrzyn znajduje się na terenie dawnego osiedla Prusów - Rast. Było ono siedzibą plemienia Bartów, których w XIV wieku podbili Krzyżacy. Początkowo zbudowali tu strażnicę, którą w latach 1360-70 zastąpiono murowanym zamkiem.

83 dół prawe Główną atrakcją Lidzbarka Warmińskiego jest wzniesiony w latach 1348-1400 zamek biskupi. W jego skład wchodzi przedzamcze z barokowym pałacem i gotycki zamek, do którego przechodzi się przez most nad fosą.


ŒWIÊTA LIPKA


Zespół klasztorny Jezuitów w Świętej Lipce został wzniesiony na przełomie XVII i XVIII wieku. Według legendy około 1300 roku na lipie rosnącej w tym miejscu pojawiła się postać Matki Bożej. Barokowy kościół to bazylika emporowa z dwuwieżową fasadą. Wokół kościoła usytuowany został czworobok krużganków z wieżami w narożach. Dekorowane one są barokowymi rzeźbami z lat 1744-48, dzieło Krzysztofa Perwangera z Tolkmicka oraz malowidłami ściennymi, wykonanymi przez Macieja Jana Mayera w latach 1722-37.


86-87 Jezioro Niegocin 87 góra Nad jeziorem

87 dół Rzeka Krutynia, biorąca początek w okolicach wsi Burszewo, wije się wśród wzgórz morenowych Krainy Wielkich Jezior Mazurskich, a kończy swój bieg w jeziorze Bełdany. Przepływa przez liczne jeziora oraz równiny Puszczy Piskiej. Od jeziora Sorkwity do jeziora Iznota rzeką prowadzi interesujący szlak kajakowy o długości 90 km.


88 góra Most w Stańczykach nad rzeką Błędzianką powstał w 1926 roku dla budowanej wówczas linji kolejowej. Wysoki na 31,5 m służy dzisiaj jako miejsce do skoków bumpy-jumping.

88 dół Bocian biały jest uważany za symbol Polski i nic dziwnego, ponieważ wyraźnie upodobał sobie te tereny. W Polsce żyje około 40 000 sztuk tych ptaków, 10 razy więcej niż w sąsiednich Niemczech. Bocian biały zasiedla głównie tereny podmokłe, zalewowe lub przynajmniej położone w sąsiedztwie wody. Najwięcej bocianów jest na Mazurach, gdzie są jeszcze wioski, w których jest więcej gniazd bocianich niż chałup.


88 góra Rzeka Czarna Hańcza to najbardziej znany szlak kajakowy w Polsce. Nad jej brzegami zorganizowano dziesiątki przystani i biwaków, a wypożyczaniem i transportem kajaków zajmują się wyspecjalizowane firmy. Swój początek rzeka bierze ze wzgórz w okolicach jeziora Hańcza najgłębszego w Polsce. 89 góra i 88-89 Jezioro Szurpiły leży w centrum Suwalskiego Parku Narodowego. Dzięki pofałdowanemu, polodowcowemu krajobrazowi stanowi jedno z najbardziej malowniczych miejsc w Polsce. Przylegająca do jeziora Góra Zamkowa zamieszkiwana była do końca XIII wieku przez plemiona Jaćwingów.


90-91 Jezioro Gołdap położone jest przy granicy z należącym do Federacji Rosyjskiej obwodem kaliningradzkim, na skraju Puszczy Romnickiej. 90 dół Sejny, leżące blisko granicy z Litwą, zamieszkiwane były do XIII wieku przez Jaćwingów. W 1522 roku król Zygmunt I Stary nadał Sejny J. Wiśniowieckiemu. Po nim, w 1593 roku, dobra przejął J. Grodziński, który założył tu miasto a na początku XVII wieku przekazał majątek dominikanom i ufundował klasztor. W latach 1610-19 zbudowano kościół, którego fasada jest przykładem baroku wileńskiego.


91 W Wigrach, na półwyspie klasztornym (dawniej wyspa), w latach 1694-1745, powstał zespół klasztorny kamedułów, według projektu P. Putiniego.


92 góra Kanał Augustowski, łączący Niemen z Biebrzą, zbudowany został przez gen. Ignacego Prądzyńskiego w latach 1824-1839. Na zdjęciu śluza Przewięź w miejscowości Studzieniczna.

93 góra Pałac w Dowspudzie był jedną z pierwszych rezydencji magnackich w Polsce wybudowanych w stylu neogotyckim. Powstał on w latach 1820-23 według projektu Piotra Bosio, zmodyfikowanego później dla Ludwika Paca przez Henryka Marconiego. Pałac został częściowo rozebrany w 1887 roku. Zachowały się jedynie kolumnowy portyk i fragment narożnika. 92-93 Jezioro Rajgrodzkie, położone na Pojezierzu Ełckim, swoim pięknem przyciąga turystów i wędkarzy. Na skraju jeziora, na terenie miasta Rajgród znajduje się Góra Zamkowa, będąca w XII i XIII wieku jednym z głównych punktów obrony południowego skraju terenów plemienia Jaćwingów.


93 środek Rozlewiska wokół rzeki Biebrzy tworzą największy w Europie obszar bagien. Biebrzański Park Narodowy, utworzony dla ochrony tych terenów, jest największym parkiem w Polsce.

93 dół Renesansowy budynek synagogi w Tykocinie pochodzi z 1642 roku. W XVIII wieku nastąpiła przebudowa, która nadała obiektowi barokową formę. Obecnie mieści się tu muzeum judaistyczne.


95 góra Największy kompleks leśny na Niżu Środkowoeuropejskim to Puszcza Białowieska, położona na granicy Polski z Białorusią na Równinie Bielskiej. Dla ochrony obszarów leśnych o charakterze pierwotnym w 1947 roku założono Białowieski Park Narodowy, który w 1977 roku uznany został przez UNESCO za rezerwat biosfery, a w 1979 roku znalazł się na Liście Dziedzictwa Światowego UNESCO. Najbardziej wartościową część parku stanowi rezerwat ścisły, po którym poruszać się można wyłącznie w obecności przewodnika. Puszcza Białowieska słynie z żubrów, które udało się tutaj przywrócić środowisku. 94 Jesienny krajobraz z okolic Białegostoku.

95 środek Zespół pałacowo-parkowy Branickich w Białymstoku jest późnobarokowym dziełem Tylmana z Gameren z lat 1691-97. Późniejszej przebudowy dokonał właściciel Jan Klemens Branicki.

95 dół Barokowy pałac w Choroszczy zbudowany został przez Jana Klemensa Branickiego w latach 1757-59. Możemy tu obejrzeć, częściowo zrekonstruowane apartamenty z czasów Branickich.


Opinogóra CIECHANÓW P£OCK

Sierpc

96-97 Gotycki zamek książąt mazowieckich nad rzeką Łyną

Pu³tusk

w Ciechanowie wzniesiony prawdopodobnie pomiędzy

Czerwiñsk

Koby³ka ¯elazowa WARSZAWA Wola

latami 1427-29 przez muratora Niklosa. Później dwukrotnie podwyższany, w 1657 został

£OWICZ Nieborów £êczyca

zniszczony przez Szwedów. Nieużytkowany od drugiej połowy XVII obecnie został udostępniony

£ÓDŸ

do zwiedzania. Mieści się w nim Muzeum Okręgowe.

Czarnolas PU£AWY RADOM

Na³êczów Kazimierz Dolny LUBLIN

MAZOWSZE

ZAMOή

97 góra lewe Gotycko-renesansowa bazylika Zwiastowania NMP i św. Mateusza w Pułtusku powstawała w latach 1439-49 oraz 1546-41. Nawa główna wraz z prezbiterium pokryte są sklepieniem kolebkowym.

97 góra prawe Parafialny kościół w Broku powstał około 1560 roku i jest dziełem Jana Baptysty z Wenecji. Gotyckie mury kryją jasne renesansowe wnętrze przykryte sklepieniem kolebkowym, tak zwanym pułtuskim, ozdobionym siatką sztukatorską. Ściany pokryte są renesansową polichromią.

96 Mazowsze we wczesnym średniowieczu należało do plemienia Mazowszan. Do państwa Polan przyłączył te tereny Mieszko I w X wieku. Do Królestwa Polskiego Mazowsze zostało włączone dopiero w 1526 roku. W 1596 roku do Warszawy przeniesiono z Krakowa stolicę Polski. Najbardziej charakterystycznym elementem nizinnego krajobrazu Mazowsza jest wierzba. Szpalery tych drzew wytyczają granice pól lub ukwieconych łąk.


98-99 Na skraju Sierpca, nad rzeką Sierpnicą, na terenie 60 ha rozlokowano skansen - Muzeum Wsi Mazowieckiej. Zgromadzono tu zabytki architektury drewnianej z terenu Mazowsza: młyn wodny z początku XX wieku, karczmę z Sochocina z XVIII wieku, kuźnię z 1910 roku oraz 11 zagród tworzących wieś. W lipcu na terenie parku odbywa się Międzynarodowy Festiwal Zespołów Pieśni i Tańca “Kasztelania”. 98 dół Na Górze Tumskiej w Płocku odkryto pozostałości jednej z najwcześniejszych osad na Mazowszu, datowanej na okres przed naszą erą. W końcu X wieku znajdował się tu książęcy gród obronny a w początku XI stulecia benedyktyni wznieśli preromańską rotundę. Za panowania królów Władysława Hermana i Bolesława Krzywoustego Płock był faktyczną stolicą Polski. Gotycką katedrę zbudowano w latach 1134-44 w stylu romańskim. Późniejsze przebudowy, między innymi w XV i XVI wieku, nadały jej dzisiejszy kształt.


99 góra Noegotycki pałac w Opinogórze koło Ciechanowa powstał, według projektu Henryka Marconiego, po 1843 roku. Zbudowano go dla wybitnego poety doby romantyzmu, Zygmunta Krasińskiego.

99 środek i dół Opactwo kanoników reguralnych w Czerwińsku położone jest na skarpie na brzegu Wisły. Romański kościół Zwiastowania NMP jest jednym z najciekawszych zabytków Mazowsza. Powstał w 2 połowie XII wieku choć późniejsze przebudowy w stylu gotyckim, renesansowym i barokowym zmieniły jego styl.


100-101 i 100 góra Łowicz jest miastem znanym z charakterystycznych strojów ludowych. Ubiory łowickie można podziwiać szczególnie podczas procesji w święto Bożego Ciała. W muzeum etnograficznym oglądać można zbiory folklorystyczne tego regionu. Znajduje się tam m.in. bogata kolekcja strojów ludowych, wycinanek, kapliczek przydrożnych. W skansenie w miejscowości Maurzyce koło Łowicza zgromadzono przykłady architektury drewnianej rejonu.


101 góra Pałac w Nieborowie został wzniesiony przez Tylmana z Gameren dla prymasa Michała Radziejowskiego w latach 1690-1696. Po przejęciu Nieborowa przez Radziwiłłów w okolicznej Arkadii Helena z Przeździeckich Radziwiłłowa założyła park sentymentalnoromantyczny.

101 środek Krajobrazowy park romantyczny w Arkadii powstał na zlecenie księżnej Heleny Radziwiłłowej w roku 1778. 101 dół Żelazowa Wola to miejsce urodzenia Fryderyka Chopina. Po zabudowaniach dworu hrabiego Skarbka pozostała jedynie oficyna dworska zwana „dworkiem Chopina”, w której kompozytor przyszedł na świat w 1810 roku. Obecnie mieści się tu muzeum biograficzne z meblami z tamtej epoki. Dworek otoczony jest rozległym parkiem (1932-37) zaprojektowanym przez F. Krzywdę Polkowskiego. Zobaczyć tu można ciekawe okazy drzew i krzewów.


102 góra W bliskiej okolicy Łęczycy, koło Tumu, już od VI wieku istniał warowny gród, który w średniowieczu był stolicą księstwa i letnią stolicą kościelną Polski. Po zniszczeniu w 1331 roku przez Krzyżaków król Kazimierz Wielki przeniósł go i wybudował warowny zamek na teren dzisiejszego miasta. Dziś mieści się tu muzeum gromadzące między innymi zbiory archeologiczne oraz etnograficzne, z bardzo ciekawą kolekcją rzeźb przedstawiających diabła Borutę. 102-103 Pałac w Walewicach, zbudowany według projektu H. Szpilowskiego w 1783 roku, należał do szambelana A. Walewskiego. Jego żoną była Maria, znana z romansu z Napoleonem I.


103 góra Gotycko-renesansowy kościół w Sobocie powstał około roku 1518 z fundacji Tomasza Sobockiego, którego nagrobek znajduje się w kościele. Wnętrze zachowało bogate polichromie. 103 dół Kolegiata w Tumie jest jednym z najcenniejszych zabytków sztuki romańskiej w Polsce. Zbudowana w latach 1141-61, kryje w swoim wnętrzu wspaniały romański portal oraz fragmenty malowideł ściennych z różnych epok.


104-105 Willa z 1904 roku przy ulicy Worcela 6/8 zaprojektowana została przez I. Stebelskiego. 104 dół Secesyjna willa zbudowana dla Leopolda Kindermanna w roku 1903 znajduje się przy ulicy Wólczańskiej 31/33. Autorem projektu jest Gustaw Landau-Gutenteger.


£ÓDŸ

105 góra Ulica Piotrkowska, długości 5 km, stanowi centrum Łodzi i uważana jest za najdłuższą handlową ulicę Europy. Bogacenie się miasta sprzyjało zabudowaniu głównej ulicy efektownymi kamienicami, które prezentują głównie styl eklektyczny.

105 środek Pałac Izraela Kalmana Poznańskiego w Łodzi przy ul. Ogrodowej 15 powstał w 1888 roku według projektu Hilarego Majewskiego. Neobarokowy, monumentalny budynek, przebudowywany aż do 1900 roku mieści obecnie Muzeum Historii Miasta Łodzi.


106 góra Warszawa założona została na wysokim brzegu Wisły, ważnym szlaku komunikacyjnym, na przełomie XIII i XIV wieku. Dziś po Wiśle pływają głównie wycieczkowe statki pasażerskie.

WARSZAWA 106 środek Nowe Miasto ukształtowało sie na przełomie XIV i XV wieku za brama Nowomiejska, przy drodze do Zakroczymia. Na mocy przywileju z 1408 roku stało sie niezależnym organizmem miejskim. Posiadało własny rynek, ratusz, własny samorząd miejski choć nie posiadało obwarowań. Do Warszawy zostało przyłączone w 1791 roku. 106 dół Pomnik Adama Mickiewicza, wybitnego poety romantyzmu, odsłonięto w roku 1898 w setną rocznicę urodzin poety. Na cokole widnieje napis "poecie - rodacy".


107 góra Rynek Starego Miasta jest najczęściej odwiedzanym przez turystów miejscem w Warszawie. Właśnie tu stoi posąg Syrenki, symbol miasta. Ten cynowy odlew rzeźby dłuta Konstantego Hegla umieszczono w tym miejscu w 1855 roku. 106-107 Zamek Królewski powstał dla króla Zygmunta III Wazy po przeniesieniu stolicy państwa do Warszawy. Budowę nowej rezydencji na planie pięcioboku powierzono włoskim architektom Giovanniemu Trevano, Giacomo Rodondo i Matteo Castelli. W następnych wiekach zamek podlegał licznym przebudowom i rozbudowom. Budynek spalony w 1939 roku został wysadzony w powietrze przez hitlerowców w roku 1944. Zamek odbudowano ze składek społecznych w latach 1971-84.


108-109 Łazienki to oryginalny, w skali europejskiej, zespół ogrodowo-pałacowy, któremu początek dał Stanisław Herakliusz Lubomirski, stawiając na terenie zwierzyńca królewskiego budynek Łaźni i Ermitaż. Następny właściciel, król Stanisław August Poniatowski, przekształcił Łazienki w swą letnią rezydencję. Od roku 1766 stworzono tu imponujący krajobrazowogeometryczny ogród królewski. 108 dół Pałac Kultury i Nauki został wzniesiony w latach 1952-55, według projektu Lwa Rudniewa. Jest przykładem architektury socrealistycznej. Mierzy 234 m i z galerii na 30 piętrze można oglądać wspaniałe widoki Warszawy.


WARSZAWA 109 góra Na nabrzeżu Wisły, tuż przy wjeździe na most Świętokrzyski zbudowany w 2000 roku, stoi pomnik Syreny, dłuta Ludwiki Nitschowej.

109 środek Secesyjny pomnik wybitnego polskiego kompozytora Fryderyka Chopina z 1909 roku postawiony został w Łazienkach w roku 1926. W pogodne niedziele odbywają się tutaj koncerty pianistyczne.

109 dół W tej południowej dzielnicy Warszawy mieści się olbrzymi zespół pałacowoparkowy zbudowany dla króla Jana III Sobieskiego. Pierwotny, niewielki dwór, zwany Villa Nova, przekształcono w barokową rezydencję. Najstarszą częścią Pałacu w Wilanowie jest korpus główny.Wybudowano go, według projektu Augustyna Locciego w latach 1681-96 dla Jana III Sobieskiego. W latach 1723-29 dobudowano, od strony dziedzińca, skrzydła. Prace przy pałacu prowadzono, z przerwami, do konca XIX wieku.


110 Późnobarokowy kościół w Kobyłce powstał z fundacji biskupa Marcina Załuskiego w latach 1741-45 według projektu Guida Antonia Longhi. Podczas przebudowy w latach 1854-55 uzyskał nawy boczne. Wnętrze kryje wspaniałe polichromie barokowe oraz rokokowe wyposażenie.

111 góra Ruiny zamku w Czersku są pozostałością po dawnej stolicy Księstwa Mazowieckiego, zanim w 1413 roku została przeniesiona do Warszawy. Zamek powstał w początkach wieku XV na ruinach budowli wcześniejszych. Zachowały się trzy okrągłe wieże. Do zamku wiedzie most zwodzony.

111 środek W nieistniejącym już dworze w Czarnolesie od około 1571 roku żył i tworzył Jan Kochanowski, wielki polski poeta doby renesansu. Murowany dwór, w którym dziś mieści się muzeum poety, wybudował w 2 połowie XIX wieku ówczesny właściciel dóbr J. A. Jabłonowski. W muzeum przechowywane są dwie pamiątki po Kochanowskim: jego fotel oraz okute żelazem drzwi do dworskiego lamusa.

111 dół Barokowy pałac w Puławach wzniósł dla Stanisława Herakliusza Lubomirskiego w latach 1676-79 Tylman z Gameren. Za czasów Czartoryskich pałac został przebudowany przez Chrystiana Piotra Aignera.


112-113 Spichlerze zbożowe w Kazimierzu Dolnym, których pierwotnie było kilkadziesiąt, usytuowane zostały wzdłuż Wisły. Jednym z zachowanych jest spichlerz Ulatowskich z 1591 roku. 112 dół Kazimierz Dolny to miasto malarzy i pisarzy. Urokliwe, wąskie uliczki i piękne widoki z łagodnych wzgórz przyciągają rzesze turystów. Centrum miasta stanowi rynek z zabytkowymi kamienicami.


113 góra Kamienice Mikołaja i Krzysztofa Przybyłów są najciekawszymi kamienicami w Kazimierzu Dolnym. Zbudowane w 1615 roku zostały ozdobione późnorenesansową dekoracją rzeźbiarską. Na zdjęciu widoczny św. Krzysztof niosący Chrystusa.

113 środek Na wzgórzu, górującym nad Kazimierzem, znajdują się ruiny gotyckiego zamku wzniesionego w XIV wieku przez Kazimierza Wielkiego. 113 dół Kamienicę Celejowską w Kazimierzu Dolnym, zbudowaną w początkach XVII wieku dekoruje wspaniała attyka.


114 góra XIV-wieczny zamek w Lublinie został całkowicie zrujnowany. Na jego miejscu w latach 1824-26 wybudowano, w stylu gotyku angielskiego, więzienie.

114-115 Nałęczów, położony w dolinie rzeki Bystrej, był od 1751 roku własnością rodziny Małachowskich. W latach 1771-73 Stanisław Małachowski zbudował tu wczesnobarokowy pałac, który otoczony został parkiem - to dzisiejszy park zdrojowy. Nałęczów dopiero od 2 połowy XIX wieku stał się znanym uzdrowiskiem, mimo że lecznicze źródła odkryto pół wieku wcześniej.


115 góra Najcenniejszym zabytkiem Lublina jest kaplica Świętej Trójcy, z drugiej połowy XIV wieku, znajdująca się na dziedzińcu zamku. Wnętrze ozdabiają bizantyjsko-ruskie freski fundacji Władysława Jagiełły.

115 dół Muzeum Wsi Lubelskiej na Sławniku w Lublinie założone, w 1976 roku, gromadzi przykłady architektury drewnianej z rejonów Wyżyny Lubelskiej i Roztocza. Na obszarze 25 ha znajduje się około 180 budynków prezentujących różne typy zabudowy wiejskiej i dworskiej. We dworze z Żyrzyna (na zdjęciu) organizowane są wystawy czasowe.


116 góra Kościół św. Jana Nepomucena w Zwierzyńcu usytuowany jest malowniczo na wyspie. Powstał on w latach 1741-47 według projektu Jerzego de Kawe.

116 dół i 116-117 Zamość, zwany „Padwą Północy”, zaprojektowany został przez włoskiego architekta Bernardo Moranda według renesansowej wizji „miasta idealnego”. Budowa rozpoczęła się w 1581 roku w czasie, kiedy właścicielem Zamościa był kanclerz i hetman wielki koronny Jan Zamoyski. Ratusz powstał w końcu XVI wieku według projektu B. Moranda.


117 góra Roztoczański Park Narodowy przecinają rzeki Wieprz i Tanew. Na Tanwi znajdują się niskie wodospady zwane szumami.


118

Biskupin

INOWROC£AW

Mogilno Strzelno Gniezno

państwa Polan. Z miejscem tym wiąże się legenda o królu Popielu, którego w wieży zjadły myszy. Wieża ta, według legendy, stała na cyplu nad jezio rem Gopło,

Konin

gdzie dziś znajdują się

Œmie³ów Go³uchów Kalisz Krotoszyn Antonin

we wczesnym średniowieczu istniał gród wcielony w IX wieku do

POZNAÑ Kórnik RogalinKoszuty

Wschowa Leszno Rydzyna

Nad jeziorem Gopło w Kruszwicy

pozostałości po zamku zbudowanym przez Kazimierza

Tub¹dzin

WIELKOPOLSKA

Wielkiego.


119 góra Kościół św. Jana w Mogilnie pierwotnie romański został przebudowany w XV i XVI wieku, a następnie w latach 1760--97. Z czasów romańskich zachowały się dwie krypty. Jedna z zrekonstruowanym ołtarzem.

118-119 Przy Szlaku Piastowskim, między Poznaniem a Gnieznem, we wsi Moraczewo zachowały się trzy wiatraki z XIX wieku.


120 góra Pierwotny kościół ponorbertański Świętej Trójcy w Strzelnie zbudowano po roku 1175. Przebudowany w XIV wieku w pierwszej połowie XVIII wieku otrzymał formę barokową. W nawie głównej znajdują się romańskie kolumny, pokryte personifikacjami cnót i przywar.


120-121 i 121 góra W państwie Polan Gniezno pełniło rolę stolicy. Pierwszą świątynię wzniesiono tu przed 970 rokiem, następną, romańską w XI wieku. Tu Mieszko I pochował swą żonę Dąbrówkę. Stąd św. Wojciech wyruszył na swą ostatnią wyprawę misyjną i tu go pochowano. Tu również koronowano od 1025 roku do XIV wieku królów polskich. Obecna, gotycka katedra powstała w latach 1350-1595. W katedrze w Gnieźnie znajdują się wykonane z brązu dwuskrzydłowe drzwi, ukazujące w 18 kwaterach sceny z życia św. Wojciecha i jego męczeńską śmierć. Jest to jedno z najwspanialszych dzieł sztuki romańskiej w Polsce.

121 dół Kościół NMP jest najstarszym zabytkiem Inowrocławia. W świątyni tej zbudowanej na początku XIII wieku w stylu romańskim na ścianach widoczne są kamienne maski, prawdopodobnie pochodzenia celtyckiego.


122 dół prawe Klasycystyczny pałac w Lubostroniu zbudowano w latach 1795-1800 dla Fryderyka Skórzewskiego według projektu Stanisława Zawadzkiego. Jest to przykład budowli wzorowanej na willach włoskiego architekta A. Palladia.

122 dół lewe W miejscowości Wenecja znajduje się Muzeum Kolei Wąskotorowej gromadzące liczne przykłady taboru kolejowego.


123 góra i dół Nad Jeziorem Lednickim utworzono Wielkopolski Park Etnograficzny, jeden z największych skansenów w Polsce. Na obszarze 21 ha zgromadzono wiele przykładów architektury drewnianej Wielkopolski.

122-123 W oddalonej o 33 km od Gniezna miejscowości Biskupin w 1933 roku odkryto pozostałości po osadzie kultury łużyckiej z XVII-XVI wieku p.n.e. W zrekonstruowanych zabudowaniach co roku we wrześniu odbywa się Festyn Archeologiczny.


POZNAÑ 124 góra Studzienka Bamberki - dziewczyny z dwiema konwiami zawieszonymi na tzw. szońdach upamiętnia Bambrów. Byli to osadnicy niemieccy, z okolic Bambergu, sprowadzeni przez władze Poznania na początku XVIII wieku po wyludnieniu się okolic miasta po wojnie północnej i zarazie.

124 dół Kamieniczki budników są rzadkim w Polsce zespołem szeregowej zabudowy targowej. Budy śledziowe, w których handlowano rybami, solą, świecami swoim początkiem sięgają w XIII wiek. Początkowo drewniane, w XV wieku przybierają formę wąskich, murowanych kamienic z kramem w przyziemiu.


125 góra Pierwsze wzmianki o ratuszu w Poznaniu, siedzibie rady miejskiej, pochodzą z 1310 roku. Wielki pożar, który ogarnął budynek w 1536 roku zmusił władze miasta do gruntownej przebudowy, której podjął się Jan Baptysta Quadro, architekt sprowadzony z Lugano. Wówczas ratusz uzyskał renesansową formę, która stawia go wśród najwybitniejszych zabytków renesansu w Europie. 124-125 Katedra, w swej obecnej, gotyckiej formie powstawała od wieku XIV do XV, ale pozostały w niej elementy budowli wcześniejszych - przedromańskiej i romańskiej. Przebudowy z okresu baroku i klasycyzmu zostały usunięte w czasie rekonstrukcji po zniszczeniach z II wojny światowej. Złota Kaplica jako mauzoleum Mieszka I i Bolesława Chrobrego powstała, na murach wcześniejszej kaplicy, przed rokiem 1837. Wnętrze według projektu Franciszka Marii Lanciego, w stylu romantycznego historyzmu nawiązuje do sztuki bizantyjskiej.


POZNAÑ 126-127 Na wzgórzu św. Wojciecha, skąd, według legendy swą wyprawę na Prusy rozpoczynał św. Wojciech już w 1222 roku fundowano mały kościół. Murowana, gotycka budowla, którą podziwiać możemy obecnie, powstała dopiero w pierwszej połowie wieku XV. W XVI wieku dobudowano nawy boczne, a w 1634 kaplicę św. Antoniego. Wnętrze, przykryte sklepieniem gwiaździstym ozdobione zostało, w latach 1911-12, secesyjną polichromią wykonaną przez Antoniego Pocajłówicza. Kościół, zwany “Skałką Poznańską” - w nawiązaniu do kościoła Na Skałce w Krakowie - jest nekropolią wybitnych Wielkopolan. 126 dół Kościół farny pod wezwaniem św. Stanisława biskupa zbudowany został przez zakon jezuitów w latach 1651-1732. Prace przy tej monumentalnej budowli prowadzili liczni wybitni artyści: Tomasz Poncino, Bartłomiej Wąsowski - autor traktatu o architekturze, murator Jan Catenaci oraz Pompeo Ferrari.


127 góra Najstarszy na terenie lewobrzeznego Poznania kosciół Dominikanów, przy ulicy Szewskiej, powstał już w drugiej połowie XIII wieku, jeszcze przed lokacją miasta przez Przemysla I. Liczne, późniejsze przebudowy, mi.in. prace w latach 1700-24 kierowane przez muratora Jana Catenaciego i odbudowa po pożarze w 1803 roku, zniekształciły pierwotną bryłę budowli. Zachowało się jednak wiele wczesnogotyckich fragmentów.

27 środek Budynek Teatru Wielkiego (ulica Fredry) zbudowano, według projektu M. Littmana, w 1910 roku. Klasyczny kolumnowy portyk wieńczy trójkątny naczółek, na którym stoi mityczny Pegaz. Po bokach ustawiono posągi kobiety jadącej na lwie i mężczyzny stojącego obok lwa. Teatr zbudowano dla publiczności niemieckiej ale już po dziewięciu latach stał się siedzibą Polskiego Teatru Operowego.

127 dół Dzieje Ogrodu Botanicznego, znajdującego się w dzielnicy Jeżyce siegają roku 1925. Pełni on jednocześnie funkcję placówki naukowej Uniwersytetu Poznanskiego i parku publicznego.


128-129 Budowę rokokowo-klasycystycznego pałacu w Rogalinie rozpoczęto w 1770 roku dla Kazimierza Raczyńskiego. W latach 1782-83 dobudowano półkoliste galerie zakończone oficynami, nadające pałacowi bardziej nowoczesny, klasycystyczny charakter. Budowlę ukończono przy współpracy Dominika Merliniego i Jana Ch. Kamsetzera na początku XIX wieku. W pałacu zwiedzać można ekspozycję wnętrz pałacowych w stylu od późnego renesansu do biedermeieru. Widoczna na zdjęciu Galeria Portretów prezentuje obrazy, głównie pędzla Marcello Bacciarellego z okresu panowania króla Stanisława Augusta Poniatowskiego.


129 góra Neogotycki zamek w Kórniku, położony na wyspie i otoczony pięknym romantycznym parkiem, w dzisiejszym kształcie powstał w pierwszej połowie XIX wieku za sprawą ówczesnego właściciela Tytusa Działyńskiego. Nagromadzone przez niego zbiory kolekcjonerskie, bibliofilskie oraz wyposażenie wnętrz stanowią trzon muzeum kórnickiego. Najbardziej reprezentacyjnymi wnętrzami są Salon i Gabinet Mauretański.

129 dół Barokowy dwór w Koszutach zbudowany w końcu XVIII wieku dla Józefa Zabłockiego, konstrukcji szachulcowej, otynkowany, przykryty został łamanym dachem, krytym gontem. Obecnie mieści się w nim Muzeum Ziemi Średzkiej.


130 góra Zamek w Gołuchowie w swoim dzisiejszym renesansowym kształcie powstał w latach 1872-85. Właścicielka Izabella Działyńska stworzyła w nim prywatne muzeum - jedno z pierwszych w Polsce.

130-131 W malowniczej dolinie rzeki Lutyni w Śmiełowie znajduje się klasycystyczny pałac otoczony parkiem. Powstał on w 1797 roku według projektu Stanisława Zawadzkiego i jest znakomitym przykładem popularnego w tych czasach, na terenie Polski typu pałacu palladiańskiego. Korpus główny z okazałym portykiem połączony jest z oficynami bocznymi ćwierćkolistymi galeriami. W pałacu, w 1831 roku, ukrywał się, jako Adam Mühl, Adam Mickiewicz.


131 góra i środek Kolegiata Wniebowzięcia i św. Józefa w Kaliszu powstała w 1353 roku jako budowla gotycka. W roku 1783, w czasie wyburzania przyległych budynków, kościół częściowo się zawalił. Został odbudowany niedługo przed 1790 rokiem, już jako późnobarokowy. Zachowało się gotyckie prezbiterium ze sklepieniem gwiaździstym.

131 dół Ratusz w Kaliszu wzniesiono w latach 1920-25 według projektu S. Pajzderskiego, nawiązującego do tradycji renesansowych ratuszy z wysoką wieżą. Dzisiejszy budynek jest już trzecią budowlą w tym miejscu. Pierwotny gmach pochodził z 1426 roku.


132-133 i 132 dół W miejscowości Tubądzin stoi klasycystyczny dwór, otoczony pięknym parkiem krajobrazowym. Zbudowany w latach 1760-96 przez Macieja Zbijewskiego, w roku 1892 przeszedł na własność rodu Walewskich. Kazimierz Walewski, pragnąc uczynić z Tubądzina muzeum rodzinne, gromadził portrety krewnych, książki, dokumenty dotyczące rodu oraz przedmioty użytkowe. W 1984 roku we dworze otwarto Muzeum Walewskich, które eksponuje część zachowanych zbiorów Kazimierza Walewskiego. Prezentuje również wnętrza dworskie z przełomu XIX i XX stulecia. Na ścianach widocznego na zdjęciu salonu wiszą portrety członków rodu Walewskich.


133 góra i dół W Antoninie znajduje się pałac myśliwski zbudowany w latach 1822-24 według projektu Karla Friedricha Schinkla dla księcia Antoniego Radziwiłła. Główną część tej nietypowej budowli stanowi wysoka sala z kolumną pośrodku, z trzema dwupiętrowymi skrzydłami mieszkalnymi. W pałacu mieści się izba pamiątek związanych z Fryderykiem Chopinem, który koncertował tu w latach 1827 i 1829.


135 góra Późnorenesansowy kościół św. Jana Chrzciciela w Krotoszynie powstał w latach 1592-97. 135 środek prawe Barokowy zamek w Rydzynie, położony na sztucznej wyspie otoczonej fosą, budowano dla rodu Leszczyńskich, na fundamentach wcześniejszego, gotyckiego zamku. Prace w latach 1766-96 prowadzono według projektu Ignacego Graffa. Wewnątrz znajduje się dwukondygnacyjna sala balowa ze wspaniałym plafonem przedstawiającym apoteozę zaślubin Aleksandra Józefa Sułkowskiego.

135 dół Neoromański ratusz we Wschowej powstał na bazie wcześniejszej budowli w latach 1860-70. We wnętrzach zachowały się gotyckie pomieszczenia z XVI wieku.

135 środek lewe Barokowy ratusz w Lesznie w swej pierwotnej późnorenesansowej formie powstał w latach 1637-39. Swój dzisiejszy kształt zawdzięcza przebudowie z lat 1707-09 prowadzonej prawdopodobnie przez Pompea Ferrariego. 134 Kościół Narodzenia NMP w Lubiniu wzniesiono przed 1111 rokiem jako część klasztoru benedyktynów sprowadzonych tu z Leodium w Lotaryngii w 1070 roku. Liczne przebudowy w XIII, XV i XVIII wieku nadały budowli dzisiejszy kształt. Wnętrze zawiera wspaniałe późnobarokowe dekoracje, z których wyróżniają się stalle z lat 1730-38 wykonane przez warsztat Jana J. Urbańskiego.


Gubin

¯ary

ZIELONA GÓRA

¯agañ

G³ogów

LUBUSKIE 136 góra Pałac Wallensteina w Żaganiu jest jednym z najciekawszych barokowych pałaców 136 dół lewe

w Polsce. Zbudowany w latach 1674-1700,

Zielona Góra jest stolicą województwa lubuskiego. Od XIV wieku

na murach wcześniejsze, manierystycznej

miasto słyneło z produkcji wina. Z licznych niegdyś winnic

budowli, otoczony jest parkiem.

pozostała ostatnia znajdująca się w parku Winnym. Najstarszym budynkiem miasta jest Wieża Głodowa.

136-137 Na terenie Głogowa już we wczesnym średniowieczu był gród obronny na Wyspie Tumskiej, prawdopodobnie należący do plemienia Dziadoszan. W miejscu grodu w XIII wieku wzniesiono pierwotny zamek książąt głogowskich. Obecny budynek stawiano etapami od 1 połowy XIV do XVIII wieku. 136 dół prawe Renesansowy ratusz w Gubinie zbudowano w latach 1671-72 na murach gotyckiej budowli.


137 góra lewe Na zespół zamkowo-pałacowy w Żarach składa się zamek rodziny Dewinów z 2 połowy XIII wieku, przebudowany w stylu renesansu, oraz pałac Promnitzów z lat 1710-26. 137 góra prawe Najciekawszym zabytkiem Bytomia Odrzańskiego jest późnorenesansowy Hotel pod Złotym Lwem.


138 góra W Lubomierzu, miasteczku z urokliwym rynkiem otoczonym renesansowymi kamienicami podcieniowymi zachował się wspaniały zabytek późnobarokowy. Jest nim kościół Wniebowzięcia NMP i św. Mateusza przylegający do klasztoru benedyktynek. Zbudowany w latach 1727-30 przez Johanna Jakuba Scheerhofera zwraca uwagę wspaniałą dekoracją barokową i rokokową wnętrza oraz barokową polichromią wykonaną przez Georga Wilhelma Neunhertza z lat 1728-30. 138-139 W Zagórzu Śląskim, na wzgórzu, znajduje się gotycko-renesansowy zamek Grodno. Zbudowany został w końcu XIII wieku dla księcia świdnickojaworskiego Bolka I. Zamek górny powstał w 1 połowie XIV wieku, a rozbudowanego dla rodziny von Logau w 2 połowie XVI wieku.


Boles³awiec

Trzebnica

Legnica WROC£AW JELENIA GÓRA WA£BRZYCH

Brzeg

KARKONOSZE OPOLE

ŒL¥SK

K£ODZKO Bystrzyca K³odzka

Nysa

KATOWICE Oœwiêcim Bielsko-Bia³a BESKIDY

139 środek Legnica we wczesnym średniowieczu była piastowskim grodem broniącym szlaku handlowego z zachodu na wschód. Pozostałością po owych czasach są romańskie fragmenty kaplicy Henryka Brodatego z 1238 roku, widoczne w istniejącym do dziś zamku. W rynku znajdują się renessowe kramy śledziowe - zespół ośmiu kamieniczek z podcieniami.

139 dół Wczesnobarokowy ewangelickoaugsburski kościół św. Ducha w Jaworze, zwany kościołem Pokoju, zbudowany został w latach 1654-55. Budynek drewniany o konstrukcji ryglowej kryje wewnątrz olbrzymią salę mogącą pomieścić około 6000 osób. Jest ona otoczona czterokondygnacyjnymi emporami z bogato rzeźbionymi i malowanymi balustradami. Ołtarz główny, ambona i chrzcielnica pochodzą z 2 połowy wieku XVII, polichromię zaś i pozostały wystrój wykonano w początku XVIII wieku.


140 góra W Karpaczu u podnóża Karkonoszy stoi najstarszyw Polsce, romański, drewniany kościół - świątynia Wang. Zbudowano go w XIII wieku w południowej Norwegii w miejscowości Wang. Kupiony przez Fryderyka Wilhelma IV przeniesiony został, w częściach, najpierw do Berlina, a następnie do Karpacza gdzie zrekonstruowano go w latach 1842-43. W tym też czasie dobudowano do niego kamienną wieżę.

140 dół Karkonosze zbudowane są z granitów, łupków krystalicznych i gnejsów. Wiele granitowych skał przybrało tu fantazyjne kształty. W wyniku działania lodowca powstały rumowiska skalne, takie jak na górze Śnieżce, oraz kilka kotłów z malowniczymi jeziorami, np. Mały Staw.


140-141 i141 góra Śnieżka jest najwyższym szczytem Sudetów (1602 m) i tym samym Karkonoszy. Panuje tu klimat subpolarny ze średnią roczną temperaturą zbliżoną do zera, silnymi wiatrami oraz gwałtownymi załamaniami pogody. W XVII wieku teren ten należał do dóbr hrabiowskich Schaffgotschów, którzy w 1681 roku wybudowali tu kaplicę św. Wawrzyńca, gdzie kilka razy w roku msze odprawiali cystersi. Obecnie msza odprawiana jest w kaplicy raz w roku, 10 sierpnia, w dzień św. Wawrzyńca.


142 -143, 142 dół i 143 dół Zespół klasztorny w Krzeszowie należy do najwspanialszych zabytków w Polsce. Książę świdnicko-jaworski Bolko I w roku 1292 sprowadził tu z Henrykowa cystersów. Olbrzymie dobra, gromadzone od średniowiecza do XVIII wieku, pozwoliły zakonowi na wielką rozbudowę klasztoru. W latach 1728-35 zbudowano kościół Wniebowzięcia NMP, nazywany dziś “perłą śląskiego baroku”. Monumentalną fasadę, podzieloną na trzy sfery: ziemską, maryjną i niebiańską, zdobią grupy rzeźb autorstwa wybitnego czeskiego rzeźbiarza Ferdinanda Brokofa. Bogato dekorowane wnętrze przykryto sklepieniem żaglastym z malowidłami Georga Wilhelma Neunhertza, a stalle w transepcie wykonał Anton Dorasil. Od wschodu do kościoła przylega mauzoleum Piastów świdnickich, z gotyckimi nagrobkami Bolka I i Bolka II.


143 góra Na skalistej skarpie w Książu koło Wałbrzycha już w średniowieczu powstał zamek. Po licznych przebudowach m.in. renesansowych i barokowych dzisiejszy eklektyczny kształt nadano budowli na początku XX wieku.

143 środek Barokowy kościół parafialny św. Jadwigi w Legnickim Polu powstał w latach 1727-31. We wnętrznu, na sklepieniach, zachowały się wspaniałe freski z 1773 roku, tematycznie związane z historią śmierci księcia Henryka Pobożnego, który według tradycji zginął w miejscu gdzie stanął kościół.


144 góra Świdnica uzyskała prawa miejskie w 1214 roku. Na środku wydłużonego rynku w XV wieku, zbudowano późnogotycki ratusz, przebudowany następnie w XVI i XIX wieku. Wokół niego znajdują się, postawione w XVIII wieku, cztery barokowe studnie oraz kolumna Świętej Trójcy z 1693 roku. Rynek otaczają kamienice mieszczańskie z XVI-XIX wieku. 144-145 Kościół Pokoju w Świdnicy jest drugim po Jaworze zachowanym tego typu obiektem w Europie. Powstał on latach 1655-1658 na planie krzyża greckiego otoczonego wieńcem kaplic, które dobudowano później. We wnętrzu zobaczyć można wspaniałą, barokową dekorację z malowidłami z XVIII wieku. Z tego czasu pochodzą również ołtarz główny i ambona.

w


145 góra lewe Neogotycki pałac w Kamieńcu Ząbkowickim powstał w latach 1838-65, według projektu Karla Friedricha Schinkla, dla Marianny Orańskiej i jej syna księcia Albrechta Pruskiego.

145 góra prawe Romańska rotunda św. Gotarda w Strzelinie, zbudowana w wiekach XII i XIII mimo późniejszych przeróbek zachowała wiele pierwotnych elementów. Od strony południowej znajduje się romański portal. 145 dół Neogotycki ratusz w Ząbkowicach Śląskich powstał, według projektu Alexisa Langera, w latach 1862-65.

145 środek Eklektyczny ratusz w Ziębicach zbudowano w latach 1888-91 na miejscu wcześniejszego, renesansowego. Mieści się w nim Muzeum Sprzętu Gospodarstwa Domowego gromadzące naczynia kuchenne i przedmioty używane w gospodarstwie domowym od XV wieku.


146 góra Kamienice Jaś i Małgosia przy wrocławskim rynku to ostatnie z kilkunastu domków zamieszkałych dawniej przez altarystów i kanoników z kościoła św. Elżbiety.

WROC£AW 146 środek Ratusz wrocławski w swej pierwotnej, parterowej formie powstał w 2 połowie XIII wieku. Zarówno wzrost znaczenia rady, jak i rozwój gospodarczy samego miasta przyczyniły się do rozbudowy budynku, który po dodaniu nowego piętra zyskał wiele nowych izb, między innymi Wójtowską czy Radnych. Ostatni etap rozbudowy ratusza nastąpił na przełomie XV i XVI wieku, kiedy powstała trzecia nawa z dekoracyjną fasadą ozdobioną trzema wykuszami.

146 dół Wrocławski rynek wytyczono prawdopodobnie na początku XIII wieku. W początkowym okresie budowano z drewna, ale już w 2 połowie XIII wieku stawiano domy murowane, których powstało 60. Taka ich liczba zachowała się do dziś. W XVI wieku dominowały kamienice 2- i 3-piętrowe, a ich fragmenty przetrwały w późniejszych renesansowo-barokowych budowlach.


146-147 i 147 dół Budynek Uniwersytetu Wrocławskiego powstał w latach 1728-42 na zlecenie zakonu jezuitów, którzy już od roku 1659 prowadzili we Wrocławiu kolegium i gimnazjum, a od 1702 roku akademię o randze uniwersytetu. We wnętrzu znaleźć można wiele wspaniałych sal, z których najpiękniejsza jest Aula Leopoldina, otwarta w 1732 roku. Zarówno malarstwo, jak i rzeźby dekorujące salę prezentują najwyższy poziom artystyczny.


WROC£AW 148 góra Kościół NMP na Piasku z lat 1334-1425 to budowla z trzema nawami, o takiej samej wysokości. W nawie południowej zachowała się część tympanonu fundacyjnego z romańskiego kościoła istniejącego tu wcześniej. Wnętrze zawiera wiele cennych zabytków, między innymi późnogotycką chrzcielnicę z XV wieku, barokowy ołtarz główny z obrazem Matki Boskiej Zwycięskiej.

148-149 Ostrów Tumski i wyspa Piasek to miejsce początków historii Wrocławia. Na zdjęciu widoczne są kościół św. Krzyża z XIII wieku i Archikatedra św. Jana Chrzciciela.


149 góra lewe Katedra św. Jana Chrzciciela na Ostrowiu Tumskim powstała dzięki utworzeniu w 1000 roku biskupstwa wrocławskiego przez Bolesława Chrobrego. Dzisiejszy kościół, który rozpoczęto budować w roku 1244, jest trzecią świątynią postawioną w tym miejscu - poprzedzały ją kościoły przedromański i romański. 149 góra prawe Halę Ludową zbudowano w latach 1911-13 z okazji 100 rocznicy bitwy pod Lipskiem. 149 dół Romański portal z nieistniejącego już kościoła Benedyktynów na Ołbinie wmurowany jest w ścianę kościoła św. Marii Magdaleny.


150-151 Zespół klasztorny w Henrykowie wznieśli cystersi sprowadzeni tu w latach 1225-27 przez księcia Henryka Brodatego. Kościół Wniebowzięcia NMP i św. Jana Chrzciciela powstawał etapami od 1241 roku aż do końca XVII wieku. Z okresu ostatniej przebudowy oraz z początku XVIII wieku pochodzi między innymi barokowe i rokokowe wyposażenie wnętrza. Najwspanialszym obiektem kościoła są renesansowo-barokowe stalle z lat 1702-10, wybitne dzieło śląskiego rzemiosła. Przedstawiają one sceny z życia Chrystusa i Marii. 150 dół U progu Kotliny Kłodzkiej leżą Góry Bardzkie. Jest to niewielkie pasmo górskie o długości 18 km, w którym najwyższy szczyt, Kłodzka Góra, ma 765 m n.p.m. Góry są niemal całkowicie zalesione.


151 góra Kłodzko to jedna z najstarszych miejscowości na Śląsku, wzmiankowana w roku 981, jako gród warowny należący do Sławnika, ojca św. Wojciecha. Wyspę Piasek, położoną na Nysie Kłodzkiej, łączy ze Starym Miastem gotycki most, zbudowany w latach 1281-1390.

151 dół Kościół Matki Boskiej Różańcowej w Kłodzku z lat 1628-31, przebudowany został w początku XVIII wieku. Jest to typowa dla baroku bazylika z dwuwieżową fasadą. Obok znajduje się czworoboczny klasztor z lat 1678-1731, z wewnętrznym wirydarzem.


152-153 i 152 góra W Wambierzycach znajduje się słynne sanktuarium, zwane śląską Jerozolimą. Od końca XII wieku, kiedy według legendy Janowi z Ratna ukazała się Matka Boska z Jezusem, był tu znany ośrodek kultu maryjnego. W latach 1683-1711 wzniesiono kościół, na wzór świątyni jerozolimskiej, a na okolicznych wzgórzach nazwanych Golgotą, Kalwarią i Synajem zbudowano kilkanaście bram i około 100 kaplic. Kościół Nawiedzenia NMP przebudowano w latach 1715-25, nadając mu cechy późnobarokowe. W bogato dekorowanym wnętrzu kościoła, w ołtarzu głównym znajduje się cudowna figura Matki Boskiej Wambierzyckiej, ukoronowana koronami papieskimi w 1980 roku. Została ona wyrzeźbiona w drewnie lipowym w roku 1380.


153 góra i środek Duszniki-Zdrój już w 1769 roku stały się uzdrowiskiem, choć pierwsze wzmianki o miejscowych źródłach pojawiły się w XV wieku. Z leczniczych właściwości korzystał Fryderyk Chopin, który wraz z matką i siostrami przebywał tu w 1826 roku. W parku Zdrojowym obok zegara z kwiatów stoi klasycystyczny teatr imienia kompozytora, gdzie corocznie odbywa się Międzynarodowy Festiwal Chopinowski. Najciekawszym zabytkiem Dusznik-Zdroju jest barokowy kościół św. św. Piotra i Pawła z pierwszej połowy XVIII wieku. We wnętrzu zwraca uwagę nietypowa ambona z około 1730 roku w kształcie wieloryba.

153 dół W Czermnej, która leży w granicach Kudowy Zdroju, znajduje się Kaplica Czaszek. W 1776 roku miejscowy proboszcz zebrał kości poległych na polach bitew oraz zmarłych w czasie zarazy i wyłożył nimi kościół. Zgromadził ok 3000 czaszek i piszczeli.


Góry Stołowe, leżące w zachodniej części Kotliny Kłodzkiej, dzięki swym walorom krajobrazowym, są najczęściej odwiedzaną partią Sudetów.. W 1993 roku utworzono tu Park Narodowy Gór Stołowych, w którym poruszać się można tylko po znakowanych szlakach i ścieżkach dydaktycznych. 154-155 Błędne Skały znajdujące się w zachodniej części Gór Stołowych są labiryntem skalnym o głębokości 6-10 m, wyżłobionym w skałach piaskowcowych, czasami sklepionym, tworzącym skomplikowaną sieć przejść i chodników. 154 dół Najwyższym masywem Gór Stołowych jest Szczeliniec Wielki (919 m n.m.p.). Jest on pocięty licznymi, głębokimi - do kilkudziesięciu metrów - szczelinami i rozpadlinami. Piaskowcowe skały wymodelowane zostały w procesie erozji w fantastyczne kształty noszące niemniej wyszukane nazwy: Małpolud, Kwoka, Kaczęta.


155 góra Przełęcz Puchaczówka rozdzielająca Masyw Śnieżnika i grzbiet Krowiarek jest doskonałym punktem widokowym. 155 środek Wodospad Wilczki w Międzygórzu jest główną atrakcją turystyczną Masywu Śnieżnika. Położony w głębokim wąwozie strumienia, wrzyna się w podłoże na głębokość 27 m.

155 dół W południowo-wschodniej części Kotliny Kłodzkiej znajduje się Masyw Śnieżnika, z najwyższym szczytem tego rejonu (1425 m n.m.p.), Śnieżnikiem. Przy dobrej pogodzie roztacza się stąd wspaniały widok na Karkonosze, Masyw Ślęży i Beskidy.


156 góra lewe Kościół św. św. Jakuba i Agnieszki w Nysie wzniesiony został w latach 1423-30 przez śląskiego architekta Piotra z Ząbkowic. Główne wejście zdobi piękny portal.

156 dół Emporowo-bazylikowy kościół św. św. Mikołaja i Franciszka Ksawerego w Otmuchowie powstał w latach 1706-07. Empory czyli galerie znajdują się nad kaplicami.


156 góra prawe Dom Wagi Miejskiej w Nysie powstał w 1604 roku w stylu renesansu niderlandzkiego i jest dziś pozostałością po średniowiecznej zabudowie miejskiej. W rynku i przy przyległych uliczkach znajduje się wiele renesansowych i barokowych kamieniczek.

157 góra Krajobraz z okolic Lądka Zdroju 156-157 Jedna z najbardziej malowniczych rezydencji na Śląsku znajduje się w Mosznie. W latach 1896-1900 i 1913-14, na bazie murów wcześniejszej, barokowej budowli powstał eklektyczny pałac dla Franza Huberta ThieleWincklera.


158 góra Gotycki kościół św. Jakuba Apostoła w Małujowicach zbudowano na początku XIV wieku. Wnętrze kryje cenne malowidła ścienne o tematyce biblijnej, z czterech okresów: gotyckie z 4 ćwierci XIV wieku, z lat około 1450-60, sprzed 1483 oraz renesansowe z 1 ćwierci XVI wieku. Przy ich wykonywaniu wykorzystano technikę wycinanych w skórze szablonów o motywach geometrycznych i roślinnych.

158-159 W kościele Franciszkanów w Opolu znajduje się kaplica Piastowska św. Anny. Około 1380 roku Bolko III ufundował tu nagrobki Piastów opolskich. Na gwiaździstych sklepieniach widnieją piastowskie tarcze herbowe.


159 góra Zamek w Brzegu wzniesiony został w stylu renesansowym w latach 1538-1560. Uwagę zwraca arkadowy dziedziniec z lat 1541-1560 zaprojektowany przez J. i F. Parrów, wzorowany na dziedzińcu zamku na Wawelu w Krakowie. Renesansowy budynek bramny zaskakuje bogatą dekoracją rzeźbiarską. Nad bramą widnieją posągi księcia Jerzego II i księżnej Barbary, a ponad nimi, dwa rzędy kamiennych popiersi Piastów śląskich i władców Polski.

159 środek Koścół św. Trójcy, pofranciszkański, powstał po 1248 roku. W latach 1307-29 bazylikowy układ zmieniono na halowy. Kilkakrotnie przebudowana ostatecznie zachowała barokowe wnętrze. W podziemiach znajdują się groby Piastów opolskich.

159 dół Ratusz na rynku w Opolu zbudowano w latach 1933-36 na wzór Palazzo Vecchio Medyceuszy z Florencji. Wokół znajdują się barokowe kamieniczki, w większości zrekonstruowane po II wojnie światowej.


160 dół lewe W 1940 roku w Oświęcimiu (Auschwitz) hitlerowcy założyli największy w Polsce obóz zagłady. Łącznie zginęło tu około czterech milionów ludzi. W pobliskiej Brzezince (Birkenau) zachowała się rampa, na którą wyładowywano więźniów z wagonów i gdzie dokonywano ich selekcji.


161 góra W południowej części Beskidu Śląskiego położona wieś Koniaków, słynąca z koronkarstwa. W chacie Marii Gwarkowej, twórczyni koronek cieszyńskich, w 1966 roku założono Izbę Regionalną. We wsi znajduje się również zespół drewnianych chat z XVIII i XIX wieku.

160-161 Drewniany dwór alkierzowy w Ożarowie pochodzi z roku 1757. Budynek wzniesiono w konstrukcji zrębowej, z łamanym dachem polskim, przykrytym gontem. Ma on nietypowy układ prostokąta, z narożnymi kwadratowymi alkierzami. Mieści się tu Muzeum Wnętrz Dworskich.

160 dół prawe Klasycystyczny ratusz w Gliwicach z 2 połowy XIX wieku kryje w sobie częściowo mury z XV wieku.

161 dół Gotycki zamek nad Czarną Przemszą w Będzinie z przełomu XIII i XIV wieku rozbudowany został w roku 1364 przez Kazimierza Wielkiego. W 1834 roku przekształcono w stylu neogotyckim według projektu Franciszka Marii Lanciego. Zachowały się okrągła baszta, kwadratowa wieża, podwójny pierścień murów i fosa.


KIELCE SANDOMIERZ

CZÊSTOCHOWA

TARNOBRZEG

TARNÓW

KRAKÓW

RZESZÓW

Wadowice KROSNO

PRZEMYŒL

Nowy S¹cz

ZAKOPANE

Sanok BIESZCZADY

TATRY

MA£OPOLSKA

162 Klasztor Paulinów na Jasnej Górze w Częstochowie założony został na mocy fundacji księcia opolskiego Władysława w 1382 roku. W XV wieku powstały pierwsze gotyckie budynki. Z tego okresu pochodzi również najstarsza część Kaplicy Matki Boskiej. Większość budynków zbudowano jednak w XVII wieku. Wnętrze kościoła otrzymało barokowy wystrój po pożarze w 1690 roku.


163 góra W Olsztynie koło Częstochowy, na wapiennej skale, wznoszą się ruiny zamku. Został on zbudowany przed 1349 roku przez Kazimierza Wielkiego. 162-163 We wsi Podzamcze na terenie Jury KrakowskoCzęstochowskiej znajdują się ruiny zamku Ogrodzieniec. Tę renesansową budowlę wzniósł w latach 1530-45 krakowski mieszczanin Seweryn Boner.


164-165 Pofałdowane krajobrazy ziemi kieleckiej z szachownicą niewielkich poletek zawsze stanowiły inspirację dla pisarzy i malarzy. 164 dół Muzeum Wsi Kieleckiej w Tokarni, założone w 1976 roku, gromadzi zabytki architektury drewnianej regionu. Obszar 65 ha podzielono na sektory odpowiadające pięciu typom budownictwa: wyżynnego, lessowego, świętokrzyskiego, dworskiego i małomiasteczkowego. Wśród 25 obiektów w większości są to zabudowania chłopskie z II połowy XIX wieku - obejrzeć można między innymi chałupę z Rokitna z 1805 roku, wiatrak paltrak z Grzmucina z 1921 roku oraz dwór z Suchedniowa z 1858 roku.


165 góra Wczesnobarokowy pałac biskupów krakowskich w Kielcach wzniesiono dla biskupa J. Zadzika w 1 połowie XVII wieku. Czworoboczny gmach z ośmiobocznymi wieżami w narożach zaprojektowali J. Trevano i T. Poncino. W budynku obejrzeć można portrety biskupów krakowskich oraz plafony z warsztatu T. Dolabellego. Mieści się tutaj Muzeum Narodowe z galeriami malarstwa polskiego, ekspozycją broni i muzeum wnętrz z XVII wieku. 165 środek Gobelin herbowy Stefana Korycińskiego z lat 1617-58 z kalendarza wielkiego koronnego Muzeum Narodowego w Kielcach.

165 dół Zamek w Chęcinach wybudowany został przed 1306 rokiem przez biskupa krakowskiego Jana Muskatę. Władysław Łokietek i Kazimierz Wielki prowadzili jego rozbudowę. Od czasów wojny szwedzkiej zamek pozostaje w ruinie.


166 góra W miejscowości Ujazd znajdują się ruiny zamku Krzyżtopór, wzniesionego w latach 1631-1644 dla Krzysztofa Ossolińskiego.

166 dół Nazwa klasztoru Benedyktynów w Świętym Krzyżu pochodzi od relikwii Krzyża Świętego przechowywanej tutaj od 1723 roku. W klasycystycznych wnętrzach znajdują się obrazy Franciszka Smuglewicza.


167 góra Na zboczach Łysej Góry i Łysicy, wśród lasów, ciągną się pasami gołoborza, utworzone ze skał kwarcytowych i łupków kambryjskich. 166-167 Zamek w Baranowie Sandomierskim powstał w latach 1591-1606 na miejscu dawnego dworu. Tą renesansową rezydencję zaprojektował prawdopodobnie Santi Gucci dla Andrzeja Leszczyńskiego. Dziedziniec wewnętrzny zamku otoczony jest z trzech stron piętrowymi arkadowokolumnowymi krużgankami.


Sandomierz, położony na lessowych wzgórzach stromo opadających ku Wiśle zamieszkany był już w neolicie. W końcu IX wieku był drugim co do ważności, w Małopolsce grodem, po Krakowie. Szybko rozwijające się miasto, będąc stolicą księstwa, uzyskało prawa miejskie w 1286 roku. Wtedy to zbudowano tu mury miejskie, ratusz oraz liczne kościoły. Cały zespół urbanistyczno-architektoniczny Starego Miasta, w kształcie elipsy, należy do najciekawszych w Polsce.

SANDOMIERZ

168 środek W miejscu, gdzie we wczesnym średniowieczu istniał gród, na wzgórzu oddalonym od Starego Miasta stoi zamek zbudowany w XIV wieku, ufundowany przez Kazimierza Wielkiego. W XIX wieku mieściło się tu więzienie a obecnie znalazło swą siedzibę Muzeum Okręgowe ze zbiorami sreber, numizmatów, obiektów etnograficznych oraz z ekspozycją dawnych wnętrz zamkowych. 168 dół W południowej części Starego Miasta w Sandomierzu, przy skarpie wiślanej stoi katedra zbudowana dzięki fundacji Kazimierza Wielkiego około 1360 roku.


168 góra Wąwóz Królowej Jadwigi w Sandomierzu jest najpiękniejszym z lessowych wąwozów w okolicy. Długi na 500 m, ma strome ściany o wysokości 10 m. Jego zbocza są gęsto porośnięte drzewami i krzewami, wśród których na uwagę zasługuje chroniona wisienka karłowata. 169 góra Góry Pieprzowe usytuowane na północ od Sandomierza zbudowane są z łupków i kwarcytów liczących około 500 milionów lat. Pod wpływem działania czynników atmosferycznych skały te kruszą się tworząc drobny szary gruz, od którego koloru powstała nazwa. 168-169 Najciekawszą budowlą w rynku jest XIV-wieczny ratusz, który swą renesansową formę uzyskał w czasie XVI-wiecznej przebudowy.


170-171 Wieś Zalipie słynie z malowanych chat. Od 1948 roku, dwa dni po Bożym Ciele odbywa się coroczny konkurs, w którym uczestniczą mieszkańcy wsi. Chaty, budynki gospodarcze, studnie i psie budy malowane są we wzory kwiatowe. W 1974 roku zagrodę malarki Felicji Curyłowej przekształcono w skansen. Podziwiać w nim można wspaniale malowane wnętrza chaty.

170 dół Gotycki kościół parafialny w Bejscach powstał około 1400 roku. W latach 1593-1600 do kościoła dobudowano kaplicę mieszczącą nagrobki Mikołaja Firleja i jego pierwszej żony. Jest to wybitne manierystyczne dzieło warsztatu pińczowskiego.


171 góra Gotycki kościół w Wiślicy ufundował w XIV wieku Kazimierz Wielki, o czym informuje tablica zawieszona nad bocznym wejściem.

171 środek i dół Rynek w Tarnowie otoczony jest kamieniczkami, z których część powstała w dobie renesansu. XIV-wieczny ratusz w drugiej połowie XVI wieku został przebudowany przez Jana Marię Padowano.


172 góra lewe Kościół Zwiastowania NMP w Leżajsku pochodzi z lat 1618-1628. We wnętrzu znajdują się słynne organy z lat 1680-1693 o niezwykle bogatej dekoracji rzeźbiarskiej. Ciekawostką jest urządzenie wywołujące specjalne efekty dźwiękowe, np. świergot ptaków.

172 środek Zamek w Krasiczynie powstał w latach 1592-1618 dla rodziny Krasickich. Marcin Krasicki przekształcił go w rezydencję. Prace nadzorował architekt Galeazzo Appiani.

172 dół Rzeszów w średniowieczu był granicznym grodem Ziemi Sandomierskiej. Opanowany przez książąt halickich, do Polski wrócił w 1340 roku. Było to miasto prywatne należące kolejno do Rzeszowskich, Ligęzów, Ostrowskich i Lubomirskich. W rynku znajduje się eklektyczny ratusz z końca XIX wieku.


172 góra prawe Zamek w Łańcucie wzniesiono w latach 1629-1641 dla Stanisława Lubomirskiego. Po 1775 roku na zlecenie Izabelli Lubomirskiej Chrystian Piotr Aigner przebudował zamek na rezydencję. W zamku łańcuckim znajduje się muzeum wnętrz. W klasycystycznej Sali Kolumnowej stoi rzeźba Antonia Canowy przedstawiająca amora.

172-173 i 173 góra Skansen w Kolbuszowej gromadzi architekturę drewnianą Rzeszowiaków i Lasowiaków zamieszkujących okoliczne tereny. Jest to filia Muzeum Kultury Ludowej, znajdującego się w mieście, w dawnej synagodze i dawnej oficynie dworskiej.


174-175 i 174 dół Skansen w Sanoku to największe tego typu muzeum w Polsce. Gromadzi on budownictwo pięciu grup etnograficznych: Bojków, Łemków, Dolinian, Pogórzan Wschodnich i Pogórzan Zachodnich. Znajdują się tu cerkwie, kościoły, kompletne zagrody chłopskie, przydrożne kapliczki. Stała wystawa pokazuje ikony powstałe od XV do XX wieku.


175 góra We wsi Równia koło Ustrzyk Dolnych znajduje się wspaniała XVIII-wieczna cerkiew drewniana, będąca pozostałością po licznych tu niegdyś wsiach Łemków i Bojków.

175 środek Jezioro Solińskie to zbiornik o powierzchni 21 km2 powstały po przegrodzeniu rzeki San zaporą. Jest on największym sztucznym jeziorem w Polsce. Nad jego brzegami znajdują się liczne miejscowości wypoczynkowe.

175 dół Bieszczady są do dziś terenem wypasu owiec. Na jesieni odbywają się spędy zwierząt z hal do zagród, czyli redyk, często traktowany uroczyście. Górale wkładają wtedy swoje odświętne regionalne stroje. W utrzymaniu porządku w stadzie pomagają psy pasterskie.


177 góra lewe Najciekawszym zabytkiem Leska jest renesansowa synagoga z przełomu XVI i XVII wieku. Obecnie mieści się tu muzeum. W pobliżu synagogi znajduje się jeden z najstarszych cmentarzy żydowskich w Polsce.

176-177 Bieszczady to pasmo górskie rozciągające się w południowowschodniej części kraju. Dla ochrony tutejszej flory i fauny utworzono Bieszczadzki Park Narodowy. Najbardziej charakterystycznym elementem bieszczadzkiego krajobrazu są połoniny.

176 góra San - prawy dopływ Wisły - bierze początek w Bieszczadach, na terytorium Ukrainy. Cały odcinek bieszczadzki rzeki przebiega zakolami. Rzeka głęboko wrzynając się w skały, tworzy malownicze przełomy. 176 dół Malowniczy krajobraz bieszczadzki


177 góra prawe Figura prawosławnego świętego na cmentarzu przy cerkwi w Bieszczadach.


178-179 Cerkiew grekokatolicka w Łosiach pochodzi z 1810 roku. W jej wnętrzu zachowały się ikony i ikonostas z przełomu XVIII i XIX wieku. 178 dół Cerkiew we wsi Skwirtne, powstała w 1837 roku i jest przykładem typowego kościoła łemkowskiego w stylu północno-zachodnim. Charakteryzuje się on planem trójdzielnym złożonym z trzech kwadratów, z nawą zawsze szerszą. Poszczególne części budynku pozostają w zróżnicowanej wysokości, a wieże posiadają hełmy.


179 góra Rozwój Krynicy jako uzdrowiska datuje się od 1793 roku, kiedy Franciszek Stix von Saunbergen zaczął budować pierwsze domy zdrojowe. Stary Dom Zdrojowy z 1889 roku, jest najciekawszym zabytkiem Krynicy. Mieści się w nim pijalnia wody „Mieczysław”.

179 dół Drewniany kościół cmentarny św. Leonarda w Lipnicy Murowanej pochodzi z końca XV wieku. Wewnątrz znajduje się gotycka i barokowa polichromia.


180 góra Zamek w Wiśniczu Nowym należał początkowo do Kmitów, później Lubomirskich. Zbudowano go w pierwszej połowie XVI wieku. Wczesnobarokową przebudowę w latach 1615-1621 prowadził Maciej Trapola.

180-181 Zamek w Niedzicy wybudowano przed 1330 rokiem, na skarpie nad rzeką Dunajec, dla rodziny Berzevicsych. Obecnie, w związku z powstaniem Zalewu Czorsztyńskiego, dominuje nad jego wodami.


181 góra Drewniany kościół św. Michała Archanioła w Dębnie zachował się w prawie nie zmienionej formie od drugiej połowy XV wieku. Ściany i strop zdobi polichromia z około 1500 roku. Wzór przypomina tkaninę z ponad 70-cioma motwami: jeźdzca, zwierząt, roślin, św. Jerzego walczącego ze smokiem, halabarników. W 1601 lub 1607 dobudowano wieżę a całość otacza drewniane ogrodzenie.

181 środek We wsi Łopuszna, w pięknej dolinie gorczańskiej, znajduje się dwór rodziny Tetmajerów. Obok stoi tzw. chałupa Klemensów i zabudowania gospodarcze. We dworze siedzibę ma Muzeum Kultury Szlacheckiej. 181 dół Dunajec przepływa przez Pieniny krętym, malowniczym kanionem. Pomiędzy Sromowcami Niżnymi a Szczawnicą odbywa się spływ tratwami, kierowanymi przez flisaków.


182-183 i 182 góra Tatry to największa grupa górska w Karpatach i tym samym w Polsce. Zajmują powierzchnię 785 km2, ale tylko 175 km2 znajduje się na terytorium Polski, reszta w Słowacji. Tam też leży najwyższy szczyt Tatr, Gerlach (2655 m n.p.m.). Najwyższym szczytem Tatr polskich są Rysy (2499 m n.p.m.). Polska część tego pasma gór dzieli się na Tatry Wysokie i Tatry Zachodnie. Tatry Wysokie zbudowane są z granitu, a ich atrakcją są liczne jeziora polodowcowe. W Tatrach Zachodnich, zbudowanych z wapienia, jest wiele jaskiń.

TATRY


183 góra Morskie Oko i znajdujący się powyżej Czarny Staw to najpiękniejsze jeziora w Tatrach, powstałe w epoce lodowcowej. Kocioł lodowcowy, w którym znajduje się Morskie Oko zamknięty jest moreną, na której zbudowano schronisko. Jeziora otaczają wysokie szczyty, m.in.: Opalony, Miedziane, Żabie, Mnich.

183 dół Dolina Chochołowska, leżąca w Tatrach Zachodnich, jest największą i najdłuższą doliną w polskich Tatrach. Znajduje się na terenie Tatrzańskiego Parku Narodowego, ale dopuszczony jest tam ograniczony wypas owiec i bydła, który w przeszłości był podstawą utrzymania miejscowych górali.


184 góra lewe Najczęściej odwiedzana przez turystów część Zakopanego to Kuźnice. Od 2 połowy wieku XVIII działała tu huta, od której, wtedy jeszcze wioska, wzięła nazwę. Dymarka i młot napędzane kołem wodnym służyły do wyrobu galanterii żelaznej: krzyże, ogrodzenia, kraty. Huta stawała się coraz mniej opłacalna, a w końcu XIX stulecia przestała działać. Kiedy Tatry stały się modne w początkach XX wieku, Kuźnice były bazą wypadową w góry. Dla obsługi stale zwiększającego się ruchu turystycznego w latach 193536 wybudowano tu kolej linową łączącą Kuźnice z Kasprowym Wierchem.

184 środek Pomnik Tytusa Chałubińskiego i Jana Krzeptowskiego Sabały poświęcony jest dwóm wybitnym postaciom związanym z Zakopanem. Tytus Chałubiński, taternik, lekarz, był nadzwyczaj zaangażowanym propagatorem Tatr i folkloru góralskiego. Sabała natomiast, jeden z najsłynniejszych górali, był przewodnikiem tatrzańskim, gawędziarzem i muzykantem. 184 dół Przy drewnianym kościele z roku 1757 w Chabówce znajduje się drewniana kapliczka z krucyfiksem i figurami z przełomu XVIII i XIX wieku.


185 góra W miejscowości Ząb koło Poronina kultywuje się tradycyjne stroje podhalańskie, które podziwiać można w czasie procesji święta Bożego Ciała.

184 góra prawe Najcenniejszym sakralnym obiektem Zakopanego jest kościół Matki Boskiej Częstochowskiej przy ulicy Kościeliskiej. Wznieśli go góralscy cieśle pod kierunkiem Sebastiana Gąsienicy w 1847 roku. 184-185 Ze wzgórz, na których leży wieś Ząb, roztacza się jeden z najpiękniejszych widoków Tatr.


186-187 W centralnej części Beskidów Zachodnich znajdują się Gorce - grupa górska mająca postać wału o długości 40 i szerokości 14 km. Najwyższym szczytem jest Turbacz (1310 m n.p.m.), otoczony grzbietami górskimi porozdzielanymi głębokimi dolinami. W 1981 roku w centralnej części gór utworzono Gorczański Park Narodowy, który chroni najcenniejsze przyrodniczo obszary. Drzewostan, który tu występuje, ma charakter pierwotny i dzieli się na regiel dolny z dominującą buczyną karpacką oraz regiel górny z borami świerkowymi.

186 dół Położona pomiędzy Gorcami a Beskidem Wyspowym Rabka znana była już w XV wieku jako warzelnia soli. W roku 1864 powstał pierwszy zakład kąpielowy wykożystujący tutejsze źródła mineralne. Najciekawszym zabytkiem jest drewniany kościół pod wezwaniem św. Marii Magdaleny, zbudowany w 1606 około 1650 roku. Jest to typowy drewniany kościół polskich Karpat o konstrukcji zrębowej z obronną wieżą z nadwieszoną izbicą.


187 góra Orawski Park Etnograficzny w Zubrzycy Górnej powstał w 1955 roku wokół drewnianego dworku z 1784 roku, należącego do rodziny Moniaków, sołtysów orawskich. Przeniesionych zostało tu wiele obiektów architektury drewnianej Orawy i Podhala, między innymi owczarnia, chałupa z Jabłonki oraz budynki i urządzenia przemysłowe, takie jak olejarnia i folusz. 187 środek Drewniany kościół w Orawce z około 1650 roku zdobi wspaniała polichromia z 1711 roku.

187 dół W miejscowości Tyniec, na skale, 40 m nad przełomem Wisły, znajduje się opactwo Benedyktynów ufundowane przez Bolesława Śmiałego około 1070 roku.


krak Ó w 188 góra Katedra pod wezwaniem św. św. Wacława i Stanisława na Wawelu w Krakowie została w XIV wieku ufundowana przez Władysława Łokietka. Odbywały się tu koronacje królów Polski i tu również chowano ich doczesne szczątki.


189 góra Zamek Królewski na wzgórzu wawelskim w Krakowie był rezydencją dynastii Piastów, Jagiellonów i Wazów. Na przełomie X i XI wieku powstało romańskie palatium z rotundą, a w XIV wieku za Kazimierza Wielkiego zbudowano gotycki zamek. Obecny, renesansowy kształt nadano królewskiej siedzibie w latach 1502-1536. Skrzydła zamku otaczają wspaniały dziedziniec arkadowy. 189 środek Kaplica Zygmuntowska w katedrze na Wawelu w Krakowie powstała w latach 1519-1531 z fundacji Zygmunta Starego. Jest najwspanialszym w Polsce dziełem renesansu, stworzonym przez włoskiego architekta Bartłomieja Berecciego.

189 dół Kościół św. Andrzeja i klasztor klarysek przy Drodze Królewskiej w Krakowie powstał w latach 1079-98 z fundacji palatyna Sieciecha. Kościół jako jeden z najstarszych w Krakowie zachował swój romański wygląd, przekształcony jedynie we wnętrzach w czasie barokowej przebudowy z około roku 1700.


190 góra Kościół Mariacki w Krakowie ufundowali mieszczanie krakowscy. Powstawał od 1355 roku aż do początku XVI wieku. Z wieży co godzinę odgrywany jest hejnał mariacki.\a 190 środek Gmach Collegium Maius, siedziba Uniwersytetu Jagiellońskiego, powstał pod koniec XV wieku według, wzorów architektury włoskiej.

KRAKÓW

190-191 Na środku rynku w Krakowie stoją Sukiennice. Są to hale z kramami powstałe w połowie XIV wieku. Obecny kształt zawdzięczają renesansowej przebudowie po pożarze w 1555 roku i neogotyckiej stylizacji z lat 1875-1879.

190 dół Późnobarokowy zespół klasztorny paulinów i kościół “Na Skałce” zbudowano w latach 1733-42 według projektu Antonia Solariego. W krypcie pod kościołem, urządzonej w 1880 roku w czterechsetną rocznicę śmierci Jana Długosza, którego tam pochowano, znajdują się groby wybitnych Polaków, między innymi: Adama Asnyka, Stanisława Wyspiańskiego oraz Karola Szymanowskiego.


191 góra Co roku, w pierwszy czwartek grunia odbywa się, przy pomniku Adama Mickiewicza, konkurs szopek bożonarodzeniowych. W architekturze widoczne są elementy krakowskich budowli.

192 Ojcowski Park Narodowy obejmuje malowniczą dolinę rzeki Prądnik. Znajduje się tu gotycko-renesansowy zamek w Pieskowej Skale, zbudowany przez Kazimierza Wielkiego, a zachwyt wzbudzają liczne fantazyjnie ukształtowane skały m.in. słynna Maczuga Herkulesa.


PolskaD  

Album o Polsce, book about Poalnd

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you