Issuu on Google+







POLSKA

Polska

ZDJĘCIA: STANISŁAWA, JOLANTA I RAFAŁ JABŁOŃSCY TEKST: RAFAŁ JABŁOŃSKI


morze ba£tyckie GDYNIA KO£OBRZEG

GDAÑSK

SZCZECIN ELBL¥G

POMORZE

WA MA

OLSZT

KUJAWY

BYDGOSZCZ TORUÑ POZNAÑ

P£OCK

WIELKOPOLSKA niemcy

W

MAZ

ZIELONA GÓRA KALISZ

KARKONOSZE

£ÓDZ´

WROC£AW

ŒL¥SK K£ODZKO

OPOLE

CZÊSTOCHOWA KATOWICE

czechy

BESKIDY

MA

KRAKÓW

TATRY

s£Owac


HISTORIA Historia

Str. 4-7 Str. 8-11

rosja Litwa

ARMIA I TYN AZURY

AUGUSTÓW

BIA£YSTOK

PODLASIE

bia£oruŒ

WARSZAWA

ZOWSZE

KALENDARIUM Kalendarium

Str. 12

FRYDERYK CHOPIN Znani Polacy

Str. 13

JAN PAWEŁ II II Jan Paweł

Str. 14

ZNANI POLACY Znani Polacy

Str. 15

LEGENDY Legendy

Str. 16-37

POMORZE Pomorze

Str. 38-47

WARMIA I Warmia MAZURY i Mazury

Str. 48-55

PODLASIE Podlasie

Str: 56-67

MAZOWSZE Mazowsze

Str. 68-73

KUJAWY Kujawy

Str. 74-83

WIELKOPOLSKA Wielkopolska

RADOM LUBLIN

SANDOMIERZ

ZAMOή

A£OPOSKA TARNÓW SANOK

wacja

BIESZCZADY

Str. 84-101 Str. 102-127

ukraina

ŚLĄSK Šlsk MAŁOPOLSKA Małopolska




HISTORIA Historia

1. Koronacja Bolesława Chrobrego przez Ottona III, drzeworyt z początku XVI wieku.

2. Widok Zamościa, miedzioryt z końca XVI wieku.

Polska, kraj położony w Eu­­­ropie Centralnej, po­mię­ dzy dwoma wielkimi mo­­car­stwami Rosją i Niem­­­­ca­ mi, ma swą bu­rzli­wą ty­siąc­letnią historię. Osadnictwo ludności pra­sło­­wiańskiej i sło­wiań­skiej rozpoczęło się na tych terenach już w XV wieku p.n.e. Prehistorycznym świa­­de­c­twem są m.in. wy­­kopaliska grodu kultury łużyckiej w Biskupinie po­cho­dzą­ce­go z około 550 roku p.n.e. Wśród plemion zamie­szku­ją­ cych te ziemie największe znaczenie w IX wie­ku uzy­skali Po­la­nie, których sto­licą było Gnie­zno, oraz Wiślanie ze sto­licą w Kra­kowie lub Wi­śli­cy. Dynas­tia Piastów w pań­stwie Po­lan, podbijając sąsiednie ple­ miona, m.in. Wiślan, roz­­poczęła konsolidację ziem sło­wiań­skich. Prze­łomowym mo­­men­tem w dziejach pow­sta­wania pań­stwowości pol­skiej było przy­jęcie chrztu przez księcia Mie­szka I. Akt ten nastąpił w 996 roku i wpro­­wadził Pol­skę w krąg kultury ła­ciń­ skiej, a także oddalił nie­bez­pie­cz­eństwo na­wra­cania


„og­niem i mieczem” Polski ja­ko kra­ju po­gań­skie­go. Na­stępca Mieszka, Bole­sław I Chro­bry, do­pro­wadził do pow­stania me­tro­polii chrześ­cijańskiej w Gnie­ źnie, wykorzystując propagandowo postać misjo­na­ rza Woj­cie­cha, który zginął śmiercią męczeńską na terenie Prus. Kraj chrze­ścijański, jakim stała się Pol­ ska, mógł ubiegać się o podniesienie do rangi kró­ lestwa. Dokonał tego Bo­le­sław I Chrobry w ro­ku 1025, stając się pierwszym królem Polski. Jego na­stę­ pca, Kazimierz Od­no­wi­ciel, w 1038 roku prze­niósł stolicę do Krakowa, usta­na­­wia­jąc to miasto, na naj­ bliższe stulecia, centrum życia politycznego i spo­ łecznego Polski. Dy­na­stię Piastów zakończył Ka­zi­ mierz Wielki, o któ­rym mó­­wi się, że „za­­stał kraj drew­­niany, a po­zo­­stawił mu­­ro­wany”. Po bezdzietnej śmierci kró­­la tron objął jego siostrzeniec Ludwik Wę­­ gierski, którego cór­ka Jadwiga poślubiona zo­sta­ła wielkiemu księciu li­tew­skiemu Jagielle. Mał­żeń­stwo to przypieczęto­wa­ło unię po­mię­dzy Pol­ską a Litwą, a dynastię pa­nu­jącą aż do 1572 roku zwa­no jagiel­ lońską. Był to szcze­gólnie dobry okres dla Polski. Czasy panowania ostatnich królów z tej dy­nastii: Zygmunta Sta­rego i Zy­gmunta Augusta, okre­śla się mianem „zło­tego wie­ku”. Po bezpotomnej śmier­ci Zy­gmunta Au­gusta aż do 1795 roku w Polsce rzą­dzili kró­lowie elekcyjni, wybierani przez ogół szla­chty na polach elekcyjnych na Woli pod War­szawą. Sposób 3. Portret Mikołaja Kopernika. 4. Jan Matejko, „Hołd Pruski”.






5. Widok Poznania z około 1618 roku. Miedzioryt z dzieła „Civitates Orbis Terrarum“ Brauna i Hogenberga.

elekcji króla pro­wadził czę­sto do wyborów nieko­ rzystnych dla polskiej racji stanu. Bardziej niż dobro kraju liczył się interes szlachty, która z biegiem czasu zy­ski­wała co­­raz większe przy­wileje, osłabiając tym samym wła­dzę królewską i państwo. Pra­kty­cznym prze­jawem tych tendencji była konstytucja nihil novi z 1505 roku, która nie po­zwa­lała królowi pod­jąć żadnych decyzji do­ty­czą­cych szlach­ty bez jej zgody, i przywilej li­be­rum veto – „nie pozwalam”, któ­ry uza­ leż­niał wy­nik ob­rad sejmu od jednego gło­su. Już pierwszy król elekcyjny, Hen­ryk Walezy, po kró­tkim 6. Panorama Gdańska, II połowa XVII wieku.

pa­nowaniu uciekł do Francji. Tron po­wie­rzano rów­ nież jednostkom wybitnym. Na­leżeli do nich Stefan Ba­tory, Jan III Sobie­ski i Sta­ni­sław Au­gust Po­nia­tow­ ski. W la­tach 1587-1668 w Polsce rządziła dynastia Wazów, wy­wo­dzących się ze Szwe­cji, a po śmierci Jana III So­­bie­skiego tron objęła saska dynastia Wet­ti­ nów – Au­gust II i Au­gust III. W wie­kach XVII i XVIII Pol­ska traciła na znaczeniu, co do­pro­wadziło do I roz­bioru w 1772 roku, w któ­rym Rosja, Austria i Prusy za­ane­ktowały pra­wie 30% jej terytorium. Podjęto wów­czas próby odnowy, które swój dobit­




7. Widok ogólny Krakowa, drzeworyt z końca XV wieku.

ny wyraz zna­lazły w Konstytucji 3 ma­ja 1791 roku. Jej uch­wały zostały unie­wa­żnio­ne przez konfe­derację targowicką i w 1793 roku doszło do II rozbioru, a w 1795 do III rozbioru, który spo­wo­do­wał zni­k­ nięcie Polski z ma­py Eu­ro­py na 123 lata. Dopiero po I wojnie światowej, na mo­cy traktatu wersalskiego Polska od­zyskała niepodległość. Nie­­stety na krótko. 8. Widok Warszawy według miedziorytu w książce S. Stawickiego z 1662 roku. 9. Warszawa,Ogłoszenie Konstytucji 3 maja. Rycina J. Łęskiego według Norblina.

We wrześniu 1939 roku II Rze­czy­po­spo­lita za­atako­ wa­na została przez Niemcy i ZSRR. Przez cały okres II wojny światowej Polacy walczyli w kraju i za gra­ nicą z okupantem – hi­tlerowskimi Niemcami. Po wojnie nowy ład geopolityczny usta­nowio­ny w Jał­ cie uza­leż­nił Polskę na następne 45 lat od ZSRR. Liczne wy­stą­pienia narodu polskiego przeciwko wła­ dzy komunistycznej (1956, 1970, 1976) były krwawo tłumione. Dopiero strajki robotników skupionych w związku Solidar­ność, któ­­rego przywódcą był Lech Wałęsa, do­prowa­dzi­ły do zmian ustroju Polski i uzy­ skania pełnej su­we­ren­ności. 31 grudnia 1989 ro­ku narodziła się III Rze­czy­pospolita. Koniec VIII wieku – powstanie obronnego zespołu osadni­ czego państwa plemiennego Polan na terenie dzisiejszego


KALENDARIUM Kalendarium 10

Giecza, który prawdopodobnie był stolicą państwa. Około 940 – budowa grodu warownego na Wzgórzu Lecha w Gnieźnie. około 960 – objęcie władzy przez Mieszka I. 965 – ślub Mieszka I z Dobrawą Przemyślidzką z Czech. 966 – chrzest Mieszka I, prawdopodobnie w Poznaniu, a tym samym przyjęcie przez księstwo Polan chrześcijań­ stwa. 992 – śmierć Mieszka I i intronizacja Bolesława I Chrobre­ go. 999 – kanonizacja św. Wojciecha, biskupa praskiego, który zginął w czasie misji chrystianizacyjnej w Prusach. 1000 – zjazd gnieźnieński, podczas którego przy grobie św. Wojciecha spotkali się cesarz Niemiec Otton III i ksią­żę Bo­ lesław Chrobry. Otton III nałożył na głowę księcia diadem cesarski, co oznaczać miało koronację, i podarował mu ko­ pię włóczni św. Maurycego. Ustanowiono metropolię, na której czele stanął brat św. Wojciecha Radzim Gaudenty, i powołano podległe biskupstwa w Krakowie, Kołobrzegu i Wrocławiu. 1025 – koronacja Bolesława Chrobrego na króla Polski. 1039 – najazd czeskiego księcia Brzetysława i przeniesienie stolicy Polski do Krakowa. 1138 – śmierć Bolesława Krzywoustego i zgodnie z jego te­ stamentem podział Polski na dzielnice. 1226 – sprowadzenie Krzyżaków do Polski przez księcia Konrada Mazowieckiego. 1241 – najazd Mongołów, którzy dotarli aż pod Legnicę. W bitwie zginął śląski książę Henryk Pobożny. 1320 – przywrócenie jedności państwa pod berłem Włady­ sława Łokietka. 1333 – koronacja Kazimierza Wielkiego, syna Łokietka. 11. „Zaprowadzenie chrześcijaństwa w Polsce“‚ Jan Matejko.

10. Herb Gdańska, 1687 rok.

Okres rozkwitu kraju i powiększenie terytorium 2,5 razy. Budowa pierścienia warownych zamków, szczególnie wo­ kół Krakowa. Reforma administracyjna i sądowa poprzez wprowadzenie statutów wiślickich. 1364 – założenie przez Kazimierza Wielkiego Akademii Kra­ kowskiej, drugiej po praskiej uczelni w Europie Wscho­dniej. 1370 – śmierć Kazimierza Wielkiego. Koniec dynastii Pia­ stów. 1385 – zawarcie unii polsko-litewskiej w Krewie. Na mocy tej umowy Litwa przyjęła chrzest i pozostawała w ścisłym związku z Polską. 1386 – ślub króla Polski Jadwigi z wielkim księciem litew­ skim Jagiełłą i koronacja Jagiełły na króla Polski. 1410 – zwycięstwo Polski nad Krzyżakami pod Grunwal­ dem. Jedna z największych bitew ówczesnej Europy, za­ chwiała potęgą zakonu krzyżackiego. 1466 – zawarcie pokoju toruńskiego kończącego wojnę trzynastoletnią z Krzyżakami, na mocy którego Polska od­ zyskała Prusy Królewskie. 1493 – ustanowienie parlamentu składającego się z trzech stanów: króla, senatu oraz izby poselskiej. 1505 – przyjęcie konstytucji nihil novi, zakazującej królowi wydawania ustaw bez zgody sejmu i senatu. 1519-21 – ostatnia wojna z Krzyżakami, zakończona sekula­ ryzacją dóbr zakonnych. 1525 – hołd pruski poddający królowi Polski powstałe z ziem zakonu Prusy Książęce. 1543 – ukazanie się dzieła Mikołaja Kopernika „O obrotach sfer niebieskich”, prezentującego jego teorię heliocentrycz­ ną. 1569 – zawarcie unii lubelskiej, łączącej Polskę i Litwę w Rzeczpospolitą Obojga Narodów – jedno państwo ze wspólnym królem i sejmem. 1572 – śmierć króla Zygmunta II Augusta kończąca dynastię Jagiellonów.


12. „Elekcja Augusta II na tle panoramy Warszawy“, Marco Allesandrin.

1791 – uchwalenie Konstytucji 3 maja, uważanej za pierw­ szą w Europie nowoczesną i spisaną ustawę zasadniczą. Stan szlachecki i mieszczański zrównano w prawach, a chłopów wzięto pod ochronę państwa. Zlikwidowano przywileje szlacheckie, takie jak: liberum veto. 1792 – zawiązanie przez magnatów konfederacji targowic­ kiej w celu przywrócenia starego ustroju państwa. Była ona pretekstem dla Rosji do interwencji w Polsce. 1793 – drugi rozbiór Polski dokonany prze Rosję i Prusy. 1794 – powstanie narodowe kierowane przez generała Ta­ deusza Kościuszkę przeciw państwom rozbiorowym. Zwy­ cięska dla oddziałów polskich bitwa rozegrała się pod Ra­ cławicami. 1795 – abdykacja króla Stanisława Augusta Poniatowskiego na polecenie carycy Katarzyny II. W tym roku dokonano trzeciego, całkowitego rozbioru Polski pomiędzy Rosję, Pru­ sy i Austrię. Polska zniknęła z mapy Europy na 123 lata. 1807-15 – istnienie Księstwa Warszawskiego, utworzonego przez Napoleona Bonapartego z części ziem rozbiorowych. Było ono związane unią personalną z Saksonią. 1815 – utworzenie Królestwa Polskiego tzw. Kongresowego, o ograniczonej autonomii, związanego unią z Rosją. Dys­ ponowało własnym sejmem, miało konstytucję i wojsko, ale królem Polski był car rosyjski. 1830-31 – powstanie listopadowe przeciwko Rosji. Wojna polsko-rosyjska, która po nim nastąpiła, po początkowych sukcesach wojsk polskich pod Stoczkiem i Olszynką Gro­ chowską zakończyła się zdobyciem przez Rosję Warszawy.

1573 – przyjęcie artykułów henrykowskich i pacta conventa, stanowiących podstawę ustroju Rzeczypospolitej i przy­ wilejów szlacheckich. 1573 – wybranie Henryka Walezego na króla Polski podczas pierwszej wolnej elekcji, która odbyła się w Warszawie. 1575 – elekcja księcia Siedmiogrodu Stefana Batorego na króla Polski, po ślubie z Anną Jagiellonką, ostatnią przedsta­ wicielką dynastii jagiellońskiej. 1586 – śmierć Stefana Batorego i elekcja króla Szwecji Zyg­ munta III Wazy na tron Polski. 1596 – przeniesienie stolicy Polski z Krakowa do Warszawy. 1596 – przyjęcie przez Kościół prawosławny w Polsce zwierzchnictwa papieża w akcie unii brzeskiej. 1620-21 – wojna polsko-turecka. Klęska pod Cecorą i zwycięska obrona Chocimia. 1621-29 – wojna ze Szwecją o Inflanty. 1648-54 – powstanie Kozaków pod wodzą Bohdana 13. Król Polski Stanisław August Poniatowski. Chmielnickiego na Ukrainie. 1655-60 – najazd szwedzki na Polskę, zwany „potopem”. Zakończył się wypędzeniem Szwedów, którzy dokonali ol­ brzymich spustoszeń na terenie kraju. 1655 – obrona klasztoru na Jasnej Górze w Częstochowie przed wojskami szwedzkimi. 1669 – pierwsze zastosowanie zasady liberum veto, która pozwalała jednemu posłowi zerwać obrady sejmu. 1673 – rozbicie Turków pod Chocimiem przez hetmana Jana III Sobieskiego. 1683 – zwycięstwo króla Polski Jana III Sobieskiego nad Tur­ kami pod Wiedniem, kończące ich ekspansję w Europie. 1717 – zatwierdzenie przez „sejm niemy” zasad ustroju na­ rzuconych Polsce przez Rosję. 1768 – zawiązanie przez szlachtę polską konfederacji bar­ skiej przeciw Rosji i królowi Stanisławowi Augustowi Ponia­ towskiemu w imię niepodległości kraju. 1772 – pierwszy rozbiór Polski pomiędzy Austrię, Rosję i Prusy. 1773 – utworzenie przez króla Stanisława Augusta Ponia­ towskiego Komisji Edukacji Narodowej podejmującej refor­ my szkolnictwa w kraju. 1788-92 – obrady Sejmu Czteroletniego mające na celu przywrócenie suwerenności kraju i reformy gospodarcze.

11


1832 – odebranie autonomii Królestwu Polskiemu jako od­ wet po powstaniu listopadowym. 1846 – powstanie w Wolnym Mieście Krakowie, w którym istniała Rzeczpospolita Krakowska, skierowane przeciw za­ borcy austriackiemu. Po klęsce powstania miasto zostało 12 wcielone do Austrii. 1863-64 – powstanie styczniowe, zryw narodowy przeciw­ ko okupacji rosyjskiej. Ze względu na przewagę wojsk ro­ syjskich oddziały polskie prowadziły walki partyzanckie. Po stłumieniu powstania kilkadziesiąt tysięcy jego uczestników wysłano na Syberię. 1867 – zakazanie używania języka polskiego w administra­ cji i szkolnictwie na terenie zaboru rosyjskiego. 1903 – Maria Skłodowska-Curie i Pierre Curie laureatami Nagrody Nobla z fizyki. 1905 – przyznanie Henrykowi Sienkiewiczowi Nagrody No­ bla w dziedzinie literatury. 1911 – uhonorowanie Marii Skłodowskiej-Curie Nagrodą Nobla z chemii za wydzielenie czystego radu. 1914 – początek I wojny światowej. Utworzenie przez Józe­ fa Piłsudskiego Legionów Polskich w ramach armii austrowęgierskiej, które walczyć miały u boku Austrii z Rosją. 11 listopada 1918 – odzyskanie niepodległości przez Polskę i przejęcie władzy nad wojskiem przez Józefa Piłsudskiego, który objął stanowisko Tymczasowego Naczelnika Pań­ stwa. 1920 – bitwa warszawska, tzw. cud nad Wisłą, w czasie wojny polsko-bolszewickiej, uznana za jedną z przełomo­ wych bitew w historii świata, zatrzymała ekspansję komu­ nizmu na zachód. 1921 – podpisanie traktatu ryskiego, który kończył wojnę polsko-rosyjską i regulował przebieg granic. 1924 – wprowadzenie polskiego złotego w wyniku reformy przeprowadzonej przez Władysława Grabskiego. Złoty za­ stąpił markę polską odziedziczoną po państwie niemiec­ kim. 1924 – przyznanie Władysławowi Reymontowi Nagrody Nobla w dziedzinie literatury za powieść „Chłopi”. 1926 – zamach stanu dokonany przez Józefa Piłsudskiego, de facto przejmującego władzę nad Polską. 1935 – śmierć Józefa Piłsudskiego. 15. Zdobycie Belwederu w czasie powstania listopadowego w 1830 roku.

14. Powstanie warszawskie 1944, „Rybak“ (18 lat ) i „Kajtek“ (13 lat).

1939, sierpień – podpisanie paktu Ribbentrop-Mołotow, który był aktem o nieagresji pomiędzy nazistowskimi Niem­ cami a komunistyczną Rosją. Przewidywał również rozbiór przez te państwa Polski i państw bałtyckich. 1 września 1939 – rozpoczęcie II wojny światowej niezapo­ wiedzianym atakiem pancernika „Schleswig-Holstein” na garnizon polski w Gdańsku na Westerplatte. 17 września 1939 – atak Związku Radzieckiego na wschod­ nią Polskę. 25 września 1939 – powołanie rządu RP na uchodźstwie z prezydentem Władysławem Raczkiewiczem i premierem Władysławem Sikorskim. 1940 – wywiezienie około 1,5 miliona obywateli Polski w głąb ZSRR. 1940 – w Katyniu, w pobliżu Smoleńska, Rosjanie wymor­ dowali 15 tysięcy polskich oficerów. 1941 – zgoda Sowietów, po rozpoczęciu wojny między Niemcami a ZSRR, na budowę armii złożonej z Polaków ze­ słanych i przetrzymywanych w więzieniach NKWD i guła­ gach. Dowódcą został gen. Władysław Anders. 1942 – ewakuacja armii Andersa z ZSRR przez Iran i Irak do Palestyny, a później walka na froncie włoskim wraz z armią brytyjską. 1 sierpnia 1944 – wybuch powstania warszawskiego, które trwało 63 dni. Upadło z powodu braku pomocy i zatrzyma­ nia ofensywy sowieckiej na Wiśle. Zginęło w nim około 20 tysięcy powstańców i 180 tysięcy mieszkańców Warszawy. 22 lipca 1944 – powołanie Polski Ludowej manifestem Pol­ skiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego zależnego od


ZSRR. Polska w nowych granicach utraciła na wschodzie 178 220 km2, a zyskała na zachodzie 101 200 km2. Około 13,8 milionów Polaków pozostało poza granicami pań­ stwa. 8-9 maja 1945 – kapitulacja III Rzeszy i koniec II wojny światowej. 1950 – przejęcie przez władze państwowe majątku Kościo­ ła katolickiego i Caritasu. 1953 – aresztowanie kardynała Stefana Wyszyńskiego na fali represji wobec Kościoła katolickiego. 1955 – zawarcie Układu Warszawskiego – związku wojsko­ wego państw Europy Środkowej i Wschodniej podporząd­ kowanych ZSRR. 1956, czerwiec – krwawo stłumiony bunt robotników w Po­ znaniu. Zginęło wtedy 57 osób. 1968, marzec – kryzys polityczny wywołany zdjęciem ze sceny Teatru Narodowego spektaklu „Dziady” Adama Mic­ kiewicza. 1970 – objęcie rządów po Władysławie Gomułce przez Edwarda Gierka, który rozpoczął okres względnego rozwo­ ju kraju głównie dzięki pożyczkom zagranicznym. 1976 – powstanie Komitetu Obrony Robotników, który był pierwszą jawną organizacją opozycyjną w PRL. 1978 – wybór kardynała Karola Wojtyły na papieża. 1979 – pierwsza wizyta papieża Jana Pawła II w Polsce. 1980 – rozpoczęcie strajków w wielu zakładach Polski, a przede wszystkim w Stoczni Gdańskiej. Powstanie kiero­ wanego przez Lecha Wałęsę NSZZ „Solidarność” na bazie wielu komitetów strajkowych. 1980 – przyznanie Czesławowi Miłoszowi literackiej Nagro­ dy Nobla. 13 grudnia 1981 – wprowadzenie przez gen. Wojciecha Ja­ ruzelskiego stanu wojennego w celu zniszczenia rodzącego się ruchu demokratycznego. Internowano około 10 tysięcy związkowców, intelektualistów i działaczy organizacji opo­ zycyjnych. 16 grudnia 1981 – pacyfikacja kopalni „Wujek” w Katowi­ cach; zginęło dziewięciu górników. 1983 – uhonorowanie Lecha Wałęsy Pokojową Nagrodą 17.Delegacja Solidarności z Lechem Wałęsą u papieża Jana Pawła II.

13

16. Ruiny zburzonej Warszawy w 1945 roku.

Nobla. 1984 – zamordowanie przez funkcjonariuszy Urzędu Bez­ pieczeństwa księdza Jerzego Popiełuszki, kapelana Solidar­ ności. 1989 – rozmowy „Okrągłego Stołu” pomiędzy władzami PRL, opozycją i Kościołem, w wyniku których doszło do częściowo wolnych wyborów do sejmu, a w konsekwencji do upadku PRL. 1990 – uznanie przez ZSRR popełnienia przez NKWD zbrodni katyńskiej. 1990 – zaprzysiężenie Lecha Wałęsy na prezydenta, pierw­ szego po wojnie wybranego w wolnych wyborach. 1991 – rozwiązanie Układu Warszawskiego. 1993 – wycofanie wojsk ZSRR z Polski. 1996 – przyznanie Wisławie Szymborskiej Nagrody Nobla w dziedzinie literatury. 1997 – przyjęcie nowej Konstytucji Rzeczypospolitej Pol­ skiej, znoszącej konstytucję z 1952 roku. 1999 – wstąpienie Polski do struktur NATO. 2004 – przyjęcie Polski do Unii Europejskiej. 2007 – zniesienie granic między Polską a państwami, które podpisały układ z Schengen.


FRYDERYKFryderyk CHOPIN Chopin Fryderyk Chopin (1810-49)

14

Wybitny kompozytor i pianista o sławie międzynarodowej. Urodzony w Żelazowej Woli koło Łowicza w rodzinie Mikołaja Cho­­­­pina, Francuza z Lotaryngii, i polskiej szlachcianki Justyny z Krzyżanowskich. Ojciec Chopina pracował w Żelazowej Woli jako domowy nauczyciel hrabiego Fryderyka Skarbka, właściciela tutejszych dóbr. Rodzina Chopinów mieszkała w jednej z oficyn istniejącego tu dworu. Oboje rodzice Fryderyka byli muzykalni: ojciec grał na skrzypcach i na flecie, a matka na fortepianie. Już jesienią 1810 roku rodzina Chopinów przeprowadziła się do Warszawy. Tu Fryderyk pobierał nauki gry na fortepianie, najpierw u swojej matki, a później Wojciecha Żywnego z Czech. Już w wieku siedmiu lat Chopin podjął pierwsze próby kompozytorskie. Powstały wtedy dwa polonezy: g-moll i B-dur. Mając zaledwie osiem lat, Fryderyk po raz pierwszy wystąpił publicznie, wzbudzając zachwyt i stając się poszukiwaną atrakcją salonów warszawskich. Gdy ukończył lat piętnaście, ukazały się drukiem jego dwa pierwsze mazurki: G-dur i B-dur, oraz Rondo c-moll. W latach 1826-29 Chopin rozwijał swój talent w Warszawskiej Szkole Głównej Muzyki pod kierunkiem Józefa Elsnera. Zwolniony z zajęć gry na fortepianie, ze względu na nieprzeciętny sposób i cha­ rakter gry, pobierał nauki kompozycji i harmonii. Po krótkim pobycie w Wiedniu Chopin wyjechał do Paryża, gdzie osiadł na stałe. Żegnany przez swoich przyjaciół i nauczyciela na rogatkach warszawskich, otrzymał w prezencie urnę z ziemią ojczystą, która później została rozsypana na grobie artysty. Do kraju rodzinnego już nie powrócił. W Paryżu Chopin prowadził życie wirtuoza, który, podziwiany przez tamtejsze elity, koncertował, kom­ ponował i dawał lekcje gry na fortepianie. Tutaj poznał znaną pisarkę Aurorę Dudevant, występującą pod pseudonimem George Sand, z którą przeżył kilkuletni romans. Razem wyjechali na hiszpańską Majorkę, by tam podreperować podupadające zdrowie Fryderyka.

19. Warszawa. Pomnik Chopina w parku Łazienkowskim.

18. Portret Fryderyka Chopina. Chopin chory był na gruźlicę, choć długo lekarze jego dolegliwości uznawali za niegroźne bóle gardła. Niestety kompozytor coraz bar­ dziej zapadał na zdrowiu. Coraz mniej komponował i koncertował. W 1848 roku wyjechał do Londynu i Szkocji. W Londynie dał swój ostatni koncert na rzecz polskich emigrantów. Umarł w Paryżu w roku 1849. Już przez jemu współczesnych Chopin uważany był za geniusza muzycznego, zarówno w dziedzinie kompozycji, jak i gry na forte­ pianie. Potrafił wykorzystać możliwości fortepianu, tworząc utwory o niespotykanym dotąd zakresie barwy brzmienia i dynamiki instru­ mentu. Równie odkrywczy był w dziedzinie harmoniki, nadając swym utworom zupełnie nowy i zdumiewająco bogaty język. Panująca w jego utworach równowaga i doskonałość nadaje im rys stylów klasycznych, z drugiej strony ich poetyka i nastrojowość pozwalają przyporządkować jego muzykę do współczesnego mu romantyzmu. Romantyczną cechą jego kompozycji jest ich ludowość i poprzez to rys narodowy. Jak powiedział Karol Szymanowski, Chopin chciał w swoich mazurkach i polonezach „ująć wieczyście bijące serce rasy w dłonie i odtworzyć na nowo w formie doskonałego, powszechnie zrozumiałego dzieła sztuki”.

20. Żelazowa Wola. Oficyna, w której urodził się Fryderyk Chopin.


JAN PAWE£ II II Jan Paweł Jan Paweł II (Karol Wojtyła) (1920-2005)

21. Pomnik Karola Wojtyły w Wadowicach. 22. Dom urodzenia Karola Wojtyły w Wadowicach.

Polski duchowny katolicki, arcybiskup krakowski, kardynał, a od 16 października 1978 roku papież. Urodził się 18 maja 1920 roku w Wa­ dowicach położonych na Pogórzu Śląskim, w domu przy ulicy Kościel­ nej 7 (dawniej Rynek 2), w którym mieści się obecnie muzeum po­ święcone jego pamięci. 20 czerwca 1920 roku został ochrzczony w miejscowym kościele parafialnym. Po ukończeniu gimnazjum w Wadowicach w 1938 roku Karol Wojtyła rozpoczął studia na wy­ dziale polonistycznym Uniwersytetu Jagiellońskiego. Napisał wtedy pierwsze prace literackie: „Ballady beskidzkie” i „Psałterz Dawidów”. Bolesne doświadczenia wojenne przyczyniły się do podjęcia decyzji o wstąpieniu w 1942 roku do Metropolitarnego Seminarium Du­ chownego w Krakowie, które ukończył święceniami w 1946 roku. Po dwuletnich studiach teologicznych w Rzymie objął wikariat najpierw w Niegowici, potem w parafii św. Floriana w Krakowie. W 1958 roku Karol Wojtyła został biskupem, w 1963 roku metropolitą krakowskim, a cztery lata później kardynałem. W 1978 roku po śmierci papieża Jana Pawła I Karol Wojtyła wyjechał do Rzymu na pogrzeb i konklawe. 16 października 1978 roku biały dym nad dachem Kaplicy Sykstyńskiej oznajmił wybór nowego papieża. Został nim po raz pierwszy Polak, kardynał Karol Wojtyła, który przybrał imię Jana Pawła II. Był to pierwszy od ponad czterystu lat papież, który nie był Włochem. Jego pontyfikat był jednym z najdłuższych w historii, trwał bowiem 27 lat. W czasie sprawowania posługi papieskiej Jan Paweł II odbył 102 piel­ grzymki, w tym 7 do Polski, w związku z czym nazywany był papie­ żem pielgrzymem. Wydał 13 encyklik, 12 adhortacji apostolskich, 10 konstytucji, 37 listów apostolskich oraz Nowy Kodeks Prawa Kano­ nicznego i Katechizm Kościoła katolickiego. Kanonizował po­­nad 450 osób, a 1267 beatyfikował.

23. Bazylika Mniejsza Ofiarowania NMP w Wadowicach – miejsce chrztu Karola Wojtyły. Mikołaj Kopernik (1473-1543)

15


ZNANI POLACY Znani Polacy Astronom, matematyk, prawnik, duchowny katolicki, od 1511 roku kanclerz kapituły warmińskiej. Autor dzieła „O obrotach sfer niebieskich”, napisanego łaciną, a wydanego w Norymberdze w 1543 roku. Prezentowało ono teorię heliocentryczną, która zaprzeczała geocentrycznej teorii Ptolemeusza, akceptowanej przez Kościół.

16

16

Jan Heweliusz (1611-87) Wybitny astronom mieszkający w Gdańsku. W 1640 roku założył obserwatorium astronomiczne z wykonanymi własnoręcznie przyrządami. Pod Gdańskiem Heweliusz zbudował teleskop o długości 50 m, największy wówczas na świecie. Sporządził mapę powierzchni Księżyca i odkrył dziewięć komet. Kazimierz Pułaski (1745-79) Uczestnik konfederacji barskiej wymierzonej przeciwko Rosji. Po upadku konfederacji skazany zaocznie na karę śmierci, wyemigrował. Władze żadnego kraju nie chciały go przyjąć, wyjechał więc na zaproszenie generała Lafayette’a do powstających właśnie Stanów Zjednoczonych Ameryki. W latach 1777-79 walczył u boku Jerzego Waszyngtona o niepodległość Stanów Zjednoczonych. W 1778 roku utworzył legion kawalerii, który zwyciężył Anglików w bitwie pod Charleston. Zginął w czasie oblężenia Savannah.

24. Mikołaj Kopernik.

Ignacy Paderewski (1860-1941) Wybitny pianista, kompozytor, polityk i działacz niepodległościowy. Wykształcenie muzyczne zdobywał w warszawskim Instytucie Muzycznym i jako solista inaugurował działalność Filharmonii Warszawskiej. Zrobił karierę międzynarodową, koncertując m.in. we Francji i w USA. Prowadził działalność dyplomatyczną na rzecz niepodległości Polski. Po powstaniu II Rzeczypospolitej powrócił do kraju, gdzie w 1919 roku został premie­ rem i ministrem spraw zagranicznych. Henryk Sienkiewicz (1846-1916) Po­­wieś­cio­pisarz i publicysta okresu pozytywizmu. Jeden z najpopularniejszych pisarzy świata. Tłumaczony na wiele języków, m.in. na arabski i japoński. Jego ulubioną formą literac­ ką była powieść historyczna. Największym zainteresowaniem w Polsce cieszył się cykl zwany „Trylogią”, składający się z „Ogniem i mieczem”, „Potopu” i „Pana Wołodyjowskiego”. Powieść „Quo Vadis” zrobiła największą karierę za granicami kraju. Wielu czytelników zyskały również powieści „Krzyżacy” oraz „W pustyni i w puszczy”. W 1905 roku laureat Nagrody Nobla za „całokształt twórczości”.

i

Maria Skłodowska-Curie (1867-1934) Urodzona w Warszawie przy ulicy Freta 16. Wybitny naukowiec z dziedziny chemii i fizyki. Większość życia spędziła we Francji, gdzie studiowała i rozwinęła swą działalność naukową. Do jej największych osiągnięć należało opracowanie teorii promieniotwórczości, technik rozdzielania izotopów promieniotwórczych oraz odkrycie dwóch nowych pierwiastków: radu i polonu. Prowadziła ba­­­dania nad leczeniem raka metodą promieniotwórczą. Zdo­była dwu­ krotnie N­­a­gro­­­dę Nobla: w 1903 roku z fizyki, z mę­­żem Piotrem Curie, oraz w 25. Józef Piłsudski. 1911 roku z chemii.

Józef Piłsudski (1867-1935) Działacz niepodległościowy, polityk, mąż stanu i pierwszy marszałek Polski. Twórca niepodległego państwa polskiego w 1918 roku, którego został Tymczasowym Naczelnikiem. Dowódca sił zbrojnych Polski w czasie wojny polsko-radzieckiej w 1920 roku. Był autorem i realizatorem planu bitwy warszawskiej, zwanej „cudem nad Wisłą”, która rozegrała się w dniach 12-25 sierpnia 1920 roku pomiędzy wojskami polskimi a armią radziecką, dowodzo­ ną przez generała Tuchaczewskiego. Bitwa ta uznana została za jedną z przełomowych w historii świata. Jej przebieg zdecydował o zachowaniu niepodległości przez Polskę i zatrzy­ maniu ekspansji rewolucji komunistycznej na Europę Zachodnią. Piłsudski był zwolennikiem powstania z krajów dawnej Rzeczypospolitej tzw. konfederacji Międzymorza. Wygrała kon­ cepcja budowania państwa narodowego lansowana przez jego przeciwnika, Romana Dmowskiego. Wobec kryzysu politycznego ogarniającego Polskę Piłsudski zdecydował się na przewrót wojskowy, który nastąpił w dniach 12-14 maja 1926 roku, popierany przez większość społeczeństwa.

26. Jan Heweliusz.


POLSKIE LEGENDY Polskie Legendy Legenda o Lechu, Czechu i Rusie Pewnego razu trzej bracia Lech, Czech i Rus błądzili po puszczy środ­ kowoeuropejskiej w poszukiwaniu zwierzyny. Po dłuższym czasie po­­czuli zmęczenie, więc zatrzymali się na niewielkiej leśnej polanie, by odpocząć. Nagle Lech na pobliskim dębie zobaczył orle gniazdo, na tle zachodzącego słońca. Kiedy podszedł bliżej, na jego ramieniu usiadło orle pisklę. Zauroczony tym widokiem, postanowił założyć tu państwo, które w herbie będzie miało orła na czerwonym tle. Drugi z braci podą­ żył na południe i dał początek Czechom, a trzeci na wschód, gdzie utworzył Rosję. Legenda o Piaście Kołodzieju W czasach, kiedy w Kruszwicy rządził znienawidzony przez wszyst­ kich książę Popiel, w pobliżu warownego grodu żył w małej izdebce ubogi kołodziej Piast wraz ze swoją żoną Rzepichą i gromadką dzieci. Najstarszy syn Piasta Ziemowit kończył właśnie siedem lat. Zaprosił więc ojciec sąsiadów na postrzyżyny chłopca. Kiedy goście zasiedli za stołami, w drzwiach pojawili się dwaj nieznani przybysze. Gospodarz gościnnie zaprosił ich do środka i poczęstował strawą. Po postrzyży­ nach wędrowcy pobłogosławili chłopca i ruszyli w dalszą drogę. Nazajutrz zebrał się w grodzie wiec, na którym mieszkańcy postanowi­ li pozbyć się znienawidzonego Popiela i wybrać nowego władcę. Wielu zgromadzonych zatrzymało się w gościnnej chałupie Piasta. Gospodarz bał się, że po wczorajszej uroczystości zabraknie jedzenia dla gości. Posłał Rzepichę do komory, aby sprawdziła, ile potraw zostało jeszcze w naczyniach. Ku zdziwieniu wszystkich były one pełne. Goście uznali 27. Kruszwica. Mysia Wieża. to za błogosławieństwo Boże i wybrali Piasta na swojego władcę.

28. Kraków. Smok Wawelski.

Popiel Przed wiekami nad wodami jeziora Gopło, w Kruszwicy, rządził król Popiel. Od dziecięcych lat uchodził za hulakę i okrutnika, dlatego na­zwano go „Chwostkiem”, czyli nikczemnikiem. Ale najokrutniejsza była jego żona, niemiecka księżniczka Gerda, której król słuchał się w każdej sprawie. W radzie królewskiej zasiadali starzy stryjowie króla, którzy popadli w konflikt z księżniczką. Zaproszono ich na ucztę do zamku kruszwickiego. Tam podstępna księżniczka dolała trucizny do wina i podała je stryjom. Po chwili stryjowie padli martwi, a król oznaj­ mił, że chcieli go zrzucić z tronu, za co spotkała ich słuszna kara, i zakazał ich pogrzebu. W pobliżu porzuconych ciał wylęgła się chmara myszy, które ruszyły w kierunku grodu. Król wraz z rodziną schronił się w wysokiej wieży, od tej pory zwanej Mysią, ale i tam myszy go dopa­ dły i zagryzły na śmierć. Smok Wawelski W jaskini pod Wawelem mieszkał groźny smok, który uprzykrzał życie mieszkańcom grodu krakowskiego. Im więcej jadł, tym większej od nich żądał daniny, aż w końcu zaczął polować na ludzi. Król Krak rozesłał po całym świecie giermków, którzy obwieścili, że każdy, kto zabije smoka, otrzyma wspaniałą nagrodę. Wielu było śmiałków, ale wszyscy zginęli w czeluściach smoczej jamy. W tym czasie w okolicach Wawelu żył młody szewczyk Skuba, który bystro przyglądał się zmaga­ niom rycerzy. Postanowił znaleźć inny sposób na bestię. W skórze baraniej zaszył smołę i siarkę i podrzucił pod jaskinię smoka. Smok, myśląc, że to smakowity kąsek, połknął barana. Jak po każdym obfi­ tym posiłku odbiło mu się ogniem, ale wtedy zapaliła się siarka w brzu­ chu bestii. Smok pobiegł do Wisły z nadzieją, że ugasi wewnętrzny ogień. Tak długo pił wodę, aż pękł, a Skuba wykroił wiele butów ze smoczej skóry.

17


POMORZE Pomorze

18

29

MORZE BA£TYCKIE

NIEMCY

Œwinoujœcie

S³upsk KOSZALIN KO£OBRZEG

Kamieñ Pomorski SZCZECIN Ko³bacz

£eba

GDYNIA GDAÑSK Kartuzy Elbl¹g Bytów Tczew Malbork Chojnice

Chojna

29. Pomorze to kraina leżąca pomiędzy dolną Odrą i Wisłą oraz Bałtykiem a Notecią i dolną Wartą. Historycznie Pomorze dzieli się na Pomorze Wschodnie z głównym miastem Gdańskiem oraz Pomorze Zachodnie ze Szczecinem. Jest to teren ukształtowany przez wędrów­ ki lodowca, z niewielkimi jeziorami, np. na Pojezierzu Drawskim, oraz malowniczymi wzgórzami usytuowanymi głównie w Szwajcarii Kaszubskiej.

ROSJA 30. Gdańsk. Port na Motławie, F. A. Lohmann, 1765 rok.


31

32

31-32. Długie Pobrzeże nad Motławą to teren starego portu. Dziś cumu­ ją tu statki przewożące wycieczki do Westerplatte i obecnego portu. Ze Starym Miastem nabrzeże łączą bramy z XIV i XV wieku, m.in. Brama Zielona i Brama Mariacka. U wylotu ulicy Szerokiej stoi Żuraw, dźwig portowy, powstały w latach 1442-44. Obecnie jest on jednym z obiek­ tów Muzeum Morskiego utworzonego w 1960 roku. 33. Na usytuowanej po­mię­dzy Motławą a Kanałem na Stęp­ce wysepce, zwa­nej Oło­wianką, znaj­dują się trzy spichrze: Oliwski, Miedź i Panna, w któ­rych mieści się obecnie Muzeum Mor­skie. Do tej utworzonej w 1960 roku placówki na­le­ży także Żuraw. Stała eks­po­zycja prezentuje obiek­ty zwią­zane z mo­rzem i że­glugą wiślaną. Przy Oło­wiance zacumo­ wano statek „Sołdek”, w którym urzą­dzo­no sale eks­­po­­­zycyj­ne. 33

34

34. Fontannę Neptuna, patrona mórz i nawigacji, wzniesiono przed ratuszem na Długim Targu w 1633 roku jako symbol dobrobytu miasta. Na otaczającej ją kracie widnieją herby Gdańska i polskie orły. 35. Zakończeniem Drogi Królewskiej od strony wschodniej jest manie­ rystyczna Zielona Brama, zbudowana w latach 1564-68 przez budow­ niczego Regniera z Amsterdamu, według projektu Hansa Kramera. Nietypowy budynek bramny – w formie reprezentacyjnego pałacu – wzniesiono na miejscu gotyckiej Bramy Kogi i przeznaczono na re­­zy­ dencję królów polskich.

35

19


36

36. Dwór Artusa z lat 1478-81 był miejscem spotkań zamożnych mieszczan, wyznających ideały rycerzy Okrągłego Stołu z dworu króla Artura. Fasada przebudowana w latach 1616-17 przez Abrahama van den Blocke łączy cechy gotyku i renesansu.

20

37

38

37. Na styku ulic Długiej i Długiego Targu, peł­nią­cego rolę rynku, stoi Ratusz Głównego Mias­ta. Pierwszy ratusz zbudowano w tym miejscu po roku 1298 za czasów księcia Świętopełka II. Budynek obecny wznie­ siono w latach 1327-36, ale już dwadzieścia lat później nastąpiła jego rozbudowa. W latach 1486-88 dodano wysmukłą wieżę, a po pożarze w 1556 roku budowli nadano cechy manierystyczne. Zegar słoneczny pochodzi z XVI wieku. 38. Ulica Mariacka w Gdańsku prowadzi od kościoła Mariackiego do Długiego Pobrzeża. Ta najpiękniejsza z gdańskich ulic jest przykładem dawnej zabudowy, z wąskimi, bogato dekorowanymi fasadami kamie­ nic i przedprożami. 39. Kościół Mariacki w Gdań­sku jest największą w Eu­ro­pie średnio­ wieczną świą­ty­nią wzniesioną z ce­­gły. Jest on trzynawowy, z tran­ septem i wień­­cem kap­lic. Zbudowany w stylu go­tyckim w la­tach 1343-1502.

39


40

40. Wielka Zbrojownia, znakomite dzieło architektury niderlandzkiego manieryzmu, powstała według projektu Antona van Obbergena przy udziale budowniczego Jana Strakowskiego w latach 1602-05. Bogato dekorowane elewacje są dziełem rzeźbiarzy Abrahama van den Blocke i Wilhelma van der Meere. 41. Złotą Bramę, która za­stą­piła XIV-wieczną Bra­mę Długouliczną, w latach 1612-14 we­dług projektu Abrahama van den Blocke. Bu­dow­la, na­wią­zująca do rzymskich łuków triumfalnych, otrzymała de­korację ma­nierystyczną. 42. W miejscu małej kaplicy, w której w 1374 roku wystawiono na publiczny wi­dok zwłoki św. Bry­gidy, w latach 1396-97 zbudowano kościół pod jej wez­waniem. Położony niedaleko Stoczni Gdańskiej, stał się w latach 80. XX wieku świątynią Solidarności i schro­nieniem dla jej działaczy, m.in. Lecha Wałęsy. 41

42

43. W zakończeniu nawy południowej kościoła św. Trójcy, w 1480 roku do­budowano, na zlecenie króla Ka­zi­mierza Jagie­llończyka, ka­­plicę św. Anny, która służyć mia­ła mieszkańcom Gdańska polskiego po­chodzenia. 44-45. Pomiędzy Nowym Portem a Zatoką Gdańską znaj­

43

21


44

46

45

duje się maleńki pół­wysep zwany Wes­ter­platte, na którym pozwolono Polsce utrzymywać w okresie międzywojennym załogę, składającą się z 88 żołnierzy. 1 września 1939 roku krążownik „Schleswig-Hol­stein” rozpoczął ostrzał polskiej placówki, która pod dowództwem majora Henryka Sucharskiego broniła się 7 dni. 46. Już w końcu XII wieku zakon cystersów roz­po­czął prace nad budową kościoła w Oliwie. Świątynia ta mia­ła cechy romańskie, które obecnie znaleźć można w partiach przyziemia. W wieku XIII i XIV powstała gotycka budowla, która zachowała swój układ przestrzenny do dziś. Podczas barokowej przebudowy w XVII i XVIII wieku dodano m.in. portal główny i hełmy wież. Wnętrze także wzbogacono wówczas o wiele elementów dekoracyjnych, z których najciekawszy jest mo­nu­ mentalny ołtarz główny z 1693 roku. W jego środku umieszczono obraz pędzla An­dreasa Stecha, przedstawiający pa­tronów zakonu – Marię i św. Bernarda.

22

47. Molo so­poc­kie, plac Zdro­jowy i uli­ca Bo­haterów Mon­­te Cassino stanowią jeden z najbardziej znanych nad­bał­tyckich de­p­­ta­ków. 48. Pałac Opacki w Oliwie istniał już w XV wieku. W wieku XVIII dodano do par­terowego budynku dwa skrzydła. W latach 1754-60, na zlecenie opata Jacka Rybińskiego, dobudowano piętro i całość przekształcono w stylu rokoka. Obecnie mieści się tu Muzeum Narodowe gromadzące zbiory sztuki współczesnej.

47

48


49

50

51

49. U podnóża Kępy Redłowskiej w 1828 roku rybak Johann Ad­ler wybudował gospodę, która dała początek osadzie Orłowo. W 1934 roku postawiono molo, które słu­żyło jako przystań Polskiej Żeglugi Rzecznej Vistula. U ujścia rzeczki Kaczej rybacy wciągają na brzeg swe tradycyjne łodzie. 50. Malowniczy budynek Za­kładu Bal­neolo­giczne­go i Szpi­tala Reu­ma­to­ logicz­nego wzniesiono w So­pocie według projektu Pau­la Puchmüllera w la­tach 1903-04. W 48. kabinach ką­pielowych kuracjusze pobie­rali kąpiele zdrowotne w słonej wo­dzie, której temperaturę określał lekarz. 51. Żaglowiec „Dar Młodzieży” stojący przy gdyńskim Molu Po­łu­dnio­ wym, wykonany dla Wyższej Szkoły Morskiej przez stocznię w Ham­ burgu, służył celom szkoleniowym. 52. W Gdyni warto zobaczyć pomnik autorstwa Danuty i Zdzisława Kosedów przedstawiający Jo­se­pha Conrada Ko­rzeniowskiego, znane­ go pi­sa­rza ma­rynistycznego, uro­dzo­nego w Pol­sce, ale pi­szą­cego po angielsku.

52

53

23


24

54

53. Obok „Daru Młodzieży” przycumowano kontrtorpedowiec „Błyska­ wi­ca”, który walczył w czasie II woj­ny światowej. 54. Kąty Rybackie, położone u podstawy Zatoki Gdańskiej, są miejscem cumowania tradycyjnych, rzadkich już nad Bałtykiem, łodzi rybackich. Wracający z połowu rybacy sprzedają ryby prosto z łodzi.

55

56

55. W Sztutowie znajduje się muzeum hitlerowskiego obozu koncen­ tracyjnego Stutthof. Powstał on już 2 września 1939 roku na obszarze należącym do Wolnego Miasta Gdańska i działał aż do 9 maja 1945 roku. Był pierwszym i najdłużej czynnym na terenie Polski obozem służącym do masowej eksterminacji ludności. W czerwcu 1944 roku włączono go do programu „ostatecznego rozwiązania kwestii żydow­ skiej”. Szacuje się, że w obozie zginęło około 65 tysięcy osób. 56. Most zwodzony na Szkar­­pa­wie, prawym ujściu Wisły, malowniczo wpisuje się w krajobraz Żuław. Pow­stał on w końcu XIX wieku jako jeden z elementów przepraw przez kanały. 57. Dom podcieniowy, wznie­siony w konstrukcji sza­chul­cowej w miej­ sco­wości Tru­tnowy, jest typowym przy­kładem budownictwa wiej­skiego z terenu Żuław. Zbu­dował go majster Georg Basener w 1720 roku. 58. Szachulcowy kościół z ceglanym prezbiterium w Stegnie pochodzi z lat 1681-83.

58

57


59

59. Kościół we Wróblewie, malowniczo położony nad kanałem, powstał prawdopodobnie w II połowie XVI wieku. Budynek o konstrukcji sza­ chulcowej zdobi wieża na kalenicy. 60. Zamek w Sztumie zbudowali Krzyżacy w latach 1326-36 jako letnią rezydencję wielkich mistrzów. Usytuowano go w niewielkiej odległości od Malborka, głównej siedziby zakonu, tak aby załogi zamków mogły być w stałym kontakcie. Cały projekt rozmieszczenia zamków krzyżac­ kich tak pomyślano, aby za pomocą specjalnego systemu znaków dym­ nych i ogniowych można było przekazywać wiadomości od zamku do zamku. Np. w zasięgu widoczności wysokiej wieży zam­­­ku malborskiego pozostawały miasta i zamki w Elblągu, Tczewie, Gdańsku, Dzierzgoniu oraz Sztumie. 61. Kościół Podwyższenia Krzyża Świętego w Pruszczu Gdańskim wzniesiono w stylu gotyckim w połowie XIV wieku. 62. Gotycki kościół św. Stanisława Kostki w Tczewie, z około połowy XIV stulecia, przykrywa sklepienie wykonane w końcu wieku XVI.

62

25 60

61


63

64

65

26

63. Obok zamku w Malborku szybko tworzyło się miasto, które w XIV wieku zyskało zespół murowanych umocnień wraz z czterema brama­ mi. Około 1380 roku zbudowano ratusz, który stylistyką nawiązywał do elewacji Pałacu Wielkich Mistrzów. 64, 65. Zamek w Malborku został zaprojektowany jako stolica państwa Zakonu Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego, zwane­ go w Polsce zakonem krzyżackim. Zakon ten powstał w Palestynie w okresie wypraw krzyżowych w latach 1190-98. Najważniejszą funkcją zakonu, oprócz opieki nad ubogimi i chorymi, była walka z niewiernymi. W roku 1225 polski książę Konrad Mazowiecki przekazał Krzyżakom Ziemię Chełmińską, która miała być przyczółkiem do walki z pogańskimi Prusami. Był to początek państwa zakonnego. W roku 1278 Krzyżacy rozpoczęli budowę zamku konwentualnego w Mal­borku. 66. Bursztynowy kabinet króla Stanisława Poniatowskiego ze zbiorów Mu­zeum Zamkowego w Malborku. 67. Przedzamcze, zwane również Zamkiem Niskim, powstało w I poło­ wie XIV wieku jako część gospodarcza zamku. Mieściły się tu m.in. warsztaty, zbrojownie, spichlerze i stajnie. Do obrony tego terenu służy­ ły mury obronne i liczne baszty, takie jak te widoczne na zdjęciu: baszty Podstarościego i Wójtowska.

66

67


68

68. Refektarz Letni w Pa­ła­cu Wielkich Mi­­strzów jest naj­bar­dziej re­prezen­ ta­cyj­nym po­mie­szczeniem zamku w Malborku. Tu wielki mistrz za­konu krzy­żackiego przyj­mował dostoj­nych gości. Po­wyżej kominka znajduje się fragment kuli kamiennej, pamiątka po ob­lę­żeniu zamku przez woj­ ska polsko-li­te­wskie w 1410 roku.

69

70

69. Pałac Wielkich Mistrzów dobudowano na zamku w Malborku od strony rzeki Nogat. Prace rozpoczęto w I połowie XIV wieku, a gmach rozbudowano w latach 1383-93. Wtedy to powstały reprezentacyjne sale z Refektarzem Letnim i Zimowym na czele. 70. Zamek Wysoki był pierwszą budowlą, którą Krzyżacy wznieśli nad brzegiem Nogatu. Zaprojektowany na rzucie prostokąta budynek z wewnętrznym dziedzińcem, zaopatrzono w narożach w charakte­ rystyczne dla zamków krzyżackich wieżyczki. Na pierwszym piętrze komunikację umożliwiały krużganki, które otwierały się na dziedziniec ostrołukowymi oknami. Całość otoczono fosą z wodą doprowadzaną kanałem z odległego o 6 km jeziora Dąbrówka, oraz murem. 71. Dziedziniec Zamku Wysokiego w Mal­borku powstał, kiedy w XIII i początku XIV wieku do zamku dobudowano trzy skrzydła. Studnia wykopana w średnio­wie­czu miała głębokość 18 m.

71

27


72

73

72. Gotycka kapliczka przydrożna z około 1500 roku znajdująca się w miejscowości Gnojewo w okolicach Malborka. 73. Gotycki zamek w Kwidzyniu został zbudowany w latach 1320-47 przez zakon krzyżacki i był siedzibą kapituły. Ciekawym jego elemen­ tem jest gdanisko (toaleta), do którego prowadzi ganek wsparty na arkadach. 74-75. Zespół dawnego opactwa cysterskiego w Pelplinie ufundowano w 1258 roku. Okazały kościół NMP powstawał od końca XIII do II poło­ wy wieku XIV. Bogato rzeźbiony wejściowy portal z około 1300 roku zdobi neoromański tympanon.

28

74

75


76

76. Średniowieczny gród pomorski w Świeciu na przełomie XII i XIII wieku był siedzibą księstwa dzielnicowego. W roku 1309 Świecie zostało zdobyte przez Krzyżaków, którzy w latach 1335-49 wybudowali tu zamek – siedzibę komturów. Przekształcony w stylu renesansu po 1565 roku, w XVIII wieku popadł w ruinę. 77

78

77. Krzyżacki zamek w Gniewie powstał po 1283 roku na miejscu wcze­ śniejszego grodu pomorskiego. Przebudowany w XVII i XVIII stuleciu, częściowo zachował mury obronne. Na przedzamczu w II połowie XVII wieku wybudowano Pałac Marysieńki, w którym obecnie mieści się hotel. Dziś zamek służy jako dom wycieczkowy oraz muzeum groma­ dzące m.in. wyroby kowalstwa artystycznego oraz trofea myśliwskie. 78-79. Na północ od Chojnic, w dorzeczu górnego biegu rzeki Brdy, znajduje się olbrzymi zespół leśny – Bory Tucholskie. W 1996 roku utworzono tu park narodowy, który chroni bogactwo flory i fauny, m.in. 200 gatunków porostów. Teren ten zamieszkują również zagrożone wyginięciem zwierzęta, jak żółw błotny. Meandrujące wody Brdy, wraz z dopływami uznane są za krainę pstrąga i lipienia.

79

29


80

81

80. Chojnice w średniowieczu były granicznym grodem księstwa pomorskiego, zagarniętym w 1309 roku przez państwo krzyżackie. Pozostałością po obwarowaniach z połowy XIV wieku jest Brama Człuchowska, w której mieści się Muzeum Historyczno-Etnograficzne. W olbrzymim jak na warunki pomorskie rynku dominuje neogotycki ratusz. Atrakcją jest fontanna z trzema postaciami nagich kobiet.

30

81. Gotycki zamek krzyżacki w Bytowie powstał w latach 1398-1405 i pełnił rolę strażnicy granicznej państwa krzyżackiego. Po przebudowie w latach 1560-70 stał się letnią rezydencją książąt zachodniopomor­ skich – Gryfitów. 82. Chmielno, położone niedaleko Kartuz, znane jest z wy­robów garn­ carskich rodziny Neclów. Ród ten, pracujący od przeszło 100 lat, stwo­ rzył własną, oryginalną stylistykę. Przy działającym warsztacie, w któ­ rym można kupić świeżo wy­palone wyroby, znajduje się Muzeum Ceramiki Kaszubskiej Neclów groma­dzące prace rodziny.

82

83. W odległości 40 km od Gdańska, w okolicach Kartuz i Kościerzyny, rozciąga się Szwajcaria Kaszubska. Teren ten, o urozmaiconym, pagór­ kowatym krajobrazie, poprzecinany jest licznymi polodowcowymi jeziorami. Stąd skojarzenie ze Szwajcarią. Dzięki swym walorom od bli­ sko stulecia jest głównym ośrodkiem rekreacyjnym Pomorza Gdańskiego. „Kółko Raduni” – szlak kajakowy o długości 40 km, prowadzący przez rzekę Radunię i 10 długich jezior polodowcowych.

83


84

wdzydze

85

86

84. Kaszubski Park Etnograficzny we wsi Wdzydze Kiszewskie jest naj­ starszym, założonym w 1907 roku, skansenem w Polsce. Gromadzi architekturę drewnianą rejonu Kaszub. W 1970 roku nastąpiła jego rozbudowa i wydzielenie obiektów z poszczególnych rejonów Kaszub oraz Kociewia. Obejrzeć tu można zagrody, dworki szlacheckie, wiatraki oraz XVIII-wieczny drewniany kościół. Na terenie skansenu często odbywają się imprezy folklorystyczne. 85. Centrum Edukacji i Promocji Regionu w Szymbarku jest prywatnym skansenem, w którym umieszczono wiele osobliwości. Obok najdłuż­ szej deski świata (dł. 36,83 m), bunkra Gryfa Pomorskiego i Domu Sybiraka największą atrakcją jest „Dom do góry nogami”, który u zwie­ dzających powoduje zaburzenie zmysłu równowagi. 86. W części gotyckiego krużganka, przylegającego niegdyś do kościoła w Kartuzach, urządzono kaplicę NMP, zwaną „złotą”, w której znaj­duje się środkowa część gotyckiego tryptyku z 1444 roku. 87. Za stolicę Szwajcarii Kaszubskiej uważa się Kartuzy. Miasto swą nazwę zawdzięcza zakonowi kartuzów sprowadzonych tu w II połowie XIV wieku przez Jana z Różęcina – właściciela okolicznych dóbr. Najcenniejszą pozostałością po zakonie jest gotycki kościół, zbudowany w latach 1383-1403. Charakterystycznym elementem budowli jest barokowy dach w kształcie wieka trumny z lat 1731-33.

87

88. Kościół parafialny Wniebowzięcia NMP w Żukowie wzniesiono dla zakonu norbertanek w XIII-XIV wieku. Na uwagę zasługuje wnętrze z bogatym wystrojem. Dekoracyjny, późnorenesansowy ołtarz główny z około 1620 roku zawiera obraz przedstawiający Wniebowzięcie NMP, prawdopodobnie pędzla Hermana Hana.

88

31


89

90

32

91

92

89. W położonym nad Zatoką Pucką Rzucewie znajduje się neogotycki pałac z 1840 roku, zbudowany przez rodzinę Belowów według projektu znanego berlińskiego architekta Friedricha Augusta Stülera. 90, 92. Mierzeja Helska to piaszczysty pół­wy­sep zamykający od strony Bałtyku Zatokę Gdań­ską. Powstała na sku­tek działalności fal i wiatrów, które usy­pały dochodzące do 23 m wysokości wyd­my, porośnięte następnie sosnowym la­sem. Mierzeja ma 34 km długości, a jej szerokość w najwęższym miej­scu wynosi 100 m. Niszczona przez fale sztormowe, wymaga sta­łej ochrony i zabezpieczeń technicznych. Mierzeja Helska jest atrakcyj­nym re­gio­nem tu­rys­tycznym. Znajdują się tu popularne miej­scowości letniskowe, takie jak Jurata, Cha­łupy, Ja­starnia i Hel. Płytka Za­toka Pucka – bez­po­średnio przylegająca do półwyspu, jest mek­­ką amatorów wind­­surfingu. 91. Drewniany budynek konstrukcji szkieletowej w Pucku powstał około 1725 roku jako szpitalik-przytułek. Dziś mieści się tu muzeum etno­­graficzne. 93. W miejscowości Hel od 1999 roku funkcjonuje fokarium, gdzie realizowany jest projekt odtworzenia i ochrony kolonii fok szarych w re­­­jonie południowego Bałtyku.

93


94

95

94. Domy rybackie o konstrukcji szkieletowej są charakterystyczne dla zabudowy Helu. Pozostało ich niewiele, przede wszystkim przy ulicy Wiejskiej, głównym trakcie miasta. Dom pod numerem 33 pochodzi z roku 1850, obecnie mieści się tu kiosk. 96

95. Klasztor cysterek w Żarnowcu założony został na przełomie XIII i XIV wieku przez cystersów z Oliwy, którzy od 1215 roku byli właści­ cielami Żarnowca. Wokół dziedzińca zachowały się gotyckie krużganki, udostępnione dla zwiedzających. Obok zabudowań klasztornych stoi gotycki kościół z XIV stulecia. 96. Słowiński Park Narodowy utworzony w 1967 roku zaliczony został do Światowych Rezerwatów Biosfery. Jego główną atrakcją są ruchome wydmy sięgające 42 m wysokości, przemieszczające się rocznie nawet o 9 m.

97

97. W X wieku na miejscu dzisiejszego Lęborka, nad rzeką Łebą, leżał słowiański gród Lewino. Od 1310 do 1466 roku miasto należało do Krzyżaków, którzy zbudowali na wyspie gotycki zamek, później wielo­ krotnie przebudowywany. W narożniku rynku znajduje się kościół św. Jakuba, którego budowa rozpoczęła się po 1341 roku. Miasto otoczono murami obronnymi z 33, basztami, z których zachowała się tylko jedna – Baszta Bluszczowa (na zdjęciu). 98. Skansen w Klukach utworzono na obrzeżach Słowińskiego Parku Narodowego, wśród bagien i lasów, nieopodal jeziora Łebsko. W 1963 roku zakupiono pierwszą zagrodę w istniejącej tu wsi Słowińców. Pozyskanie w Klukach zagród i wykorzystanie budynków przeniesio­ nych z innych miejscowości pozwoliło na zachowanie wsi Kluki w jej dawnej formie. Mieszkający we wsi Słowińcy – Kaszubi protestanci – zajmowali się głównie rybołówstwem. W magazynie rybackim obej­ rzeć można łodzie i sprzęt rybacki, m.in. sieci, kotwice oraz ościenie.

98

33


34

99

99. XIV-wieczna kaplica zamkowa w Koszalinie usytuowana była w po­bliżu zamku, który został rozebrany po reformacji. 100. Gotycki kościół NMP w Koszalinie wzniesiono w latach 1300-33. Najciekawszym zabytkiem wewnątrz świątyni jest kamienna chrzciel­ nica z XIV wieku. 101. Budowę gotyckiej bazyliki Wniebowzięcia NMP w Kołobrzegu rozpoczęto na początku XIV stulecia na zgliszczach wcześniejszego kościoła. Prace prowadzono przez wiek XV, kiedy wzniesiono empory i ukształtowano masywny bok fasady. Kościół jest pięcionawowy, przy­ kryty sklepieniami gwiaździstymi i krzyżowo-żebrowymi. 102. Kołobrzeg jest jednym z najstarszych miast w Polsce. Już w VII-VIII wieku na prawym brzegu rzeki Parsęty istniał gród. Tu właśnie w 1000 roku król Bolesław Chrobry założył biskupstwo podległe metropolii w Gnieźnie. W 1225 roku na lewym brzegu rzeki, na terenie dzisiejszej starówki, lokowano nowe miasto. W czasie kiedy miasto związane było z Hanzą, powstały mury obronne, kościół Mariacki, ratusz i kamienice mieszczańskie.

102

100

101


103

103. W zakolu rzeki Regi leży miasto Trzebiatów, w IX-XII wieku pomor­ ski gród obronny. W latach 1200-40 należał on do księżnej Anastazji –córki Mieszka Starego. Obok gotyckiego kościoła NMP i fra­­gmentów murów obronnych na uwagę zasługuje ratusz. Chociaż jego obecna forma pochodzi z 1701 roku, zachowały się trzy gotyckie arkady z gla­ zurowanej cegły, pozostałość po XV- wiecznej budowli.

104

105

35

104. W Gryficach, dawnym słowiańskim grodzie, na rynku wznosi się gotycki kościół Wniebowzięcia NMP z XIII-XV wieku, ze wspaniałym gotyckim portalem. 105. Trzęsacz położony jest na wysokim klifowym brzegu morza. Ero­ zyjne działanie fal morskich powoduje stałe cofanie się lądu, czego świadectwem jest historia gotyckiego, ceglanego kościoła z XV wieku. W czasach budowy był on oddalony od skarpy mniej więcej o 1800 m. W 1847 roku kościół zamknięto ze względu na groźbę zawalenia, a dziś pozostały jedynie fragmenty budowli. 106. Już w IX wieku pomiędzy odnogami rzeki Słupi powstał gród obron­ ­­ny plemienia Pomorzan. W XI stuleciu na lewym brzegu rzeki założono osadę, będącą zalążkiem dzisiejszego miasta. Słupsk należał początko­ wo do Polski, później przechodził pod władzę Danii, Bran­denburgii i Krzyżaków. W XV wieku został otoczony pasem ceglanych murów obronnych z bramami i basztami. Pozostałością tych umocnień jest m.in. i Baszta Czarownic, której nazwa wywodzi się od więzionych w niej w XVIII wieku kobiet posądzonych o czary. 107. Warowny zamek książąt pomorskich w Darłowie wzniósł w latach 1352-72 książę Bogusław V. Otoczona fosą budowla z wysoką wieżą bramną i murem obronnym od strony północno-zachodniej ma kształt czworoboku. Około roku 1571 dostawiono renesansowy budynek bram­ ny. Sala Rycerska, przykryta sklepieniem gwiaździstym, jest najciekaw­ szym pomieszczeniem zamku. 107

106


108

108. Nieopodal Kamienia Pomorskiego znajduje się Wyspa Chrzą­ szczewska, u której brzegu leży Kamień Królewski – olbrzymi głaz narzutowy o obwodzie 20 m i wysokości 3,5 m. Legenda głosi, że z tego kamienia król Polski Bolesław Krzywousty przyjmował defiladę foty podbitego Pomorza Za­­chodniego. 109

110

36

109. W okolicach Wapnicy warto zobaczyć Jezioro Turkusowe, wmiejscu gdzie przed I wojną światową wydobywano kredę do pisania. Kamieniołom zalała woda, a dzięki pokładom kredy uzyskała niespoty­ kany turkusowy kolor. Na stokach Lelowej Góry, na wschód od jeziora, utworzono rezerwat imienia profesora Władysława Szefera chroniący starą buczynę pomorską. 110. Gotycką katedrę pod wezwaniem NMP i św. Jana Chrzciciela w Ka­­ mieniu Pomorskim wznoszono etapami na przełomie XIII i XIV wieku oraz w wieku XV. Została ona zbudowana na pozostałościach XIIwiecznego kościoła romańskiego, którego znaleźć można w dolnych fragmentach transeptu i prezbiterium obecnej budolwli. 111. Zamek Książąt Pomorskich w Szczecinie powstawał etapami od 1346 roku jako siedziba zachodniopomorskiej dynastii książęcej Gry­ fitów. Z pierwotnego grodu pozostały jedynie fragmenty piwnic. Pod koniec XV wieku zamek rozbudowano w stylu późnogotyckim, a w la­­tach 1575-77 włoski architekt Antonio Guliemo di Zaccharia nadał mu charakter renesansowy. 112. Na miejscu romańskiego kościoła w Szczecinie, ufundowanego w 1187 roku przez księcia Bogusława I, od II połowy XIV do początków XVI wieku powstawała gotycka katedra św. Jakuba Apostoła. 111

112


113

114

113. Stojący pośrodku Starego Rynku w Szczecinie ratusz zbudowano w połowie XV wieku przy udziale znanego architekta Henryka Brauns­ berga. W gmachu mieści się Muzeum Miasta Szczecina. 114. Najwspanialsza kamienica w Szczecinie należała do kupieckiej rodziny Loitzów. Wzniesiono ją w roku 1572, w czasie największej pro­ sperity rodu, kiedy zasięg jego operacji handlowych obejmował całą Europę.

115

115. Podczas II wojny światowej w Szczecinie dokonano wielu zniszczeń. W gruzach legła duża część kamieniczek przy Starym Rynku. Dziś na ich miejscu powstają nowe budowle, które wyglądem mniej lub bardziej nawiązują do tych sprzed lat.

116

116. W środku placu Bramy Portowej stoi bogato dekorowana, baroko­ wa brama zaprojektowana przez Holendra Gerharda van Wallrawe. Wzniesiono ją w latach 1725-40. 117. Na lewym brzegu Odry, na skarpie, w początku XX wieku wybudo­ wano zespół gmachów użyteczności publicznej wraz z tarasami, zwany Wałami Chrobrego. 117

37


38

118

118. Największy na Pomorzu Zachodnim ratusz stoi w rynku Stargardu Szczecińskiego. Zbudowano go około 1569 roku w stylu późnego goty­ ku, z bogato dekorowanym szczytem. Obok zachowały się dwie baro­ kowe kamienice oraz budynki wagi i odwachu, w których mieści się muzeum regionalne ze zbiorami numizmatycznymi i rzemiosła arty­ stycznego. 119. Stare Miasto Stargardu Szczecińskiego otoczono w wiekach XIII i XIV murami obronnymi z zespołem baszt: Morze Czerwone i Lodową, oraz bram: Wałową, Młyńską i Pyrzycką. Brama Pyrzycka powstała w końcu XIII wieku, a nadbudowę wykonano w 1439 roku. 120. Brama Młyńska, rozpostarta nad wodami rzeki Mała Ina, jest uni­ katowym przykładem bramy wodnej. Pochodzi z I połowy XV wieku.

120

119


121

121. Kołbacz, położony na terenie Wzgórz Bukowych niedaleko Szczecina, słynie z zabytków wzniesionych przez cystersów. Zostali oni sprowadzeni z Danii w 1173 roku przez władców Pomorza Zachodniego. Swój ceglany, romańsko-wczesnogotycki kościół budowali etapami od 1210 roku. Słynna rozeta wieńcząca elewację frontową pochodzi z I połowy XIV wieku.

122

123

122. W pobliżu Gryfina znajduje się „Krzywy las”. Jest to zespół około 1500 sosen posadzonych tu 60 lat temu na zlecenie niemieckich stola­ rzy. Odpowiednio przycinane drzewa wyrastały wygięte w łuk i wy­­­­korzystywane były do wyrobu poręczy foteli.

39

123. Gród w Chojnie, założony został w XII wieku przez Bolesława Krzywoustego, przy szlaku handlowym Szczecin-Śląsk. Miasto otoczo­ no w XIII stuleciu murami obronnymi, które w dużej części zachowały się do dziś. Z XV wieku pochodzą dwie bramy: Barankowska, usytu­ owana na południu miasta, oraz Świecka, na zachodzie, uważana za najpiękniejszą gotycką bramę w Polsce. 124. W roku 1232 zakon templariuszy zakupił ziemię nad rzeką Myślą, na terenie dzisiejszego Myśliborza. Wkrótce powstał tu zamek – siedzi­ ba zakonu. W 1249 roku całą ziemię lubuską zdobyli Jan i Otton, mar­ grabiowie brandenburscy, którzy w 1261 roku przejęli od templariuszy zamek i Jezioro Myśliborskie. Brama Nowogródzka jest pozostałością murów miejskich z XIV wieku. 125. W 1378 roku rodzina Borków sprzedała majątek Pęzino zakonowi joannitów, zwanych również kawalerami maltańskimi, którzy wznieśli tu warowny zamek. W okresie późnego gotyku i renesansu zamek został przebudowany.

125

124


WARMIA I MAZURY Warmia i Mazury

40

126

ROSJA

LITWA

Braniewo Elbl¹g Orneta Pas³êk OLSZTYN Nidzica

Lidzbark Wêgorzewo Warmiñski Reszel Gi¿ycko Œw. Lipka Mr¹gowo

126. Warmia i Mazury to krainy historyczne znajdujące się na terenie zamieszkanym w średniowieczu przez Prusów. Warmia położona była nad Zalewem Wiślanym, sięgając na południe od Braniewa po Lidzbark Warmiński i Olsztyn, a jej stolicą była Orneta. Na obszarze tym osia­ dło plemię Warmów, które już od X wieku poddawane było próbom nawracania przez Polskę na chrześcijaństwo. W 1226 roku książę Konrad Mazowiecki sprowadził z Jerozolimy zakon krzyżacki, który w 1233 roku rozpoczął podbój ziem Prusów. Mimo zbrojnego oporu ziemie te do 1283 roku zostały opanowane. Po upadku państwa zakonnego i po pokoju toruńskim w 1466 roku dobra krzyżackie wraz z Warmią, zwane Prusami Królewskimi, przejęła Polska. Taki stan utrzymał się do 1772 roku, w którym zagarnięte zostały przez Prusy. Na terenie Mazur żyło plemię Galindów, które na skutek walk z Po­­ lakami zostało praktycznie unicestwione. Niedobitków wchłonęli osad­ nicy polscy, zwani później Mazurami, którzy od XIV wieku kolonizowali Prusy. Po upadku zakonu krzyżackiego na terenie Mazur powstało państwo zwane Prusami Książęcymi, a później Wschodnimi, które związane było z Polską lennem. 127. Kościół św. Mikołaja w Elblągu powstawał etapami w latach 1240-1511. Je­go wysoka wieża, górująca nad mia­stem, w 1598 roku otrzymała renesansowy hełm. Halowe wnętrze kryje cie­kawe zabytki gotyckie: figury apo­stołów z lat 1400-14 i krucyfiks z po­czątku XV wieku.


127

128. Elbląg, założony w 1237 roku przez Krzyżaków, jest jednym z naj­ starszych miast pobrzeża Bałtyku. Prawa miejskie uzyskał w 1246 roku z rąk legata papieskiego Wilhelma z Modeny. Podobnie jak w innych miastach hanzeatyckich ulice wytyczono prostopadle do rzeki, a ulica poprzeczna utworzyła rynek. W czasie II wojny światowej Elbląg został zniszczony w 70%, a cegły wykorzystano do odbudowy Gdańska i Warszawy. 129. Początki zespołu szpitalnego św. Ducha w Elblągu sięgają czasu lokacji miasta. Po pożarze zabudowań drewnianych w XIII wieku wzniesiono je murowane. W latach 1312-1467 mieścił się tu naczelny szpital zakonu krzyżackiego i siedziba wielkiego szpitalnika zakonu krzyżackiego, którym był wielki komtur. Obecnie jest tu biblioteka gromadząca pół miliona zabytkowych woluminów.

128

129

130-131. Warowny zespół katedralny we From­borku powstał w XIII wieku jako sie­dziba kapituły warmińskiej. Usy­tu­owa­ny 20 m od wód Zalewu Wiś­la­nego, otoczony został murami obronnymi z wieżami i potężną bramą główną. Tu mieszkał i pracował Mikołaj Ko­pernik w latach 1512-16 i od 1522 roku aż do śmierci. Katedra, zbudo­wana w latach 1342-88, jest naj­wię­kszym kościołem gotyckim na Warmii. We wnętrzu zwracają uwagę sklepienia gwiaździste.

130 131

41


132

133

134

132. Pasłęk założyli Krzyżacy na miejscu staropruskiej osady Pazluk, będącej siedzibą plemienia Pogezanów. Zakon, około lat 1320-39, wzniósł tu zamek, rozbudowany w końcu XV wieku. Do Pasłęka spro­ wadzono Holendrów do budowy kanałów. Gotycki ratusz (na zdjęciu) powstał na przełomie XIV i XV wieku, a w połowie XVI stulecia otrzymał renesansowy wystrój. 133. Kanał Elbląsko-Ostródzki, wytyczony w latach 1844-81 według projektu G.J. Steenke, jest wyjątkową budowlą hydrotechniczną w skali europejskiej. Łączy on jezioro Druzno, poprzez szereg jezior oraz rzekę Elbląg, z Zalewem Wiślanym. Całość kanału ma długość 129,8 km, a naj­ bardziej interesujący odcinek, po którym pływają statki wycieczkowe, Elbląg-Ostróda, ma 80,4 km. Główną atrakcją jest pięć pochylni, po których statki przetacza się, na specjalnych wózkach.

42

134. Miasto Morąg utworzone zostało przez Krzyżaków wkrótce po stłumieniu powstania Pomezanów w 1280 roku. Prawa miejskie otrzy­ mało w 1327 roku już po wybudowaniu zamku obronnego. W rynku, w 1444 roku wzniesiono gotycki ratusz (na zdjęciu). 135-136. Kościół św. św. Jana Chrzciciela i Jana Ewangelisty w Ornecie pochodzi z II połowy XIV wieku. Ozdobą tej gotyckiej świątyni jest koronkowa attyka z na przemian ustawionymi sterczynami i blendami. Ściany zewnętrzne dekorowane są fryzem z rzędem postaci w arka­ dach.

135

136


lidzbark

137

137. Główną atrakcją Lidzbarka Warmińskiego jest wzniesiony w latach 1348-1400 zamek bi­sku­pi. W jego skład wchodzi przed­zamcze z ba­­rokowym pa­łacem i go­tycki zamek, do któ­rego przechodzi się przez most nad fosą. 138

139

138. Późnoklasycystyczny kościół ewangelicki zbudowano w Lidzbarku Warmińskim w latach 1821-23 z fundacji króla pruskiego Fryderyka Wilhelma III. Projekt szachulcowego kościoła powstał w berlińskiej pracowni kierowanej przez znanego architekta Karla Friedricha Schinkla. Od 1945 roku mieści się tu cerkiew prawosławna. 139. W Dobrym Mieście za­cho­wa­ły się fragmenty gotyckich mu­rów miejskich. Naj­cie­ka­wszym elementem jest Brama Bociania, na szczycie której, zgodnie z nazwą, uwił swoje gniazdo bocian. 140. Skansen w Olsztynku założony został w 1938 roku. Gromadzi zbiory budownictwa drewnianego z rejonu Warmii, Mazur, Powiśla, Sambii, Bracji i Pruskiej Litwy. Obok zabudowań gospodarczych i uli najciekawsze są wiatraki i podcieniowa, ryglowa karczma.

140

43


141

141. Zamek w Olsztynie jest pamiątką po krzyżackich podbojach ziem plemienia Warmów. Zbudowano go w 1334 roku dla kapituły warmiń­ skiej. Od 1440 roku Olsztyn należał do antykrzyżackiego Związku Pruskiego i po wojnie trzynastoletniej powrócił do Polski. 142. Mikołaj Kopernik, urodzony w Toruniu znany astronom, w latach 1516-19 i 1520-21 pełnił funkcję administratora dóbr kapituły warmiń­ skiej z siedzibą na zamku olsztyńskim. W czasie wojny polsko-krzyżac­ kiej z lat 1519-21 odpowiadał za obronę zamków warmińskich. Wzmocnił wówczas fortyfikacje zamku olsztyńskiego na tyle skutecznie, że Krzyżacy zrezygnowali z jego oblężenia. 142

44

143

143. Gotycka katedra św. Jakuba w Olsztynie powstała w II połowie XIV wieku. W 1596 roku zakończono budowę ceglanej wieży o wy­­sokości 63 m. Z tego okresu pochodzą również późnogotyckie sklepienia. 144. Brama Wysoka w Olsztynie jest jedyną zachowaną z trzech bram, które znajdowały się w murach obronnych otaczających miasto. Po­­ wstała ona w XIV stuleciu.

144


145

147

146

145. W latach 1350-1401, z rozkazu biskupa Jana z Miśni, wzniesiono zamek biskupów warmińskich w Reszlu. Pełnił on funkcję warowni nadgranicznej skierowanej przeciwko Litwie i uniezależniał kapitułę warmińską od potęgi zakonu krzyżackiego. 146. Kościół Nawiedzenia NMP i klasztor w Stoczku Klasztornym zbu­ dowano jako wotum dziękczynne po zawarciu w 1635 roku pokoju w Sztumskiej Wsi po wojnie ze Szwecją. Barokowa świątynia w formie rotundy powstała na miejscu słynącym cudami związanymi z Matką Boską. Pieczę nad obiektem objęli bernardyni. 147. Brama Lidzbarska w Bartoszycach pochodzi z około 1468 roku i jest pozostałością murów miejskich, których budowa rozpoczęła się w połowie XIV stulecia. Okna bramy przerabiane były w XVIII i XIX wieku i stylistycznie nawiązują do okolicznych kościołów wiejskich. 148-149. Zespół klasztorny Jezuitów w Świętej Lipce powstał na przełomie XVII i XVIII wieku. Według legendy około 1300 roku na lipie rosnącej w tym miejscu pojawiła się postać Matki Bożej. Barokowy kościół to bazylika emporowa z dwuwieżową fasadą. Wokół kościoła usytuowany został czworobok krużganków z wieżami w narożach. Dekorowane są one barokowymi rzeźbami z lat 1744-48, dziełem Krzy­ sztofa Perwangera z Tolkmicka, oraz malowidłami ściennymi, wykona­ nymi przez Macieja Jana Mayera w latach 1722-37.

148 149

45


150

151

152

46

150. W lesie na skraju wsi Gierłoż znajdują się pozostałości Kwatery Głównej Hitlera z lat 1941-44, zwanej Wilczym Szańcem. Budowana siłami „organizacji Todt” od 1940 roku, składała się z 80 bunkrów, z których najmocniejsze miały ściany o grubości 4 metrów (3,5 m beto­ nu i 60 cm stalowego pancerza). W 1944 roku dokonano tu nieudanego zamachu na Hitlera. 151. Budowa zamku krzyżackiego w Kętrzynie rozpoczęła się prawdo­ podobnie wkrótce po lokacji miasta w 1357 roku. Prace trwały aż do końca XIV wieku. Dziedziniec ze studnią otoczony był drewnianym krużgankiem. W XVII stuleciu zamek wielokrotnie przekształcano. 152. Krzyżacki zamek warowny w Barcianach wzniesiono w końcu XIV wieku na miejscu drewnianego grodu pruskiego. Na początku XV wieku w północno-wschodnim narożniku dostawiono okrągłą basztę. Początkowo zamek był siedzibą komturstwa, ale ostatecznie rezydował tu krzyżacki prokurator. 153-154. Dargin jest jednym z sześciu połączonych ze sobą jezior składających się na kompleks zwany jeziorem Mamry. Mamry dzięki powierzchni 104 km2 są drugim co do wielkości jeziorem w Polsce.

153

154


155

156

155. Krzyżacki zamek w Węgorzewie wzniesiono około roku 1398 na wyspie rzeki Węgorapy, jako siedzibę wójta. W XVII wieku barokowa przebudowa zatarła obronny charakter zamku, a w XIX stuleciu gmach zaadaptowano na potrzeby sądu i więzienia. 156. Kanał Mazurski budowany w latach 1911-14 i 1934-42 miał połączyć Wielkie Jeziora Mazurskie poprzez rzekę Pregołę z Morzem Bałtyckim. Długość kanału wynosi 51,7 km, w tym 22 km na trenie Polski. Różnicę poziomów (111 m) niweluje 10 śluz i 2 jazy. Jedyna dokończona śluza znajduje się w pobliżu miejscowości Guja (na zdjęciu) i ma wysokość 14, 9 m. 157. Twierdza Boyen w Giżycku powstala w latach 1844-56 na wąskim przesmyku pomiędzy jeziorami Niegocin i Kisajno. Ro­­­zlo­ko­wa­na na obszarze około 100 ha, stanowiła ważny element obronny Prus Wschodnich.

157

158

158. Miasto Giżycko, położone pomiędzy jeziorami Niegocin i Mamry, to znany ośrodek turystyczny i jeden z najważniejszych portów na szlaku Wielkich Jezior Mazurskich. Uznawane jest za „letnią, wodną stolicę Polski”. 159. Zamek krzyżacki w Rynie stanął na miejscu warowni pruskiego plemienia Galindów, które zostało unicestwione przez przybyłych tu w XIII wieku Krzyżaków. Zbudowano go około 1377 roku jako siedzibę prokuratora, ale w 1339 roku stał się miejscem urzędowania komtura. Pierwszym z nich był Fryderyk von Wallenrod, którego postać była inspiracją dla Adama Mickiewicza do napisania poematu „Konrad Wallenrod”.

159

47


160

161

160. Na wzgórzu przy drodze Giżycko-Mrągowo w Rynie znajduje się holenderski wiatrak, zbudowany na planie koła około 1873 roku. 161. Mikołajki, uznawane za „żeglarską stolicę Polski,” zawdzięczają swoją nazwę św. Mikołajowi, który według legendy był patronem żeglarzy i przejść wodnych. Pierwotnie istniała tu staropruska osada zdobyta przez zakon krzyżacki. W 1515 roku przerzucono przez jezioro most drewniany, na którym pobierano myto.

48

162

163

162. Śniardwy, największe polskie jezioro o powierzchni 113,8 km2, leży w Krainie Wielkich Jezior Mazurskich. Ma 8 wysp, a dno tego polodow­ cowego jeziora pokryte jest licznymi głazami narzutowymi, które utrudniają żeglugę. Olbrzymia po­­wierz­chnia akwenu sprzyja powsta­ waniu wysokich fal. 163. Na rynku w Mikołajkach znajduje się fontanna z figurą króla sielaw w złotej koronie na głowie, który stał się symbolem miasta. Nawiązuje ona do XVI-wiecznej legendy o władcy jezior mazurskich, który złapany przez miejscowych rybaków, za wolność obiecał obfitość ryb w okolicz­ nych wodach. 164. Krutynia, meandrująca pomiędzy jeziorami Pojezierza Ma­­zurskiego, należy do najpiękniejszych nizinnych rzek Polski. Początkowo płynie wśród morenowych wzniesień, dalej w cieniu Puszczy Piskiej, wreszcie łączy się z Wielkimi Jeziorami Mazurskimi. Dzięki swym walorom stała się jednym z najpopularniejszych szlaków kajakowych na terenie Pol­ ski.

164


165

167

166

165-166. Wieś Wojnowo powstała dzięki rosyjskim staroobrzędowcom (odłam prawosławia), którzy po klęsce powstania listopadowego w 1831 roku osiedlani byli na terenach etnicznie polskich lub emigrowa­ li do Prus. W Wojnowie, założonym przez Sidora Borysowa, warto zwrócić uwagę na drewnianą cerkiew z lat 1922-27, zaprojektowaną przez Aleksandra Awajewa z Tweru, oraz żeński klasztor w 1847 roku, tzw. molennę, nad jeziorem Duś. 167. Prywatny Park Dzikich Zwierząt w Kadzidłowie, obejmujący teren około 100 ha, leży na terenie Puszczy Piskiej. Założony w 1987 roku przez dr. Andrzeja Krzywińskiego, ma na celu zachowanie wymierają­ cych gatunków zwierząt, takich jak daniele, tarpany, wilki, łosie i jelenie. Wizyta w parku daje niepowtarzalną możliwość obejrzenia zwierząt w ich naturalnych warunkach i szanse na bezpośredni kontakt z nimi. 168. W miejscowości Ogródek, na trasie pomiędzy Orzyszem a Ełkiem, znajduje się muzeum mazurskiego poety ludowego Michała Kajki, współzałożyciela Mazurskiej Partii Ludowej, orędownika polskości i języka polskiego na Mazurach. 169. Ełk – stolica Pojezierza Ełckiego – powstał na miejscu podgrodzia zamku krzyżackiego z końca XIV wieku, położonego na wyspie Jeziora Ełckie­go. Prawa miejskie uzyskał w 1445 roku. 168

169

49


PODLASIE Podlasie

50

170

LITWA SUWA£KI Sejny Wigry Dowspuda AUGUSTÓW Rajgród Tykocin £OM¯A BIA£YSTOK Choroszcz

BIA£ORUŒ Bia³a Podlaska

170. Podlasie to historyczna kraina Polski leżąca na Nizinie Podlaskiej i w północnej części Lubelszczyzny. Na północy rozciąga się od Suwalszczyzny, na wschód od Mazowsza aż po Bug i na południu po Radzyń i Parczew. Nazwa pochodzi od ruskiego słowa „Podlasze”, które określało, że ziemie zajęte są przez plemiona Lachów, czyli Polaków. Na przestrzeni wieków tereny te zamieszkiwały różne ludy: na północy pierwotnie dominowały plemiona jaćwieskie, osiedlała się ludność litewska i ruska, a w XIV wieku nasiliło się osadnictwo polskie. Po przywileju księcia Witolda z 1388 roku rozpoczęło się osadnictwo żydowskie, a w końcu XVII stulecia trafiły tu liczne rodziny tatarskie. 171. Most w Stańczykach nad rzeką Błędzianką powstał w 1926 roku dla budowanej wówczas linii kolejowej. Wy­soki na 31,5 m, służy dzisiaj jako miejsce do skoków bumpy-jumping.


171

172. W okresie wczesnośredniowiecznym tereny, na których znajdują się dziś Suwałki, były ojczyzną plemienia Jaćwingów, spokrewnionych z Prusami. Osadę Suwałki założyli kameduli z klasztoru wigierskiego w 1690 roku. Klasycystyczną konkatedrę św. Aleksandra wzniesiono w 1825 roku według projektu Chrystiana Piotra Aignera. 173. Sejny, leżące blisko granicy z Litwą, zamieszkiwane były do XIII wieku przez Jaćwingów. W 1522 roku król Zygmunt I Stary nadał Sejny kniaziowi Iwanowi Wiśniowieckiemu. Po nim, w 1593 roku, dobra prze­ jął Jerzy Grodziński, który założył tu miasto, a na początku XVII wieku przekazał majątek dominikanom i ufundował klasztor. W latach 1610-19 zbudowano kościół, którego fasada jest przykładem baroku wileńskie­ go.

172

173

174. Początki Puńska sięgają roku 1597, kiedy po połączeniu dwóch wsi leśnik z Sejw, Stanisław Zalewski, zbudował kościół i wyznaczył targ. Prawa miejskie nadane zostały przez króla Władysława IV w 1647 roku. Obecnie Puńsk jest centrum kultury litewskiej. Wokół domu kultury powstał skansen, a we wsi obejrzeć można wiele zabytkowych kapli­ czek i chat.

51

175. W Wigrach, na półwyspie klasztornym (dawniej wy­s­pa), w latach 1694-1745, wzniesiono zespół klasztorny kamedułów według projektu Piotra Putiniego.

174

175


176

176. Rzeka Czarna Hańcza to najbardziej znany szlak kajakowy w Pol­sce. Nad jej brzegami zorganizowano dziesiątki przystani i biwaków, a wy­­pożyczaniem i transportem kajaków zajmują się wyspecjalizowane firmy. Swój początek rzeka bierze ze wzgórz w okolicach jeziora Hańcza – najgłębszego w Polsce. 177. Obszar Suwalszczyzny ukształtowany został przez przesuwający się lodowiec. Oprócz pofałdowanego terenu i licznych jezior krajobraz tych okolic cechuje obfitość głazów narzutowych. Głazowisko Prostki jest przykładem nagromadzenia głazów przywleczonych przez lodo­ wiec wraz z masą gliny ze Szwecji. 177

178

52

178. Augustów założyła w 1546 roku królowa Bona, ale prawa miejskie otrzymał dopiero w 1557 roku z rąk Zygmunta Augusta. Miasto, poło­ żone nad rzeką Nettą, pomiędzy jeziorami Necko, Białym i Sajno, jest cenionym uzdrowiskiem klimatycznym i centrum turystycznym. Co roku pod koniec lipca odbywają się w Augustowie mistrzostwa „Pływania na byle czym”. 179. Kanał Augustowski, łączący Niemen z Biebrzą, zbudowany został przez gen. Ignacego Prądzyńskiego w latach 1824-39. Na zdjęciu śluza Przewięź w miejscowości Studzieniczna. 180. Pałac w Dowspudzie był jedną z pierwszych rezydencji magnackich w Polsce wybudowanych w stylu neogotyckim. Powstał on w latach 1820-23 według projektu Piotra Bosio, zmodyfikowanego później dla Ludwika Paca przez Henryka Marconiego. Pałac częściowo rozebrano w 1887 roku. Zachowały się jedynie kolumnowy portyk i fragment naroż­ nika.

179

180


181

182

183

181. Jezioro Rajgrodzkie, położone na Pojezierzu Ełckim, swoim pięknem przyciąga turystów i wędkarzy. Na skraju jeziora, na terenie miasta Rajgród wznosi się Góra Zamkowa, będąca w XII i XIII wieku jednym z głównych punktów obrony południowego skraju terenów plemienia Jaćwingów. 182. W miejscowości Suchowola, położonej nad rzeką Olszanką, znajdu­ je się, ogłoszony w 1775 roku przez królewskiego astronoma Szymona Antoniego Sobiekrajskiego, geometryczny środek Europy. W miejskim parku ustawiono obelisk i tablicę obrazujące ten fakt. 183. Rozlewiska wokół rzeki Bie­­brzy to największy w Eu­ropie obszar bagien. Biebrzański Park Narodowy, utworzony dla ochro­ny tych tere­ nów, jest naj­większym parkiem narodowym w Polsce. 184. W zwężeniu bagien Biebrzy w pobliżu wsi Osowiec w latach 1882-92 Rosjanie wybudowali twierdzę, która była osłoną kolei i szla­ ku komunikacyjnego Białystok-Królewiec. Składa się ona z 4 fortów i całego systemu śluz i przepustów, które wykorzystywały 195 tysięcy ha doliny rzeki Biebrzy.

184

185. W 1679 roku w Bohonikach osiedliło się 30 rodzin tatarskich, które otrzymały ziemie za służbę w wojsku polskim. Wkrótce zbudowano tutaj meczet, wzmiankowany już w 1717 roku. Obecny drewniany meczet pochodzi prawdopodobnie z roku 1873 i jest jednym z kilku obecnie czynnych w Polsce.

185

53


186

187

188

189

186-187. Zespół pałacowo-parkowy Branickich w Białymstoku jest póź­ nobarokowym dziełem Tylmana z Gameren z lat 1691-97. Późniejszej przebudowy dokonał właściciel Jan Klemens Branicki. Pałacyk Gościnny stanowi część tego założenia. Bogata dekoracja wnętrz powstała po 1990 roku nawiązuje stylistycznie do antykizującego rokoka, ostatniej fazy stylu Ludwika XV. 188. Zespół Bazyliki Archikatedralnej Wniebowzięcia NMP w Białym­ sto­­ku składa się z późnorenesansowego Starego Kościoła Farnego zbu­­dowanego w latach 1617-26 z fundacji Piotra Wiesiołowskiego oraz z neogotyckiej bazyliki mniejszej wzniesionej w latach 1900-05 według projektu Józefa Piusa Dziekońskiego.

54

189. Monaster Zwiastowania Najświętszej Marii Panny w Supraślu ufundowany został przez marszałka Wielkiego Księstwa Litewskiego Aleksandra Chodkiewicza na początku XVI wieku. 190. Renesansowy budynek synagogi w Tykocinie pochodzi z 1642 roku. W XVIII wieku nastąpiła przebudowa, która nadała obiektowi baroko­ wą formę. Obecnie mieści się tu muzeum judaistyczne. 191. Barokowy pałac w Choroszczy zbudowany został przez Jana Kle­ mensa Branickiego w latach 1757-59. Można tu obejrzeć, częściowo zrekonstruowane apartamenty z czasów Branickich. 190

191


192 193

192. Skansen w Jurowcach koło Białegostoku powstał w latach 1983-89 i gromadzi drewniane zabytki architektury ludowej i dworskiej z rejonu wschodniego Podlasia, wschodniego Mazowsza oraz z Po­jezierza Au­­ gustowsko-Suwalskiego. Najstarszym obiektem jest klasycystyczny dwór z Bobry Wielkiej z około 1818 roku.

194

195

193-194. Największy kompleks leśny na Niżu Środkowoeuropejskim to Puszcza Białowieska, położona na granicy Polski z Białorusią na Równinie Bielskiej. Dla ochrony obszarów leśnych o charakterze pierwotnym w 1947 roku założono Białowieski Park Narodowy, który w 1977 roku uznany został przez UNESCO za rezerwat biosfery, a w 1979 roku zna­ lazł się na Liście Dziedzictwa Światowego UNESCO. Najbardziej warto­ ściową część parku stanowi rezerwat ścisły, po którym poruszać się można wyłącznie w obecności przewodnika. Puszcza Białowieska słynie z żubrów, które udało się tutaj przywrócić środowisku. 195. Prywatny skansen w Białowieży powstał na terenie dawnej wsi Kropiwnik, zniszczonej w czasie wojny przez hitlerowców. W 1978 roku grupa zapaleńców sprowadziła tu pierwszy wiatrak-koźlak, pochodzą­ cy z 1925 roku ze wsi Kuraszewo. W 2004 roku skansen udostępniono do zwiedzania. Obejrzeć tu można zabytki architektury drewnianej ludności ruskiej Podlasia. 196. Drewniana leśniczówka z 1846 roku jest najstarszą zachowaną budowlą Białowieży. Rozbudowana w 1860 roku w formie charaktery­ stycznej dla rosyjskich dworów, gościła cara Aleksandra II. Obecnie mieści się w niej Ośrodek Edukacji Przyrodniczej Białowieskiego Parku Narodowego.

196

55


197

197. Miasto Siemiatycze, założone w 1542 roku przez Zygmunta Au­ gusta, swój największy rozwój zawdzięcza księżniczce Annie z Sa­pie­ hów Jabłonowskiej, która w II połowie XVIII wieku zbudowała tu baro­ kowy pałac, dziś już nieistniejący. W pobliżu rynku stoi zespół klasztorny z renesansowo-barokowym kościołem parafialnym Wniebowzięcia NMP z I połowy XVII wieku oraz rokokowy budynek klasztorny w for­ mie pałacu z 1725 roku.

198

199

198-199. Początki kultu Świętej Góry w okolicach Grabarki sięgają XII wieku, kiedy w czasie najazdów tatarskich ukryto w niedostępnych lasach świętą ikonę Chrystusa Zbawiciela – Spasa Izbawnika. Ikona zaginęła, ale wiara w świętość miejsca pozostała. Ożywiła się na po­­czątku XVIII stulecia, kiedy w czasie epidemii cholery pewnemu staruszkowi zostało objawione, że ci, którzy zaniosą krzyż na Grabarkę i obmyją twarz w wodzie ze źródła u jej podnóża, uratują życie. Po usta­ niu epidemii jako wotum dziękczynne ustawiono na wzgórzu kaplicę zamienioną później na cerkiew. 200. Pierwsza osada w Drohiczynie strzegąca przeprawy przez Bug, powstała już w VII wieku, a w XII stuleciu zbudowano tu gród warowny. W mieście oprócz cerkwi prawosławnej znajdują się trzy kościoły rzym­ skokatolickie. W zachodniej części miasta zlokalizowany jest kościół Bernardynek z lat 1734-38 z „falującą” rokokową fasadą.

56

201. W miejscowości Wygoda, oddalonej 2 km od Janowa Podlaskiego, działa państwowa stadnina koni założona w 1817 roku po kongresie wiedeńskim. Specjalizuje się ona w hodowli koni czystej krwi arabskiej. Atrakcją obiektu jest zabytkowy zespół stajni z połowy XIX wieku, dzieło Henryka Marconiego.

200

201


202

202. Położony nad rzeką Krzną zespół pałacowo-parkowy Radziwiłłów w Bia­łej Podlaskiej pochodzi z końca XVII wieku. Oprócz fragmentów obwarowań typu holenderskiego zachowała się bogato dekorowana brama wjazdowa z połowy XVIII stulecia oraz barokowa sześciokondy­ gnacyjna wieża. 203. Kodeń uzyskał prawa miejskie w 1511 roku za sprawą Jana Sapiehy, który wkrótce zbudował tu zamek (nieistniejący) i gotycko-renesanso­ wą cerkiew, obecnie katolicki kościół św. Ducha (na zdjęciu), która peł­ niła funkcję kaplicy zamkowej. W 1631 roku Mikołaj Sapieha z kaplicy w Watykanie wykradł obraz Matki Boskiej i przywiózł do Kodnia. Dla pomieszczenia cudownego obrazu w latach 1629-35 wzniesiono póź­ norenesansowy kościół św. Anny, który w XVIII wieku uzyskał barokową fasadę. 204. Klasycystyczny dwór z 1806 roku w Romanowie w latach 18461945 był własnością rodziny Kraszewskich, z których pochodzi sławny pisarz Józef Ignacy. Obecnie mieści się tu muzeum gromadzące pamiąt­ ki po pisarzu.

203

204

205. XVII-wieczny drewniany kościół w Kostomłotach jest jedynym w Polsce sanktuarium katolickiego obrządku bizantyjsko-słowiańskiego, zwanego neounickim.

57

206. Pałac w Radzyniu Podlaskim wzniesiono w roku 1686 dla Sta­ nisława Szczuki. W latach 1740-59 dokonano całkowitej przebudowy według projektu Jakuba Fontany. W rezultacie powstała jedna z naj­ piękniejszych rezydencji rokokowych w Polsce. W otaczającym pałac parku zachowała się rokokowa oranżeria, również dzieło Fontany.

205 206


MAZOWSZE Mazowsze

58

207

Opinogóra CIECHANÓW Sierpc Pu³tusk Czerwiñsk ¯elazowa Wola WARSZAWA £OWICZ Nieborów Koby³ka £êczyca P£OCK

£ÓDŸ RADOM

Czarnolas

207. Mazowsze we wczesnym średniowieczu należało do plemienia Mazowszan. Do państwa Polan przyłączył te tereny Mieszko I w X wieku. Dopiero w 1526 roku Mazowsze stało się częścią Królestwa Polskiego. W 1596 roku do Warszawy przeniesiono z Krakowa stolicę Polski. Najbardziej charakterystycznym elementem nizinnego krajobra­ zu Mazowsza jest wierzba. Szpalery tych drzew wytyczają granice pól lub ukwieconych łąk.


208

209

208. Warszawski Rynek Starego Miasta jest najchętniej od­wie­dzanym przez warszawiaków i tu­rystów miejscem. Powstał w czasie lokacji miasta w koń­cu XIII wieku. Wokół niego swoje siedziby budowali naj­ zamożniejsi patrycjusze miejscy. Najciekawsze z nich powstały w XVII wieku. Stał tu niegdyś ratusz, budynek wagi miejskiej i kramy.

210

211

209. Zamek Królewski powstał dla króla Zygmunta III Wazy po prze­ niesieniu stolicy państwa do Warszawy. Budowę nowej rezydencji na planie pięcioboku powierzono włoskim architektom Giovanniemu Trevano, Giacomo Rodondowi i Matteo Castellemu. W następnych wiekach zamek podlegał licznym przekształceniom i rozbudowom. Budynek, spalony w 1939 roku, został wysadzony w powietrze przez hitlerowców w roku 1944. Zamek odbudowano ze składek spo­łecz­nych w latach 1971-84. 210. Barbakan, stanowiący umocnienie bramy Nowomiejskiej, zbudo­ wany został w roku 1548 przez Jana Baptystę z Wenecji i jest najmłod­ szym elementem fortyfikacji miasta. Pierwotnie w bramie wjazdowej był most zwodzony. Obecnie mury służą jako letnia galeria malarstwa i rę­­kodzieła artystycznego. 211. Ulica Dawna, łącząca Jezuicką z Brzo­zową, jest przykładem na­­ strojowych zaułków staromiejskich. 212. Freta jest główną ulicą Nowego Miasta, prowadzącą od Barbakanu, wzdłuż rynku, aż do granic tej części miasta. Początkowo była pro­ wadzącym do Zakroczymia traktem, wokół którego następowała rozbudowa miasta. 212

59


213

214

215

213. Pomnik Powstania War­szaw­skie­go 1944 roku (plac Krasińskich), autorstwa rzeźbiarza Win­centego Kuć­my i architekta Jacka Budyna, postawiono na placu Krasińskich w roku 1989. Przed­sta­wia powstań­ ców bro­niących ba­ry­kady i schodzących do kanałów. Jedno z takich historycznych wejść do kanału znajduje się nieopodal pomnika. 214. Rynek Nowego Miasta, pierwotnie pros­tokąt­ny, zajmował prawie dwukrotnie większą powierzchnię niż Rynek Starego Miasta. W trakcie licznych modernizacji plac przybrał nieregularny kształt. Wzniesiony tu kościół Sakramentek pod wezwaniem św. Ka­zimierza powstał z funda­ cji królowej Ma­rysieńki Sobieskiej. Budowany w latach 1688-89, jest wybitnym dziełem architekta Tylmana z Ga­meren. 215. Pomnik Bohaterów Getta, dzieło Marka Suzina i Na­tana Rapa­porta, jest częścią Tra­ktu Męczeństwa i Walki Ży­dów. Stanął w miejscu starcia bojówek żydowskich z hi­tle­rowcami w czasie powstania w gettcie w 1943 roku. 216. Klasycystyczną formę pałac Namiestnikowski (Kra­kowskie Przed­ mieście nr 46/48) zawdzięcza przebudowie dokonanej przez Chry­ stiana Piotra Aignera w latach 1818-19. Dziś jest rezydencją prezydenta Rze­czy­pos­po­litej Polskiej. Przed pałacem stoi pomnik księcia Józefa Poniatowskiego dłuta Bertela Thor­vald­sena. 217. Pomnik Syreny na Powiślu powstał w 1939 roku z inicjatywy prezydenta Stefana Starzyńskiego i związany był z nieistniejącym już mostem Syreny, który został zastąpiony mostem Świętokrzyskim. Pomnik jest dziełem Ludwiki Nitschowej, której do rzeźby pozowała 23-letnia studentka Uniwersytetu Warszawskiego Krystyna Krahelska. Zginęła ona w pier­wszych dniach powstania warszawskiego, w którym uczestniczyła jako sanitariuszka.

60

216

217


218

219

218. Pałac Kultury i Nauki zos­tał wzniesiony w latach 1952-55 według projektu Lwa Rud­niewa. Jest przykładem architektury socrealistycznej. Ma 234 m wysokości i z galerii na 30 piętrze można oglądać wspa­niałe widoki War­szawy.

220

221

219. Secesyjny pomnik wybitnego polskiego kompozytora Fryderyka Chopina, wykonany w 1909 roku postawiony został w Łazienkach w roku 1926. W pogodne niedziele odbywają się tutaj koncerty fortepiano­ we. 220. Pałac na Wodzie jest główną budowlą Łazienek Królewskich. Pierwotną Łaźnię wzniósł, według planów Tylmana z Ga­meren, Stanisław Herakliusz Lubomirski, około roku 1680. Za czasów Stanisława Augusta Poniatowskiego, powstał klasycystyczny pałac, dzieło Dominika Mer­liniego. Fasadę północną zdobi kolumnowy portyk. 221. Pałac Królikarnia zaprojektował, Dominik Merlini dla szambelana królewskiego Karola de Thomatisa, hrabiego de Valery , wzorując się na rzymskiej Villi RotondoAndrei Palladia.. Prace prowadzono w latach 1782-86. 222. W Wilanowie południowej dzielnicy Warszawy, mieści się olbrzymi zespół pałacowo-parkowy zbudowany dla króla Jana III So­bieskiego. Pierwotny, niewielki dwór, zwany Villa Nova, przek­ształcono w baroko­ wą rezydencję. Najstarszą częścią pałacu w Wilanowie jest korpus główny. Wy­­budowano go, według projektu Augustyna Locciego w la­­­­­ tach 1681-96. W latach 1723-29 od strony dziedzińca dobudowano skrzydła. 222

61


223

224

225

223. Wieś Łyse, z dre­­wnianym kościołem z wewnętrznymi malowidłami oraz drewnianymi chatami z XIX wieku, jest znanym ośrodkiem kur­ piowskiego folkloru. W Niedzielę Palmową odbywa się tu konkurs na najpiękniejszą palmę wielkanocną. Tradycyjne palmy, udekorowane ręcznie wykonanymi kwiatami z papieru, prezentowane są wokół świą­ tyni.

pułtusk

224. Noegotycki pałac w Opinogórze koło Ciechanowa powstał, według projektu Henryka Marconiego, po 1843 roku. Zbudowano go dla wybitnego poety doby romantyzmu, Zygmunta Krasińskiego. 225. Gotycko-renesansowa bazylika Zwiastowania NMP i św. Mateusza w Pułtusku wznoszona była w latach 1439-49 oraz 1546-41. Nawa główna wraz z prezbiterium pokryte są sklepieniem kolebkowym.

62

226. Parafialny kościół w Broku z około 1560 roku i jest dziełem Jana Baptysty z Wenecji. Gotyckie mury kryją jasne renesansowe wnętrze przykryte sklepieniem kolebkowym, tak zwanym pułtuskim, ozdobio­ nym siatką sztukatorską. Ściany pokryte są renesansową polichromią. 227. Gotycki zamek książąt mazowieckich nad rzeką Łyną w Cie­cha­ nowie budowany był prawdopodobnie pomiędzy latami 1427-29 przez muratora Niklosa. Później dwukrotnie podwyższany, w 1657 został zniszczony przez Szwedów. Nieużytkowany od II połowy XVII stulecia obecnie jest udostępniony do zwiedzania. Mieści się w nim Muzeum Okręgowe.

227

226


228

229

228. Na Górze Tumskiej w Płocku odkryto pozostałości jednej z naj­ wcześniejszych osad na Mazowszu, datowanej na okres przed naszą erą. W końcu X wieku znajdował się tu książęcy gród obronn, a w początku XI stulecia benedyktyni wznieśli preromańską rotundę. Za panowania królów Władysława Hermana i Bolesława Krzywoustego Płock był faktyczną stolicą Polski. Gotycką katedrę zbudowano w latach 1134-44 w stylu romańskim. Późniejsze przebudowy, m. in. w XV i XVI wieku, nadały jej dzisiejszy kształt. 229. Na skraju Sierpca, nad rzeką Sierpnicą, na terenie 60 ha rozlokowa­ no skansen – Muzeum Wsi Mazowieckiej. Zgromadzono tu zabytki architektury drewnianej z terenu Mazowsza: młyn wodny z początku XX wieku, karczmę z Sochocina z XVIII wieku, kuźnię z 1910 roku oraz 11 zagród tworzących wieś. W lipcu na terenie parku odbywa się Międzynarodowy Festiwal Zespołów Pieśni i Tańca Kasztelania”. “

230

230. W kościele parafialnym w Drobinie, ukończonym po 1477 roku, znajduje się dwukondygnacyjny nagrobek Anny i Pawła Kryskich, uwa­ żany za najpiękniejszy renesansowy nagrobek na Mazowszu. Wy­­ko­ nany z kamienia pińczowskiego w II połowie XVI wieku, jest prawdopo­ dobnie dziełem Santiego Gucciego. 231. Opactwo kanoników regularnych w Czerwińsku położone jest na skarpie na brzegu Wisły. Romański kościół Zwiastowania NMP należy do najciekawszych zabytków Mazowsza. Powstał w II połowie XII wieku, ale późniejsze przebudowy w stylu gotyckim, renesansowym i barokowym zmieniły jego styl. 231

63


232

234

233

232. W Brochowie znajduje się kościół obronny, powstały w latach 1551-61 w stylu go­tyku ma­zo­wie­ckiego. Zo­stał tu ochrz­czony Fry­deryk Cho­pin. 233. Żelazowa Wola to miejsce urodzenia Fryderyka Chopina. Po zabu­ dowaniach dworu hrabiego Skarbka pozostała jedynie oficyna dworska, zwana „dworkiem Chopina”, w której kompozytor przyszedł na świat w 1810 roku. Obecnie mieści się tu muzeum biograficzne z meblami z tamtej epoki. Dworek otoczony jest rozległym parkiem (1932-1937) zaprojektowanym przez Franciszka Krzywdę Polkowskiego w latach 1932-37. Zobaczyć tu można ciekawe okazy drzew i krzewów. 234. Gotycki zamek w Oporowie wzniesiony został dla ar­cy­biskupa gnieźnieńskiego Władysława Oporowskiego około 1440 roku. Prze­ budowany w XVIII i XIX wieku, odzyskał swój pierwotny kształt po konserwacji z lat 1962-65, przy zachowaniu elementów barokowych. Założenie na planie czworoboku z wewnętrznym dzie­dzińcem oto­ czone było fosą. Obecnie mieści się tu Muzeum prezentujące stylowe wnętrza dwor­skie. 235-236. Łowicz jest miastem znanym z charakterystycznych strojów ludowych. Szczególną okazją do podziwiania ubiorów łowickich są procesje w święto Bożego Ciała. W muzeum etnograficznym oglądać można zbiory folklorystyczne tego regionu. Znajduje się tam m.in. bogata kolekcja strojów ludowych, wycinanek, kapliczek przydrożnych. W skansenie w miejscowości Maurzyce koło Łowicza zgromadzono przykłady architektury drewnianej rejonu.

64

235

236


237

238

239

237. Pałac w Nieborowie został wzniesiony przez Tylmana z Gameren dla prymasa Michała Radziejowskiego w latach 1690-96. Po przejęciu Nieborowa przez Radziwiłłów w okolicznej Arkadii Helena z Przeź­ dzieckich Radziwiłłowa założyła park sentymentalno-romantyczny. 238. Krajobrazowy park romantyczny w Arkadii, powstały w 1778 roku, do dziś zachwyca romantycznymi zakątkami i pawilonami. 239. Pałac w Walewicach, zbudowany według projektu Hilarego Szpilowskiego w 1783 roku, należał do szambelana Anastazego Wa­­ lewskiego. Jego żoną była Maria, znana z romansu z Napoleonem I. 240. Kolegiata w Tumie jest jednym z najcenniejszych zabytków sztuki romańskiej w Polsce. Zbudowana w latach 1141-61, kryje w swoim wnę­ trzu wspaniały romański portal oraz fragmenty malowideł ściennych z różnych epok.

240

241. W bliskiej okolicy Łęczycy, koło Tumu, już od VI wieku istniał warow­ ny gród, który w średniowieczu był stolicą księstwa i letnią stolicą kościelną Polski. Po zniszczeniu w 1331 roku przez Krzyżaków król Kazimierz Wielki przeniósł go i wybudował warowny zamek na terenie dzisiejszej Łęczycy. Dziś mieści się tu muzeum gromadzące m. in. zbiory archeologiczne oraz etnograficzne, z bardzo ciekawą kolekcją rzeźb przedstawiających diabła Borutę.

241

65


242

243

242. Ulica Piotrkowska, długości 5 km, stanowi centrum Łodzi i uważa­ na jest za najdłuższą handlową ulicę Europy. Bogacenie się miasta sprzyjało zabudowaniu głównej arterii efektownymi kamienicami, które prezentują głównie styl eklektyczny. 243. Zespół przemysłowy przy ulicy Targowej stanowił główny obiekt fabryki Grohmanów. Zaprojektowany przez Hilarego Majewskiego, głównego architekta Łodzi, powstał w latach 1896-1903 w stylu roh­ “ bau” – z nietynkowanej cegły. 244. Pałac Izraela Kalmana Poznańskiego w Łodzi przy ulicy Ogrodowej 15 powstał w 1888 roku według projektu Hilarego Majewskiego. Neo­ barokowy, monumentalny gmach, przebudowywany aż do 1900 roku, mieści obecnie Muzeum Historii Miasta Łodzi. 245. Pałac w Radziejowicach swą klasycystyczną for­mę zawdzięcza przekształceniu wcześniejszego bu­dynku według projektu Jakuba Ku­­ bickiego po 1802 roku.

66 244

245

246. W północnej części Skierniewic znajduje się rozległy park krajobra­ zowy, w którego środku stoi klasycystyczny pałac arcybiskupów gnieź­ nieńskich. Zbudowany w latach 1609-19 i całkowicie przebudowany w latach 1761-65, powstał według projektu Efraima Schroegera. W bu­­dynku zachowały się klasycystyczne wnętrza ze sztukateriami i ma­­lowidłami ściennymi.

246


247

247. Cmentarz w Palmirach na skraju Puszczy Kampinoskiej jest wspól­ nym grobem ponad 2200 warszawiaków zamordowanych tu przez hitlerowskie gestapo. 248. Puszcza Kampinoska to wielkim kompleksem leśnym położonym na północny zachód od Warszawy. W 1959 roku powstał tu Kampinoski Park Narodowy chroniący wiele gatunków rzadkich roślin i zwierząt. 248

249

249. Na północy od Warszawy leży Zalew Zegrzyński, który powstał w 1963 ro­ku po przegrodzeniu rzeki Narew zaporą. 250. Klasycystyczny pałac w Ja­błonnie wzniesiono w latach 1774-78 dla Mi­­chała Jerzego Po­niatowskiego, według planu Dominika Merliniego. Wnętrza projektował Szymon Bogumił Zug. 251. Twierdza Modlin u zbiegu Wisły i Narwi i składa się z cytadeli znaj­ dującej się na prawym brzegu Narwi oraz dwóch pierścieni fortów. Pierwsze umocnienia powstały w tym miejscu już w czasie potopu szwedzkiego w 1655 roku, ale główny trzon twierdzy zbudowano w la­ tach 1807-12 w okresie Księstwa Warszawskiego. Pierwsza znaczna roz­ budowa miała miejsce po stłumieniu powstania listopadowego w 1831 roku i miała na celu m.in. zapobieżenie polskim zrywom.

251

250

67


252

252. Późnobarokowy kościół w Kobyłce powstał z fundacji biskupa Marcina Załuskiego w latach 1741-45 według projektu Guida Antonia Longhi. Podczas przebudowy w latach 1854-55 uzyskał nawy boczne. Wnętrze kryje wspaniałe polichromie barokowe oraz rokokowe wypo­ sażenie. 253. Zamek w Liwiu, z końca XIV wieku był sie­dzibą książąt mazowiec­ kich. Obecnie mieszczą się tu zbiory dawnej broni i galeria por­tretów z XVIII i XIX wieku.

253

254

254. We wsi Sucha położonej na pograniczu Mazowsza i Podlasia stoi drewniany dwór alkierzowy pochodzący z I połowy XVIII wieku, z murowanym portykiem z XIX stulecia. W pobliżu dworu sta­­raniem znanego historyka sztuki prof. Marka Kwiatkowskiego utworzono skansen architektury drewnianej Podlasia.

68

255. Ruiny zamku w Czersku są pozostałością po dawnej stolicy Księstwa Mazowieckiego, zanim w 1413 roku została przeniesiona do Warszawy. Zamek powstał w początkach wieku XV na ruinach budowli wcześniejszych. Zachowały się trzy okrągłe wieże. Do zamku wiedzie most zwodzony. 256. Barokowo-klasycystyczny ratusz w Siedlcach, zwany „Jackiem”, zbudowano w połowie XVIII wieku. Ośmioboczną wieżę zegarową wieńczy figura Atlasa dźwigającego kulę ziemską. 255 256


257

257. Najcenniejszym zabytkiem Radomia jest zespół klasztorny Ber­ nardynów ufundowany przez Kazimierza Jagiellończyka i starostę ra­­domskiego Dominika z Kazanowa w 1468 roku. Kościół św. Katarzyny, pierwotnie drewniany, w końcu XV wieku przebudowano na gotycki, murowany. Wewnątrz warto zwrócić uwagę na sklepienia krzyżowo -żebrowe i gwiaździste. 258. Muzeum Ziemi Radomskiej w Radomiu powstało na obszarze 32 ha w 1976 roku, a w 1980 zostało udostępnione do zwiedzania. Pier­ wszym sprowadzonym tu zabytkiem był spichlerz z Wilkowa. Obecnie wystawa prezentuje 60 obiektów dawnego budownictwa wiejskiego i około 20 tysięcy eksponatów takich jak: pojazdy, maszyny rolnicze, ule, przedmioty sztuki ludowej. 259. W nieistniejącym już dworze w Czarnolesie od około 1571 roku żył i tworzył Jan Kochanowski, wielki polski poeta doby renesansu. Murowany dwór, w którym dziś mieści się muzeum poety, wybudował w II połowie XIX wieku ówczesny właściciel dóbr Jan A. Jabłonowski. W muzeum przechowywane są dwie pamiątki po Kochanowskim: jego fotel oraz okute żelazem drzwi do dworskiego lamusa.

258

259

260. Franciszek Ksawery Christiani w 1834 roku stał się właścicielem dóbr w Orońsku. W 1841 roku wystawił murowaną kaplicę dworską, a w III ćwierci XIX wieku zbudowano tu, prawdopodobnie według projektu Franciszka Marii Lanciego, klasycystyczno-romantyczny pałac. Od 1877 roku mieszkał tu i tworzył wybitny przedstawiciel realizmu historycznego w malarstwie Józef Brandt. Dziś w zespole pałacowo -parkowym mieści się Centrum Rzeźby Polskiej.

69

261. Ratusz w Szydłowcu jest najlepiej zachowaną budowlą późnorene­ sansową w Polsce. Wzniesiony został w latach 1602-29 przez budowni­ czych Kaspra i Wojciecha Fodygów. 260

261


KUJAWY Kujawy

262

70 Che³mno Radzyñ Che³miñski BYDGOSZCZ

Golub-Dobrzyñ TORUÑ

Ciechocinek Inowroc³aw

Kujawy to historyczna kraina Polski położona pomiędzy Wielkopolską, Mazowszem i Pomorzem, ze stolicą w Kruszwicy, a potem we Wło­ cławku. Nazwa pochodzi prawdopodobnie od prasłowiańskich słów oznaczających wiatr, a tym samym odmianę terenu równinnego, wydmowego, narażonego na silne jego podmuchy. Początki państwo­ wości Kujaw wiążą się z plemieniem Goplan, o pochodzeniu mazowiec­ kim, podbitych przez plemię Polan pochodzące z Wielkopolski. Nazwa Kujawy po raz pierwszy pojawia się w bulli gnieźnieńskiej w 1136 roku. 262. Toruń, pierwotnie osada rzemieślniczo-handlowa przy przeprawie przez Wisłę, swój rozwój zawdzięcza Krzyżakom, którzy przejęli go wraz z Ziemią Chełmińską w I połowie XIII wieku. W 1233 roku lokowali tu miasto (dzisiejsze Stare Miasto), a w 1264 roku nadali prawa miejskie osadzie rzemieślniczej przylegającej do miasta głównego (dzisiejsze Nowe Miasto). Pomiędzy obu miastami Krzyżacy wybudowali zamek obronny. Powstanie antykrzyżackie w 1454 roku rozpoczęło wojnę trzynastoletnią, która doprowadziła do powrotu Torunia do Polski.


263

264

263. Warownię w Toruniu Krzyżacy zaczęli budować w 1255 roku. Do roku 1290 powstał nieregularny zamek oraz mury obwodowe. Pod koniec XIV wieku dobudowano refektarz, dormitorium oraz kaplicę. W 1454 roku mieszczanie Torunia zbuntowali się przeciw rządom Krzyżaków. Zamek, atrybut znienawidzonej władzy, zburzono, a na jego miejscu urządzono śmietnisko. Ruiny zostały odsłonięte przez archeologów dopiero w latach 1958-66. 264. Przed ratuszem stoi pomnik Mikołaja Kopernika dłuta Friedricha Tiecka z 1853 roku. Kopernik, urodzony w Toruniu, pracował na Warmii jako lekarz i sekretarz biskupa Łukasza Watzenrodego. Zajmował się ekonomią, ale największą sławę przyniosło mu dzieło z astronomii udowadniające słuszność teorii heliocentrycznej. 265. Ratusz na Starym Mieście w Toruniu jest jedną z najznakomitszych średniowiecznych budowli mieszczańskich w Europie. Powstał w latach 1391-99 na planie prostokąta, ma wewnętrzny dziedziniec i narożną wieżę.

265

266

266-267. W I połowie XIV wieku Krzyżacy otoczyli miasto murem obronnym. Do dziś przetrwała duża część tych umocnień, m.in. od­­cinek przylegający do Wisły. Zachowały się trzy bramy: Klasztorna, Mostowa (fot. 267) i Żeglarska, oraz cztery baszty, z których najbar­ dziej znana jest Krzywa Wieża (fot. 266).

71

267


268

268. W Bydgoszczy, nad Brdą Młyńską, odnogą Brdy, znajduje się kilka zabytkowych budynków, głównie spichlerzy, określanych mianem „Wenecji bydgoskiej”. W jednym z nich ma siedzibę muzeum rzemiosła artystycznego. 269. Najstarsza część Bydgoszczy leży nad Brdą, w miejscu dawnego grodu. Gotycki kościół św. św. Mikołaja i Marcina zbudowano w latach 1466-1502. Trzynawowe wnętrze przykryte jest sklepieniem sieciowym i gwiaździstym, pokrytym polichromią z lat 1922-25. W ołtarzu głów­ nym zwraca uwagę cudowny obraz Matki Boskiej z Różą z I połowy XVI wieku, koronowany w 1966 roku przez kardynała Stefana Wy­­szyńskiego w asyście kardynała Karola Wojtyły. 270. Gotycki kościół Wniebowzięcia NMP, w Chełmnie położony na południe od rynku, powstał w latach 1280-1320. Wnętrze przykryte zostało sklepieniem krzyżowo-żebrowym z dekoracją rzeźbiarską wykonaną w sztucznym kamieniu. 271. Na terenie Chełmży we wczesnym średniowieczu znajdował się gród obronny Pomorzan o nazwie Łoza. Podarowany przez Konrada Mazowieckiego biskupowi Chrystianowi w 1222 roku, w latach 1231-33 opanowany został przez Krzyżaków. W 1251 roku do grodu przeniesio­ no z Chełmna stolicę diecezji, nadając mu prawa miejskie i nazwę. W tym samym roku rozpoczęto budowę kościoła Świętej Trójcy, naj­ większego na Ziemi Chełmińskiej. Prace przy świątyni trwały do XIV wieku.

271

72

269

270


272

272. W 1015 roku król Polski Bolesław Chrobry zdobył pruski gród w Radzyniu Chełmińskim. Od 1231 roku panowali tu Krzyżacy, budując zamek, siedzibę komturii. Gotycka budowla powstawała od końca XIII wieku do lat 30. wieku XIV. Zamek, znacznie zniszczony w czasie na­­jazdów Szwedów w XVII stuleciu, utracił znaczenie. Częściowo ro­­zebrany, w XVIII i XIX wieku popadł w ruinę.

273

274

273. Położony na skarpie wiślanej Grudziądz już w X wieku był warow­ nym grodem słowiańskim. W 1240 roku darowany został przez biskupa misyjnego Chrystiana Krzyżakom, pod których władaniem był do roku 1466. W latach 1466-1772 należał do Polski, a następnie do Prus. Naj­ ciekawszym zabytkiem jest zespół 26. spichlerzy usytuowanych nad Wisłą. Zbudowane w XIV-XVII wieku, pełniły również funkcję obron­ ną. 274. Gotycki zamek w Golubiu-Dobrzyniu zbudowano na przełomie XIV i XV wieku dla Krzyżaków. Renesansową attykę dodano w czasie przebudowy zamku, prowadzonej w latach 1616-23, na rezydencję Anny Wazówny. W XIX wieku opuszczony zamek popadł w ruinę. Odbudowano go w latach 1959-69 i dziś mieści się w nim muzeum regionalne gromadzące zbiory etnograficzne i militaria. W sierpniu odbywa się tu turniej rycerski, na który przyjeżdżają zespoły rycerskie z całej Europy. 275. Włocławek już na przełomie IX i X wieku był siedzibą kasztelanii, a od 1123 roku stolicą biskupstwa kujawskiego. Lokacja miasta nastąpiła w 1255 roku za sprawą księcia kujawskiego Kazimierza I. Głównym zabytkiem miasta jest gotycka bazylika katedralna Wniebowzięcia NMP z przełomu XIV i XV stulecia. 276. Ciechocinek stał się uzdrowiskiem dzięki odkryciu w pobliskim Słońsku źródeł solanki. W latach 1822-59 wybudowano tu trzy tężnie, które służą do dziś. Zasilane są z nowych źródeł, z których najgłębsze położone jest na głębokości 1825 m i ma temperaturę 35°C.

276

275

73


277

277. Kościół NMP jest najstarszym zabytkiem Inowrocławia. W świą­ tyni tej, zbudowanej na początku XIII wieku w stylu romańskim, na ścianach widoczne są kamienne maski, prawdopodobnie pochodzenia celtyckiego. 278

279

278. Nad jeziorem Gopło w Kruszwicy we wczesnym średniowieczu ist­ niał gród wcielony w IX wieku do państwa Polan. Z miejscem tym wiąże się legenda o królu Popielu, którego w wieży zjadły myszy. Wieża ta, według legendy, stała na cyplu nad jeziorem Gopło, gdzie dziś znajdują się pozostałości po zamku zbudowanym przez Kazimierza Wielkiego. 279. Strzelno jest jedną z najstarszych miejscowości w Pol­­sce, powstałą przy klasztorze Norbertanek. Kościół św. Pro­kopa, będący ro­mań­ską ro­tun­dą, wzniesiono oko­ło lat 1133-60. 280. Pierwotny kościół ponorbertański Świętej Trójcy w Strzelnie zbu­ dowano po roku 1175. Przebudowany w XIV wieku, w I połowie XVIII stulecia otrzymał formę barokową. W nawie głównej znajdują się ro­­mańskie kolumny, pokryte personifikacjami cnót i przywar.

74

280


281

282

283

281. Klasycystyczny pałac w Lubostroniu wzniesiono w latach 17951800 dla Fryderyka Skórzewskiego według projektu Stanisława Za­­ wadzkiego. Jest to przykład budowli wzorowanej na willach włoskiego architekta Andrei Palladia. 282. Kościół św. Jana w Mogilnie, pierwotnie romański, został prze­ kształcony w XV i XVI wieku, a następnie w latach 1760-97. Z czasów romańskich zachowały się dwie krypty, jedna ze zrekonstruowanym ołtarzem. 283. W miejscowości Wenecja znajduje się Muzeum Kolei Wąskotorowej gromadzące liczne przykłady taboru kolejowego. 284. W oddalonym o 33 km od Gniezna Biskupinie w 1933 roku odkryto pozostałości po osadzie kultury łużyckiej z XVII-XVI wieku p.n.e. W zrekonstruowanych zabudowaniach co roku we wrześniu odbywa się Festyn Archeologiczny.

284

285. Początki Żnina utożsamiane są z grodem Setidava leżącym na szlaku bursztynowym, a wspomnianym przez geografa z Aleksandrii Ptolemeusza w II wieku n.e. Od 1136 roku do I rozbioru Polski gród, a od 1262 roku miasto, należał do arcybiskupów gnieźnieńskich. Gotycka wieża stojąca w rynku jest pozostałością ratusza z XV wieku. 285

75


WIELKOPOLSKA Wielkopolska

286

NIEMCY

76

Biskupin Mogilno Gniezno Strzelno Konin POZNAÑ Kórnik Rogalin Koszuty Wschowa Œmie³ów Go³uchów ZIELONA Gubin Tub¹dzin GÓRA Leszno Rydzyna Kalisz G³ogów Krotoszyn ¯ary Antonin ¯agañ

Wielkopolska to kolebka państwowości polskiej. W po­łowie X wieku Polanie, najsilniejsze ze słowiańskich plemion, zbudowali tu swoje państwo, narzucając swoją zwierzchność sąsiednim plemionom. W Wiel­kopolsce znajdują się pierwsze stolice Polski: Giecz, Gniezno i Poznań. 286. Nad brzegiem Warty, na terenie Rogalińskiego Parku Kra­jo­bra­ zowego, warto zobaczyć największe w Europie skupisko dębów liczące około 2 tysięcy sztuk. Najpotężniejsze z nich mają obwód przekraczają­ cy 9 m, a najstarsze Lech, Czech i Rus rosną już 700 lat.


287

288

289

287. Poznańskie kamieniczki budników są rzadkim w Polsce zespołem szeregowej zabudowy targowej. Budy śledziowe, w których handlowa­ no rybami, solą, świecami, swoim początkiem sięgają w XIII wieku. Najpierw drewniane, w XV stuleciu przybierają formę wąskich, muro­ wanych kamienic z kramem w przyziemiu. 288. Pierwsze wzmianki o ratuszu w Poznaniu, siedzibie rady miejskiej, pochodzą z 1310 roku. Wielki pożar, który ogarnął budynek w 1536 roku, zmusił władze miasta do gruntownej przebudowy, której podjął się Jan Baptysta Quadro, architekt sprowadzony z Lugano. Wówczas ratusz uzyskał renesansową formę, która stawia go wśród najwybitniejszych zabytków renesansu w Europie. 289. Studzienka Bamberki – dziewczyny z dwiema konwiami zawieszo­ nymi na tzw. szońdach, upamiętnia Bambrów. Byli to osadnicy niemiec­ cy, z okolic Bambergu, sprowadzeni przez władze Poznania na początku XVIII wieku po wyludnieniu się okolic miasta po wojnie północnej i zarazie. 290. Katedra w Poznaniu w swej obecnej, gotyckiej formie powstawała od wieku XIV do XV, ale pozostały w niej elementy budowli wcześniej­ szych – przedromańskiej i romańskiej. Przebudowy z okresu baroku i klasycyzmu zostały usunięte w czasie rekonstrukcji po zniszczeniach z II wojny światowej. Złota Kaplica jako mauzoleum Mieszka I i Bo­­ lesława Chrobrego powstała, na murach wcześniejszej kaplicy, przed rokiem 1837. Wnętrze według projektu Franciszka Marii Lanciego, w stylu romantycznego historyzmu, nawiązuje do sztuki bizantyjskiej.

290

291. Na wzgórzu św. Wojciecha, skąd, według legendy, swą wyprawę na Prusy rozpoczynał św. Wojciech, już w 1222 roku ufundowano mały kościół. Murowana, gotycka budowla, którą podziwiać można obecnie, powstała dopiero w I połowie wieku XV. W XVI stuleciu dobudowano nawy boczne, a w 1634 roku – kaplicę św. Antoniego. 291

77


292

293

292. Barokowo-klasycystyczny pałac w Czerniejewie zbudowano w la­­­tach 1771-80 dla generała Jana Lipskiego. Początkowo o charakterze późnobarokowym, w latach 1789-90 przekształcony został w stylu klasycystycznym. Wtedy to powstały dwie reprezentacyjne bogato dekorowane sale: pompejańska i balowa. 293. Nad Jeziorem Lednickim utworzono Wielkopolski Park Etno­ graficzny, jeden z największych skansenów w Polsce. Na obszarze 21 ha zgromadzono wiele przykładów architektury drewnianej Wielko­polski. 294-296. Pierwszą świątynię wzniesiono w Gnieźnie przed 970 rokiem, następną, romańską, w XI wieku. Tu Mieszko I pochował swą żonę Dąbrówkę. Stąd św. Wojciech wyruszył na swą ostatnią wyprawę misyj­ ną i tu go pochowano. Tu również koronowano od 1025 roku do XIV wieku królów polskich. Obecna, gotycka katedra powstała w la­­tach 1350-1595. Tutejsze dwuskrzydłowe drzwi wykonane z brązu, ukazują­ ce w 18 kwaterach sceny z życia św. Wojciecha i jego męczeńską śmierć, to jedno z najwspanialszych dzieł sztuki romańskiej w Polsce. 294

295 296

78


297

297-298. Barokowy kościół Wniebowzięcia NMP w Trze­­mesznie powstał w latach 1762-81 na mu­rach romańskiej bazyliki z początku XII wieku. 299. Kowal z Lichenia Starego, ranny w bitwie pod Lipskiem w 1813 roku, znalazł obraz Matki Boskiej z białym orłem na piersi i umieścił go w kapliczce w okolicach Lichenia. Miejsce szybko stało się obiektem kultu, wokół którego powstał kompleks pielgrzymkowy składający się z kościoła, golgoty oraz zbudowanej w latach 1994-2004 bazyliki, największej świątyni w Polsce, ósmej w Europie i dwunastej na świe­ cie.

298

299

300. W Starym Koninie, przy kościele św. Bartłomieja, znajduje się naj­ starszy w Polsce słup drogowy, ufundowany przez komesa Piotra w 1151 roku. Pierwotnie umieszczony był przy konińskim zamku i wska­ zywał połowę drogi między Kaliszem a Kruszwicą. 301. Najstarszym obiektem Koła są ruiny gotyckiego warownego zam­ ku zbudowanego nad brzegiem Warty przed 1362 rokiem, w ostatnich latach panowania Kazimierza Wielkiego. Był on siedzibą starostów kolskich i miejscem spotkań królów Polski i szlachty wielkopolskiej. Warownia zniszczona została w 1656 roku w czasie „potopu” szwedz­ kiego.

300

301

79


302

303

304

302. Klasztor w Lądzie ufundowany został przez Mieszka Starego prawdopodobnie w roku 1145 obok grodu warownego Lenda dla cystersów sprowadzonych z Łekna. Na przełomie XII i XIII stulecia zbudowali oni nieistniejący już kościół romański, a w XIV wieku muro­ wany klasztor. W 1651 roku rozpoczęto budowę nowego, barokowego kościoła, którego zachodnią część w latach 1730-37 wzniósł Pompeo Ferrari. 303. Rokokowy pałac biskupi w Ciążeniu powstał w latach 1758-68 dla biskupa Teodora Czartoryskiego prawdopodobnie według projektu Józefa Sacco. Obecnie mieści się tu biblioteka przechowująca jedną z największych w Europie kolekcji ksiąg związanych z masonami. Najstarsze są XVII-wieczne druki różokrzyżowców. 304. Według najnowszych badań to właśnie Giecz był stolicą plemienia Polan i miejscem, z którego prowadzili swą ekspansję na okoliczne tereny. W tym czasie powstało tu książęce palatium z romańską rotun­ dą. Po łupieżczym najeździe czeskiego księcia Brzetysława w 1038 roku rola osady zmniejszyła się. Z okresu średniowiecza, z II połowy XII wieku, pochodzi kościół św. Mikołaja i NMP z romańskim portalem. 305. W malowniczej dolinie rzeki Lutyni w Śmiełowie znajduje się klasy­ cystyczny pałac otoczony parkiem. Wzniesiony w 1797 roku we­dług projektu Stanisława Zawadzkiego, jest znakomitym przykła­dem popu­ larnego w tych czasach na terenie Polski typu pałacu palladiańskiego. Korpus główny z okazałym portykiem połączony jest z oficynami bocz­ nymi ćwierćkolistymi galeriami. W pałacu, w 1831 roku, ukrywał się, jako Adam Mühl, Adam Mickiewicz. 306. Zamek w Gołuchowie w swoim dzisiejszym renesansowym kształ­ cie pochodzi z lat 1872-85. Właścicielka Izabella Działyńska stworzyła w nim prywatne muzeum – jedno z pierwszych w Polsce.

305 306

80


307

308

307. Ratusz w Kaliszu wzniesiono w latach 1920-25 według projektu S.ylwestra Pajzderskiego, nawiązującego do tradycji renesansowych ratuszy z wysoką wieżą. Dzisiejszy budynek jest już trzecią budowlą w tym miejscu. Pierwotny gmach pochodził z 1426 roku. 308. Kolegiata Wniebowzięcia i św. Józefa w Kaliszu powstała w 1353 roku jako budowla gotycka. W roku 1783, w czasie wyburzania przy­ ległych budynków, kościół częściowo się zawalił. Został odbudowany niedługo przed 1790 rokiem, już jako późnobarokowy. Zachowało się gotyckie prezbiterium ze sklepieniem gwiaździstym.

309

309. W miejscowości Tubądzin stoi klasycystyczny dwór, otoczo­ ny pięknym parkiem krajobrazowym. Zbudowany w latach 1760-96 przez Macieja Zbijewskiego, w roku 1892 przeszedł na własność rodu Walewskich. Kazimierz Walewski, pragnąc uczynić z Tubądzina muzeum rodzinne, gromadził portrety krewnych, książki, dokumenty dotyczące rodu oraz przedmioty użytkowe. W 1984 roku we dworze otwarto Muzeum Walewskich, które eksponuje część zachowanych zbiorów Kazimierza Walewskiego. Prezentuje również wnętrza dworskie z prze­ łomu XIX i XX stulecia. Na ścianach widocznego na zdjęciu salonu wiszą portrety członków rodu Walewskich. 310. W Antoninie znajduje się pałac myśliwski zbudowany w latach 1822-24 według projektu Karla Friedricha Schinkla dla księcia Antoniego Radziwiłła. Główną część tej nietypowej budowli stanowi wysoka sala z kolumną pośrodku, z trzema dwupiętrowymi skrzydłami mieszkal­ nymi. W pałacu mieści się izba pamiątek związanych z Fryderykiem Chopinem, który koncertował tu w latach 1827 i 1829. 311. Klasycystyczny pałac w Dobrzycy zbudowany był w latach 1798 -99 według projektu Stanisława Zawadzkiego dla adiutanta i szefa kancelarii wojskowej króla Stanisława Augusta, generała Augustyna Gorzeńskiego. Wokół zachował się park krajobrazowy w stylu angiel­ skim.

310

311

81


312 313

314

312. W zespole klasztornym filipinów na Świętej Górze w Gostyniu znajduje się kościół Niepokalanego Poczęcia NMP z lat 1675-1728 zaprojektowany przez włoskich architektów Jana, Jerzego i Andrzeja Catenazzich. Kopuła, największa w Polsce, wieńcząca centralną część kościoła, jest dziełem Pompea Ferrariego. 313. Barokowy zamek w Rydzynie, położony na sztucznej wyspie otoczonej fosą, budowano dla rodu Leszczyńskich, na fundamentach wcześniejszego, gotyckiego zamku. Prace w latach 1766-96 prowadzo­ no według projektu Ignacego Graffa. Wewnątrz znajduje się dwukon­ dygnacyjna sala balowa ze wspaniałym plafonem przedstawiającym apoteozę zaślubin Aleksandra Józefa Sułkowskiego. 314. Barokowy ratusz w Lesznie w swej pierwotnej późnorenesansowej formie powstał w latach 1637-39. Swój dzisiejszy kształt zawdzię­ cza przebudowie z lat 1707-09 prowadzonej prawdopodobnie przez Pompea Ferrariego. 315. Neoromański ratusz we Wschowej wzniesiono na bazie wcześniej­ szej budowli w latach 1860-70. We wnętrzach zachowały się gotyckie pomieszczenia z XVI wieku. 316. Klasycystyczny pałac w Pawłowicach zbudowano w roku 1760 dla Andrzeja Mielżyńskiego. W latach 1779-92, dla Maksymiliana Mielżyńskiego, dokonano przebudowy według projektu Carla Gottharda Langhansa, przy współpracy Ignacego Graffa z Rydzyny. Wnętrza zaprojektował Jan Chrystian Kamsetzer, twórca warszawskich Łazienek.

82 316

315


317

317. Barokowy dwór w Koszutach zbudowany w końcu XVIII wieku dla Józefa Zabłockiego, konstrukcji szachulcowej, otynkowany, przykryty został łamanym dachem krytym gontem. Obecnie mieści się w nim Muzeum Ziemi Średzkiej. 318. Neogotycki zamek w Kórniku, położony na wyspie i otoczony pięk­ nym romantycznym parkiem, w dzisiejszym kształcie powstał w I poło­ wie XIX wieku za sprawą ówczesnego właściciela Tytusa Działyńskiego. Nagromadzone przez niego zbiory kolekcjonerskie, bibliofilskie oraz wyposażenie wnętrz stanowią trzon muzeum kórnickiego. Najbardziej reprezentacyjnymi wnętrzami są salon i gabinet mauretański.

318

319

319. Budowę rokokowo-klasycystycznego pałacu w Rogalinie rozpo­ częto w 1770 roku dla Kazimierza Raczyńskiego. W latach 1782 -83 dodano półkoliste galerie zakończone oficynami, nadające pałacowi bardziej nowoczesny, klasycystyczny charakter. Budowlę ukończono przy współpracy Dominika Merliniego i Jana Ch. Kamsetzera na początku XIX wieku. W pałacu zwiedzać można ekspozycję wnętrz pałacowych w stylu od późnego renesansu do biedermeieru. 320. Na terenie Głogowa już we wczesnym średniowieczu był gród obronny na Wyspie Tumskiej, prawdopodobnie należący do plemienia Dziadoszan. W miejscu grodu w XIII wieku wzniesiono pierwotny zamek książąt głogowskich. Obecny budynek stawiano etapami od I połowy XIV do XVIII wieku. 321. Najważniejszym zabytkiem Bytomia Odrzańskiego jest późnorene­ sansowy Hotel pod Złotym Lwem.

320

321

83


322

323

324

322. Pałac Wallensteina w Żaganiu jest jednym z najciekawszych baro­ kowych pałaców w Polsce. Zbudowany w latach 1674-1700, na murach wcześniejszej, manierystycznej budowli, otoczony jest parkiem. 323. Renesansowy ratusz w Gubinie wzniesiono w latach 1671-72 na pozostałościach gotyckiej budowli. 324. Na zespół zamkowo-pałacowy w Żarach składa się zamek rodziny Dewinów z II połowy XIII wieku, przebudowany w stylu renesansu, oraz pałac Promnitzów z lat 1710-26. 325-326. Zielona Góra jest stolicą województwa lubuskiego. Od XIV wieku miasto słynęło z produkcji wina. Z licznych niegdyś winnic pozo­ stała ostatnia, znajdująca się w parku Winnym. Najstarszym budynkiem miasta jest Wieża Głodowa.

325

326

84


327

328

329

327, 329. W przesmyku pomiędzy jeziorami Trześniowskim i Łagow­ skim już w 1251 roku istniała osada należąca do państwa polskiego. Pierwotnie wieś była własnością templariuszy, a od 1285 roku siedzibą komandorii zakonu. W 1347 roku margrabia brandenburski sprzedał Łagów joannitom, którzy w XIV wieku postawili, na sztucznie usypa­ nym wzgórzu, warowny zamek. Do miasta prowadziły dwie bramy: Marchijska (na zdjęciu) i Polska.

330

328. Gród w Międzyrzeczu, należący do najstarszych w Pol­sce, wzmian­ kowano już w 1005 roku. W 1248 roku nadano mu prawa miejskie jako jednemu z pierwszych grodów w Polsce. Około 1350 roku, z inicjatywy króla Kazimierza Wielkiego, w miejscu starej warowni wzniesiono gotycki zamek z charakterystycznymi bastejami po obu stronach wej­ ścia. 330. Ośno Lubuskie prawa miejskie uzyskało w 1252 roku, a w połowie XIV wieku zostało otoczone murami miejskimi, które zachowały się do dziś na całym obwodzie. W ich skład wchodziły dwie bramy, dwie okrą­ głe baszty i piętnaście czatowni. Do naszych czasów dotrwały dwie baszty i dziesięć czatowni. Baszta Złodziejska mieściła więzienie, a w jej pobliżu znajdowało się mieszkanie kata i szubienica. 331. W Gorzowie Wielkopolskim, na lewym brzegu Warty, stoi spichlerz o konstrukcji szachulcowej. Dawniej, dzięki szkieletowej konstrukcji zbudowanej z drewnianych słupów, przystosowanej do znacznych obciążeń, służył do przechowywania zboża. Dziś mieści się w nim oddział Muzeum Lubuskiego.

331

85


ŒL¥SK Œl¹sk ´

´

NIEMCY

332

Śląsk należał pierwotnie do Czech, około 990 roku przeszedł pod pano­ wanie książąt piastowskich. Później władali nim Czesi, Au­stria­cy i Pru­ sacy. Śląsk dzieli się na Górny ze stolicą w Ka­towicach i Do­lny, którego najważniejszym miastem jest Wrocław.

Boles³awiec LegnicaTrzebnica JELENIA GÓRA WROC£AW

332. Szyb kopalni węgla kamiennego w Katowicach jest symbolem typowego dla Górnego Śląska krajobrazu przemysłowego, który powstał dzięki odkryciu na początku XIX wieku i eksploatowaniu boga­ tych złóż rudy żelaza, ołowiu, srebra, a przede wszystkim węgla kamiennego.

KARKONOSZE 86

Brzeg WA£BRZYCH OPOLE K£ODZKO Bystrzyca Nysa K³odzka

CZECHY

KATOWICE Oœwiêcim

Bielsko-Bia³a

BESKIDY


333

334

333. Ostrów Tumski i wyspa Piasek to miejsce początków historii Wro­ cławia. Na zdjęciu widoczne są kościół św. Krzyża z XIII wieku i ar­­chi­ katedra św. Jana Chrzciciela. 334. Ratusz wrocławski w swej pierwotnej, parterowej formie powstał w II połowie XIII wieku. Zarówno wzrost znaczenia rady, jak i rozwój gospodarczy samego miasta przyczyniły się do rozbudowy budynku.

335

336

335. Gmach Uniwersytetu Wrocławskiego wzniesiono w latach 1728-42 na zlecenie zakonu jezuitów, którzy już od roku 1659 prowadzili we Wrocławiu kolegium i gimnazjum, a od 1702 roku akademię o randze uniwersytetu. We wnętrzu znaleźć można wiele wspaniałych sal, z któ­­ rych najpiękniejsza jest Aula Leopoldina, otwarta w 1732 roku. I malar­ stwo, i rzeźby dekorujące salę prezentują najwyższy poziom artystycz­ ny. 336. Romański portal z nieistniejącego już kościoła Benedyktynów na Ołbinie wmurowany jest w ścianę kościoła św. Marii Magdaleny. 337. Przy ulicy Malarskiej we Wrocławiu znajdują się Stare Jatki z XIV wieku. Często przebudowywane, zachowały w swoich wnętrzach ele­ menty średniowiecznej konstrukcji. Dziś o ich przeznaczeniu świadczą jedynie zdobiące je współczesne figurki zwierząt.

337

87


338

338. Romański kościół św. św. Bartłomieja i Jadwigi wzniesiony w Trze­ bnicy na początku XIII stulecia był pierwszą ceglaną budowlą sakralną powstałą na terenie Polski. Z tego okresu zachował się romański tympa­ non. Przebudowy z XVII i XVIII wieku nadały kościołowi styl barokowy. 339-340. Milicz w 1258 roku należał do Piastów oleśnickich, którzy w II połowie XIV wieku zbudowali tu zamek. Warownię, wielokrotnie niszczoną i odbudowywaną, w latach 1797-98 zastąpiono klasycy­ stycznym pałacem. Szachulcowy kościół św. Andrzeja Boboli pochodzi z roku 1709. 341. Otoczony wodą zamek w Wojnowicach powstał po 1513 roku dla Nikolausa von Scheibitza. Przebudowany w stylu renesansu w latach 1545-62 dla Jakuba Bonera, do dziś zachował swój obronny charakter. Do zamku prowadzi XIX-wieczny most.

339

340

342. Położone na wysokim brzegu Odry opactwo w Lubiążu, jedno z największych w Europie założeń klasztornych, swoje powstanie zawdzięcza sprowadzeniu przez księcia piastowskiego Bolesława Wysokiego zakonu cystersów w 1163 roku. Już w XII wieku stanął tu romański kościół Wniebowzięcia NMP. Na jego miejscu w II połowie XIV stulecia zbudowano gotycką bazylikę. W II połowie XVII wieku przy­ stąpiono do przebudowy, która nadała budowli dzisiejszy barokowy kształt. Powstała wtedy monumentalna fasada o długości 223 m. We wnętrzach zachowały się liczne bogato dekorowane pomieszczenia.

341

342

88


343

344

345

343. Prawa miejskie Lubin uzyskał w 1176 roku za sprawą księcia Bolesława Wysokiego. W XIV wieku miasto otoczono murami i zbu­ dowano zamek. Kościół Matki Boskiej Częstochowskiej powstawał etapami od 1369 do 1511 roku. 344. Legnica we wczesnym średniowieczu była piastowskim grodem broniącym szlaku handlowego z zachodu na wschód. Pozostałością po owych czasach są romańskie fragmenty kaplicy Henryka Brodatego z 1238 roku, widoczne w istniejącym do dziś zamku. W rynku znajdują się renesansowe kramy śledziowe – zespół ośmiu kamieniczek z pod­ cieniami.

346

345. Na wydłużonym rynku w Środzie Śląskiej stoi późnogotycki ratusz z XV wieku, później przebudowany. Dziś mieści się tu muzeum regionalne, którego zbiory archeologiczne, historyczne i etnograficzne związane są z miastem i regionem. Na szczególną uwagę zasługuje tzw. skarb średzki – niezwykle cenny i obszerny zbiór złotych i srebrnych monet oraz kosztowności, odkryty w 1988 roku. 346-347. Zamek w Legnicy, wzniesiony w XIII wieku przez Henryka I Brodatego, powstał na zrębach wcześniejszej, romańskiej budowli. Bramę wjazdową zdobi renesansowy portal z 1533 roku.

347

89


348

348. Barokowy kościół parafialny św. Jadwigi w Legnickim Polu powstał w latach 1727-31. We wnętrzu, na sklepieniach, zachowały się wspa­ niałe freski z 1773 roku, tematycznie związane z historią śmierci księcia Henryka Pobożnego, który według tradycji zginął w miejscu, gdzie stanął kościół. 349. Na jednym ze wzgórz tworzących Pogórze Kaczawskie góruje gotycki zamek w Grodźcu. Zbudowany przez Piastów legnickich jako druga po Legnicy siedziba, uległ zniszczeniu w 1633 roku w czasie najazdu Szwedów. Dopiero w latach 1906-08 za sprawą Wilibalda von Dirksena zamek odbudowano w stylu neogotyckim. 350. Na wysokiej skarpie, nad je­ziorem zaporowym utwo­rzonym w latach 1900-05 wznosi się zamek Czocha. Była to łużycka warownia z XIII stulecia. Jej przebudowy prowadzono w XVI, XVII i XX wieku. 351. W Lubomierzu, miasteczku z urokliwym rynkiem otoczonym rene­ sansowymi kamienicami podcieniowymi, zachował się wspaniały zaby­ tek późnobarokowy. Jest nim kościół Wniebowzięcia NMP i św. Mateusza przylegający do klasztoru Benedyktynek. Zbudowany w la­­tach 1727-30 przez Johanna Jakuba Scheerhofera, zwraca uwagę wspaniałą dekoracją barokową i rokokową wnętrza oraz barokową polichromią wykonaną przez Georga Wilhelma Neuhertza z lat 1728 -30.

351

90

349 350


352

352. Nad Małym Stawem w Karkonoszach leży najstarsze schronisko w polskich górach – Samotnia. 353. Śnieżka jest najwyższym szczytem Sudetów (1602 m) i tym samym Karkonoszy. Panuje tu klimat subpolarny ze średnią roczną temperaturą zbliżoną do zera, silnymi wiatrami oraz gwałtownymi załamaniami pogody. W XVII wieku teren ten należał do dóbr hrabiow­ skich Schaffgotschów, którzy w 1681 roku wybudowali tu kaplicę św. Wawrzyńca, gdzie kilka razy w roku msze sprawowali cystersi. Obecnie msza odprawiana jest w kaplicy raz w roku, 10 sierpnia, w dzień św. Wawrzyńca.

353

354

354. Na dnie Kotła Wielkiego Stawu w Karkonoszach znajduje się polo­ dowcowe jezioro Wielki Staw, w którym żyje reliktowy gatunek plank­ tonu – poryblin jeziorny. 355. W Karpaczu Górnym u podnóża Karkonoszy stoi najstarszy w Polsce romański drewniany kościół – świątynia Wang. Zbudowano go w XIII wieku w południowej Norwegii w miejscowości Wang. Kupiony przez Fryderyka Wilhelma IV, przeniesiony został, w częściach, najpierw do Berlina, a następnie do Karpacza, gdzie zrekonstruowano go w la­­tach 1842-43. W tym też czasie dobudowano do niego kamienną wieżę. 356. W okolicy Szklarskiej Po­ręby jest mnóstwo atrakcyjnych miejsc. Tu zaczynają się trasy turystyczne w Kar­konosze i Góry Izerskie. Wy­jątkowo piękne są wo­do­spa­dy Kamieńczyk i Szklar­ka, war­to też zobaczyć Za­kręt Śmierci na drodze do Świe­radowa Zdroju. 355

356

91


cieplice

357

358

359

357. Cieplice Śląskie Zdrój , które obecnie leżą w granicach Jeleniej Góry, słynęły z tutejszych ciepłych wód już w XIII wieku. Wówczas opiekowa­ li się nimi joannici. Najwspanialsza budowla uzdrowiska to późnobaro­ kowy pałac wzniesiony dla rodziny Schaffgotschów w la­­tach 1784-89. 358. Jelenia Góra, według tradycji założona przez Bolesława Krzy­wo­ ustego w 1108 roku, leży na wzgórzu w rozwidleniu rzek Bobru i Ka­­ miennej. Wokół rynku znajdują się barokowe kamienice zbudowane po wielkim pożarze w 1634 roku. 359. Pośrodku jeleniogórskiego rynku stoi ratusz wzniesiony w XVI wieku. Jego dzisiejsza forma jest wynikiem przebudowy dokonanej przez Chrystiana Gotlieba Hedemanna w latach 1744-47. 360. Zespół klasztorny w Krzeszowie należy do najwspanialszych zabytków w Polsce. Książę świdnicko-jaworski Bolko I w roku 1292 sprowadził tu z Henrykowa cystersów. Olbrzymie dobra, gromadzone od średniowiecza do XVIII wieku, pozwoliły zakonowi na wielką rozbu­ dowę klasztoru. W latach 1728-35 powstał kościół Wniebowzięcia NMP, nazywany dziś perłą śląskiego baroku”. Monumentalną fasadę, “ sfery: ziemską, maryjną i niebiańską, zdobią grupy podzieloną na trzy rzeźb autorstwa wybitnego czeskiego rzeźbiarza Ferdinanda Brokofa. Bogato dekorowane wnętrze przykryto sklepieniem żaglastym z malo­ widłami Georga Wilhelma Neuhertza, a stalle w transepcie wykonał Anton Dorasil. Od wschodu do kościoła przylega mauzoleum Piastów świdnickich, z gotyckimi nagrobkami Bolka I i Bolka II. 361. Początki Chełmska Śląskiego sięgają XIII wieku. W 1289 roku król czeski Wacław II przekazał miasto księciu świdnickiemu Bolkowi I Su­­ rowemu, który włączył je do Śląska. Miasto znane było z tkactwa. W 1707 roku powstało 12 domów tkaczy czeskich, z których jeden spłonął. Domy zwane są „dwunastoma apostołami”.

360 361

92


362

363

362. Wczesnobarokowy ewangelicko-augsburski kościół św. Ducha w Jaworze, zwany kościołem Pokoju, zbudowany został w latach 165455. Budynek drewniany o konstrukcji ryglowej kryje wewnątrz olbrzy­ mią salę mogącą pomieścić około 6 tysięcy osób. Jest ona otoczona czterokondygnacyjnymi emporami z bogato rzeźbionymi i malowanymi balustradami. Ołtarz główny, ambona i chrzcielnica pochodzą z II poło­ wy wieku XVII, polichromię zaś i pozostały wystrój wykonano w po­­czątku XVIII stulecia. 363. Na skalistej skarpie w Książu koło Wałbrzycha już w średniowieczu powstał zamek. Po licznych przebudowach m.in. renesansowych i ba­­rokowych dzisiejszy eklektyczny kształt nadano budowli na początku XX wieku. 364. W pobliżu zamku w Książu znajduje się stadnina, licząca około 100 ogierów różnych ras. Stado Ogierów Książ mieści się w zabytkowym kompleksie, zbudowanym w kształcie czworoboku w połowie XIX wieku.

364

365. W miejscowości Sobótka, na zboczu góry Ślęży, zwraca uwagę „grzyb” lub „tułów mnicha”. Jest to dolna część granitowej rzeźby po­­chodzącej z czasów przedchrześcijańskich.

365

366. Kościół Pokoju w Świdnicy jest drugim po Jaworze zachowanym tego typu obiektem w Europie. Powstał on w latach 1655-58 na planie krzyża greckiego otoczonego wieńcem kaplic, które dobudowano później. We wnętrzu zobaczyć można wspaniałą, barokową dekorację z malowidłami z XVIII wieku. Z tego czasu pochodzą również ołtarz główny i ambona.

366

93


367

368

369

367-368. W Zagórzu Śląskim, na wzgórzu, góruje gotycko-renesanso­ wy zamek Grodno. Zbudowany został w końcu XIII wieku dla księcia świdnicko-jaworskiego Bolka I. Zamek górny powstał w I połowie XIV wieku, a rozbudowano go dla rodziny von Logau w II połowie XVI stu­ lecia. 369. W Wambierzycach znajduje się słynne sanktuarium, zwane śląską Jerozolimą. Od końca XII wieku, kiedy według legendy Janowi z Ratna ukazała się Matka Boska z Jezusem, był tu znany ośrodek kultu maryj­ nego. W latach 1683-1711 wzniesiono kościół na wzór świątyni jerozo­ limskiej, a na okolicznych wzgórzach nazwanych Golgotą, Kalwarią i Synajem zbudowano kilkanaście bram i około 100 kaplic. Kościół Nawiedzenia NMP przebudowano w latach 1715-25, nadając mu cechy późnobarokowe. W bogato dekorowanym wnętrzu kościoła, w ołtarzu głównym umieszczono cudowną figurę Matki Boskiej Wambierzyckiej, uświetnioną koronami papieskimi w 1980 roku. Została ona wyrzeźbio­ na w drewnie lipowym w roku 1380. 370. Najciekawszym zabytkiem Dusznik Zdroju jest barokowy kościół św. św. Piotra i Pawła z I połowy XVIII wieku. We wnętrzu zwraca uwagę ambona z około 1730 roku w kształcie wieloryba.

370

371. W Czermnej, która leży w granicach Kudowy Zdroju, znajduje się Kaplica Czaszek. W 1776 roku miejscowy proboszcz zebrał kości pole­ głych na polach bitew oraz zmarłych w czasie zarazy i wyłożył nimi kościół. Zgromadził około 3 tysięcy czaszek i piszczeli.

371

94


372

373

374

372. Błędne Skały w zachodniej części Gór Stołowych są labiryntem skalnym o głębokości 6-10 m, wyżłobionym w skałach piaskowcowych, czasami sklepionym, tworzącym skomplikowaną sieć przejść i chodni­ ków. 373. Wodospad Wilczki w Międzygórzu jest główną atrakcją turystycz­ ną Masywu Śnieżnika. Położony w głębokim wąwozie strumienia, wrzy­ na się w podłoże na głębokość 27 m. 374. Góry Stołowe, leżące w zachodniej części Kotliny Kłodzkiej, dzięki swym walorom krajobrazowym są najczęściej odwiedzaną partią Sudetów. W 1993 roku utworzono tu Park Narodowy Gór Stołowych, w którym poruszać się można tylko po znakowanych szlakach i ścież­ kach dydaktycznych. 375. Bystrzyca Kłodzka, miasto położone na szlaku handlowym do Czech, rozwijała się od XIII wieku. Na Małym Rynku znajduje się wy­­kuty w piaskowcu pręgierz z roku 1566, z łacińską inskrypcją „Bóg karze bezbożników”. 376. Lądek Zdrój pełnił funkcję uzdrowiska już w 1241 roku, kiedy zagon tatarski zniszczył tu urządzenia kąpielowe. W 1498 roku powstał pierw­ szy zakład przyrodoleczniczy „Jerzy”, który przebudowany, dotrwał do dziś. Najbardziej reprezentacyjnym budynkiem sanatoryjnym jest obecnie neobarokowy zakład „Wojciech” z końca XIX wieku. 375

376

95


377

378

379

377. Kościół Matki Boskiej Różańcowej w Kłodzku z lat 1628-31, przebudowany został w początku XVIII wieku. Jest to typowa dla baro­ ku bazylika z dwuwieżową fasadą. Obok znajduje się czworoboczny klasztor z lat 1678-1731, z wewnętrznym wirydarzem. 378. Stare Miasto w Kłodzku połączone jest z Piaskiem – wyspą na Nysie Kłodzkiej – kamiennym mostem zbudowanym w latach 1281 -1390. Stylistycznie nawiązuje on do mostu Karola w Pradze. W XVIII wieku dostawiono tu barokowe figury świętych. 379. W kościele Nawiedzenia NMP w Bardzie znajduje się cudowna, romańska figura Matki Boskiej z Dzieciątkiem – tzw. Madonna Tro­ nująca. Jest to prawdopodobnie najstarsza rzeźba na Śląsku. 380. Neogotycki pałac w Kamieńcu Ząbkowickim powstał w latach 1838-65, według projektu Karla Friedricha Schinkla, dla Marianny Orań­ skiej i jej syna księcia Albrechta Pruskiego. 381. Zespół klasztorny w Henrykowie wznieśli cystersi sprowadzeni tu w latach 1225-27 przez księcia Henryka Brodatego. Kościół Wniebo­wzięcia NMP i św. Jana Chrzciciela powstawał etapami od 1241 roku aż do końca XVII wieku. Z okresu ostatniej przebudowy oraz z początku XVIII wieku pochodzi m.in. barokowe i rokokowe wyposażenie wnę­ trza. Najwspanialszym obiektem kościoła są renesansowo-barokowe stalle z lat 1702-10, wybitne dzieło śląskiego rzemiosła. Przedstawiają one sceny z życia Chrystusa i Marii.

380

381

96


382 383 384

382. Romańska rotunda św. Gotarda w Strzelinie, zbudowana w wie­ kach XII i XIII, mimo późniejszych przeróbek zachowała wiele pierwot­ nych elementów. Od strony południowej przetrwał romański portal. 383. Paczków powstał w roku 1254 jako warownia granicznego syste­ mu obronnego księstwa nyskiego. Zachowany ciąg murów wraz z ba­­sztami i bramami liczy 1200 m. Do zespołu obwarowań wpisuje się gotycki kościół św. Jana Ewangelisty z dobudowaną później renesanso­ wą attyką. 384. Emporowo-bazyliko­wy ko­ś­ciół św. św. Mikołaja i Fran­ciszka Ksa­ werego w Ot­mu­cho­wie pochodzi z lat 1706-07. Empory, czyli ga­lerie ,znajdują się nad kaplicami. 385. Kościół św. św. Ja­ku­ba i Ag­nie­szki w Nysie wzniesiony został w la­­tach 1423-30 przez ślą­skiego architekta Pio­tra z Ząb­kowic. Główne wejście zdo­bi piękny portal.

385

386. Przy ulicy Brackiej w Nysie, podobnie jak w rynku i pobliskich uli­ cach, znaleźć można renesansowe i barokowe kamienice. Przed nimi ustawiona została fontanna Trytona. W tle widać wspaniały, barokowy kościół św. św. Piotra i Pawła, zbudowany w latach 1720-27 według projektu Felixa Antona i Thomasa Schefferów. Sklepienie jednonawo­ wego kościoła pokryte zostało w roku 1930 malowidłami iluzjonistycz­ nymi. Obok znajduje się dawny budynek klasztoru Bo­­żo­grob­ców, w którym obecnie mieści się seminarium duchowne.

386

97


387

388

389

387. Barokowy pałac w Oleśnicy Małej powstał po roku 1706 na gru­ zach zamku, należącego pierwotnie do zakonu templariuszy, następnie do joannitów, czyli kawalerów maltańskich. W latach 1815-20 gmach został przebudowany dla Hansa Yorcka von Wartenburga. 388. Jedna z najbardziej malowniczych rezydencji na Śląsku znajduje się w Mosznie. W latach 1896-1900 i 1913-14, na bazie murów wcześniej­ szej, barokowej budowli powstał eklektyczny pałac dla Franza Huberta Thiele-Wincklera. 389. Zamek w Brzegu wzniesiony został w stylu renesansowym w la­­tach 1538-60. Uwagę zwraca arkadowy dziedziniec z lat 1541-60 zaprojektowany przez Jakuba i Franciszka Parrów, wzorowany na dzie­ dzińcu zamku na Wawelu w Krakowie. Renesansowy budynek bramny zaskakuje bogatą dekoracją rzeźbiarską. Nad bramą widnieją posągi księcia Jerzego II i księżnej Barbary, a ponad nimi dwa rzędy kamiennych po­piersi Piastów śląskich i władców Polski. 390. Wnętrze barokowego kościoła Podwyższenia Krzyża Świętego w Brzegu zdobią iluzjonistyczne freski, dzieło jezuity Jana Kubena z lat 1739-45.

390

391. Gotycki kościół św. Jakuba Apostoła w Małujowicach zbudowano na początku XII wieku. Wnętrze kryje cenne malowidła ścienne o tema­ tyce biblijnej, z czterech okresów: gotyckie z ostatniej ćwierci XIV wieku, z lat około 1450-60, sprzed 1483 roku oraz renesansowe z początku XVI stulecia.

391

98


392

393

394

392. Miasto Oława powstało na czterystumetrowym pasie ziemi pomiędzy dwoma rzekami: Oławą i Odrą, które na tym odcinku płyną równolegle wobec siebie. W latach 1359-98 książę legnicko-brzeski Ludwik I zbudował w południowo-zachodniej części miasta zamek, który po licznych przebudowach i zniszczeniach przetrwał jedynie frag­ mentarycznie. 393. Na wschód od Wrocławia, w odległości 50 km, leży Oleśnica, miasto, którego początki, związane ze szlakiem bursztynowym, sięgają XI wieku. W 1312 roku Oleśnica została stolicą księstwa oleśnickiego pod przywództwem księcia Bolesława. Rządy dynastii piastowskiej trwały 170 lat. Zamek, usytuowany w miejscu istniejącego już w XIII wieku grodu książęcego, zbudowano w II ćwierci XVI wieku, a za czasów dynastii książąt ziębickich Podiebradów przekształcono go w stylu renesansowym. 394. W kościele Franciszkanów w Opolu znajduje się kaplica Piastowska św. Anny. Około 1380 roku Bolko III ufundował tu nagrobki Piastów opolskich. Na gwiaździstych sklepieniach widnieją piastowskie tarcze herbowe. 395. Ratusz na rynku w Opolu zbudowano w latach 1933-36 na wzór Palazzo Vecchio Medyceuszy z Florencji. Wokół znajdują się barokowe kamieniczki, w większości zrekonstruowane po II wojnie światowej.

395

396. W zachodniej części Opola w 1961 roku utworzono Muzeum Wsi Opolskiej – liczący 10 ha skansen budownictwa drewnianego z rejonu Opolszczyzny. Główny trzon ekspozycji stanowi 47 obiektów architek­ tury wiejskiej wraz z wyposażeniem, w tym kościół z Gręboszowa (1613 rok), młyn, wiatrak, kuźnia, karczma oraz budynki mieszkalne i gospo­ darcze.

396

99


397

398

399

397. Sanktuarium św. Anny na Górze św. Anny swój początek bierze z murowanego kościółka, który w 1480 roku postawili właściciele pobli­ skiej wioski Poręby – Mikołaj i Krzysztof Strzała. Klasztor Reformatów z barokowym kościołem powstał z fundacji Melchiora Ferdynanda de Gaschina w latach 1657-73. 398. Renesansowo-barokowy zamek w Głogówku wzniesiono dla Jana Oppersdorffa po roku 1562. W latach 1743-81 zamek przekształcono na barokową rezydencję, dodając skrzydło południowe. 399. Gotycki zamek książąt raciborskich w Raciborzu, zbudowany w la­­­tach 1281-87, określany był, w czasach swej świetności, mianem „perły gotyku śląskiego”. Przebudowany w XV wieku, uzyskał cechy re­nesansowe. 400. Pałac w Krowiarkach postawiono staraniem Ernesta Joachima Strachwitza przed rokiem 1826 na murach XVII-wiecznej budowli. Przebudowany w latach 1852-77, jest przykładem współistnienia stylów neobarokowego, neogotyckiego i secesji.

400

401. Salon Wielki w zamku w Pszczynie jest naj­bardziej reprezentacyj­ nym pomieszczeniem tutejszego muzeum wnętrz. We wspaniałą boazerię wprawiono obra­zy rodzajowe Dircka Dalensa II. Salon po­łączony jest szerokim przejściem z Bi­blio­teką.

401

100


402

402. Źródła Wisły, największej rzeki Polski, znajdują się na zachodnim stoku Baraniej Góry w Beskidzie Sądeckim. Wypływają stąd dwa stru­ myki: Biała i Czarna Wisełka, które łączą się w Jeziorze Czerniańskim. 403. Cieszyn powstał w X wieku jako gród broniący południowych granic państwa polskiego. Pozostałością tych czasów jest romańska kaplica św. Mikołaja w kształcie rotundy z apsydą. Pełniła ona obok funkcji liturgicznych również rolę obronną. Cieszyn w okresie rozbicia dzielnicowego stał się stolicą niezależnego księstwa cieszyńskiego, na którego bazie powstał Śląsk Cieszyński. 404. Bielsko-Biała powstała w 1951 roku z połączenia Bielska, położone­ go na lewym brzegu Białej, i Białej, leżącej na prawym jej brzegu.

403

404

405. Zamek Komorowskich herbu Korczak w Żywcu wzniesiono w po­­łowie XIV wieku w formie gotyckiej warowni. Za czasów Jana Spytka Komorowskiego nastąpiła przebudowa, która nadała mu styl renesan­ sowy. Utworzono wtedy wspaniały arkadowy dziedziniec, który prze­ trwał do dziś. 406. Koniaków słynie z misternie wykonywanych koronek. Tradycja ta pochodzi z końca XIX wieku, kiedy rozpoczęła się moda wśród miesz­ czan na przyozdabianie odzieży koronkami. Koronki koniakowskie cechuje specyficzne wzornictwo, wykorzystujące głównie wzory roślin­ ne.

405

406

101


407

409

408

407. Pomnik Powstańców Śląskich w Katowicach, dzieło rzeźbiarza Gu­sta­wa Zemły z 1967 roku, jest darem Warszawy dla uczestników powstań śląskich. 408. Zabudowa ulicy 3 Maja w Katowicach realizowana była w pier­ wszym etapie rozwoju przestrzennego miasta – od roku 1856 do przełomu lat 70. i 80. XIX wieku, w stylu neorenesansu. 409. Drewniany kościół św. Michała Archanioła w Katowicach, stojący w parku Kościuszki, powstał w 1510 roku w Syrynii. Przeniesiony w 1923 roku do Katowic, miał zapoczątkować skansen. 410. Neobarokowy pałac w Brynku zbudowano w latach 1905-08 według projektu architekta Karla Grossera dla Hugona Henckla von Donners­marcka.

410

411. Renesansowy zamek w Gliwicach wzniesiono w latach 1558-61 na zgliszczach XVI-wiecznej warowni. Podczas przebudów w XVII i XIX stuleciu utracił swoje cechy obronne.

411

102


412

413 414

412. W Będzinie, nad Czarną Przem­szą stoi warowny za­mek z czasów Ka­zimierza Wiel­kie­go, otoczony podwójnym pierścieniem murów. Obe­ cnie mieści się tu Muzeum Zagłębia. 413. Bytom jest jednym z najstarszych miast Górnego Śląska; prawa miejskie uzyskał w 1254 roku. Niewiele wcześniej powstała pierwsza świątynia Bytomia, kościół NMP. 414. Pałac w Pławniowicach zbudowano dla hrabiego Franciszka Bal­le­ strema w latach 1882-85 na gruzach wcześniejszej budowli z 1737 roku. Autorem projektu pałacu w stylu manieryzmu niderlandzkiego był Carl Heidenrich z Kopic. 415. Dzieje Toszka sięgają X wieku, kiedy to powstał drewniano -kamienny gród. W XII stuleciu ustawiono tu kasztelanię, a na przeło­ mie XIV i XV wieku zbudowano murowany zamek, który w latach 1650-60 przekształcono na barokową rezydencję.

415

416. Drewniany dwór alkierzowy w Ożarowie pochodzi z roku 1757. Budynek wzniesiono w konstrukcji zrębowej, z łamanym dachem pol­ skim przykrytym gontem. Ma on nietypowy układ prostokąta, z narożnymi kwadratowymi alkierzami. Mieści się tu Muzeum Wnętrz Dworskich. 417. Drewniany kościół św. Anny w Oleśnie składa się z dwóch części: jednonawowej, gotyckiej z 1518 roku, i barokowej z lat 1668-70, w kształcie gwiazdy sześcioramiennej.

416

417

olesno 103


MA£OPOLSKA Malopolska

418

PU£AWY Kazimierz Dolny LUBLIN KIELCE CZÊSTOCHOWA SANDOMIERZ ZAMOŒÆ TARNOBRZEG KRAKÓW Wadowice

RZESZÓW

TARNÓW PRZEMYŒL Nowy S¹cz KROSNO ZAKOPANE Sanok TATRY

BIESZCZADY

s£OWACJA 104

Małopolska była w IX wieku terenem państwa plemiennego Wi­ślan ze stolicą w Krakowie lub Wiślicy. Pod­po­rząd­kowana przez Polan, za czasów króla Ka­zimierza Odnowiciela stała się najważniejszą dzielnicą Polski. W 1039 roku stolica państwa polskiego została przeniesiona do Krakowa. Małopolska to rejon obfitujący w liczne zabytki i wspaniałe krajobrazy. Kultywowane są tu obyczaje ludowe. 418. Na terenie Małopolski znajduje się 6 parków narodowych, 11 parków krajobrazowych i przeszło 70 rezerwatów przyrody. Założono je dla ochrony unikatowych walorów tej krainy. Na zdjęciu: krajobraz typowy dla Podhala.

uKRAINA


419

420

419. Najwybitniejsze dzieło w kościele Mariackim w Krakowie to po­­liptyk mariacki wykonany przez Wita Stwosza, mistrza przybyłego z No­­­rymbergi. Prace nad ołtarzem trwały, z przerwami, w latach 1477 -89. 420. Pośrodku krakowskiego Rynku Głównego stoją Sukiennice. Są to hale z kramami powstałe w połowie XIV wieku. Obecny kształt zyskały dzięki renesansowej przebudowie po pożarze w 1555 roku i neogotyc­ kiej stylizacji z lat 1875-79. 421. Z dziedzińca klasztoru Norbertanek na Zwierzyńcu w oktawę Bo­­ żego Ciała wyrusza barwny pochód lajkonika, którego tradycja wiąże z najazdem Tatarów w 1287 roku.

421

422. Muzeum Czartoryskich za­wdzięcza swe istnienie Iza­beli Czar­ toryskiej, która stwo­rzy­ła najstarszą w Polsce ko­lek­cję dzieł sztuki. Zabytki, pierwotnie gro­madzone w Puławach, w 1876 roku zostały umiesz­czone w Krakowie, w trzech ka­mie­ni­cach przy ulicy św. Jana, połączonych z tzw. Klasz­tor­kiem przerzuconymi ponad ulicą przewiąz­ kami. Muzeum ma w swych zbiorach wie­le wy­bitnych eksponatów, wśród których do najcenniej­szych zaliczyć mo­żna Kra­jobraz z miłosier­ “ nym Sama­ryta­ni­nem” Rembrandta oraz Da­mę z gronostajem” Leo­ “ narda da Vinci (fot. 422).

422

105


423

423. Gotycki Barbakan, zwany też rondlem, powstał w latach 1498-99 w związku z groźbą inwazji wołosko-tureckiej po klęsce króla Jana Olbrachta na Bukowinie. Jest on przy­kładem zmian w ar­chite­ktu­rze militarnej XV wieku spo­wo­dowanych rozwojem artylerii. Pierwotnie otoczony szeroką, głęboką na 3,40 m fosą, połączony był z Bramą Floriańską długą szyją. 424. Kościół św. Wojciecha na­leży do najstarszych świątyń w Krakowie. Prawdo­podob­nie tutaj głosił kazania św. Wojciech udający się w 997 roku do Prus z wyprawą mi­syjną. 425. Collegium Maius jest naj­­starszym w Polsce budyn­kiem uniwersy­ teckim. Ufun­do­wał go w 1400 roku Wła­dy­sław II Jagiełło. Póź­no­go­tycki budynek, wzniesiony prawdopodobnie przez mistrza Jana z Kolonii, zaprojektowano, korzystając z do­robku włoskich teoretyków budow­ nictwa. 426. Wczesnobarokowy kościół św. św. Piotra i Pawła powstał według projektu Giovanniego de Rosis w latach 1596-1605. Świątynia nawiązuje formą do kościoła Il Gesù w Rzy­mie.

426

106

424

425


427

427. Wawel był starożytnym grodem Wiślan – plemienia, które weszło w skład państwa polskiego tworzonego przez Mieszka I. Już od IX wieku znajdowała się tu gęsto zabudowana siedziba książęca. Od cza­ sów panowania Bolesława Chrobrego i Ka­zimierza Odno­wi­ciela aż do XVII wieku (przeniesienie stolicy państwa do Warszawy) na Wawelu mieściło się centrum władzy państwowej. W późniejszych latach odby­ wały się tu monarsze uroczystości koronacyjne i pogrzebowe.

428

429

428. Kaplica Zygmuntowska w katedrze na Wawelu w Kra­kowie pow­ stała w latach 1519-31 z fun­dacji Zygmunta Sta­rego. Jest naj­wspa­ nialszym w Pol­sce dziełem renesansu, stworzonym przez włos­kiego architekta Bar­tłomieja Berrec­ciego. 429. Prostokątny dziedziniec zamku na Wawelu, otoczony arkadową, dwukondygnacyjną loggią, pochodzi z czasów panowania króla Zy­­ gmunta I Starego. Renesansowa przebudowa zamku, rozpoczęta tuż po koronowaniu władcy w 1507 roku, prowadzona była prawie do połowy XVI wieku przez licznych artystów, m.in.: Franciszka Flo­ rentczyka, Benedykta zwanego Sandomierzaninem, Bartłomieja Berrecciego oraz Mateusza Włocha. 430. Synagoga Stara (ulica Szeroka 24) jest najstarszą zachowaną sy­­­­­nagogą na terenie Krakowa. Wzniesiono ją na przełomie wie­ków XV i XVI. Do światyni prowadził przedsionek, czyli polisz. 431. Opactwo Benedyktynów w Tyńcu usytuowano na skalistym, wyniosłym brzegu Wisły już w II połowie XI wieku. W XV stuleciu na gruzach budowli romańskiej postawiono gotycki kościół i klasztor, które w początku XVII wieku przekształcono w stylu barokowym.

430

431

107


432

433

434

432-433. Klasztor Paulinów na Jas­nej Górze w Częstochowie za­ło­żony został na mocy fundacji księcia opolskiego Wła­dy­sława w 1382 roku. W XV wie­ku powstały pierwsze go­tyckie budynki. Z tego okresu pochodzi również najstarsza część Kaplicy Matki Boskiej. Większość budynków postawiono jednak w XVII wie­ku. Wnętrze kościoła otrzy­ mało barokowy wystrój po pożarze w 1690 roku. 434. W Kaplicy Matki Boskiej Częstochowskiej znajduje się cudowny obraz, pochodzenia bizantyjskiego lub wło­skie­go, najważniejszy obiekt kul­tu katolickiego w Polsce. 435. W Olsztynie koło Czę­­sto­­chowy, na wapiennej ska­le, górują ruiny zam­ku. Zo­stał on zbudo­wany przed 1349 rokiem przez Kazimierza Wiel­kiego. 436. Zakrystia w klasztorze Paulinów na Jasnej Górze, pochodząca z lat 1649-51, zawiera dekorację malarską wykonaną przez Karola Dankwarta po 1690 roku.

435

436

108


437

438

437. Ruiny gotyckiego zamku w Mirowie są pozostałością bu­dowli z cza­­sów Ka­zi­mie­rza Wielkiego. Składała się ona z zamku górnego z wieżą obronną i zamku dolnego z wieżą mieszkalną i dzie­dzińcem. 438. Zamek w Bobolicach, zbudowany przez Kazimierza Wielkiego w połowie XIV wieku, należał do systemu warowni obronnych zabez­ pieczających granicę państwa polskiego od strony Śląska. Wzniesiony z miejscowego białego wapienia, na skalistym wzgórzu, otoczony był suchą fosą.

439

440

439. We wsi Podzamcze na terenie Jury Krakowsko-Częstochowskiej znajdują się ruiny zamku Ogrodzieniec. Tę renesansową budowlę wzniósł w latach 1530-1545 krakowski mieszczanin Seweryn Boner. 440. Zamek biskupi w Siewierzu usytuowano w zakolu Czarnej Przemszy, na miejscu dawnej kasztelanii. Pierwszy element budowli – cylindryczny stołp – powstał prawdopodobnie już w I połowie XIV wieku. W 1443 roku istniejące tu Księstwo Siewierskie przejęli biskupi krakowscy, którzy rozbudowywali zamek w XVI stuleciu i na przełomie XVII i XVIII wieku. 441. Na zachód od Kroczyc leżą Skały Kroczyckie, jedno z największych skupisk skał wapiennych na terenie Jury Krakowsko-Częstochowskiej. Ostańce skalne przybrały tu fantastyczne formy przypominające posta­ cie ludzi, zwierząt lub budowle, co znalazło wyraz w nazwach skał: Zakonnica, Duży Wielbłąd czy Biała Baszta.

441

109


442

442. Ojcowski Park Narodowy obejmuje malowniczą dolinę rzeki Prądnik. Znajduje się tu gotycko-renesansowy zamek w Pieskowej Skale, zbudowany przez Kazimierza Wielkiego, a zachwyt wzbudzają liczne fantazyjnie ukształtowane skały, m.in. słynna Maczuga Herkulesa. 443. Warowny zamek w Ojcowie powstał w II połowie XIV wieku z fundacji Kazimierza Wielkiego. Król nadał mu nazwę „Ociecz” (sta­ ropolskie „ojciec”), prawdopodobnie na pamiątkę czasów, gdy jego ojciec Władysław Łokietek ukrywał się w pobliskich lasach przed walką z czeskim Wacławem II o Kraków. 443

444

444,446. W 1940 roku w Oświęcimiu hitlerowcy założyli największy na terenie Polski obóz zagłady – Auschwitz. Łącznie zginęło tu około 4 milionów ludzi. Początkowo przeznaczony był dla Polaków, ale pó­­źniej Niemcy zwozili tu ludzi z całej Europy, a od 1942 roku obóz stał się miejscem eksterminacji Żydów. W Auschwitz zginął zakonnik św. Maksymilian Kolbe, oddając życie za innego więźnia. W dawnych barakach Auschwitz zobaczyć można stałą ekspozycję ukazującą dzieje obozu. W pobliskiej Brzezince (Birkenau) zachowała się rampa, na którą wyładowywano więźniów z wagonów i gdzie dokonywano ich selekcji. 445. Swój rozwój w średniowieczu Olkusz zawdzięcza złożom srebra, które wydobywano aż do XVII wieku. Miasto, lokowane przed rokiem 1299, w XIV stuleciu otoczone zostało ceglano-kamiennymi obwaro­ waniami, których jedyną pozostałością jest dziś baszta z fragmentem murów.

445

446

110


447

448

449

447. Nadwiślański Park Etnograficzny powstał w Wygiełzowie w roku 1968. Gromadzi on zabytki architektury drewnianej z zachodniej Ma­­ łopolski takie jak: drewniany kościół z Ryczowa, dzwonnica z Nowej Góry i dwór z Drogini. 448, 450. Zespół sanktuarium pielgrzymkowego w Kalwarii Zebrzy­ dowskiej od blisko 400 lat przyciąga wiernych. W czasie Wielkiego Ty­godnia odgrywane jest Misterium Męki Pańskiej. Barokowy kościół i klasztor Bernardynów zbudowano w latach 1604-17. 449. Wadowice są miejscem urodzin papieża Jana Pawła II. Karol Wojtyła spędził tu swoje dzieciństwo, aż do ukończenia gimnazjum w 1938 roku. Tu znajduje się jego dom rodzinny przy ulicy Kościelnej 7, a w późnobarokowej bazylice Ofiarowania NMP z lat 1792-98 przyszły papież został ochrzczony w 1920 roku. 451. W Lanckoronie, położonej na wysokości 500 m n.p.m. przed rokiem 1336 Kazimierz Wielki ufundował warownię, która pozostaje dziś w ruinie. Prostokątny, stromo opadający rynek powstał w czasie lokacji miasta w 1361 roku. W latach 1868-72 przy rynku zbudowano zespół szczytowo ustawionych domów, o konstrukcji zrębowej, otyn­ kowanych, z daleko wysuniętym okapem, tworzącym rodzaj podcieni. 450

451

111


452

452. W latach 1554-80 Paweł Suski herbu Saszor wybudował w Suchej Beskidzkiej dwór obronny. Przekształcony w latach 1608-14 przez Piotra Komorowskiego na okazałą renesansową rezydencję, zwaną „Małym Wawelem”, rozbudowany został w latach 1703-08 przez Annę Wielo­ polską herbu Starykoń. Na tyłach pałacu rozpościera się park krajobra­ zowy ukształtowany w XIX wieku.

453

454

453. Orawski Park Etnograficzny w Zubrzycy Górnej powstał w 1937 roku w wyniku darowizny ostatnich spadkobierców rodziny Moniaków, miejscowych sołtysów. Przekazali oni na ten cel zabytkowy dwór wraz z przyległymi zabudowaniami, pochodzący z XVII i XVIII wieku. Po remoncie dworu na sąsiedniej parceli zorganizowano skansen architek­ tury drewnianej rejonu Orawy i Podhala, który udostępniono do zwie­ dzania w 1955 roku. 454. Drewniany kościół św. Jana Chrzciciela w Orawce wybudowany w latach 1651-56 jest najstarszą świątynią na Górnej Orawie. Jest to budowla konstrukcji zrębowej, cała pokryta gontem, z charakterystycz­ ną kwadratową wieżą. We wnętrzu znajduje się cenna polichromia z II połowy XVII wieku i 1711 roku, ze scenami z życia św. Jana Chrzciciela oraz postaciami królów polskich i węgierskich. 455. Wieś Chochołów, założona w XVI wie­ku, słynie z zabytkowych drew­­nia­nych chałup ustawionych szczytem do drogi ciągnącej się przez całą miejscowość. 456. Babia Góra to masyw górski o wysokości 1725 m n.p.m. należący do Beskidu Żywieckiego. W 1954 roku utworzono tu Babiogórski Park Narodowy o powierzchni 1704 ha. W 1977 roku został on uznany przez UNESCO za jeden ze Światowych Rezerwatów Biosfery. 455 456

112


457

457. Krupówki, głów­ny de­ptak” Zako­pa­ne­go, to jed­na z najsłynniej­ “ szych ulic w Polsce. Wielo­ję­zy­czny tłum wczasowiczów mie­sza się z fol­ klorem gó­ralskich do­rożek i sprze­dawców os­cypków. 458. Cmentarz na Pęksowym Brzysku to jedna z najsłynniejszych pol­ skich nekropolii. Pow­stał on w 1850 roku i jest miejscem spo­czyn­ku osobistości zasłużonych dla Zakopanego.

458 459

459. Pomnik Tytusa Chałubińskiego i Jana Krzeptowskiego Sabały upa­ miętnia jest dwie wybitne postaci związane z Zakopanem. Tytus Chałubiński, taternik, lekarz, był nadzwyczaj zaangażowanym propa­ gatorem Tatr i folkloru góralskiego. Sabała natomiast, jeden z naj­­ słynniejszych górali, był przewodnikiem tatrzańskim, gawędziarzem i muzykantem. 460. Na Jaszczurówce koło Za­ko­panego stoi drewniana ka­­pli­ca, zaprojekto­wa­na przez Sta­­nisława Wit­­kie­wi­cza, twór­­cę sty­lu za­ko­piań­ skiego. Zbu­do­wa­no ją w 1908 roku. 461. Najczęściej odwiedzana przez turystów część Zakopanego to Kuźnice. Od II połowy wieku XVIII działała tu huta, od której, wtedy jeszcze wioska, wzięła nazwę. Dymarka i młot napędzane kołem wod­ nym służyły do wyrobu galanterii żelaznej, jak krzyże, ogrodzenia, kraty. Huta stawała się coraz mniej opłacalna, a w końcu XIX stulecia przesta­ ła działać. Kiedy Tatry stały się modne w początkach XX wieku, Kuźnice były bazą wypadową w góry. Do obsługi stale zwiększającego się ruchu turystycznego w latach 1935-36 wybudowano tu kolej linową łączącą Kuźnice z Kasprowym Wierchem. 460

461

113


462

462. Tatry to największa grupa górska w Karpatach i tym samym 462 w Pol­sce. Zajmują powierzchnię 785 km2, ale tylko 175 km2 znajduje się na terytorium Polski, reszta w Słowacji. Tam też leży najwyższy szczyt Tatr, Gerlach (2655 m n.p.m.). Najwyższym szczytem Tatr polskich są Rysy (2499 m n.p.m.). Polska część tego pasma gór dzieli się na Tatry Wysokie i Tatry Zachodnie. Tatry Wysokie zbudowane są z granitu, a ich atrakcją są liczne jeziora polodowcowe. W Tatrach Zachodnich, zbudo­ wanych z wapienia, jest wiele jaskiń. 463. Giewont (1894 m n.p.m.), jeden z najbardziej znanych szczytów Tatr, znajduje się w bezpośrednim sąsiedztwie Zakopanego. W kształ­cie przypomina leżącego na plecach rycerza, z czym wiąże się legenda o tym, że kiedy Polska będzie w niebezpieczeństwie, kamienny rycerz się zbudzi. 464. Dolina Chochołowska to naj­­­wię­ksza z tatrzańskich dolin, Tat­rzań­ skich zakończona obszerną Polaną Chochołowską, na któ­rej stoją sza­ łasy uży­wane nie­gdyś przez górali w czasie wypasu owiec i by­dła.

463 464 463

464

465. Morskie Oko i leżący powyżej Czarny Staw to naj­pię­kniej­sze je­ziora w Ta­trach, pow­sta­łe w epoce lo­dowco­wej. Kocioł lodowco­wy, w któ­­rym znajduje się Mor­skie Oko, zamknięty jest mo­reną, na której zbudowano schro­nisko. Jeziora otaczają wy­­sokie szczyty, m.in.: Opa­lo­ ny, Miedziane, Żabie, Mnich. 466. Schro­nisko PTTK Murowaniec” na Hali Gą­sie­ni­co­wej powstało “ w roku 1925 według projektu Jana Kali­now­skie­go. Zbu­do­wa­no je z cio­­ sów gra­ni­towych pozys­ka­nych z miej­scowych skał. Wyposarzone jest ono w 100 miejsc noclegowych, jadalnię i bufet. Naczelną za­sadą schro­ niska, tak jak wszystkich innych w Tatrach, jest przyjmowanie każdego znużonego wędrowca. Na ścia­nie wejściowej umieszczono tablicę pa­miąt­ko­wą poety tatrzańskiego Adama Asnyka.

465

465

466

466

114


467 467

467. We wsi Łopuszna, w pięknej dolinie gorczańskiej, znajduje się dwór rodziny Tetmajerów. Obok stoi tzw. chałupa Klemensów i zabudowania gospodarcze. We dworze ma siedzibę Muzeum Kultury Szlacheckiej. 468. Drewniany kościół św. Michała Archanioła w Dębnie zachował się w prawie niezmienionej formie od II połowy XV wieku. Ściany i strop zdobi polichromia z około 1500 roku. Wzór przypomina tkaninę z ponad 70. motywami: jeźdźca, zwierząt, roślin, postaci św. Jerzego walczącego ze smokiem, halabardników. W 1601 lub 1607 roku dobudowano wieżę, a całość otacza drewniane ogrodzenie. 469. Na wapiennej skale nad Zalewem Czorsztyńskim wznosi się za­­mek Czorsztyn. Powstawał on w XIV i XV wieku, a od 1795 roku po­padł w ruinę. 470. Zamek w Niedzicy wybudowano przed 1330 rokiem, na skarpie nad rzeką Dunajec, dla rodziny Berzevicsych. Obecnie, w związku z po­­wstaniem Zalewu Czorsztyńskiego, dominuje nad jego wodami. 471. Dunajec przepływa przez Pieniny krętym, malowniczym kanionem. Pomiędzy Sromowcami Niżnymi a Szczawnicą odbywa się spływ tra­ twami, kierowanymi przez flisaków.

468 468 469 469

472. Pieniny to pasmo górskie leżące na południowy wschód od No­­ wego Tar­gu. W Pie­­ninach Czorsztyńskich nad rzeką Du­najec górują Trzy Korony (982 m n.p.m).

czorsztyn

470 470

471 471

472 472

115


473

474

475

473. Sądecki Park Etnograficzny w Nowym Sączu, założony w 1975 roku, prezentuje 59 zabytków architektury drewnianej różnych grup etnicznych, m.in.: Lachów, Pogórzan, górali łąckich, Łemków, Cyganów Karpackich, zamieszkałych na terenie Sądecczyzny. 474. Drewniany kościół cmentarny św. Leonarda w Lipnicy Mu­ro­wanej pochodzi z końca XV wieku. Wewnątrz znajduje się gotycka i barokowa po­li­chromia. 475. Baszta Kowalska w Nowym Sączu jest pozostałością po warow­ nym zamku wzniesionym w latach 1350-60 przez króla Kazimierza Wielkiego. Rozbudowany został w duchu renesansu w latach 1612-18 przez Stanisława i Sebastiana Lubomirskich. 476. Zamek w Wiśniczu Nowym należał początkowo do Kmitów, póź­ niej Lubomirskich. Zbudowano go w I połowie XVI wieku. Wcze­ snobarokową przebudowę w latach 1615-21 prowadził Maciej Trapola. 477. Rozwój Krynicy jako uzdrowiska datuje się od 1793 roku, kiedy Franciszek Stix von Saunbergen zaczął budować pierwsze domy zdrojo­ we. Stary Dom Zdrojowy z 1889 roku, jest najciekawszym zabytkiem Krynicy. Mieści się w nim pijalnia wody „Mieczysław”.

476 477

116


478

478. Kopalnia soli w Wieliczce znajduje się na Liście Świa­towego Dzie­ dzictwa Kul­tu­ral­nego UNE­­SCO. Naj­star­szy szyb powstał w 1280 roku. Wiele komór ozdobionych jest rzeźbami. Najpiękniejsze po­dzi­wiać można w kaplicy św. Kingi. 479. Bazylika św. Mikołaja w Bochni to gotycki kościół z barokowo -rokokowym wyposażeniem. Obok stoi drewniana dzwonnica z 1609 roku z nadwieszoną izbicą, jedna z najpiękniejszych w Polsce. 480. Pod miejscowością Racławice w czasie insurekcji kościuszkowskiej – powstania skierowanego przeciw Rosji – w dniu 4 kwietnia 1794 roku rozegrała się bitwa pomiędzy wojskami polskimi kierowanymi przez Tadeusza Kościuszkę a wojskami rosyjskimi pod dowództwem Alek­ sandra Tormasowa. Bitwę wygrali Polacy. 481. Renesansowy zamek w Książu Wielkim jest realizacją wybitnego królewskiego architekta pochodzącego z Włoch, Santiego Gucciego, na zlecenie biskupa krakowskiego Piotra Myszkowskiego. W XVIII wieku stał się własnością rodziny Wielopolskich, którzy przebudowali go na barokowy pałac. 482. Zamek w Niepołomicach, na wschód od Krakowa, powstał za panowania króla Kazimierza Wielkiego w połowie XIV stulecia. Prze­ budowy z lat 1550-71 przekształciły go w rezydencję królewską. Ozdobą jest renesansowa brama z 1552 roku.

479

480

481

482

117


483

484

485

483. Zamek w Dębnie wzniósł Jakub Dębiński herbu Odrowąż w przy­ bliżeniu w latach 1470-80. Jest to ciekawy przykład późnogotyckiej rezydencji rycerskiej, która utraciła swe cechy obronne na rzecz walo­ rów reprezentacyjnych. 484. Gotycki kościół parafialny w Bejscach powstał około 1400 roku. W latach 1593-1600 do kościoła dobudowano kaplicę mieszczącą nagrobki Mikołaja Firleja i jego pierwszej żony. Jest to wybitne maniery­ styczne dzieło warsztatu pińczowskiego. 485. Wiślica, istniejąca już w IX wieku, należy do najstarszych miej­ scowości w Polsce. Pełniła wówczas rolę jednego z naczelnych grodów państwa Wiślan. Za panowania Kazimierza Wielkiego nastąpił szcze­ gólny rozwój miasta. Powstały wtedy mury obronne, zamek i kolegiata, której fundację upamiętnia płaskorzeźba z wizerunkiem króla. 486. Znany kurort w Busku wykorzystywał miejscowe wody solan­ kowe już w 1252 roku, ale ich właściwości lecznicze odkryto dopiero w 1808 roku. W roku 1836 otwarto oficjalnie uzdrowisko, którego głównym obiektem był budynek łazienek zaprojektowany przez Hen­ ryka Marconiego. 487. Manierystyczna kaplica św. Anny w Pińczowie, usytuowana na wzgórzu nad miastem, była pierwszą wolno stojącą kaplicą kopułową w Polsce. Zbudowana przez margrabiego Zygmunta Myszkowskiego w 1600 roku, jest dziełem Santiego Gucciego.

486

487

118


488

489 490

488. Archiopactwo Cystersów w Jędrzejowie jest najstarszą świątynią tego zakonu w Polsce, zbudowaną jeszcze za życia św. Bernarda z Clair­ vaux, jego twórcy. Romańska budowla pochodzi z 1140 roku, ale za­­cho­ wały się nawet fragmenty wcześniejsze. W czasie licznych przebudów kościół nabrał cech gotyckich i barokowych. 489. Zamek w Chęcinach wybudowany został przed 1306 rokiem przez biskupa krakowskiego Jana Muskatę. Władysław Łokietek i Ka­­zimierz Wielki prowadzili jego rozbudowę. Od czasów wojny szwedzkiej zamek pozostaje w ruinie. 490. Znajdująca się w pobliżu Chęcin jaskinia Raj powstała w dewonie około 350 milionów lat temu. Powiększała się w trzeciorzędzie i czwar­ torzędzie. Zamieszkiwana była przez neandertalczyków. Odkryto ją w 1963 roku podczas wydobywania kamieni do celów budowlanych. Nazwano ją dla kontrastu z okolicznymi jaskiniami znanymi jako Piekło. 491. Katedra Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w Kielcach pow­ stała w 1171 roku z fundacji biskupa krakowskiego Gedeona. W toku licznych przebudów uzyskała wygląd wczesnobarokowej, trójnawowej bazyliki. 491

492. Wczesnobarokowy pałac biskupów krakowskich w Kielcach wzniesiono dla biskupa Jakuba Zadzika w I połowie XVII wieku. Czworoboczny gmach z ośmiobocznymi wieżami w narożach zaprojek­ towali Giovannni Trevano i Tomasz Poncino. W budynku obejrzeć można portrety biskupów krakowskich oraz plafony z warsztatu Tomasza Dolabellego. Mieści się tutaj Muzeum Narodowe z galeriami malarstwa polskiego, ekspozycją broni i muzeum wnętrz z XVII wieku.

492

119


493 494

493. Najstarszym zabytkiem Opatowa jest romańska kolegiata z II połowy XII wieku, której powstanie, według spekulacji kronikarza Jana Długosza, zawdzięczamy templariuszom. W kościele znajduje się słynny Lament Opatowski – renesansowa płaskorzeźba odlana z brązu w 1536 roku i umieszczona na nagrobku kanclerza wielkiego koronnego Krzysztofa Szydłowieckiego.

495

494. Nazwa klasztoru Benedyktynów w Świętym Krzyżu pochodzi od relikwii Krzyża Świętego przechowywanej tutaj od 1723 roku. W klasy­ cystycznych wnętrzach znajdują się obrazy Franciszka Smuglewicza. 495, 497. Sandomierz, położony na lessowych wzgórzach stromo opadających ku Wiśle, zamieszkany był już w neolicie. W końcu IX wieku był drugim co do ważności grodem w Małopolsce, po Krakowie. Szybko rozwijające się miasto, będąc stolicą księstwa, uzyskało prawa miejskie w 1286 roku. Wtedy to zbudowano tu mury miejskie, ratusz (fot. 497) oraz liczne kościoły. Cały zespół urbanistyczno-architektoniczny Starego Miasta, w kształcie elipsy, należy do najciekawszych w Polsce. 496. W południowej części Starego Miasta w Sandomierzu, przy skarpie wiślanej stoi katedra zbudowana dzięki fundacji Kazimierza Wielkiego około 1360 roku.

497

120

496


498

498. W miejscowości Ujazd znajdują się ruiny zamku Krzyżtopór, wznie­ sionego w latach 1631-44 dla Krzysztofa Ossolińskiego. 499. Zamek w Baranowie Sandomierskim zbudowano w latach 1591 -1606 na miejscu dawnego dworu. Tę renesansową rezydencję zapro­ jektował prawdopodobnie Santi Gucci dla Andrzeja Leszczyńskiego. Dziedziniec wewnętrzny zamku otoczony jest z trzech stron piętrowy­ mi arkadowo-kolumnowymi krużgankami. 500. „Pustelnia Złotego Lasu”, barokowy zespół klasztorny w Ry­­twia­ nach, powstała po sprowadzeniu w 1621 roku przez Jana Tęczyńskiego zakonu kamedułów. W latach 1624-37 stanął tu kościół z bogatą manie­ rystyczną dekoracją: sztukatorską z około 1630 roku – dziełem Gio­ vanniego Battisty Falconiego, oraz malarską z lat 1629-32, wykonaną przez miejscowego przeora Venantego da Subiaco. 501. W połowie XIV wieku Kazimierz Wielki wzniósł w Szydłowie warowny zamek i założył obok miasto, które otoczył kamiennym murem. Z trzech prowadzących do miasta bram zachowała się Brama Krakowska, której górne kondygnacje zostały przebudowane w XVI stuleciu w stylu renesansu.

499

500

502. Wieś Zalipie słynie z malowanych chat. Od 1948 roku, dwa dni po Bożym Ciele odbywa się coroczny konkurs, w którym uczestniczą mieszkańcy wsi. Chaty, budynki gospodarcze, studnie i psie budy malo­ wane są we wzory kwiatowe. W 1974 roku zagrodę malarki Felicji Curyłowej przekształcono w skansen. Podziwiać w nim można wspa­ niale malowane wnętrza chaty.

501

502

121


503

504

505

503. Zamek w Janowcu, postawiony dla Piotra Firleja przed rokiem 1537, uzyskał swą barokową formę w czasie przebudowy prowadzonej przez Santiego Gucciego i Tylmana z Gameren. 504. Spichlerze zbożowe w Ka­zi­mierzu Dolnym, których pier­­wotnie było kilkadziesiąt, usytuowane zostały wzdłuż Wi­sły. Jednym z za­cho­ wa­nych jest spichlerz Ula­to­wskich z 1591 roku.

506

505. Barokowy pałac w Puławach wzniósł dla Stanisława Herakliusza Lubomirskiego w latach 1676-79 Tylman z Gameren. Za czasów Czar­ toryskich pałac został przekształcony przez Chrystiana Piotra Aignera. Budowlę otacza park krajobrazowy, którego główną atrakcją jest Świątynia Sybilli z lat 1798-1801 (na zdjęciu). 506. Kamienice Mikołaja i Krzysztofa Przybyłów są najciekawszymi zabytkami w Kazimierzu Dolnym. Zbudowane w 1615 roku, zostały ozdobione późnorenesansową dekoracją rzeźbiarską. Na zdjęciu wi­­doczny św. Krzysztof niosący Chrystusa. 507. Okolice Kazimierza Dol­ne­­go obfitują w malownicze wzgó­rza i wą­­­­­­wozy. W jednym z ta­kich wyżłobień terenu wije się polna droga pro­ wa­dząca do pobliskiej miej­scowości.

507

122


508

508. Nałęczów, położony w dolinie rzeki Bystrej, był od 1751 roku wła­ snością rodziny Małachowskich.W latach 1771-73 Stanisław Małachowski zbudował tu wczesnobarokowy pałac, który otoczony został parkiem – to dzisiejszy park zdrojowy. Nałęczów dopiero od II połowy XIX wieku stał się znanym uzdrowiskiem, mimo że lecznicze źródła odkryto pół wieku wcześniej. 509. W miejscowości Go­­łąb nad Wisłą znajduje się manierystyczny ko­ś­ ciół z lat 1628-36 oraz Domek Lo­re­tań­ski z ceramicznymi rzeźbami proroków wy­­konanymi przez Gio­vanniego An­tonia Collomba. 510. Barokowy zespół pałacowo-parkowy w Kozłówce założony został w latach 1736-42 przez wojewodę chełmińskiego Michała Bielińskiego, który prace projektowe zlecił prawdopodobnie Jakubowi Fontanie. W latach 1879-1907 Konstanty Zamoyski przekształcił skromną wiejską rezydencję w jedną z najbardziej reprezentacyjnych siedzib magnac­ kich. W pałacu mieści się obecnie muzeum wnętrz, a w oficynie – muzeum sztuki socrealizmu. 509

510

511. Muzeum Wsi Lubelskiej w Lublinie zostało otwarte w 1979 roku i gromadzi przykłady architektury drewnianej z rejonów: Wyżyny Lu­­ belskiej, Roz­tocza, Powiśla, Podlasia i Nadbuża. W sektorze Roztocza znaleźć mo­­żna cerkiew greckokatolicką z Tarnoszyna. 512. Pałac w Lubartowie zbudowali w I połowie XVII wieku Firlejowie, założyciele miasta. W 1693 roku rodzina Sanguszków powierzyła prze­ budowę obiektu wybitnemu architektowi Tylmanowi z Gameren, który przeistoczył go w barokową rezydencję.

511

512

123


513

513-514. Początki zamku w Lublinie sięgają czasów Kazimierza Spra­ wiedliwego, który w XII wieku założył tu gród. W XIII stuleciu dobudo­ wano do niego romański donżon, który przetrwał do dziś. W XIV wieku powstała również gotycka kaplica zamkowa pod wezwaniem św. Trójcy, którą z fundacji króla Władysława Jagiełły pokryto w 1418 roku malowi­ dłami bizantyjsko-ruskimi. Zamek, zniszczony częściowo w XVII wie­ku, został zastąpiony neogotycką budowlą z lat 1824-26. 515. Obok zamku lubelskiego na przyległym wzgórzu powstało miasto, które prawa miejskie otrzymało około roku 1257 za czasów Bolesława Wstydliwego. W rynku znajduje się zespół barokowych i klasycystycz­ nych kamienic, z których najwspanialsza, pokryta manierystycznymi płaskorzeźbami kamienica Konopniców pochodzi z 1575 roku. 516. Pozostałością gotyckich obwarowań Lublina, powstałych po groź­ nym najeździe Tatarów na Lublin w 1341 roku, jest Brama Kra­ko­wska. W XVI wieku, dla zwiększenia obronności miasta, dobudowano baro­ kową ośmioboczną wieżę, nakrytą hełmem. 514

515

516

124


517

517. Zamość, zwany „Padwą Północy”, zaprojektowany zo­stał przez włoskiego architekta Bernardo Moranda według renesansowej wizji „miasta idealnego”. Budowa rozpoczęła się w 1581 roku w czasie, kiedy właścicielem Zamościa był kanclerz i hetman wielki koronny Jan Zamoyski. Ratusz powstał w końcu XVI wieku według projektu Moranda.

518

519

518. Gród w Chełmie leżał na pograniczu ziem polskich i ruskich. W średniowieczu związany z Grodami Czerwieńskimi, od 1349 roku należał do Polski. Na Górze Zamkowej, gdzie powstała pierwsza warownia, istnieje dziś barokowa bazylika Narodzenia NMP, zbudowa­ na w latach 1735-56 na miejscu stojącej tam niegdyś cerkwi z około 1260 roku. Autorem projektu był Jakub Fontana. 519. Kościół św. Jana Nepomucena w Zwierzyńcu usytuowany jest malowniczo na wyspie. Powstał on w latach 1741-47 według projektu Jerzego de Kawe. 520. W Guciowie nad Wie­przem znajduje się za­groda wiejska z prze­ło­ mu XIX i XX wieku, składająca się z chałupy, dwóch budynków gos­ podarczych oraz obory. Wnętrza wyposażone są w stare sprzęty lu­­dowe z epoki. 521. Charakterystycznym elementem Roztocza, krainy geograficznej łączącej Wyżynę Lubelską z Podolem, są szumy – progi skalne, na rze­ kach Tanwi (na zdjęciu), Sopocie i Szumie. Powstały one na skutek pio­ nowych ruchów skorupy ziemskiej i erozji.

520

521

125


522 523

524

522-523. Rynek w Tarnowie otoczony jest kamieniczkami, z których część powstała w dobie renesansu. XIV-wieczny ratusz w II połowie XVI wieku został przebudowany przez Jana Marię Padovano. 524. Cerkiew we wsi Skwirtne z 1837 roku jest przykładem typowego kościoła łemkowskiego w stylu północno-zachodnim. Charakteryzuje się on planem trójdzielnym złożonym z trzech kwadratów, z zawsze szerszą nawą. Poszczególne części budynku mają zróżnicowaną wyso­ kość, a wieże zwieńczone są hełmami. 525. Skansen – Muzeum Przemysłu Naftowego w Bóbrce jest miejscem powstania przemysłu naftowego. To tutaj wynalazca lampy naftowej, Ignacy Łukasiewicz, jako pierwszy na świecie, w 1853 roku wykorzystał na skalę przemysłową olej skalny, jak wówczas nazywano ropę naftową. Wokół starej kopalni oleju skalnego w 1854 roku utworzono muzeum, które gromadzi eksponaty związane z przemysłem naftowym. 526. Cerkiew greckokatolicka w Łosiach pochodzi z 1810 roku. W jej wnętrzu zachowały się ikony i ikonostas z przełomu XVIII i XIX wieku.

526

126

525


527

527. Świątynia Wniebowzięcia NMP w Haczowie jest największym drewnianym gotyckim kościołem w Europie i najstarszym drewnianym kościołem w Polsce. Zbudowana została pod koniec XIV wieku. We wnętrzu znajduje się polichromia figuralna z 1494 roku. W 2003 roku kościół wraz z innymi zabytkowymi świątyniami Małopolski wpisany został na Listę Światowego Dziedzictwa Kulturalnego UNESCO. 528. Rzeszów w średniowieczu był granicznym grodem Ziemi San­ domierskiej. Opanowany przez książąt halickich, do Polski wrócił w 1340 roku. Było to miasto prywatne należące kolejno do Rze­szowskich, Ligęzów, Ostrowskich i Lubomirskich. W rynku stoi eklektyczny ratusz z końca XIX wieku.

528

529

529. Skansen w Kolbuszowej gromadzi architekturę drewnianą Rzeszowiaków i Lasowiaków zamieszkujących okoliczne tereny. Jest to filia Muzeum Kultury Ludowej, znajdującego się w mieście, w dawnej synagodze i dawnej oficynie dworskiej. 530. Kościół Zwiastowania NMP w Le­­żajsku pochodzi z lat 1618-28. We wnętrzu warto obejrzeć słynne organy z lat 1680-93 o niezwykle boga­ tej dekoracji rzeź­biarskiej. Ciekawostką jest urzą­dzenie wywołujące specjalne efekty dźwiękowe, np. świergot ptaków. 531. Biecz, zwany ze względu na dużą liczbę zabytków „polskim Carcassone”, prawa miejskie otrzymał od Bolesława Wstydliwego w połowie XIII wieku. Baszta Radziecka stanowiła element obwarowań miejskich powstałych w XIV stuleciu. Przylega do niej renesansowa kamienica Barianów Rokickich z 1523 roku. 530

531

127


532

532. Zamek w Łańcucie wzniesiono w latach 1629-41 dla Stanisława Lubomirskiego. Po 1775 roku na zlecenie Izabeli Lubomirskiej Chrystian Piotr Aigner przebudował zamek na rezydencję. 533. W zamku łańcuckim urządzono muzeum wnętrz. W klasycy­ stycznej Sali Kolumnowej stoi rzeźba Antonia Canovy przedstawiająca amora.

533 534

534. Najciekawszym za­byt­kiem Jarosławia jest re­ne­san­sowa kamie­ nica Or­­settich. Wznie­­­siona zo­­stała oko­ło 1581 roku, a w XVII wieku dokonano jej prze­budowy. Wień­­czy ją attyka grze­bie­nio­wa, a uro­ku dodają pod­cienia. 535. Zamek w Krasiczynie powstał w latach 1592-1618 dla rodziny Krasickich. Marcin Krasicki przekształcił go w rezydencję. Prace nadzo­ rował architekt Galeazzo Appiani. 536. W 981 roku Przemyśl należał do Polski, choć być może nawet wcześniej. Za czasów Bolesława Krzywoustego na Wzgórzu Zam­ kowym istniało monasterium romańskie datowane na lata 1018-32, składające się z rotundy i klasztoru. Obecny zamek pochodzi z czasów Kazimierza Wielkiego po roku 1340, ale wielokrotnie przebudowany, utracił swój gotycki charakter.

535

536

128


537 538 539

537. We wsi Równia koło Ustrzyk Dolnych znajduje się wspaniała XVIII -wieczna cerkiew drewniana, będąca pozostałością po licznych tu nie­ gdyś wsiach Łemków i Bojków. 538. Skansen w Sanoku to największe tego typu muzeum w Polsce. Gromadzi on budownictwo pięciu grup etnograficznych: Bojków, Łemków, Dolinian, Pogórzan Wschodnich i Pogórzan Zachodnich. Zebrano tu cerkwie, kościoły, kompletne zagrody chłopskie, przydrożne kapliczki. Stała wystawa pokazuje ikony powstałe od XV do XX wieku. 539. Obronna cerkiew greckokatolicka św. Onufrego w Posadzie Ry­­­­­­bo­­tyc­­kiej jest najstarszą cerkwią w Pol­sce. Wznie­siono ją na prze­ło­ mie XIV i XV wieku, a wie­żę obronną dobudowano w 1506 roku. 540. Bieszczady to pasmo górskie rozciągające się w południowo -wschodniej części kraju. Dla ochrony tutejszej flory i fauny utworzono Bieszczadzki Park Narodowy. Najbardziej charakterystycznym elemen­ tem bieszczadzkiego krajobrazu są połoniny. 541. San – prawy dopływ Wisły – bierze początek w Bieszczadach, na terytorium Ukrainy. Cały odcinek bieszczadzki rzeki przebiega zakolami. Rzeka, głęboko wrzynając się w skały, tworzy malownicze przełomy.

540

541

129


Zdjęcia: Stanisława, Jolanta i Rafał Jabłońscy Tekst: Rafał Jabłoński Opracowanie graficzne: Rafał Jabłoński Korekta merytoryczna: Teresa Umer Strona 1: Warszawa. Pomnik Fryderyka Chopina w parku Łazienkowskim.

Zdjęcia z archiwum fotograficznego Jabłońskich Tel./Faks: +48 (22) 642-06-71; Tel. kom.: +48 602 324 409; www.fotojablonski.pl e-mail: archiwum@fotojablonski.pl

Druk: Perfekt S.A., Warszawa

ISBN 978-83-920325-7-1

Wydawnictwo FESTINA Warszawa Tel./Fax. +48 (22) 842-54-53, tel. kom.: +48 602 324 409 e-mail: festina@op.pl, www.festina.republika.pl © Copyright byWydawnictwo Festina ©

Warszawa


Polska