Page 1

การวิจัยเชิงอนาคต (FutureResearch)

ความหมายของการวิจยั เชิงอนาคต การวิจัยอนาคตเป็ นระเบียบวิธีการค้ นคว้าหาความรู้เกีย่ วกับอนาคตโดยใช้ วธิ ีการ วิทยาศาสตร์ และมีกจิ กรรม 3 ขั้นตอน คือ การวางแผน การพยากรณ์ และการตัดสิ นใจ เพือ่ ศึกษา เหตุการณ์ หรือพฤติกรรมต่ าง ๆ ทีอ่ าจเกิดขึน้ ในอนาคตอันเนื่องมาจากการตัดสิ นใจในปัจจุบันเพือ่ ที่ จะนำาผลทีไ่ ด้ มาวางแผนระยะยาว


จุดมุ่งหมายของการวิจัยเชิงอนาคต จุดมุ่งหมายของการวิจยั อนาคตเพือ่ ทีจ่ ะศึกษาเหตุการณ์ ทพี่ งึ ปรารถนาและไม่ พงึ ปรารถนาทีอ่ าจเกิดขึน้ ได้ ในอนาคต และเพือ่ เตือนว่ า อนาคตทีไ่ ม่ พงึ ปรารถนาอาจเกิดขึน้ ได้ รวมทั้งทำาให้ เข้ าใจถึงกระบวนการ เปลีย่ นแปลงต่ างๆทีเ่ กิดขึน้ เพือ่ ทีจ่ ะได้ เตรียมตัวหรือกำาหนดเป็ นนโยบาย เพือ่ นำาไปสู่ อนาคตทีต่ ้ องการ


ลักษณะสำ าคัญของการวิจัยอนาคต

   

กฤษดา กรุ ดทอง (1987 : 14-15) ได้ กล่าวถึง ลักษณะสำ าคัญของการวิจยั อนาคต สรุ ปได้ดงั นี้ 1. การวิจยั อนาคตมุ่งเพือ่ การตัดสิ นใจ กำาหนดนโยบายและการวางแผน 2. การวิจยั อนาคตมุ่งชี้ถึงทางเลือกที่เป็ นไปได้ หลายวิธีมใิ ช่ วธิ ีใดวิธีหนึ่งวิธีเดียว 3. การวิจยั อนาคตมุ่ง มองอนาคตทั้งในด้านดี (Utopia) และในด้ านเลว (Dytstopia) 4. การวิจยั อนาคตมุ่งพัฒนา “อนาคตที่ควรจะเป็ น” (ProbabilisticFuture) ขึน้


หน้ าทีข่ องเครื่องมือทีใ่ ช้ ในการศึกษาอนาคต       

ในการศึกษาอนาคตเราใช้ เครื่องมือเพือ่ ทำาหน้ าที่ ต่ อไปนี้ (การ์ เร็ต. 2540 : 122) 1. หาความเห็นของผู้เชี่ยวชาญ (Soliciting expert opinion) เพือ่ ให้ ได้ แนวคิด หรือการตัดสิ นใจจากคนนอกกลุ่มแกนกลาง 2. สร้ างแนวคิด (Generating ideas) จินตนาการมีความหลากหลาย 3. หาข้ อสรุ ป (Developing consensus) หรือความเห็นร่ วมของกลุ่ม 4. วิเคราะห์ (Analyzing) อธิบายโครงสร้ าง หน้ าที่ และความสั มพันธ์ ในระบบ 5. ตรวจสอบ (Scanning) ค้ นหาแนวโน้ มและการพัฒนาใหม่ ๆ ที่มีผลกระทบต่ ออนาคต ของระบบ 6. ฉายภาพข้ างหน้ า (projection) คาดการณ์ จากปัจจุบันไปสู่ อนาคต 7. ตัดสิ นใจ (Making judgment) และให้ นำาผลทีต่ ามเพิม่ ศักยภาพ (Empowering) ให้ กาำ ลังใจ ช่ วยประชาชนวาดภาพของเขา


รูปแบบหรือเทคนิคของการวิจัยเชิงอนาคต

โน้ ม

1. การวิเคราะห์ แนวโน้ ม (trend analysis) หรือ การสำ ารวจแนว (trend extrapolation)

การวิเคราะห์ แนวโน้ มเป็ นวิธีการที่นิยมนำามาใช้ ในการวิจยั อนาคต วิธีการนี้ ประกอบด้วยเทคนิคย่ อยหลายเทคนิค ซึ่งส่ วนใหญ่ จะต้ องอาศัยข้ อมูลเชิงประวัติศาสตร์ (historical data) เทคนิคหนึ่งที่มักจะมีการนำามาใช้ คอื การกำาหนดจุดของแนว โน้ ม (spotting trend) ในเรื่องต่ างๆ และเริ่มสื บสอบข้ อมูลย้อนกลับไปในอดีต


รูปแบบหรือเทคนิคของการวิจัยเชิงอนาคต 2. วิธีเดลฟาย (Delphi Forecasting)     

ลักษณะสำ าคัญของเทคนิคเดลฟายสรุปได้ ดงั นี้ 1. เป็ นเทคนิคที่ม่ ุงแสวงหาข้ อมูลจากความคิดเห็นของกลุ่มผู้เชี่ยวชาญในเรื่องใดเรื่องหนึ่ง 2. เป็ นเทคนิคที่ผ้ เู ชี่ยวชาญแต่ ละคนที่ร่วมในการวิจัยจะไม่ ทราบว่ าผู้เชี่ยวชาญคนอืน่ ๆ เป็ นใคร 3. ข้ อมูลทีไ่ ด้ จากเทคนิคเดลฟายจะมาจากการสอบถาม หรือการใช้ รู ปแบบอืน่ ๆ ทีผ่ ้ เู ชี่ยวชาญ ไม่ ต้ องมาพบกัน 4. การตอบคำาถามของผู้เชี่ยวชาญจะต้ องมีการกลัน่ กรองหลายรอบ 5. สถิติทใี่ ช้ ในการวิเคราะห์ ข้อมูลจากเทคนิคเดลฟายจะเป็ นสถิตเิ บือ้ งต้ น


รูปแบบหรือเทคนิคของการวิจัยเชิงอนาคต ขั้นตอนการดำาเนินการวิจยั ของเทคนิคเดลฟายสามารถสรุ ปได้ ดงั นี้  1. กำาหนดปัญหาที่จะศึกษา  2. การเลือกกลุ่มผู้เชี่ยวชาญ  3. การทำาแบบสอบถาม ในกระบวนการวิจยั โดยใช้ เทคนิคเดลฟาย ผู้วจิ ยั จะส่ งแบบสอบถามให้ ผู้

เชี่ยวชาญตอบแบบสอบถามจำานวน 4 รอบ ดังนี้ 3.1 การสร้ างแบบสอบถามรอบที่ 1 แบบสอบถามฉบับแรกเป็ นแบบสอบถามปลายเปิ ดและ เป็ นการถามแบบกว้ าง ๆ ให้ ครอบคลุมประเด็นปัญหาที่จะวิจัยนั้น 3.2 การสร้ างแบบสอบถามรอบที่ 2 ผู้วจิ ยั จะนำาคำาตอบที่วเิ คราะห์ ได้ จากรอบแรกมาสร้ าง เป็ นแบบสอบถามชนิดมาตราส่ วนประมาณค่ า (rating scale) 3.3 การวิเคราะห์ แบบสอบถามรอบที่ 3 ผู้วจิ ัยจะนำาคำาตอบแต่ ละข้ อจากการวิเคราะห์ รอบที่ 2 โดยพิจารณาจากค่ าพิสัยระหว่างควอไทล์ 3.4 การวิเคราะห์ แบบสอบถามรอบที่ 4 ทำาตามขั้นตอนหรือวิธีการเดียวกันกับรอบที่ 3 ถ้ าผลการวิเคราะห์ ครั้งนีป้ รากฏคำาตอบที่ได้ มีความสอดคล้ องกัน


รูปแบบหรือเทคนิคของการวิจัยเชิงอนาคต ข้ อดีของเทคนิคเดลฟาย  1. การไม่ เปิ ดเผยชื่อของผู้ตอบ ทำาให้ ผ้ ตู อบมีอสิ รภาพทางความคิดสามารถได้ ความเห็นจากกลุ่มผู้เชี่ยวชาญ จำานวนมาก  2. การใช้ วธิ ีการทางสถิติเพือ่ ประมวลผล เป็ นการลดอคติ (bias) ทำาให้ ได้ ข้อมูลที่น่าเชื่อถือ

 3. เหมาะสำ าหรับคำาถามยากๆ ที่มีหลายมิติ ที่ต้องประเมินทั้งข้ อเท็จจริงทางวิทยาศาสตร์ และคุณค่ าทางสั งคม หรือ

คำาถามในเรื่องที่ยังขาดองค์ ความรู้ อย่ างเพียงพอ เพือ่ หาคำาตอบในขณะที่จำาเป็ นต้ องมีการตัดสิ นใจ

ข้ อเสี ยของเทคนิคเดลฟาย  1. ใช้ เวลานานและการลงทุนสู ง จึงนิยมทำาการสำ ารวจเพียงสองรอบ  2. ปฏิสัมพันธ์ ระหว่ างผู้เชี่ยวชาญผ่ านแบบสำ ารวจไม่ เข้ มข้ นเหมือนการเผชิญหน้ า จึงถูกกล่ าวหาว่ าการสำ ารวจ

ได้ เพียงความเห็นเฉลีย่ ซึ่งอาจไม่ ใช่ ความเห็นที่ดที ี่สุด


รู ปแบบหรือเทคนิคของการวิจัยเชิงอนาคต 3. การสำ ารวจสิ่ งแวดล้ อม (Environmental  Scanning) การสำ ารวจสิ่ งแวดล้ อม หมายถึง การวิเคราะห์ และการประเมินเงื่อนไขต่ างๆ ทั้ง ภายในและภายนอกขององค์ กร ตลอดจนปัจจัยต่ างๆ ที่จะมีผลกระทบต่ อองค์ กรนั้นๆ การ วิเคราะห์ ปัจจัยภายในและภายนอกดังกล่าว มักมีการประเมินใน 4 ด้าน ประกอบด้ วย การประเมินความจุดแข็งขององค์ กร (strengths) การประเมินข้ อควรปรับปรุ งหรือ สิ่ งที่เป็ นจุดอ่ อนขององค์ กร (weaknesses) การประเมินโอกาสของ องค์ กร(opportunities) และการประเมินสิ่ งที่จะเป็ นภัยหรือสร้ างความเสี ยหายให้ องค์ กร (threats) 


รูปแบบหรือเทคนิคของการวิจัยเชิงอนาคต 4. การพยากรณ์ แบบเมตริกซ์ (Matrix Forecasting) เป็ นเทคนิคที่แสดงให้ เห็นว่ า แนวโน้ มหรือเหตุการณ์ ต่างๆ อาจมีผลกระทบต่ อกัน และกันได้อย่างไร วิธีการนีเ้ ป็ นการแยกแยะอนาคตที่มคี วามซับซ้ อนเป็ นองค์ ประกอบ ย่ อย โดยแต่ ละองค์ ประกอบมีอสิ ระออกจากกันและให้ องค์ ประกอบแต่ ละอย่ าง หรือทาง เลือกอนาคตแต่ ละอย่ างมีการเปรียบเทียบกันและกันในลักษณะต่ างๆกัน ช่ วยให้ เห็นความ สั มพันธ์ เกีย่ วข้ องซึ่งกันและกันระหว่ าง 2 เหตุการณ์ หรือ 2 สิ่ ง


รู ปแบบหรือเทคนิคของการวิจัยเชิงอนาคต 5. การวิเคราะห์ ผลกระทบแบบไขว้ (Cross– Impact Analysis) การวิเคราะห์ เมทริกซ์ ผลกระทบไขว้ (cross-impact matrix analysis) เป็ นวิธีการวิเคราะห์ ข้อมูลเชิงคุณภาพเพือ่ ศึกษาความสั มพันธ์ เชิงสาเหตุ ผลกระทบปฏิสัมพันธ์ ระหว่ างสถานการณ์ สองชุดใช้ กนั มากในการวิจยั อนาคต โดยอาจ ทำาได้ 2 แบบ แบบที่ 1 การนับจำานวนความถี่ของผลกระทบที่ได้ จากข้ อมูล และให้ คาำ อธิบายว่ า มีความเข้ มของผลกระทบระดับมาก ปานกลาง น้ อย แบบที่ 2 เป็ นการสำารวจความคิดเห็นจากผู้ทรงคุณวุฒิ ถึงความน่ าจะเป็ นของ การเกิดผลกระทบ แล้วคำานวณเมทริกซ์ ความน่ าจะเป็ น เพือ่ อธิบายลักษณะผลกระทบที่ เกิดขึน้ เมทริกซ์ ผลกระทบไขว้ ที่ได้แสดง


รูปแบบหรือเทคนิคของการวิจัยเชิงอนาคต ข้ อดี ของเทคนิคการวิเคราะห์ ผลกระทบแบบไขว้

1. การใช้ เทคนิคนีจ้ ะทำาให้ ได้ ข้อมูลสารสนเทศที่นำาไปสู่ การกำาหนดทางเลือก 2. เป็ นกระบวนการตัดสิ นใจอย่ างมีระบบมาก มีการคิดพิจารณาอย่ างรอบคอบ 3. ได้ ข้อมูลที่ทำาให้ สามารถเตรียมการรับสถานการณ์ ที่เกิดขึน้ ได้ล่วงหน้ า

ข้ อจำากัด ของเทคนิคการวิเคราะห์ ผลกระทบแบบไขว้

1. เป็ นกระบวนการเฉพาะบุคคล และหากมีเหตุการณ์ ให้ มาพิจารณามากอาจจะทำาให้ ผู้เชี่ยวชาญเกิดความเบื่อ หน่ ายที่ต้องให้ รายละเอียด 2. มีปัญหาเกีย่ วกับการชี้แจงทำาความเข้ าใจวิธีการที่ใช้ การกำาหนดค่ าดัชนีผลกระทบ 3. ไม่ ค่อยเหมาะกับการนำาไปใช้ ในวงการศึกษากับพฤติกรรม


รู ปแบบหรือเทคนิคของการวิจัยเชิงอนาคต 6. กงล้ออนาคต (FuturesWheel) เป็ นเทคนิคการประเมินความคงที่ภายในของการพยากรณ์ แนวโน้ ม โดยเริ่มปัญหา ที่ศูนย์กลางแล้วจากปัญหานีจ้ ะนำาให้ เกิดสิ่ งต่ างๆเชื่อมโยงต่ อไป กงล้ ออนาคตเป็ นวิธีหนึ่ง ที่นิยมใช้ ของนักอนาคต เพราะว่ าเป็ นวิธีการที่ง่ายมากที่เข้ าใจถึงความคิดของคนเกีย่ วกับ อนาคต การใช้ กงล้ อมาช่ วยรวบรวมความคิดเกีย่ วกับเหตุการณ์ หรือแนวโน้ มในอนาคต นอกจากนีแ้ ล้ววิธีการนีม้ ีความยืดหยุ่นสำ าหรับการใช้ ในสถานการณ์ ต่าง ๆ หลังจากที่ วิเคราะห์ แนวโน้ มหรือเหตุการณ์ ที่เป็ นไปได้


รู ปแบบหรือเทคนิคของการวิจัยเชิงอนาคต

ภาพที่ 1 แสดงลักษณะของกงล้ออนาคต


รู ปแบบหรือเทคนิคของการวิจัยเชิงอนาคต ข้ อดีของกงล้ออนาคต

1. กงล้ ออนาคตเป็ นวิธีการที่ง่ายและสะดวกที่จะใช้ คือไม่ จำาเป็ นต้ องใช้ อ ุปกรณ์ อะไรมากมาย และสามารถนำาความคิดเห็นจากกลุ่มเป้ าหมายได้ อย่ างรวดเร็วและสะดวกซึ่งสามารถนำามาใช้ ได้ ทุก ๆ จุดในกระบวนการทำาวิจยั เชิงอนาคตเพือ่ ที่เข้ าใจเหตุการณ์ หรือแนวโน้ ม 2. สามารถนำาไปใช้ ได้ ตามสถานการณ์ ที่แตกต่ างกันไปและเป็ นวิธีการที่ง่ายในการตรวจสอบ ความคิดของกลุ่มเกีย่ วกับอนาคต 3. กงล้ ออนาคตสามารถที่จะนำามาใช้ เพือ่ วิเคราะห์ ผลดีผลเสี ยได้

ข้ อจำากัดของกงล้ออนาคต

กงล้ ออนาคตไม่ ได้ เป็ นวิธีการที่ดไี ปกว่ าวิธีอนื่ ๆ ที่ใช้ รวบรวมข้ อมูล วิธีอนื่ นั้นสามารถ ทำาได้ แค่รวบรวมความคิดของกลุ่มหรือบุคลากร เพือ่ ทีท่ ำาความเข้ าใจถึงความสั มพันธ์ ระหว่ างสิ่ ง ที่เกิดขึน้ ถ้ าบุคคลที่มีส่วนร่ วมไม่ ได้ ใช้ หลักวิธีอะไรในการทำากงล้ อจะทำาให้ งานนั้นยุ่งเหยิงและ กงล้ อทีท่ ำาขึน้ มาจะไม่ ชัดเจน


รูปแบบหรือเทคนิคของการวิจัยเชิงอนาคต การสร้ างภาพอนาคต (Scenario) การสร้ างภาพอนาคต (Scenario) แบ่ งได้ เป็ น 2 ประเภททีส่ ำ าคัญ คือ 1. การสร้ างภาพอนาคตเพือ่ การพัฒนา (Developmental Scenario) จัดทำาขึน้ ในปัจจุบันโดย การใช้ สารสนเทศ จินตนาการ ตรรกศาสตร์ เพือ่ สนองแนวทางที่สามารถดำาเนินการได้ ในอนาคต 2. การสร้ างภาพอนาคตตามเป้ าหมาย (Goal-Based Scenario) ทำาโดยการกำาหนดเป้ าหมายไว้ ก่ อนแล้ วเสนอโอกาส หรือวิธีการทีจ่ ะทำาให้ บรรลุเป้ าหมายนั้น โดยทีก่ ารสร้ างภาพอนาคตจะมีลกั ษณะทีส่ ำ าคัญดังต่ อไปนี้ 1. เป็ นข้ อสมมติฐานของเหตุการณ์ ในอนาคต (Hypothetical) แนะทางเลือกทีน่ ่ าเป็ นไปได้ในอนาคต 2. เป็ นเพียงภาพร่ าง (Sketch) ของอนาคตที่เป็ นไปได้ ทีต่ ่ อเนื่องกันเป็ นลูกโซ่ 3. เป็ นภาพรวม (Holistic) ของสถานการณ์ ทเี่ ป็ นไปได้ ในอนาคต หรือแนวโน้ มของปรากฏการณ์ ตามเงือ่ นไขทางเลือกอนาคตแบบต่ าง ๆ


รู ปแบบหรือเทคนิคของการวิจัยเชิงอนาคต


รู ปแบบหรือเทคนิคของการวิจัยเชิงอนาคต 7. การวิจยั แบบ EFR (EthnographicFutures Research) อนาคตภาพที่ได้ จากการสั มภาษณ์ เพียงรอบเดียวโดยเลือกเอาแนวโน้ มที่มี ฉันทามติ (Consensus) ระหว่ างผู้ให้ สัมภาษณ์ จุดอ่อนของวิธีนี้ คือ การขาดระบบ ที่น่าเชื่อถือในการพิจารณาแนวโน้ มที่ไม่ มฉี ันทามติ


รู ปแบบหรือเทคนิคของการวิจัยเชิงอนาคต 8. การวิจยั แบบ EDFR (EthnographicDelphi Futures Research) ระเบียบวิธีวจิ ยั ที่ใช้ การสั มภาษณ์ รอบแรกแล้วตามด้วยเทคนิคเดลฟายในรอบที่ 2 และรอบที่ 3 เป็ นเทคนิคการวิจัยอนาคตชนิดหนึ่งที่ได้ รับความนิยมในปัจจุบัน เนื่องจาก เทคนิคนีเ้ ป็ นการผสมผสานจุดดี และลบจุดด้ อยของเทคนิควิธีวจิ ยั ที่เป็ นสากลทั้ง เทคนิค วิธีวจิ ยั แบบ Delphi และเทคนิควิธีวจิ ยั แบบ EFR


รู ปแบบหรือเทคนิคของการวิจัยเชิงอนาคต ขั้นตอนการทำาวิจัยแบบ EDFR

ขั้นตอนการวิจัย ด้ วยกระบวนการวิจยั แบบ EDFR โดยสรุป ขั้นตอนสำ าคัญได้ 6 ขั้นตอน ดังนี้ ขั้นตอนที่ 1 การกำาหนดและเตรียมตัวกลุ่มผู้เชี่ยวชาญ ขั้นตอนที่ 2 ขั้นตอนการสั มภาษณ์ (EDFR รอบที่หนึ่ง) ขั้นตอนที่ 3 ขั้นตอนการวิเคราะห์ และสั งเคราะห์ ข้อมูล โดยการนำาข้ อมูลที่ได้ จากการสั มภาษณ์ ผู้เชี่ยวชาญมาวิเคราะห์ และสั งเคราะห์ เพือ่ สร้ างเป็ นเครื่องมือสำ าหรับทำาเดลฟาย ขั้นตอนที่ 4 ขั้นตอนการสร้ างเครื่องมือ (แบบสอบถาม) ขั้นตอนที่ 5 ขั้นตอนการทำาเดลฟาย (EDFR รอบที่สอง สาม.....) ขั้นตอนที่ 6 ขั้นตอนการเขียนอนาคตภาพ


ตัวอย่ างงานวิจัยเชิงอนาคต เรื่อง อนาคตภาพของหลักสู ตรวิชาชีพครูในทศวรรษหน้ า (พ.ศ. 2550-2559) โดยชมพูนุช ร่ วมชาติ ดุษฎีนิพนธ์ สาขาวิชาการวิจัยและพัฒนาหลักสู ตร มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ การวิจัยครั้งนีม้ คี วามมุ่งหมายเพือ่ ศึกษาอนาคตภาพของหลักสู ตรวิชาชีพครู ในทศวรรษหน้ า (พ.ศ.2550-2559) มีการดำาเนินการวิจัย 3 ระยะ คือ ระยะที่ 1 การสำ ารวจข้ อมูลพืน้ ฐานจากเอกสาร งานวิจัย และการสั มภาษณ์ เชิงลึกกลุ่มผู้ทมี่ ีส่วน เกีย่ วข้ องกับหลักสู ตรวิชาชีพครู เพือ่ ให้ ได้ คุณลักษณะ ของครู ทพี่ งึ ประสงค์ และสภาพของการผลิตครู ในปัจจุบัน ระยะที่ 2 การศึกษาอนาคตภาพของหลักสู ตรวิชาชีพครู โดยการประยุกต์ ใช้ เทคนิคการสั มภาษณ์ แบบ EFR (Ethnographicfuture research) สัมภาษณ์ ผู้ทรงคุณวุฒจิ ำานวน 16 ท่ าน เพือ่ ให้ ได้ คุณลักษณะของครู ทพี่ งึ ประสงค์ ในอนาคตและลักษณะของหลักสู ตรวิชาชีพครู ใน อนาคต


ตัวอย่างงานวิจัยเชิงอนาคต ระยะที่ 3 การร่ างอนาคตภาพของหลักสู ตรวิชาชีพครู โดยนำาข้ อมูลทีไ่ ด้ จากการสั มภาษณ์ ผู้ทรงคุณวุฒิ การสร้ างกงล้ ออนาคต (Future wheels) และการวิเคราะห์ ผลกระทบภาคตัดขวาง (Crossimpact matrix) มาเขียนอนาคตภาพของหลักสู ตรวิชาชีพครู ซึ่งสรุปสาระสำ าคัญได้ ดังนี้ คุณลักษณะของครู ทพี่ งึ ประสงค์ ในอนาคตมี 4 ด้ าน คือ 1) ด้ านความรู้ ในสาขาวิชาทีส่ อน อย่ างลึกซึ้งอย่ างน้ อย 2 สาขาวิชา ความรู้ ในวิชาชีพครู และ ความรู้ ทวั่ ไปในศาสตร์ อนื่ ๆ ทีเ่ กีย่ วข้ อง 2) ด้ านทักษะเฉพาะของแต่ ละสาขาวิชา ทักษะวิชาชีพครู ทัว่ ไปทีเ่ กีย่ วข้ องกับการจัดการเรียน การสอน 3) ด้ านคุณลักษณะของความเป็ นครู ในด้ านคุณธรรม จริยธรรม จรรยาบรรณและบุคลิกภาพความเป็ นครู 4) ด้ านการมีส่วนร่ วมและพัฒนาชุมชน / ท้ อง ถิ่นลักษณะของหลักสู ตรวิชาชีพครู ในอนาคตควรมีทางเลือกให้ กบั ผู้เรียนอย่ างหลากหลาย


ผู้จัดทำา 1. นางสาวกนกพร จันทร์ สีหราช 5420117150 2. นางสาวกนิษฐา ปานสั งข์ 5420117151 3. นางสาวธนัชชา คงเนียม 5420117189 4. นางสาวนาซีฟะ เจ๊ ะมูดอ 5420117195 5. นางสาวนูรไอนี ขุมนาค 5420117214 วิชาเอกเทคโนโลยีสารสนเทศและการประเมินผลการศึกษา


การวิจัยเชิ งอนาคต  
Advertisement
Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you