Page 78

adresat faktury za świadczenie pomocy prawnej z urzędu – próba odpowiedzi

2) zobowiązanie do powstrzymania się od dokonania czynności lub do tolerowania czynności lub sytuacji. Świadczenie zatem jest podstawową kategorią rozpoznania usługi i w ogóle czynności podlegającej opodatkowaniu podatkiem VAT. Bez świadczenia w szerokim rozumieniu9 nie ma bowiem czynności podlegającej opodatkowaniu. W przypadku udzielania pomocy prawnej z urzędu niewątpliwie do takiego świadczenia dochodzi. Na rzecz bowiem strony zastępowanej przez adwokata lub radcę prawnego udzielana jest pomoc prawna w procesie. To zatem ta strona jest odbiorcą świadczenia w postaci usługi. Nie oznacza to jednak, zdaniem autora, iż powinien to być adresat faktury lub paragonu. Zauważyć bowiem należy, iż przyjęcie poglądu, iż to strona procesu zastępowana z urzędu powinna być odbiorcą dokumentu wykazującego podatek VAT z  tytułu wyświadczonej usługi, oznaczać będzie konieczność wystawienia paragonu – jeżeli strona ta jest osobą fizyczną nieprowadzącą działalności gospodarczej10. Biorąc pod uwagę koszt zakupu kasy fiskalnej, rozwiązanie to byłoby szczególnie dotkliwe dla radców, którzy – świadcząc pomoc prawną z urzędu – albo w ogóle nie prowadzą działalności gospodarczej11, albo, prowadząc ją, tak jak autor, nie wykonują świadczeń bezpośrednio na rzecz takich podmiotów. Nie jest to jednak powód, dla którego tego odbiorcę faktury należałoby wyeliminować z kręgu potencjalnych adresatów faktury. Przede wszystkim istotny jest bowiem brak stosunku prawnego (w tym stosunku podstawowego) pomiędzy pełnomocnikiem z urzędu a osobą przez niego zastępowaną. Jak wskazał Sąd Najwyższy w uchwale z 10 sierpnia 1990 r. „nie została spełniona podstawowa przesłanka tego przepisu, a mianowicie zawarcie umowy między kierownikiem zespołu adwokackiego a klientem. Ustanowienie adwokata z urzędu przez sąd jest – zgodnie z art. 118 k.p.c. – jedynie równoznaczne z udzieleniem pełnomocnictwa procesowego. Brak zaś jakichkolwiek podstaw, aby ustanowieniu adwokata z urzędu przypisywać cechy umowy między zespołem adwokackim a klientem. Sprzeciwia się temu jednoznaczna treść art. 118 k.p.c. Wynika z tego wniosek, że sąd – obciążając przeciwnika procesowego strony korzystającej z pomocy udzielonej przez adwokata z urzędu kosztami procesu – nie jest związany wysokością wynagrodzenia adwokackiego określonego w przedstawionym przez adwokata spisie kosztów. Określając wysokość wynagrodzenia adwokata ustanowionego z  urzędu, w  tej sytuacji procesowej, sąd bierze pod uwagę charakter i stopień zawiłości sprawy, wymagany nakład pracy, a także poziom kwalifikacji zawodowych adwokata”12 i rzeczywiście to przepis art. 118 k.p.c.13

stanowi podstawę do świadczenia pomocy prawnej z urzędu, zastępując nawet pełnomocnictwo14, którego udzielenie nie jest konieczne. Kierując się zresztą tym przepisem, większość sądów zawiera z  adwokatami i  radcami prawnymi umowy dotyczące świadczenia pomocy po ich wyznaczeniu – zdaniem autora słusznie. Wyznaczenie bowiem pełnomocnika z urzędu na podstawie art. 118 k.p.c. ma bowiem charakter procesowy i o ile wyrok stanowi podstawę do dochodzenia od strony przeciwnej zasądzonych kosztów, to jednak w przypadku przegranej powinna być dodatkowa podstawa do wypłacenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej. Stroną reprezentującą Skarb Państwa w tym zakresie musi być odpowiednia statio fisci15, czyli w tym wypadku właściwy sąd. Na gruncie podatku VAT wniosek z tego taki, iż to nie odbiorca świadczenia pomocy prawnej, lecz podmiot je zlecający powinien być odbiorcą faktury z tego tytułu. Zauważyć bowiem należy, iż za odpłatne świadczenie usług postrzegane mogą być tylko takie sytuacje, w których istnieje bezpośredni związek pomiędzy świadczeniem usług a otrzymywanym z tytułu tej czynności wynagrodzeniem oraz istnieje łączący strony stosunek prawny, z którego wynika obowiązek świadczenia usług. Podsumowując zatem ten wątek rozważań, wskazać należy, iż adresatem faktury za usługę pomocy prawnej świadczonej z urzędu, niezależnie od źródła, z jakiego zostanie opłacone wynagrodzenie za tę usługę, powinien być sąd wyznaczający adwokata lub radcę prawnego na pełnomocnika z urzędu. Niejako przy okazji odnieść się można również do drugiej zasadniczej dla adwokatów i radców prawnych kwestii, tj. tego, czy kwota przyznanego wynagrodzenia uwzględnia należny podatek VAT czy powinien on być policzony od tej kwoty, jako kwoty netto. Jest to tym bardziej zasadne, że brzmienie przepisów u.p.t.u. dotyczących podstawy opodatkowania zmieniło się 12 stycznia 2014 r. Praktyka sądów, a takżę interpretacje i orzecznictwo sądowoadministracyjne są tu jednolite: jest to kwota brutto16. Jednolicie przy tym sądy i organy powołują się na § 2 ust. 3 rozporządzenia ministra sprawiedliwości z 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz.U. z 2013 r., poz. 461), zgodnie z którym w sprawach, w których strona korzysta z pomocy prawnej udzielonej przez adwokata ustanowionego z urzędu, opłaty za czynności adwokata z tytułu zastępstwa prawnego sąd podwyższa o stawkę podatku od towarów i usług, przewidzianą dla tego rodzaju czynności w przepisach o podatku od towarów i usług, obowiązującą w dniu orzekania

Tj. także zaniechania określone w art. 8 ust. 1 pkt 1–3, porównaj wyżej. Lub nawet, jeżeli ją prowadzi, w tym zakresie nie występuje w charakterze przedsiębiorcy. Mimo bowiem tego faktu i mimo rozliczania tych przychodów z działalności wykonywanej osobiście, radcowie ci i tak są opodatkowani podatkiem VAT, gdyż nie mogą skorzystać z wyłączenia z opodatkowania na podstawie art. 15 ust. 3 u.p.t.u. ani być zwolnieni podmiotowo – zgodnie z art. 113 ust. 1 tej ustawy, z uwagi na ust. 13 tego artykułu. 12 Sygn. akt III CZP 40/90, OSNC 1991/2-3/27. 13 Ustawa z 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego, Dz.U. z 2014 r., poz. 101. 14 Dlatego konsekwentnie piszmy o stronie zastępowanej przez pełnomocnika z urzędu, nie nazywając jej „mocodawcą” – bo nie dochodzi do udzielenia pełnomocnictwa. 15 Które orzecznictwo podatkowe traktuje inaczej niż samorządowe jednostki budżetowe, por. uchwała Naczelnego Sądu Administracyjnego z 24 czerwca 2013 r., sygn. akt I FPS 1/13: „inaczej także od strony samodzielności czy niezależności przy prowadzeniu działalności gospodarczej wygląda pozycja państwowych jednostek budżetowych, dysponujących jako stationes fisci mieniem Skarbu Państwa, które reprezentują grupę różnorodnych podmiotów prawa publicznego, tworzonych na podstawie art. 12 ust. 1 pkt 1 ustawy o finansach publicznych lub w drodze odrębnych ustaw, a nawet konstytucji. Dlatego nie można do tych jednostek odnosić wprost stanowiska dotyczącego gminnych jednostek budżetowych, działających w imieniu i na rachunek publicznej osoby prawnej – gminy, której pozycję ustrojową i samodzielność, także majątkową, gwarantują przepisy rozdziału VII Konstytucji RP.” 16 Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z 12 września 2007 r., sygn. akt I SA/Sz 750/05: „błędne jest stanowisko, zgodnie z którym w okresie między 1 maja 2004 r. a 15 listopada 2005 r., czyli przed dniem wejścia w życie rozporządzenia z 27 października 2005 r., zmieniającego rozporządzenie w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz.U. z 2002 r. Nr 163, poz. 1348) – stawki minimalne za obronę z urzędu nie mogły być traktowane jako stawki brutto, czyli z wliczonym w te stawki podatkiem VAT, lecz należało te stawki interpretować jako stawki netto, czyli stawki, do których należało dodać 22% podatku VAT. Obowiązek podatkowy dla rzeczonych przychodów powstaje z chwilą uprawomocnienia się orzeczenia przyznającego wynagrodzenie będące przychodem brutto, co jest jednoznaczne z koniecznością wystawienia dla sądu faktury VAT w terminie 7 dni i opodatkowania tego przychodu podatkiem VAT wg stawki 22%, bowiem z wartości przyznanego wynagrodzenia należy wyodrębnić wartość netto oraz podatek VAT.” 9

10 11

17 D

Radca Prawny nr 148 / kwiecień 2014  

Radca Prawny nr 148 / kwiecień 2014  

Advertisement