Page 1

CURSUSAANBOD NAJAAR 2017


CURSUSAANBOD NAJAAR 2017

HOVO CURSUSAANBOD NAJAAR 2017

1


INHOUDSOPGAVE

WELKOMSTWOORD

5

CURSUSSEN 17/93

ALGEMENE INFORMATIE

7 17/94

OPENINGSLEZING 17/80 Geneesmiddelen: zege of gif?

11

LEERGANGEN 17/81 17/82

17/83 17/84 17/85 17/86 17/87 17/88 17/89

17/90 17/91 17/92

2

Kunst in Context, musea Nederland, deel I 12 Kunst tot 1500 13 Kunstgeschiedenis tot 1800, deel I Kunstgeschiedenis van de klassieke wereld: Egypte, het Nabije Oosten, Egeïsch zeegebied, Etrurië 14 Romeinse keizers, deel II Muziekgeschiedenis, deel VI 15 Muziek uit de 20e eeuw Geschiedenis van de westerse cultuur, deel VII 16 18e – begin 19e eeuw 18 Filosofie, deel V Inleiding in de moderne wijsbegeerte, deel 1 19 Nederlandse architectuur, deel III De 19e eeuw Kunstgeschiedenis van de Lage Landen, deel VI 20 Na 1945 Europese geschiedenis van de oudheid tot nu, 21 deel III Van de Reformatie tot Napoleon De bètacanon. Een selectie uit natuurweten22 schappelijke hoogtepunten, deel IV Geschiedenis van de westerse cultuur, deel I 24 De Griekse oudheid 26 Oosterse filosofie, deel I Algemene inleiding in de oosterse filosofie

HOVO CURSUSAANBOD NAJAAR 2017

17/95 17/96 17/97 17/98

17/99 17/100 17/101 17/102 17/103 17/104 17/105

17/106 17/107 17/108

17/109 17/110 17/111 17/112

Nationale waarden in een tijd van ontworteling De Nederlandse grondwet in de politieke praktijk Evenveel geluk als wijsheid Stoïcijnse levenskunst Geneesmiddelen: wat zijn dat eigenlijk? Spinoza’s filosofie als levensweg Soortvorming De verhouding tussen blank en zwart in Amerika, 1865 – 2016 Mislukte emancipatie? Shakespeare’s Hamlet Ludwig van Beethoven (1770 – 1828) De kracht van de wil Een bijzondere stedenas in een bijzondere natuur Eenheid en diversiteit in islam Russische steden Twee bronnen van onze cultuur: christendom en natuurwetenschap Verkenning van hun complexe verhouding Film en Filosofie Feit en fictie in film Chinese geschiedenis Wie is er bang voor de boze wolf, en waarom? De betekenis van dieren voor de mens in historisch perspectief De kruistochten De heftigste botsing tussen christendom en islam Hedendaagse filosofen Op zoek naar schoonheid Recente Italiaanse cinema Leren filosoferen Praktijken en retorica

27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42

43 44 45 46


17/113 Het vulkanisme als stuwende kracht in het systeem aarde Over magma, erupties en vulkanen 17/114 Een rondgang langs de Tudors Henry VIII 17/115 ‘Waar woorden tekortschieten…’ De opmars van instrumentale muziek in negentiende-eeuws Europa 17/116 Wetenschap en vooruitgang 17/117 Dictators Sterke mannen terug van weggeweest? 17/118 Martha Nussbaum Denken over woede, compassie en rechtvaardigheid 17/119 Inleiding in het Oosters christendom Een historisch, thematisch en geografisch overzicht 17/120 Hedendaagse beeldende kunst, deel II Nieuwe ontwikkelingen vanaf het postmodernisme tot en met 2017 17/121 Ziekte, arts en patiënt in de GrieksRomeinse wereld Een inleiding in de antieke geneeskunde 17/122 De opera’s van Mozart 17/123 Het Nederlandse landschap Wordingsgeschiedenis en karakteristiek 17/124 Gelukkig leven 17/125 Echo’s in de literatuur De doorwerking van de klassieken in de Nederlandstalige literatuur 17/126 Veroudering – gezien vanuit de biologie 17/127 Van Tachtig tot Vijftig Hoogtepunten uit de vooroorlogse Nederlandstalige poëzie 17/128 Moderne en hedendaagse klassieke muziek

OVERIGE ACTIVITEITEN 47

STUDIEDAGEN 48 49

50 51 52

53

17/129 Moderne geschiedenis van Syrië en Irak Van de Osmanen tot IS 17/130 Acht eeuwen klassieke Spaanse muziek 17/131 Richard Wagner en de Duitse mythe Der Ring des Nibelungen: bronnen – betekenis – invloed 17/132 Globalisering onder vuur Een internationaal-economische beschouwing 17/133 Hannah Arendt: nadenken over politiek en ethiek 17/134 Muzikale kerstverhalen 17/135 Schuivende panelen op het wereldtoneel

63 64 65

66

67 68 69

LEESGROEPEN 54

55 56 57

17/136 Nederlandse en Vlaamse romans in de 21e eeuw 70 17/137 Booktalk: English Reading Circle 70 The Power of Women 70 17/138 Friedrich Nietzsche: De vrolijke wetenschap Leesgroep filosofie

EXTRA AANBOD LUISTERGROEP

58 59

17/139 Wervelende klassieke muziek

71

KUNSTSALON 60 61

17/140 Expositie Henriëtta van de Westelaken: Stapelingen

71

KINDERCOLLEGE 62

17/141 Goden en superhelden in het oude Griekenland

71

AANMELDINGSFORMULIEREN

73

HOVO CURSUSAANBOD NAJAAR 2017

3


WELKOMSTWOORD

SAMENSTELLING EN REDACTIE Manja Janssen Marianne Koolen Janneke van der Leest

EINDREDACTIE Marianne Koolen

VORMGEVING BUREAUKETEL.NL

DRUK Coers & Roest, Arnhem

Dit is een uitgave van HOVO Nijmegen / Faculteit der Letteren Radboud Universiteit

ADRES HOVO Nijmegen Postbus 9103 6500 HD Nijmegen (024) 361 30 83 hovo@let.ru.nl www.ru.nl/hovo

BEZOEKADRES Erasmusplein 1 Erasmusgebouw, Kamer 13.03 (13e verdieping)

4


Welkom, Ook dit najaar weer een boordevol programma met cursussen op allerlei terreinen. In deze brochure treft u het programma van het najaar 2017. De inhoud van deze brochure vindt u ook op www.ru.nl/hovo. Summer School

Opening HOVO-jaar 2017 – 2018 Dit jaar vindt de opening van het HOVO-jaar plaats op zaterdag 16 september in de Aula van de Radboud Universiteit. U bent hiervoor van harte uitgenodigd. De lezing vindt plaats tussen 14.30 – 15.30 uur. Vanaf 14.00 uur bent u van harte welkom voor een kop koffie of thee. Prof. dr. Harry Ottenheijm verzorgt dit jaar de lezing met als titel Geneesmiddelen: zege of gif? In deze lezing gaat hij in op het alarmerende bericht begin dit jaar dat veel mensen, met name ouderen, in het ziekenhuis worden opgenomen door verkeerd medicijngebruik. Met deze lezing licht hij een tipje op van de sluier van de cursus die hij dit najaar gaat verzorgen (pagina 29). Meer informatie over de inhoud van de lezing vindt u op pagina 11. De openingslezing is gratis, maar u wordt wél verzocht zich aan te melden. Dit kan via het aanmeldingsformulier achter in deze brochure of via onze website.

Extra aanbod Dit najaar bieden wij naast het reguliere aanbod enkele bijzondere activiteiten aan zoals luistermiddagen, een kunstsalon en een college voor grootouder en kleinkind. Tijdens de luistermiddagen begeleidt Joop van Velzen u aan de hand van muziekstukken naar de wereld van de desbetreffende componisten en hun positie in de muziekgeschiedenis. Het gaat tijdens deze middagen vooral om het luisteren naar en genieten van muziek. De kunstsalon vindt plaats in Galerie De Natris. Wim de Natris is al jarenlang een vaste docent kunstgeschiedenis bij HOVO. Hij verzorgde meerdere kunstgeschiedenisleergangen en af en toe losse cursussen. Met veel succes runt hij daarnaast een galerie waar hij hedendaagse kunstenaars de mogelijkheid biedt hun werk tentoon te stellen. In overleg met deze HOVO-docent organiseren we op vrijdag 29 september een kunstsalon waar de Nijmeegse beeldend kunstenaar Henriëtta van de Westerlaken uitleg geeft over haar werk en Wim de Natris het werk in de hedendaagse kunstcontext plaatst. Het kindercollege Goden en superhelden in het oude Griekenland is bedoeld voor u en uw kleinkind(eren). Hein van Dolen verhaalt op deze middag mooie, spannende en soms droevige verhalen uit de Griekse mythologie. Praktische

Deze zomer start bij HOVO Nijmegen een Summer School in de week van 10 juli. Een week lang kunt u zich onderdompelen in de filosofie, kunstgeschiedenis of Russische cultuurgeschiedenis. Tijdens deze dagen krijgt u een basis voor verdere studie, een opfrissing van verloren gewaande kennis of verdieping in een onderwerp. Wilt u meer weten over de Summer School? Kijk dan op onze website!

informatie over dit extra aanbod van HOVO vindt u op pagina 71 van de brochure en een uitgebreide beschrijving van de inhoud vindt u op onze website.

Start nieuwe leergangen In september gaan er vier nieuwe leergangen van start. Op de dinsdagochtend start Frans Henk Hoekstra met een leergang Kunst in Context, musea in Nederland en op dinsdagmiddag start hij opnieuw met een leergang kunstgeschiedenis vanaf de oudheid. In zes semesters begeleidt hij u door de kunstgeschiedenis vanaf de oudheid tot het jaar 1800. Daarnaast begint op donderdagochtend een nieuwe leergang Geschiedenis van de westerse cultuur vanaf de oudheid met diverse docenten. Op donderdagavond bieden we een leergang van vier semesters Inleiding in de oosterse filosofie.

Lezingen Een aantal maal per semester organiseren wij lezingen op dinsdagnamiddag (vanaf 16.00 uur). Dit najaar is er vanwege het 500 jarige jubileum van de Reformatie een lezing over Luther gepland op de dag dat precies 500 jaar geleden, op 31 oktober 1517, Maarten Luther 95 ferme kritiekpunten op de theologie en kerkorde van Rome openbaar maakte. De lezingen worden op onze website aangekondigd. Ik wens u een leerzame zomer en najaar toe en hoop u bij een van onze cursussen te mogen begroeten! Marianne Koolen, MA Directeur HOVO Nijmegen

HOVO CURSUSAANBOD NAJAAR 2017

5


ALGEMENE INFORMATIE

6

HOVO CURSUSAANBOD NAJAAR 2017


HOVO Nijmegen is onderdeel van de Faculteit der Letteren van de Radboud Universiteit en verzorgt onderwijs in de vorm van academische cursussen in de regio Nijmegen. In deze brochure staat het cursusaanbod van het najaar 2017. Eind juni vindt u het aanbod op onze website www.ru.nl/hovo. Op de website kunt u ook cursussen zoeken op wetenschappelijke discipline.

Wat is het aanbod?

Waar en wanneer vinden de colleges plaats?

U kunt bij HOVO deelnemen aan cursussen, leergangen en overige activiteiten. Een cursus omvat drie tot tien bijeenkomsten in één semester. Een leergang bestaat uit meerdere delen verdeeld over een aantal semesters. U kunt elk semester instappen in een leergang, maar deelnemers, die de leergang reeds volgen, hebben voorrang bij inschrijving op het volgende deel. De overige activiteiten bestaan onder andere uit studiedagen en leesgroepen.

De colleges vinden zoveel mogelijk plaats op de campus van de Radboud Universiteit. Voor actuele informatie over parkeergelegenheid en bereikbaarheid met het openbaar vervoer verwijzen wij u naar www.ru.nl/bereikbaarheid. De cursussen vinden doorgaans overdag plaats. De exacte tijden vindt u bij de cursusbeschrijvingen.

Hoe ziet het onderwijs eruit? De cursussen zijn doorgaans op propedeuseniveau en worden gegeven door academisch geschoolde docenten. U heeft in principe geen specifieke vooropleiding nodig. Bij de cursusbeschrijving staat zo nodig vermeld of er speciale voorkennis vereist is. De meeste cursussen worden in het Nederlands gegeven. Het cursusmateriaal, dat bij de cursussen verspreid wordt, bevat soms Engelse of Duitse teksten.

Voor wie zijn de cursussen bedoeld? HOVO richt zich, voor het grootste deel van ons aanbod, op personen vanaf vijftig jaar. Activiteiten die voor iedereen toegankelijk zijn, herkent u aan het logo van Cursussen Studium Generale Letteren.

Wat zijn de kosten van de cursussen? De aangegeven prijs van de cursussen is incl. 21% btw. De prijs is afhankelijk van het aantal colleges en het eventuele cursusmateriaal. Bij de overige activiteiten worden soms ook andere kosten berekend zoals lunches, vervoer- en verblijfkosten.

Is het mogelijk om korting op het cursusgeld te krijgen? Als u financieel minder draagkrachtig bent, kunt u een cursus volgen tegen gereduceerd tarief. U krijgt dan 25% korting. U kunt uw schriftelijke verzoek met een opgaaf van de belastingdienst (inkomstenbelasting voorgaande jaar) indienen bij mw. M. Koolen, directeur van HOVO Nijmegen. Als uw aanvraag voor korting goedgekeurd is, dan is deze toezegging één kalenderjaar geldig.

Hoe kunt u zich inschrijven en tot wanneer? U kunt zich digitaal aanmelden voor een cursus via onze website www.ru.nu/hovo. Tevens is het mogelijk om het aanmeldingsformulier achterin deze brochure te gebruiken. U kunt zich tot drie weken voor aanvang van de cursus aanmelden. Schrijft u zich op tijd in, want het aantal plaatsen is beperkt.

HOVO CURSUSAANBOD NAJAAR 2017

7


VERVOLG ALGEMENE INFORMATIE

Hoe weet u of u geplaatst bent voor een cursus?

Literatuur en/of cursusmateriaal?

Ongeveer twee weken voor de start van de cursus ontvangt u van ons een bevestigingsbrief. In deze brief vindt u data, tijd en locatie van de cursus. De bevestigingsbrief is tevens uw bewijs van toegang. Wanneer een cursus vol is, wordt u op een wachtlijst geplaatst. Hierover ontvangt u zo spoedig mogelijk bericht. U kunt zich dan nog voor een andere cursus inschrijven.

Bij iedere cursus staat vermeld Ăłf en welke literatuur wordt gebruikt. Readers of hand-outs worden tijdens de colleges uitgereikt. PowerPoint-presentaties zijn intellectueel eigendom van de docent. Het is aan de docent of hij of zij deze informatie beschikbaar stelt. PowerPoint-presentaties worden eventueel digitaal aan u toegestuurd of als een papieren versie uitgereikt. Wanneer er boeken worden aanbevolen, kunt u deze zelf aanschaffen, tenzij anders vermeld. Wij raden u aan hiermee te wachten totdat u bericht heeft ontvangen dat de cursus doorgaat.

Wanneer wordt een cursus geannuleerd? Bij te weinig aanmeldingen of door persoonlijke omstandigheden van de docent kan een cursus geannuleerd worden. Hierover ontvangt u zo spoedig mogelijk bericht van ons.

Kunt u boeken lenen bij de Universiteitsbibliotheek? Hoe kunt u zich afmelden en tot wanneer? U kunt zich tot drie weken voor aanvang van de cursus kosteloos afmelden. Meldt u zich daarna af, dan kan dit alleen per brief of e-mail. Er wordt dan 20% van het cursusgeld aan administratiekosten in rekening gebracht. Na aanvang van de cursus is restitutie van het cursusgeld niet meer mogelijk, tenzij er sprake is van overmacht. De directeur van HOVO beoordeelt of hier sprake van is.

Als cursist van HOVO Nijmegen kunt u een lenerspas aanvragen bij de balie van de Universiteitsbibliotheek, Erasmuslaan 36 te Nijmegen. Deze lenerspas krijgt u op vertoon van uw schriftelijke cursusbevestiging, een geldig legitimatiebewijs en een recent bankafschrift. Met deze lenerspas kunt u, gedurende de inschrijvingsperiode van uw cursus, boeken lenen bij de Universiteitsbibliotheek.

Hoe bewaakt HOVO haar kwaliteit? Hoe kunt u betalen? U kunt op twee manieren betalen. 1. Door ons te machtigen voor een incasso. U dient daarbij uw IBAN te vermelden op ons aanmeldingsformulier. 2. Door het cursusgeld over te maken. Bij overmaken betaalt u â‚Ź 2,- administratiekosten. In de bevestigingsbrief staat de IBAN van HOVO vermeld.

Wat gebeurt er bij college-uitval? Als een docent door overmacht een college niet kan geven, organiseert HOVO Nijmegen een vervangende bijeenkomst in de inhaalweek. Dit is de week aansluitend aan de cursus. Houdt u daar rekening mee. In enkele gevallen spreekt de docent met de cursisten een alternatieve datum af voor een inhaalcollege. Als u verhinderd bent bij het inhaalcollege, wordt er geen geld gerestitueerd.

8

HOVO CURSUSAANBOD NAJAAR 2017

De kwaliteit van ons onderwijs wordt via twee wegen bewaakt. Als deelnemer kunt u op een digitaal evaluatieformulier uw waardering kenbaar maken over de cursus die u gevolgd hebt. Deze gegevens worden verwerkt en besproken met de betreffende docenten en de Programma Advies Commissie. Daarnaast adviseert de Programma Adviescommissie de directeur van HOVO over de breedte en het niveau van het cursusprogramma. Alle leden hebben ruime ervaring in het wetenschappelijk onderwijs en representeren ieder een faculteit van de Radboud Universiteit. Op onze website vindt u de resultaten van de evaluaties van het afgelopen semester.


Hebt u wensen?

Wanneer en hoe kunt u ons bereiken?

Wilt u graag een cursus over een bepaald onderwerp volgen? Geef dit dan aan op het evaluatieformulier of mail ons. Als meer mensen hun voorkeur voor een bepaald onderwerp uitspreken, dan houdt HOVO hier rekening mee bij de samenstelling van het programma.

Het secretariaat van HOVO Nijmegen is bereikbaar van maandag tot en met donderdag 10.00 – 12.00 uur en dinsdag tot en met donderdag 13.30 – 16.00 uur. U vindt het secretariaat op de dertiende verdieping van het Erasmusgebouw, kamer 13.03.

Wie zijn er werkzaam bij HOVO? Wat betreft de secundaire voorzieningen zoals koffie, kapstokken en dergelijke, kunnen wij niet garanderen dat wij aan uw wensen kunnen voldoen. Deze voorzieningen vallen onder de universitaire diensten waarvan wij de zalen huren. Samen met hen doen wij ons best voor u.

Hebt u klachten? Hoewel de cursussen overwegend zeer goed worden beoordeeld, kan het voorkomen dat u er ontevreden over bent. U kunt uw klacht op het evaluatieformulier vermelden of per brief of e-mail richten aan HOVO Nijmegen. We behandelen uw klacht met zorg en zoeken naar een passende oplossing.

Kent u geïnteresseerden? Kent u iemand die geïnteresseerd is in de cursussen van HOVO Nijmegen? Geef dan zijn of haar naam en adres aan ons door, dan ontvangt deze persoon in de toekomst ook de HOVO-brochure.

Diana Esseboom, Hans den Heten, Inge Jacobs, Manja Janssen, Marianne Koolen, MA (directeur) en drs. Janneke van der Leest.

Wanneer is HOVO gesloten? HOVO Nijmegen is gesloten van vrijdag 21 juli tot en met vrijdag 11 augustus en in de herfstvakantie van maandag 16 tot en met vrijdag 20 oktober.

HOVO Nederland HOVO Nijmegen is lid van HOVO Nederland. Dit is het landelijke samenwerkingsverband van HOVO-instellingen in Nederland. Meer informatie kunt u vinden op: www.hovonederland.nl. E-mail: hovo@hovonederland.nl Na het verschijnen van deze brochure kunnen er wijzigingen in het programma plaatsvinden. HOVO Nijmegen is hiervoor niet aansprakelijk, maar zal een goede oplossing proberen te vinden. Onze algemene voorwaarden vindt u op www.ru.nl/hovo/algemenevoorwaarden.

HOVO CURSUSAANBOD NAJAAR 2017

9


OPENING HOVO-JAAR

10

HOVO CURSUSAANBOD NAJAAR 2017


OPENINGSLEZING 17/80

Geneesmiddelen: zege of gif?

Spreker Datum Tijd

prof. dr. Harry Ottenheijm zaterdag 16 september 14.00 – 15.30 uur

Inhoud 31 januari 2017: de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, Edith Schippers, rapporteert aan de Tweede Kamer dat per jaar het aantal ziekenhuisopnames dat geneesmiddelgerelateerd is de hoogte van 49.000 heeft bereikt! Dat hoge aantal is verontrustend, maar nog schrikbarender is het feit dat veel opnames voorkomen hadden kunnen worden. Met name 65-plussers worden getroffen door geneesmiddelgerelateerde ziekenhuisopnames die achteraf gezien vermeden hadden kunnen worden. Dit betreft zo’n 16.000 personen per jaar. Deze ouderen nemen namelijk geneesmiddelen in die niet (meer) nodig zijn of hen wordt een middel onthouden dat juist wel nodig is. Een deel van de problemen wordt bovendien toegeschreven aan ongunstige wisselwerkingen tussen verschillende geneesmiddelen en de daarbij behorende bijwerkingen.

Locatie Toegang Aanmelden

Aula, Comeniuslaan 2 gratis vóór 1 september

probleem bij polyfarmacie? Tenslotte wordt kort de ontdekking en ontwikkeling toegelicht van geneesmiddelen die de maag beschermen en hoe een denktrant in de wetenschap deze ontwikkeling aanvankelijk remde. Kortom, we zullen zien dat geneesmiddelen een zege zijn, maar tegelijkertijd ook een gif. Bovenstaand betoog licht een tipje op van de sluier, die de inhoud van cursus 17/95 verbergt.

Docent Prof. em. dr. Harry C.J. Ottenheijm was hoogleraar medicinale chemie aan de Vrije Universiteit in Amsterdam en daarna aan de Universiteit Maastricht. Hij was tegelijkertijd hoofd van de medicinale chemie bij N.V. Organon. Zijn specialiteit was het ontwikkelen en maken van nieuwe geneesmiddelen.

Hoe is dit hoge aantal geneesmiddel-gerelateerde ziekenhuisopnames te verklaren? Geneesmiddelen zijn toch uitvoerig getest op veiligheid? Dat is ook zo, maar ze worden soms gebruikt onder omstandigheden waarmee bij het testen op veiligheid geen rekening kan worden gehouden. Dit geldt bijvoorbeeld voor polyfarmacie, het dagelijks gebruik van 5 of meer verschillende geneesmiddelen. Polyfarmacie is een belangrijke risicofactor voor ziekenhuisopname. Het is dan ook opmerkelijk dat 45 procent van de 65-plussers dagelijks 5 of meer verschillende geneesmiddelen gebruikt, en van de groep van de 75-plussers gebruikt 20 procent zelfs 10 of meer. In de lezing staan enkele aspecten van polyfarmacie centraal. We nemen een aantal algemene wetenswaardigheden over geneesmiddelen onder de loep. Hoe en waar in het lichaam werken ze en welke lichaamsprocessen spelen daarbij een rol? Hoe komen ze op hun plaats van bestemming? Waarom zijn bijwerkingen onvermijdelijk, maar lang niet altijd relevant? Wat is de oorzaak van die bijwerkingen? En wat is dan het

HOVO CURSUSAANBOD NAJAAR 2017

11


LEERGANG 17/81

Kunst in Context, musea Nederland, deel I Kunst tot 1500

Docent

drs. Frans Henk Hoekstra dinsdag Tijd 10.45 – 12.30 uur Bijeenkomsten 10

Aanvang

Dag

Laatste

Inhoud

Onderwijsvorm

Dé kunstgeschiedenis bestaat niet. In deze nieuwe leergang zijn beeldbepalende kunstwerken leidraad voor een kunstgeschiedenis van de middeleeuwen tot heden. Deze kunstwerken zijn te zien in musea in Nederland (Rijksmuseum Amsterdam e.a.). De werken zijn vertrek- en eindpunt voor routes door de (kunst)geschiedenis en worden in samenhang met tientallen andere kunstwerken en kunstenaars besproken. Veel bekende en onbekende kunstwerken uit (inter)nationale collecties komen aan bod. Zo ontstaat een verfrissende, soms ontregelende kunstgeschiedenis met hopelijk verrassende wendingen. Museumgeschiedenis is een onderdeel van deze leergang.

Hoorcollege met beamerprojectie. Naast de hoorcolleges is ongeveer vier uur per week zelfstudie nodig.

Opzet Kunstgeschiedenis is veel meer dan een aaneenschakeling van stijlen of kunststromingen. Politiek, maatschappij, religie, opdrachtgever, smaak en tal van andere factoren vormen een voedingsbodem voor de beeldende kunst. Hoe weten wij nu iets over de mogelijke betekenis van een kunstwerk? De cursus pretendeert niet kunst te verklaren of uit te leggen, wel om omstandigheden te schetsen waarin deze opmerkelijke kunst kon ontstaan: een dynamische route. In dit eerste deel staan de volgende onderwerpen centraal: • de kunst van verzamelen en tentoonstellen; • een korte geschiedenis van (kunst)musea; • Italiaanse kunst in Nederlandse musea: Giovanni da Milano, Christus aan het kruis, ca. 1360, Fra Angelico, Madonna van nederigheid, ca. 1440; • Nederlandse kunst in de vijftiende eeuw: Renier van Thienen (toegeschr.), Tien pleurants van het praalgraf van Isabella van Bourbon, ca. 1475 – ca. 1476, Geertgen tot Sint Jans (atelier), De heilige maagschap, ca. 1495.

12

HOVO CURSUSAANBOD NAJAAR 2017

Onderbreking Kosten

26 september 5 december 17 oktober € 343,-

Literatuur Hugh Honour & John Fleming, Algemene Kunstgeschiedenis, veertiende herziene en uitgebreide druk, Meulenhoff, Amsterdam 2009. Dit boek wordt gebruikt als leidraad. Daarnaast krijgen de deelnemers voor aanvang van de cursus een reader.

Docent Drs. Frans Henk Hoekstra is kunsthistoricus, werkzaam voor onderwijs en musea. Daarnaast organiseert hij sinds 1998 kunsten architectuurreizen (www.franshenkhoekstra.nl). Hij voltooide een eerstegraads lerarenopleiding, kunstacademie en een studie kunstgeschiedenis (VU Amsterdam). Hij werkte o.a. in het Frans Halsmuseum in Haarlem, het Museu de Arte de São Paulo en is rondleider in het Stedelijk Museum Amsterdam. Vanaf 1994 verzorgt hij leergangen kunstgeschiedenis voor HOVO aan de Vrije Universiteit in Amsterdam en voor HOVO Nijmegen.


LEERGANG 17/82

Kunstgeschiedenis tot 1800, deel I Kunstgeschiedenis van de klassieke wereld: Egypte, het Nabije Oosten, Egeïsch zeegebied, Etrurië

Docent

drs. Frans Henk Hoekstra dinsdag Tijd 13.30 – 15.15 uur Bijeenkomsten 10

Aanvang

Dag

Laatste

Deze leergang Kunstgeschiedenis behandelt in zes delen de kunstgeschiedenis vanaf de klassieke oudheid tot 1800.

Opzet

Wat is kunstgeschiedenis? Met deze vraag begint een leergang over de beeldende kunst en architectuur tot 1800. We proberen om een omvangrijk en complex onderwerp in een kader te plaatsen dat als houvast kan dienen voor de verdere bestudering van de modernere kunstgeschiedenis.

Inhoud In dit deel besteden we eerst aandacht aan die culturen die in tijd voorafgingen aan de Griekse beschaving. Daarnaast wordt aandacht besteed aan andere belangrijke culturen die tijdens de bloeitijd van de Griekse en Romeinse oudheid voorkwamen. Zo maakt u in deze cursus kennis met de kunstgeschiedenis van het oude Egypte, het Nabije Oosten (Sumerië, Assyrië), de Egeïsche zee (Cycladen, Kreta) en de Myceense beschaving. De manier waarop kunstenaars het menselijk lichaam hebben vormgegeven, is de leidraad in de reeks colleges. Stilistische veranderingen in het uitbeelden van een menselijke gestalte – of het nu gaat om een farao, een nationale held, een heilige of koning – zijn verbonden met veranderingen op politiek, sociaal en religieus gebied. Opvattingen over macht, religie en de samenhang tussen leven en dood vinden we weerspiegeld in de architectuur van de piramides en rotsgraven van Egypte, de ziggurats en tempelcomplexen in het Nabije Oosten. De geschiedenis van het verleden verandert voortdurend. Onze kennis over oude culturen neemt in hoog tempo toe. Inzichten veranderen en ‘feiten’ worden ter discussie gesteld, mede door steeds geavanceerdere onderzoekstechnieken én door de samenwerking van verschillende wetenschappen.

Onderbreking Kosten

26 september 5 december 17 oktober € 343,-

In de cursus komen de volgende onderwerpen aan de orde: • wat is kunstgeschiedenis?; • opmerkingen over kunstgeschiedenis naar aanleiding van voorbeelden uit de prehistorie; • het oude Egypte: het oude rijk – het middenrijk – het nieuwe rijk; • de Griekse periode: Alexander de Grote, de Romeinse periode; • het Nabije Oosten: Soemerische kunst, Babylon, Assyrische kunst, Neo-Babyloniërs, Perzische kunst; • de Egeïsche kunst: Cycladische kunst; • Kreta: Minoïsche kunst; Peloponessos: Myceense kunst.

Onderwijsvorm Hoorcollege met beamerprojectie. Naast de hoorcolleges is enkele uren per week zelfstudie nodig. Passieve beheersing van de Engelse taal is gewenst.

Literatuur Hugh Honour & John Fleming, Algemene Kunstgeschiedenis, veertiende herziene en uitgebreide druk, Meulenhoff, Amsterdam 2009. Dit boek wordt gebruikt als leidraad. Daarnaast krijgen de deelnemers voor aanvang van de cursus een reader.

Docent Drs. Frans Henk Hoekstra is kunsthistoricus, werkzaam voor onderwijs en musea. Daarnaast organiseert hij sinds 1998 kunsten architectuurreizen (www.franshenkhoekstra.nl). Hij voltooide een eerstegraads lerarenopleiding, kunstacademie en een studie kunstgeschiedenis (VU Amsterdam). Hij werkte o.a. in het Frans Halsmuseum in Haarlem, het Museu de Arte de São Paulo en is rondleider in het Stedelijk Museum Amsterdam. Vanaf 1994 verzorgt hij leergangen kunstgeschiedenis voor HOVO aan de Vrije Universiteit in Amsterdam en voor HOVO Nijmegen.

HOVO CURSUSAANBOD NAJAAR 2017

13


LEERGANG 17/83

Romeinse keizers, deel II

Docent

drs. Johan Hendriks dinsdag Tijd 10.45 – 12.30 uur Bijeenkomsten 10

Aanvang

Dag

Laatste

In de eerste eeuw zocht men in het Romeinse Rijk naar het beste bestuurssysteem. In de tweede eeuw staat dat systeem als een huis en levert het de beste kandidaten om leiding te geven aan een enorm rijk. De leergang ‘Romeinse keizers’ laat zien dat het systeem van Romeinse keizers in optima forma functioneert dankzij adopties die ervoor zorgden dat de meest geschikte mannen toekomstige keizers konden worden.

Inhoud

We staan stil bij vier hoofdvragen: hoe zijn deze keizers op hun positie terecht gekomen? Wat heeft iedere afzonderlijke keizer betekend voor het keizerschap zelf? Welke rol speelde hij bij de ontwikkeling van het keizerrijk en de stad Rome? Tenslotte bekijken we hoe de keizer aan zijn einde is gekomen.

Tegen het einde van de eerste eeuw werd duidelijk dat erfopvolging geen garantie bood voor het krijgen van de juiste keizer. Er moest een ander systeem komen. Dat werd gevonden in een nieuw adoptiesysteem waarin, anders dan in de eerste helft van de eerste eeuw, familiebanden van ondergeschikt belang waren. Hoofdzaak was het vinden van potentiële opvolgers die werkelijk in staat waren om het Romeinse Rijk in politiek, economisch en militair opzicht te leiden. In die zoektocht kreeg ook de Romeinse senaat weer een deel van zijn oude waardigheid terug. Tegen het einde van de tweede eeuw deed een nieuwe familie zijn intrede en stak het oude idee van erfopvolging weer de kop op. De senaat was niet bij machte om deze ontwikkeling te stoppen. Het betekende het begin van het einde van de invloed van de leden van de senaat op de Romeinse politiek. Hun rol zou snel zijn uitgespeeld.

Opzet •

• •

• •

Nerva en Traianus, een beloftevol nieuw begin van de gouden tweede eeuw. Hadrianus, de reizende en bouwende keizer. Antoninus Pius, misschien wel de beste keizer die Rome ooit gehad heeft. Marcus Aurelius, een wijsgeer op de troon. Commodus, het eerste bewijs dat een zoon niet per se een goede opvolger is. Pertinax en Didius Julianus, keizers van een senaat die het ook niet meer weet.

14

HOVO CURSUSAANBOD NAJAAR 2017

Onderbreking Kosten

26 september 12 december 10 en 17 oktober € 338,-

Septimius Severus, de nieuwe krachtige man op de troon. • Caracalla, een tweede bewijs dat een zoon geen goede opvolger hoeft te zijn. • Macrinus en Elagabalus, keizers die Rome richting afgrond leidden. • Severus Alexander, de té jonge en beïnvloedbare keizer.

Onderwijsvorm Hoorcollege met mogelijkheid tot vragen en discussie.

Literatuur Na afloop van de colleges krijgen de cursisten een samenvatting en de PowerPoint-presentatie doorgestuurd.

Docent Drs. Johan Hendriks studeerde M.O.-geschiedenis in Tilburg en archeologie aan de Universiteit van Amsterdam. Hij werkte na zijn leraarschap als stadsarcheoloog in Dordrecht en als hoofd van het Cultureel Erfgoed in Breda. Hij schreef over de kastelen in Noord-Brabant, de archeologie van het Land van Heusden en Altena, Midden-Brabant, Dordrecht en Breda; over de Romeinse tijd, de vroege middeleeuwen en de Sint-Elisabethsvloeden van 1421 – 1424. Hij verzorgt sedert 2011 cursussen op het raakvlak van archeologie en geschiedenis voor de HOVO’s in Tilburg en Nijmegen.


LEERGANG 17/84

Muziekgeschiedenis, deel VI Muziek uit de 20e eeuw

Docent

drs. Joost Langeveld dinsdag Tijd 10.45 – 12.30 uur Bijeenkomsten 10

Aanvang

Dag

Laatste

Inhoud

neoclassicisme, atonaliteit, polytonaliteit, serialisme, aleatoriek, cross-over, minimal music enz., en een groot aantal componisten passeert de revue, o.a. Debussy, Ravel, Stravinski, Schönberg, Bartok, Satie, Poulenc, Hindemith, Ives, Messiaen, Varèse, Prokofiev, Shostakovitsj, Xenakis, Penderecki, Stockhausen, Ligeti, Cage, Nono, Kagel, Glass, Andriessen en Adams.

Rond de overgang van de negentiende naar de twintigste eeuw verkeerde de West-Europese muziek in een crisis. De mogelijkheden van de gangbare westerse toonsoorten, samenklanken, maatsoorten en instrumenten leken langzamerhand uitgeput te raken. Componisten als Richard Strauss en Claude Debussy hadden inmiddels de uiterste grenzen van de (in de loop der eeuwen ontwikkelde) muzikale conventies opgezocht. Hoe nu verder? Typerend voor de twintigste eeuw is dat er niet één maar meerdere compositorische antwoorden op deze vraag werden geformuleerd, zodat diverse muziekstijlen naast elkaar ontstonden die niet alleen zeer uiteenlopend waren, maar vaak zelfs onderling tegenstrijdig. Zo kende de eerste helft van de twintigste eeuw enerzijds het expressionisme, dat steeds radicaler het traditionele muzieksysteem verbouwde, terwijl anderzijds het neoclassicisme juist teruggreep op muzikale werkwijzen uit vroeger eeuwen. In de tweede helft van die eeuw kwam de toevalsmuziek tot bloei, terwijl tegelijkertijd de seriële componisten hun muziek steeds strikter lieten determineren door de rangschikking van het basismateriaal.

Onderbreking Kosten

26 september 12 december 10 en 17 oktober € 328,-

Onderwijsvorm Hoorcollege, rijkelijk geïllustreerd met klinkende muziekvoorbeelden.

Literatuur De literatuur bestaat uit een handboek voor de hele leergang: Donald J. Grout en Claude V. Palisca, Geschiedenis van de Westerse muziek, uitgeverij Olympus. Er zijn diverse heruitgaven van dit boek in omloop maar ze verschillen niet van elkaar.

Docent Drs. Joost Langeveld was als docent werkzaam aan de opleiding Algemene Cultuurwetenschappen van de Radboud Universiteit. Als organist is hij verbonden aan de Grote of St. Stevenskerk te Nijmegen en geeft hij regelmatig concerten in binnen- en buitenland.

Gaandeweg bleek in de twintigste eeuw, muzikaal gezien, bijna alles mogelijk, zelfs een terugkeer naar de romantiek. Daarbij speelden de toenemende mogelijkheden om kennis te nemen van muziek uit andere tijdperken en culturen en de voortdurende stroom van nieuwe technieken een grote, stimulerende rol. In deze muzikale pluriformiteit en complexiteit is menig luisteraar het spoor bijster geraakt. Deze cursus biedt een algemeen overzicht van dit veelkleurige muzikale landschap. Tegelijk zullen aan de hand van concrete muziekwerken aanknopingspunten geboden worden voor het beluisteren van eigentijdse muziek. Er wordt heldere informatie verstrekt over vaak gehanteerde begrippen als impressionisme, expressionisme,

HOVO CURSUSAANBOD NAJAAR 2017

15


LEERGANG 17/85

Geschiedenis van de westerse cultuur, deel VII 18e – begin 19e eeuw

dr. Rob Compaijen, prof. dr. Giel van Gemert, dr. Jac Geurts, drs. Joost Langeveld, drs. Wim de Natris, dr. Jan Peil, dr. Joost Rosendaal, dr. Gerrit Steunebrink, dr. Usha Wilbers Dag dinsdag Laatste 5 december Tijd 13.45 – 15.30 uur Onderbreking 17 oktober Bijeenkomsten 10 Kosten € 338,Aanvang 26 september Docenten

Inhoud 1. George Washington: generaal, staatsman en president – dr. Jac Geurts George Washington wordt algemeen als een van de belangrijkste en beste presidenten van Amerika beschouwd. Mythes en legenden hebben echter vanaf het begin de beeldvorming beïnvloed, zo staat hij als Saint George tegenover George the Usurpator (koning George III van Engeland). De verering is enorm: hij wordt zelfs nu nog gezien als een Mozes die zijn volk uit slavernij naar vrijheid heeft geleid. De hoofdstad, een staat, honderden steden en dorpen, straten en bruggen zijn naar hem genoemd. Dit college behandelt deze hoofdfiguur uit de Amerikaanse geschiedenis aan de hand van zijn leven. Verschillende aspecten komen hierbij aan de orde: zijn rol als grootgrond- en slavenbezitter, als opperbevelhebber in de Onafhankelijkheidsoorlog, zijn betekenis als ‘founding father’ en zijn presidentschap, maar ook zijn opvattingen over slavernij en hoe hij de toekomst van Amerika ziet. 2. Adam Smith’s The Wealth of Nations (1776) – dr. Jan Peil The Wealth of Nations vormt een van de belangrijkste klassieke teksten op het gebied van de economie. (Neo)klassieke economen zagen in de passages over de onzichtbare hand, over natuurlijke prijzen en eigenbelang een aansporing om het zelfregulerend vermogen van een markteconomie te verklaren als betrof het een vorm van mechanica. Nu deze benadering van de economie – door sommigen omschreven als de mechanica van het eigenbelang – in brede kring ter discussie staat, wordt ook The Wealth of Nations opnieuw bestudeerd. Bijzonder hierbij is dat dit economisch werk niet langer geïsoleerd gelezen wordt, maar als onderdeel van een groter moraalfilosofisch project. Vooral de herinterpretaties van Smith’s uiteenzettingen over moral sentiments en sympathy in The Theory of Moral Sentiments maken The Wealth of Nations tot inspiratiebron voor nieuw onderzoek naar de basisprincipes van gedragscoördinatie in een markteconomie.

16

HOVO CURSUSAANBOD NAJAAR 2017

3. De Franse Revolutie – dr. Joost Rosendaal Wellicht heeft geen moment in de geschiedenis zoveel discussie en controversen opgeleverd als de Franse Revolutie. In dit college worden de ontwikkelingen in Frankrijk tussen 1788 en 1799 inzichtelijk. De bestorming van de Bastille was in retrospectief een belangrijke symbolische daad, maar wat betekende deze nu werkelijk voor het verloop van de revolutie? Welk revolutionair moment was belangrijker: 1789 of 1792, toen de monarchie ten val kwam? Was Roberspierre een terrorist of een strijder voor sociale rechtvaardigheid? De chronologie van de revolutie is onlosmakelijk verbonden met morele en politieke oordelen. In het college wordt ook stil gestaan bij de beeldvorming. Het latere verhaal en de emoties lijken vaak belangrijker dan het historische verloop. Uiteindelijk blijft echter het historisch wetenschappelijke verhaal centraal staan in dit college. 4. Drie revolutionaire architecten – drs. Wim de Natris Etienne-Louis Boullée (1728–1799) heeft door allerlei ongelukkige omstandigheden én door exceptionele ideeën weinig bouwwerken kunnen realiseren. Toch is zijn invloed als theoreticus groot. Datzelfde geldt voor zijn tijdgenoot JeanJacques Lequeu (1757–1826). Zijn gerealiseerde oeuvre bestaat uit een aantal landhuizen in de stijl van klassieke tempels. De Franse Revolutie van 1789 maakte hem brodeloos als architect. Claude-Nicolas Ledoux (1736–1806) had aanvankelijk meer geluk, maar veel van zijn projecten, zoals het beroemde Arc en Senans, een complete visionaire modelstad rond een zoutfabriek, werden nog tijdens de uitvoering gedeeltelijk afgebroken. Deze drie architecten wisten het romantisch classicisme op een expressieve wijze vorm te geven. In hun ontwerpen streefden zij naar een architecture parlante, architectuur die uitdrukking geeft aan het karakter en de functie van het gebouw. Boullée, Lequeu en Ledoux zijn de geschiedenis ingegaan als de drie revolutionaire architecten van de achttiende eeuw. Dit college gaat over hun betekenis toen én over hun betekenis nu.


5. Duitse romantiek – prof. dr. Giel van Gemert De Duitse romantische literatuur moest “Progressive Universalpoesie” zijn, stelde Friedrich Schlegel in 1798. Ze moest de maatschappij als het ware doordesemen, alle genres met elkaar verbinden en zelfs de ratio in haar greep krijgen. Met behulp van de fantasie zou het mogelijk zijn om het wezenlijke dat achter de werkelijkheid van alledag verborgen lag, te ontsluiten. De Duitse romanticus probeerde zich af te grenzen van de burgerlijke bekrompenheid, die in het teken stond van concreet nut en economisch belang. In de romantiek ontstond zó dat wat Thomas Mann de typisch Duitse “Innerlichkeit” noemde. Haar invloed op de politiek leidde in zijn ogen uiteindelijk tot de grote catastrofes van de twintigste eeuw. In dit college wordt de specifieke ontwikkeling van de Duitse romantiek geschetst en ingegaan op de doorwerking ervan als typologisch fenomeen. 6. Wolfgang Amadeus Mozart, Le nozze di Figaro – drs. Joost Langeveld De komische opera was waarschijnlijk het muziekgenre dat Mozart het beste lag. Naast de karikaturale schetsen slopen ook serieuze thema’s zijn komedies binnen – in dit geval de sociale spanningen tussen de verschillende klassen – en daarmee de vraag naar de legitimiteit van oude feodale privileges. Wat bracht Mozart ertoe om een zeer omstreden toneelstuk van Beaumarchais in een opera te transformeren? Was het omdat hijzelf door een feodale heer de straat op geschopt was? Of omdat succes verzekerd was na alle schandalen rond dit verboden stuk? Of omdat in de jaren tachtig van de achttiende eeuw met zijn vele uitbarstingen van sociale onrust de komische noot wel moést uitgroeien tot een serieus kritisch geluid? 7. Engelse romantische poëzie: een brug tussen heden en verleden – dr. Usha Wilbers We bespreken een aantal van de belangrijkste werken, zoals de dichtbundel waar het allemaal mee begon – William Wordsworths Lyrical Ballads (1798) – en gedichten van grote namen als John Keats en Percy Bysshe Shelley, maar ook van een aantal vrouwelijke dichters die tot halverwege de twintigste eeuw onderbelicht waren. Er is aandacht voor de vorm, het taalgebruik en de thematiek van deze gedichten. Daarnaast komt de culturele context aan bod waarin deze werken geproduceerd werden. De rode draad van het college is de vraag waarom het in 2017 nog relevant is om deze poëzie te (her)kennen en begrijpen. 8. De Engelse tuinkunst in de achttiende eeuw – drs. Wim de Natris Terwijl de Franse formele tuin in Europa furore maakt, ontstaat in Engeland in de achttiende eeuw verzet tegen de Franse opvatting die de natuur dwingt en dus geweld aandoet. In Engeland leeft de gedachte dat de natuur er is om van te genieten, te onderzoeken, zich erdoor te laten verrassen. De natuur is symbool van vrijheid, niet van geknechtheid. Dit ideaal vormt de basis van de Engelse landschapsstijl. De vormentaal van deze tuinen is zeer divers. De nieuwe manier van tuinaanleg sprak aan, omdat de nieuwe opvattingen de wandelaar het idee gaven van een ‘natuurgetrouwe’ natuur, een typisch romantische gedachte die tot op vandaag de dag aan niets heeft ingeboet.

Aan de hand van een aantal voorbeelden, zoals de tuinen van Castle Howard, Stowe, Stourhead en Blenheim Palace, schetsen we in dit college de evolutie van de Engelse landschapsstijl. 9. Kierkegaard – dr. Rob Compaijen Søren Aabye Kierkegaard (1813–1855) is één van de meest veelzijdige en originele denkers in de geschiedenis van de westerse cultuur. Hoewel hij in overzichten van de westerse filosofie vaak een wat marginale rol speelt, is zijn invloed op de hedendaagse filosofie groot. Kierkegaard wordt in dat verband nogal eens de ‘vader van het existentialisme’ genoemd. In dit college belichten we Kierkegaards visie op een typisch existentialistisch thema, namelijk de zelfwording. Volgens Kierkegaard is het van groot belang dat de mens zichzelf wordt. Maar wat betekent dat? In de verkenning van deze thematiek zien we hoe Kierkegaard op een interessante wijze klassieke én moderne elementen met elkaar in verbinding brengt. 10. Hegel – dr. Gerrit Steunebrink Een van de grootste en invloedrijkste filosofen uit de westerse filosofiegeschiedenis is Hegel (1770–1831). Zijn filosofie bestrijkt heel de werkelijkheid van natuur en cultuur. Maar zijn beste reflecties bestrijken het gebied van de cultuur: de geschiedenis, het recht, de moraal, de kunst, de godsdienst en de filosofie zelf. Daarin geeft hij blijk van waardevolle, kritische inzichten in het fenomeen van de moderniteit. Vooral via het marxisme is zijn filosofie invloedrijk geworden in de hele wereld. Zijn hoofdwerken zijn: Die Phänomenologie des Geistes, Die Enzyklopädie der Wissenschaften en Grundlinien der Philosophie des Rechts.

Literatuur In de passages over de colleges staat daar waar nodig de literatuur vermeld. U ontvangt tijdens of na de colleges materiaal van de verschillende docenten. Het is aan de docent of hij/zij materiaal beschikbaar stelt.

Docenten Dr. Rob Compaijen promoveerde op een studie over Kierkegaard en is als postdoctoraal onderzoeker verbonden aan de Protestants Theologische Universiteit te Amsterdam. Prof. dr. Giel van Gemert is emeritus hoogleraar Duitse taal en cultuur aan de Radboud Universiteit (RU). Dr. Jac Geurts was universitair docent geschiedenis en Amerikanistiek aan de RU tot aan zijn pensioen. Drs. Joost Langeveld was als docent werkzaam aan de opleiding Algemene Cultuurwetenschappen van de RU. Drs. Wim de Natris studeerde kunstgeschiedenis aan de RU met als specialisatie industriële architectuur in de negentiende eeuw. Sinds 1995 beheert hij Galerie De Natris in Nijmegen. Dr. Jan Peil is docent op het departement Economie van de Faculteit der Managementwetenschappen (RU). Dr. Joost Rosendaal is werkzaam bij de afdeling Geschiedenis aan de RU. Dr. Gerrit Steunebrink was universitair docent godsdienst- en cultuurfilosofie aan de RU. Dr. Usha Wilbers is werkzaam als universitair docent Britse letterkunde bij de afdeling Engelse Taal en Cultuur van de RU.

HOVO CURSUSAANBOD NAJAAR 2017

17


LEERGANG 17/86

Filosofie, deel V Inleiding in de moderne wijsbegeerte, deel 1

Docent

drs. Nico Dieteren woensdag Tijd 10.45 – 12.30 uur Bijeenkomsten 10

Aanvang

Dag

Laatste

Inhoud

Opzet

Tijdens dit najaarssemester besteden we in de eerste plaats aandacht aan het rationalisme van René Descartes (1596–1650), die wordt beschouwd als de aartsvader van de moderne filosofie. Tijdens zijn studie bij de Jezuïeten heeft Descartes ervaren dat de filosofie – in tegenstelling tot de wiskunde – niet in staat was hem enige zekerheid te bieden. In zijn Meditaties laat Descartes vervolgens zien, dat de zoektocht naar zekerheid alleen succesvol kan verlopen wanneer eerst een absoluut zeker fundament van kennis wordt gelegd. Aan de hand van de methodische twijfel wordt dan het onbetwijfelbare ego cogito ontdekt als fundament van alles. De zoektocht naar zekerheid vraagt echter niet alleen om een onbetwijfelbaar fundament, maar ook om een zekerheid verschaffende methode. Descartes ontwikkelt dan zijn beroemde mathesis universalis (de universele methode) en zal vervolgens gewapend met deze methode de werkelijkheid in al haar facetten bestuderen. Descartes pretendeert een methode met een universele reikwijdte ontwikkeld te hebben.

De inleiding in de moderne filosofie bestaat uit twee semesters van elk tien colleges. We streven er niet naar om zoveel mogelijk moderne denkers in een kort tijdsbestek aan de orde te stellen, maar willen enkele denkers wat uitvoeriger bespreken. De volgende onderwerpen komen aan de orde: • de vraag naar de methode in het denken van Descartes (de moderne filosofie als reflectie op methode); • het ego cogito als het fundament van kennis; • het begrip van de substantie bij Descartes; • het kritisch onderzoek van ons kenvermogen in het denken van Locke; • Locke en zijn kritiek op de aangeboren ideeën; • het onderscheid tussen matters of fact en relations of ideas in het empirisme van Hume; • het verschil tussen een impression en een idea als louter kwantitatief van aard (Hume).

Behalve aan het rationalisme wordt er tijdens dit semester ook aandacht besteed aan het empirisme. We concentreren ons in de eerste plaats op de Engelse filosoof John Locke (1632–1704), maar ruimen zeker ook tijd in voor de Schotse denker David Hume (1711–1776), die het radicale empirisme vertegenwoordigt en van grote invloed is geweest op de kritische filosofie van Kant (zie het volgende semester). In zijn Prolegomena verwijst Kant dan ook naar Hume als de denker die hem uit zijn dogmatische sluimer heeft gehaald.

Onderbreking Kosten

27 september 6 december 18 oktober € 343,-

Voor deelname aan deze cursus is het niet verplicht dat de cursisten de inleidingen in de antieke en middeleeuwse filosofie hebben gevolgd.

Onderwijsvorm Hoorcolleges.

Literatuur Bij aanvang van het eerste college wordt een reader met teksten uitgedeeld.

Docent Drs. Nico Dieteren verzorgt, na afronding van de studies Nederlandse taal- en letterkunde en filosofie, sinds vele jaren cursussen voor diverse HOVO-instellingen. Op dit moment werkt hij aan een proefschrift over Heidegger en Agamben.

18

HOVO CURSUSAANBOD NAJAAR 2017


LEERGANG 17/87

Nederlandse architectuur, deel III De 19e eeuw

Docent

drs. Joris van Sleeuwen woensdag Tijd 10.45 – 12.30 uur Bijeenkomsten 10

Aanvang

Dag

Laatste

Inhoud

Zo kon het bouwen in neo-stijlen in de negentiende eeuw ontaarden in een maskerade van allerlei stijlen: het eclecticisme. Voorheen kwam die mix van stijlen wel voor in de keuze voor een overgangsperiode van twee stijlen, maar aan het einde van de negentiende eeuw was de combinatie vaak veel kunstmatiger. De stijlen werden gebruikt om bepaalde effecten te bereiken en hiervoor waren de bronnen onuitputtelijk: naast de traditionele voorbeelden uit de klassieke oudheid, gotiek, renaissance en barok werden ook Byzantijnse, Moorse, Egyptische en Aziatische elementen toegepast ter verfraaiing van de gebouwen.

In de late achttiende eeuw maakt de barok plaats voor een hernieuwd classicisme in de architectuur. Een korte overgangsperiode tussen ca. 1780 en 1800 kenmerkt zich door een classicisme met de elegantie van de late barok en rococo. Het neoclassicisme uit de vroege negentiende eeuw is herkenbaar aan de strengheid en monumentaliteit van de gebouwen. De eerste vier decennia van de negentiende eeuw zijn wat de bouwactiviteiten betreft de stilte voor de aanzwellende en aanhoudende storm. De interesse voor historische stijlen beperkt zich niet langer tot de klassieke oudheid, maar breidt zich uit tot een hernieuwde oriëntatie op gotiek, renaissance en barok. Deze stijlen werden gekozen naar gelang men een stemming of gevoel van een bepaalde stijl wilde opwekken. Het historische karakter en de nauwkeurigheid van de ‘kopie’ waren van groot belang. Daarom spreekt men wel van historisme bij het doen van een keuze uit de historische stijlen. De eisen waar nieuwe gebouwentypen zoals fabrieken aan moesten voldoen, maakten nieuwe constructies nodig. Voor kolommen werd gebruik gemaakt van het nieuwe materiaal gietijzer. In combinatie met ijzeren balken ontwikkelde de skeletconstructie zich, die het aanzien van de latere architectuur in de negentiende eeuw ingrijpend wijzigde. Deze ontwikkeling stond doorgaans los van de ‘schone bouwkunst’ in neo-stijlen, die historisch gericht bleef. Nieuwe constructies bleven verborgen achter massieve, traditioneel uitgevoerde gevels.

Onderbreking Kosten

27 september 13 december 18 en 25 oktober € 343,-

Onderwijsvorm Hoorcolleges met ruimte voor het stellen van vragen.

Literatuur De reader wordt voor aanvang van de eerste bijeenkomst uitgereikt.

Docent Drs. Joris van Sleeuwen is in 1991 als kunsthistoricus afgestudeerd aan de Rijksuniversiteit Leiden. In 1983 behaalde hij zijn doctoraal geschiedenis aan de Radboud Universiteit. Hij is gespecialiseerd in architectuurgeschiedenis. Sinds 1987 is hij werkzaam in het volwassenen-onderwijs en verzorgt hij lezingen en kunstreizen.

HOVO CURSUSAANBOD NAJAAR 2017

19


LEERGANG 17/88

Kunstgeschiedenis van de Lage Landen, deel VI Na 1945

Docent

drs. Joris van Sleeuwen woensdag Tijd 13.45 – 15.30 uur Bijeenkomsten 10

Aanvang

Dag

Laatste

Inhoud

In het volgende decennium bestond de neiging om de kunst in haar waardigheid te herstellen. De mogelijkheden van nieuwe middelen als video, computer en plastics werden benut.

In 1945 was het de dynamische directeur van het Stedelijk museum in Amsterdam, Willem Sandberg, die er op uit was Nederland te confronteren met wat er internationaal in de kunst gebeurde. In diezelfde jaren traden ook een aantal zeer begaafde jonge Nederlandse kunstenaars naar voren, waar Sandberg de volle schijnwerpers van zijn aandacht op zou richten. Deze kunstenaars, met name de Nederlandse schilders die zich bij de Cobra-beweging aansloten, zouden later ook internationaal doorbreken. Omdat men in Nederland de eerdere experimenten van voor de tweede wereldoorlog enigszins was vergeten, of als afgedaan beschouwde, was het schokeffect van Cobra en andere vernieuwingsbewegingen in de tweede helft van de jaren veertig zeer groot. In België, dat al tijdens het Interbellum een eigen surrealistische beweging kende, werd de jonge experimentele kunst ervaren als een begrijpelijke volgende stap in de ontwikkeling van de beeldende kunst.

Onderbreking Kosten

Het postmodernisme leidde in de jaren tachtig het einde van de avant-gardes in: er mocht weer geschilderd en gebeeldhouwd worden. In deze nieuwe explosie van vitaliteit en werkdrift werd de kunst een kolossaal spel met alles, waarin het irrationele, het poëtische de boventoon voert.

Opzet • • • • • • •

Cobra-beweging Informele kunst Nul-beweging Geometrische abstractie Fluxus Nieuwe figuratie Realisme na 1945 De Nieuwe Schilderkunst en beeldhouwkunst (jaren tachtig)

Sandbergs opvolger Edy de Wilde typeert de Nederlandse kunst van na 1945 als een kunst van twee uitersten: “aan de ene kant een emotioneel élan, enigszins expressionistisch georiënteerd (Van Gogh) en aan de andere kant die neiging tot precies het tegenovergestelde: een sterke discipline. Denk maar aan de calvinistische Mondriaan, die streefde naar absolute harmonische verbeelding. Hij liet zijn emoties niet de vrije loop”. Die tegenstelling is ook te zien in de naoorlogse stromingen van bijvoorbeeld Cobra, Nul en Fluxus.

Rond 1960 werd het enthousiasme en de vitaliteit van de Amerikaanse kunst ontdekt. Mede gestimuleerd door de snelle maatschappelijke ontwikkelingen in eigen land werd er vanaf toen heel anders gedacht over beeldende kunst dan in de vijftien jaar daarvoor. De jaren zestig was een periode waarin alles kon en alles mocht en de kunst een sterk ludiek en maatschappelijk gericht karakter had. De schilderkunst verloor haar leidende positie en werd niet geschikt bevonden voor de nieuw aangewezen richting. De schilders verklaarden daarop hun eigen medium voor dood.

Docent

20

HOVO CURSUSAANBOD NAJAAR 2017

27 september 13 december 18 en 25 oktober € 343,-

Onderwijsvorm Hoorcolleges met ruimte voor het stellen van vragen.

Literatuur De reader wordt voor aanvang van de eerste bijeenkomst uitgereikt.

Drs. Joris van Sleeuwen is in 1991 als kunsthistoricus afgestudeerd aan de Rijksuniversiteit Leiden. In 1983 behaalde hij zijn doctoraal geschiedenis aan de Radboud Universiteit. Hij is gespecialiseerd in architectuurgeschiedenis. Sinds 1987 is hij werkzaam in het volwassenen-onderwijs en verzorgt hij lezingen en kunstreizen.


LEERGANG 17/89

Europese geschiedenis van de oudheid tot nu, deel III Van de Reformatie tot Napoleon

Docent

drs. Feico Houweling donderdag Tijd 13.45 – 15.30 uur Bijeenkomsten 10

Aanvang

Dag

Laatste

Het Europa waarin de paus, de keizer en een aantal koningen het voor het zeggen hebben, wordt rond 1517 wakker geschud door Maarten Luther met zijn protest tegen de aflaat. Maar zijn Reformatie heeft veel bredere gevolgen dan alleen het ontstaan van de protestantse kerk. De Duitse vorsten trekken de politieke macht naar zich toe. Vervolgens ontstaat de ene revolutie na de andere, tot aan de Franse Revolutie. De democratie wordt schoksgewijs geboren.

Russen steeds meer voelbaar. Als dan ook Pruisen opkomt, is er voor Polen geen plaats meer op de landkaart. De filosofen van de Verlichting hebben daarop geen antwoord. Tegen de tijd dat Napoleon de Europese bedden komt opschudden, lijkt het Europese continent wel te krap geworden voor zo veel landen en culturen.

Onderbreking Kosten

Opzet •

Inhoud

De geschiedenis van Europa tussen de middeleeuwen en de moderne tijd laat zich lezen als een roman over een grote familie in een te klein huis. Tal van nieuwe staten vechten om een plekje en voor sommige, zoals het Bourgondische rijk van Karel de Stoute, is uiteindelijk geen plaats.

• • • • • •

Het Europa van de nationale staten is ontstaan in de late middeleeuwen, ook al zijn de contouren van veel landen al eeuwen eerder zichtbaar. Het Heilig Roomse Rijk was lange tijd dominant in het westen zoals Byzantium in het oosten, maar die situatie verandert radicaal met de opkomst van nationale staten als Frankrijk en Engeland.

21 september 7 december 19 oktober en 9 november € 328,-

• •

inleidend overzicht: het tijdperk van de revoluties van het Heilig Roomse Rijk tot het Duitse Keizerrijk Engeland en Ierland Frankrijk Spanje, Portugal, Italië en Zwitserland Noordelijke en Zuidelijke Nederlanden Oostenrijk en Rusland Polen, Bohemen en Hongarije Ottomaanse Rijk, Balkan, Griekenland Scandinavië

Onderwijsvorm Hoorcollege met de mogelijkheid tot het stellen van vragen.

Aanbevolen literatuur Met de komst van deze staten breekt ook het tijdperk van de grote revoluties aan. In Duitsland, de Nederlanden, Engeland en Frankrijk doen zich politieke en maatschappelijke omwentelingen voor die niet alleen op zichzelf, maar ook in hun samenhang interessant zijn. Dat geldt eveneens voor de ontwikkelingen in heel Europa. Zo is er de enorme opkomst van het Ottomaanse Rijk en van tsaristisch Rusland, dat zichzelf ziet als het ‘Derde Rome’ na de ondergang van Rome zelf en van Byzantium. De landen in Midden- en Oost-Europa komen nogal eens tussen wal en schip terecht. De Oostenrijkse Habsburgers beheersen het halve continent en in het oosten wordt de invloed van de

Lord, John. A Modern History, From the Time of Luther to the Fall of Napoleon, For the Use of Schools and Colleges, Philadelphia etc, 1894, 532 pag. (gratis als internet-boek, e-boek en pdf via: http://www.gutenberg.org/ebooks/24598). Rosenstock-Huessy, E., 2003. De grote revoluties, autobiografie van de westerse mens. Vught: Skandalon, ISBN 978-90-76564-36-4 (hieruit de hoofdstukken 5, 6, 7 en 8).

Docent Drs. Feico Houweling studeerde eigentijdse geschiedenis/ scandinavistiek aan de Rijksuniversiteit Groningen en is werkzaam als schrijver en verteller van geschiedenis. Hij is verbonden aan diverse HOVO-instellingen in Nederland.

HOVO CURSUSAANBOD NAJAAR 2017

21


LEERGANG 17/90

De bètacanon. Een selectie uit natuurwetenschappelijke hoogtepunten, deel IV Docenten

Prof. dr. Erik Barendsen, dr. Jan Derksen, dr. Pim Haselager, prof. dr. Jan van Hooff, dr. Fransje Hooimeijer, dr. Caroline Katsman, dr. Hugo Meekes, dr. Sander Meijerink, prof. dr. John van Opstal, prof. dr. Theo Rasing

Dag

donderdag 10.45 – 12.30 uur Bijeenkomsten 10 Aanvang 28 september

Laatste

Tijd

Onderbreking

Inhoud

Er is dus een noodzaak om daar slim mee om te gaan. Om deze complexe ondergrondse ruimte te kunnen begrijpen en ook daarin te kunnen optimaliseren is de Systeemverkenning Ruimte en Ondergrond ontwikkeld. Deze methodiek staat centraal in deze lezing.

1. Entropie – dr. Hugo Meekes Thermodynamica of warmteleer is de leer die de omzetting van verschillende vormen van energie beschrijft. Zo kun je stralingsenergie van de zon omzetten in elektrische energie, of chemische energie uit ons voedsel in spierbewegingen. Bij alle omzettingen speelt warmte een rol en om die rol eenduidig te beschrijven is het begrip entropie onontbeerlijk. Zo is het de entropie die ons leert onder welke omstandigheden en in welke richting zo’n energieomzetting spontaan verloopt. Tegelijkertijd vertelt de entropie ons waarom een perpetuum mobile niet is te realiseren. In het college wordt gepoogd de mystiek, die bestaat rond het begrip entropie, op te heffen. 2. Voedsel – dr. Jan Derksen Voor homo sapiens (de ‘wetende’ mens) was het verkrijgen van voldoende, geschikt voedsel lange tijd een zaak van levensbelang. Tegenwoordig lijkt eerder een overaanbod het probleem te zijn. We worden overspoeld met wetenschappelijke, of meestal pseudowetenschappelijke, gezondheid- en welzijnsclaims voor ‘wonder’-voedsel en diëten. Mode, reclame, hear-say, gezondheidsgoeroes en niet te vergeten financieel belanghebbenden, spelen hierbij de hoofdrol. Inzicht in onze evolutionaire herkomst zal helpen op verantwoorde wijze ons voedsel te kiezen. 3. Stad – dr. Fransje Hooijmeijer De helft van de stad bevindt zich onder de grond: water, kabels en leidingen, energie, ecologie, archeologie, draagkracht en voedsel. De ondergrond neemt deel aan oplossingen voor de stedelijke klimaatopgave. De bodem speelt een grote rol in waterberging en waterafvoer en in de energietransitie. Alles wat er in de bodem aan civiele constructies gebeurt, is erg kostbaar.

22

HOVO CURSUSAANBOD NAJAAR 2017

Kosten

7 december 19 oktober € 338,-

4. De sociale evolutie van de mens – prof. dr. Jan van Hooff Van onze naaste verwant, de chimpansee, leven er nog zo’n 200.000. Dat is minder dan de dagelijkse toename van de menselijke wereldbevolking. De mens is onmiskenbaar de meest succesvolle grote zoogdierensoort. De wegen van vóórmens en vóórchimp scheidden zich zo’n 7 miljoen jaar geleden. Hoe verliep die succesvolle ontwikkeling? Sinds Eugène Dubois, dik 100 jaar geleden, het eerste fossiel van een vroegmens, de “rechtopgaande aapmens” opdolf, is onze kennis over de evolutionaire historie van de hominoïden spectaculair toegenomen. En evenzo de kennis over de socio-ecologie van de met ons verwante hominoïden, de mensapen. Beschouwing van al die gegevens levert gefundeerde inzichten op over de eigenaardigheid van de sociale evolutie van de mens. 5. Waterwerken – dr. Sander Meijerink In dit college presenteren we een historisch overzicht van de Nederlandse strijd tegen het water. We beginnen bij de aanleg van terpen en de oprichting van de eerste waterschappen. Vervolgens komen droogmakerijen en de aanleg van dijken aan de orde. Daarna gaan we in de op de grote waterstaatkundige projecten van de vorige eeuw, de Zuiderzeewerken en de Deltawerken. Tenslotte bespreken we recente ontwikkelingen, zoals het project Ruimte voor de Rivier, het Deltaprogramma en de nieuwe risiconormering. In het college staan zowel technologische innovaties als de wisselwerking tussen techniek en samenleving centraal.


6. Chaos – prof. dr. John van Opstal Natuurlijke processen werken op basis van ‘natuurwetten’; wiskundige regels die bloot te leggen zijn aan de hand van fysische grondbeginselen. Als eenmaal bekend is hoe het proces op een bepaald moment is, kunnen die wetten het verdere verloop (verleden en toekomst) met grote precisie voorspellen. Echter, soms blijken de voorspellingen van de wiskundige modellen enorm sterk af te hangen van de begintoestand. Een hele kleine verandering in (of onnauwkeurigheid in de kennis van) die begintoestand kan dan een totaal ander verloop van het proces opleveren. In zo’n geval spreken we van ‘chaos’. Chaotische systemen zijn meer regel dan uitzondering, en ze confronteren ons hard met de grenzen aan de voorspelbaarheid van natuurlijke processen. In dit college zal de docent ingaan op het begrip chaos, en het universele karakter ervan illustreren aan de hand van een aantal sterk uiteenlopende voorbeelden. 7. Oceaanstromingen – dr. Caroline Katsman Passaatwinden zorgen in alle wereldzeeën voor oceaanstromingen aan het oppervlak. Maar ook in de diepzee staat de oceaan niet stil: kleine verschillen in temperatuur en zoutgehalte veroorzaken ook daar beweging. Oceanen stromen langzaam maar de stromingen transporteren enorme hoeveelheden warmte en zijn daarmee van cruciaal belang voor ons klimaat. In dit college bespreken we deze stromingspatronen, meettechnieken om ze in kaart te brengen, veranderingen in oceaanstromingen en de mogelijke gevolgen voor het klimaat. 8. De computer – prof. dr. Erik Barendsen Hedendaagse computers zijn uiteenlopende en ingewikkelde apparaten. Toch is de manier waarop ze werken terug te voeren op één eenvoudig model. Al in de jaren dertig van de twintigste eeuw bedacht de Britse wiskundige Alan Turing (1912–1954) een abstracte machine die later de basis zou vormen voor de ontwikkeling van de computer. In dit college vergelijken we Turings machine met modernere computers. We bespreken ook de grote invloed van Turings werk op de informatica als bètawetenschap. 9. Nanotechnologie – prof. dr. Theo Rasing Nano (van nanos = dwerg) is een klein woord met een grote impact op de technologie. Kranten staan vol over de ontwikkelingen en impact van de nanowetenschap en -technologie in de electronica, communicatie, veiligheid, voedsel, energie etc. Er zijn ook science fictionachtige verhalen over medische toepassingen van nanocapsules die ernstige aandoeningen kunnen lokaliseren en ter plekke zowel diagnosticeren alsook ingrijpen. In dit college zullen we de ‘science’ van de ‘fiction’ proberen te scheiden en een inzicht proberen te geven in de fascinerende wetenschappelijke en technologische aspecten van de nanotechnologie.

10. Robots en ouderen. Wat kunnen ze dan en wat willen we eigenlijk? – dr. Pim Haselager De boodschap dat robots ‘eraan komen’ hoor je overal. In kranten, films en websites worden kleurige foto’s en fraaie filmpjes van mensen vertoond die geboeid, vrolijk of soms zelfs innig met robots omgaan. Diverse instellingen (verzorgingstehuizen, scholen, bibliotheken) schaffen inmiddels robots aan. Er woeden felle discussies over de consequenties van robots voor de werkgelegenheid. Maar wat kunnen robots nu eigenlijk precies in de praktijk? Hoe nuttig zijn ze? Hoe gewenst? En voor welke taken zijn ze geschikt, en voor welke juist (nog) niet? Diverse praktijkvoorbeelden van robots worden gepresenteerd, alsmede enkele belangrijke technische en maatschappelijke kwesties die daarbij aan de orde komen. Het college verschaft u informatie over de (on)kunde van robots om uw beeld van (en bijdrage aan) de maatschappelijke discussie over een verantwoorde inzet van robots te verscherpen.

Onderwijsvorm Hoorcolleges met PowerPoint-presentaties.

Literatuur Robbert Dijkgraaf, Louise Fresco, Tjerk Gualthérie van Weezel en Martijn van Calmthout (red.), De Bètacanon. Wat iedereen moet weten van de natuurwetenschappen, De Volkskrant, Meulenhoff, 2008. De inhoud van de colleges is niet geheel overeenkomstig met de inhoud van de afzonderlijke hoofdstukken uit het boek. Het boek is alleen tweedehands verkrijgbaar. De desbetreffende hoofdstukken worden vooraf aan het college uitgereikt.

Docenten Prof. dr. Erik Barendsen is hoogleraar bètadidactiek aan de Radboud Universiteit (RU) en hoogleraar informaticadidactiek aan de Open Universiteit. Dr. Jan Derksen is bioloog en was werkzaam bij de afdeling Plant Cell Biology (RU). Dr. Pim Haselager is universitair hoofddocent kunstmatige intelligentie bij het Donders Institute for Brain, Cognition and Behaviour aan de opleiding Kunstmatige Intelligentie. Prof. dr. Jan van Hooff was hoogleraar gedragsbiologie aan de Universiteit Utrecht. Dr. Fransje Hooimeijer is universitair docent environmental technology and design aan de TU Delft. Dr. Caroline Katsman is universitair hoofddocent fysische oceanografie en klimaat bij de afdeling Waterbouw, Faculteit Civiele Techniek, TU Delft. Dr. Hugo Meekes is als universitair docent verbonden aan de afdeling Vaste Stof Chemie van de RU. Dr. Sander Meijerink is universitair hoofddocent water governance aan de Faculteit Managementwetenschappen (RU). Prof. dr. John van Opstal is hoogleraar bij het Donders Institute for Brain, Cognition and Behaviour en bij het Faculteit der Medische Wetenschappen (RU), met als leeropdracht respectievelijk biofysica en systeembiofysica. Prof. dr. Theo Rasing is directeur van het Institute for Molecules and Materials en hoogleraar Spectroscopy of Solids and Interfaces (RU).

HOVO CURSUSAANBOD NAJAAR 2017

23


LEERGANG 17/91

Geschiedenis van de westerse cultuur, deel I De Griekse oudheid

dr. ir. Frederik Bakker, prof. dr. Paul Bakker, Jeroen Dera, MA, prof. dr. André Lardinois, Janric van Rookhuijzen, MA, prof. dr. Geert Vanpaemel, prof. dr. Frank Verbunt Dag donderdag Laatste 7 december Tijd 10.45 – 12.30 uur Onderbreking 19 oktober Bijeenkomsten 10 Kosten € 338,Aanvang 28 september Docenten

Deze leergang biedt een canon van de westerse cultuur vanaf de oudheid tot de negentiende eeuw. Ieder semester worden chronologisch teksten en werken besproken die tot op de dag van vandaag invloed uitoefenen op of een plaats innemen in de westerse cultuur. Dit semester komt de Griekse oudheid aan bod. De leergang start met een inleidend college over canons.

Inhoud 1. Inleiding over canons – Jeroen Dera, MA ‘De honderd boeken die je gelezen moet hebben’, de Top 250 van de filmsite IMDB, de Canon van Nederland: in de eenentwintigste eeuw bepalen we onze visie ten opzichte van kunst, geschiedenis en cultuur bij voorkeur aan de hand van afgebakende overzichten. Het achterliggende idee daarbij is vaak: wie mee kan praten over de titels of gebeurtenissen op zo’n lijst, is relatief ‘ingewijd’. Voor een deel is dat zeker waar, maar het is ook goed om te beseffen dat een canon een cultureel construct is, een resultaat van een ingewikkeld samenspel tussen waardering, overlevering en heersende ideologieën. In het openingscollege van de leergang wordt het concept ‘canon’ daarom aan kritische beschouwing onderworpen en in een historisch en cultuurtheoretisch perspectief geplaatst. 2. De Odyssee van Homerus – prof. dr. André Lardinois De Odyssee van Homerus is een van de oudst bewaarde literaire documenten uit Europa. Het is geschreven in het Oud-Grieks, een verre voorloper van het moderne Grieks. De oude Grieken schreven dit werk, samen met de Ilias, toe aan de legendarische dichter Homerus (Grieks: Homeros), die in de achtste eeuw v.Chr. zou hebben geleefd. Het is een lang, episch gedicht, bestaande uit ongeveer 12.000 versregels, verdeeld over 24 ‘boeken’ (boekrollen) of hoofdstukken. De bedoeling is dat u het hele gedicht leest, liefst in de vertaling van Imme Dros (Amsterdam: Athenaeum-Polak & van Gennep), maar een andere vertaling mag ook. In het college zal de nadruk worden gelegd op de vele verhalen die in de Odyssee worden verteld en wat ons dit zegt over het ontstaan van literatuur.

24

HOVO CURSUSAANBOD NAJAAR 2017

3. Griekse Tragedies – prof. dr. André Lardinois In dit college staat de Griekse tragedie centraal. Deelnemers wordt gevraagd om de Oresteia van Aeschylus te lezen en de Elektra van Euripides in de vertaling van G. Koolschijn, Eén familie, acht tragedies, uitgegeven door Athenaeum-Polak & van Gennep. De Oresteia is een trilogie die uit drie tragedies bestaat (Agamemnon, Offerdragers, Eumeniden), die samen het tragische verhaal vertellen van de familie van Agamemnon. Het werd in de oudheid al geroemd en heeft dan ook veel navolging gekregen, onder andere in de Elektra van Euripides, dat dezelfde gebeurtenissen vertelt als de Offerdragers maar op heel andere wijze. Aan de hand van deze tragedies zal de functie van de tragedie in het antieke Athene en het tragische wereldbeeld van de Grieken worden besproken. 4. De Historiën van Herodotus – Janric van Rookhuijzen, MA De Historiën van Herodotus, ontstaan rond 430 v.Chr., zijn een van de grootste en beroemdste prozawerken uit de Griekse literatuur. Herodotus stond bekend als de vader der geschiedschrijving, en beschreef de gehele wereld die op dat moment bekend was bij de Grieken: van Scythië tot Egypte en van de zuilen van Heracles tot India. Maar al in de oudheid kon zijn werk ook op veel kritiek rekenen. In dit college behandelen we deze tekst, met bijzondere aandacht voor Herodotus’ vertelling van de Perzische Oorlogen, een reeks conflicten tussen de Griekse steden en de Perzische koningen Darius (490 v.Chr.) en Xerxes (480 – 479 v.Chr.). Het is de bedoeling dat de deelnemers boeken 7 t/m 9 lezen, liefst in de vertaling van Hein van Dolen (Het verslag van mijn Onderzoek, Uitgeverij Sun, ISBN 9789061685838). 5. Plato’s Politeia (De Staat) – dr. ir. Frederik Bakker Plato’s Politeia is een werk van contrasten. Een cynische verdediging van het recht van de sterkste wordt beantwoord met een voorstel tot instelling van een totalitaire junta, en een pleidooi voor politieke gelijkheid van man en vrouw wedijvert met vrouwonvriendelijke vooroordelen. Het is gemakkelijk en


vermakelijk om aanstoot te nemen aan zulke passages, maar interessanter is om te proberen ze in hun context te begrijpen en op waarde te schatten. Dan blijkt dat Plato’s Politeia ons misschien nog iets kan leren over de juiste instelling van de ziel, over de voors en tegens van verschillende politieke systemen, en over onze eigen vooroordelen. 6. Aristoteles: Metafysica – prof. dr. Paul Bakker De Metafysica van Aristoteles is een van de meest invloedrijke geschriften uit de geschiedenis van de westerse filosofie. Het werk staat aan de oorsprong van een filosofische discipline die doorgaans als de meest fundamentele wetenschap wordt beschouwd: de metafysica. Maar waarover gaat Aristoteles’ Metafysica eigenlijk? De naam ‘Metafysica’ duidt slechts aan dat het gaat om een set boeken die gelezen moeten worden ‘na de Fysica’ (meta ta physika). Als het gaat om de wetenschap die in de Metafysica centraal staat, blinkt Aristoteles uit in onduidelijkheid: hij spreekt afwisselend over ‘wijsheid’, ‘eerste filosofie’, ‘theologie’, ‘de wetenschap van het zijnde als zijnde’, ‘de wetenschap van substanties’ en ‘de wetenschap waarnaar we op zoek zijn’. In dit college lezen we enkele passages uit Aristoteles’ Metafysica en gaan we in op enkele sleutelbegrippen uit zijn filosofie, die in de Metafysica aan de orde komen: ‘substantie’, ‘oorzaak’, ‘vorm’, ‘materie’, ‘zijn’, de ‘eerste onbewogen Beweger’. 7. Aristoteles: Anima – prof. dr. Paul Bakker Aristoteles’ boek De anima behandelt het principe dat levende dingen levend maakt: de ziel (psuchè, anima). In dit korte geschrift benadrukt Aristoteles de nauwe verbondenheid van ziel en lichaam. Volgens hem is de ziel ‘de eerste actualiteit’ van het lichaam, datgene waardoor levende organismen (planten, dieren en mensen) hun uiteenlopende vitale functies kunnen uitoefenen: leven, waarnemen, bewegen, kennen… In dit college besteden we aandacht aan het zielsbegrip van Aristoteles en aan zijn ‘hylemorfistische’ opvatting over de verhouding tussen lichaam en ziel. Ook gaan we in op Aristoteles’ begrip van de menselijke geest (nous). We lezen passages uit boek III van De anima (hoofdstuk 4-5), waarin Aristoteles betoogt dat de menselijke geest van tweeërlei aard is: een geest die ‘alle dingen wordt’ en een geest die ‘alle dingen maakt’. Wat betekenen deze curieuze passages, die het westerse denken over menselijke rationaliteit zo diepgaand hebben beïnvloed? 8. Van rekenkunde naar wiskunde – prof. dr. Frank Verbunt De Grieken beschreven de beweging van de planeten geometrisch met draaiende bollen en bolschillen, en bereikten zo dezelfde nauwkeurigheid als de zuiver rekenkundige Babyloniërs. De grootste sterrenkundige was Hipparchos wiens werk we voornamelijk kennen door zijn navolger Ptolemaios. Uit sterrenkundige waarnemingen volgt de bolvorm van de aarde, en Ptolemaios schreef naast zijn boeken over de sterrenkunde (De Grote Ordening, later bekend als Almagest) en astrologie (De Vier Boeken), ook een boek over de aarde, met een wereldkaart (De Geometrie). De rol hierin van de filosofen Plato en Aristoteles is historisch zwaar overschat.

9. Euclides en de grondslagen van de wiskunde – prof. dr. Geert Vanpaemel In het Griekse denken stond de wiskunde model voor rationeel en deductief denken. Plato had de wiskunde gemaakt tot de basis van zijn hele filosofie. Het was aan Euclides om de grondslagen van dat wiskundig denken vast te leggen. In de Elementen herleidde hij de hele wiskunde tot een beperkt aantal postulaten, waaruit op een systematische manier de hele meetkunde en getallenleer konden worden afgeleid. Het boek diende 2500 jaar lang als hét referentiepunt voor alle wiskundigen. In de cursus bespreken we het ontstaan van het boek, de belangrijkste stellingnames van Euclides, en de doorwerking ervan in de geschiedenis van de wiskunde tot in de twintigste eeuw. 10. Aristoteles: Vader van de biologie – dr. ir. Frederik Bakker In het werk van Aristoteles is een belangrijke plaats weggelegd voor het onderzoek naar dieren. Hoewel Aristoteles hierin een pionier was, kenmerkten zijn biologische werken zich al meteen door hun methodische en systematische aanpak en door een duidelijke visie, waardoor zij een grote invloed hebben uitgeoefend op de ontwikkeling van de biologie. Het belangrijkste en leidende principe in Aristoteles’ biologie is de teleologie, de overtuiging dat delen en gedragingen van dieren moeten worden verklaard op grond van hun functie in het geheel, en hun bijdrage aan het voortbestaan van het individuele dier en de soort. Hoewel sinds Darwin de teleologische opvatting van de natuur als zodanig niet meer algemeen wordt aangehangen, blijft het identificeren van functies een belangrijke middel om te begrijpen waarom natuurlijke selectie bepaalde patronen en structuren heeft geprivilegieerd.

Onderwijsvorm Hoorcollege.

Literatuur In de passages over de colleges staat daar waar nodig de literatuur vermeld. U ontvangt tijdens of na de colleges materiaal van de verschillende docenten. Het is aan de docent of hij/zij materiaal beschikbaar stelt.

Docenten Dr. ir. Frederik Bakker is universitair docent geschiedenis van de filosofie aan de Radboud Universiteit (RU). Prof. dr. Paul Bakker is hoogleraar geschiedenis van de filosofie aan de RU. Jeroen Dera, MA is docent moderne Nederlandse letterkunde aan de RU en aan de Universiteit Utrecht. Prof. dr. André Lardinois is werkzaam bij de afdeling Griekse en Latijnse taal en cultuur (RU). Janric van Rookhuijzen, MA is promovendus en onderwijscoördinator bij diezelfde afdeling. Prof. dr. Geert Vanpaemel is gespecialiseerd in wetenschapsgeschiedenis en werkzaam aan de Katholieke Universiteit Leuven. Prof. dr. Frank Verbunt is werkzaam bij de afdeling Sterrenkunde van de Faculteit der Natuurwetenschappen, Wiskunde en Informatica aan de RU.

HOVO CURSUSAANBOD NAJAAR 2017

25


LEERGANG 17/92

Oosterse filosofie, deel I Algemene inleiding in de oosterse filosofie

Docent

drs. Michel Dijkstra donderdag Tijd 19.00 – 20.45 uur Bijeenkomsten 10

Aanvang

Dag

Laatste

Wie was Confucius en wat dacht hij? Waarom gebruiken zenmeesters zoveel raadselachtige formuleringen? En wat is het verschil tussen hindoeïsme en boeddhisme? Op deze en vele andere wijsgerige vragen krijgt u een antwoord in de cursus Algemene inleiding in de oosterse filosofie.

Opzet

Onderbreking Kosten

21 september 14 december 19 oktober, 23 en 30 november € 328,-

Ieder college bevat een PowerPoint-presentatie, die ook beschikbaar wordt gesteld voor de cursisten. Inhoudelijk volgt de cursus het Basisboek oosterse filosofie. De cursus Algemene inleiding in de oosterse filosofie wordt vervolgd met drie verdiepingscursussen: een inleiding tot het Chinese, het Indiase en het Japanse denken.

Inhoud Tijdens de tien bijeenkomsten van deel I van deze leergang maakt u in vogelvlucht kennis met de belangrijkste richtingen binnen het oosterse denken. Achtereenvolgens komen de filosofische tradities van India, China en Japan aan bod. De uiteenlopende onderwerpen zoals staatsleer (confucianisme), kennistheorie (hindoeïsme), niet-normatieve ethiek (taoïsme) en de zoektocht naar authenticiteit (zenboeddhisme) vormen een dwarsdoorsnede van de filosofische rijkdom van Azië. Een belangrijke lijn in de cursus is de geschiedenis van het boeddhisme, dat zijn wortels in India heeft, tot grote bloei komt in China en vervolgens heel Zuid-Oost-Azië veroverde, inclusief Japan. Dankzij deze ontwikkeling vormt de leer van de Boeddha een cross-culturele filosofie, zoals we dat met een modern woord noemen, maar die zich al ten tijde van de middeleeuwen voordeed. Behalve een kennismaking met de belangrijkste kenmerken van de oosterse filosofieën in het algemeen verdiept u zich per college in het werk van een baanbrekende wijsgeer. Deze kopstukken uit de Aziatische wereld zijn onder andere Boeddha, de hindoetheoreticus Shankara, Confucius. Lao Zi en de beroemde Japanse zendenker Dogen. Hoe divers het gedachtegoed van deze denkers ook is, ze zijn allemaal met elkaar verbonden door hun grote liefde voor de praktijk. In Azië is filosoferen namelijk niet primair een studeerkameraangelegenheid, maar gericht op het alledaagse leven. Om het met de grote taoïstische filosoof Zhuang Zi te zeggen: “De Weg ontstaat door hem te gaan!”

26

HOVO CURSUSAANBOD NAJAAR 2017

Onderwijsvorm Hoorcollege met ruim gelegenheid voor vragen en discussie.

Literatuur Verplichte literatuur: Michel Dijkstra, Basisboek oosterse filosofie, Leusden: ISVW uitgevers, 2016, € 17,50.

Docent Drs. Michel Dijkstra studeerde filosofie, Sanskriet en journalistiek in Groningen. Hij publiceert regelmatig over oosterse filosofie in Filosofie Magazine en publiceerde onder andere Zenboeddhisme (2010) en Inleiding taoïstische filosofie (red., 2015). Momenteel werkt hij aan een proefschrift over Meister Eckhart en zenmeester Dogen.


CURSUS 17/93

Nationale waarden in een tijd van ontworteling De Nederlandse grondwet in de politieke praktijk

Docent

prof. dr. Bas de Gaay Fortman maandag Tijd 13.45 – 15.30 uur Bijeenkomsten 4

Aanvang

Dag

Laatste

Wereldwijd is het politieke toneel in korte tijd hevig veranderd: beschadigde economische verwachtingen, vluchtelingenstromen, terreuraanslagen, politiek en maatschappij in verwarring met als reactie populisme en referendumpolitiek. Hoe geven we onze uit balans geraakte samenleving weer politieke structuur? Voor een positief antwoord richt deze cursus het oog op de Nederlandse grondwet met de daarin verankerde grondslagen van democratie en rechtsstaat. Maar hoe komen die onbekende grondwettelijke waarden tot leven?

Onderwijsvorm

Inhoud De grondwet is in staat om verstoorde verbindingen opnieuw te leggen, zowel die tussen politici en burgers als die tussen burgers onderling. Deze krachtige tekst kan ons helpen om uit politieke verwarring te raken. Je zou die een bovenpolitiek kader kunnen noemen, zoals Bas de Gaay Fortman oppert. Daarin zijn normen vastgelegd die zijn voortgekomen uit een beschavingsgeschiedenis van vele eeuwen. Zo opent de grondwet met grondrechten als gelijke behandeling en het discriminatieverbod. Deze waarden behoren tot ons moreel erfgoed, dat wil zeggen: al wat een land aan publieke moraal heeft verworven.

Onderbreking Kosten

2 oktober 30 oktober 16 oktober € 151,-

Interactieve hoorcolleges.

Literatuur Aanbevolen wordt: Bas en Olivier de Gaay Fortman, De Grondwetwijzer, Prometheus: Amsterdam (2017); Bas de Gaay Fortman, Moreel erfgoed, Prometheus: Amsterdam (2016).

Docent Prof. dr. Bas de Gaay Fortman, oud-hoogleraar politieke economie en nog steeds actief aan de Universiteit Utrecht, richt zich al meer dan een halve eeuw op de dagelijkse spanning tussen macht en moraal. Van 1971 tot 1991 was hij lid van de Staten-Generaal. Hij was een succesvol lijsttrekker van de later in GroenLinks opgegane PPR. Hij is de auteur van Moreel erfgoed (2016) en medeauteur, samen met zijn kleinzoon Olivier de Gaay Fortman, van De Grondwetwijzer (2017).

Deze cursus gaat niet alleen in op de bedreiging van het moreel erfgoed, maar toont bovenal aan tot welke positieve gevolgen de waardering ervoor kan leiden. De grondwet, waarin de grondslagen van dit erfgoed zijn vastgelegd, dient in ere gehouden te worden, willen we de grote problemen van onze tijd – zoals migratie, klimaat, armoede en terrorisme – aanpakken.

HOVO CURSUSAANBOD NAJAAR 2017

27


CURSUS 17/94

Evenveel geluk als wijsheid Stoïcijnse levenskunst

Docent

dr. Miriam van Reijen maandag Tijd 13.45 uur – 15.30 uur Bijeenkomsten 10

Aanvang

Dag

Laatste

De stoïcijnse filosofie is een manier van denken waarbij ongewenste emoties (lijden) worden omgezet in effectieve activiteit (leiden). Stoïcijnse levenskunst betekent dus dat iemand een leider is in plaats van een lijder. In deze cursus worden zo een aantal gangbare misverstanden over de stoïcijnse filosofie ontkracht. ‘Stoïcijns zijn’ betekent actief zijn in plaats van passief, meer openstaan voor de positieve gevoelens en meer aandacht kunnen hebben voor wat andere mensen beweegt.

genoemd is niet toevallig. Als filosofische school ontstaan in de oudheid, beleefde het gedachtegoed als neo-stoïcisme in de Hollandse Republiek in de zeventiende eeuw een opleving en is in de tweede helft van de twintigste eeuw uit de ‘ivoren toren’ gekomen en relevant geworden voor het dagelijkse leven met het existentialisme van o.a. Sartre.

Inhoud De stoïcijnse filosofie wordt in deze cursus niet alleen opgevat als een bepaalde historisch te plaatsen filosofische school. Het is de overtuiging dat filosofie (kritisch denken) een manier is om naar waarheid te zoeken, en tegelijkertijd gemoedsrust en geluk te bevorderen. Volgens stoïcijnse filosofen zijn wijsheid en geluk intrinsiek met elkaar verbonden. Stoïcijnse levenskunst betekent dat je je plaats kent als mens in het grotere geheel. ‘Als je de mens niet in het geheel kent, ken je de mens in het geheel niet’, schreef de negentiende-eeuwse filosoof Hegel. Deze kennis kan grote gevolgen hebben voor de alledaagse praktijk. Ze leidt tot bescheidenheid en tot meer inzicht in het eigen aandeel in wat je lijkt te overkomen. Ze geeft de mogelijkheid om je leven in eigen hand te nemen en keuzes te maken zonder stress en angst vooraf en zonder schuldgevoel of spijt achteraf. De filosofen die in deze cursus centraal staan zijn: uit de oudheid Epicurus, Epictetus en Seneca, de zeventiende-eeuwse Spinoza en de twintigste-eeuwse existentialist Sartre. Wat deze filosofen namelijk meer of minder gemeen hebben, is de opvatting dat er een intrinsieke relatie is tussen enerzijds de eigen opvattingen en anderzijds het meer of minder emotioneel lijden én het meer passief of actief handelen. Dat de genoemde filosofen uit drie zo ver uit elkaar liggende perioden stoïcijns kunnen worden

28

HOVO CURSUSAANBOD NAJAAR 2017

Onderbreking Kosten

2 oktober 18 december 16 oktober en 20 november € 343,-

Opzet Vooraf leest u een of meer teksten over de betreffende filosoof. Tijdens de bijeenkomst worden deze door de docent besproken en toegelicht.

Onderwijsvorm Hoorcollege. Tijdens de cursus worden ook de effecten die de stoïcijnse filosofie in het dagelijkse leven kan hebben besproken.

Literatuur Bij aanvang van het eerste college ontvangt u een reader met alle te lezen teksten over de te behandelen filosofen en van elke filosoof één belangrijke tekst over het thema van de cursus.

Docent Dr. Miriam van Reijen is afgestudeerd aan de Radboud Universiteit in de sociale filosofie en ethiek en in de cultuur- en godsdienstsociologie. Zij was wetenschappelijk medewerker filosofie aan de Radboud Universiteit en docent filosofie aan diverse hogere beroepsopleidingen. In 2010 promoveerde ze op Spinoza’s filosofie van de passies in relatie tot zijn politieke filosofie. Zij is bestuurslid van de Vereniging Het Spinozahuis.


CURSUS 17/95

Geneesmiddelen: wat zijn dat eigenlijk? (herhaling)

Docent

prof. dr. Harry Ottenheijm maandag Tijd 13.45 – 15.30 uur Bijeenkomsten 8

Aanvang

Dag

Laatste

Deze cursus geeft een overzicht van geneesmiddelen, van hoe ze werken op bepaalde lichaamsprocessen en van de vragen die ze oproepen. Ouderdom en het gebruik van geneesmiddelen komen daarbij aan bod. Deze cursus, die in 2015 en 2016 zeer goed werd ontvangen, is laagdrempelig en bedoeld voor iedereen die meer wil begrijpen van de informatie die verstrekt wordt in de apotheek en in de bijsluiter. Kennis van geneeskunde of scheikunde is niet vereist.

Opzet

Onderbreking Kosten

• •

Inhoud “Vertrouw uw arts, maar niet de pillen die hij voorschrijft”, zegt in 2015 de Deense hoogleraar Peter Götzsche in een geruchtmakende voordracht in Leiden. Heeft deze uitspraak een kern van waarheid of is hij onverantwoord stemmingmakend? In deze cursus wordt op een genuanceerde wijze antwoord gegeven op deze vraag en wordt besproken wat men wel of niet mag verwachten van een geneesmiddel. Bijna iedereen neemt wel eens een geneesmiddel in, bijvoorbeeld paracetamol, ibuprofen, een antibioticum of een medicijn tegen hoge bloeddruk. Maar hoe en waar in het lichaam werken deze middelen; kunnen er bijwerkingen optreden? Hoe moet de bijsluiter gelezen worden? Hoe worden geneesmiddelen ontdekt en ontwikkeld? Wordt daarbij voldoende aandacht besteed aan ouderen? Zijn geneesmiddelen onnodig duur? Wat zijn de recente ontwikkelingen en wat mogen we verwachten in de nabije toekomst? Vroeg of laat krijgen we allemaal te maken met deze vragen. Het ontwikkelen van een veilig geneesmiddel is een enorme uitdaging, omdat de lichaamsprocessen, waarop geneesmiddelen aangrijpen, complex en subtiel zijn. In de cursus worden deze lichaamsprocessen en hun veranderingen die met het ouder worden optreden, toegelicht. De voor- en nadelen van het gebruik van bepaalde medicijnen wordt in dit perspectief geplaatst. Het is goed om te weten wat men slikt.

• •

23 oktober 11 december geen € 283,-

Geneesmiddelengebruik. De kosten. Overbehandeling: onnodig gebruik? Chemie in een notendop. Hoe werken geneesmiddelen en waar in het lichaam grijpen ze aan? Hoe komen geneesmiddelen in het lichaam op de plaats van bestemming? Stofwisseling en bijwerkingen van geneesmiddelen. Hoe worden geneesmiddelen ontdekt, gemaakt, getest en geproduceerd? Kinderen en ouderen. Wat is een generiek? Beroemde geneesmiddelen: ontdekking en werking. Recente ontwikkelingen: personalised medicines, ”biologicals” en het humane genoom project. Ouderdom.

Onderwijsvorm Interactief hoorcollege met ruime gelegenheid tot het stellen van vragen.

Literatuur Vóór elke cursusdag wordt een digitale versie van de te behandelen stof toegezonden.

Docent Prof. dr. Harry Ottenheijm is emeritus hoogleraar medicinal chemistry. Hij studeerde scheikunde aan de Rijksuniversiteit van Groningen en aan de Johann Wolfgang Goethe Universität in Frankfurt/Main, waar hij in 1968 promoveerde. Vervolgens werkte hij vier jaar in de VS aan respectievelijk de University of California (Berkeley), de Cornell University (Ithaca) en het National Institutes of Health (Bethesda), en daarna vijftien jaar aan de Radboud Universiteit. In 1983 bracht hij een sabbatical door in de VS (California Institute of Technology, Pasadena). In 1986 stapte hij over naar het bedrijfsleven en werd hoofd van de medicinale chemie bij N.V. Organon in Oss. Vanaf 1988 was hij daarnaast hoogleraar, eerst aan de VU in Amsterdam en daarna aan de Universiteit Maastricht.

HOVO CURSUSAANBOD NAJAAR 2017

29


CURSUS 17/96

Spinoza’s filosofie als levensweg

Docent

dr. Paul Juffermans dinsdag Tijd 10.45 – 12.30 uur Bijeenkomsten 10

Aanvang

Dag

Laatste

In Spinoza’s autobiografisch jeugdwerk, de Verhandeling over de verbetering van het verstand, wordt niet alleen de vraag gesteld naar het goede leven, een kernthema uit de antieke filosofie, maar schetst Spinoza ook in miniatuurvorm een beeld van wat hij later in zijn hoofdwerk, de Ethica, gedetailleerd zal uitwerken: de filosofie als levensweg.

Literatuur

Inhoud In de eerste, autobiografisch getinte bladzijden van Spinoza’s de Verhandeling over de verbetering van het verstand wordt beschreven hoe de ik-figuur zich bevindt op een tweesprong op zijn of haar levensweg. Hij of zij staat voor de keuze om de weg in te slaan van een streven naar rijkdom, eer en genot ofwel de zoektocht te beginnen naar een waarachtig goed. Hierbij doemt de vraag onmiddellijk op waaruit zo’n waarachtig goed bestaat, of het wel bereikbaar is en hoe de filosofie daarbij kan helpen. In deze cursus bespreken we eerst de genoemde tekst uit de Verhandeling over de verbetering van het verstand bij wijze van inleiding tot de filosofie in het algemeen en tot de Ethica in het bijzonder. Vervolgens richten we ons op Spinoza’s hoofdwerk en met name op het vijfde en laatste deel, waarin een beschrijving wordt gegeven van de filosofie als levensweg. In dit vijfde deel wordt echter voortdurend terugverwezen naar de voorafgaande vier delen zodat eerst een summiere bespreking van deze vier delen noodzakelijk is. Tijdens de colleges gebruiken we Spinoza ook als een uitkijktoren in het historische landschap van de wijsbegeerte. We gaan op zoek naar raakpunten, overeenkomsten en verschillen met andere filosofen vanaf de Oudheid tot aan onze moderne tijd.

Onderwijsvorm Hoorcolleges met de mogelijkheid tot het stellen van vragen.

30

HOVO CURSUSAANBOD NAJAAR 2017

Onderbreking Kosten

26 september 5 december 17 oktober € 328,-

Verplichte literatuur: Spinoza, Ethica, Wereldbibliotheek, Amsterdam, ISBN: 90 284 14290, € 22,95. Een andere vertaling is ook goed. Aanbevolen literatuur: Spinoza, Verhandeling over de verbetering van het verstand, Historische Uitgeverij, Groningen, ISBN: 90 6554 462 3 (of andere vertaling); Theo Zweerman, m.m.v. Paul Juffermans, Spinoza’s Inleiding tot de filosofie, Boom, Amsterdam, ISBN: 90 8506 1482 / 730; Kees Schuyt, Spinoza en de vreugde van het inzicht, Uitgeverij Balans, Amsterdam, ISBN: 978 94 600 34060.

Docent Dr. Paul Juffermans is filosoof en publicist en werkt als docent aan verschillende HOVO-instellingen.


CURSUS 17/97

Soortvorming

Docent

prof. dr. Jan van Groenendael dinsdag Tijd 10.45 – 12.30 uur Bijeenkomsten 6

Aanvang

Dag

Laatste

Het ontstaan van soorten heeft de mensheid altijd bezig gehouden. Er zijn talloze scheppingsverhalen in diverse culturen die een verklaring trachten te geven voor al die verschillende wezens en de positie van de mens daarbinnen. Vanuit natuurwetenschappelijk perspectief begint het zoeken naar een verklaring die op waarnemingen berust bij de oude Grieken.

uitsterven, omdat het aanpassingsvermogen daardoor wordt uitgehold.

Inhoud Deze collegereeks gaat in op de ideeëngeschiedenis over het ontstaan van soorten: van de Grieken tot en met Darwin. Daarna volgen we het spoor van de evolutietheorie. Conclusie: de theorie heeft meer dan 150 jaar stand gehouden. Nu pas ontstaan wezenlijk nieuwe inzichten over alternatieven voor selectie op overerfbare (genetische) kenmerken. Vervolgens gaan we in op de vraag: hoe is de evolutie vanaf het prille begin verlopen, geleidelijk of sprongsgewijs? Waarom zijn er eigenlijk zoveel soorten, nu meer dan ooit? Daarvoor komen in aanmerking hybridisatie – het wegvallen van soortgrenzen, bijvoorbeeld na een plotselinge milieuverandering – maar ook horizontale transmissie van kenmerken tussen soorten. Bijvoorbeeld door virussen of endosymbiose. Stamboomvergelijkingen gebaseerd op morfologie of ook op fylogenie kunnen daarbij helpen. Vandaag de dag ontstaan nog steeds nieuwe soorten. Op het proces van soortvorming bestaan contrasterende visies: het klassieke beeld van soortvorming door isolatie als gevolg van geografische barrières (allopatrie) versus soortvorming door andere isolatiemechanismen (sympatrie). Deze twee visies hangen samen met de manieren waarop erfelijk materiaal wordt uitgewisseld. Kortom: met de rol van seks in het evolutieproces. De keerzijde van het proces van soortvorming is de extinctie van soorten waarvoor op dit moment veel aandacht bestaat. Het evolutieproces leidt middels aanpassing aan veranderende milieuomstandigheden tot nieuwe soorten maar ook tot verregaande specialisatie. Die is vaak de voorbode van

Onderbreking Kosten

24 oktober 28 november geen € 229,-

Tot slot gaan we in op de vraag wat nu eigenlijk een soort is. Er bestaat geen sluitende definitie van het soortconcept. Daarmee is er ook een probleem met het definiëren van het begrip biodiversiteit en het voeren van een zinnige discussie over een biodiversiteitscrisis. Daarvoor is niet alleen een werkbare definitie nodig, maar ook een analyse van de functie van een soort in een ecosysteem en een normatieve discussie over het belang van een soort in het geheel en over manipulatie van het genoom van een soort.

Opzet Deze cursus start met de ideeëngeschiedenis over ontstaan van de soorten: Grieken tot en met Darwin. Daarna volgen we het spoor van de evolutietheorie tot in onze moderne tijd. Vervolgens gaan we in op het verloop van de evolutie en op de vraag: wat is een soort? We sluiten de cursus af met een discussie over oorzaken en gevolgen van de biodiversiteitscrisis en mogelijke oplossingen voor dat probleem.

Onderwijsvorm Hoorcollege met PowerPoint-presentatie.

Literatuur Voor aanvang van de colleges krijgen cursisten een geprinte versie van de PowerPoint-presentatie.

Docent Prof. dr. Jan van Groenendael was tot 2010 hoogleraar Aquatische Ecologie aan de Faculteit der Natuurwetenschappen, Wiskunde & Informatica van de Radboud Universiteit. In 2007 werd hij benoemd tot Gegevensautoriteit Natuur vanwege zijn brede kennis van de problemen rondom de Nederlandse biodiversiteit, zijn bestuurlijke ervaring en zijn uitgebreide netwerk. Na twee termijnen eindigde deze benoeming in 2015.

HOVO CURSUSAANBOD NAJAAR 2017

31


CURSUS 17/98

De verhouding tussen blank en zwart in Amerika, 1865 – 2016 Mislukte emancipatie?

Docent

dr. Jac Geurts dinsdag Tijd 10.45 – 12.30 uur Bijeenkomsten 6

Aanvang

Dag

Laatste

De relatie tussen blanke en zwarte Amerikanen is in de twintigste eeuw ingrijpend veranderd, maar het hardnekkige, wederzijdse wantrouwen is gebleven. Ondanks de groei van een zwarte middenklasse en individuele successen van zwarte Amerikanen is de emancipatie van de zwarte bevolkingsgroep nog lang niet gelukt. Discriminatie, werkloosheid, armoede, onderdrukking, vernedering, grote inkomensverschillen, zwarte getto’s, politiegeweld, openlijk racisme, het bestaat nog altijd. Welke rol spelen de blanken en welke rol hebben de zwarten in dit conflict?

In de laatste decennia van de twintigste eeuw blijft de kloof tussen zwart en blank groot. Ook de verkiezing van Obama tot president heeft er niets aan kunnen veranderen. Politieke integratie heeft (nog?) niet geleid tot sociale integratie en het lijkt alsof de zwarte middenklasse tegenwoordig – naast de zwarte getto’s – zelfs voor een soort vrijwillige segregatie kiest.

Inhoud Deze cursus behandelt de geschiedenis van de zeer moeizame relatie tussen blanke en zwarte Amerikanen vanaf de afschaffing van de slavernij na de Burgeroorlog (1861–1865) tot het presidentschap van Obama. Met de uitspraak ‘Separate, but equal’ door het Hooggerechtshof in 1896 wordt rassenscheiding ( Jim Crow wetten) wettelijk erkend. De blanke bevolking kan een bijna volledige segregatie in het openbare leven doorvoeren, waarmee racisme en discriminatie erkend en geaccepteerd worden. Door de economische groei in het Noorden trekken veel zwarten na 1900 naar de grote industriesteden, waar de eerste zwarte leiders opstaan. Geweld en lynchpartijen zijn het gevolg.

Onderbreking Kosten

7 november 12 december geen € 219,-

Opzet •

Inleiding. Mislukte emancipatie: van de afschaffing van de slavernij tot wettelijk geaccepteerde rassenscheiding (1868–1896). Van Jim Crow tot New Deal: zwarte bewustwording, de trek naar de grote steden, opkomst van de Ku Klux Klan (KKK) en de lynchpartijen (1896–1941). De tweede emancipatie. Burgerrechtenbeweging; confrontatie en succes (1941–1968). Zwarte revolutie en blanke onrust. Het beperkte succes van de tweede emancipatie (1968–2001). Republikeinse en democratische presidenten: het wantrouwen, discriminatie en racisme blijven zichtbaar. De invloed van 9/11 (2001–2016). Alles is veranderd; er is niets veranderd. Wat nu?

Onderwijsvorm Na de Tweede Wereldoorlog komt de kentering als het Hoogerechtshof in 1954 bepaalt dat (onderwijs)segregatie uit den boze is. De Civil Rights Movement ontstaat. Met vele anderen weet dominee Martin Luther King met geweldloze acties succes te boeken via de Montgomery busboycot, sit-ins, freedom riders, Voters Registration, massale demonstraties en zijn beroemde mars op Washington DC met de ‘I have Dream’ toespraak (1963). Het (politie)geweld brengt vele ‘compassionate whites’ in stelling en Lyndon Johnson kan verschillende wetten tegen discriminatie en rassenscheiding doorvoeren. De daaruit volgende voorkeursbehandeling van de zwarte bevolking én de radicalisering van een deel van diezelfde zwarte bevolking (Black Pathers) leiden opnieuw tot geweld (moorden op King, Malcom X en Robert Kennedy), segregatie en racisme.

32

HOVO CURSUSAANBOD NAJAAR 2017

Hoorcolleges met PowerPoint-presentatie.

Literatuur Aanbevelenswaardig zijn Andrew Hacker, Two nations: black and white, seperate, hostile, unequal (1992); Tom Wicker, Tragic failure (1996); Stephan en Abigail Thernstron, America in Black and White: One Nation, Indivisible (1999); Chris Quispel, Hardnekkig wantrouwen. De relatie tussen blank en zwart (2002).

Docent Dr. Jac Geurts was universitair docent geschiedenis en Amerikanistiek aan de Radboud Universiteit tot aan zijn pensioen.


CURSUS 17/99

Shakespeare’s Hamlet

Docent

drs. Ron Hoffman dinsdag Tijd 13.45 – 15.30 uur Bijeenkomsten 6

Aanvang

Dag

Laatste

Hamlet, het ultieme toneelstuk; het meest gespeelde, het meest besproken, het meest geanalyseerde toneelstuk in de wereldliteratuur; superlatieven schieten te kort. En dat terwijl het verhaal, het plot, eigenlijk zeer eenvoudig is.

Docent

Onderbreking Kosten

26 september 14 november 17 en 24 oktober € 219,-

Drs. Ron Hoffman studeerde Engelse taal en letterkunde aan de Universiteit van Amsterdam en was tijdens zijn studie korte tijd verbonden aan het James Joyce instituut.

Inhoud Het plot van dit bekende stuk bestaat eruit dat de Koning, vader van Hamlet, blijkt te zijn vermoord, zijn zoon krijgt de opdracht diens dood te wreken. Toch is het elke keer weer een spannend verhaal, waarbij het vooral gaat over hoe Hamlet zijn taak zal – of niet zal – volbrengen. Doordat het stuk zo bekend is – het staat immers vol met bekende citaten – is het moeilijk geworden om er niet heel bevooroordeeld over te zijn en in staat te zijn werkelijk te kijken naar de tekst. Dit is de hoofdvraag in deze cursus: wat staat er? Een andere vraag die aan bod komt is: wat is er eigenlijk zo bijzonder aan Hamlet? We lezen de tekst helemaal – zowel thuis als tijdens de les – en op verschillende manieren. We gaan in op de historische contexten en bovenal zullen we zo veel mogelijk genieten van Shakespeare’s virtuoze taalgebruik.

Onderwijsvorm Hoor en werkcolleges, waarbij een actieve houding van de cursisten verwacht wordt.

Literatuur Hamlet Arden 3, (2006), Ann Thompson en Neil Taylor (eds.). Het is belangrijk om deze editie te gebruiken, want er bestaan zeer verschillende edities van het stuk. Dit is de Second Quarto. Het is erg belangrijk om de in deze editie aanwezige Introduction NIET te lezen voordat de cursus begint. Het is de bedoeling dat u de eerste twee scenes van Act 1 wel voor het eerste college heeft gelezen.

HOVO CURSUSAANBOD NAJAAR 2017

33


CURSUS 17/100

Ludwig van Beethoven (1770 – 1828)

Docent

Jacques Hendriks dinsdag Tijd 13.45 – 15.30 uur Bijeenkomsten 8

Aanvang

Dag

Laatste

Om Beethoven kan geen muziekliefhebber heen. Zijn composities zijn uniek in de muziekliteratuur en raken iedereen die daarvoor gevoelig is tot diep in de ziel. Er waren componisten na hem bij wie alleen het noemen van zijn naam al een creatieve blokkade teweeg bracht. Maar waar komt zijn grootsheid vandaan?

Opzet

Inhoud

Beethoven is de grootste componist uit de muziekgeschiedenis. Althans wanneer we ervan uitgaan dat componeren betekent ‘het construeren van een kunstwerk door middel van korte motieven in een hecht en logisch geheel’. Zoals een architect steeds hetzelfde element in de gevel en het interieur kan laten terugkeren, zo gaat Beethoven uit van één enkel thema om dit vervolgens uit te werken tot een volledig muziekwerk. Hij heeft zich op vrijwel alle terreinen van de muziek bewogen, van pianosonates en kamermuziek tot symfonieën en geestelijke werken, maar altijd is daar hetzelfde procedé, de structurele logica en onuitputtelijke originaliteit. In deze cursus worden vrijwel alle aspecten van zijn werk belicht. We zien hoe deze eigenzinnige leerling van Joseph Haydn zich ontwikkelt als kind van de revolutie op de drempel van de romantiek. We ervaren dat iedere nieuwe compositie volstrekt anders is dan de vorige totdat voor hem de grenzen van de pianosonate, het strijkkwartet en de symfonie zijn bereikt. Beethoven was als mens onderhevig aan stemmingen, hij muntte niet uit in sociale vaardigheden waartoe zijn toenemende doofheid zeker heeft bijgedragen, maar zijn composities geven blijk van een ongekende genialiteit.

34

HOVO CURSUSAANBOD NAJAAR 2017

Onderbreking Kosten

• • •

26 september 28 november 10 en 17 oktober € 279,-

onmiddellijk op topniveau, de eerste pianosonate, de eerste symfonie het oermotief in de vijfde symfonie vorm en inhoud bij de 32 pianosonates het probleem in de vocale muziek van Beethoven Elise bij maanlicht, de populariteit van sommige werken Beethoven en het strijkkwartet het wonder van de langzame delen de invloed van doofheid bij een musicus

Onderwijsvorm Hoorcollege met muzikale toelichting aan de piano en met audiomateriaal.

Literatuur Deelnemers krijgen bij aanvang van de cursus een hand-out.

Docent Jacques Hendriks studeerde piano aan het Conservatorium van Amsterdam. Hij behaalde met onderscheiding het solistendiploma. Hij verwierf onder andere de Prix d’Exellence en de Elisabeth Evers prijs. Tevens studeerde hij compositie en schreef liederen en kamermuziek. Jacques Hendriks was docent piano en pianomethodiek aan het ArtEZ Conservatorium in Arnhem. Hij maakt deel uit van het Gershwin Ensemble. Als pianist gaat zijn voorkeur uit naar het romantisch repertoire. Dit blijkt uit uitgebrachte cd’s met werken van Tchaikowsky, Strauss, Schumann en Brahms. Recent verscheen ook een cd met pianomuziek van vrouwelijke componisten. Sinds 2005 geeft hij cursussen, onder andere bij HOVO Nijmegen.


CURSUS 17/101

De kracht van de wil

Docent

drs. Harrie Manders dinsdag Tijd 13.45 – 15.30 uur Bijeenkomsten 8

Aanvang

Dag

Laatste

Hebben we wel iets te willen? Is de wil niet volledig bepaald door gewoontes, gevoelens, motieven of belangen, zodat we eigenlijk niet van een vrije onafhankelijke wil kunnen spreken? Staan we er met onze wil niet een beetje bij te kijken hoe de werkelijkheid zich aan ons voltrekt? In deze cursus krijgt u inzicht in de manieren om willen te begrijpen en krijgt u meer oog voor de kracht van het willen in uzelf en in anderen.

eenentwintigste eeuw komt de focus op willen te liggen in de vorm van de kansen, die je wel of niet grijpt, en in de creativiteit, als uitdrukking van een wil om te scheppen. In deze cursus kijken we naar een aantal bronteksten van Plato, Aristoteles, Augustinus, Leibniz en Spinoza. Vervolgens verhelderen we via enkele fragmenten uit romans van Pascal Mercier, Irvin Yalom en Niña Weijers verschillende filosofische posities ten aanzien van de wil.

Onderbreking Kosten

26 september 21 november 17 oktober € 288,-

Inhoud Binnen de Griekse filosofie bij Plato en Aristoteles is de wil als apart vermogen om je eigen leven vorm te geven, nog niet zo sterk ontwikkeld. De rede is bij Plato de stuurman die met het verlangen naar het goede en het schone, de driften onder controle moet zien te krijgen. Voor Aristoteles moeten we zoeken naar de maat, het midden, en het laveren tussen extremen geeft volgens hem de beste voorwaarden voor geluk.

Opzet

Bij Augustinus en met het christelijke denken komt de wil duidelijker naar voren. Niet “ik moet”, maar “ik moet willen”. Het gaat niet om gehoorzaamheid alleen, maar om te handelen vanuit eigen inzicht. Willen en handelen worden sterk gescheiden activiteiten. Maar de wil is nog geen autonoom vermogen.

• • • • • •

de wagenmenner achter een tweespan (Plato) over de ziel (Aristoteles) de ontdekking van de wil (Augustinus) vrijheid of determinisme (Spinoza, Pascal Mercier) de kracht in onszelf (Leibniz) de wereld als wil en voorstelling (Schopenhauer, Irvin Yalom) willen, en de consequenties (Niña Weijers) willen, iets nieuws beginnen, een project

Onderwijsvorm Hoorcollege met ruimte voor discussie.

Literatuur Het vooruitgangsbegrip krijgt in de zeventiende eeuw, met de ontwikkeling van de wetenschap, vorm. Er vindt een belangrijke verschuiving in het tijdsbegrip plaats. Niet het heden en het verleden, maar de toekomst wordt een belangrijk richtpunt. De wil, ook als het vermogen om de toekomst vorm te geven, wordt daarmee belangrijker. In de romantiek, met haar oog voor verlangen en haar zoektocht naar een onorthodoxe metafysica, krijgt de wil een overheersender en ongrijpbaarder karakter. In de twintigste en

Voor aanvang van het eerste college krijgen cursisten een reader met bronteksten.

Docent Drs. Harrie Manders studeerde filosofie. Hij was docent aan de Fontys Hogescholen. Daarnaast is hij consultant voor organisatie- en innovatievraagstukken geweest bij Brainport Eindhoven. Nu werkt hij aan een proefschrift over Leibniz’ Ars Inveniendi, de kunst van het (uit)vinden en ontdekken. Hij werkt dit voor een deel uit bij de Leibniz Forschungsstelle in Münster.

HOVO CURSUSAANBOD NAJAAR 2017

35


CURSUS 17/102

Een bijzondere stedenas in een bijzondere natuur

Docent

dr. Peter van Nunen dinsdag Tijd 13.45 – 15.30 uur Bijeenkomsten 6

Aanvang

Dag

Laatste

In zes cultuurhistorische colleges maakt u nader kennis met een ten onrechte vergeten stuk Duitsland waar bekende steden met een rijk verleden, als Weimar, Leipzig en Dresden, dicht bijeen liggen.

Onderwijsvorm

Onderbreking Kosten

7 november 12 december geen € 225,-

Hoorcollege.

Literatuur U krijgt ieder college een hand-out uitgereikt.

Inhoud Eisenach, waar Luther op de Wartburg de bijbel vertaalde. En Erfurt met de Krämerbrücke (de koopliedenbrug), de langste brug in Europa die met huizen bebouwd is. In de vroege middeleeuwen was daar een markt waar Angelen en Wenden handel met elkaar dreven. In Weimar hoedt Goethe de beroemde Anna-Amalia-Bibliothek. Friedrich Nietzsche is geboren en begraven in een dorpje vlakbij Leipzig. In die stad liet Johann Sebastian Bach in de Thomaskirche zijn Thomaner tot ongekende hoogten reiken. Leipzig had al eerder dan Berlijn een monument voor de Duitse eenwording: de Nikolai-kirche. Dresden leverde met de gebouwen van het Zwingercomplex en de Frauenkirche een energieke bijdrage aan de werelderfgoedlijst. Prachtige steden vol historie en cultuur. Een goede reden om wat cultuurhistorische wandelingen te maken.

Opzet Onderwerpen die aan bod komen zijn “Mein Leipzig lob’ ich mir …”, een geschiedenis van Duitsland aan de hand van de geschiedenis van deze stad; “De Thüringse stedenas – via regia” en “Dresden als kunststad”. Veel aandacht krijgt Goethe, onder wiens vleugels de Duitse cultuur eenzame hoogten bereikt, maar die niet kon voorkomen dat een paar kilometer verderop die “Dichter-und-Denker”-cultuur volledig ontspoort in een “Richterund-Henker”-cultuur. Na de succesvolle tentoonstelling rond het werk van Werner Tübke mag deze belangrijkste schilder van de voorbije DDR natuurlijk niet ontbreken.

36

HOVO CURSUSAANBOD NAJAAR 2017

Docent Dr. Peter van Nunen promoveerde na zijn opleiding tot tolk-vertaler in Antwerpen (Engels-Russisch) in 1982. Hij was docent Russisch/Duits/Engels aan de opleiding tolk-vertaler in Maastricht en richtte in 1993 het Centrum voor de Nederlandse Taal en Cultuur in Moskou op. In Maastricht geeft hij leiding aan het MNM-Ruslandcentrum, dat zich richt op culturele uitwisseling en op politieke en economische samenwerking tussen Rusland en Nederland. Van 1975 tot 1980 woonde en werkte Peter van Nunen in Leipzig. Voor geïnteresseerden organiseert hij in aansluiting op HOVO-cursussen diverse reizen naar Rusland en omgeving.


CURSUS 17/103

Eenheid en diversiteit in islam

dr. Nicolet Boekhoff-van der Voort, dr. Gert Borg, drs. Michel Hoebink en dr. Roel Meijer dinsdag Laatste 14 november Tijd 15.45 – 17.30 uur Onderbreking 17 oktober Bijeenkomsten 8 Kosten € 279,Aanvang 19 september Docenten Dag

Tegenwoordig lijkt het alsof de islam uit één doctrine bestaat, één gemeenschap, en streeft naar een staat waar alle moslims één geloof aanhangen. Deze uniformiteit is een moderne constructie met een eigen geschiedenis. Er bestaat wel degelijk een veelheid aan stromingen en ideeën, zoals bij iedere andere godsdienst. Waar komt dit idee van eenheid vandaan?

Inhoud De islam is altijd heel divers geweest. Als derde monotheïstische godsdienst heeft hij veel overgenomen van het christendom en het jodendom. Direct na de dood van Mohammed in 632 traden al verschillen op over zijn opvolger, een verschil dat later zou uitgroeien tot het sji’isme en het soennisme. Daarnaast hebben talloze stromingen zich afgetekend. Ook de geestelijken (oelama) waren verdeeld in vier verschillende rechtsscholen en pas geleidelijk ontstond er consensus (ijma) over de leer van de islam. Bovendien was gedurende de gehele premoderne periode de mystieke islam (soefisme) dominant. Zolang al deze stromingen zich maar islamitisch noemden waren er wel twisten, maar was de algemene houding tolerant. Dit had ook pragmatische redenen; de staat had niet de macht noch de wil orthodoxie af te dwingen.

aandacht is voor de islamitische leer, wordt duidelijk dat met name politieke factoren een belangrijke rol spelen. De laatste colleges behandelen de invloed van deze ontwikkelingen op het Westen, met de komst van moslims naar Europa. • Het religieuze denken in Arabië vóór de islam: wat zeggen de bronnen? – Gert Borg • De Koran in een ander licht: zijn ontstaansgeschiedenis van Muhammad tot nu – Nicolet Boekhoff-van der Voort • Eenheid en diversiteit binnen het islamitisch recht – Nicolet Boekhoff-van der Voort • Een andere geschiedenis van de islam – Gert Borg • De pluriformiteit van de waarheid in de mystieke islam – Michel Hoebink • Modernistische islam – Roel Meijer • Islamisme, de invoering van de sharia en de islamitische eenheidsstaat – Roel Meijer • Het salafisme, of hoe een apolitieke doctrine naar de Islamitische Staat (IS) kan leiden - Roel Meijer

Onderwijsvorm Hoorcolleges.

Dit veranderde dramatisch met de moderne geschiedenis en het contact met het Westen. Opeens was de islamitische wereld geconfronteerd met een veel sterkere christelijke (materiële) cultuur die in theorie ondergeschikt zou moeten zijn. Immers, islam was de laatste openbaring van God. Over het antwoord op deze uitdaging werd verschillend gedacht. De modernisten zagen een aanpassing aan het Westen als de beste strategie; islamisten zoeken het antwoord in een islamitische staat, en Salafisten in de letterlijke naleving van één versie van de Hadith en de Koran. In alle gevallen werd echter de nadruk gelegd op eenheid (tawhid). Hoewel dit begrip een theologische inhoud heeft, had het ook sociale en politieke gevolgen. Het aloude pluralisme en daarmee de tolerantie voor verschil ging verloren.

Opzet

Literatuur William Shepard, Introducing Islam (London: Routledge, 2014).

Docenten Dr. Nicolet Boekhoff-van der Voort is docent islamstudies en richt zij zich op de ontstaansperiode van de islam in het algemeen en het leven van Muhammad in het bijzonder. Dr. Gert Borg is universitair docent islamstudies. Hij houdt zich bezig met de bestudering van Arabische dichters en hun poëzie. Drs. Michel Hoebink is arabist en rond een proefschrift af over de ontwikkeling van islamistische ideologieën in Soedan. Dr. Roel Meijer is universiteit docent islamstudies met als specialisaties geschiedenis en politiek van het moderne MiddenOosten en Noord-Afrika en modern islamitisch politiek denken.

De collegereeks belicht een aantal cruciale aspecten van de overgang van pluriformiteit naar eenheid. Hoewel er veel

HOVO CURSUSAANBOD NAJAAR 2017

37


CURSUS 17/104

Russische steden

Docent

dr. Peter van Nunen dinsdag Tijd 15.45 – 17.30 uur Bijeenkomsten 6

Aanvang

Dag

Laatste

Kiev en Vladimir-Soezdal, Novgorod Velikij en Moskou, maar ook Kostroma, Rostov Velikij en Jaroslavl – middeleeuwse Russische nederzettingen die uitgroeiden tot rijke handels- en machtige hoofdsteden. De pracht en praal van al deze steden overweldigde steeds weer iedere bezoeker.

Inhoud In zes colleges krijgt u een beeld van het ruim 1000 jaar geleden ontstane eerste Russische Rijk met Kiev en later Vladimir-Soezdal en Moskou als hoofdsteden. Dat juist Moskou die hoofdstad werd en dat juist de heren-bojaren van Moscovië de heersers van Rusland werden, was enkel toeval. Gunstige omstandigheden gaven de heersers van Moskou de mogelijkheid om af te rekenen met diegenen onder hun Russische landgenoten die hun aanspraken op het hoogste gezag over heel Rusland niet aanvaardden of een bedreiging voor hun suprematie vormden. Voorop de laatsten onder hen – de Novgoroders. De vernietigende veldtocht tegen deze republikeinen en korte tijd later de volledige eliminatie van de rivaliserende stad Novgorod in de tweede helft van de vijftiende eeuw gelden als de meest beruchte daden van de tsaren van Moscovië.

Onderbreking Kosten

7 november 12 december geen € 234,-

Moskou, pracht en praal van het Kremlin. Het zou van een al te deterministische blik getuigen de uiteindelijke overwinning van Moskou als meer dan toeval te zien, want een belangrijke, mogelijk op dat moment doorslaggevende factor kwam van buiten. Die factor die het prestige van Moskou zozeer bevorderde, was de steun van de kerk; de stad werd in 1328 de residentie van de metropoliet. Na de val van Constantinopel in 1453 beschouwden de Moskouse grootvorsten zich als rechtstreekse erfgenamen van de Byzantijnse keizers. Moskou – het derde Rome! • De Gouden Ring, minder machtig, niet minder prachtig. De steden die dit eeuwen durende gevecht om de macht in Rusland uiteindelijk verloren, liggen bijna allemaal in een ring gegroepeerd ten noordoosten van Moskou en vormen met die hoofdstad de befaamde Gouden Ring van Rusland. Ook al zijn het vandaag de dag kleine provinciestadjes, de pracht en praal van de talloze gouden en zilveren kerkkoepels schittert je al van verre tegemoet.

Onderwijsvorm Hoorcollege.

Opzet De lezingen over het oude Rusland groeperen zich rond de volgende kernsteden en -gebieden: • Kiev en Vladimir-Soezdal, evenknie van Byzantium. Tijdens zijn grootste bloei was het Kievse Rusland de grootste staat van Europa en in cultureel en politiek opzicht geenszins van de rest van het continent afgesneden. • Novgorod, machteloos heer tussen imposante kathedralen. Novgorod, de voornaamste stapelplaats voor de Oostzeehandel, was een oligarchische stadstaat, vergelijkbaar met die in Italië en met de Hanzesteden in Noord-Europa. In de vijftiende eeuw werd Novgorod volledig vernietigd door de Moskouse vorsten Ivan III en Ivan IV.

38

HOVO CURSUSAANBOD NAJAAR 2017

Literatuur Een reader wordt aan het begin van de cursus uitgereikt.

Docent Dr. Peter van Nunen promoveerde na zijn opleiding tot tolk-vertaler in Antwerpen (Engels-Russisch) in 1982. Hij was docent Russisch/Duits/Engels aan de opleiding tolk-vertaler in Maastricht en richtte in 1993 het Centrum voor de Nederlandse Taal en Cultuur in Moskou op. In Maastricht geeft hij leiding aan het MNM-Ruslandcentrum, dat zich richt op culturele uitwisseling en op politieke en economische samenwerking tussen Rusland en Nederland. Voor geïnteresseerden organiseert hij in aansluiting op HOVO-cursussen diverse reizen naar Rusland en omgeving.


CURSUS 17/105

Twee bronnen van onze cultuur: christendom en natuurwetenschap Verkenning van hun complexe verhouding (aangepaste herhaling)

Docent

prof. dr. Palmyre Oomen woensdag Tijd 10.45 – 12.30 uur Bijeenkomsten 7

Aanvang

Dag

Laatste

Onze westerse cultuur is in hoge mate gevormd door de christelijke religie en door de opbloei van de natuurwetenschappen. Deze twee cultuurscheppende krachten zijn onderling zeer verschillend wat betreft hun methode, inzicht, cultureel prestige, etc. Dat maakt de vraag interessant naar hun onderlinge verhouding.

Realistische en anti-realistische visies op natuurwetenschap en op theologie. Casus Galileï – universiteiten, kerk, theologie. • Geloof en wetenschap als met elkaar conflicterend De dominante visie in de huidige debatten (op internet bv.), echter pas stammend uit de negentiende eeuw. Aannames en vooronderstellingen van deze visie. Voorbeelden uit theologische, natuurwetenschappelijke en alledaagse hoek. Casus Darwinisme – evolutionisme versus creationisme. • Geloof en wetenschap voorbij tweedeling en conflict – een derde weg? Wél het genreverschil erkennen tussen geloof en wetenschap, en tóch het geloven in relatie brengen met de wetenschap – (hoe) kan dat, en (voor wie) is dat wenselijk? Reflectie over oorzakelijkheid, en over het beweerde indeterminisme van sommige natuurwetten. De grote impact van een mechanicistisch dan wel een organicistisch wereldbeeld. Kritische bespreking van recente voorbeelden.

Inhoud en opzet Zijn christendom en natuurwetenschap elkaars vijanden die concurrerende wereldbeelden propageren? Zijn ze vreemden voor elkaar die elkaar hooguit aanvullen? Of is hun relatie – al dan niet gewenst – hechter? Deze vragen verdienen het om historisch en actueel, zowel vanuit de wetenschappen als vanuit geloof/theologie, bekeken te worden. Dat zal in deze cursus gedaan worden, en wel overeenkomstig de volgende opzet. Algemene introductie Schets van de historische verschuivingen in de relaties tussen natuurwetenschap en christelijk geloof. Reflectie op de asymmetrische relatie tussen beide domeinen. De eerste effectuering van harmonie tussen geloof en wetenschap: Thomas van Aquino. De verzelfstandiging van de natuurwetenschap Aanzetten tot verzelfstandiging van de wetenschap – vanuit de theologie (nominalisme) en vanuit de fysica van Newton (uitlopend op deïsme). Het methodisch atheïsme van de moderne natuurwetenschap. Daarnaast New Age en getuigend anti-theïsme.

Onderbreking Kosten

27 september 15 november 18 oktober € 255,-

Discussie - terugblik - dwarsverbanden

Onderwijsvorm Hoorcolleges met ruimte voor vragen en discussie.

Literatuur De cursisten krijgen aan het begin van de cursus een reader.

Docent Posities m.b.t. de relatie geloof – natuurwetenschap • Geloof en wetenschap spreken twee verschillende talen (kunnen dus niet botsen) De oudste visie, reeds aan te treffen in de derde en vierde eeuw. Filosofische (Descartes, Kant, Dilthey), theologische (Augustinus, Bultmann) en natuurwetenschappelijke (Galileï, Gould) denkers in dit kader.

Prof. em. dr. Palmyre Oomen voltooide studies in de theoretische biologie, theologie en filosofie, en promoveerde in Nijmegen op een filosofisch-theologisch proefschrift over het denken van A.N. Whitehead. Tot 2013 was zij Thomas More hoogleraar Wijsbegeerte (TU Eindhoven) en senior onderzoeker Theologie en Natuurwetenschappen (Radboud Universiteit).

HOVO CURSUSAANBOD NAJAAR 2017

39


CURSUS 17/106

Film en Filosofie Feit en fictie in film

Docent

dr. Rob van Gerwen woensdag Tijd 10.15 – 13.15 uur Bijeenkomsten 9

Aanvang

Dag

Laatste

In de cursus Film en filosofie, deel 5 staan ‘Feit en fictie in film’ centraal. De meeste films zijn ficties. Alleen documentaires gaan over de werkelijkheid, ficties gaan over verzonnen werkelijkheden. Of niet? In deze cursus start elke bijeenkomst met een inleiding over relevante filosofische kwesties. Vervolgens bekijken we een film, in zijn geheel. Na afloopt volgt een nabespreking. Het is niet nodig enig eerder deel van Film en filosofie gevolgd te hebben.

Opzet

Onderbreking Kosten

27 september 6 december 18 oktober en 8 november € 295,-

Na een filosofische inleiding kijken de cursisten naar sterke films waarin de relevante filosofische kwesties aan de orde komen. Na afloop volgt de nabespreking. Bij benadering ziet een bijeenkomst er als volgt uit: 10.15 – 11.15 uur inleiding 11.15 – 11.30 uur pauze 11.30 – 13.00 uur film 13.00 – 13.15 uur bespreking film

Inhoud Fictiefilms gaan over verzonnen werkelijkheden. Echter, films hebben ook een eigen werkelijkheid: de constructie die we op het scherm geprojecteerd krijgen waaraan allerlei mensen een bijdrage hebben geleverd, zoals acteurs, regisseurs, en cameramensen, en ook rekwisieten. Helemaal verzonnen zijn ze niet, want dan zouden ze niet meer relevant zijn voor het publiek: je moet je er wel toe kunnen verhouden; ficties moeten je raken. Omgekeerd kunnen documentaires dan wel over de echte werkelijkheid gaan, maar ze zijn ook ‘gemaakt’ en hebben dus een fictief aspect (een verhaal). De vraag is of we de verzonnen en de ware elementen in films goed uit elkaar kunnen houden. Hoe werken fictiefilms op ons in, en hoe documentaires? En wat doen kunstenaars met deze kwestie in de kunstfilms die in musea vertoond worden? Over welke werkelijkheden gaan films als ze bijvoorbeeld over de toekomst gaan, of als ze in een ons vreemde cultuur spelen? Tot slot is er de centrale rol van de camera . Deze is altijd aanwezig bij de gebeurtenissen, of die nu fictief zijn of werkelijk – ze heeft er altijd invloed op. In deze cursus bezien we de fictieve en de werkelijkheidsaspecten van de gekozen films. Dat zijn onder meer: Be calm and count to seven; The return; I, Daniel Blake; een documentaire; een kunstenaarsfilm.

40

HOVO CURSUSAANBOD NAJAAR 2017

Onderwijsvorm Hoorcollege met filmvertoning.

Literatuur Cursisten kunnen bij het eerste college de syllabus, “Feit & fictie in film. Film en filosofie 5” bij de docent aanschaffen (prijs ongeveer € 6,-). Bij elk college wordt tevens een hand-out beschikbaar gesteld via de website van de cursus.

Docent Dr. Rob van Gerwen is senior docent en onderzoeker aan het departement Wijsbegeerte (faculteit Geesteswetenschappen), en aan University College, van Universiteit Utrecht. Hij is verbonden aan de Koninklijke Akademie voor Beeldende Kunsten in Den Haag en de Hogeschool der Kunsten te Utrecht en doceert aan de HOVO’s van Nijmegen, Utrecht en Brabant. Hij heeft een eigen bedrijf: Consilium Philosophicum. Hij publiceerde vele artikelen en zes boeken, over onderwerpen uit de filosofie van de kunst. Zijn proefschrift, Art and Experience werd met cum laude beoordeeld. In 2016 verscheen bij uitgeverij Klement Moderne filosofen over kunst (tweede druk in 2017). Hij rondt momenteel een boek af over kunst als een morele praktijk. Op zijn website staan onderwijsbeschrijvingen, artikelen, voordrachten, hand-outs en een weblog: www.consiliumphilosophicum.nl Website voor de cursus: www.consiliumphilosophicum.nl/2017/ hovo_fff


CURSUS 17/107

Chinese geschiedenis (herhaling)

Docent

prof. dr. Peter Rietbergen woensdag Tijd 10.45 - 12.30 uur Bijeenkomsten 7

Aanvang

Dag

Laatste

Is/wordt China in de eenentwintigste eeuw DE wereldmacht? Deze vraag wordt dikwijls gesteld. De tijd zal het leren. Maar om het hedendaagse China te begrijpen, is het nodig zijn verleden te kennen. In zeven bijeenkomsten biedt deze cursus een vogelvluchtperspectief van de geschiedenis van China, van de vroegste tijden tot de vroege eenentwintigste eeuw.

Onderwijsvorm

Inhoud De vragen die in dit overzicht van China – soms wel de oudste continue bestaande staat ter wereld genoemd – centraal staan, zijn: • Wat is de betekenis van China’s geografie voor de economie en de (staats-)macht? • Wat is de rol van het autoritaire gezagsmodel: de vorstelijke (vanaf 221 v.Chr. keizerlijke) dynastieën, sinds 1911/1949 bijkans naadloos gevolgd door de elite van de CCP, vanouds gesteund door een gigantisch ambtenarenapparaat? • Welke betekenis had – en heeft? – in de Chinese cultuur, samenleving en politiek het almaar aangepaste gedachtengoed dat wordt toegeschreven aan Meester Kong, Confucius? • Hoezeer is China een ‘eenheid’, oftewel: bestaat China alleen uit ’Han-Chinezen’, en wat is dan de rol van de regio’s en de ‘minderheden’? • Op welk moment, en met welke gevolgen, speelt Europa, speelt het Westen een rol in de Chinese wereld? En hoe verhoudt China zich tot de wereld? Is het, met andere woorden, altijd zo ‘gesloten’ (geweest) als wel beweerd is, of moet men juist ook dat idee nuanceren om China toen – en nu – te kunnen begrijpen?

Onderbreking Kosten

1 november 13 december geen € 250,-

Hoorcolleges met PowerPoint-presentatie.

Literatuur Na afloop van de collegereeks krijgt u de PowerPointpresentaties toegestuurd. Aanbevolen literatuur: Paul S. Ropp, China in World History (Oxford / New York 2010) 208 pp., ISBN 978-0-19-538195-5, en Rana Mitter, Modern China. A Very Short Introduction (Oxford / New York 2008) 153 pp., ISBN 978-019-922802-7. Wie uitgebreider op China wil ingaan, kan de overzichtswerken lezen van: Jonathan Spence, The search for Modern China (New York: Norton 1999), en van N. Stockman, Understanding Chinese Society (Cambridge: Cambridge UP 2000).

Docent Prof. dr. Peter Rietbergen was als hoogleraar cultuurgeschiedenis verbonden aan de afdeling Geschiedenis van de Faculteit der Letteren van de Radboud Universiteit.

Met de bevestigingsbrief ontvangt u een gedetailleerd overzicht van de zeven colleges.

HOVO CURSUSAANBOD NAJAAR 2017

41


CURSUS 17/108

Wie is er bang voor de boze wolf, en waarom? De betekenis van dieren voor de mens in historisch perspectief

Docent

dr. Rob Lenders woensdag Tijd 10.45 – 12.30 uur Bijeenkomsten 6

Aanvang

Dag

Laatste

Dieren spelen een speciale rol in ons begrip van mens, natuur en maatschappij. En die rol is niet alleen weggelegd voor legendarische types als de wolf, maar ook voor onopvallender, of meer vergeten schepsels als de boomkikker. Door de verhouding van de mens ten opzichte van deze dieren door de tijd heen bloot te leggen, krijgen we inzicht in de historische rol van diverse dieren in onze cultuurgeschiedenis, maar leren we tevens veel over ons eigen handelen als mens in relatie tot deze ‘wilde’ dieren.

in het bestaan van onze voorouders. Het leidt daarmee ook tot een herwaardering van de maatschappelijke betekenis van dieren: een historisch perspectief op het fenomeen mens-dier relaties betekent dan ook een culturele verrijking.

Inhoud De zalm in de Rijn is niet – zoals zo vaak wordt beweerd – uitgestorven door overbevissing, maar door historische keuzes van homo economicus tussen de economische waarde van deze hooggewaardeerde vis en de behoefte aan energie geleverd door watermolens. Toch zijn dergelijke economische afwegingen lang niet altijd een goede verklaring voor onze perceptie van en relatie met dieren. In deze cursus gaan we daarom ook en vooral op zoek naar historische mens-dier relaties die meer behelzen dan een simpele strijd om het fysieke bestaan. Waarom beschouwde de twaalfde-eeuwse mystica Hildegard von Bingen de ‘schattige’ boomkikker als een duivels creatuur? Waarom zijn in de loop der eeuwen honderdduizenden adders vermalen tot poeder of verdronken in olie? Wat was de reden voor onze voorouders om het doden van een andere slangensoort, de ringslang, juist met afschuw te veroordelen? En wat heeft de legende van Robin Hood van doen met onze angst voor wolven? Tevens kan de perceptie van de ‘wildheid’ van dieren behoorlijk op zijn kop worden gezet wanneer we mens-dier relaties onder een historisch vergrootglas leggen, zoals de ‘herintroductie’ van ‘wilde’ paarden in onze natuurgebieden. Een blik in het verleden van onze relaties met dieren leidt niet alleen tot een beter begrip en – tegelijkertijd – relativering van de hedendaagse natuurbescherming, maar verruimt ook onze kijk op zowel de alledaagse als de diepere betekenis van dieren

42

HOVO CURSUSAANBOD NAJAAR 2017

Onderbreking Kosten

8 november 13 december geen € 225,-

Opzet Na een korte inleiding over de gehanteerde methoden van onderzoek naar historische mens-dier relaties wordt aan de hand van een zestal casussen geïllustreerd hoe en waarom onze relaties met dieren in de loop van de eeuwen zijn veranderd. De volgende diersoorten spelen daarbij achtereenvolgens de hoofdrol: boomkikker, zalm, adder, ringslang, paard en wolf. Elke casus laat zich daarbij lezen als een zoektocht naar de betekenis van dieren van prehistorie tot moderne tijd.

Onderwijsvorm Hoorcollege met PowerPoint-presentatie en (beperkte) discussieruimte.

Literatuur Deelnemers krijgen bij aanvang van de colleges hand-outs uitgereikt.

Docent Dr. Rob Lenders is universitair docent natuur- en landschapsbeheer bij de Faculteit der Natuurwetenschappen, Wiskunde en Informatica van de Radboud Universiteit, Nijmegen. Als geschoold dierecoloog bracht zijn promotieonderzoek naar referenties voor ecologisch herstel hem in aanraking met de temporele en sociale dimensies van natuur. Sinds zijn promotie vormt de driehoeksrelatie maatschappij-natuur-tijd de kern van zijn onderzoek. Percepties van wat natuur is, hoe we met natuur zouden moeten omgaan en hoe deze percepties veranderen in de tijd, zijn daarbij centrale elementen. Voor zijn onderzoek werkt hij daarom nauw samen met archeologen, historici en sociale wetenschappers.


CURSUS 17/109

De kruistochten De heftigste botsing tussen christendom en islam

Docent

prof. dr. Peter Raedts woensdag Tijd 13.45 – 15.30 uur Bijeenkomsten 6

Aanvang

Dag

Laatste

Voor moderne mensen zijn de kruistochten bijna onbegrijpelijk, zeker als we in de kronieken lezen dat bij de verovering van Jeruzalem in 1099 de christenen tot hun knieën waadden in het bloed van de ongelovigen. In deze cursus krijgt u zicht op de complexe achtergronden van deze bladzijden uit de geschiedenis van het christendom.

Onderwijsvorm

Onderbreking Kosten

20 september 1 november 18 oktober € 219,-

Hoorcolleges met ruimte voor discussie.

Literatuur Het beste handboek in het Nederlands over dit onderwerp is Christopher Tyerman, De kruistochten. Een kort overzicht (Synthese, Rotterdam 2012).

Inhoud Voor de eenentwintigste-eeuwse mens is het streven naar vrede een wezenskenmerk van het christendom. Heeft Christus niet gezegd: “Zalig de vreedzamen, want zij zullen kinderen Gods genoemd worden”? En inderdaad verwierpen de eerste christenen alle vormen van oorlogsgeweld. Pas toen het christendom de staatsgodsdienst werd van het Romeinse Rijk kwam oorlog binnen hun vizier. Maar dat was nog iets anders dan een Heilige Oorlog, een oorlog namens God. Deze collegereeks begint met de vraag hoe de idee van een Heilige Oorlog een plaats kon krijgen binnen het christendom. Daarna behandelen we de kruistochten naar het Heilige Land, waarvan het meest verbazingwekkende is dat zij überhaupt geslaagd zijn en dat Jeruzalem honderd jaar in christelijke handen is geweest. Ook wordt ruim aandacht besteed aan de gruwelijke kruistocht tegen de Katharen in het begin van de dertiende eeuw. Meestal wordt de val van Akko in 1291 gezien als het einde van de kruistochten, maar we zullen zien dat de kruistochten pas daadwerkelijk in de zestiende eeuw eindigden.

Docent Prof. dr. Peter Raedts studeerde middeleeuwse geschiedenis en middeleeuwse filosofie in Utrecht en vervolgens theologie in Amsterdam. In 1984 promoveerde hij aan de universiteit van Oxford op een proefschrift over de Engelse theoloog Richard Rufus van Cornwall (ca. 1220 – ca. 1260). Van 1983 tot 1997 was hij docent kerkgeschiedenis der middeleeuwen en Reformatie in Utrecht en daarna in Leiden. Hij was van 1994 tot 2014 hoogleraar middeleeuwse geschiedenis aan de Radboud Universiteit. Hij is gespecialiseerd in de geschiedenis van het christendom en de intellectuele geschiedenis van de middeleeuwen. Zijn laatste boek is De uitvinding van de Roomskatholieke kerk (Amsterdam, 2013).

Opzet De volgende thema’s komen aan de orde: • het ontstaan van de kruistochtidee; • de Eerste kruistocht en de val van Jeruzalem; • de kruisvaardersstaten; • de kruistocht tegen de Katharen; • de kruistocht tegen Constantinopel; • de kruistochten van 1200 – 1600.

HOVO CURSUSAANBOD NAJAAR 2017

43


CURSUS 17/110

Hedendaagse filosofen

Docent

drs. Nico Dieteren woensdag Tijd 13.45 – 15.30 uur Bijeenkomsten 10

Aanvang

Dag

Laatste

Sinds enkele semesters wordt in de cursussen Hedendaagse filosofen het rijkgeschakeerde landschap van de hedendaagse filosofie afgestruind op zoek naar steeds weer nieuwe fonkelende pareltjes. Zo staat dit semester in het teken van Kwame Anthony Appiah en zijn boek The Honor Code. How moral revolutions happen (2010), Emanuele Severino en met name zijn Essenza del nichilismo (1982), en Vivre et penser comme des porcs (1998) van Gilles Châtelet.

de vraag wat de uitsluiting van het worden betekent terwijl de zintuiglijke waarneming ons toch voortdurend een schouwspel voor ogen tovert waarin alles onophoudelijk in wording is en het gebeuren van ontstaan en vergaan zich aan ons opdringt.

Inhoud We starten met het boek The Honor Code. How moral revolutions happen (2010) van de Brits-Ghanese filosoof Kwame Anthony Appiah. Inzet van dit werk is de vraag wat het onderzoek naar morele revoluties ons kan leren over moraliteit. Appiah onderzoekt concrete morele revoluties als het verdwijnen van het duel, het staken van de voetbinding in China en de afschaffing van de trans-Atlantische slavernij op hun gemeenschappelijke kenmerken en stuit daarbij op de centrale rol van de eer. Zijn denken moet dan ook worden begrepen als een herstel van de eer, een fenomeen dat steeds weer verwaarloosd werd door de moderne ethiek. De colleges over Appiah staan in het teken van de vraag: wat betekenen eer en eergevoel voor onze (sociale) identiteit? De tweede filosoof die onze bijzondere aandacht geniet, is Emanuele Severino, al sinds vele decennia een van de meest vooraanstaande Italiaanse denkers. Onze focus ligt daarbij op zijn boek Essenza del nichilismo (Engelse vertaling: The Essence of Nihilism) uit 1982. De filosofie van Severino moet worden begrepen als een allesomvattende kritiek op ‘de verkeerde weg’ die de metafysica na Parmenides is ingeslagen, namelijk de aanname dat tijd en worden zelfevident zijn. In zijn filosofie, die soms omschreven wordt als een ‘neo-parmenidisme’, laat Severino zien dat uit het niets ook niets kan ontstaan en dat zijnden dan ook niet ontstaan: ofwel ze zijn, ofwel ze zijn niet! Deze uitsluiting van het worden betekent ook de uitsluiting van iedere scheppingsgedachte. De colleges staan in het teken van

44

HOVO CURSUSAANBOD NAJAAR 2017

Onderbreking Kosten

27 september 6 december 18 oktober € 343,-

In een wereld die geteisterd wordt door neoliberale kaalslag is Vivre et penser comme des porcs (1998) van de Franse wiskundige en filosoof Gilles Châtelet (1944–1999) een verademing, misschien zelfs een lichtbaken. Met zijn scherpe pen en vol humor schildert Châtelet de ondergang van de wereld van de jaren zestig en zeventig, waarin nog ruimte was voor verbeelding en dromen, en de opkomst in de jaren tachtig van wat hij de neoliberale Contra-Reformatie noemt. In de democratieën van de vrije markt wordt niet langer de vrijheid gevierd en gekoesterd, maar heerst een technopopulisme waarin de zogenaamde vrije burgers zijn gereduceerd tot statistische gegevens. Wat rest in deze postindustriële wereld zijn de mierzoete vraatzucht en de humanitaire hypocrisie van de mondaine middenklasse. In de slotcolleges wordt ons niets minder dan een niets verbloemende spiegel voorgehouden.

Onderwijsvorm Hoorcollege.

Opmerking Om deze cursus goed te kunnen volgen, dient u voldoende filosofische voorkennis te hebben.

Literatuur Bij aanvang van de cursus wordt een reader met teksten uitgereikt.

Docent Drs. Nico Dieteren verzorgt, na afronding van de studies Nederlandse taal- en letterkunde en filosofie, sinds vele jaren cursussen voor diverse HOVO-instellingen. Op dit moment werkt hij aan een dissertatie over Heidegger en Agamben.


CURSUS 17/111

Op zoek naar schoonheid Recente Italiaanse cinema

Docent

drs. Mark Meuldijk woensdag Tijd 13.45 – 15.30 uur Bijeenkomsten 10

Aanvang

Dag

Laatste

In deze cursus worden de mooiste Italiaanse films van de laatste jaren vertoond en besproken aan de hand van drie voorname stromingen: de picturale en theatrale richting, het psychologische gezinsdrama en de sociaal-realistische cinema.

en in het wonderschone Io Sono Li, over een Chinese immigrante in een mistig Chioggia, worden op zeer beeldende en soms provocerende wijze de problemen van het hedendaagse Italië voorgeschoteld.

Inhoud

Als “toetje” van de cursus vertonen we een film die wat lastiger binnen een traditie is te plaatsen: het eigenzinnige Caro Diario, waarin we Nanni Moretti op zijn Vespa door een zomers en verlaten Rome zien toeren terwijl hij geestig commentaar levert op zijn vaderland.

In de geschiedenis van de Italiaanse cinema zijn enkele grote tradities te ontdekken. Op de eerste plaats is er de picturale en theatrale stroming. Films van onder andere Federico Fellini (Amarcord) en Luchino Visconti (Il Gattopardo) speelden leentjebuur bij de beeldende kunst, de opera en de commedia dell’arte. De hoogtijdagen van deze traditie liggen in de jaren vijftig, zestig en zeventig van de vorige eeuw. Maar de voornaamste Italiaanse cineast van dit moment, Paolo Sorrentino, ziet zichzelf nadrukkelijk als navolger van voornoemde grootheden. Met La Grande Bellezza, Youth/ La Giovinezza en de TV-serie The Young Pope probeert hij de toeschouwer de ogen te openen voor een andere blik op de vaak teleurstellende Italiaanse (politieke) realiteit. De melancholie van het ouder worden en de terugblik op de verloren jeugd krijgen een tegenwicht in bijna magische momenten, waarbij de muziek van onder andere Arvo Pärt een grote rol speelt. Een tweede traditie is die van het psychologische gezinsdrama. In de jaren zestig prikken de door de psychoanalyse beïnvloede films van Bernardo Bertolucci (Il Conformista) en Michelangelo Antonioni (La Notte) door de schone schijn van het in Italië zo cruciale gezins- en huwelijksleven heen. Een modern voorbeeld van deze traditie is Nanni Moretti’s Mia Madre waarin hij een regisseuse toont die midden in een filmproductie mantelzorg aan haar moeder moet verlenen. Tenslotte is er de geëngageerde, sociaal-realistische cinema, die schatplichtig is aan de stroming van het neo-realisme en de cinema van Pier Paolo Pasolini (Accattone). In films als Miele (over hulp bij zelfdoding), in de prijswinnende documentaire Fuocoammare, over de bewoners van het eilandje Lampedusa,

Onderbreking Kosten

27 september 6 december 18 oktober € 334,-

Opzet Accattone Amarcord Il Conformista La Grande Bellezza Youth Miele Mia Madre Io Sono Li Fuocoammare Caro Diario

Pier Paolo Pasolini (1961) Federico Fellini (1973) Bernardo Bertolucci (1970) Paolo Sorrentino (2013) Paolo Sorrentino (2015) Valeria Golino (2013) Nanni Moretti (2015) Andrea Segre (2011) Gianfranco Rosi (2016) Nanni Moretti (1993)

Onderwijsvorm Hoorcolleges, verrijkt met veelzeggende fragmenten uit de films. Er is ruimte voor discussie en reacties.

Literatuur Cursisten krijgen teksten over regisseurs en films uitgereikt.

Docent Drs. Mark Meuldijk studeerde filmkunde aan de Radboud Universiteit. Sinds 1993 is hij als educatief medewerker verbonden aan theater LUX, waar hij veel lezingen en cursussen geeft over het actuele filmprogramma en klassiekers. Daarnaast werkt hij als filmdocent aan diverse opleidingen.

HOVO CURSUSAANBOD NAJAAR 2017

45


CURSUS 17/112

Leren filosoferen Praktijken en retorica

Docent

dr. Rob van Gerwen woensdag Tijd 13.45 – 15.30 uur Bijeenkomsten 8

Aanvang

Dag

Laatste

Politiek, het verkeer, kunst en samenleving draaien om manieren om elkaar te overtuigen (retorica). Hoe argumenteren we met beeld? En humor, is dat niet ook een soort argumentatie — die spaak loopt? Beseffen dat dit praktijken zijn die hun eigen regels hebben, leert ons filosoferen.

Opzet

Inhoud

Onderwijsvorm

We kunnen het menselijk bestaan begrijpen als een verzameling praktijken. Iedere praktijk is een samenhangend geheel van bepaalde handelingen, objecten, omstandigheden en regels. Sommige van die regels komen van wetten en instituties, andere zijn informeel en hangen af van de toewijding van de deelnemers. Het verkeer is een helder voorbeeld van een praktijk: wat hoort er bij, wat mag men er doen, hoe gedragen deelnemers zich ten opzichte van elkaar; wanneer stapt men uit de verkeerspraktijk en in die van het werk, de studie of het gezin? Met het praktijkbegrip leren we filosoferen.

Hoorcollege.

Bijvoorbeeld: ‘kunst’ laat zich heel moeilijk definiëren. Sommigen menen dat alles kunst kan zijn, en daar zit wat in. Anderen menen dat iets kunst is omdat zij het kunst vinden? Maakt ieder voor zich uit wat kunst is, of is iets pas kunst als de musea het tentoonstellen — of klopt geen van deze ideeën? Zodra we kunst echter als een samenhangende praktijk begrijpen, kunnen we haar wel definiëren — op een open manier, maar met bepaalde regels. We kunnen dan haar relatie met de moraal van alledag begrijpen, en: inzien dat, bijvoorbeeld, pornografie en propaganda geen kunst zijn. Hoe zijn mensen aan een praktijk toegewijd? Welk ritme heeft ons gedrag in een praktijk, hoe beheren we de impliciete regels? Retorica speelt hierbij een centrale rol; trouwens, retorica is zelf ook een praktijk; net als humor, wetenschap en journalistiek. Is internet een praktijk, of WhatsApp? Hoe werkt argumentatie – en visuele argumentatie? En waar gaat het mis?

46

HOVO CURSUSAANBOD NAJAAR 2017

Onderbreking Kosten

27 september 29 november 18 oktober en 8 november € 288,-

Ruim gelardeerd met verhelderende voorbeelden wordt u in een reeks hoorcolleges van de retorica, naar praktijken en naar humor gevoerd. Wat zijn filosofische vragen, wat zijn definities? We zullen ook begrijpen hoe de media ons visueel overtuigen.

Literatuur Een reader met losse artikelen van diverse auteurs wordt vooraf uitgereikt. Van ieder college komt een hand-out beschikbaar via de website, waar ook de details van alle bijeenkomsten staan.

Docent Dr. Rob van Gerwen is senior docent en onderzoeker aan het departement Wijsbegeerte (faculteit Geesteswetenschappen), en aan University College, van Universiteit Utrecht. Hij is verbonden aan de Koninklijke Akademie voor Beeldende Kunsten in Den Haag en de Hogeschool der Kunsten te Utrecht en doceert aan de HOVO’s van Nijmegen, Utrecht en Brabant. Hij heeft een eigen bedrijf: Consilium Philosophicum. Hij publiceerde vele artikelen en zes boeken, over onderwerpen uit de filosofie van de kunst. Zijn proefschrift, Art and Experience werd met cum laude beoordeeld. In 2016 verscheen bij uitgeverij Klement Moderne filosofen over kunst (tweede druk in 2017). Hij rondt momenteel een boek af over kunst als een morele praktijk. Op zijn website staan onderwijsbeschrijvingen, artikelen, voordrachten, hand-outs en een weblog: www.consiliumphilosophicum.nl Website voor de cursus: www.consiliumphilosophicum.nl/2017/ hovo_praktijk


CURSUS 17/113

Het vulkanisme als stuwende kracht in het systeem aarde Over magma, erupties en vulkanen

Docent

dhr. Marcel van Schoor woensdag Tijd 13.45 – 15.30 uur Bijeenkomsten 6

Aanvang

Dag

Laatste

De aarde is een actieve planeet en het vulkanisme speelt daarin een belangrijke rol. We zien het in de opbouw van de aardkorst, de vorm van het aardoppervlak en de samenstelling van de atmosfeer. Vulkanen hebben de evolutie van het leven en de geschiedenis van de mens sterk beïnvloed. Waar komt al die activiteit vandaan en wat is de invloed op de wereld om ons heen? Op deze vragen geeft deze cursus antwoord.

in de aardmantel. Zo vormt een vulkaan een venster naar het inwendige van de aarde.

Inhoud Een uitbarsting van een vulkaan boezemt ontzag in en laat een diepe indruk achter. Alle zintuigen worden geprikkeld: bij het zien van gloeiende lavaklodders of zwarte wolken as die met grote snelheid ver de lucht in worden geslingerd, bij het horen van de dreunende explosies en het scherpe gesis van ontsnappende gassen, bij het voelen van de krachtige luchtdrukgolven en het heftige trillen van de grond en bij het ruiken van de akelige geuren die tijdens een eruptie vrijkomen. Bij zulk natuurgeweld voelt de mens zich slechts toeschouwer, nietig en kwetsbaar.

Onderbreking Kosten

1 november 6 december geen € 234,-

Opzet Aan de orde komen de volgende thema’s: • inleiding tot het vulkanisme, de plaattektoniek en het systeem aarde; • geschiedenis van de vulkanologie; • het basismateriaal, de ingrediënten en het eindproduct: magma, lava en stollingsgesteenten; • de climax en het resultaat: erupties, eruptieproducten en vulkaanvormen; • vulkanen en de mens: de voor- en nadelen van leven op een vulkanisch actieve planeet; • uw keuze: vulkanen en vulkaangebieden.

Onderwijsvorm Hoorcolleges.

Literatuur Vulkanen zijn in staat op grote schaal voor vernietiging te zorgen, maar daar staat tegenover dat vulkanische landschappen tot de mooiste op aarde behoren. Veel vulkaangebieden zijn toeristische trekpleisters waar mensen kunnen genieten van het landschap en van vulkanische bijverschijnselen als heetwaterbronnen en warme modderbaden. Geothermaal water wordt op een aantal plaatsen gebruikt voor verwarming en energieopwekking. Daarnaast zijn belangrijke minerale grondstoffen verbonden aan vulkanische activiteit.

Een reader wordt aan het begin van de cursus uitgereikt. De volgende boeken sluiten goed bij de behandelde onderwerpen aan: Jerram, D., A. Scarth & J-C Tangey, Volcanoes of Europe, Dunedin Academic Press, 2017; Schmincke, H-U., Vulkanismus, Wissenschaftliche Buchgesellschaft, 2015 (hiervan bestaat ook een Engelstalige versie, deze is wat uitgebreider maar ook een stuk duurder); Sigurdsson, H., Melting the Earth. The History of Ideas on Volcanic Eruptions, Oxford University Press, 1999.

Docent In veel culturen werden goddelijke krachten aan vulkanen toegekend of werden ze als de verblijfplaats van goede of kwade goden beschouwd. De moderne vulkanologie laat zien dat vulkanen een sleutelrol spelen in de aardse dynamiek. De verwijdering van warmte uit de aarde is de drijvende kracht van het vulkanisme en de oorsprong van vulkanen ligt dan ook in de processen die zich afspelen in de aardkorst en, nog dieper,

Dhr. Marcel van Schoor studeerde vier jaar geologie aan de Universiteit van Amsterdam. Hierna heeft hij als reisleider tien jaar voor de reisorganisatie SNP gewerkt en daarbij veel bestemmingen met vulkanen bezocht. Hij is thans werkzaam als landmeter/maatvoerder bij een ingenieursbureau. Naast deze baan geeft hij regelmatig cursussen en lezingen over geologische onderwerpen en organiseert hij geologische excursies.

HOVO CURSUSAANBOD NAJAAR 2017

47


CURSUS 17/114

Een rondgang langs de Tudors Henry VIII

Docent

dr. Judith Haan-van Ditzhuyzen woensdag Tijd 13.45 – 15.30 uur Bijeenkomsten 4

Aanvang

Dag

Laatste

Een rondgang langs de Tudors combineert een tot de verbeelding sprekende periode in de Engelse geschiedenis met literatuur en kunst uit die tijd. Deze cursus belicht het ontstaan van de Tudor-dynastie en het opmerkelijke koningschap van Henry VIII. Een eventueel volgende cursus wordt gewijd aan zijn dochter, Tudor-koningin Elizabeth I.

Onderwijsvorm

Onderbreking Kosten

8 november 29 november geen € 157,-

Hoorcolleges met ruimte voor het stellen van vragen.

Literatuur Cursisten ontvangen een hand-out.

Docent Inhoud De Tudors waren spraakmakende Engelse vorsten (1485–1603). Iedereen kent Henry VIII. Bij zijn zes echtgenotes hoopte hij de wettige zoons te krijgen die de jonge Tudor-dynastie zo hard nodig had. Het succes van de Wolf Hall-serie van Hillary Mantel laat zien hoezeer Henry’s levensverhaal tot de verbeelding spreekt. Als jongeman is hij nog sportief en kunstzinnig. Hij bezit weelderige paleizen, verzamelt kostbare wandtapijten en geeft zich over aan jacht, toernooien en tennis. Maar gaandeweg verandert hij in een tirannieke vorst, omringd door edelen die geen middel onbeproefd laten om hun macht vast te houden. Terwijl zijn wettige dochter Mary de geschiedenis ingaat als Bloody Mary, is het ironisch genoeg juist zijn ‘onwettige’ dochter Elizabeth die de Tudor-dynastie de grootste glans geeft. Tijdens haar zeer lange regeerperiode bloeien de kunsten als nooit tevoren. We zien hoe de Tudors aan de macht komen door de Rozenoorlogen, zo indringend beschreven door Shakespeare. We volgen Henry’s bizarre huwelijksleven, zijn verbeten strijd met de paus en zijn oprichting van de Anglicaanse kerk. We zien ook hoe hij in korte tijd honderden katholieke kloosters voorgoed laat verdwijnen, inclusief hun rijke middeleeuwse erfenis. We leren markante leden van Henry’s hofkring kennen: de nobele Thomas More, de berekenende Cromwell en de sluwe kardinaal Wolsey. Spelers die door hofschilder Holbein op sprekende portretten zijn vastgelegd. Het Tudor-tijdperk is in alle opzichten een fascinerende periode. De cursus wordt rijkelijk verlucht met beelden.

48

HOVO CURSUSAANBOD NAJAAR 2017

Dr. Judith Haan-van Ditzhuyzen studeerde rechten, Engelse taalen letterkunde en algemene taalwetenschap aan de Radboud Universiteit; zij promoveerde daar in 2002. Sinds de jaren tachtig verzorgt zij cursussen en lezingen over Engelse schrijvers en dichters. Zij besteedt daarbij veel aandacht aan (cultuur) historische en maatschappelijke achtergronden.


CURSUS

17/115

‘Waar woorden tekortschieten…’ De opmars van instrumentale muziek in negentiende-eeuws Europa

Docent

dr. Harm Langenkamp donderdag Tijd 10.45 – 12.30 uur Bijeenkomsten 8

Aanvang

Dag

Laatste

‘Waar woorden tekortschieten, begint de muziek.’ Heinrich Heine, E.T.A. Hoffmann, Victor Hugo, Richard Wagner — vele romantici bedienden zich van deze gevleugelde uitspraak. Heden doet zij wellicht wat clichématig aan, maar in de vroege negentiende eeuw duidde zij op een ware revolutie in het denken over wat muziek dient te bewerkstelligen in ons als luisteraar. In deze cursus staan de consequenties van dit idee voor de (klassieke) muziekwereld, zoals wij die vandaag de dag kennen, centraal.

Opzet

Inhoud In de late achttiende en vroege negentiende eeuw stond instrumentale muziek nog op een lager plan dan vocale muziek. Binnen een relatief kort tijdbestek verwierf instrumentale muziek echter een onaantastbare status in de hiërarchie der kunsten. De tempels die elke zichzelf respecterende stad voor haar liet bouwen, alwaar de luisteraar haar in diepe stilte tot zich kon nemen en de aardse wereld om zich heen even kon vergeten, zijn daar tot op heden getuige van. In deze collegereeks verdiepen we ons in wat destijds omschreven werd als de bevrijding van muziek van de alledaagse werkelijkheid waarin geld regeert en politiek domineert. We zullen zien dat dit idee ironisch genoeg bij uitstek het antwoord was op de economische en politieke uitdagingen waarvoor de intellectuele elite in de Duitstalige gebieden zich in de tijd van Napoleon gesteld zag. Daarbij belichten we niet alleen iconische werken uit het orkest- en kamermuziekrepertoire van Haydn tot en met Mahler, maar ook een aantal liederen en operafragmenten, waarin muziek een zelfstandige rol werd toebedeeld. Na afloop van de cursus heeft u inzicht in de wijzen waarop de huidige muziekwereld schatplichtig is aan ontwikkelingen die rond de negentiende eeuwwende zijn ingezet en kunt u reflecteren op de uitdaging waarvoor klassieke muziek in de eenentwintigste eeuw gesteld staat.

Onderbreking Kosten

28 september ptember 23 november ovember 19 oktober tober € 273,3,-

Thema’s die in de cursus aan bod komen zijn onder meer: • de status van instrumentale muziek ten opzichte van vocale muziek rond 1750 • het strijkkwartet als model van democratie • de rol van de Beethovenreceptie in het opkomend nationale bewustzijn in de Duitstalige gebieden • de opkomst van de instrumentale virtuoos, de dirigent en de componist als ziener • het lied als verdieping van het individuele gevoelsleven • de Brahms/Wagner-controverse over absolute versus programmatische muziek • de rol van muziek en opera in de politieke revoluties • het idee van klassieke muziek in een groeiende massacultuur • exotische culturen als bron van muzikale experimenten

Onderwijsvorm Hoorcolleges met PowerPoint-presentatie, geïllustreerd met klinkende muziekvoorbeelden. Geadviseerd wordt om per college de werken die besproken worden in zijn geheel te beluisteren. In het eerste college krijgt u een luisterlijst.

Literatuur Aanbevolen wordt: J. Peter Burkholder, Donald Jay Grout en Claude V. Palisca, A History of Western Music, 7e , 8 e of 9 e editie (New York 2006-2014). Een Nederlandse vertaling van de 4e editie is momenteel in herdruk en verschijnt in december 2017. Tweedehands exemplaren zijn echter wel verkrijgbaar.

Docent Dr. Harm Langenkamp studeerde muziekwetenschap en cultuurgeschiedenis aan de Universiteit Utrecht, waarbij hij een bijzondere belangstelling ontwikkelde voor de raakvlakken tussen muziek en politiek. In 2014 promoveerde hij op een studie naar de inzet van muziek als wapen in de Koude Oorlog. Sindsdien was/is hij werkzaam als docent aan de universiteiten van Utrecht, Amsterdam en Nijmegen.

HOVO CURSUSAANBOD NAJAAR 2017

49


CURSUS 17/116

Wetenschap en vooruitgang

Docent

dr. Frank Hermans donderdag Tijd 10.45 – 12.30 uur Bijeenkomsten 6

Aanvang

Dag

Laatste

Wetenschap heeft ons veel te bieden. Vooral in tijden waarin veel meningen geopperd worden, kunnen daadwerkelijke feiten een ontnuchterend antwoord geven. Tegelijkertijd staan het bedrijven van wetenschap en het zoeken naar objectieve feiten meer dan ooit ter discussie. Deze collegereeks biedt inzicht in de consequenties van deze tweespalt .

De aanspraken van de wetenschap ter discussie Hiroshima en de moderne oorlog • wetenschap als slechts een sociale constructie • falsificatie of verificatie: natuur- versus geestesen menswetenschap • alternatieve feiten, nepnieuws en complotdenken Wetenschap in de wereld van nu • VWO: digitale geletterdheid of vakonderwijs • financiering • voorbij de mens: genetische manipulatie en robotisering • media en de verspreiding van kennis

Inhoud In de loop der tijd heeft de wetenschap, net als nu nog het geval is, moeten strijden met krachten die haar wilden ondermijnen. In deze reeks bekijken we welke lessen we kunnen trekken uit deze historische ontwikkeling. In de laatste twee colleges ligt de nadruk op de vertaling van de geschiedenis van de wetenschappelijke vooruitgang naar de wereld van nu.

Onderbreking Kosten

28 september 9 november 19 oktober € 234,-

Onderwijsvorm Zes hoorcolleges met gelegenheid tot het stellen van vragen.

Opzet

Literatuur

De eerste netwerken van geleerden • het zoeken naar waarheid in de oudheid: Milete en Athene • intellectuele wedijver als dynamische kracht: Randall Collins • besef van de mogelijkheden en grenzen van kennis Religie en de ontwikkeling van de wetenschap • ascese, concentratie en verzamelen van kennis • de strijd tegen orthodoxie • Bagdad, Cordoba, Parijs en Oxford De wetenschappelijke revolutie • opkomst van het wetenschappelijk wereldbeeld • twijfel, observatie en experiment als drijfveer • rationalisering in de ogen van Max Weber en Norbert Elias • het innerlijk als onderzoeksobject: de pretentie van Freud De massale verbreiding van de wetenschap • opkomst van de onderzoeksuniversiteit • toename van productiviteit, gezondheid en gevechtskracht • wetenschap als onderneming: tellen, meten en citeren • strijd om onafhankelijkheid: fundamenteel en toegepast onderzoek

De PowerPoint-presentatie van alle colleges is aan het begin van de cursus digitaal beschikbaar. Aan het eind van elk college wordt het bijbehorende hoofdstuk van de reader op papier verstrekt.

50

HOVO CURSUSAANBOD NAJAAR 2017

Docent Dr. Frank Hermans studeerde sociologie in Nijmegen. Hij promoveerde in 2010 aan de Universiteit van Amsterdam op het proefschrift Trauma en Beschaving. Hij heeft zich gespecialiseerd in beschavingsprocessen op lange termijn en was tot zijn pensionering verbonden aan de Hogeschool Arnhem/Nijmegen en verzorgt voor HOVO ook de cursussen Beschaving en Empathie en Originele visies op de toekomst van de mensheid en De ontwikkeling van een wereldsysteem.


CURSUS 17/117

Dictators Sterke mannen terug van weggeweest?

Docent

drs. Max Andela donderdag Tijd 10.45 – 12.30 uur Bijeenkomsten 6

Aanvang

Dag

Laatste

Tot voor kort gold de twintigste eeuw als de eeuw van de dictators en de totalitaire systemen, in het nieuwe millennium zouden democratie en vrijheid zegevieren en wereldwijd de norm worden. We hebben ons lelijk vergist. Vandaag leeft meer dan twee derde van de wereldbevolking in een of andere vorm van dictatuur. In deze reeks staan dictaturen en dictators in heden en verleden centraal.

Hoe kwamen deze alleenheersers aan de macht, en hoe wisten ze die macht te consolideren? Waaraan ontleenden zij hun legitimiteit?

Inhoud

Onderwijsvorm

We ontdekken in deze cursus dat er vele verschillende vormen van dictatuur bestaan. Sommigen zijn georganiseerd rondom een sterke man die alle touwtjes in handen heeft, in andere landen is het een politieke partijelite die het monopolie op de macht heeft of een militaire junta. Of, in het geval van een absolutistische monarchie, een koninklijke familie. Vaak gaat het echter om combinaties van deze verschillende kenmerken.

Hoorcollege met ruimte voor vragen, opmerkingen en discussie.

De ene dictator wordt gehaat en gevreesd, een andere geniet daadwerkelijk brede steun, respect en zelfs verering van de eigen bevolking. De een verrijkt zichzelf en zijn familie op exorbitante wijze, een ander laat zich voorstaan op zijn bescheiden en sobere leefwijze.

Onderbreking Kosten

28 september 9 november 19 oktober â‚Ź 234,-

We behandelen tientallen kleine en grote potentaten, voornamelijk uit de twintigste eeuw, om te analyseren in welke categorie deze of gene te plaatsen is.

Literatuur Bij aanvang van het eerste college ontvangt u een reader.

Docent Drs. Max Andela studeerde nieuwste geschiedenis en MiddenOosten studies aan de Radboud Universiteit (RU). Sindsdien is hij actief in de (televisie-) journalistiek, zowel voor de publieke omroep als voor particuliere opdrachtgevers. Max Andela doceert eveneens aan de Honours Academy van de RU en bij HOVO Utrecht.

De geschiedenis van dictators is voortdurend in beweging. Menigeen begon ooit als een geliefde revolutionair om in de loop der jaren uit te groeien tot net zo een tiran als zijn voorganger. Sommigen begonnen democratisch om vervolgens zelf die democratie weer af te schaffen, anderen begonnen juist totalitair maar zorgden later wel voor een vreedzame transitie naar een democratisch systeem.

HOVO CURSUSAANBOD NAJAAR 2017

51


CURSUS 17/118

Martha Nussbaum Denken over woede, compassie en rechtvaardigheid

Docent

dr. Ronald Tinnevelt donderdag Tijd 10.45 – 12.30 uur Bijeenkomsten 8

Aanvang

Dag

Laatste

Martha Nussbaum is zonder twijfel een van de meest prominente en uitgesproken vrouwelijke denkers van dit moment. Haar lezingen trekken wereldwijd volle zalen en haar boeken worden vrijwel direct na verschijnen vertaald, zeker ook naar het Nederlands. In deze cursus maken we kennis met enkele kernthema’s uit haar werk. Specifiek gaan we in op haar denken over woede, angst, walging, schaamte, compassie en rechtvaardigheid.

Opzet

Inhoud Filosofen dienen volgens Nussbaum ‘advocaten voor de menselijkheid’ te zijn. Ze moeten bijdragen aan een werkelijk rechtvaardige wereld waarin iedereen in staat is om een minimaal menswaardig bestaan te leiden. Filosofie is daarmee een vorm van activisme. Nussbaum herinnert zich dan ook nog levendig het advies dat de bekende Amerikaanse filosoof John Rawls haar gaf toen ze aan het eind van de jaren zeventig aan de universiteit van Harvard werkte: ”Weet je, als je met je spreken en schrijven het brede publiek kan bereiken, dan heb je de plicht om dat te doen.” Streven naar rechtvaardigheid is dus geen vrijblijvende zaak en Nussbaums boeken tonen dat keer op keer. In acht colleges proberen we te begrijpen wat een rechtvaardige wereld volgens Nussbaum is en hoe we daaraan kunnen bijdragen. We doen dat door ons expliciet te richten op haar theorie van emoties en haar analyse van wat het betekent ‘mens’ te zijn – een wezen dat zich ophoudt in de marge tussen goden en dieren. Kwetsbaar en zorgbehoevend maar tegelijkertijd in staat om de wereld om zich heen te vormen en te begrijpen. Vervolgens gaan we na hoe onderwijs en literatuur kunnen bijdragen aan menselijke deugdzaamheid. Het lezen van romans kan volgens Nussbaum immers de verbeeldingskracht stimuleren die mensen nodig hebben om goede burgers te worden. Ten slotte proberen we te begrijpen waarom liefde kan bijdragen aan het instellen en in stand houden van rechtvaardige instituties. Zo blijkt vaderlandsliefde onmisbaar om waardevolle projecten – zoals herverdeling en democratie – te realiseren.

52

HOVO CURSUSAANBOD NAJAAR 2017

Onderbreking Kosten

5 oktober 30 november 19 oktober € 288,-

De volgende thema’s komen tijdens de colleges aan bod: • menselijke kwetsbaarheid en afhankelijkheid; • over de redelijkheid van emoties; • schaamte en walging; • intolerantie en angst voor de ander; • woedende burgers; • het belang van onderwijs; • lezen om een beter mens te worden; • capabilities en rechtvaardigheid.

Onderwijsvorm Hoorcolleges met PowerPoint-presentatie en ruimte voor discussie en vragen.

Literatuur Bij aanvang van het eerste college ontvangt u een reader. Deze bevat fragmenten uit verschillende boeken van Martha Nussbaum, onder andere uit Oplevingen van het denken, De breekbaarheid van het goede, Mogelijkheden scheppen, De nieuwe religieuze intolerantie, Politieke emoties en Woede en vergeving.

Docent Dr. Ronald Tinnevelt is als universitair hoofddocent rechtsfilosofie verbonden aan de Faculteit der Rechtsgeleerdheid van de Radboud Universiteit. Samen met Yvonne Denier (KULeuven) redigeerde hij Martha Nussbaum: Filosofie als activisme (Klement 2015).


CURSUS 17/119

Inleiding in het Oosters christendom Een historisch, thematisch en geografisch overzicht

Docenten

Dag Tijd

prof. dr. Alfons Brüning en prof. dr. Heleen Murre-van den Berg donderdag 13.45 – 15.30 uur

Bijeenkomsten Aanvang Laatste Onderbreking Kosten

In deze cursus maakt u kennis met de belangrijkste aspecten van de orthodoxe kerken, in hun ontstaanstijd, maar vooral inzoomend op de huidige tijd, zowel in hun maatschappelijkpolitieke context in Oost-Europa, Rusland, het Midden-Oosten en hun wereldwijde diaspora, als op het kerkelijk leven waarvan de liturgische praktijk het middelpunt vormt.

Opzet •

• •

Inhoud De orthodoxe kerken vormen tegenwoordig naar schatting zo’n 12% van het wereldchristendom. Een belangrijk deel daarvan bevindt zich in Rusland, Oost-Europa en de Balkan, daarnaast zijn er substantiële gemeenschappen in Afrika, het MiddenOosten en India. Naast deze oude orthodoxe gemeenschappen zijn er de laatste honderd jaar vele nieuwe bijgekomen, overal ter wereld waar orthodoxe christenen door al dan niet gedwongen migratie terecht kwamen. In deze cursus wordt historisch, thematisch en geografisch op deze verscheidenheid ingegaan, waardoor zowel de onderlinge overeenkomsten als de niet te onderschatten verschillen duidelijk worden. De orthodoxe kerken worden meestal in twee grote groepen verdeeld: de oosters orthodoxe kerken die voortgekomen zijn uit de byzantijnse rijkskerk, en de oriëntaalse kerken die vanaf de vroegste periode een eigen ontwikkeling doormaakten. Tot de eerste groep behoren onder andere de Grieks-, Russisch- en Servisch-Orthodoxe Kerk; tot de tweede groep de Armeense, Koptische, Syrisch-Orthodoxe, Ethiopische en Eritrese Kerk. Naast deze twee hoofdgroepen neemt de Assyrische Kerk van het Oosten een eigen theologische positie in. Twee thema’s keren steeds terug in het begrijpen van het onderscheid tussen deze kerken en de westerse kerken. Ten eerste is de verhouding tussen kerk en ‘volk’ fundamenteel anders dan in de westerse kerken. Dit vertaalt zich vaak in een andere verhouding tussen kerk en staat. Het tweede thema is de centrale rol van de rituele praktijk in de beleving van het geloof. Dit betreft niet alleen de zondagse liturgie, maar ook een veelheid aan gemeenschappelijke en individuele rituelen.

8 21 september 23 november 19 en 26 oktober € 273,-

• • •

Inleiding en historisch overzicht – Heleen Murre-van den Berg De oriëntaalse kerken en de Kerk van het Oosten in de wereld van de islam – Heleen Murre-van den Berg Liturgie in oosterse tradities – Heleen Murre-van den Berg Iconen – Alfons Brüning Oosters christendom in het moderne Midden-Oosten – Heleen Murre-van den Berg Oosters christendom in Rusland – Alfons Brüning Oosters christendom in Roemenië – Alfons Brüning Orthodoxie en mensenrechten – Alfons Brüning

Onderwijsvorm Interactief hoorcollege.

Literatuur H. Teule, A. Brüning (red.), Handboek Oosters Christendom (Leuven: Peeters, 2017). NB: dit handboek verschijnt midden 2017; mocht het boek bij aanvang van de cursus onverhoopt nog niet beschikbaar zijn, stellen de docenten het benodigde materiaal beschikbaar. Cursisten worden op de hoogte gesteld van de voorverkoop. Aanvullende literatuur (engelstalig): Ken Parry (ed.), The Blackwell Companion to Eastern Christianity (Oxford: Wiley-Blackwell, 2010).

Docenten Prof. dr. Alfons Brüning is bijzonder hoogleraar Orthodoxie en Vredesopbouw in Europa aan de Protestantse Theologische Universiteit, te Amsterdam. Tevens is hij werkzaam als docent bij het Instituut voor Oosters Christendom. Prof. dr. Heleen Murrevan den Berg is bijzonder hoogleraar Oosters Christendom aan de Radboud Universiteit en directeur van het Instituut voor Oosters Christendom.

HOVO CURSUSAANBOD NAJAAR 2017

53


CURSUS 17/120

Hedendaagse beeldende kunst, deel II Nieuwe ontwikkelingen vanaf het postmodernisme tot en met 2017 (geactualiseerde herhaling)

Docent

drs. Johan Holtrop donderdag Tijd 13.45 – 15.30 uur Bijeenkomsten 6

Aanvang

Dag

Laatste

De hedendaagse kunst kenmerkt zich door een enorme pluriformiteit en het verdwijnen van traditionele grenzen tussen disciplines. Spektakel en entertainment lijken nu geen negatieve betekenis meer te hebben. Zo exposeert Damien Hirst op de Biënnale van Venetië 2017 een gigantische nep-archeologische opgraving uit zee met de sfeer van een fantasy film. Ook de groeiende aandacht van de media is niet meer weg te denken in hoe de kunst functioneert en er zijn in rap tempo overal musea voor hedendaagse kunst geopend, zoals het Tate Modern in Londen.

het toerisme te bevorderen of naargeestige locaties aantrekkelijker te maken etc. • Overige (sub)thema’s zijn: De ontschotting in de kunst, zoals de wisselwerking tussen kunst en muziekclips. Kunstenaars bemoeien zich met stedelijke vormgeving (urban design) en recent zien we grote museale presentaties van design als kunst. Verder moet het moderne museum in onze tijd het publiek op meerdere niveaus aanspreken en is het een plek geworden voor de nieuwste ontwikkelingen. En hoe gaan kunstenaars om met hun artistieke erfenis? Meer dan ooit putten kunstenaars uit (zelfs zeer recente) kunstgeschiedenis.

Onderbreking Kosten

28 september 9 november 19 oktober € 225,-

Inhoud en opzet In het licht van het voorgaande staan in deze reeks globaal onderstaande ontwikkelingen centraal. • De grote consequenties van de digitale revolutie voor de kunst. De videokunst heeft zich ontwikkeld tot een belangrijk medium, ook voor een breder publiek. Recent reageren kunstenaars op het fenomeen van computeranimaties, games en op het internet zoals YouTube. • Ook de fotografie heeft zich ontwikkeld tot een centraal medium in de hedendaagse kunst. Dit leidde tot stevige debatten tussen critici. Een centrale vraag hierbij is: hoe kan een reproducerend medium als de fotografie betekenis creëren? We zien de geënsceneerde fotografie opkomen, we zien het ontwikkelen van schilderkunstige strategieën in de fotografie. En we vragen ons daarom af hoe het zit met de journalistieke en amateurfotografie. • De ontwikkelingen op het wereldtoneel, zoals het uiteenvallen van het Oostblok en de globalisering, hebben geleid tot een wereldwijde uitwisseling. In deze context bestuderen we onder andere kunstenaars uit twee culturen en de Chinese kunst. • Kunst in de openbare ruimte heeft een enorme vlucht genomen, zeker in Nederland. Kunstenaars ontwikkelen allerlei strategieën om zich te manifesteren in de publieke ruimte. Er is een kunst-beleid vanuit overheden waarin kunstenaar worden uitgenodigd gebiedsontwikkeling te ondersteunen,

54

HOVO CURSUSAANBOD NAJAAR 2017

Onderwijsvorm Hoorcolleges. De collegestof wordt toegelicht aan de hand van uitgebreid visueel materiaal zoals filmfragmenten.

Literatuur Cursisten ontvangen een uitgebreide hand-out.

Docent Drs. Johan Holtrop is kunsthistoricus. Hij werkt(e) als tentoonstellingsmaker hedendaagse kunst, criticus, schrijver en docent voor verschillende instellingen, zoals voor het HOVO vanaf 1996.


CURSUS 17/121

Ziekte, arts en patiënt in de Grieks-Romeinse wereld Een inleiding in de antieke geneeskunde

Docent

prof. dr. Manfred Horstmanshoff donderdag Tijd 13.45 – 15.30 uur Bijeenkomsten 6 (incl. excursie)

Aanvang

Dag

Laatste

Deze cursus biedt een introductie in de antieke geneeskunde, zowel in de wetenschapshistorische als in de sociaalhistorische aspecten. De antieke, Grieks-Romeinse geneeskunde is tot op de dag van vandaag relevant, want zij vormt in menig opzicht de grondslag voor onze moderne westerse geneeskunde.

Literatuur

Onderbreking Kosten

28 september 9 november 19 oktober € 234,- (excl. entree museum)

Voor aanvang van het eerste college krijgen cursisten een reader met bronteksten en verdere literatuurverwijzingen. Eventueel kunt u aanschaffen: Vivian Nutton, Ancient Medicine, Taylor & Francis Ltd, 2012, second revised edition. ISBN: 9780415520959, prijs: € 38,99.

Inhoud Stel dat het zou kunnen; we vangen flarden op van een gesprek tussen twee Griekse artsen, ca. 300 v.Chr.: “anatomê, iatros, karkinôma, cheirourgia, krisis, diaphragma, prognôsis, epidemiê, pharmaka, phlegma, herpes, hustera, klinikos, maniê, psuchê, rheuma, sklêrosis, sôma, trauma, kôma.” De termen klinken vertrouwd, maar de begrippen die erachter schuilgaan, blijken bij nadere beschouwing toch sterk van de onze te verschillen. Deze cursus maakt duidelijk waarom deze termen bekend en tegelijkertijd vreemd in onze eenentwintigste oren klinken. We sluiten de collegereeks af met een bezoek aan museum Het Valkhof, op zoek naar medische instrumenten en andere sporen van ziekzijn en genezen in de oudheid.

Ter inleiding is het aan te raden de volgende publicatie te lezen: Horstmanshoff, H.F.J., Patiënten zien. Patiënten in de Antieke Geneeskunde, oratie Leiden, 2006, 21 pp. Zie http://hdl.handle. net/1887/4475

Docent Prof. dr. Manfred Horstmanshoff doceerde vele jaren oude geschiedenis aan de Universiteit van Leiden en was daar tevens werkzaam als bijzonder hoogleraar geschiedenis van de antieke geneeskunde. In 2000–2001 en in 2008–2009 was hij fellowin-residence van het Netherlands Institute for Advanced Study in the Humanities and Social Sciences (NIAS). Van 2011–2014 was hij verbonden aan het Internationales Kolleg Morphomata (Universität zu Köln), de Humboldt-Universität zu Berlin en de Universität Erfurt. Hij publiceerde talrijke boeken en artikelen.

Opzet • • • • •

Inleiding: de mens als microkosmos De pijlen van de pest: Thucydides en de ‘pest’ van Athene De Hippocratische Eed Galenus en zijn geloof in de doelgerichtheid van de natuur Twee patiëntengeschiedenissen: Aelius Aristides en de kleine Lucius Excursie museum Het Valkhof

Onderwijsvorm Hoorcolleges met beeldmateriaal en authentieke teksten (in vertaling). We sluiten de cursus af met een excursie.

HOVO CURSUSAANBOD NAJAAR 2017

55


CURSUS 17/122

De opera’s van Mozart

Docent

drs. Kees Wisse donderdag Tijd 13.45 – 15.30 uur Bijeenkomsten 6

Aanvang

Dag

Laatste

Het operaoeuvre van Wolfgang Amadeus Mozart is van een overweldigende schoonheid. Maar liefst 22 opera’s schreef hij in zijn korte leven, van kleine schooldrama’s tot avondvullende theaterwerken. Vele behoren tot het standaardrepertoire, maar andere zijn tot op de dag van vandaag relatief onbekend. Deze cursus geeft een dwarsdoorsnede van zijn operarepertoire.

Onderwijsvorm

Onderbreking Kosten

28 september 9 november 19 oktober € 225,-

In elk college staat één opera centraal. Daarin komt de geschiedenis, achtergrond en inhoud van de opera aan bod. Aan de hand van fragmenten op dvd wordt de muziek in detail besproken en uitgelegd.

Literatuur Inhoud Wat de opera’s van Mozart extra boeiend maakt, is dat ze geschreven zijn in een tijd dat het genre een stormachtige ontwikkeling doormaakte. De barokke opera seria was bijna verdwenen, maar kreeg in een moderne stijl een nieuw jasje, vooruitwijzend naar de dramatische opera’s van de negentiende eeuw (Idomeneo, La clemenza di Tito). De vrolijke opera buffa was bijna volwassen en uitgegroeid tot een muzikale komedie van hoog niveau (Le nozze di Figaro, Don Giovanni). Daarnaast gaf Mozart zelf een enorme impuls aan het typisch Duitstalige Singspiel (Die Entführung aus dem Serail, Die Zauberflöte) en maakte het van een toneelstuk met zangnummers tot een volwaardige opera.

Opzet De volgende opera’s komen aan bod: • Die Entführung aus dem Serail • Idomeneo • Le nozze di Figaro • Don Giovanni • La clemenza di Tito • Die Zauberflöte

56

HOVO CURSUSAANBOD NAJAAR 2017

Bij het eerste college ontvangt u een hand-out.

Docent Drs. Kees Wisse studeerde musicologie aan de Universiteit Utrecht, waar hij ook colleges theologie volgde. Hij was lange tijd stafmedewerker van het Rotterdams Philharmonisch Orkest en artistiek adviseur van Holland Symfonia, schrijft teksten en artikelen en geeft lezingen, cursussen, concertinleidingen en -presentaties.


CURSUS 17/123

Het Nederlandse landschap Wordingsgeschiedenis en karakteristiek

Docent

ir. Ad Woudstra donderdag Tijd 13.45 – 15.30 uur Bijeenkomsten 7

Aanvang

Dag

Laatste

Landschap is overal. Waar we ook komen, we zitten er middenin en we genieten ervan (of niet). De ervaring leert dat hoe meer we begrijpen over het ontstaan en de opbouw van het landschap, hoe meer we herkennen en hoe meer we het gaan waarderen. Dat is het doel van deze cursus: met een andere blik uit het treinraam of de autoruit kijken.

Opzet

Inhoud Vaak wordt gezegd dat Nederland is gemaakt door de Nederlanders. Dat is voor een deel waar. In alle tijden hebben de bewoners gereageerd op wat ze van nature in een gebied aantroffen. De geologie van Nederland verhaalt over die natuurlijke ontstaanswijze. Voor het Nederlandse landschap is vooral de geologie van de laatste 2,5 miljoen jaar van belang, daar staan we uitgebreid bij stil. Als zand, klei of veen eenmaal ergens ligt, ontstaat er door onder andere doorsijpelend water een gelaagdheid. Er wordt een bodem gevormd. Welke bodem waar ontstaat, hangt af van allerlei factoren, maar de bodemopbouw is altijd kenmerkend voor de omstandigheden ter plekke. Begrip van de bodemkaart helpt daarom enorm om het landschap te analyseren. De bewoners van ons land zijn vanaf hun vestiging bezig geweest hun gebied beter geschikt te maken voor gebruik. Er werd gewerkt aan de afwatering, aan de wegen, bescherming tegen hoog water en er werden gebieden ontgonnen. De occupatiegeschiedenis werd daarmee geschreven. Ieder gebied dat werd aangepakt, geeft een beeld van de techniek uit de tijd van ontginning. Het is af te lezen aan het landschap.

Onderbreking Kosten

26 oktober 7 december geen € 255,-

Colleges 1 en 2: de geologie van Nederland: inleiding, overzicht perioden en afzettingen. • Kwartairgeologie: pleistoceen (laatste twee ijstijden) en holoceen (zee, rivieren, veen). • College 3: bodemvorming: soorten bodems in Nederland en hun karakteristieken, de rol van water bij de bodemvorming, naamgeving van bodems. • Colleges 4 t/m 7: occupatiegeschiedenis en landschappelijke opbouw per deelgebied. •

Onderwijsvorm Hoorcolleges met mogelijkheid tot het stellen van vragen.

Literatuur Aan het begin van de cursus wordt een reader uitgereikt. Aanbevolen: S. Barends e.a., Het Nederlandse Landschap, een historisch-geografische benadering, Utrecht: Matrijs, tiende herziene druk (2010).

Docent Ir. Ad Woudstra werd na zijn opleiding in Wageningen docent landschapsanalyse aan Hogeschool van Hall Larenstein in Velp, bij de studierichting tuin- en landschapsinrichting. Hij is lid van de adviescommissie cultuurhistorie van de gemeente Rheden.

Aan de hand van het afzettingsmateriaal kan het Nederlandse landschap worden onderverdeeld in vijf deellandschappen: zeeklei, veen, rivierklei, zand, löss/krijt. Via de geologie en de occupatiegeschiedenis worden alle belangrijke landschappelijke onderdelen van deze deelgebieden besproken en ook hun onderlinge verbanden, met de bodemkaart als belangrijk hulpmiddel.

HOVO CURSUSAANBOD NAJAAR 2017

57


CURSUS 17/124

Gelukkig leven

Docent

prof. dr. Hans Thijssen donderdag Tijd 13.45 – 15.30 uur Bijeenkomsten 5

Aanvang

Dag

Laatste

Wie wil er niet gelukkig zijn? Het streven naar geluk is een doel dat mensen met elkaar verbindt. Toch denkt ongeveer 80% van de huidige generatie dertigers en veertigers dat rijk worden het allerbelangrijkste levensdoel is. Ongeveer 50% meent dat ook roem belangrijk is om een goed leven te hebben. Maar hebben de ondervraagden gelijk? Wat is de samenhang tussen rijkdom, roem en geluk? Als de omstandigheden doorslaggevend zijn, waarom zijn dan zelfs in het welvarendste deel van de wereld niet alle mensen gelukkig? Of gaat het er juist om hoe je omgaat met je omstandigheden? En heb je daar invloed op?

Inhoud Deze vijf colleges zijn gewijd aan een vraag die de mens vanaf het begin van het westerse en oosterse denken heeft beziggehouden, namelijk de vraag: “Hoe kan ik een mooi leven leiden?”, “Hoe kan ik gelukkig worden?” Genetische aanleg en omstandigheden spelen zeker een rol in een gelukkig leven, maar ze zijn slechts een deel van het verhaal. Zowel in de westerse als oosterse filosofie is de diagnose gesteld dat we ons geluk zelf kunnen verbeteren. De hindernissen die ons levensgeluk in de weg staan, zijn namelijk van mentale aard. De uitdaging is om die te zien en onschadelijk te maken. Hoe doe je dat? In interactieve colleges geeft de docent aan waar de obstakels voor levensgeluk liggen en hoe je ze kunt overwinnen. Verander je geest en je verandert de wereld!

Opzet Deze cursus is een vervolg op een succesvolle cursus van Hans Thijssen over geluk uit 2015, maar ze is eigenstandig te volgen. Thema’s en vragen die aan bod komen zijn: • Wat bedoelen we met geluk en waarom mogen we ons er weer mee bezig houden? • De samenhang tussen persoonlijk en maatschappelijk geluk en tussen geluk en genot. • De belemmeringen die ons persoonlijk geluk in de weg staan.

58

HOVO CURSUSAANBOD NAJAAR 2017

Onderbreking Kosten

2 november 7 december 23 november € 190,-

Wat kunnen we eraan doen? Oefeningen voor de praktijk. • Wat is er mis met meditatie en mindfulness?

Onderwijsvorm Interactieve collegereeks met veel ruimte voor discussie.

Literatuur De benodigde literatuur wordt per college uitgereikt in de vorm van hand-outs. Aanbevolen ter voorbereiding op de cursus: Hans Thijssen, Wat filosofen weten. Over het verlangen naar geluk en de honger naar kennis. Nijmegen: Uitgeverij Vantilt, 2016.

Docent Prof. dr. Hans Thijssen is hoogleraar geschiedenis van de filosofie aan de Radboud Universiteit. De laatste jaren houdt hij zich intensief bezig met het thema geluk in de westerse en oosterse filosofie.


CURSUS 17/125

Echo’s in de literatuur De doorwerking van de klassieken in de Nederlandstalige literatuur

Docenten

Dag Tijd

prof. dr. Jos Joosten, dr. Hans Kienhorst, dr. Rob van de Schoor vrijdag 10.45 – 12.30 uur

Bijeenkomsten Aanvang Laatste Onderbreking Kosten

“Een dichtbundel is een grote vuilnisbak waaruit iedereen kan pikken wat ‘ie wil,” stelde Hugo Claus eens. En zo pikte hijzelf uit de vuilnisbakken van het oude Athene en Rome. Hij was uiteraard niet de enige. Soms zijn de ‘oude restjes’ duidelijk herkenbaar in citaten of personages, andere keren zijn ze verhuld in bijvoorbeeld subtiele allusies. Deze cursus bespreekt de niet te onderschatten invloed van de Klassieken op de Nederlandstalige literatuur door de eeuwen heen.

Opzet

Inhoud

Teksten uit de klassieke oudheid hebben altijd een rol gespeeld in de Nederlandse letterkunde, vanaf de vroegst bekende middeleeuwse teksten literatuur tot aan het werk van hedendaagse auteurs. De manier waarop de klassieken aanwezig waren, verschilde uiteraard van periode tot periode: als vanzelfsprekende bron van verwijzingen, als onontkoombaar ijkpunt of als postmodern speeltje.

Deze collegereeks biedt een fascinerend en verrassend inzicht in de manier waarop hetzelfde soort teksten uit de oudheid steeds weer opdook in de literatuur van verschillende perioden, en steeds op een andere manier fungeerde als inspiratiebron voor de grote Nederlandstalige schrijvers van hun tijd. De wijze waarop de klassieke auteurs als Homerus, Ovidius, Vergilius en Seneca zich vertoonden in de letterkunde van de Lage Landen wordt besproken aan de hand van uiteenlopende Nederlandstalige schrijvers als Joost van den Vondel, Louis Couperus, Hugo Claus en Ilja Leonard Pfeijffer.

7 29 september 17 november 20 oktober € 246,-

De naklank van Homerus’ Ilias in de Middelnederlandse Trojeroman van Segher Diengotgaf (of waarom men destijds Dares en Dictys verkoos) – Hans Kienhorst De Palamedes van Vondel: een Senecaans drama over de onterechte veroordeling en terechtstelling van Johan van Oldenbarnevelt, onder andere gebaseerd op teksten uit de Aeneis van Vergilius en de Metamorphosen van Ovidius – Hans Kienhorst Palamedes in het Eerste en Tweede stadhouderloze tijdperk: een rondgang langs de 17de- en 18de-eeuwse drukken van Vondels toneelstuk in de Universiteitsbibliotheek Nijmegen – dr. Hans Kienhorst De gouden ezel. Metamorfosen van Apuleius als relevante architekst voor Psyche van Louis Couperus en Een ezel en eenig speelgoed van P. van Limburg Brouwer – Rob van de Schoor Willem Godschalck van Focquenbroch kleedde De Aeneas van Virgilius, in zijn Zondaagspak – Rob van de Schoor Hugo Claus’ Thyestes voert terug op Thyestes van Seneca – Jos Joosten Ook voor Het grote baggerboek van Ilja Leonard Pfeijffer was de Aeneis van Vergilius de architekst – Jos Joosten

Onderwijsvorm Hoorcolleges.

Literatuur Bij deze cursus ontvangen cursisten hand-outs.

Docenten Prof. dr. Jos Joosten is hoogleraar Nederlandse letterkunde aan de Radboud Universiteit (RU), met als specialisaties literaire kritiek en eigentijdse Nederlandstalige literatuur. Dr. Hans Kienhorst doceert historische letterkunde aan de RU en is specialist op het gebied van het boek in de middeleeuwen en vroegmoderne tijd. Dr. Rob van de Schoor is universitair docent Nederlandse letterkunde (RU), met als specialisatie negentiende-eeuwse letterkunde.

HOVO CURSUSAANBOD NAJAAR 2017

59


CURSUS 17/126

Veroudering – gezien vanuit de biologie (herhaling)

Docent

prof. dr. Lettie Lubsen vrijdag Tijd 10.45 – 12.30 uur Bijeenkomsten 3

Aanvang

Dag

Laatste

De vergrijzing van de westerse samenleving heeft veroudering en gezond ouder worden hoog op de onderzoeksagenda gezet en er is de laatste jaren veel meer inzicht gekomen in de biologische processen die ten grondslag liggen aan veroudering. Deze cursus beoogt een overzicht te geven van de kennis van nu.

Onderwijsvorm

Inhoud en opzet

Docent

Veroudering wordt belicht vanuit vier invalshoeken: evolutie, erfelijkheid, veroudering op cellulair niveau en de invloed van levensstijl. Daarbij staan onderstaande vragen centraal. • De evolutie. Wat bepaalt de levensduur van organismen? Waarom worden sommigen maar één dag oud (de eendagsvlieg) en anderen meer dan 200 jaar (de Groenlandse walvis)? Bestaat er zoiets als geprogrammeerde veroudering? • De erfelijkheid. De kans om 100 jaar te worden, wordt voor ca. 50% bepaald door de genen. Hoe zoekt men naar deze genen en wat weten wij van deze genen? • Veroudering op cellulair niveau. Heel simpel gezegd, begint veroudering als de schade aan lichaamscellen niet meer volledig gerepareerd kan worden. Wat voor soort schade lopen lichaamscellen op en hoe wordt dat gerepareerd? Waarom hebben onze lichaamscellen maar een beperkte delingscapaciteit en waarom neemt het vermogen tot schade herstel met de leeftijd af? Is het mogelijk en/of wenselijk het schade herstel te verbeteren? • De invloed van levensstijl. Er wordt veel onderzoek gedaan naar mogelijkheden om de levensduur van proefdieren te verlengen met als meest succesvolle de beperking van het aantal dagelijkse calorieën. Gaat dit ook werken bij de mens?

Prof. dr. Lettie Lubsen is emeritus hoogleraar moleculaire biologie aan de Radboud Universiteit. Zij heeft jarenlang onderzoek gedaan naar het gebruik van erfelijke informatie bij zoogdieren waaronder ook de erfelijke informatie die nodig is voor het herstel van schade als gevolg van het ontvouwen van eiwitten.

60

HOVO CURSUSAANBOD NAJAAR 2017

Onderbreking Kosten

3 november 17 november geen € 120,-

Hoorcolleges met PowerPoint-presentatie.

Literatuur Kopieën van de PowerPoint-presentatie worden uitgereikt.


CURSUS 17/127

Van Tachtig tot Vijftig Hoogtepunten uit de vooroorlogse Nederlandstalige poëzie

Docent

Roel Smeets, MA vrijdag Tijd 10.45 – 12.30 uur Bijeenkomsten 7

Aanvang

Dag

Laatste

Wat moet u zeker gelezen hebben, als u mee wilt praten over de Nederlandstalige poëziegeschiedenis? Deze cursus biedt antwoord op deze vraag. Voor elk decennium staat een dichter centraal die de Nederlandse taal en dichtkunst stevig verrijkte met een belangrijk en vernieuwend oeuvre.

Onderwijsvorm

Onderbreking Kosten

27 oktober 8 december geen € 246,-

Hoorcolleges met tekstlezing en discussie.

Literatuur Hand-out met daarin een bloemlezing uit het werk van de zeven dichters die centraal staan in deze reeks.

Inhoud Van iedere dichter wordt de biografische achtergrond, institutionele context, literatuuropvatting en plaats in de literatuurgeschiedenis besproken. Verder behandelen we van elk van hen een selectie uit het oeuvre, waarbij de docent de gedichten in hun historische en culturele context plaatst en voorziet van interpretatief commentaar. Door middel van het gezamenlijk lezen van de gedichten proberen we grip te krijgen op de thematische en formele bijzonderheden van het werk.

Opzet De colleges vangen steeds aan met een hoorcollegedeel, waarin de dichter van de week en zijn of haar werk wordt geïntroduceerd. Vervolgens lezen we gezamenlijk een aantal gedichten. We bespreken de decennia van de jaren tachtig van de negentiende tot en met de jaren veertig van de twintigste eeuw aan de hand van de volgende zeven dichters: • Willem Kloos (jaren 1880) • J.H. Leopold (jaren 1890) • Henriette Roland Holst (jaren 1900) • Paul van Ostaijen (jaren 1910) • Hendrik Marsman (jaren 1920) • Martinus Nijhoff (1930) • M. Vasalis (1940)

Docent Roel Smeets, MA studeerde Nederlandse letterkunde en wijsbegeerte aan de Universiteit Utrecht en Universiteit van Amsterdam. Momenteel is hij als promovendus in de literatuurwetenschap verbonden aan de opleiding Algemene Cultuurwetenschappen van de Radboud Universiteit. Zijn proefschrift gaat over sociale netwerken van romanpersonages in recent Nederlandstalig proza. Hij schrijft regelmatig over Nederlandse en Vlaamse literatuur op het literair-kritisch platform De Reactor en in het literair tijdschrift Dietsche Warande & Belfort. In 2017 verschijnt er een bijdrage van hem over voormalig Dichter des Vaderlands Anne Vegter in een boek over eenentwintigste eeuwse poëzie.

HOVO CURSUSAANBOD NAJAAR 2017

61


CURSUS 17/128

Moderne en hedendaagse klassieke muziek

Docent

Joop van Velzen, MSc/MA vrijdag Tijd 13.45 – 15.30 uur Bijeenkomsten 8

Aanvang

Dag

Laatste

In een serie van acht hoorcolleges maakt u kennis met een breed aanbod van muzikale hoogtepunten uit de twintigste en eenentwintigste eeuw. In goede onderlinge samenhang wordt een en ander van deskundige toelichting voorzien, van de Sacre du Printemps van Igor Stravinsky tot aan de ‘minimal music’ van Philipp Glass én andere inmiddels hedendaagse ‘klassiekers’. Zo ontstaat een consistent beeld en begrip van een zeer boeiende tijdsperiode in de ontwikkeling naar de hedendaagse klassieke muziek.

toepassingen van impressionistische en expressionistische tendensen, neoclassicistische technieken en ontwikkelt zich in de negentiger jaren de minimal music. De eigentijdse klassieke muziek, die dan vaak met de term ‘postmodern’ wordt aangeduid, mondt dus uit in een brede variëteit van stijlen en genres en levert muziek op van uiterst aantrekkelijke composities, zoals de werken van Arvo Pärt, Sofia Gubaidoelina, Tan Dun, en vele, vele anderen.

Inhoud De twintigste eeuw is de periode van nieuwe, moderne klassieke muziek, soms avant-garde, soms experimenteel, dan weer verrassend ‘oud’ klinkend. In alle soorten en genres worden componisten uitgedaagd en er vaak toe gedreven om voortdurend iets nieuws te doen. Daarom heeft zich in die periode niet één, duidelijk af te bakenen muzikale stijl ontwikkeld, maar is er een conglomeraat van stijlen en technieken ontstaan. Het individualisme en de diversiteit die in de romantische periode al aanwezig was, wordt bijgevolg in de twintigste én eenentwintigste eeuw alleen maar groter.

Onderbreking Kosten

29 september 24 november 20 oktober € 279,-

Tenslotte wordt aandacht besteed aan Nederlandse moderne én hedendaagse componisten, van Louis Andriessen, via Jacob ter Veldhuis tot aan Mayke Nas, de huidige Componiste des Vaderlands.

Onderwijsvorm Hoorcollege met muziekvoorbeelden.

Literatuur Cursisten krijgen bij aanvang van ieder college een hand-out uitgereikt.

Docent Veel muziek valt niet in te delen in bestaande categorieën en genres: componisten kunnen naar eigen inzicht elementen uit alle mogelijke muziek gebruiken. Het aantal varianten is onbeperkt: impressionisme (Claude Debussy, Erik Satie), expressionisme (Arnold Schönberg, Anton Webern), neoclassicisme (Ferrucio Busoni, Igor Stravinski), electronische muziek (Edgar Varèse, Iannis Xenakis), musique concrète (Pierre Schaeffer, Pierre Henry), seriële muziek (Karl-Heinz Stockhausen, Luigi Nono), microtonale muziek (Georgi Ligeti, Harry Partch), aleatorische muziek (John Cage, Pierre Boulez, Karl-Heinz Stockhausen) en minimal music (Steve Reich, Philip Glass). Het blijft niet bij de vernieuwingen uit de eerste helft van de twintigste eeuw. Ook in de muziek van na 1950 horen we

62

HOVO CURSUSAANBOD NAJAAR 2017

Joop van Velzen, MSc/MA is universitair opgeleid als bioloog/botanicus én als muziekhistoricus, in Utrecht en Vancouver (Canada). Naast uitvoerend musicus (paukenist) in studentenorkesten in die steden, speelde hij ook slagwerk in verschillende jazz-ensembles. Na een lange periode in het bedrijfsleven en als (inter)nationaal management trainer, coach en bedrijfsadviseur, is hij thans schrijver over tal van onderwerpen uit de klassieke muziek en docent aan onder andere diverse HOVO’s. Tenslotte is hij de auteur van de vierdelige biografie over de muzikale vriendschap tussen Clara Schumann en Johannes Brahms en werkt hij momenteel aan een biografie over de componist Hugo Wolf.


STUDIEDAGEN 17/129

Moderne geschiedenis van

Moderne geschiedenis van Syrië en Irak Van de Osmanen tot IS

Docent Data

drs. Max Andela donderdag 31 augustus en 7 september

Tijd Kosten

10.45 – 15.30 uur € 166,-

Bijna dagelijks haalt de regio Syrië-Irak het internationale nieuws. De strijd en instabiliteit daar leiden tot vluchtelingenstromen, internationale spanningen en ook tot aanslagen vlak bij huis. Hoe kan er nu zoveel onrust zijn, terwijl er ook eeuwenlang rust, vrede en culturele bloei waren? Waar ging het mis en waarom?

We besteden in deze colleges ook uitgebreid aandacht aan de vele verschillende etnische, religieuze groepen en de politieke stromingen in dit gebied. Van de moeras-Arabieren tot de Yeziden, en van de Jong Turken tot de Ba’ath partij en de Salafisten.

Inhoud

Onderwijsvorm

In deze vier colleges verdiepen we ons in de geschiedenis van het gebied dat nu Irak en Syrië omvat. Dit is precies de bakermat van de oudste beschavingen ter wereld.

Hoorcollege met ruimte voor vragen en discussie

Literatuur Voor aanvang van het eerste college ontvangt u een reader.

Na Arabische en Koerdische invasies in de middeleeuwen is de regio eeuwenlang een belangrijk onderdeel van het Osmaanse rijk. In 1918 verschijnen Engeland en Frankrijk op het toneel. Zij verdelen het grondgebied en trekken grenzen waar die nooit bestaan hadden. Na de Tweede Wereldoorlog slepen de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie de landen mee in de Koude Oorlog. Tot op de dag van vandaag werken de erfenissen van deze koloniale bemoeienissen door in de huidige conflicten.

Docent Drs. Max Andela studeerde nieuwste geschiedenis en MiddenOosten studies aan de Radboud Universiteit (RU). Sindsdien is hij actief in de (televisie-)journalistiek, zowel voor de publieke omroep als voor particuliere opdrachtgevers. Eveneens doceert Max Andela aan de Honours Academy van de RU en bij het HOVO in Utrecht.

HOVO CURSUSAANBOD NAJAAR 2017

63


STUDIEDAG 17/130

Acht eeuwen klassieke Spaanse muziek

Joop van Velzen, MSc/MA donderdag 31 augustus

Docent Datum

De ontwikkeling van de Spaanse muziek is net zo uitgebreid en divers als de Spaanse geschiedenis. Vele verschillende muziekelementen uit de grote verscheidenheid van culturen die deze geschiedenis beïnvloed hebben, leveren samen een unieke mengelmoes op.

Tijd Kosten

10.00 – 16.30 uur € 120,-

Ravel. Maar nadat baanbrekende musicologen als Federico Olmeda, Felipe Pedrell en Francesco Barbieri in hun betekenis als componist ‘ontwaken’, zal de toekomst van de Spaanse kunstmuziek verder bepaald worden door het fameuze ‘kwintet’: Isaac Albeniz, Manuel de Falla, Enrique Granados, Frederic Mompou én Joaquin Rodrigo.

Inhoud Na de eerste invloeden van de Romeinen bloeiden de religieuze muziek en kerkhymnes op. Tevens werd de Spaanse muziek beïnvloed door de culturen van de samenlevende Moren, joden en christenen. Tijdens de renaissance ontwikkelt de Spaanse kunstmuziek zich verder. Muziek met meerdere instrumenten werd populair, waarbij men veel elementen uit Arabische muziek haalde en de Spaanse gitaar begon te ontwikkelen. In de zestiende eeuw werd het meerstemmige gezang uit Frankrijk en Vlaanderen overgenomen en begonnen musici door Europa te reizen. Vooral uit Rome, maar ook van elders werden muzikale invloeden en stijlen meegenomen. Na deze experimentele jaren kreeg Spanje eindelijk naamsbekendheid dankzij klassieke componisten als Francesco Guerrero, Christóbal de Morales en Tomás Luis de Victoria. In de zeventiende en achttiende eeuw blijft de ontwikkeling beperkt tot de op vrolijke operette gelijkende theaterstukken, de zarzuela’s. Pas in de laatste helft van de negentiende eeuw is er sprake van een verdere groei van de nationale toonkunst van Spanje. De oorspronkelijke Spaanse volksmuziek gaat dan pas een rol spelen in de westerse kunstmuziek. En dit aanboren van bronnen van Spaanse volksmuziek wordt in eerste instantie door ‘buitenlanders’ gedaan: Franz Liszt, Mikhaïl Glinka en Nikolaj Rimski-Korsakov, om er enkele te noemen. De grootste invloed van de Spaanse muziek echter zal pas hoorbaar zijn in de werken van Franse componisten zoals George Bizet, Eduard Lalo, Claude Debussy en Maurice

64

HOVO CURSUSAANBOD NAJAAR 2017

Tenslotte wordt op deze studiedag stilgestaan bij moderne én hedendaagse Spaanse componisten. Deze scheppers van eigentijdse Spaanse muziek, die overal ter wereld haar invloed doet gelden, treden daarmee in de voetsporen van vele illustere voorgangers!

Onderwijsvorm Hoorcollege met muziekvoorbeelden.

Literatuur Cursisten krijgen bij aanvang van de studiedag een hand-out uitgereikt.

Docent Joop van Velzen, MSc/MA is universitair opgeleid als bioloog/botanicus én als muziekhistoricus, in Utrecht en Vancouver (Canada). Naast uitvoerend musicus (paukenist) in studentenorkesten in die steden, speelde hij ook slagwerk in verschillende jazzensembles. Na een lange periode in het bedrijfsleven en als (inter)nationaal management trainer, coach en bedrijfsadviseur, is hij thans schrijver over tal van onderwerpen uit de klassieke muziek en docent aan onder andere diverse HOVO’s. Tenslotte is hij de auteur van de vierdelige biografie over de muzikale vriendschap tussen Clara Schumann en Johannes Brahms en werkt hij momenteel aan een biografie over de componist Hugo Wolf.


STUDIEDAG 17/131

Richard Wagner en de Duitse mythe Der Ring des Nibelungen: bronnen – betekenis – invloed

Docent Datum

drs. Michiel Hagdorn donderdag 7 september

Op deze studiedag staat Der Ring des Nibelungen centraal, het magnum opus van Richard Wagner (1813 – 1883): een immense, mythische cyclus van een voorspel (Das Rheingold) en drie muziekdrama’s (Die Walküre, Siegfried en Götterdämmerung) waarin ontstaan en ondergang van de hele schepping wordt verbeeld in dramatische handeling, poëtische tekst en muziek.

Inhoud Volgens Wagner was het noodzakelijk dat de Duitse negentiende-eeuwse samenleving werd geconfronteerd met een revolutionaire mythe: alleen deze zou het vermogen hebben haar diepste identiteit te tonen en tegelijk op te wekken tot een betere, diepere en meer authentieke levenshouding. Daarvoor greep Wagner terug op de Germaanse sagen rondom de held Siegfried, overgeleverd in middeleeuwse teksten (vooral de Edda, het Nibelungenlied en de Völsungensaga). Deze bewerkte hij tot zijn mythische muziekdrama over goden en mensen, de strijd tussen liefde en macht, heldenmoed en verraad.

Tijd Kosten

10.30 – 16.00 uur € 123,-

Programma 10.30 – 11.30 uur 11.45 – 12.45 uur

12.45 – 13.45 uur 13.45 – 14.45 uur 15.00 – 16.00 uur

Richard Wagner, zijn tijd en de Duitse mythe – scène Das Rheingold bronnen van Der Ring des Nibelungen: Edda, Nibelungenlied, Völsungensaga – scène Die Walküre lunchpauze Wagners ideeën over Der Ring des Nibelungen – scène Siegfried Richard Wagner en het Duitse nationalisme, antisemitisme en nationaal-socialisme – scène Götterdämmerung

Onderwijsvorm Hoorcolleges waarbij ieder onderdeel afgesloten wordt met de vertoning van een scène uit Der Ring des Nibelungen. Na iedere lezing is er gelegenheid tot het stellen van vragen.

Literatuur Opmerking De studiedag is gericht op Wagners kunstenaarschap en opvattingen in de context van de Duitse negentiende-eeuwse (ideeën-)geschiedenis, en op verdieping in het mythische verhaal van Der Ring des Nibelungen; muzikale aspecten worden slechts terzijde aangeroerd.

Bij de studiedag verschijnt een geïllustreerd boekje, geschreven door de docent. Dit boekje is inbegrepen bij de cursusprijs.

Docent Drs. Michiel Hagdorn is literatuurwetenschapper. Sinds 1997 doceert hij aan meerdere instellingen, waaronder HOVO, Duitse literatuur, muziek en (cultuur-)geschiedenis, onder meer over werken van Thomas Mann, Franz Kafka, Johann Wolfgang von Goethe, Richard Wagner en de Duitse romantiek. Hij beschouwt literaire werken altijd in de historische, intellectuele en culturele context. Website: www.michielhagdorn.nl.

HOVO CURSUSAANBOD NAJAAR 2017

65


STUDIEDAG 17/132

Globalisering onder vuur Een internationaal-economische beschouwing

dr. Albert de Vaal vrijdag 3 november

Docent Datum

Decennia lang werd het openstellen van landen voor producten uit de rest van de wereld gezien als iets dat goed was, maar nu is de teneur dat productie weer in eigen land moet plaatsvinden. ‘America first’ klinkt het aan de andere kant van de oceaan, en ook in Nederland zijn zulke geluiden te horen. Want dat schept werkgelegenheid en inkomen en daar worden we allemaal beter van. Of niet?

Inhoud Deze eendaagse cursus begint met het op een rijtje zetten van wat globalisering is en hoe dit door de tijd heen is veranderd. Ook gaan we in op een aantal redenen voor de toegenomen weerzin tegen globalisering. Waarom loopt iedereen bijvoorbeeld opeens zo te hoop tegen handelsverdragen zoals TTIP, het Transatlantic Trade and Investment Partnership tussen de EU en de VS? Is het simpelweg een kwestie van een opeenstapeling van slecht nieuws in het eerste anderhalve decennium van deze eeuw, of heeft het iets te maken met de veranderde vorm die globalisering over de tijd heeft aangenomen (bijv. meer migratie)? We lopen stelselmatig een aantal verklaringen langs en beoordelen die op hun merites. Om de weerstand tegen globalisering beter te begrijpen, gaan we vervolgens uitgebreid in op de voor- en nadelen van globalisering. Dit doen we aan de hand van inzichten uit de omvangrijke literatuur van internationale handel en internationaal handelsbeleid. Daarbij wordt ook gekeken hoe de effecten van globalisering afhangen van de specifieke vorm die globalisering heeft. Ook is er nadrukkelijk aandacht voor de inkomensverdelingseffecten van globalisering. Wie gaan er door globalisering op vooruit en wie gaan erop achteruit? Is het waar dat vooral de laaggeschoolden in landen zoals de onze de dupe zijn van de toegenomen internationale handel en –bedrijvigheid? En wat moet de overheid doen als dit het geval is?

66

HOVO CURSUSAANBOD NAJAAR 2017

Tijd Kosten

10.45 – 16.30 uur € 120,-

In het laatste deel van de cursus bespreken we een aantal concrete voorbeelden van het ontmantelen van globalisering. Bijvoorbeeld het uittreden van de Britten uit de EU (Brexit) of de voornemens van Donald Trump om met extra invoerheffingen bedrijven te ‘dwingen’ in de VS te produceren. Leiden de voorgenomen maatregelen tot inkomens- en werkgelegenheidsgroei in de betrokken landen? Wie zullen er door de maatregelen op vooruit gaan en wie juist niet? We passen de eerder besproken kaders toe om hier nader licht op te werpen.

Onderwijsvorm Hoorcollege op basis van PowerPoint-presentatie en met (veel) ruimte voor discussie.

Literatuur U krijgt een hand-out uitgereikt.

Docent Dr. Albert de Vaal is als universitair hoofddocent internationale economie verbonden aan de Radboud Universiteit. Zijn onderwijs- en onderzoeksactiviteiten richten zich voornamelijk op het verklaren en begrijpen van de effecten van de diverse verschijningsvormen van globalisering, zoals internationale handel, buitenlandse directe investeringen en internationale arbeidsmigratie. Hij beperkt zicht daarbij niet alleen tot de effecten hiervan op nationaal- en wereldniveau, maar is met name ook geïnteresseerd in de inkomensverdelingseffecten van globalisering. Wie gaan er in een samenleving op vooruit door globalisering, en wie juist achteruit? Zijn aanpak is doorgaans theoretisch-analytisch van aard, waarmee hij probeert door te dringen tot de essentie van de dingen die we om ons heen zien gebeuren.


STUDIEDAGEN 17/133

Hannah Arendt: nadenken over politiek en ethiek

Docent Data en tijd

prof. dr. Dirk De Schutter woensdag 22 november 11.00 – 17. 00 uur en donderdag 23 november 10.30 – 16.30 uur

Een zeer bekende term uit Hannah Arendts filosofie is ‘de banaliteit van het kwaad’. Maar wat betekent dat nu precies? Op deze vraag gaan we uitgebreid in tijdens deze tweedaagse cursus.

Kosten

€ 219,-

Onderwijsvorm Hoorcollege met mogelijkheid tot vragen en discussiëren. De docent maakt gebruik van fragmenten uit Arendt, Heidegger, Nietzsche, enzovoort. Die fragmenten worden tijdens de les gelezen.

Inhoud Arendts beroemde formulering stamt uit de vroege jaren zestig van de twintigste eeuw, wanneer ze het boek Eichmann in Jerusalem: a Report on the Banality of Evil publiceert dat haar bij het grote publiek bekend maakt. Ze stelt dat de nazi Eichmann niet per definitie een kwaadwillend brein was, maar dat een gebrek aan kritisch vermogen en overzicht, en een teveel aan achteloze gehoorzaamheid hem tot een monster maakten. Het kwaad kan dus heel banaal zijn, en dat maakt het dat het voor iedereen beangstigend dichtbij kan zijn. Daarom is het zo belangrijk om erbij stil te staan, om na te denken over goed en kwaad, in het bijzonder binnen een politieke context. Vragen die worden behandeld tijdens deze studiedagen zijn: op welke manier draagt denken bij tot ethiek? Is ethiek een kwestie van willen? Is egoïsme het grootste kwaad? Wat is naastenliefde? Is liegen het grootste kwaad? Wat is de betekenis van vriendschap? Is vergeving onvoorwaardelijk? Wat betekent gehoorzaamheid aan de wet?

Literatuur Dirk De Schutter & Remi Peeters, Hannah Arendt: Politiek denker. Klement, 2015.

Docent Prof. dr. Dirk De Schutter studeerde literatuurwetenschappen en filosofie aan de KULeuven en aan de Georgetown University in Washington D.C. Hij promoveerde in 1986 tot doctor in de filosofie met een proefschrift over Martin Heidegger. Tot zijn emeritaat, 1 oktober 2015, was hij als hoogleraar verbonden aan de KULeuven (Campus Brussel) en de Universiteit Antwerpen. Hij publiceert over negentiende- en twintigste-eeuwse filosofie en literatuur.

HOVO CURSUSAANBOD NAJAAR 2017

67


STUDIEDAG 17/134

Muzikale kerstverhalen

drs. Joost Langeveld vrijdag 15 december

Docent Datum

Als er één feest is dat met een stortvloed aan muziek gepaard gaat, dan is het wel Kerstmis. Talloze Carols, Noëls, Weihnachtsliederen, Christmas-songs en kerstliedjes luisteren vanouds het kerstfeest op, maar daarnaast zijn er ook vele, meer omvangrijke muziekwerken die de kerstvreugde tot klinken brengen. Centraal in dit laatste repertoire staat het muzikale kerstverhaal: een compositie waarin de kerstvertelling zelf op muziek gezet is.

Inhoud Bakermat van het muzikale kerstverhaal is de kerkelijke liturgie. Al sinds de middeleeuwen werd binnen de kerkelijke eredienst het kerstevangelie vaker voorgezóngen dan voorgelézen. Een fraai voorbeeld daarvan is de Weihnachtshistorie van Schütz. In later eeuwen werd deze lezing doorspekt met kerkliedstrofen en vrome beschouwingen, met als resultaat een muzikale preek à la Bach’s Weihnachtsoratorium. Soms werd daarbij het verhaal in nieuwe bewoordingen herverteld, bijvoorbeeld vanuit de ervaringen van de herders, zoals het geval is in het kerstoratorium van Telemann. In de late achttiende eeuw gaan componisten ook buitenkerkelijke kerstoratoria componeren voor de concertzaal, met alle nieuwe mogelijkheden van dien. Men gaat zich bijvoorbeeld beperken tot één scene uit het verhaal, zoals de komst van de wijzen uit het oosten. Voorts neemt in de negentiende eeuw de belangstelling voor de schaduwzijden van het kerstgebeuren toe. Zo laat Berlioz, in zijn l’Enfance du Christ, het gebruikelijke kerstverhaal grotendeels links liggen om zich te concentreren op de problemen rond Herodes en de noodgedwongen vlucht naar Egypte. De zoektocht naar nieuwe wegen om het aloude verhaal in muziek om te zetten, gaat in de twintigste eeuw volop verder. Heel inspirerend is bijvoorbeeld El Nino van John Adams, waarin

68

HOVO CURSUSAANBOD NAJAAR 2017

Tijd Kosten

10.45 – 16.30 uur € 120,-

de kerstvertelling aan de hand van bestaande poëtische teksten verbreed wordt tot een geboorteverhaal überhaupt, en heel beroemd is Amahl and the Night Visitors, een televisie-opera van Menotti. Kortom, het is buitengewoon boeiend om te zien hoe eenzelfde verhaal composities heeft opgeleverd die onderling sterk verschillen qua vorm, functie, opzet, tekst en muzikale middelen. Er komen op deze dag composities aan bod van onder andere Schütz, Bach, Händel, Telemann, Graun, Berlioz, Rheinberger, Saint-Saëns, Perosi, Martin, Menotti, Britten en Adams.

Opzet 10.45 – 11.45 uur 12.00 – 13.00 uur 13.00 – 14.00 uur 14.00 – 15.15 uur 15.30 – 16.30 uur

muzikale kerstverhalen uit de barok oratoria uit de achttiende eeuw lunchpauze negentiende-eeuwse muzikale kerstverhalen oude en nieuwe vormen in de twintigste eeuw

Onderwijsvorm Hoorcollege, rijkelijk geïllustreerd met klinkende muziekvoorbeelden.

Literatuur Aan het begin van de dag ontvangt u een hand-out.

Docent Drs. Joost Langeveld was als docent werkzaam aan de opleiding Algemene Cultuurwetenschappen van de Radboud Universiteit. Als organist is hij verbonden aan de Grote of St. Stevenskerk te Nijmegen en geeft hij regelmatig concerten in binnen- en buitenland.


STUDIEDAG 17/135

Schuivende panelen op het wereldtoneel

Docent Datum

drs. Evert Jan Ouweneel vrijdag 12 januari

Alles schuift in onze tijd: van klimaatverandering tot machtsverschuivingen. In een wereld die zowel globaliseert als tribaliseert, zoeken volken hun plek in het geheel. Sommigen profiteren van de globalisering en staan open voor vrije stromen van goederen en mensen. Anderen voelen zich bedreigd door dezelfde globalisering en neigen naar protectionisme en nationalisme. Velen in het Westen behoren tot de laatste groep en vinden in Trump, Wilders en Le Pen een spreekbuis van hun onbehagen. Maar waar men ook staat en wat men ook vindt, allen zullen óók rekening moeten houden met de toekomst van een dichtbevolkte planeet. De wereld is met een reorganisatie bezig die haar weerga niet kent in de geschiedenis. Waar moeten we op letten om enige greep te krijgen op de zaak?

Tijd Kosten

10.00 – 17.00 uur € 114,-

Docent Drs. Evert Jan Ouweneel is cultuurfilosoof en gespecialiseerd in het beschrijven van grote maatschappelijke ontwikkelingen. Hij vervult een internationale functie binnen de hulp- en ontwikkelingsorganisatie World Vision International. Daarnaast verzorgt hij regelmatig lezingen en seminars binnen het hoger onderwijs, in theaters, voor overheidsinstanties en particuliere organisaties (www.evertjanouweneel.nl).

Inhoud In deze cursus bekijken wij de grote verschuivingen in de wereld van diverse kanten. Eerst kijken we naar politieke verschuivingen: wie winnen en wie verliezen op het huidige wereldtoneel, en welk politiek gedrag lokt dit uit? Dan kijken we naar sociaal-economische verschuivingen: hoe gedraagt het wereldeconomische systeem zich, zowel op het gebied van geldstromen als werkgelegenheid, en wat doet dit met een samenleving? Vervolgens kijken wij naar culturele verschuivingen: wat zullen wij merken van opkomende machten als China en India? Valt er een melting pot te verwachten of trekken wij ons juist in onze eigen cultuur terug? Tenslotte is er aandacht voor ideologische verschuivingen: blijft de democratie overeind als dominante wereldideologie, of zijn er redenen om ook hier veranderingen te verwachten? Al met al een dag vol intrigerende kwesties en ontwikkelingen!

Onderwijsvorm Hoorcollege.

HOVO CURSUSAANBOD NAJAAR 2017

69


LEESGROEPEN - MEER INFORMATIE OP ONZE WEBSITE

LEESGROEP 17/136

Nederlandse en Vlaamse romans in de 21e eeuw Docenten Dag en tijd Data

Kosten

drs. Joris Geelen en drs. Annemarie Ketting maandag 13.45 – 15.30 uur 25 september, 9 en 23 oktober, 6 en 20 november en 4 december (6x) € 199,-

Na een inleidend college over (moderne) poëtica, bespreken we in deze leesgroep vijf hedendaagse romans uit de Nederlandse en Vlaamse literatuur. Cursisten lezen mooie boeken, verkrijgen kennis over verschillende literatuurwetenschappelijke benaderingen en leren bovendien anders kijken naar de besproken literatuur, de rol van de auteur en actuele thema’s die zowel in de literatuur als in de huidige maatschappij van waarde zijn.

LEESGROEP 17/137

Booktalk: English Reading Circle The Power of Women Lecturer Day & time Dates

Costs

drs. Loes Coleman Friday 1.45 – 3.30 pm 2017: September 22, October 20, November 17, December 15 (4x) 2018: to be decided (4x) € 273,-

Booktalk is the English reading circle that has been running at HOVO for 11 years. It is not a language or literature course but a meeting place for readers where all communication is in English. The discussions are led by Loes Coleman who also provides background information on the novels and their authors. This year’s theme is The Power of Women.

LEESGROEP 17/138

Friedrich Nietzsche: De vrolijke wetenschap Leesgroep filosofie Docent Dag en tijd Data

Kosten

70

drs. Nico Dieteren vrijdag 13.45 – 15.30 uur 29 september, 27 oktober, 24 november, 15 december (4x) € 146,-

HOVO CURSUSAANBOD NAJAAR 2017

Ter gelegenheid van het verschijnen van de nieuwe Nederlandse vertaling staat de leesgroep filosofie dit semester geheel in het teken van De vrolijke wetenschap van Friedrich Nietzsche (1844–1900). Zonder twijfel is dit een van de belangrijkste werken in het veelzijdige oeuvre van de Duitse filosoof.


EXTRA AANBOD - MEER INFORMATIE OP ONZE WEBSITE

LUISTERGROEP 17/139

Wervelende klassieke muziek Docent Dag en tijd Data

Kosten

Joop van Velzen, MSc/MA donderdag 13.45 – 16.00 uur 24 augustus, 21 september, 26 oktober, 30 november en 14 december (5x) € 99,-

Op deze middagen krijgt u achtergrondinformatie over klassieke componisten en hun positie in de muziekgeschiedenis, maar bovenal wordt u in de gelegenheid gesteld om naar hun werken te luisteren en ervan te genieten!

KUNSTSALON 17/140

Expositie Henriëtta van de Docent Kunstenaar Datum Tijd Locatie

Kosten

drs. Wim de Natris Henriëtta van de Westelaken vrijdag 29 september 13.45 – 16.30 uur Galerie De Natris, n Van Dulckenstraat 20, Nijmegen € 20,-

Westelaken: We Stapelingen Op deze eerste kunstsalon van HOVO Nijmegen bekijkt en bespreekt u ter plekke een expositie onder professionele begeleiding. U bezoekt de solotentoonstelling Stapelingen van beeldend kunstenaar Henriëtta van de Westelaken die is te zien in Galerie De Natris. De kunstenaar en de galeriehouder bieden u inzicht in deze hedendaagse kunstexpositie.

KINDERCOLLEGE 17/141

Goden en superhelden in het oude Griekenland Docent Datum Tijd Kosten

drs. Hein van Dolen dinsdag 17 oktober 13.45 – 15.30 uur € 12,50 vanaf 50 jaar € 10,- van 8-12 jaar incl. koffie/thee/frisdrank en iets lekkers

VOOR JONG EN OUD!

Neem uw kleinkind mee naar dit eerste HOVO-kindercollege aan de Radboud Universiteit, bedoeld voor kinderen van 8–12 jaar en hun grootouders. Luister naar Hein van Dolen met mooie, spannende en soms droevige verhalen uit de Griekse mythologie.

HOVO CURSUSAANBOD NAJAAR 2017

71


Labrys Reizen De specialist in exclusieve groepsreizen Aangenaam tempo | Uitstekende hotels Kleine groepen | Academische reisleiding Een culturele reis onder leiding van een hovo-docent maken? Dat kan met Labrys Reizen! Regelmatig organiseren wij reizen onder leiding van hovo-docenten als drs. Joep Wensing, drs. Hein L. van Dolen, dr. Peter van Nunen, drs. Jos van Beurden en prof. dr. Paul van der Velde. Bezoek onze website voor ons volledige, actuele reisaanbod of vraag onze brochure aan.

024-3822110 | info@labrysreizen.nl | www.labrysreizen.nl

72

HOVO CURSUSAANBOD NAJAAR 2017


U kunt zich tot drie weken voor aanvang van de cursus aanmelden. Uiterlijk twee weken voor de start van de cursus ontvangt u een bevestiging.

Aanmeldingsformulier HOVO najaar 2017

OPENINGSLEZING 17/80 Geneesmiddel: zege of gif?

LEERGANGEN 17/81 17/82 17/83 17/84 17/85 17/86 17/87 17/88 17/89 17/90

Kunst in Context, musea Nederland, deel I Kunstgeschiedenis tot 1800, deel I Romeinse keizers, deel II Muziekgeschiedenis, deel VI Geschiedenis van de westerse cultuur, deel VII Filosofie, deel V Nederlandse architectuur, deel III Kunstgeschiedenis van de Lage Landen, deel VI Europese geschiedenis van de oudheid tot nu, deel III De bètacanon. Een selectie uit natuurwetenschappelijke hoogtepunten, deel IV 17/91 Geschiedenis van de westerse cultuur, deel I 17/92 Oosterse filosofie, deel I

17/114 17/115 17/116 17/117 17/118 17/119 17/120 17/121 17/122 17/123 17/124 17/125 17/126 17/127 17/128

Een rondgang langs de Tudors ‘Waar woorden tekortschieten…’ Wetenschap en vooruitgang Dictators Martha Nussbaum Inleiding in het Oosters christendom Hedendaagse beeldende kunst, deel II (geactualiseerde herhaling) Ziekte, arts en patiënt in de Grieks-Romeinse wereld De opera’s van Mozart Het Nederlandse landschap Gelukkig leven Echo’s in de literatuur Veroudering – gezien vanuit de biologie (herhaling) Van Tachtig tot Vijftig Moderne en hedendaagse klassieke muziek

OVERIGE ACTIVITEITEN



CURSUSSEN 17/93 Nationale waarden in een tijd van ontworteling 17/94 Evenveel geluk als wijsheid 17/95 Geneesmiddelen: wat zijn dat eigenlijk? (herhaling) 17/96 Spinoza’s filosofie als levensweg 17/97 Soortvorming 17/98 De verhouding tussen blank en zwart in Amerika, 1865 – 2016 17/99 Shakespeare’s Hamlet 17/100 Ludwig van Beethoven (1770 – 1828) 17/101 De kracht van de wil 17/102 Een bijzondere stedenas in een bijzondere natuur 17/103 Eenheid en diversiteit in islam 17/104 Russische steden 17/105 Twee bronnen van onze cultuur: christendom en natuurwetenschap (aangepaste herhaling) 17/106 Film en Filosofie 17/107 Chinese geschiedenis (herhaling) 17/108 Wie is er bang voor de boze wolf, en waarom? 17/109 De kruistochten 17/110 Hedendaagse filosofen 17/111 Op zoek naar schoonheid 17/112 Leren filosoferen 17/113 Het vulkanisme als stuwende kracht in het systeem aarde

STUDIEDAGEN 17/129 Moderne geschiedenis van Syrië en Irak 17/130 Acht eeuwen klassieke Spaanse muziek 17/131 Richard Wagner en de Duitse mythe 17/132 Globalisering onder vuur 17/133 Hannah Arendt: nadenken over politiek en ethiek 17/134 Muzikale kerstverhalen 17/135 Schuivende panelen op het wereldtoneel LEESGROEPEN 17/136 Nederlandse en Vlaamse romans in de 21e eeuw 17/137 Booktalk: English Reading Circle 17/138 Friedrich Nietzsche: De vrolijke wetenschap

EXTRA AANBOD LUISTERGROEP 17/139 Wervelende klassieke muziek KUNSTSALON 17/140 Expositie Henriëtta van de Westelaken: Stapelingen KINDERCOLLEGE 17/141 Goden en superhelden in het oude Griekenland


PERSOONSGEGEVENS Naam en voorletters

dhr / mw

Geboortedatum Adres Postcode / woonplaats Telefoonnummer E-mail

Graag ontvang ik de digitale nieuwsbrief van HOVO Nijmegen. Ik heb bezwaar tegen vermelding van telefoonnummer en e-mail aan medecursisten. Ik ga akkoord met de voorwaarden voor inschrijving, betaling en annulering zoals deze zijn opgenomen in de algemene informatie op pagina 7 t/m 9 van deze brochure.

Datum

Handtekening

WIJZE VAN BETALING Ondergetekende verleent een eenmalige machtiging aan HOVO Nijmegen om het verschuldigde bedrag voor aanvang van de cursus(sen) van het IBAN af te schrijven. Ondergetekende gaat niet akkoord met een eenmalige machtiging en maakt het bedrag (incl. â‚Ź 2,- administratiekosten) over op het IBAN dat op de bevestigingsbrief wordt vermeld. Bij machtiging, hier de gegevens invullen waarmee de rekeninghouder bij de bank bekend is. IBAN Op naam van Plaats

Handtekening rekeninghouder

Dit formulier opsturen naar: HOVO Nijmegen, postbus 9103, 6500 HD Nijmegen


U kunt zich tot drie weken voor aanvang van de cursus aanmelden. Uiterlijk twee weken voor de start van de cursus ontvangt u een bevestiging.

Aanmeldingsformulier HOVO najaar 2017

OPENINGSLEZING 17/80 Geneesmiddel: zege of gif?

LEERGANGEN 17/81 17/82 17/83 17/84 17/85 17/86 17/87 17/88 17/89 17/90

Kunst in Context, musea Nederland, deel I Kunstgeschiedenis tot 1800, deel I Romeinse keizers, deel II Muziekgeschiedenis, deel VI Geschiedenis van de westerse cultuur, deel VII Filosofie, deel V Nederlandse architectuur, deel III Kunstgeschiedenis van de Lage Landen, deel VI Europese geschiedenis van de oudheid tot nu, deel III De bètacanon. Een selectie uit natuurwetenschappelijke hoogtepunten, deel IV 17/91 Geschiedenis van de westerse cultuur, deel I 17/92 Oosterse filosofie, deel I

17/114 17/115 17/116 17/117 17/118 17/119 17/120 17/121 17/122 17/123 17/124 17/125 17/126 17/127 17/128

Een rondgang langs de Tudors ‘Waar woorden tekortschieten…’ Wetenschap en vooruitgang Dictators Martha Nussbaum Inleiding in het Oosters christendom Hedendaagse beeldende kunst, deel II (geactualiseerde herhaling) Ziekte, arts en patiënt in de Grieks-Romeinse wereld De opera’s van Mozart Het Nederlandse landschap Gelukkig leven Echo’s in de literatuur Veroudering – gezien vanuit de biologie (herhaling) Van Tachtig tot Vijftig Moderne en hedendaagse klassieke muziek

OVERIGE ACTIVITEITEN



CURSUSSEN 17/93 Nationale waarden in een tijd van ontworteling 17/94 Evenveel geluk als wijsheid 17/95 Geneesmiddelen: wat zijn dat eigenlijk? (herhaling) 17/96 Spinoza’s filosofie als levensweg 17/97 Soortvorming 17/98 De verhouding tussen blank en zwart in Amerika, 1865 – 2016 17/99 Shakespeare’s Hamlet 17/100 Ludwig van Beethoven (1770 – 1828) 17/101 De kracht van de wil 17/102 Een bijzondere stedenas in een bijzondere natuur 17/103 Eenheid en diversiteit in islam 17/104 Russische steden 17/105 Twee bronnen van onze cultuur: christendom en natuurwetenschap (aangepaste herhaling) 17/106 Film en Filosofie 17/107 Chinese geschiedenis (herhaling) 17/108 Wie is er bang voor de boze wolf, en waarom? 17/109 De kruistochten 17/110 Hedendaagse filosofen 17/111 Op zoek naar schoonheid 17/112 Leren filosoferen 17/113 Het vulkanisme als stuwende kracht in het systeem aarde

STUDIEDAGEN 17/129 Moderne geschiedenis van Syrië en Irak 17/130 Acht eeuwen klassieke Spaanse muziek 17/131 Richard Wagner en de Duitse mythe 17/132 Globalisering onder vuur 17/133 Hannah Arendt: nadenken over politiek en ethiek 17/134 Muzikale kerstverhalen 17/135 Schuivende panelen op het wereldtoneel LEESGROEPEN 17/136 Nederlandse en Vlaamse romans in de 21e eeuw 17/137 Booktalk: English Reading Circle 17/138 Friedrich Nietzsche: De vrolijke wetenschap

EXTRA AANBOD LUISTERGROEP 17/139 Wervelende klassieke muziek KUNSTSALON 17/140 Expositie Henriëtta van de Westelaken: Stapelingen KINDERCOLLEGE 17/141 Goden en superhelden in het oude Griekenland


PERSOONSGEGEVENS Naam en voorletters

dhr / mw

Geboortedatum Adres Postcode / woonplaats Telefoonnummer E-mail

Graag ontvang ik de digitale nieuwsbrief van HOVO Nijmegen. Ik heb bezwaar tegen vermelding van telefoonnummer en e-mail aan medecursisten. Ik ga akkoord met de voorwaarden voor inschrijving, betaling en annulering zoals deze zijn opgenomen in de algemene informatie op pagina 7 t/m 9 van deze brochure.

Datum

Handtekening

WIJZE VAN BETALING Ondergetekende verleent een eenmalige machtiging aan HOVO Nijmegen om het verschuldigde bedrag voor aanvang van de cursus(sen) van het IBAN af te schrijven. Ondergetekende gaat niet akkoord met een eenmalige machtiging en maakt het bedrag (incl. â‚Ź 2,- administratiekosten) over op het IBAN dat op de bevestigingsbrief wordt vermeld. Bij machtiging, hier de gegevens invullen waarmee de rekeninghouder bij de bank bekend is. IBAN Op naam van Plaats

Handtekening rekeninghouder

Dit formulier opsturen naar: HOVO Nijmegen, postbus 9103, 6500 HD Nijmegen


HOVO Nijmegen Postbus 9103 6500 HD Nijmegen (024) 361 30 83 HOVO@let.ru.nl www.ru.nl/hovo

HOVO cursusaanbod najaar 2017