Page 1

HAAL HET BESTE UIT JEZELF EN JE GELD

FIJNE PRIJS

ZONNEPANELEN

Slimmer dan een spaarrekening

ZO DUUR?

PRIJSKAARTJE SCHEIDING

ZZP-ER EN ZIEK

ZO KOM JE AAN INKOMEN

EET GEEN ONGEZONDE ZOOI MEER EN JE BESPAART € 100 PER MAAND

GETEST

ONDERWIJS

PERSOONLIJK

ALTERNATIEVE MELKJES

DIPLOMA’S STAPELEN

IK VERTROK, MAAR KWAM WEER TERUG

‘Water met een smaakje’

RA02_001_COV_RADAR+2_2017_ZB.indd 3

Geef kinderen de tijd

‘Dolgelukkig in Nederland’

29-03-17 12:28


Advertentie

Blijf thuis wonen met een Stannah , 0 5 traplift 6 € M NG T/ KORTI STUS AUGU

EEN STANNAH TRAPLIFT ZORGT ERVOOR DAT U IN UW GELIEFDE WONING KUNT BLIJVEN WONEN: Betaalbare traplift voor elke trap Ruime keuze uit nieuw en gebruikt Ruimtebesparende, opklapbare stoel Levertijd vanaf 3 dagen Servicedienst elke dag beschikbaar

BEL GRATIS

0800 - 5066

VOOR VRIJBLIJVENDE INFORMATIE. VRAAG NAAR TOESTEL 7666

NIEUW

De Stannah luxe huislift en rolstoellift. Compacte verticale liften. Zonder schacht in ieder huis te plaatsen.

208380 WT_Stannah_adv_Radar_230x275mm_15JUNI17.indd 1 1234567_000_COV_RadarXX(adv).indd 999

’S WERELDS MEEST GEKOZEN TRAPLIFT WWW.STANNAH.NL 16-03-17 14:21 30-03-17 15:45


VO O RWO O R D

Heerlijk vindt Antoinette het om te reizen. Maar om in een ander land te wonen? Nou nee. De Hollandse zomer zou wat langer mogen duren, maar er gaat niets boven een bruine boterham met kaas.

F OTO G R A F I E

Sanne Tulp S T Y L I N G Ilona Jongepier

VISAGI E

Bianca Fabrie

DENIM JAS

Minimum TO P C&A

Ik vertrek niet

A

ls klein meisje, toen ons vaste vakantieadres een grote camping op de Veluwe was, ongeveer 25 kilometer van ons huis, droomde ik van lange en verre reizen. Een land als Zwitserland, het leek destijds compleet onbereikbaar. Dat bleek een aantal jaren daarna erg mee te vallen. In oude auto’s en een zelf opgeknapt campertje reden mijn vrienden en ik door heel Europa. En na mijn studie en eerste werkzame jaren heb ik een jaar vrijaf genomen voor een wereldreis. Met de trein via Moskou naar Peking en daarna nog heel veel verder. Die liefde voor reizen is nooit overgegaan, mijn hart gaat open van vreemde steden,

‘Ik verwonder me over de naïviteit én het optimisme van de deelnemers van Ik Vertrek’

andere mensen, een onbekend landschap. En toch zou ik nooit, maar dan ook nooit willen emigreren uit Nederland. Ik kijk vaak met plezier, leedvermaak en mededogen naar een programma als Ik Vertrek, en verwonder me over de naïviteit, het optimisme, en het doorzettingsvermogen van veel van de deelnemers. Maar het is mijn droom niet. Ja, ik zou best een ander klimaat willen (mag de zomer wat langer duren?), en nee, niet alle Nederlanders zijn even leuk. Maar er zijn zoveel dingen die onvervangbaar zijn: bruin brood, fijne wegen, stamppotten, gezellige scholen, de ruime keus aan groente en fruit in elke supermarkt, overvolle stranden bij de eerste dag mooi weer, mijn heerlijke eigen bed, onze kazen, en vooral ook: onze eigen taal. Na meer dan zes weken in het buitenland mis ik het allemaal en gaat de lol van al het nieuwe eraf. Ik wil naar huis. Ik kan me dan ook heel goed verplaatsen in de remigranten van pagina 19. Met één groot verschil: ik was nooit vertrokken.

LENTE | 2017

RA02_3_EDITORIAL.indd 3

3

03-04-17 14:04


14

Ziek worden als je zzp’er bent. Hoe kom je dan aan inkomen?

88

66

Evan van den Bosch (25) overleefde een ernstig auto-ongeluk en vertelt hoe hij zijn leven weer oppakte. Vijf overlevers worden geportretteerd.

3 TIPS UIT DIT NUMMER:

Culi-journalist Mara Grimm recenseert het kookboek Souq, tafels vol mezze en kiest er recepten uit.

1 Ben je zzp’er en vind je de arbeidsongeschikheidspremie te hoog? Sluit je aan bij een broodfonds. 2 Een snijplank maak je echt goed schoon met behulp van grof zeezout en een citroen. 3 Een dag van de week geen vlees eten en je bespaart zo € 260 per jaar.

Verwijder waterkringen met tandpasta. En meer tips & trucs voor thuis.

40 RA02_4tm5_INHOUD.indd 4

29-03-17 15:02


Elmar Krop Bianca Fabrie

C OV E R F OTO G R A F I E STYLING

Renske van der Ploeg

VISAGI E

Hoe herstel je het vertrouwen als een van jullie is vreemdgegaan?

62

inhoud lente ABONNEMENT

75

87

Een jaarabonnement en het boek De Verborgen Impact voor € 24,95 Neem een jaarabonnement voor € 19,95

28

Ruud Zandvliet begon Taxi Electric met op groene stroom rijdende wagens.

DIVERS

03 06 44 96 99

Voorwoord van Antoinette Cijfers & weetjes Warme & Koude Douche Colofon Klein geluk

CONSUMENT, GELD & MAATSCHAPPIJ

08 12 13 14 18 19 28 30 35 36 50 61

Koop een appartement en voel je vrij Lesje economie Eigen risico Huishoudpot van Lauren (20) Arbeidsongeschiktheidsverzekering Ins & outs Columnist Gerhard Hormann bezuinigt slim Dolgelukkig in Nederland Expats komen thuis Nieuw ondernemen Taxi Electric Diploma’s stapelen Geef kinderen de tijd Columnist Lara Aerts koopt een nieuwe auto Budgetvliegmaatschappijen Sluwe praktijken 50+ en scheiden Wat kost dat eigenlijk? Alle beetjes helpen Haal meer uit je geld

THUIS & VRIJE TIJD

40 47 48 54 58

Tips & trucs De Poetsvrouw Geen zin de Grote Schoonmaak Tuin Kies voor rozen: het seizoen begint nu Schrijfster Babette Porcelijn Tips voor een leefbare wereld Zonnepanelen Het investeren waard

PSYCHE & GEZONDHEID

62 66 76

Hoe herstel je het vertrouwen als een van jullie ontrouw is? Overlevers Zo pakten zij hun leven weer op Chronische pijn Vijf experts geven adviezen

GEZOND & LEKKER

80 84 88 95 97

Gezond eten is niet duur Je bespaart € 100 per maand Getest: Alternatieve melkjes Mara Grimm kiest mezze-recepten Antoinette maakt een bietensalade met sinaasappel Restjes Aquacotta (heerlijk Toscaans soepje)

LENTE | 2017

RA02_4tm5_INHOUD.indd 5

5

04-04-17 12:21


C I J F E R S & WE E TJ E S

Over offline en online shoppen gesproken De dagelijkse boodschappen doen de 40.024 respondenten van het Radar Testpanel gewoon in de winkel of op de markt. Maar andere spullen - elektronica, hobbyspullen, cadeautjes en kleding - worden meer en meer online gekocht. Dat is te merken in het winkelcentrum: daar staan vaker panden leeg, en is het een stuk minder druk en gezellig.

98% koopt de dagelijkse boodschappen gewoon in de winkel

77%

KOOPT ELEKTRONISCHE APPARATEN ONLINE

6

RA02_6tm7_CIJFERS.indd 6

VOORS EN TEGENS Nederlanders hebben vorig jaar ruim 20 miljard euro online besteed, zo bleek onlangs uit onderzoek van thuiswinkel.org. Een stijging van maar liefst 23 procent ten opzichte van het jaar ervoor. Dat heeft ongetwijfeld alles te maken met het gemak dat online winkelen brengt. Zoals eenvoudig spullen en prijzen vergelijken – door de panelleden het meest genoemd als voordeel. Daarnaast heeft een webshop geen sluitingstijden en je hoeft er de deur niet voor uit. Nadelen zijn er ook. Op de eerste plek staan verzendkosten, gevolgd door de tijd en het geld dat retour zenden kost. De derde plek wordt gedeeld door drie nadelen. Ten eerste: passen en uitproberen werkt omslachtig. Ten tweede: onderhoud en garantie zijn niet een kwestie van even langs de winkel lopen. Ten derde is er de vrees voor oplichting, via bijvoorbeeld nepwebshops. Tot zover de ervaringsdeskundigen. Wie niet of nauwelijks online winkelt, wil vooral graag zien en voelen wat er gekocht wordt. Dit is voor driekwart een reden om spullen in een winkel te kopen. Veertig procent vindt ‘offline’ winkelen gewoon gezelliger. Vijfendertig procent ziet niets in het onhandige passen en uitproberen.

R RADAN EL TESTPA

VERSTUREN EN RETOURNEREN VIA OPHAALSERVICE Wat zou online winkelen (nog) aantrekkelijker maken? Uit de enquête blijkt dat mensen vooral oren hebben naar een ophaalservice, om pakketten te versturen of retourneren. Bijna twee derde zou hier gebruik van maken. Een derde zou het uitzoekwerk graag online doen, om vervolgens de bestelde spullen bij een ophaalpunt te kunnen uitproberen en afrekenen. Dertig procent zou ‘hands free’ willen shoppen: je aankopen neem je niet direct mee, maar haal je later af bij een centraal punt, samen met eventuele andere aankopen. Andere innovaties, zoals een pakketkluis bij de voordeur of 24-uurs onbemande pakketkluizen op centrale plekken, daar zit een meerderheid niet op te wachten. En slechts 1 op de 10 respondenten zou gebruikmaken van bezorging per drone - als dat al kon.

DE GROOTSTE ERGERNISSEN VAN ONLINE SHOPPEN: VERZENDKOSTEN (43%) RETOURNEREN KOST TIJD EN MOEITE (38%)

LENTE | 2017

29-03-17 15:08


ENQUÊTE

Lotte Krijnen

86% MERKT DAT ER STEEDS MEER WINKELPANDEN LEEGSTAAN IN HET WINKELCENTRUM IN DE BUURT; 55% VINDT DAT VERONTRUSTEND; 46% VINDT DAT VERVELEND OMDAT ZO HET AANBOD BEPERKTER WORDT.

60%

oriënteert zich vaak of altijd eerst online, voordat er iets wordt gekocht MINDER GEZELLIG IN HET WINKELCENTRUM Of online winkelen aantrekkelijker moet worden gemaakt, is overigens de vraag. De gevolgen ervan vallen mensen op, en de meesten zijn er niet positief over. Zo zegt 42 procent van de respondenten te merken dat het tegenwoordig minder druk is in het winkelcentrum in hun buurt, wat 81 procent als ongezellig bestempelt. Slechts 7 procent zegt minder drukte prettig te vinden; 86 procent merkt op dat er de laatste tijd meer winkelpanden leegstaan. Ook dat wordt voornamelijk gezien als ongezellig. 55 procent vindt het verontrustend, en 46 procent vindt het vervelend, omdat dit het aanbod beperkter maakt. Off- en online winkelen sluiten elkaar overigens niet uit. Oriënteren doet de grootste groep meestal of zelfs altijd online. En hoewel winkeliers huiverig zijn voor klanten die alleen maar even komen proberen om vervolgens online naar de goedkoopste aanbieder te zoeken, zegt slechts 9 procent van de panelleden dit regelmatig te doen. De omgekeerde gang van zaken komt vaker voor: 39 procent oriënteert zich online op een aankoop, om die vervolgens in de fysieke winkel aan te schaffen.

43%

koopt kleding en schoenen via laptop, tablet of smartphone

9%

KOOPT BLOEMEN VIA EEN WEBSITE

90% koopt meubels nog gewoon in de winkel

81%

VINDT HET MAAR ONGEZELLIG DAT HET TEGENWOORDIG MINDER DRUK IS IN HET WINKELCENTRUM

34%

vindt conceptstores - bijvoorbeeld een boekwinkel waar je ook geknipt kunt worden of koffie kunt drinken - onnodig

Cor Molenaar is econoom en buitengewoon hoogleraar e-marketing en distance selling aan de Erasmus Universiteit. Over de uitslag van de RADAR-enquête is Cor Molenaar niet verbaasd. Vroeger was het simpel, zegt hij, want er was weinig keus: voor je boodschappen ging je naar de winkelstraat in het dorp of naar het winkelcentrum in de nabijgelegen stad. Tegenwoordig shoppen we graag online, omdat het gebruiksvriendelijk is, omdat het 24/7 kan, omdat je spullen en prijzen kunt vergelijken. ‘Vergeet ook niet’, zegt Molenaar, ‘dat het soort huishoudens in rap tempo verandert. In het klassieke gezin werkte de vader, de moeder was thuis en had tijd om boodschappen te doen en te winkelen. Tegenwoordig zijn er steeds meer eenpersoonshuishoudens: momenteel 2,8 miljoen, dat is 40% van alle huishoudens! Die mensen werken doorgaans overdag. ’s Avonds en in het weekend willen ze vooral gezellige dingen doen waarbij ze andere mensen ontmoeten. Winkelen doen ze efficiënt: achter de laptop op een tijdstip dat het hen uitkomt. Dat geldt natuurlijk ook voor tweeverdieners.’ Waar hij zich bijzonder over opwindt is dat winkeliers nog nauwelijks inspelen op de veranderde behoeften van de consument. ‘Ze kijken naar het oude model en durven niet radicaal anders te denken. Al die leegstand maakt het winkelcentrum ongezelliger. Daardoor blijven de klanten weg en wordt het nóg ongezelliger. Nou, winkeliers, doe daar wat aan! Ga op andere tijden open, lok klanten met leuke acties: als je iets bij mij koopt, krijg je een bon voor een lunch of koffie met gebak bij het restaurantje of het café iets verderop. Ik geloof er namelijk niet in dat je ze lokt door zelf koffie aan te bieden; daar doet de klant het niet voor. Die wil namelijk andere mensen ontmoeten en gezelligheid. Winkeliers hebben nog veel te weinig inlevingsvermogen in de klant.’

‘WINKELIERS, DOE ER WAT AAN! VERDIEP JE EENS IN DE WENSEN VAN DE KLANT’

LENTE | 2017

RA02_6tm7_CIJFERS.indd 7

7

29-03-17 15:08


RA02_8tm11_VERHUIZEN NAAR APPARTEMENT.indd 8

29-03-17 15:18


C O N S UM E N T

Neem een appartement

EN VOEL JE VRIJ

We verhuizen steeds vaker naar een appartement. Is dat echt anders dan een eigen huis? Waar moet je op letten?

Er worden tegenwoordig meer appartementen dan eengezinswoningen gebouwd. In grote steden was dat altijd al zo, maar inmiddels is het een landelijke trend. Ook worden in het hele land monumentale landgoederen of andere grote oude panden verbouwd tot appartementen. En wat je vroeger een flatje noemde, vind je nu terug als appartement in de etalage van de makelaar en op Funda. Het appartement is populairder dan ooit. Dat is voor een groot deel te danken aan 50-plussers, die kleiner willen wonen als de kinderen de deur uit zijn. Of die een toekomstbestendig huis zoeken en daarom gelijkvloers willen wonen. Waarmee moet je rekening houden als je een appartement koopt?

Samen eigenaar Als je een appartement koopt, koop je méér dan jouw woongedeelte achter de voordeur. Juridisch gezien word je mede-eigenaar van het hele gebouw. ‘Wie op de begane grond woont, heeft dus ook te maken met het dak. En wie in het penthouse woont, heeft ook te maken met de fundering’, zegt Manon van Essen van Vereniging Eigen Huis. ‘Je bent gezamenlijk verantwoordelijk voor het hele pand. Mensen realiseren zich dat vaak onvoldoende.’

‘Nooit meer nadenken over een loodgieter’

Sjoerd en Hanneke van Lunteren (67 en 65) verkochten hun grote vrijstaande huis en kochten voor weinig geld een klein appartement. ‘We zijn gestopt met werken en we willen elke winter een paar maanden naar de zon. Dan is het fijn om een klein appartement te hebben in plaats van een groot huis met een tuin. Wat meespeelt, is dat we maar een klein pensioen hebben. De opbrengst van ons oude huis gebruiken we als aanvulling op dat pensioen.’ Voor het eerst van hun leven wonen ze gelijkvloers. ‘Dat is hartstikke praktisch. We hebben ook geen hulp in huis meer. We kunnen het makkelijk zelf schoonhouden. Het enige minpuntje is dat je in een huis zonder trappen weinig beweegt. Daarom gebruiken we de lift zo min mogelijk. We wonen vierhoog en we nemen de trap.’ Het appartementencomplex is 30 jaar oud en in redelijke staat. Het telt 40 eenheden. ‘Er is wat onderhoud nodig. Daarom is de maandelijkse bijdrage tijdelijk € 200 in plaats van € 150. Er is een actieve VvE die dat allemaal regelt. Wij bemoeien ons daar nauwelijks mee. Wij vinden het fijn dat we zelf niet meer hoeven nadenken over een schilder of een loodgieter.’

LENTE | 2017

RA02_8tm11_VERHUIZEN NAAR APPARTEMENT.indd 9

9

29-03-17 15:18


Vergaderen over de zonwering

LEES DE GORTDROGE KLEINE LETTERTJES Wil je een appartement kopen? Kijk niet alleen naar het pand, maar ook naar de juridische structuur. Lees de splitsingsakte en het splitsingsreglement. ‘Het is gortdroog, maar lees het’, zegt Van Essen. Vraag ook om het huishoudelijk reglement. Daar vind je bijvoorbeeld of je je hond mag meenemen. En informeer naar de VvE. Is die actief? Hoe staat ze er financieel voor? Had de vorige eigenaar eventueel schulden bij de VvE? Straks zijn het jouw schulden.

Of je nu in een gebouw woont met 2 wooneenheden of met 200 eenheden, een Vereniging van Eigenaren (VvE) is verplicht. Als eigenaar van een appartement ben je automatisch lid van de VvE. De VvE is verantwoordelijk voor het beheer en het onderhoud van het volledige pand. ‘Met de vereniging kun je lastige discussies hebben, want je beslist met z’n allen over elkaars portemonnee’, zegt Van Essen. Hoeveel je te zeggen hebt, verschilt per VvE. Soms hebben alle eigenaren evenveel stemrecht, soms niet. Het hangt af van wat is vastgelegd in de splitsingsakte. Mensen die voorheen een eigen huis hadden, moeten er soms aan wennen dat ze beslissingen die ze voorheen zelf namen, nu aan de VvE moeten voorleggen. Opeens moet je vergaderen over de kleur van de zonwering. Hoe dat gaat, hangt van de VvE af. Er zijn VvE’tjes met twee of drie leden, die in het trappenhuis even met elkaar afspreken dat de schilder maar weer eens langs moet komen voor de buitenboel. En er zijn VvE’s waar mensen de dienst uitmaken die dol zijn op vergaderen en die ook nog eens over veel vrije tijd beschikken. Grote VvE’s worden vaak professioneel bestuurd door een daarin gespecialiseerd bedrijf.

Onverwacht groot onderhoud Als het goed is, kom je als appartementseigenaar niet voor financiële verrassingen te staan. Dan heb je gezamenlijk als eigenaren besloten welke eisen je stelt aan het onderhoud. Vind je een zesje oké, of moet het allemaal tiptop zijn? Ook hebben bouwkundigen dan een inschatting gemaakt van de onderhoudsbehoefte van een gebouw. Dan weet je precies in welk jaar je welke uitgaven kunt verwachten en kun je hiervoor geld reserveren. ‘Het is heel vervelend als je het ene jaar € 100 per maand betaalt voor het onderhoud en dat bedrag moet opeens omhoog naar € 350 per maand, omdat er te weinig geld is’, zegt Van Essen. ‘Nog erger is het als er onverwacht een groot bedrag op tafel

‘Ik voel me weer net zo vrij als toen ik 20 was’ Astrid Verpoorte (54) kocht een appartement in een stadscentrum toen haar kinderen het huis uit waren. ‘Ik mis mijn grote, oude huis helemaal niet. Dat was het gezinshuis, waar we met veel plezier hebben gewoond, maar in deze fase van mijn leven past een appartement midden in de stad veel beter.’ Ze vindt het fijn om in een ruimte te wonen die veel kleiner is dan ze gewend was. ‘Ik heb veel spullen weg moeten doen. Boeken, meubels, lampen, schilderijen. Dat was best lastig, maar nu ben ik heel tevreden. Ik woon nu lekker compact en overzichtelijk. Soms voel ik me weer net zo vrij als toen ik als 20-jarige op kamers woonde. Geen gezin meer om voor te zorgen. En allemaal leuke dingen in de buurt. De schouwburg, de bioscoop, musea, restaurantjes, ik loop er zo naartoe.’ Astrid woont in een oud pand dat gesplitst is in drie appartementen. ‘We hebben een VvE, maar we vergaderen nooit. We reserveren elke maand € 200 per eigenaar voor het onderhoud en de verzekering. Dat is berekend door de makelaar. Als buren drinken we weleens samen een glas wijn en dan komen er vanzelf dingen langs die met het huis te maken hebben. We hebben toevallig net besloten dat we een andere glazenwasser willen.’

Je wordt mede-eigenaar van het gebouw. Wie op de begane grond woont, heeft ook te maken met het dak 10

LENTE | 2017

RA02_8tm11_VERHUIZEN NAAR APPARTEMENT.indd 10

29-03-17 15:18


Lees de splitsingsakte en het huishoudelijk reglement. Saai, maar lees het toch en voorkom verrassingen moet komen en alle eigenaren met duizenden euro’s over de brug moeten komen.’ Dit soort verrassingen voorkom je met een meerjarenonderhoudsplan. VvE’s die dat niet hebben, zijn vanaf 1 januari 2017 wettelijk verplicht om minstens 0,5 procent van de herbouwwaarde van het complex te reserveren.

Is alles wel goed verzekerd? Als appartementsbewoner heb je geen individuele opstalverzekering. De VvE sluit een opstalverzekering af voor het hele pand. Volgens Van Essen komt het nogal eens voor dat VvE’s flink onderverzekerd zijn. ‘Als dat zo is en er breekt brand uit, heeft iedereen een probleem. Je denkt misschien: gelukkig, in mijn appartement is geen schade. Maar als de opstalverzekering te laag is, betaalt de verzekeraar maar gedeeltelijk uit. Dan moet je toch met z’n allen bijbetalen.’ Tip: als je een luxe badkamer of een dure keuken hebt laten plaatsen in je appartement, moet je met de VvE overleggen hoe dat past binnen de verzekering.

TEKST

Wilma van Hoeflaken

De maandelijkse bijdrage kun je niet met je hypotheek meefinancieren In tegenstelling tot bij een gewoon huis betaal je dus niet alleen je maandelijkse hypotheeklasten, maar ook een VvE-bijdrage, onder meer voor onderhoud en verzekeringspremies. ‘Als je een appartement koopt, moet je daar rekening mee houden’, zegt Van Essen. ‘Dat bedrag kun je niet meefinancieren als je een hypotheek afsluit.’ Ze wijst erop dat potentiële kopers een lage maandelijkse VvE-bijdrage vaak als een voordeeltje zien. ‘Check of de bijdrage realistisch is’, adviseert Van Essen. ‘Want als die omhoog moet, bijvoorbeeld omdat er te weinig geld gereserveerd is voor onderhoud, heb je opeens hogere maandelijkse lasten. Ook bij nieuwbouwprojecten kan dit spelen. Soms maakt de projectontwikkelaar uit de losse pols een opzetje voor de VvE-bijdrage, want met een lage bijdrage worden de appartementen gemakkelijker verkocht.’

RA02_8tm11_VERHUIZEN NAAR APPARTEMENT.indd 11

NIET VERGETEN Als je een luxe badkamer of een dure keuken hebt laten plaatsen, moet je met de Vereniging van Eigenaren overleggen hoe dat past in de algemene opstalverzekering.

29-03-17 15:18


L E S J E E C O N OM I E

Eigen risico

Volgens het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) hebben we het aan het eigen risico te danken dat de zorgpremies niet enorm stijgen. We betalen immers het eerste deel van de kosten zelf. Zonder eigen risico zouden we volgens VWS jaarlijks € 284 meer kwijt zijn aan de basisverzekering. Dan zou iedereen per maand niet gemiddeld € 100 betalen, maar bijna € 124. Ook zouden we makkelijker gebruikmaken van zorg omdat er geen drempel is. Overigens is het eigen risico vanwege de gestegen zorgkosten gigantisch omhoog gegaan. In 2011 was het nog € 170, in 2012 werd het € 220 en in 2013 betaalden we € 350. SOMS GELDT EIGEN RISICO NIET

Het eigen risico geldt alleen voor zorg die onder de basisverzekering valt. Bijvoorbeeld ziekenhuisopnames, ambulancevervoer, behandelingen door een medisch specialist en veel medicijnen die artsen voorschrijven. Voor zorg die onder de aanvullende verzekering valt, geldt het eigen risico niet. Overigens geldt het eigen risico niet voor alle zorg uit het basispakket. De huisarts valt er gelukkig niet onder. Iedereen kan de huisarts raadplegen zonder dat er een prijskaartje aan hangt. De wijkverpleegkundige valt er ook niet onder. De verloskundige en kraamzorg evenmin. Zo zijn zwangere en pas bevallen vrouwen en hun baby’s verzekerd van zorg, zonder dat er rekensommetjes gemaakt hoeven worden. Voor zorg bij een paar veel voorkomende chronische ziektes, zoals COPD en ‘ouderdomsdiabetes’, geldt het eigen risico ook niet. Maar

DAN MAAR NIET NAAR HET ZIEKENHUIS

Leidt het eigen risico ertoe dat we bewuster omgaan met zorg? ‘Ja’, zegt Lucy Kok van SEO Economisch Onderzoek. In veel gevallen is dat gunstig. Bijvoorbeeld als we in het weekend niet met rugpijn naar de eerste hulppost van het ziekenhuis rijden (wel eigen risico), maar ’s maandags een afspraak maken met de huisarts (geen eigen risico). Maar het is natuurlijk niet goed als we ernstige klachten hebben en uit kostenoverwegingen niet naar de specialist gaan, wanneer de huisarts ons doorverwijst. Volgens Kok leidt het eigen risico ertoe dat mensen met een chronische ziekte én een laag inkomen zorg mijden die ze wel nodig hebben. Hierdoor verslechtert hun gezondheid. Dit was al bekend uit onderzoek in de Verenigde Staten. Onderzoek in Nederland van NIVEL in 2015 bevestigt dit. Hieruit blijkt ook dat het percentage mensen dat doorverwezen wordt naar een specialist maar niet gaat, tussen 2008 en 2013 gestegen is van 20 naar 27 procent. Waarom ze niet gaan, is overigens niet duidelijk. Ook gaat ruim 3 procent niet naar de huisarts, omdat zij denken dat dat geld kost. Dat heeft meer met voorlichting te maken dan met het eigen risico. Eigenlijk is er nog weinig bekend over de relatie tussen zorg mijden en het eigen risico. We weten alleen zeker dat het eigen risico nadelig is voor chronische zieken met een laag inkomen. Het eigen risico verlagen of inkomensafhankelijk maken zou in dat geval helpen. BEZUINIGEN OP DE PREMIE

Je kunt overigens bezuinigen op de premie voor de basisverzekering door het eigen risico te verhogen. Dat mag met maximaal € 500. Gemiddeld gaat je premie dan met ruim € 20 per maand omlaag. Dat is lonend zolang je gezond bent. Zodra je iets krijgt en € 240 eigen risico betaalt, is het gunstige effect al weg. Zodra je meer zorg nodig hebt en meer dan € 385 eigen risico moet betalen, is het nadelig.

TEKST

27% gaat niet naar de specialist na een verwijzing van de huisarts

zodra je vervolgzorg nodig hebt, zoals dat heet, ga je betalen. Als de huisarts je bijvoorbeeld doorstuurt naar de cardioloog of de kno-arts, krijg je met het eigen risico te maken.

Wilma van Hoeflaken

Het idee achter de € 385 eigen risico die we betalen is dat de premie niet te hoog wordt. En dat we bewuster omgaan met zorg. Maar nu blijkt dat sommige mensen met een chronische ziekte én een laag inkomen de zorg mijden die ze nodig hebben.

12

LENTE | 2017

RA02_12_EIGEN RISICO.indd 12

29-03-17 15:22


TEKST

Wilma van Hoeflaken Anneloes Pabbruwee

GELD

F OTO G R A F I E

In elke RADAR+ vertelt iemand hoe zij of hij omgaat met geld, bezuinigingen, boodschappen en bankrekeningen.

Huishoudpot Is dat wennen, voor het eerst op kamers? ‘In mijn eerste jaar woonde ik intern op school. In mijn tweede jaar ging ik voor een stage naar Antigua. Toen ik in augustus terugkwam, ben ik meteen op kamers gegaan. Dat is natuurlijk wel anders, maar ik was gewend om zelf veel te doen in huis. Mijn moeder werkt lange dagen en is vaak pas om zeven uur thuis. Dan had ik al gekookt. Dat is iets wat in me zit: voor het huis zorgen, schoonmaken, koken. Ik ben niet iemand die ’s avonds even een boterham met kaas eet.’ Eet je met je twee huisgenoten? ‘Bijna nooit. We hebben het druk en we zijn bijna nooit tegelijk thuis. Ik moest de afgelopen tien weken als manager werken op school, in shifts van twee uur ’s middags tot half tien ’s avonds. Dus ik kook vaak voor mezelf. Ik doe boodschappen voor de hele week. Dan koop ik courgette en paprika. De ene dag maak ik er couscous bij en de volgende dag pasta met een sausje.’ Was het moeilijk om woonruimte te vinden? ‘Dat was heel lastig. En we liepen alle drie stage in het buitenland. Michelle zat in Londen en Iris op Aruba. Daardoor konden we niet bellen met makelaars en bezichtigingen doen. Mijn moeder heeft het allemaal geregeld, later deed ze dat samen met Michelle toen zij terug was uit Londen.’ Waar leef je van? ‘Ik krijg nog stufi. En ik leen bij, de ene maand meer dan de andere. Ik mag zelf de zorg-

toeslag houden en van mijn vader krijg ik de alimentatie die hij aan mijn moeder betaalde toen ik nog niet op mezelf woonde. Daarvan betaal ik de huur.’ Waaraan geef je geld uit? ‘Uitgaan, stappen, een drankje doen, uit eten. In één maand had ik € 400 aan uitgaan uitgegeven. Toen stond ik opeens € 500 in de min. Daar schrok ik van. Nu moet ik elke week een overzicht naar mijn moeder sturen. Zij wil dat ik zie waar mijn geld blijft, dat ik me bewust ben waaraan ik het uitgeef.’ En nu, een baantje zoeken? ‘Van mijn moeder heb ik geleerd dat je je eigen geld moet verdienen. Ik heb wel baantjes gehad, nu al een tijd niet, ik had het te druk met school. Maar ik heb mezelf nu een schop onder mijn kont gegeven. Want zo gaat het niet, een beetje lui lenen en niet werken voor mijn geld. Maar ik wil wel een leuke baan.’ In de horeca? ‘Ik vind de horeca niet zo leuk. Dat lijkt gek voor iemand op de hotelschool. Maar ik ben deze opleiding gaan doen omdat ik niet goed wist wat ik wilde. Ik was op mijn zestiende al klaar met de havo. Ik ging kijken bij een paar opleidingen en hier dacht ik: dit is het. Het is klein, je kent elkaar en iedereen hier is open en sociaal. En je moet hier de hele dag je best doen. Dit is een goede basis. Uiteindelijk komen de meesten niet in de horeca terecht.’

Lauren (20) woont sinds vorig jaar augustus met Iris en Michelle in een flat in Amsterdam. Ze zitten alle drie op de Hoge Hotelschool.

INKOMEN: Ruim € 1000 per maand UITGAVEN PER MAAND: Huur incl. energie € 590 Collegegeld betalen ouders Zorgverzekering betalen ouders Sportschool betalen ouders Boodschappen € 120 Kleding € 100 Telefoon € 20 Uitgaan € 200

LENTE | 2017

RA02_13_HUISHOUDPOT.indd 13

13

29-03-17 15:27


C O N S UM E N T & G E L D

Zzp’er en (tijdelijk) arbeidsongeschikt. Heb je je daartegen verzekerd? ‘Nee, dat is te duur’, zegt

75%

14

LENTE | 2017

RA02_14tm17_ARBEIDSONGESCHIKTHEID.indd 14

29-03-17 15:35


TEKST

Wilma van Hoeflaken

Als je zzp’er bent en ziek wordt, verdien je niets. Hoe lang kun je dat volhouden? Misschien toch maar eens nadenken over zo’n dure arbeidsongeschiktheidsverzekering of het alternatief: een broodfonds. Een week ziek zijn is meestal geen probleem. Daar heb je vast wel een buffer voor. Misschien kun je zelfs drie maanden ziekte uitzingen met je spaargeld. Maar stel dat je ernstig ziek wordt en een jaar uit de running bent. Of nog langer. Of dat je helemaal niet meer in staat bent om te werken. Hoe los je dat op?

Een partner? Vermogen? De meeste zzp’ers hebben geen arbeidsongeschiktheidsverzekering. Het worden er zelfs steeds minder. In 2006 had 29 procent van alle ondernemers (met uitzondering van ondernemers met een bv) een arbeidsongeschiktheidsverzekering. In 2013 was dat teruggelopen naar 25 procent. Dat blijkt uit een rapport van het Centraal Planbureau (CPB) van november 2016. Uit dit rapport blijkt overigens ook dat veel zelfstandigen een alternatieve oplossing achter de hand hebben. Bijvoorbeeld omdat ze ook nog een baan(tje) in loondienst hebben en op die manier automatisch verzekerd zijn tegen arbeidsongeschiktheid. Of omdat hun partner een inkomen heeft. Dat helpt, zolang je niet uit elkaar gaat. Of omdat ze genoeg geld op de bank hebben om jarenlang van rond te komen. Maar een groot deel van de zelfstandigen heeft deze alternatieven niet. En voor meer dan de helft van alle ondernemers geldt dat ze – ondanks eventuele alternatieve inkomstenbronnen – een te laag inkomen hebben als ze arbeidsongeschikt worden.

Bijstand? Of sparen? Natuurlijk kun je aankloppen bij de bijstand als de nood aan de man/vrouw komt. Maar of dat een oplossing is? Bijstand krijg je niet snel. Er wordt gekeken naar de eventuele overwaarde van je huis, naar het inkomen en het vermogen van je partner, naar het inkomen van thuiswonende kinderen en uiteraard naar je eigen vermogen. De regels zijn streng: het maximale eigen vermogen voor iemand die alleen woont is € 5940. Bijstand is geen alternatief voor een arbeidsongeschiktheidsuitkering. Het is een vangnet voor als het écht niet anders kan. Zelf sparen voor het geval je arbeidsongeschikt wordt, is niet te doen. Het minimumloon is een kleine € 1600 per maand. Als je 10 jaar lang over dat bedrag wilt beschikken, moet je zo’n € 200.000 bij elkaar sparen. En stel dat je inderdaad fors hebt kunnen sparen. Dan heb je misschien bedacht dat dat geld bestemd is voor je pensioen, als aanvulling op je AOW. Want ook dat moet je zelf regelen als zzp’er. Arbeidsongeschiktheid is – tenzij je steenrijk bent, of lang en gelukkig getrouwd met een gulle partner – bij uitstek het voorbeeld van een risico dat je niet zelf kunt dragen. Daarom zijn er verzekeringen.

De ene verzekeraar schat het risico van arbeidsongeschiktheid in jouw beroepsgroep hoger in dan de andere: vraag offertes aan!

Bijstand is geen alternatief als je arbeidsongeschikt bent. Het is een vangnet voor als het écht niet anders kan LENTE | 2017

RA02_14tm17_ARBEIDSONGESCHIKTHEID.indd 15

15

29-03-17 15:37


Als je op je 50ste een arbeidsongeschiktheidsverzekring afsluit, kan dat elke maand netto € 320 kosten Verzekeren is duur Zzp’ers verzekeren zich niet tegen arbeidsongeschiktheid, omdat ze de premies te hoog vinden. Daar is weinig tegen in te brengen. Een dertiger met een klusbedrijf die € 40.000 per jaar verdient en bij arbeidsongeschiktheid tot de AOW-leeftijd een uitkering van 80% van zijn inkomen wil ontvangen (dat is een gangbaar percentage), betaalt elke maand zo’n € 230 premie. Wel kun je de premie aftrekken van de belasting. Daardoor kost de verzekering netto ongeveer € 160 per maand. Als deze klusjesman op zijn 50ste een arbeidsongeschiktheidsverzekering afsluit, is de premie voor dezelfde verzekering zo’n € 460 per maand. Netto is dat zo’n € 320. Over de arbeidsongeschiktheidsuitkering die je ontvangt, moet je overigens belasting betalen. Vind je de premie te hoog? Je kunt de premie verlagen door te kiezen voor een langere wachttijd. Als je een uitkering wilt vanaf de eerste week dat je ziek bent, is de premie hoger dan wanneer je pas een uitkering wilt vanaf het moment dat je al drie maanden ziek bent. Als de dertiger met het klusbedrijf kiest voor drie maanden wachttijd, daalt zijn premie naar ongeveer € 200 per maand. Voor de 50-jarige wordt de premie dan ongeveer € 380. Als je een arbeidsongeschiktheidsverzekering wilt afsluiten, loont het de moeite om bij verschillende verzekeraars offertes aan te vragen. Het kan best zijn dat de ene verzekeraar het risico van arbeidsongeschiktheid in jouw beroepsgroep veel hoger inschat dan de andere verzekeraar. Bedenk ook dat de premie hoger wordt als je pas op latere leeftijd instapt. Het is raadzaam om eens in de paar jaar te checken of je verzekering nog in de pas loopt met je inkomen. Je sluit zo’n verzekering namelijk af op basis van een bepaald salaris. Dat salaris kan stijgen, en dan ben je misschien te laag verzekerd. Dat kun je voor lief nemen, want anders gaat je premie weer omhoog, maar als je op basis van dat hogere inkomen ook meer uitgaven hebt (je hebt bijvoorbeeld een duurder huis gekocht), kan zo’n verzekering vies tegenvallen. 16

Inge Baars (50) is freelancedocent. Ze betaalt elke maand € 172 premie voor haar arbeidsongeschiktheidsverzekering. Ze heeft een wachttijd van drie maanden en een uitkering van € 28.000 per jaar. In mei 2013 hoorde ze dat ze borstkanker had. ‘In juni meldde ik me ziek, maar toen werkte ik nog gedeeltelijk. Ik kreeg ook nog geen uitkering, want het was in de wachttijd. Daarna kreeg ik even een gedeeltelijke uitkering, maar vanaf oktober volledig. Ik kon door de bijwerkingen van de chemotherapie niet werken. Daarna werd ik geopereerd en kreeg ik bestralingen. De verzekeraar liet me volledig met rust. Ik moest in april 2014 voor het eerst naar de verzekeringsarts. Zij drukte me op het hart het rustig aan te doen. Later kreeg ik een arbeidsdeskundige op bezoek en die vond dat ik zeker tot september 2014 volledig arbeidsongeschikt moest blijven. Daarna kreeg ik een coach, die me hielp om weer aan het werk te gaan. Vervolgens maakte de arbeidsdeskundige een strak schema, op basis waarvan mijn uitkering werd afgebouwd. Dat viel

‘Mijn verzekeraar mocht maximaal minder uitkeren dan ik me had gerealiseerd’ tegen, maar achteraf gezien was het wel goed. Ik moest weer op mezelf vertrouwen en werk binnenhalen. Tot januari 2015 kreeg ik nog een gedeeltelijke uitkering. Daarna moest ik het weer helemaal zelf doen.’ Inge’s uitkering was niet voldoende, maximaal € 1500, daarom moest ze haar spaargeld aanspreken. ‘Dat wist ik van tevoren, maar ik wilde niet nog meer premie betalen.’ De verzekeraar mocht niet meer uitkeren dan maximaal 80 procent van haar gemiddelde inkomen over de afgelopen drie jaar. ‘Dat had ik me niet gerealiseerd. Gelukkig had ik genoeg verdiend om € 28.000 euro bruto per jaar te krijgen. Het had ook anders kunnen uitpakken. Dan zit je mooi te kijken. Dan heb je wel premie betaald, maar toch een lagere uitkering.’

LENTE | 2017

RA02_14tm17_ARBEIDSONGESCHIKTHEID.indd 16

03-04-17 14:18


n

Het alternatief: een broodfonds Een broodfonds is een populair alternatief voor een arbeidsongeschiktheidsverzekering. Een broodfonds is een groep van minimaal 20 tot maximaal 50 zelfstandige ondernemers die samen een vereniging vormen en elkaar financieel steunen als ze arbeidsongeschikt raken. Deelnemers storten maandelijks geld op hun eigen rekening bij het broodfonds. Als een deelnemer ziek wordt, ontvangt hij van al die rekeningen een bedrag. Je houdt dus je eigen potje, maar als iemand ziek is wordt er elke maand een bedrag uit jouw potje overgemaakt naar de zieke. Je kiest zelf welk bedrag je per maand inlegt. Hiermee hangt samen wat je per maand wilt ontvangen als je ziek bent. Bij een inleg van bijvoorbeeld € 45 per maand, ontvang je € 1000 per maand. Hoe meer je inlegt, hoe hoger je uitkering. Een broodfonds is geen verzekering. De leden schenken bij ziekte geld aan elkaar. Dat betekent dat je je inleg niet kunt aftrekken van de belasting. Maar over het geld dat je ontvangt, hoef je ook geen belasting te betalen. In de wet staat dat je belasting moet betalen over een schenking, zodra het bedrag hoger is dan € 2129 per jaar. Dit bedrag betreft een schenking van één persoon. In een broodfonds zijn de schenkingen afkomstig van misschien wel 40 of 50 personen. Hierdoor blijft de schenking per persoon onder de grens van de fiscus. Het eerste broodfonds werd ruim 10 jaar geleden opgericht. Inmiddels zijn er al bijna 240 broodfondsen, waar zo’n 11.000 zelfstandigen bij aangesloten zijn. Meer informatie vind je op broodfonds.nl.

Marthe Jansen (56) is vertaalster. Ze doet mee aan een broodfonds met ruim 40 deelnemers. ‘Ik leg elke maand € 100 in. Als ik ziek word, krijg ik maximaal twee jaar € 2000 per maand uitbetaald. De eerste maand is voor eigen risico. Dat vind ik een mooie, betaalbare verzekering mocht ik borstkanker of een burn-out of iets dergelijks krijgen. Ik had ook meer of minder in kunnen leggen. De minimumuitkering is € 750 per maand en de maximum uitkering € 2500. Maar het is natuurlijk geen oplossing als ik langdurig arbeidsongeschikt raak. Het ziekteverzuim bij broodfondsen schijnt laag te zijn. Zzp’ers melden zich niet snel ziek, uit angst hun opdrachtgevers kwijt te raken. Ik ben nu een jaar aangesloten en niemand heeft zich ziek gemeld. Bovendien krijg ik als ik eruit stap mijn inleg terug, minus het eventuele bedrag dat het broodfonds aan zieke deelnemers heeft uitgekeerd.’

‘In een jaar tijd heeft niemand van ons broodfonds zich ziek gemeld’

Broodfonds én verzekering Een broodfonds keert bij ziekte maximaal twee jaar uit. De ervaring leert namelijk dat de meeste mensen die ziek worden binnen twee jaar weer aan de slag zijn. De kans dat je langer ziek blijft, is heel klein. Maar het zal je maar gebeuren. Als je dat risico financieel wilt afdekken, kom je toch weer uit bij een arbeidsongeschiktheidsverzekering. Het kan een goede oplossing zijn om zowel mee te doen aan een broodfonds als een arbeidsongeschiktheidsverzekering af te sluiten. Je kunt er dan voor kiezen om de arbeidsongeschiktheidsverzekering pas na twee jaar ziekte te laten uitkeren. Die eerste twee jaar vang je immers op met het broodfonds. De meeste grote verzekeraars bieden die mogelijkheid. Het mooie van een wachttijd van twee jaar is dat je premie fors omlaag gaat. Hoeveel precies hangt van je situatie af. Als je ouder bent, of werk doet dat volgens de verzekeraar risicovol is, of als je in het verleden veel ziek was, zal de premie niet veel omlaag gaan. In andere gevallen kan de premie soms wel met 40 of 50 procent dalen. LENTE | 2017

RA02_14tm17_ARBEIDSONGESCHIKTHEID.indd 17

17

29-03-17 15:39


C O LUM N

Gerhard stelt bewust besparingen uit om een buffer op te bouwen. Daarom staan er nog steeds twee auto’s voor de deur. Kan hij er altijd eentje verkopen als de nood aan de man komt.

18

voor de deur staan. Ze worden zelden tegelijk gebruikt. Dat slaat feitelijk nergens op, maar als de nood aan de man komt kan ik makkelijk een mooi bedrag per maand besparen door de mijne op Marktplaats te zetten. Hetzelfde geldt voor de drie papieren kranten waarop we nog steeds geabonneerd zijn. Om vergelijkbare redenen heb ik ook geen abonnement afgesloten bij de allergoedkoopste internetprovider, maar juist bij eentje die de beste service levert en de minste storingen op zijn naam heeft staan. Het kost misschien een tientje extra per maand, maar je bespaart jezelf een heleboel ergernis. Sparen is uitstel van consumptie, maar wat ik doe is het bewust uitstellen van besparingen. Dat fenomeen kom ik in de media nergens tegen, terwijl het een uitstekende manier is om een buffer op te bouwen. Ik ben een ballonvaarder die steeds meer ballast overboord zet, maar die met opzet nog een paar zandzakken achter de hand houdt voor onverwachte situaties. Hoe hoog en droog je ook vliegt, er kan altijd nog een gevaarlijke bergpiek opdoemen. Dat is na al die jaren dus mijn voornaamste conclusie: dat je zuinig moet zijn met bezuinigen en spaarzaam moet omgaan met besparingen. Wie meteen tot het gaatje gaat, verschiet in één keer al zijn munitie en staat met zijn rug tegen de muur. Daarom ben ik een vrek die minstens één keer per maand naar het theater gaat, elke avond een glas wijn bij het eten drinkt en van al zijn favoriete bands alle cd’s in huis wil hebben.

Anneloes Pabbruwee

D

e laatste tijd ben ik vooral bezig met het afzwakken van een imago dat ik zelf heb gecreëerd: dat van een vrek die van bezuinigen zijn levensdoel heeft gemaakt. Vaak denken mensen dat ik mijn wc doorspoel met slootwater en theezakjes na gebruik te drogen hang om ze later nog een keer in een kopje te hangen. In werkelijkheid valt er in ons huishouden nog zoveel te besparen dat een budgetcoach hier handenwrijvend aan de slag kan. Mijn uitgever had me er al voor gewaarschuwd dat onze zuinige lifestyle de belangrijkste boodschap van mijn boek Hypotheekvrij! zou overschaduwen. Voor mijzelf was het echter zonneklaar: de broekriem moest worden aangetrokken tot de aflossingsvrije hypotheek tot de laatste cent was afgelost en daarna was het klaar. Het doel heiligde de middelen en niet andersom. Ik ben dus geen consuminderaar van huis uit, maar een consument die besloot om tijdelijk in koopstaking te gaan om zijn huis in bezit te krijgen. Ik ben niet iemand die elk jaar van energieleverancier of ziektekostenverzekeraar switcht om geld te besparen en ik ben waarschijnlijk ook een van de weinige Nederlanders die internet, telefonie en televisie nog afneemt bij drie verschillende leveranciers. Deels is dat een kwestie van gewoonte en gemakzucht, maar het dient ook een strategisch doel. Zo hebben we, als overblijfsel uit de tijd dat we tweeverdieners waren, nog steeds twee (kleine) auto’s

NADAT GERHARD HORMANN EEN AANTAL THRILLERS SCHREEF, VERSCHEEN IN 2012 HYPOTHEEKVRIJ!; EEN SEMIAUTOBIOGRAFISCH VERSLAG WAARIN HIJ EEN PLEIDOOI HOUDT VOOR HET AFLOSSEN VAN DE AFLOSSINGSVRIJE HYPOTHEEK. HELEMAAL VRIJ! (2013), HET NIEUWE NIETSDOEN (2014) EN DE OMGEKEERDE WERKWEEK (2015) GAAN OVER MINDER WERKEN, DEELTIJDPENSIOEN EN ONTHAASTEN.

F OTO G R A F I E

Niet tot het gaatje

LENTE | 2017

RA02_18_GERHARD.indd 18

29-03-17 15:46


TEKST

Marlies Hanse Annemarijne Bax

M A ATS C HAP P I J

F OTO G R A F I E

We zijn weer thuis

Het is een klein, eigenwijs kneuterlandje en het weer houdt niet over. Toch zijn expats dolgelukkig als ze terug naar Nederland verhuizen. Waarom? Iedereen heeft zo zijn reden.

LENTE | 2017

RA02_19tm26_IK HOU VAN HOLLAND.indd 19

19

03-04-17 13:59


‘HET ONDERWIJS IS GOED EN IK KAN ALS ALLEENSTAANDE MOEDER MIJN LEVEN OPBOUWEN’

RA02_19tm26_IK HOU VAN HOLLAND.indd 20

Dominique (35) vertrok 7 jaar geleden alleen naar Brazilië en kwam drie maanden geleden samen met dochter Flora (3) terug naar Limburg. Dominique: ‘Het is heel avontuurlijk om op te groeien aan de andere kant van de wereld, maar hier kan Flora goed onderwijs krijgen en een goede band opbouwen met haar familie. Ik heb zeven jaar in Rio de Janeiro gewoond en onder andere als vrijwilliger gewerkt bij een kindercircus. Aan de toekomst dacht ik nooit, ik leefde met de dag. Maar toen ik zwanger werd, wist ik vrij snel dat ik terug zou gaan naar Nederland. Sinds december woon ik weer bij mijn moeder. Binnenkort verhuis ik naar een eigen woning en ga ik weer studeren. De mensen in Rio de Janeiro zijn ontzettend warm, maar ik miste mensen op wie ik echt terug kon vallen. Het is een onbeschrijfelijk gevoel van veiligheid en geborgenheid om mijn familie weer in de buurt te hebben. Ik geniet ervan om op de fiets te kunnen stappen of naar de speeltuin te kunnen wandelen. In mijn oude buurt waren overvallen op klaarlichte dag aan de orde van de dag. Dat maakte me alert, zeker met een peuter aan mijn hand. Er zijn in Nederland natuurlijk genoeg dingen waar we ons zorgen over kunnen maken, maar ik denk dat we het in vergelijking tot andere landen echt goed hebben. Ik ben in ieder geval blij dat ik als alleenstaande moeder met een kleine portemonnee de kans krijg om hier mijn leven weer op te bouwen.’

29-03-17 16:43


Chris (58) en Margriet (57) woonden met hun kinderen Rosy (24), Iris (22) en Max (17) 23 jaar in Zwitserland en Zweden, en zijn nu dolgelukkig in Rotterdam. Rosy woont inmiddels in Dublin en staat daarom niet op de foto. Chris: ‘Ik ben half-Zwitsers, dus het was een logische keuze om in 1989 voor de Zwitserse vestiging van mijn toenmalige werkgever te gaan werken. Margriet kon aan de slag bij de INGbank. Na negen jaar ging ik in Stockholm voor een andere bedrijf aan de slag. Uiteindelijk startten we allebei onze eigen onderneming, ik als consultant en Margriet als binnenhuisarchitect. Als ondernemers waren we niet gebonden aan Zweden, dus keerden we terug naar Zwitserland.’ Iris: ‘Als we op vakantie waren in Nederland, dachten Rosy en ik dat iedereen onze vriend was. We waren niet gewend dat mensen die we niet kenden zomaar een praatje met ons maakten. Die spontaniteit vind ik erg leuk aan Nederland.’ Margriet: ‘In 2010 vertrok Rosy voor haar studie naar Rotterdam. Tijdens ons eerste bezoek waren we op slag verliefd. Steeds vaker fantaseerden we op onze Zwitserse berg over een stadsleven in Rotterdam.’ Max: ‘Ik vond het een prima plan, Nederland is een cool land. Sowieso was ik al van plan om hier te gaan studeren.’ Margriet: ‘In 2012 vonden we ons droomappartement. Na al die jaren in de natuur vind ik het heerlijk om op fietsafstand restaurants, winkels en musea om me heen te hebben. In Zwitserland was ik helemaal ingeburgerd, maar voelde ik me af en toe toch een vreemdeling. Hier voel ik me vanaf de eerste dag weer helemaal thuis.’

RA02_19tm26_IK HOU VAN HOLLAND.indd 21

‘IN NEDERLAND MAKEN MENSEN DIE JE NIET KENNEN ZOMAAR EEN PRAATJE MET JE’

29-03-17 16:43


‘DE WERKCULTUUR IS HIER NIET ZO HIËRARCHISCH, DE MENSEN ZIJN VRIENDELIJK’

RA02_19tm26_IK HOU VAN HOLLAND.indd 22

Na 4 jaar voelde Lara (27) zich niet meer thuis in Berlijn. Sinds een paar weken woont ze daarom weer in Nederland, samen met haar Israëlische man Idan (31). Lara: ‘Na mijn studietijd in Amsterdam en Taiwan voelde ik er niet veel voor om in Nederland te gaan werken. Avontuur, daar was ik naar op zoek. Ik vertrok op de bonnefooi naar het bruisende Berlijn, waar ik als freelance vertaler aan de slag kon en Idan ontmoette.’ Idan: ‘Ik kwam acht jaar geleden vanuit Israël naar Berlijn, maar ik voelde me door het oorlogsverleden niet thuis in Duitsland. Met Lara ging ik vaak mee naar Nederland en ik viel direct voor de vriendelijke Nederlanders. Een groot verschil met de vaak stugge, afstandelijke Duitsers.’ Lara: ‘Berlijn is een enorme stad, er zijn continu prikkels en ik vroeg me steeds vaker af of dit wel de plek was waar ik wilde settelen. De sfeer op straat was af en toe grimmig en ik werd niet gelukkig van de hiërarchische werkcultuur.’ Idan: ‘Toen het onmogelijk bleek om een betaalbare woning in een rustiger gedeelte van Berlijn te vinden, wisten we dat het tijd werd om naar Nederland te gaan. Als muziekproducer kan ik overal werken. Sinds een paar weken wonen we bij Lara’s ouders in Limburg en gaan we van hieruit ons leven weer opbouwen.’ Lara: ‘Heerlijk om meer rust en natuur om ons heen te hebben. Ik kijk ernaar uit om weer samen te werken met Nederlanders. Grappig, ik ben uiteindelijk toch veel Nederlandser dan ik ooit heb gedacht.’

29-03-17 16:43


Alexander (33), Eefje (27) woonden in Kopenhagen en Dublin, maar zijn blij dat ze hun kinderen Seth (2) en Mozes (2 maanden) in Nederland kunnen laten opgroeien. Alexander: ‘In 2012 kon ik voor mijn werkgever Airbnb als accountmanager aan de slag in Kopenhagen. Eefje en ik hadden nog maar kort een relatie, dus het was spannend om in het buitenland voor het eerst te gaan samenwonen.’ Eefje: ‘Ik werd financieel afhankelijk van Alexander en sprak geen woord Deens. Alexander werkte fulltime en leerde snel mensen kennen, bij mij ging dat minder vanzelf.’ Alexander: ‘Onze relatie werd snel hechter, maar Denemarken bleek niet de beste match. In een Engelstalig land zou Eefje beter tot haar recht komen. In 2013 ging ik voor Airbnb in Dublin aan de slag.’ Eefje: ‘Ik richtte een eigen bedrijf op als integratiecoach voor de partners van expats die meeverhuisden naar Dublin. Alles viel op z’n plek: we hadden een mooi huis, fantastisch werk en we vonden Ierland prachtig.’ Alexander: ‘Toch besloten we dat we onze kinderen in Nederland op wilden laten groeien, dichtbij onze familie. We willen onze kinderen meegeven dat iedereen gelijke kansen heeft. In Dublin zie je veel ongelijkheid: afhankelijk van welke school je ouders zich kunnen permitteren, gaan er bepaalde deuren wel of niet voor je open.’ Eefje: ‘Dublin verlaten was moeilijk, maar we zijn blij dat de jongens hun opa’s en oma’s goed leren kennen. Ook al gaan we nog eens terug – en die kans bestaat – dan nog blijft Nederland ons thuisland.’

RA02_19tm26_IK HOU VAN HOLLAND.indd 23

‘HIER KUNNEN ONZE KINDEREN ZIEN DAT IEDEREEN GELIJKE KANSEN HEEFT’

29-03-17 16:44


Marieke (35), Peter (39), Thijs (6) en Isa (3) vertrokken in 2014 naar Bali. Na een paar avontuurlijke jaren keerden ze terug naar Nederland.

‘SPEELTUINTJE OP DE HOEK VAN DE STRAAT, MET DE FIETS BOODSCHAPPEN DOEN’

RA02_19tm26_IK HOU VAN HOLLAND.indd 24

Peter: ‘Als app-ontwikkelaar wilde ik graag een nieuw bedrijf opzetten, maar het was financieel onmogelijk om in Nederland een paar maanden tijd te investeren in een bedrijf dat nog geen geld opleverde. We droomden er al jaren van om met onze kinderen te reizen, dus verkochten we ons huis en boekten we een enkeltje richting Bali.’ Marieke: ‘We maakten vanuit onze thuisbasis wekenlange reizen door Azië en Australië. Onderweg schreef ik artikelen voor mijn blog, maar zette ik het werk voor mijn online webwinkel in Balinese woonaccessoires op een laag pitje. Peter werkte onderweg wel twintig uur per week, waardoor ik vaak alleen met de kinderen op pad was.’ Peter: ‘We wilden geen tienduizenden dollars per jaar neertellen voor een internationale school en voelden het gemis van familie en vrienden. Terug in Nederland was onze agenda snel weer gevuld. Dat was in Bali wel anders: we hadden nauwelijks verplichtingen en brachten veel tijd met elkaar door. Dat missen we.’ Marieke: ‘We genieten hier van heel simpele dingen: lange zomeravonden, speeltuintjes op elke straathoek, even op de fiets naar de supermarkt. In Azië is het te warm om buiten te spelen en als je dan toch de warmte trotseert, zijn speelplaatsen altijd bedolven onder het afval. Thijs en Isa zijn heel blij dat ze weer lekker buiten kunnen spelen met kinderen uit de buurt.’

29-03-17 16:44


ROMPSLOMP

bij terugkomst Vijf vragen aan relocation consultant Cindy Wilmink, die met haar bedrijf Change of Address Nederlandse remigranten ondersteunt tijdens hun terugkeer vanuit het buitenland. HOEVEEL NEDERLANDSE EMIGRANTEN KEREN ER UITEINDELIJK TERUG NAAR NEDERLAND?

‘Exacte cijfers zijn er niet, maar gemiddeld komt 40 procent van de mensen die vertrokken zijn weer terug. Een gedeelte van de mensen vertrekt met het plan binnen een aantal jaren weer terug te komen, maar de meeste remigranten komen terug wegens onvoorziene situaties. Ze krijgen gezondheidsproblemen, hun kind heeft moeite om mee te komen op school of een familielid heeft hulp nodig. Veel emigranten merken daarnaast ook dat Nederland toch wel een heel prettig land is om te leven.’

WAT KAN REMIGRATIE INGEWIKKELD MAKEN?

‘Mensen die vertrekken naar het buitenland weten dat ze zich moeten aanpassen aan hun nieuwe verblijfsplek en gaan enthousiast elke uitdaging aan. Veel remigranten verwachten in het oude vertrouwde terecht te komen als ze terugkeren, terwijl dat zelden het geval is. Sommige vriendschappen zijn verwaterd, ze komen terecht in een nieuwe omgeving en krijgen te maken met administratieve en financiële rompslomp. Bij remigratie is het belangrijk om voorbereid te zijn op de onvermijdelijke hobbels, dat maakt het hele proces al een stuk eenvoudiger.’

Nog geen nieuwe baan?

DAN IS EEN HUIS HUREN LASTIG. TIP: TREK DAN TIJDELIJK IN EEN VAKANTIEWONING

MET WELKE HOBBELS MOETEN REMIGRANTEN NOG MEER REKENING HOUDEN?

‘Niet alleen op privégebied, maar ook op werkgebied verandert er van alles. Ik kom geregeld vrouwen tegen die hun carrière opzij hebben gezet voor hun man en terug in Nederland moeite hebben om weer aan de slag te komen. Van werknemers die weer aan de slag gaan bij de werkgever voor wie ze in het buitenland hebben gewerkt, hoor ik ook dat ze tegen issues aanlopen. Hun oude baan is vergeven of ze merken dat hun oude functie niet meer bij ze past na al die jaren buitenlandervaring. Voor mensen die terugkomen en geen baan hebben, is het vinden van een woning lastig. Voor een huurwoning zijn in de meeste gevallen een werkgeversverklaring en drie salarisstroken nodig. Als een huis kopen geen optie is, geef ik remigranten het advies om tijdelijk een vakantiehuis te huren en van daaruit hun leven opnieuw op te bouwen.’

LENTE | 2017

RA02_19tm26_IK HOU VAN HOLLAND.indd 25

25

29-03-17 16:44


HOE HELPT DE NEDERLANDSE OVERHEID TERUGKERENDE NEDERLANDERS?

MET WELKE FINANCIËLE CONSEQUENTIES MOETEN REMIGRANTEN REKENING HOUDEN?

Veel emigranten hebben geen plan B en verwachten dat ze door de Nederlandse staat worden opgevangen op het moment dat hun buitenlandavontuur minder succesvol blijkt dan gedacht. Veel remigranten redden zich prima, maar voor mensen die zonder baan en met een krappe portemonnee terugkomen, is het lastiger. Iedereen met de Nederlandse nationaliteit kan een uitkering aanvragen, maar de overheid heeft verder geen maatregelen getroffen voor remigranten. Ze verwacht van remigranten dat ze zelf hun weg vinden en bij hun eigen netwerk aankloppen voor hulp.’

‘Een van de belangrijkste adviezen is om goed na te denken over de financiële planning. Houd er bijvoorbeeld rekening mee dat de belastingdienst bij je kan aankloppen als je binnen vijf jaar terugkeert. Wellicht is er ook sprake van een pensioengat. In sommige gevallen is het mogelijk om het buitenlandse pensioen mee te nemen naar Nederland, dus is het goed om dat zo snel mogelijk te regelen. Daarnaast dragen Nederlanders die in het buitenland wonen doorgaans geen AOW-premie af en krijgen ze dus later ook een lagere AOWuitkering. Het is verstandig om hier al tijdens het verblijf in het buitenland over na te denken en een lijfrentepolis af te sluiten. Er komt een hoop rompslomp bij een remigratie kijken, maar het is ook een mooi moment om opnieuw prioriteiten te stellen, een nieuw netwerk op te bouwen en uitdagingen aan te gaan.

40% VAN DE MENSEN DIE NAAR HET BUITENLAND VERTREKT, KOMT TERUG

De belastingdienst kan aankloppen ALS JE BINNEN VIJF JAAR TERUGKEERT 26

LENTE | 2017

RA02_19tm26_IK HOU VAN HOLLAND.indd 26

29-03-17 16:44


Advertentie

Vertoeven op de Veluwe 3 dagen

Bent u toe aan een paar dagen rust? Fletcher Hotel-Restaurant VictoriaHoenderloo vormt het ideale uitgangspunt voor vele fiets- en wandelroutes over de prachtige heidevelden van Nationaal Park De Hoge Veluwe. Hier kunt u op een unieke manier het hele gebied verkennen. Met behulp van een Global Positioning System (GPS) volgt u 3 verschillende routes, variërend van 6,5 tot 9,5 kilometer. Ook voor cultuurliefhebbers heeft de Veluwe veel te bieden. Bezoek bijvoorbeeld het statige Jachthuis Sint-Hubertus of het Kröller-Müller Museum. Daarnaast bereikt u vanuit het hotel diverse steden, zoals Apeldoorn, Arnhem of Hanzestad Zutphen. Er is genoeg te doen!

INHOUD ARRANGEMENT

FLETCHER HOTEL-RESTAURANT VICTORIA-HOENDERLOO **** In het comfortabele 4-sterren hotel zal het u aan niets ontbreken. Het hotel beschikt over onder andere een voet- en basketbalveld, een beachvolleybalveld en 2 tennisbanen. Neem eens een duik in het binnen- of buitenzwembad of kom volledig tot rust in de sauna. ‘s Avonds schuift u voor een luxe diner aan in het à la carte restaurant, waarna u de dag afsluit in de gezellige lounge of de sfeervolle Engelse pub. Hier vindt u tevens 2 bowlingbanen. Het zal u tijdens uw verblijf aan niets ontbreken!

• •

• • • • • •

Ontvangst met koffie of thee 2 x overnachting 2 x uitgebreid ontbijtbuffet 1 x luxe hoofdgerecht op de dag van aankomst Gratis gebruik van de sauna Informatiepakketje van de omgeving inclusief fiets- en wandelroutes Gratis WiFi Gratis parkeren

€95

P.P.

In juli boekt u dit arrangement voor €109 per persoon. Dit arrangement is geldig t/m aankomst 31-07-2017 (m.u.v. feestdagen en evenementen) o.b.v. verblijf van twee personen op een standaard tweepersoonskamer. De prijs is exclusief reserveringskosten (€5 per boeking), tax and handling fee (€2,50 p.p.p.n.) en weekendtoeslag bij verblijf op vrijdag- en/of zaterdagnacht (€10 p.p.p.n.). Gebruik van de sauna is op basis van beschikbaarheid.

Meer informatie of reserveren? Ga naar www.fletcherhotelhoenderloo.nl/radar of bel 055 - 506 28 28 17-00438 Leisure-Advertentie-Victoria-Lezersaanbieding Radar+-190x245.indd 1 1234567_000_BW_RadarXX(adv).indd 999

21-03-17 12:03 30-03-17 15:47


N I E UW O N D E R N E M E N

groene taxi’s Taxi’s vervuilen 35 keer zo veel als personenauto’s. Daarom begonnen Edvard Hendriksen en Ruud Zandvliet Taxi Electric in Amsterdam, met op groene stroom rijdende wagens.

HOE IS TAXI ELECTRIC ONTSTAAN?

‘Na onze studie economie hebben Ruud en ik een paar jaar in het bedrijfsleven en de financiële sector gewerkt. We hadden geleerd om zo winstgevend mogelijk een bedrijf neer te zetten, maar zagen in dat economisch het roer om moet willen we de planeet leefbaar houden voor de volgende generaties. We besloten dat we duurzaam wilden ondernemen. Toen in 2010 de eerste elektrische auto’s op de markt kwamen, zijn we een jaar later in Amsterdam Taxi Electric begonnen, met wagens die op groene, niet-vervuilende stroom rijden. In de taxibranche bleek veel milieuwinst te behalen. Taxi’s stoten 35 keer meer schadelijke stoffen uit dan personenauto’s, vooral omdat ze meestal op diesel rijden en veel meer kilometers maken.’ 28

DAPPER OM JE OP DE OVERVOLLE, ALS WISPELTURIG BEKENDSTAANDE AMSTERDAMSE TAXIMARKT TE BEGEVEN.

‘Familie en vrienden verklaarden ons voor gek. Het wereldje heeft geen lekker imago. Ook omdat we ons tijdens onze studie in de Amsterdamse taxibranche verdiept hadden, wisten we daar alles van. Maar het is gelukkig meegevallen. We hebben tot dusver nog nooit iets vervelends meegemaakt. Met de andere taxibedrijven is het contact prima, en we wisselen regelmatig ritten uit. Er gaat veel wel goed, alleen zie je dat niet altijd terug in de media. Die duiken er allemaal bovenop als er een keer gedoe is om bijvoorbeeld snorders, terwijl er in Amsterdam dagelijks duizenden ritten worden gereden.’ EN INMIDDELS HEEFT TAXI ELECTRIC EEN PLEK WETEN TE BEMACHTIGEN?

‘De sector deed niks aan innovatie, terwijl er wel vraag was naar groen taxivervoer. Wij zijn in dat gat gesprongen. Taxi Electric rijdt niet alleen schone elektrische Tesla’s en Nissans, maar zorgt er ook voor dat er geen onnodige kilometers worden gemaakt. Taxichauffeurs zijn over het algemeen zzp’ers, die op zoek naar klanten vaak rondjes blijven rijden door de stad. Op standplaatsen laten chauffeurs de motoren vaak zonder reden stationair draaien. Onze roosters zijn afgestemd op de drukte: in de daluren rijden minder chauffeurs dan in de ochtend- en avondspits. Zo is er geen overcapaciteit. Maar ook in commercieel opzicht willen we ons onderscheiden van de rest.’

LENTE | 2017

RA02_28tm29_NIEUWE ONDERNEMERS.indd 28

29-03-17 16:51


TEKST

Sarah-Mie Luyckx Bonnita Postma

F OTO G R A F I E

HOE WIL JE JE ONDERSCHEIDEN?

‘Het Amsterdamse taxivervoer behoort tot het duurste van de wereld. De tarieven van Taxi Electric liggen lager dan het metertarief, en we rekenen vaste bedragen voor standaardbestemmingen als Schiphol. Daarbij kleden onze chauffeurs zich netjes in een pak, spreken ze goed Nederlands en Engels en zijn ze geselecteerd op klantvriende-lijkheid. Overigens is het merendeel van onze honderd chauffeurs 50+. Zij zijn vaak langdurig werkloos geweest. Toen we begonnen, namen we ook studenten en ex-chauffeurs in dienst. De meesten bleken niet aan onze verwachtingen te voldoen. Met de 50-plussers hadden we wel een klik. Die zijn na een paar jaar thuis op de bank zitten extra gemotiveerd om er iets moois van te maken. Daarom nemen we juist hen graag aan, waarvoor ze ons dankbaar zijn. Dat doet echt wat met je.’

‘We rijden met schone elektrische Tesla’s en Nissans en hebben veel 50+ chauffeurs in dienst’ graag groen vervoer wil voor zijn gasten, achteraf kan blijken dat portiers andere taxibedrijven ritten bezorgen in ruil voor geld. Het is dan ook goed geweest dat Ruud en ik in het begin zelf een tijdje meereden en op de centrale hebben gezeten.’ WAT ZIJN DE TOEKOMSTPLANNEN?

HOE SUCCESVOL IS TAXI ELECTRIC?

‘Sinds vorig jaar maken we winst. En we zijn inmiddels de grootste vervoerder op de Amsterdamse zakelijke markt. Daar hebben we als eerste op ingezet omdat je dan meteen een behoorlijke basis aan ritten hebt. Een klein deel van ons klantenbestand bestaat uit ‘gewone’ consumenten. Dit jaar wil Taxi Electric hen actiever gaan benaderen. Eerder kwamen we daar niet aan toe. Het heeft veel tijd en energie gekost het wereldje beter te leren kennen. Er speelt zoveel wat je niet verwacht. Al maak je als braafste jongetje van de klas nog zulke goede afspraken met een hoteldirectie die

Wie in Amsterdam een rit bij Taxi Electric wil bestellen, kan daarvoor ook de app van het bedrijf downloaden in de App Store en Google Play.

‘Dit jaar willen we onze vloot uitbreiden van vijftig naar tachtig taxi’s. Het wordt nog een klus nieuwe chauffeurs te vinden. Door de slechte naam van de branche willen veel mensen niet. Taxi Electric heeft maar twee vrouwen die rijden, terwijl we er dolgraag meer willen hebben. Daarbij is het de bedoeling dat we gaan uitbreiden naar Den Haag en Rotterdam bijvoorbeeld. Er komt inderdaad steeds meer concurrentie doordat bestaande taxibedrijven ook elektrisch gaan rijden. Maar dat juichen we als sociale onderneming, waarvoor winst maken niet het belangrijkst is, van harte toe. Hoe groener de markt, hoe leefbaarder de steden. Bovendien is de ontwikkeling niet meer te stoppen. In Amsterdam, dat de EU-normen voor stikstofdioxde, fijnstof en roet flink overschrijdt, mogen vanaf volgend jaar geen diesels meer op het Centraal Station komen.’ LENTE | 2017

RA02_28tm29_NIEUWE ONDERNEMERS.indd 29

29

29-03-17 16:51


M A ATS C HAP P I J

‘Zij is nu eenmaal een echt vmbo-kind.’ Pas op met kinderen een stempel geven. Het kan even duren voor ze zich ontwikkelen en dan is het fijn als ze zonder al te veel obstakels het ene diploma op het andere kunnen stapelen.

EEN GOEDE SCHOOL laat kinderen stapelen

A

Albert Weishaupt (61) is kampioen diplomastapelen. Hij is nu directeur en bestuursvoorzitter van het Roelof van Echten College in Hoogeveen, maar hij begon zijn middelbare schoolloopbaan op de lts en eindigde via mts en hts op de universiteit. ‘Ik was geen al te beste leerling. Totdat ik - ik herinner me het als de dag van gister - tijdens meetkunde van meneer de Boer ineens dacht: oooh zó. Toen ging het licht aan. Docenten gaven me bijles zodat ik naar de mts kon. Weishaupt was altijd bang dat het licht ook weer uit zou gaan, maar dat gebeurde niet: hij promoveerde uiteindelijk in de natuurkunde. ‘Ik heb mijn eigen ervaring altijd in mijn achterhoofd gehouden. Je moet enorm oppassen met kinderen een stempel geven: dit is een typisch zus-of-zo-kind. Kinderen kunnen zich blijkbaar enorm ontwikkelen. Een goede school, zoals die van mij vroeger, reageert daarop.’

30

Weishaupt stapelde zoals veel leerlingen zijn diploma’s via het beroepsonderwijs. Stapelen via het voortgezet onderwijs kan ook: van vmbo naar havo, van havo naar vwo. De laatste jaren is het stapelen van diploma’s via beide wegen sterk gestegen. Toch lopen leerlingen die via de middelbare schoolroute willen stapelen tegen drempels op. Zo is een vmbo-tl (theoretische leerweg) diploma niet genoeg om naar de havo te gaan: scholen stellen extra eisen, zoals een 7 als gemiddeld eindcijfer. Hetzelfde geldt voor de overgang tussen havo en vwo. Ook mogen stapelaars vaak niet blijven zitten in 4 havo of 5 vwo. WELKE EISEN WORDEN GESTELD AAN STAPELAARS?

Volgens Linda Zeegers van de VO-raad, de vereniging van scholen in het voortgezet onderwijs, mochten scholen tot 2012 zelf weten welke eisen ze stelden aan leerlingen die van mavo naar havo of van havo naar vwo wilden gaan.

LENTE | 2017

RA02_30tm34_STAPELAARS.indd 30

29-03-17 16:55


Lara Aerts Anja Robertus

TEKST F OTO G R A F I E

‘De niveaus sluiten niet goed op elkaar aan’ OSCAR (20) STAPELDE MAVO, HAVO EN VWO Oscar Paters (20) is hoofdredacteur bij scholieren.com. ‘Mijn eindcijfers op de mavo waren prima, maar niet hoog genoeg voor de havo. Gelukkig kwam mijn decaan met het idee om naar het volwassenenonderwijs (vavo) te gaan, waar geen eisen golden. Ik was eigenlijk te jong, maar mijn middelbare school had de plicht me ergens onder te brengen, dus het is tussen de scholen onderling geregeld. Op de mavo had ik klasgenoten die ook graag naar de havo wilden, omdat ze net als ik niet wisten wat ze wilden worden en dus geen mboopleiding konden kiezen. Sommigen hadden de havo nooit aangekund. Die kinderen moet je tegen zichzelf in bescherming nemen. Maar ik vind een 7 gemiddeld én minimaal een 7 voor wiskunde belachelijke eisen. Ik ben slecht in wiskunde, dus ik had op een normale middelbare school nooit kunnen stapelen. Op het volwassenenonderwijs mocht ik andere lessen laten schieten om me extra op wiskunde te concentreren. Door die flexibiliteit heb ik in drie jaar zowel een havo- als een vwodiploma gehaald. Ook de cijfernorm voor vwo had ik niet gehaald, maar mijn docente Engels deed een goed woordje. Bij elke overstap moest ik een extra vak kiezen, ik vind dus niet dat de niveaus goed op elkaar aansluiten. Op het vwo moest ik bijvoorbeeld aardrijkskunde erbij nemen terwijl ik dat na 3 mavo nooit meer had gehad.’

LENTE | 2017

RA02_30tm34_STAPELAARS.indd 31

31

29-03-17 16:55


‘Vanaf de eeuwwisseling wilden steeds meer leerlingen die route volgen. Veel van hen redden het niet, raakten teleurgesteld, liepen vertraging op of vielen zelfs uit. Dus gingen scholen strenge eisen stellen, ieder voor zich. Dat leidde tot willekeur en onduidelijkheid.’ In 2012 heeft de VO-raad een code opgesteld waar scholen zich aan moeten houden. Zo werd er bijvoorbeeld een maximum afgesproken voor het gemiddelde eindcijfer dat scholen mogen eisen, namelijk een 6,8. Ook mogen scholen stapelaars niet verbieden in 4 havo of 5 vwo te blijven zitten. Die code wordt niet door alle scholen gevolgd. De VO-raad is evenwel tevreden met de criteria: ‘Leerlingen die mogen doorstromen, maken een goede kans op succes.’ Het percentage leerlingen dat met een vmbo-tl diploma in de hand overstapte naar de havo is in de afgelopen twee jaar gestegen van 14,8 naar 16,7 procent. Er is ook een stijging te zien in de overgang van de havo naar het vwo. In totaal is het percentage leerlingen dat stapelt binnen het voortgezet onderwijs gestegen van 5,1 procent in het schooljaar 20122013 naar 7,8 procent in 2014-2015. KINDEREN LANGER OP SCHOOL HOUDEN KOST GELD

Op het Montessori Lyceum Amsterdam gaat ongeveer de helft van de mavoleerlingen (vmbo-tl) met het diploma op zak naar de havo. Tien tot 15 procent van de havisten stroomt door naar het vwo. Conrector Maarten Delvaux: ‘Wij geven kinderen graag kansen, dat zit in onze cultuur. Leerlingen die stapelen doen het over het algemeen prima, ze halen mooie cijfers en onze slagingspercentages zijn goed.’ Maar ook op het MLA lopen kinderen tegen drempels aan. Willen ze van mavo naar havo, dan moeten ze gemiddeld een 6,8 scoren op hun eindexamen. Havisten die naar het vwo willen mogen geen onvoldoendes hebben en moeten een 7 hebben voor wiskunde. ‘In de jaren negentig en daarvoor bestonden die eisen helemaal niet,’ herinnert Delvaux zich. ‘Er heerste een emancipatiegedachte: iedereen moet kunnen opklimmen.’ Hij ziet die gedachte gekenterd: ‘Nu is het van: niet iedereen hoeft te studeren.’ Volgens Delvaux is het een kostenkwestie: kinderen lang op school houden kost geld. Scholen krijgen van de inspectie op hun kop als veel kinderen blijven zitten of zakken voor hun eindexamen.’ Delvaux merkt op dat

deze afrekencultuur was doorgeslagen, maar er nu weer een versoepeling plaatsvindt. Hij juicht dat toe: ‘Kinderen moeten zo nodig tweede kansen kunnen krijgen.’ Staatssecretaris Dekker zorgde er via een wetswijziging voor dat de cijfereisen om van vmbo-tl (theoretische leerweg) of gl (gemengde leerweg) naar havo te gaan vanaf het schooljaar 2019/2020 niet meer toegestaan zijn. Over de overgang van havo naar vwo wordt wettelijk niets bepaald. Ook mogen scholen stapelaars niet meer verbieden om te blijven zitten in 4 havo. Er is nog één voorwaarde voor doorstroom naar havo: dat er in zeven vakken eindexamen is gedaan. HAVO IS NIET DE HEILIGE GRAAL

Weishaupt is geen voorstander van deze drempelloze doorstroom, omdat er hele volksstammen naar de havo zullen gaan die er helemaal niet geschikt voor zijn. Weishaupt: ‘Er bestaat bij ouders een enorme hang naar die havo, alsof het de heilige graal voor de toekomst is.’ Hij merkt dat ouders bij het maken van een schoolkeuze uitgaan van: liefst vwo, anders havo. Als dat niet kan, dan maar vmbo en daarna zo snel mogelijk naar de havo. ‘Maar het moet andersom gaan: je neemt niet het gewenste niveau, maar je kind als uitgangspunt. Kijk wat het nu aankan, en pas het schooltype aan als dat verandert. Soms schieten cijfers ineens naar boven. Overigens moet je je op die hoge cijfers niet blindstaren: ‘Ik merk vaak dat als een kind een niveau krijgt toebedeeld, het zich daarnaar voegt. Dat geldt ook als het niveau te laag is. Doen we wel genoeg om uit te vinden wat een kind in zijn of haar mars heeft?’ Weishaupt vindt dan ook dat de cijfereisen niet al te strikt moeten worden genomen. ‘Een zeer gemotiveerd kind dat een 6,7 gemiddeld haalt in plaats van een 6,8, die moet je vragen: waarom wil je naar de havo?’ En dan zijn er nog de ouders. Zij hebben hun eigen verwachtingen. Die discussies met ouders kosten tijd. Niet elke school heeft daar zin in. Star vasthouden aan cijfereisen (‘Sorry, een 6,7 is niet genoeg’) scheelt een hoop energie. Makkelijk voor de school, slecht voor het kind.’ Weishaupt moedigt ouders vooral aan die discussie wél te voeren. ‘Ik heb zelf een zoon met een beperking. De mytylschool vond dat hij niet ‘leerbaar’ was en naar de dagbesteding moest. Wij zagen dat anders en discussieerden. Hij staat nu op het punt zijn hbo-diploma in ontvangst te nemen.’

tip: Neem niet het gewenste niveau, maar je kind als uitgangspunt. KIJK WAT HET NU AANKAN, EN PAS LATER EVENTUEEL HET SCHOOLTYPE AAN

32

LENTE | 2017

RA02_30tm34_STAPELAARS.indd 32

29-03-17 16:55


‘Ze lieten mij kleien als er rekenles werd gegeven’ ZONNE (22) STAPELDE VMBO, MBO, HBO EN GAAT NAAR DE UNIVERSITEIT Zonne Boon (22) zit nu in het eerste jaar hbo pedagogiek. Na het halen van haar propedeuse gaat ze naar de universiteit. ‘Ik ben dyslectisch en heb dyscalculie, maar dat is pas laat ontdekt. Na een moeizame basisschoolperiode ging ik als enige uit de klas naar vmbo-basis/kader. Met moeite, want de juf had een lager niveau in gedachten. Na mijn eindexamen wilde ik door naar vmbo-t, maar de school had mij geen biologie en geen extra tweede taal aangeboden. Daarmee was de route vmbo-havo-vwo afgesloten. Achteraf gezien had ik na het eerste jaar vmbo-basis/kader naar twee vmbo-tl gekund: ik haalde allemaal tienen. Op mijn

dertiende wist ik niet van die mogelijkheid en de school kwam er ook niet mee. Begrijpelijk misschien: ik had dan naar een andere school gemoeten, terwijl het voor hun slagingspercentage juist beter was als ik bleef. Het stapelen moest dus via het mbo, waar ik het enorm naar mijn zin heb gehad. Niveau drie mocht ik overslaan omdat ik hoog scoorde op een toelatingstoets. Nu zit ik op het hbo, al ben ik op het mbo heel bang gemaakt. De overgang zou extreem zwaar zijn, bijna niemand zou het halen. Ik moet werken, ja, maar ik heb voor het eerst in mijn leven het gevoel dat ik op het niveau zit dat bij me past. Toch schiet ik nog weleens in de stress. Als ik iets niet meteen snap komt die oude reflex weer op: ik ben het vmbo-meisje dat niet veel kan. Dat gevoel zit diep. Als kind mocht ik tijdens de reken- en taalles altijd kleien, waardoor ik nog meer achter kwam te liggen. Toen de middelbare-schooladviezen werden gegeven, werd ik apart gehouden: dat was niet voor mij. Mijn juf wilde dat ik praktijkonderwijs zou volgen, waar je leert koken en jezelf verzorgen. Ik voelde me als kind helemaal niet dom. Maar wel hulpeloos. Waarom kon ik niet goed lezen en schrijven? Wat was er met me aan de hand? Alle obstakels op school hebben me leren doorzetten. En door het mbo kan ik met mensen uit alle rangen en standen omgaan. Dat heeft mijn horizon verbreed, veel vooroordelen heb ik niet. Ik ben intelligentie ook anders gaan zien: het is te beperkt om mensen die goed kunnen rekenen slim te noemen en mensen die goed met hun handen kunnen noemen dom. Ten opzichte van havisten op mijn opleiding heb ik veel ervaring met stages, presenteren, verslagen schrijven, etiquette, gesprekstechnieken - hoe houd je beleefd overwicht -, solliciteren en brieven schrijven. Maar ik mis veel kennis en algemene ontwikkeling. Als ik aan de keukentafel discussieer met mijn veel jongere broertjes en zusjes die havo en vwo doen, merk ik hoeveel zij weten over literatuur, politiek, de maatschappij en zelfs over Shakespeare; kennis die ik ook zo graag aangereikt had willen krijgen. Zo’n gesprek gaat aan me voorbij: tegen de tijd dat ik iets wil inbrengen, zijn zij alweer tien stappen verder.’

LENTE | 2017

RA02_30tm34_STAPELAARS.indd 33

33

29-03-17 16:56


‘Laatbloeiers denken veel te lang dat ze niks kunnen’

JAN (61) STAPELDE LTS, MTS, HTS EN LERARENOPLEIDING Jan van Duivenvoorden (61) is afdelingsleider van vmbo-school Het Element in Amersfoort. ‘Jan moet veel lezen.’ Dat stond standaard in mijn rapport op de basisschool. Ik kreeg het advies om naar de lts gegaan. In het licht van die tijd is dat een goede beslissing geweest. Er was toen nog geen extra ondersteuning of begeleiding. Op de lts haalde ik tienen voor wis- en natuurkunde. Doorstromen naar de

34

mts was vanzelfsprekend, de route mavo-havo niet. Daar werd niet eens over gepraat. Na de mts volgde de hts, waar ik slaagde met achten en negens. Op de lts had ik een docent die heel mooi kon uitleggen en schrijven op het bord. Dat wilde ik ook. Na de hts koos ik voor de lerarenopleiding. Daar had ik de tijd van mijn leven. Het ging over mensen, contact maken, onderwijskunde en pedagogiek. Ik merkte daar ook hoe leuk ik kinderen vond. Mijn leerlingen doen alle niveaus vmbo, behalve de theoretische leerweg (mavo). Ik zeg ze vaak: je zit op het vmbo maar via het mbo 2 of 3 kun je naar niveau 4 en daarna naar het hbo. Die route is lang, en het mbo – dat erg gericht is op de beroepspraktijk – sluit niet zo goed aan op het hbo. Toch merk ik dat het voor laatbloeiers goed werkt, die opeenvolgende stappen. Vaak waren zij op de basisschool de minst goede. Ze denken dat ze niks kunnen. Maar bij ons boeken ze ineens zevens en achten en dat motiveert ze enorm om toch door te leren. Wij krijgen ook veel leerlingen die het op de vmbo-tl (mavo) hebben geprobeerd. Vaak willen hun ouders dat graag, omdat vmbo basis en kader een slechte naam hebben. Op de mavo hebben die kinderen vaak een heel traject doorlopen: bijles, huiswerkbegeleiding. Desondanks moeten ze een niveau zakken. Zij voelen zich mislukt en gefrustreerd, terwijl ze ook nog midden in de puberteit zitten. Het kost enorm veel energie om hun motivatie weer op te krikken. Die teleurstelling bij pubers moet je niet onderschatten. Vaak haalt het ze behoorlijk onderuit. Het zijn voor ons niet de makkelijkste leerlingen om aan een diploma te helpen. Maar de voldoening is extra groot als het toch lukt.’

LENTE | 2017

RA02_30tm34_STAPELAARS.indd 34

29-03-17 16:56


C O LUM N

De een na de andere geldslurper op wielen versleet Lara. Nu heeft ze een fijne goedkope Opel Corsa. Hij is paars. Puberonvriendelijker bestaat niet. ‘Zet me hier maar af, mam, ik loop verder wel.’

F OTO G R A F I E

Anja Robertus

LARA AERTS (42) IS FREELANCE JOURNALISTE, ZE WERKT O.A. VOOR RADAR+ EN WOONT MET HAAR KINDEREN DAYA (15) EN INDRA (14), EEN HOND EN EEN KAT IN AMSTERDAM. OM HET GEZIN IN DE LUCHT TE HOUDEN, WERKT ZE ZICH (MET PLEZIER) ZES SLAGEN IN DE RONDTE EN PAST ZE WAT KUNST EN VLIEGWERK TOE OM UIT DE RODE CIJFERS TE BLIJVEN.

M

Nieuwe auto

et auto’s heb ik in mijn leven weinig geluk gehad. En ook mijn kinderen hebben zeer geleden onder de gezinswagens. Ruimtegebrek, ruimteoverschot, maar vooral: schaamte. Diepe, diepe schaamte. Van de eerste kunnen ze zich niet zoveel herinneren. Het was een afgeragde Duitse allemansvriend die op de snelweg om de drie uur droogkookte. Stond ik weer op de vluchtstrook, met twee kinderen vastgesnoerd in hun kinderzitjes, het zweet druipend langs mijn rug. De schaamte begon met de auto die ik daarna kreeg. Nadat ik mijn Duitsertje nog voor vierduizend euro had laten repareren – ‘Echt, daarna rijdt-ie als een zonnetje, dame!’ – en ik weer eens in de stromende regen tegen de vangrail geplakt stond, kocht ik een grote, rode Volvo Polar uit 1994. Een stationwagen waar je achterin met gemak een tweepersoonsbed kon vervoeren, plus zes kleine kinderen en een badkuip. Mijn kroost vond ‘m afschuwelijk: hij was te groot en te rood, en te vierkant bovendien. Daar wilden ze niet in gezien worden. Ze hadden mazzel: het spaceship bleek telkens als ik de hoek om reed al een lege tank te hebben. Met pijn in mijn hart nam ik afscheid. Daya en Indra waren

Stond ik weer op de vluchtstrook, met twee kinderen vastgesnoerd in hun kinderzitjes

uitzinnig van vreugde. Tot ze zagen waar ik mee thuiskwam: een Renault Mégane Coupé Jade. Metallic. Met extra brede banen en een spoiler. Met zijn drieën pasten we er precies in, maar alleen omdat we zelf heel klein zijn. Hoe ik dat had kunnen doen, wilden ze weten. Ik mompelde iets van ‘klein, maar fijn’, maar mijn kinderen wilden met dit glimmende buikschuivertje echt niet gezien worden. Het heeft niet lang geduurd: dit keer liep ik niet leeg op reparatie- of benzinekosten, maar op snelheidsboetes. Klein, fijn en ongelooflijk snel was dit autootje. Ik deed hem weg. Daarvoor in de plaats kwam een paarse Opel Corsa. Hij is zo oud dat er niet eens stuurbekrachtiging op zit en hij heeft alles wat ik wil. Hij kan niet harder dan 120, dus geen snelheidsboetes of absurd veel tussenstops bij het benzinestation. Daarnaast heeft hij nul elektronica in of op zijn lijf, en gaat er dus ook niets kapot. Onderhoudsvriendelijker zijn ze niet te vinden. Puberonvriendelijker bestaan ze trouwens ook niet. ‘Zet me hier maar af, mam, ik loop verder wel.’ Ook al gehoord: ‘Ik zou het fijn vinden als je eens zou investeren in een níeuwe auto.’ Investeren! Ha! Ik greep de kans meteen aan om uit te leggen dat een derde van de waarde zo van de auto afvalt op het moment dat je ‘m de showroom uitrijdt. Nog los van het feit dat een nieuwe auto gelijk staat aan 54 vakanties. Ik overweeg nu maar om de auto helemaal weg te doen. Drie keer raden waarnaar ze terugverlangen als ze kennismaken met de benenwagen. LENTE | 2017

RA02_35_COLUMN LARA.indd 35

35

29-03-17 16:58


PIC HOT TO

C O N S UM E N T

R RADAM U FOR

Prijsvechters

IN DE LUCHT Naar Malaga voor € 35. Tickets van budgetvliegmaatschappijen als Easyjet en Ryanair zijn vaak spotgoedkoop. Maar dan moet je geen foutje maken bij het opgeven van je naam, geen koffer mee willen nemen en niet verwachten dat je een kopje koffie krijgt.

Na de vakantie met de kinderen willen we nog een weekje weg zonder hen. Sardinië lonkt, en aangezien prijsvechter Easyjet vanaf Schiphol op de Sardijnse luchthaven Olbia vliegt, kunnen we er voordelig heen, ondanks het hoogseizoen. We boeken de vlucht online. Maar een week later slaat de schrik me om het hart als ik de vluchtgegevens nog eens goed bekijk. In plaats van de eerste doopnaam van mijn vrouw heb ik haar roepnaam ingevuld, een naam die niet in haar paspoort staat. Wat dom! Op de website van Easyjet kan ik die fout direct herstellen, maar dat kost wel € 84. Ik besluit contact te zoeken met de Britse budgetvliegmaatschappij. Mijn verbale Engels is best oké, maar schriftelijk ben ik beter, dus stuur ik een mail met een wat sullige en meelijwekkende ondertoon. Twee dagen hoor ik niets, maar dan komt het verlossende antwoord. Als een ‘gesture of goodwill’ heeft Easyjet de voornaam van mijn vrouw aangepast, kosteloos. Paul van Easyjet Customer Service wenst ons ‘a fantastic flight’. Op diverse internetfora blijkt dat Easyjet niet bij iedereen zo coulant is. Dat geldt ook voor andere 36

budgetvliegmaatschappijen zoals Ryanair, Vueling, TUIfly en Transavia. Veel mensen beklagen zich over de hoge kosten voor het veranderen van een fout in de naam op het ticket. Bij Ryanair kan dat oplopen tot wel € 110. ‘Dat ze er een fee voor vragen vind ik logisch,’ zegt David Elliot, oprichter van vakantiedealsite TicketSpy en oud-docent luchtvaartmarketing, ‘want uiteindelijk moeten ze mensen aannemen om dat soort zaken te corrigeren. Maar € 110 is echt buiten proportie, dan zijn het in mijn ogen gewoon boeven.’ Volgens luchtvaarteconoom Hans Heerkens van de TU Twente is het voor budgetmaatschappijen een extra bron van inkomsten. Zoals dat ook geldt

OP MAANDAG KOST EEN VLUCHT € 50; ALS JE OP WOENSDAG WIL BOEKEN IS DE PRIJS GESTEGEN

LENTE | 2017

RA02_36tm38_PRIJSVECHTERS.indd 36

30-03-17 11:55


TEKST

Richard Hassink

Zeven foute voorletters ... kosten: € 400

voor dure drankjes in het vliegtuig, ruimbagage waar je extra voor betaalt en extra service zoals voorrang bij het inchecken. De ‘kale’ prijs is daardoor heel laag. En dan bieden ze op bepaalde vluchten nog eens stuntprijzen van € 20, legt Heerkens uit. ‘Daar adverteren ze mee, vervolgens ga jij naar de website om te ontdekken dat de goedkoopste tarieven al weg zijn of jou qua tijd niet uitkomen, en boek je een vlucht voor het dubbele. En als je alles dan optelt zoals die koffer en die kop koffie met een broodje dan kom je al veel dichter in de buurt van het tarief dat een lijndienstmaatschappij hanteert.

Jan Vugts uit Tilburg vloog eind december met zijn vrouw en dochter naar Barcelona, voor € 180 per persoon met de Spaanse prijsvechter Vueling. Op Eindhoven Airport bleek dat Vugts voor zijn vrouw en voor zichzelf voorletters had gebruikt bij het online boeken. ‘Toen we wilden inchecken, kregen we te horen dat we onze voornamen hadden moeten gebruiken. Omdat er geen balie van Vueling was, moest er gebeld worden met de Engelssprekende klantenservice. Uiteindelijk werd ons verteld dat het wijzigen van de namen € 50 per voorletter ging kosten.’ Dat betekende een gepeperde rekening, Vugts heeft namelijk vier voorletters en zijn vrouw drie. ‘De kosten moesten meteen afgerekend worden met een creditcard. Maar die hebben we niet, dus mijn broer heeft het bedrag voorgeschoten met zijn creditcard.’ Bij thuiskomst bleken de kosten zelfs € 400 te bedragen. Vugts heeft geprobeerd om zijn geld terug te krijgen. Tot op heden zonder succes. ‘Het is zuur, temeer omdat bij het boeken niet werd aangegeven dat we voornamen moesten gebruiken en het zelfs niet eens duidelijk in de voorwaarden van Vueling staat.’

14 UUR PER DAG HEEN EN WEER

Toch is het prijsverschil nog steeds wel aanzienlijk, erkent Heerkens. ‘Dat komt allereerst doordat budgetmaatschappijen hun toestellen heel efficiënt gebruiken. Vaak zo’n 13, 14 uur per dag. Bij lijndienstmaatschappijen als KLM is dat maar 8 à 9 uur. Daarmee verlaag je de kosten per passagier. Ze kunnen dat doen omdat ze op een bepaald traject gewoon heen en weer vliegen en ze verder niets te maken hebben met aansluitende vluchten.’ Wat volgens Heerkens ook meespeelt is dat budgetmaatschappijen slim inspelen op de vraag. ‘Als ze bijvoorbeeld merken dat er Polen zijn die in Engeland werken en die in het weekend graag goedkoop naar huis willen vliegen, dan zetten ze daar een route voor op. Loopt de vraag terug, dan stoppen ze daar net zo makkelijk weer mee.’ Verder besparen budgetmaatschappijen kosten door weinig service te bieden, passagiers rechtstreeks online te laten boeken en door vanaf regionale vliegvelden te vliegen waar ze

EEN ‘BUDGET’PILOOT IS VAKER VERMOEID DAN EEN COLLEGA OP EEN LIJNDIENST

minder landings- en afhandelingsgelden betalen. ‘Ze onderhandelen ook nog eens scherp over de tarieven die ze moeten betalen. En aangezien ze op zo’n vliegveld vaak de enige grote maatschappij zijn, hebben ze een sterke onderhandelingspositie. Verder kiezen ze voor goedkopere time slots. Het maakt zo’n maatschappij niets uit dat de vlucht om vijf uur ’s ochtends vertrekt. Door dit soort zaken kunnen ze de kosten en de prijs laag houden.’ ZIJN BUDGETVLIEGTUIGEN WEL VEILIG?

Passagiers hoeven zich volgens Heerkens geen zorgen te maken dat kostenbesparende maatregelen ten koste gaan van de veiligheid. ‘Ze bezuinigen niet op onderhoud, want hun toestellen moeten continu vliegen. Een storing gooit hun schema meteen overhoop.’ Toch geven piloten van budgetmaatschappijen een iets lager cijfer aan veiligheid dan piloten van lijndienstmaatschappijen, zo blijkt uit een recent Brits onderzoek. Ook zijn ze vaker vermoeid. Heerkens vermoedt ook dat prijsvechters vaak LENTE | 2017

RA02_36tm38_PRIJSVECHTERS.indd 37

37

03-04-17 14:19


DE PRIJS KAN STEIL OMLAAG GAAN ALS HET TOESTEL EEN PAAR DAGEN VOOR VERTREK NOG NIET VOL IS Geen balies, geen nummer Piet Hein Wokke woont sinds augustus vorig jaar in Londen. Voor zijn werk en familiebezoek vliegt hij eens in de zes weken naar Nederland. ‘Ik kies dan vrijwel elke keer voor Easyjet, die vanaf Gatwick Airport vliegt. Vanwege de prijs, want waar ik met een lijndienstmaatschappij als British Airways zo’n € 250 voor een retourticket kwijt ben, betaal ik bij Easyjet rond de € 75.’ Wokke calculeert wel standaard vertraging in, soms is die een halfuur maar ook weleens drie uur. ‘Mist is regelmatig de spelbreker, maar wat ook gebeurt is dat het vliegtuig te laat aankomt. Prijsvechters hebben zo’n strakke planning dat ze een eenmaal opgelopen vertraging de hele dag niet meer inlopen.’ Wokke vindt het erg dat er nooit wordt uitgelegd waarom er vertraging is. ‘Er zijn geen balies waar je terecht kunt en er is geen nummer dat je kunt bellen.’ Toch blijft hij met Easyjet vliegen. ‘Op jaarbasis scheelt me dat meer dan duizend euro. Dat is me die gebrekkige communicatie en die uren wachten wel waard. En met een boek of laptop besteed ik de tijd goed.’

net boven de minimum veiligheidseisen gaan zitten. ‘Dan nemen ze bijvoorbeeld slechts de minimum hoeveelheid brandstof mee. Soms komt het dan voor dat ze bij een bepaalde calamiteit voorrang moeten krijgen bij het landen. Niet problematisch omdat andere maatschappijen meer marge aanhouden, maar als iedereen daarop gaat beknibbelen kan het wel tot problemen leiden.’ Behalve een lagere ticketprijs bieden budgetmaatschappijen een ander groot voordeel, zegt Elliot. ‘Bij vrijwel elke prijsvechter kun je een andere persoon laten reizen op jouw ticket. Een maatschappij als KLM staat dat bijvoorbeeld niet toe. Daar zijn wel kosten aan verbonden, bij de een betaal je € 27, bij de ander € 130. Op onze site, TicketSpy.nl, hebben we daarover net een geactualiseerd overzicht geplaatst.’ ZO KOMT DE PRIJS TOT STAND

Welkom in de schimmige wereld van het online boeken van vluchten bij budgetmaatschappijen. Op maandag kan een vlucht nog € 50 kosten. Maar als je dan op woensdag wilt boeken, is 38

PRIJSVECHTERS EN KWALITEIT Prijsvechters die in Nederland opereren, blinken niet uit in klantgerichtheid. Dat blijkt uit de ranking die de website AirHelp Score recentelijk samenstelde. Voor diverse vliegmaatschappijen werden kwaliteit en service, vertragingen en afhandelingclaims beoordeeld. In de top 10 vinden we net achter gerenommeerde maatschappijen als Qatar Airways (1), Singapore Airlines (3) en KLM (5) twee prijsvechters: Virgin Atlantic Airways (6) en Air Baltic (7). Transavia (18) scoort nog best redelijk. Dat kan niet gezegd worden van Ryanair (49) en Vueling (53). Easyjet zit met de 63ste plek in de staart van de ranglijst.

de prijs ineens met een paar tientjes gestegen. Op internet circuleren verhalen dat de online boekingssystemen van budgetmaatschappijen registreren dat je al eerder geïnteresseerd was voor een bepaalde vlucht en daar vervolgens op reageren met een hogere prijs. Heerkens kent die verhalen ook. ‘Een collega van de Universiteit Twente heeft daar een paar jaar geleden onderzoek naar gedaan, maar hij heeft daar geen bewijzen voor gevonden.’ Volgens Heerkens zijn de boekingssystemen te vergelijken met een veiling waarbij geprobeerd wordt elke stoel voor de maximale prijs te verkopen. ‘Dat betekent dat zo’n stoel duurder wordt als het toestel bijna volgeboekt is. Maar aan de andere kant kan de prijs ook ineens steil omlaag gaan als het toestel een paar dagen voor vertrek nog niet vol is. Een maatschappij biedt zo’n stoel dan tegen de kostprijs aan, of misschien zelfs wel daaronder. Niet veel mensen kunnen of willen daarop wachten. Of je moet een rugzaktoerist zijn, die het niet uitmaakt dat hij een dag eerder of later vliegt.’

LENTE | 2017

RA02_36tm38_PRIJSVECHTERS.indd 38

30-03-17 11:56


bolderman.nl Laagste prijs-garantie Advertentie

HOTEL SAINT AYGULF

5 dagen

399,-

249,-

199,-

199,-

v.a. slechts

v.a. slechts

v.a. slechts

v.a. slechts

5 dagen

5 dagen

Berlijn Centrum

Bohemen en Praag

Van der Valk Landhotel Spornitz

Vertrekdata: 8 mei / 19 juni / 17, 31 juli / 14, 28 aug etc.

Vertrekdata: 22 mei / 19 juni / 17 juli / 14 aug / 11 sept / 9 okt.

Vertrekdata: 22 mei / 5, 19 juni / 10, 24 juli tc.

8 dagen

Kirchberg in Tirol Vertrekdata: 20 mei / 3 juni / 1, 15, 29 juli / 12 aug etc.

Drankjes tijdens d iner in Opatija inclusief!

v.a. slechts

399,8 dagen Stedenreis

v.a. slechts

v.a. slechts

499,-

399,-

10 dagen

v.a. slechts

399,-

10 dagen

10 dagen

Berlijn, Dresden, Leipzig en Potsdam

Toscane: Florence, Pisa en Elba

Istrië Opatija

Barcelona en Andorra

Vertrekdata: 22 mei / 19 juni / 17 juli etc.

Vertrekdata: 1, 8, 15, 22, 29 mei / 5, 19, 26 juni / 3, 10, 17 juli etc.

Vertrekdata: 1, 8, 15, 22, 29 mei / 19, 26 juni / 3, 10, 17 juli etc.

Vertrekdata: 1, 15, 29 mei / 12, 26 juni / 10, 24 juli etc.

v.a. slechts

499,-

v.a. slechts

v.a. slechts

399,-

599,-

v.a. slechts

599,-

10 dagen

10 dagen

Tossa de Mar, All-Inclusive

Polen Mazurengebied en Gdansk

Venetië en Zuid-Tirol

Rondreis Klassiek Italië en Amalfikust

Vertrekdata: 1, 8, 15, 22, 29 mei / 5, 12, 19 juni / 4, 11 sept etc.

Vertrekdata: 8 mei / 5 juni / 3, 31 juli / 28 aug / 25 sept etc .

Vertrekdata: 6, 20 mei / 3, 17 juni / 1, 15 juli / 26 aug / 9, 23 sept.

Vertrekdata: 24 april / 8, 22 mei / 5, 19 juni / 3, 17 juli / 14 aug etc.

Bij Bolderman aanbetalen niet verplicht!

bolderman.nl

Prijs p.p. o.b.v. 2 pers. kamer excl. Calamiteitenfonds & reserveringskosten

Bolderman230x275Radar20-04-2017.indd 1 1234567_000_BW_RadarXX(adv).indd 999

12 dagen

12 dagen

Brochure en boekingen:

(0318) 58 09 58 www.bolderman.nl

Drukfouten en prijswijzigingen voorbehouden.

28-3-2017 9:35:49 30-03-17 15:48


Grof geschut In de nerven van een houten snijplank gaan bacteriĂŤn zitten. Je kunt de plank reinigen door er grof zeezout overheen te strooien en hem daarna met een halve citroen in te wrijven en af te spoelen met water. Laat de plank altijd rechtop drogen.

TIPS & TRUCS VOOR THUIS

ZOUT OP DE PLANK Schoonmaken zonder dure, heftige middelen in grote plastic flessen. Het is naast milieuvriendelijk gewoon ook zo leuk.

40

LENTE | 2017

RA02_40tm43_TIPS & TRICKS.indd 40

30-03-17 12:04


TEKST F OTO G R A F I E

mylagriese.nl fotolemaire.nl

Sokswiffer Maak een swiffer-achtige schoonmaakdoek met een sok van badstof. Die span je om het uiteinde van je swifferstok. Werkt net zo goed als een origineel doekje, maar is wel een stuk milieuvriendelijker. Gooi hem na gebruik in de was en gebruik ‘m opnieuw.

LENTE | 2017

RA02_40tm43_TIPS & TRICKS.indd 41

41

30-03-17 12:04


Het zilver gaat in een badje

WANT JIJ HEBT WEL IETS BETERS TE DOEN DAN POETSEN

42

Nooit meer poetsen

Maar niet op antiek

Handig trucje om je zilver weer mooi te krijgen. Bekleed een bakje met aluminiumfolie. Giet hierin heet water, 1 eetlepel baking soda en 1 eetlepel zout. Even roeren. Leg het zilver erin en laat het 1 tot 2 minuten weken. Haal het eruit en wrijf het droog met een doek.

Met tandpasta kun je de waterkringen uit houten meubels verwijderen. Gebruik witte tandpasta, geen gel. Spuit het op een doek en wrijf de vlek ermee in. Probeer het altijd eerst uit op een onopvallend plekje. Let op! Is het een antiek meubelstuk? Dan kun je het beter naar een specialist brengen. De antieke finish kan beschadigd raken als het met de verkeerde middelen in aanraking komt.

LENTE | 2017

RA02_40tm43_TIPS & TRICKS.indd 42

30-03-17 12:05


Ach, de pieper kan ook alles Je gietijzeren koekenpan maak je keurig schoon met een halve aardappel, olijfolie en zout.

LENTE | 2017

RA02_40tm43_TIPS & TRICKS.indd 43

43

30-03-17 12:05


C O N S UM E N T

De postbode van Aukelien verdient een Warme Douche … Het tv-programma RADAR reikt elke maandagavond tijdens de uitzending een Warme of een Koude Douche uit waarmee een kijker een persoon of een bedrijf een compliment geeft – of een standje. Ook RADAR+ geeft regelmatig Warme en Koude Douches weg.

Warme Douche Voor: de postbode, hij wil graag anoniem blijven Van: Aukelien van Hoytema

Het werkt zo Een Warme Douche is voor een bedrijf dat je op een exceptionele manier heeft geholpen, een Koude Douche gaat naar een bedrijf dat je juist verschrikkelijk in de kou heeft laten staan. Het gaat dus om service die beter of slechter is dan je redelijkerwijs zou mogen verwachten. Wil je zelf een Warme of een Koude Douche uitdelen? Kijk op: radar.avrotros.nl/uitzendingen/douche/insturen/

44

Aukelien: ‘Oh, er is een brief voor je,’ riep mijn man, toen ik laat, na een bezoek aan een zieke vriendin, thuiskwam. Die heeft geduld op moeten brengen, dacht ik. Hij is er altijd als de kippen bij wanneer er post voor mij komt. Hij maakt natuurlijk nooit een brief open, hoewel ik hem er heimelijk van verdenk dat wel te wíllen doen. Hij is gewoon nieuwsgierig of wil weten of ik niet te veel heb uitgegeven, wat ik regelmatig doe. Uitnodigingen vindt hij ook reuze interessant, meestal om dan te kunnen roepen dat we ‘het al zo druk hebben’. Maar hij beheerst zich altijd netjes en staat vervolgens naast me wanneer ik mijn post openmaak. Meestal zijn het rekeningen, helaas. De brief lag netjes op de kist in onze gang. ‘Ja, de postbode belde aan om hem aan mij te geven,’ zei hij. Ik vroeg natuurlijk wat er dan zo bijzonder aan die brief was dat hij erover moest aanbellen. ‘Ik heb hem in de poep laten vallen’, had de postbode gezegd. ‘Ik heb het afgeveegd, hoor’, had hij eraan toegevoegd. Mijn man had hem daarop gevraagd waarom hij de afgeveegde brief niet gewoon in de brievenbus

ME WARC E DOU H

had gestopt. ‘Ik wilde u dat toch eventjes melden,’ was zijn antwoord. Wat keurig, dachten we, en stelden ons voor hoe de postbode het had gedaan, dat afvegen. Eventjes langs de stoeprand of met een verdwaald blaadje? Of heen en weer op het gras? Met dichtgeknepen neus. En waar zou hij de rest van de post intussen hebben gelaten? We vonden het in elk geval dapper en voorkomend. Ik bekeek de brief. Slechts een vaag bruin randje was er waar te nemen. Ik maakte de envelop open zonder dat randje aan te raken. Het was de rekening van mijn fysiotherapeut. Die stuur ik altijd door naar mijn verzekering. Ik zal dit keer de envelop er maar aflaten. Als mijn man en ik, net als in het programma RADAR een koude of warme douche zouden kunnen uitreiken, werd dat voor onze postbode beslist een heerlijk warme. En hij zou er lekker lang onder mogen blijven staan, vooral met zijn handen!’

LENTE | 2017

RA02_44tm45_WARME DOUCHE.indd 44

30-03-17 12:18


... en de Media Markt in Hengelo een koude

DE KOUC E DOU H

Koude Douche Voor: de Media Markt in Hengelo Van: Corline Koolhof

Corline: ‘Mijn vader van 88 jaar woont in Ede en kijkt graag tv. Omdat hij doof is gebruikt hij de ondertiteling van Teletekst. Het lukt hem steeds slechter om met twee afstandsbedieningen (tv en mediabox) de Teletekstpagina 888 in te stellen bij het wisselen van de zenders. Op 5 januari ben ik naar de Media Markt in Hengelo gegaan en heb ik gevraagd of het mogelijk is om een tv te bedienen met één afstandsbediening en automatisch Teletekst-ondertiteling in beeld te krijgen bij het aanzetten en wisselen van de zenders. Een jongeman verzekerde mij dat het kon, maar er moest dan een nieuwe tv gekocht worden met een module voor een Ziggokaart. We kochten een Samsung-tv UE40J5200A met de module Quantis interactieve CI+ 1,3. De monteur kwam 13 januari de tv brengen en installeren. Hij had een overhemd aan met Nespresso-reclame erop. Het kostte hem moeite om de tv te installeren: hij moest steeds in de handleiding kijken en bellen. Uiteindelijk bleek dat de CI-module van de Media Markt niet werkte omdat Ede één van de oude UPC-gebieden is. Er moest een andere module van Ziggo besteld worden. De monteur kwam op 3 februari en installeerde de zaak. De tv deed het, maar zonder automatische ondertiteling van Teletekst. De Ziggo-monteur legde uit dat dit niet bij alle televisies mogelijk was en zeker niet bij deze Samsung-tv. Kortom: mijn vader heeft niets aan deze televisie. Dus ging ik terug naar de Media Markt. Een uur lang heb ik aan vier verschillende medewerkers mijn verhaal

gedaan. Eind van het liedje was dat de Media Markt de televisie niet terugnam omdat de retourperiode van twee weken overschreden was. Ten einde raad belden wij een klein bedrijf in Ede, de firma Verkerk. Zij vertelden dat het instellen van automatische teletekst-ondertiteling wel mogelijk was op bijvoorbeeld bepaalde Philips-tv’s. Zij kwamen meteen langs om zo’n Philips-tv te installeren. Mijn vader is helemaal gelukkig met zijn nieuwe tv, met één afstandsbediening en automatische ondertiteling van Teletekst bij het aanzetten en het wisselen van zenders.’ RADAR vroeg Media Markt in Hengelo om een reactie. Een woordvoerder laat weten dat het bedrijf het voorval zeer betreurt. De Samsung-tv werd opgehaald, en het bedrag werd teruggestort, ook het bedrag voor de Nespresso-installateur werd vergoed. Meneer Koolhof kreeg een bos bloemen en een Media Marktcadeaubon toegestuurd. Het bedrijf gaat uitzoeken wat er precies is misgegaan. De klant is mogelijk verkeerd voorgelicht omdat hij een voormalig UPC-klant is. De Ziggokaart werkt dan niet in alle gevallen. Hoe het heeft kunnen gebeuren dat er een Nespresso-installateur langs is geweest wordt ook nog onderzocht.

Wil je een uitzending bijwonen? Ben je benieuwd wat er komt kijken bij live tv en lijkt het je leuk om bij RADAR in het publiek te zitten? Kom dan langs in onze studio in Hilversum. Hoe je je aanmeldt en de data van de komende uitzendingen vind je op: radar.avrotros.nl/over/ bijwonen/

LENTE | 2017

RA02_44tm45_WARME DOUCHE.indd 45

45

30-03-17 12:19


Advertentie

Ook voor wie het beste voor weinig wil! Samsung Galaxy J5 1000 MB/MIN/SMS

TOTAAL P/MND

16,-

LIEVER SIM ONLY? 1000 MB/MIN/SMS VOOR MAAR 8,-

Voor wie niet te veel wil betalen en toch het beste wil is er hollandsnieuwe. Kies ook het beste voor weinig met bijvoorbeeld de Samsung Galaxy J5. Deze smartphone met metalen behuizing, AMOLED scherm, en 13 megapixel camera is er nu voor een budget prijs. Nu i.c.m. 1000 MB/MIN/SMS voor maar 16,- per maand.

hollandsnieuwe.nl/radarplus Totale toestelkosten

Eenmalige betaling

Totaal kredietbedrag

Termijnbedrag

Duur overeenkomst

Debetrentevoet / JKP

€ 192

€0

€ 192

€8

24 mnd

0%

Deze tabel bevat een voorbeeld van een toestellening en de prijs die je hiervoor per maand betaalt. De toestellening is een aflopend goederenkrediet aangeboden door Vodafone Financial Services B.V. Vraag in de winkel of via onze klantenservice naar de kredietvoorwaarden en het standaardinformatieblad. Vodafone Libertel B.V. treedt op als verbonden bemiddelaar voor Vodafone Financial Services en bemiddelt uitsluitend voor Vodafone Financial Services. Vodafone Financial Services en Vodafone Libertel geven geen advies over de toestellening. Je dient zelf te bepalen of de toestellening aansluit bij jouw persoonlijke omstandigheden.

Prijs excl. eenmalige kosten ter hoogte van €30,-. Deze actie is geldig tot en met 30 april 2017.

170326 Sanoma_Radar+_Samsung Galaxy J5_230x275mm_NIEUW TABEL.indd 1

1234567_000_BW_RadarXX(adv).indd 999

27-03-17 15:17

30-03-17 15:50


D E P O E TSVRO UW

Diet ziet op tegen de Grote Schoomaak

De boel bijhouden Kunnen wij eigenlijk nog wel poetsen en schrobben? Dichteres en journalist Diet Groothuis gelukkig wel. Hoewel ze moet toegeven dat haar huis schoner kan. Zuchtend sopt ze één keukenla.

Langzaam begint het te kriebelen. Te knagen en te zagen. Onderhuids, maar het kan elk moment als de bliksem toeslaan. Het zat eraan te komen, al keek ik er bepaald niet reikhalzend naar uit. Maar de zon neemt toe in kracht. Als mijn ogen me al niet hadden verklapt wat hier loos is in huis, dan doen die scherpe, nietsontziende laserstralen het wel. Het is hier eh… smoezelig lijkt me een juiste omschrijving. Het woord vies gebruik ik liever niet, maar op sommige plekken is zelfs dat woord van toepassing. Hoe kán dat? Ondanks mijn heilige voornemen om sinds mijn verhuizing een jaar geleden alles bij te houden, is op veel plaatsen toch de klad erin geslopen. Dat geef ik niet graag toe. Een poetsvrouw heeft zo haar trots. Ik geef wel ruiterlijk toe: ik houd eigenlijk niet van poetsen. Wel heb ik mijn huis graag schoon. Dus houd ik BIJ. Mijn gouden handvest ter voorkoming van erger. Elke week de chaos te lijf, zodat het hier leefbaar blijft. Waarom ogen zoveel plekken dan opeens zo groezelig? Waar komt dat vuil vandaan? Een ontmoedigende kwaadheid borrelt in mij op. Over dat ellendige huishouden dat altijd maar doorgaat en nooit eens af is. Ik kijk rond.

TIPS VOOR WIE TOCH AAN DE SLAG WIL • Gooi alle ramen open, werk het winterstof eruit. Klop kleden, dekbedden, kussen en matrassen uit met een good old mattenklopper en hang ze een dag buiten. • Klop de gordijnen uit. Wassen kan, maar is riskant. Soms krimpen ze. • Haal alle kasten leeg, sop ze uit. Gooi weg wat weg kan. • Maak een lijstje van dingen die je nu nog het meest dwars zitten en hang die op een opvallende plek. • Werk elke avond na het eten één punt van je lijstje weg. Het kost je waarschijnlijk niet meer dan een kwartier. Na een paar weken heb je heel veel gedaan. • Zie je dit niet gebeuren? Huur iemand in.

Keukenladen liggen vol kruimels. De afvoer van de gootsteen is bruin van de aanslag. Het randje rond de kraan: idem. Van de vloeren kun je bepaald niet eten. Spiegels: zwaar bewolkt. En haren, haren, overal haren. IJskast: schimmels in vijf kleuren neon. Hoe lang is die niet schoongemaakt? Kers op de taart: mijn nieuwe jaloezieën. Het stof wappert er in wolken vanaf. Daar heb ik tijdens mijn wekelijkse rondje nooit tijd voor. En wat dacht je van het rooster van de afzuigkap, de ventilatieroosters en, mijn hemel, alweer die ramen? Bovenop de keuken-, linnen- en boekenkasten kijk ik maar niet eens. Alles bij elkaar is dit wel wat meer werk dan die één à twee uur die ik er wekelijks in steek. Ongewenste conclusie: ik kan wel leuk lijstjes aanleggen van wat er per week/maand/kwartaal/jaar allemaal in huis moet gebeuren, maar je eraan houden vraagt behalve discipline een gevoel van urgentie. Het probleem is dat er altijd zo veel andere dringende dingen zijn die moeten gebeuren. Meestal zakt poetsen dan naar onderaan de lijst. Om mezelf te kalmeren poets ik één keukenla. Morgen verder. Of volgend voorjaar.

DIET GROOTHUIS WERKT ALS JOURNALIST EN COLUMNIST, SCHRIJFT GEDICHTEN EN GEEFT POËZIEWORKSHOPS. MET HET ONGEKEND POPULAIRE HET GROTE POETSBOEK MAAKTE ZE POETSEN HIP. IN HET BESTE GEVAL WORD JE ER RUSTIG VAN.

DIET GROOTHUIS SCHREEF HET GROTE POETSBOEK, ONMISBAAR IN ELK HUISHOUDEN. ATLAS CONTACT, € 19,99

LENTE | 2017

RA02_47_POETSVROUW.indd 47

47

30-03-17 12:21


TUINIEREN

Geef mÄł maar

ROZEN Rozen zijn altijd mooi. Je hebt ze in honderden kleuren en je kunt ze laten klimmen of de bodem ermee bedekken. En ze zijn nog makkelijk ook. Het seizoen begint nu.

RA02_48tm49_TUIN.indd 48

30-03-17 12:29


TEKST

H

alf mei komen de eerste rozen in bloei. Vanaf dat moment ontluikt de ene na de andere roos. Rozen zijn mooi, ze bloeien rijk. Staan ze eenmaal in je tuin, op het terras of balkon, dan heb je er jaren lol van. Dus wat wil je nog meer? Rozen zijn ook multifunctioneel: voor iedere stijl en toepassing is er een roos te vinden. Patiorozen en stamrozen zijn de toppers voor potten en bakken. Klimrozen overdekken tuinpoorten en pergola’s met een bloemenzee en zetten schuttingen en gevels van boven tot onder in de bloemen. Struikrozen zijn de sterren in de zomerborder. En wil je een rozenhaag? Die staat niet alleen mooi, maar vormt meteen een barrière voor viervoeters en andere ongewenste gasten.

KIESWIJZER • Patiorozen zijn lage miniatuur rozen die geschikt zijn voor potten, bakken en allerlei plantschalen. Bekend zijn de witte ‘Kent’ en de roze ‘The Fairy’. • Rozen voor de border? Let vooral op de hoogte. Plant bodembedekkende rozen voorin en struikrozen achterin de border. • Let bij een rozenhaag op de hoogte als je uitzicht wilt houden. Rozen voor hagen tot 150 cm: ‘Schneewittchen’, ‘Bonica’ en ‘Ballerina’. Voor een forse haag is de bottelroos, Rosa rugosa, prachtig. • Kies voor een rozenboog of tuinpoort de doornloze ‘Zéphirine Drouhin’ met dieproze, geurende bloemen. Daar blijf je niet met jas, trui en haar in hangen. • Klimroos in de schaduw? ‘New Dawn’ met zachtroze bloemen is de bekendste, de sterkste en een van de langst bloeiende. • Je hebt rozen die vier tot zes weken bloeien zoals Rosa moyesii en ‘Bobbie James’ en rozen die van geen ophouden weten zoals ‘Bantry Bay’. Die bloeien van juni tot in het najaar. De kort bloeienden dragen na de bloei mooie rozenbottels die in het najaar en de winter voer zijn voor vogels.

Koop geurende rozen pas in juni, dan bloeien ze zeker en kun je ruiken wat je koopt FIT-TIPS

• Geef in februari/maart en in juli biologische rozenvoeding. • Bedek de grond rond de voet van de roos in het najaar met goed verteerde compost om de structuur van de grond te verbeteren. • Knip de uitgebloeide bloemen uit rozenstruiken. Dat zet ze aan om nog meer bloemen tevoorschijn te toveren. • Spuit luizen met een straal koud water van knoppen, bladeren en takken of haal ze met de hand weg. • Verwijder geregeld blaadjes met vlekken, gele blaadjes en opgerolde blaadjes. Gooi ze bij het gewone huisafval en vooral niet bij de compost om verspreiding van ziekten te voorkomen. • Snoei indien nodig in het voorjaar. Wanneer en hoe dat verschilt per roos. Vraag bij aankoop hoe de roos gesnoeid moet worden en bewaar het plantenlabel. Daarop staat de snoeitijd vermeld. Veel rozenkwekers geven in maart snoeiworkshops.

Thea Seinen

Graag een plekje in de zon PLANTEN IN DE TUIN

De komende maanden koop je rozen die in pot zijn gekweekt. Die kun je het hele jaar planten. Kies een zonnige plek. De kluit van een roos in pot moet zo diep geplant worden dat de bovenkant op gelijke hoogte komt met de grond eromheen. Stort op de bodem van het plantgat speciale rozengrond. Rozengrond is beter dan potgrond of gewone tuingrond. Dompel de kluit in een emmer water, maak de wortels met de vingers wat los, zet de roos in het plantgat, vul op met rozengrond. Druk met de voet aan. PLANTEN TEGEN EEN MUUR

Plant klim- en leirozen minstens 50 cm van de gevel. Door de dakoversteek en omdat baksteen vocht aan de grond onttrekt, heeft de roos anders snel te lijden van droogte. Zet de roos schuin in het plantgat en leid de takken naar het klimrek of de strakgespannen draden tegen de muur of schutting. PLANTEN IN POTTEN EN BAKKEN

Zorg voor afvoergaten en stort onderin een laag hydrokorrels. Vul met rozengrond.

ROZENADRESSEN De Border, border.nl De Wilde, dewilde.nl Jan Spek Rozen, spelarosa.nl Bierkreek, bierkreek.nl Zeeuwse Rozentuin, zeeuwserozentuin.nl Belle Epoque, belle-epoque.nl

LENTE | 2017

RA02_48tm49_TUIN.indd 49

49

30-03-17 12:30


C O N S UM E N T

RONDKOMEN NA DE scheiding We hebben het nu even niet over het verdriet als een huwelijk strandt, maar puur over wat het kost. En waarom het zo belangrijk is dat vrouwen economisch zelfstandig zijn. Steeds vaker zijn het 50+-vrouwen die willen scheiden en juist zij zijn vaak financieel afhankelijk van hun man.

50

LENTE | 2017

RA02_50tm53_SCHEIDEN.indd 50

30-03-17 13:36


TEKST

Tegenwoordig is een op de drie mensen die gaat scheiden ouder dan vijftig. Twintig jaar geleden was dit nog een op de zes. Tweederde van de scheidingen ‘op leeftijd’ in Nederland is op initiatief van de vrouw. Een groeiende groep oudere koppels maakt een eind aan hun relatie nadat de kinderen het huis uit zijn gegaan. De oorzaak? Ergens onderweg zijn ze elkaar kwijtgeraakt en te veel ergernissen bleven onbesproken; affaires, minimale communicatie, verminderde intimiteit, meningsverschillen die nooit zijn bijgelegd. De drive om te investeren in de relatie is verdwenen. Vrouwen die dachten: ik heb nog zeeën van tijd, vinden rond hun vijftigste dat het leven door hun vingers is geglipt. Een partner met pensioen blijkt overigens ook vaak een reden tot breuk: ineens 24/7 op elkaars lip is wennen. Steeds vaker bekruipt ongelukkige koppels de gedachte: hoe heerlijk zou het zijn om nog een keer te vlammen? We zijn immers in de bloei van ons leven. Kortom: het is nu of nooit. NIET ECONOMISCH ZELFSTANDIG

Scheiden doet pijn. In je hart, maar ook je portemonnee krijgt een flinke opdoffer. Wat je eerst gezamenlijk te besteden had, moet nu verdeeld worden. Zie daar maar eens zonder financiële kleerscheuren uit te komen. Van een gemiddeld bruto inkomen van € 2800 per maand is het niet makkelijk twee huishoudens draaiende te houden. Met name vrouwen blijken slecht voorbereid te zijn op de financiële gevolgen van een scheiding. Bijna de helft (47 procent) van de werkende vrouwen tot 65 jaar is niet economisch zelfstandig. Met andere woorden: zij zijn financieel geheel afhankelijk van hun (ex)-partner of van een uitkering, of verdienen met een deeltijdbaan te weinig om in hun eigen levensbehoefte te kunnen voorzien. Het Centraal Bureau voor de Statistiek ziet je als economisch zelfstandig als je minimaal op het bijstandsniveau voor alleenstaanden zit, dat is in 2017 € 982 per maand. Toch gloort er hoop: steeds meer vrouwen van ‘middelbare’ leeftijd gaan aan het werk.

Elleke van Duin (Tekstbureau Mevrouw van Dale)

MEDIATOR OF ADVOCAAT

Een echtscheidingsbemiddelaar of mediator geeft juridisch advies en helpt stellen met elkaar te communiceren. Hij of zij is er voor beiden en kiest dus geen partij. Een mediator is goedkoper dan een advocaat, die een gemiddeld uurtarief van € 150 tot € 200 hanteert. Maar een mediator is niet voor iedereen geschikt. Je moet met elkaar op goede voet staan en beiden de intentie hebben om er op de een of andere manier samen uit te komen. RUZIE? NEEM EEN ADVOCAAT

Gaat de scheiding moeizaam? Vechten jullie elkaar de tent uit, of lijkt de boel te gaan escaleren? Neem dan een eigen advocaat in de arm, ook al is dat niet goedkoop. Vijftien uur werk zit er al snel in voor een advocaat. En dan zijn de griffiekosten en de kosten voor de gang naar de rechtbank nog niet meegerekend. PERSOONLIJK ADVIES NODIG

Bij een scheiding gaan de financiën op de schop. Alle inkomsten en uitgaven worden opnieuw bezien. Een begroting maken helpt daarbij. Het Nibud heeft hiervoor een Persoonlijk Budgetadvies opgesteld. Kijk op nibud.nl. PARTNERALIMENTATIE

Heb je weinig inkomsten of helemaal geen? Dan kun je partneralimentatie vragen aan je ex-partner. Dat kan alleen als je getrouwd was of een geregistreerd partnerschap had. Bij een samenlevingscontract heb je helaas nergens recht op.

WAT KOST EEN SCHEIDING GEMIDDELD? + Mediationgesprekken;

gemiddeld zijn 3 - 5 mediationgesprekken van 1,5 uur nodig om tot gezamenlijke afspraken te komen: 4 x 1,5 uur € 900 + Op laten stellen van stukken (ouderschapsplan, omgangsregeling) € 300 + In laten dienen door advocaat bij rechtbank € 300 + Griffierechten € 117 Totaal: € 1600 (BRON: IBMEDIATON.NL)

Als je kiest voor het afkopen van de alimentatie, ben je financieel vrij van elkaar LENTE | 2017

RA02_50tm53_SCHEIDEN.indd 51

51

30-03-17 13:38


Bijna de helft van de werkende vrouwen tot 65 jaar is niet economisch zelfstandig De hoogte van de alimentatie hangt van een aantal andere zaken af, namelijk: + het salaris van beiden + of degene die niet (veel) werkt eventueel (meer) kan werken + of je goedkoper kunt gaan wonen of wellicht een deel van het huis kunt verhuren + of er thuiswonende kinderen zijn die inkomsten hebben en kostgeld kunnen betalen Kan de partner met het hoogste inkomen toch geen partneralimentatie betalen, dan kan degene met het laagste inkomen een bijstandsuitkering aanvragen. Hoe lang de partneralimentatie duurt, verschilt per geval.

Berina Paardekooper (48), pr-medewerker bij een non-profitorganisatie, woont sinds een paar maanden gescheiden van haar man. Ze hebben co-ouderschap over de kinderen van 10 en 12 jaar. Financieel is het schipperen, maar ze is opgelucht en blij met haar herwonnen vrijheid. ‘Na zestien jaar relatie kwam een halfjaar geleden het moment dat ik zeker wist dat ik niet meer verder wilde. Ik stoorde me steeds meer aan zijn ongeïnteresseerdheid, zijn gebrek aan geestelijke ontwikkeling. Hij vond alles goed zoals het was, en ik wilde een bruisende derde helft van mijn leven. Reizen, innerlijke groei. Ik volg een cursus intuïtieve ontwikkeling, zit op yoga, wil in balans zijn, goede gesprekken voeren. Hij vindt het maar onzinnig zweverig gedoe. Daarnaast kregen we ook steeds meer ruzie over onze oudste zoon die ADHD heeft. Ik houd van duidelijke regels. Maarten is veel toegeeflijker. Hij wilde eigenlijk niet uit elkaar, maar ik hield voet bij stuk. Vijf maanden geleden heb ik een etage in de buurt gehuurd. Ik heb de kinderen om de week, heel gezellig is het dan. Maar ook wel pittig, want je moet het in je eentje doen. Financieel is het best zwaar. We hebben zelf een verdeling gemaakt, zonder mediator. Daar ben ik trots op. Samen hadden we € 4500, ik heb nu nog krap € 1750. Ik krijg geen partneralimentatie, maar dat hoeft ook niet. We betalen de uitgaven voor de kinderen Berina: naar rato. Ik doe boodschappen bij Lidl en heb ernstig bespaard op de oppaskosten. Uitgaan doe ik op de dagen dat de kinderen bij mijn ex zijn. Ik ben blij met mijn beslissing. Ik heb mijn vrijheid terug, zie mijn kinderen vaak en ben bevriend met mijn ex. Nu die nieuwe goedbetaalde baan nog.’

‘Financieel is het best zwaar, maar ik heb mijn vrijheid terug’ 52

Sinds 1 juli 1994 geldt voor partneralimentaties een betalingsverplichting van maximaal twaalf jaar. Partneralimentatie eindigt als je opnieuw trouwt of als je opnieuw je als partner registreert of gaat samenwonen met een nieuwe partner. Wie partneralimentatie ontvangt, moet daarover belasting betalen. De betaler mag het alimentatiebedrag juist aftrekken van de belasting. VAN TWAALF NAAR VIJF JAAR

Omdat vrouwen tegenwoordig beter in staat zijn hun eigen inkomen te verdienen, ligt er een wetsvoorstel om de duur van de partneralimentatie terug te brengen naar vijf jaar. Volgens deze nieuwe regeling krijg je niets meer als je minder dan drie jaar getrouwd was; bij een huwelijk tussen de drie en vijftien jaar ontvang je alimentatie voor de duur van de helft van het aantal huwelijksjaren met een maximum van vijf jaar. Wie langer dan vijftien jaar is getrouwd, mag maximaal tien jaar alimentatie krijgen. Zijn er kinderen jonger dan twaalf jaar bij betrokken, dan blijft de plicht kinderalimentatie te betalen als de zorg voor de kinderen niet evenwichtig is verdeeld. Als het mogelijk is, kun je ervoor kiezen de partneralimentatie in één keer af te kopen. Groot voordeel is dat je dan in financieel opzicht vrij bent van elkaar. KINDERALIMENTATIE

Gaan de kinderen bij een van jullie wonen? Dan moet de andere partner kinderalimentatie betalen. Als je er samen niet uit komt, kan de rechter de hoogte bepalen. Daarbij kijkt de rechter ook naar de draagkracht van beide ouders. En naar de verdeling van de zorgtaken; het bedrag hangt samen met het aantal dagen dat het kind bij de minst verzorgende ouder is (zorgkorting). De belangrijkste richtlijn die de rechter hanteert is dat de levensstandaard van de kinderen na de scheiding niet (veel) mag dalen. De alimentatieplicht stopt als het kind 21 jaar wordt. Heeft het kind voor die tijd een inkomen, dan stopt de alimentatie. Weigert je ex-partner te betalen? Dan kun je terecht bij het LBIO (Landelijk Bureau Inning Onderhoudsbijdragen). De kosten worden op je ex verhaald.

LENTE | 2017

RA02_50tm53_SCHEIDEN.indd 52

30-03-17 13:36


Bezuinigen en sparen + Heb je minder te besteden dan voor de scheiding? Dan zit er niks anders op en moet je bezuinigen. Welke uitgaven kun je blijven doen, welke niet meer? + Op vaste lasten is het moeilijk bezuinigen: de huur, de energierekening, de inboedelverzekering. Maar kosten voor vakanties en uitgaan kunnen drastisch beperkt worden. + Maak een prioriteitenlijstje. Wat vind je het belangrijkste? Je sport? Cadeautjes? Kleren? Toch die vakantie? Stel prioriteiten en bespaar op de posten die onderaan staan, en blijkbaar voor jou niet heel belangrijk zijn. + Ga op zoek naar extra inkomsten. Extra werk, nieuw beter betaald werk, wat dan ook. + Kijk op berekenuwrecht.nl of je recht hebt op bepaalde toeslagen of tegemoetkomingen van de overheid. + Ga sparen. Al is het maar een paar tientjes per maand. Zo leg je een buffertje aan voor grotere uitgaven of barre tijden.

Isabel Becker (51), executive assistant, wist dat het geen makkelijke scheiding worden toen haar man zei: ‘Je sieraden en de vleugel die je van je ouders hebt gekregen zijn ook voor de helft van mij.’ ‘Na 23 jaar huwelijk kwam ik er in 2008 achter dat mijn man Erik al tien jaar lang een dubbelleven leidde; hij bleek in Polen nog een vrouw en zelfs een kind te hebben. Alle smoesjes over doorwerken met kerst vielen ineens op hun plek. Ik wilde niet met hem verder. Ik ging op zoek naar een advocaat in plaats van een mediator. Zij dwong een ‘voorlopige voorzieningenprocedure’ af. Dat kwam er in ons geval op neer dat ik in ons huis mocht blijven wonen totdat er overeenstemming werd bereikt. Ook moest hij bijdragen aan mijn levensonderhoud. Het scheidingstraject werd ingezet. Vreselijk vond ik het, hij werkte nergens aan mee. Ik maakte twee loodzware jaren mee. Maar ik was vastbesloten van de rest van mijn leven iets moois te maken. Ik had één wens: geld voor een nieuw huis met een tuin. Op alimentatie was ik niet uit, ik geloof niet in jarenlange afhankelijkheid. Ik had een spaarrekening met € 25.000, die ging op aan de kosten van de advocaat. Ik ben destijds van baan veranderd en meer gaan werken, 36 werd 40 uur. Vorig jaar was ik eindelijk van hem verlost. Inmiddels heb ik een nieuwe vriend. Met hem voel ik me echt verbonden. Ik ben trots en blij dat Isabel: het me allemaal gelukt is. Mijn ex spreek ik nooit meer. Al met al kijk ik terug op de scheiding als een zakelijk afscheidsproces waardoor ik mezelf heb teruggevonden. Mijn tip aan andere scheidende vrouwen? Behoud je baan, je waardigheid en zorg dat je niet bitter wordt.’

‘Zorg dat je niet bitter wordt: behoud je baan en waardigheid’

JE KUNT SUBSIDIE KRIJGEN

Wat veel mensen niet weten, is dat de Raad voor Rechtsbijstand subsidie verleent aan mensen die scheiden. Zo krijg je al subsidie als je inkomen of dat van je partner minder dan € 33.000 per jaar is. HET HUIS VERDELEN

Heb je een koopwoning? Dan krijgt degene die erin blijft wonen de hypotheeklasten en de aan het huis gekoppelde levensverzekering. De andere partner krijgt zijn aandeel uitgekeerd, of moet meebetalen aan de onderwaarde. Ben je op huwelijkse voorwaarden getrouwd en zijn het huis en de hypotheek van jou? Dan heeft je ex geen recht op de helft van de waarde. Is er een restschuld, dan blijf je beiden hoofdelijk aansprakelijk voor deze schuld, zelfs als je op huwelijkse voorwaarden bent getrouwd. Hoofdelijke aansprakelijkheid eindigt dus niet bij een scheiding! Blijft het huis op naam van jullie beiden staan? Dan mag degene die vertrekt nog twee jaar de hypotheekrente aftrekken en degene die er blijft wonen zolang hij of zij er woont. Verkopen jullie het huis, dan wordt de hypotheek afgelost uit de opbrengst. Wat overblijft is een bedrag of een schuld, die precies wordt verdeeld.

Goed om te weten: de Raad voor Rechtsbijstand verleent subsidie aan mensen die scheiden ZIJN SCHULD, HAAR SCHULD

Is er een schuld, dan blijf je beiden aansprakelijk. Bijvoorbeeld als je hebt afgesproken dat je ex de lening bij de bank aflost en in ruil hiervoor geen partneralimentatie hoeft te betalen. Maar wat als je ex niet aflost? Dan komt de bank toch weer bij jou. Dit kun je voorkomen door de bank ontheffing te vragen van de hoofdelijke aansprakelijkheid. Stemt de bank in, dan betalen jullie beiden 50 procent van de schuld af. Vindt de bank het niet goed, dan kun je proberen om allebei een nieuwe lening af te sluiten op je eigen naam. Dan ben je alleen nog aansprakelijk voor deze eigen lening. LENTE | 2017

RA02_50tm53_SCHEIDEN.indd 53

53

03-04-17 14:21


C O N S UM E N T

Het Nederlandse gezin koopt, eet, woont, rijdt, vliegt, kortom: lééft. De impact daarvan op het milieu is groter dan je denkt. Babette Porcelijn (industrieel ontwerpster, getrouwd, twee kinderen van 11 en 8) schreef daarover het boek De Verborgen Impact. Het staat bomvol tips over wat we kunnen doen om de wereld leefbaar te houden.

BABETTE PORCELIJN:

‘We moeten echt meer doen om de aarde te redden’ 54

LENTE | 2017

RA02_54tm57_BABETTE PORCELIJN.indd 54

30-03-17 13:49


Lara Aerts Wout Jan Balhuizen

INTERVIEW F OTO G R A F I E

‘Houd je vast,’ zei Babette’s man op een doodgewone zondagmiddag die ze samen op de bank doorbrachten. ‘Wist je dat de zestien grootste containerschepen ter wereld net zoveel zwavel uitstoten als alle auto’s op aarde tezamen?’ Babette was met stomheid geslagen: ‘Ik dacht altijd dat vervoer per schip wel oké was.’ Ze realiseerde zich natuurlijk dat er niet slechts zestien containerschepen rondvaren, maar vele duizenden, met de bijbehorende uitstoot. Babette: ‘En wat vervoeren die schepen? De spullen die wij in de winkels kopen. Het graan voor ons brood, de kolen voor onze elektriciteitscentrales, onze iPads, meubels, sokken, avocado’s, speelgoed, auto’s en ga zo maar door.’ Babette’s man kwam met nog een feit: per dag verdwijnen er 27 miljoen bomen méér dan erbij komen. Onder andere om plaats te maken voor landbouwgrond waarop we het voedsel verbouwen voor de koeien die wij opeten en de palmolie die in bijna al onze voedingsmiddelen verwerkt zit. Het was voor Babette een wake-up call: ‘Ik dacht altijd dat we als consument niet zoveel invloed hadden op het milieu en dat we in Nederland bovendien best goed bezig waren - we scheiden ons afval en de sloten worden schoner. Niet dus: buiten onze landsgrenzen gebeurt van alles wat we niet zien, maar waar we wél de oorzaak van zijn: de verborgen impact, heet dat. We hebben onze milieuimpact niet verminderd, alleen verplaatst.’ Na die zondagmiddag sloeg Babette aan het lezen, rekenen, onderzoeken, spitten en graven. Ze ontdekte hoe enorm die verborgen impact was. ‘Wat we zien is de benzine voor de auto, de afgedankte ijskast, de verwarmingsketel en de plastic verpakking van ons voedsel. Maar driekwart van de impact zien we niet: de mijnbouw, de productie en het transport van onze consumptiegoederen.’ Een goed voorbeeld van verborgen impact is kraanwater. Daarvan gebruiken we volgens Babette gemiddeld zo’n 85 tot 120 liter per persoon per dag. Dat is veel, maar toch slechts 1% van ons hele watergebruik. De rest (99%) zit verborgen in de productie van ons eten (86%), spullen (13%) en een beetje in kleding. Babette: Je denkt dus misschien goed bezig te zijn door die kraan dicht te draaien tijdens het tandenpoetsen, en dat is ook zo, maar je kan véél meer water besparen door minder vlees te gaan eten.’

BETER, ANDERS OF MINDER

Als iedereen op de wereld zou leven als het gemiddelde Nederlandse gezin, zijn er vier aardes nodig om in die welvaart te voorzien. Dat is onhoudbaar. Daarom zit er niks anders op dan minder consumeren. Een kleinere auto is beter dan een grotere. Nog beter: met het openbaar vervoer reizen. Of minder kilometers maken. Bij elke soort impact kun je voor jezelf uitzoeken wat het beste bij je past. Nog een voorbeeld: spullen. Je kunt meubels in de kringloopwinkel kopen, en tweedehands kleren. Je kunt ook geen spullen vragen voor je verjaardag, maar een ‘ervaring’.

Ander voorbeeld: de impact van wonen. ‘Je denkt bij milieuvervuiling aan het stoken van de kachel, maar ruim eenderde zit ‘m in de bouw van het huis. Echte milieuwinst boek je door klein te wonen.’ Babette liet door een onderzoeksbureau een top tien opstellen van de grootste impacts in ons dagelijks leven. Op nummer 1: het kopen van spullen. En het transport met die zeeschepen is nog niet eens het meest vervuilende aspect daarvan, dat zijn de mijnbouw en industrie. Op nummer twee staat het eten van vlees. Dieren scheiden schadelijke gassen uit, er worden regenwouden gekapt voor hun

Babette:

‘Per dag verdwijnen 27 miljoen bomen méér dan erbij komen, omdat wij vlees willen eten’

DE GEMIDDELDE NEDERLANDER … … geeft jaarlijks € 2200 uit aan spullen. … eet 88 kilo vlees per jaar. … rijdt 8750 kilometer per jaar. … vliegt 4200 kilometer per jaar, dat is bijvoorbeeld een retourtje Porto.

LENTE | 2017

RA02_54tm57_BABETTE PORCELIJN.indd 55

55

30-03-17 13:50


ELEKTRISCH RIJDEN OF NIET?

Een nieuwe auto produceren kost veel energie: het equivalent van vijf jaar autorijden. Vanwege de batterij is een elektrische auto produceren vervuilender dan een gewone. Wel stoot de elektrische auto tijdens het rijden nauwelijks CO2 en fijnstof uit (als hij op groene stroom rijdt). Het beste is om je benzine-auto op te rijden tot-ie minstens 13 jaar oud is voor je een elektrische of zuinigere benzine-auto koopt. Bij voorkeur een kleine. En het liefst koop je helemaal geen nieuwe, maar probeer je het eens een jaartje zonder.

5x

KEER MAKKELIJK ÉN ZINVOL

1 Koop minder spullen.

2

3

4

5

56

Deel, huur, lease, of koop eventueel tweedehands. Schrap de helft (of meer) van je vleesconsumptie. Kies voor Nederlands vlees, en voor kip in plaats van rund of schaap. Ga minder vaak met het vliegtuig (of stop er helemaal mee). Doe ritten onder de 5 kilometer met de fiets of te voet. Kies voor lokale seizoensproducten.

DE ONDERBUIK IS VAAK EEN SLECHTE RAADGEVER

Volgens Babette stuurt de onderbuik je vaak de verkeerde kant op bij het nemen van duurzame beslissingen. Mensen denken dat wol, katoen en zijde beter zijn dan synthetische kleding. Niet waar. Het produceren van natuurlijke stoffen is veel vervuilender dan dat van kunststof kleding. Kies niet voor gemengde kleding (half katoen, half synthetisch), dat is niet te recyclen. Ook biologische producten zijn niet per se minder vervuilend. Er is meer land nodig voor een biologische koe of bloemkool, dat gaat ten koste van de natuur en de andere dieren die daar leven. Een lokaal, niet biologisch product is sowieso minder vervuilend dan een biologisch product van ver. Lokale producten uit de diepvries, blik of pot zijn minder vervuilend dan verse spullen van ver. Veel mensen storen zich aan plastic verpakkingen. Niet het plastic, maar vooral de ananas of de courgette is de ‘boosdoener’. De inhoud staat voor 90% van de impact, de verpakking voor 10%. Bij vlees is de verhouding zelfs 99% - 1%. Als de verpakking dient ter bescherming van de inhoud, dan is het milieu zelfs het beste af met een verpakt product.

veevoer en er wordt land, water, pesticiden en kunstmest gebruikt in deze sector. Pas op nummer 6 staat vliegen (bij 4200 km per jaar, een retourtje Sicilië of Porto). Babette: ‘Ik vond het verhelderend. Want nu wist ik ook hoe we ons leven kunnen aanpassen. En ik wist: wat wij als consumenten kunnen doen is géén druppel op een gloeiende plaat. We hoeven niet te wachten tot de overheid iets doet, tot bedrijven tot actie overgaan. Verandering van wat we kopen en eten, hoe we wonen en ons vervoeren, heeft enorme impact!’

De gevolgen liggen in de toekomst, dus niemand doet iets Met die veranderingen beginnen we liefst vroeger dan later. ‘Natuurlijk wist ik wel dat de wereld er niet best bijstaat op het gebied van milieu, natuur en klimaatverandering. Maar dat het zó erg is? In 2050 zijn er 9 tot 10 miljard mensen op de wereld. De welvaart stijgt met een factor 2,7. Tegen die tijd hebben we vier aardes nodig, en de ene aarde die we hebben maken we in rap tempo kapot. De gevolgen? Grote gedeelten van de wereld raken onbewoonbaar, er ontstaan voedseltekorten, klimaatoorlogen en enorme vluchtelingenstromen.’ Waarom wij mensen evengoed gewoon doorgaan met vervuilen? Volgens Babette komt dat door de zogenaamde ‘uitgestelde feedback’. ‘Als een op de vijf mensen direct dood zou neervallen bij het opsteken van een sigaret zou niemand meer roken. Hetzelfde geldt voor het klimaat: als we morgen tot onze liezen in het water staan als we vandaag een biefstuk eten, worden we op slag veganistisch. Maar dat is niet zo: de gevolgen van ons handelen liggen in de toekomst.’ Babette en haar man zijn flink anders gaan consumeren. ‘Ik heb die top tien van impacts als leidraad genomen. We kopen dus bijna geen spullen en kleren meer. Geen boeken, prullen bij Action, gadgets, meubels enzovoorts. Een nieuwe telefoon koop ik alleen als de oude echt stuk is, en het liefst tweedehands.’ Voor zichzelf vinden ze het niet moeilijk, lastiger is het om voor de kinderen anders te leven. ’Je hebt Sinterklaas, verjaardagen, traktaties, een beloning voor een goed rapport. En dan hebben ze ook nog zakgeld dat ze gebruiken om dingen te kopen. Stop ik daar mee, dan wijken ze enorm af van de sociale norm.’

LENTE | 2017

RA02_54tm57_BABETTE PORCELIJN.indd 56

30-03-17 13:50


BOODSCHAPPEN DOEN? GA OP DE FIETS!

Koop plantaardige zuivel (melk en yoghurt van soja). Koop zo min mogelijk producten waar palmolie in zit. Koop lokale seizoensproducten of kies voor blik of diepvries. Koop producten die bijna over de datum zijn en gebruik ze meteen. En vooral: koop alleen wat je echt nodig hebt.

Babette:

Het gezin is gestopt met vlees kopen en ze gebruiken zo min mogelijk dierlijke producten. ‘Ik eet hummus in plaats van kaas.’ De rest van het voedsel is lokaal geproduceerd en uit het seizoen. Voorheen vloog het gezin eens per jaar naar een Europese vakantiebestemming. ‘Nu doen we huttentochten en toen ze kleiner waren, zijn we met de kinderen in fietszitjes naar Rome en Praag gefietst. We fietsten van speeltuin naar speeltuin.’ De stroom in huis is groen. ‘We hebben ook een stukje windmolen gekocht.’ Verder staat Babette kort onder de douche. ‘Eén seconde de warme kraan aanzetten verbruikt net zoveel energie als drie minuten elektrisch scheren. Kort douchen maakt echt verschil.’ Het leven is er niet kariger op geworden, vindt ze. ‘Minder spullen kopen

voelt als een opluchting, als minder ballast en zooi in mijn huis. Door de verandering van dieet ben ik gezonder en blijf ik op gewicht. De vakanties zijn fantastisch. We gaan echt op avontuur en omdat we langzaam bewegen zien we onderweg landschappen en culturen veranderen. Het is veel leuker dan die vliegvakanties naar drukke eilanden.’ Is Babette niet pessimistisch geworden van al die doemscenario’s over de toekomst? ‘Ik ben bezorgd, maar ik ga niet bij de pakken neerzitten. Het idee dat ik iets substantieels doe waar de wereld baat bij heeft, geeft veel voldoening en zelfs geluk.’ De Verborgen Impact (€ 22,50) bestel je via deverborgenimpact.nl. Als je een jaarabonnement neemt op RADAR+ voor € 24,95 ontvang je het als welkomstgeschenk. Zie pagina 75.

‘We vervuilen het milieu voor een deel door huizen te bouwen. Echte milieuwinst boek je door klein te wonen’

LENTE | 2017

RA02_54tm57_BABETTE PORCELIJN.indd 57

57

30-03-17 13:51


C O N S UM E N T

KOM OP MET DIE ZON!

58

Stop met kniezen over het treurige rendement van je spaarcenten. Investeer in zonnepanelen, dat levert tenminste wat op. En het is ook nog goed voor het milieu.

LENTE | 2017

RA02_58tm60_ZONNEPANELEN.indd 58

30-03-17 14:01


TEKST

Zo’n 400.000 huizen in Nederland hebben zonnepanelen op het dak. Dat is vier keer zo veel als in 2010. De kans is groot dat dit aantal verder toeneemt. Zonnepanelen zijn een stuk rendabeler dan geld op de bank. Op je spaarrekening krijg je misschien 0,5 procent rente, terwijl het rendement op zonnepanelen te vergelijken is met 5 procent rente. Je energierekening gaat immers fors omlaag. Om aan het rendement van 5 procent te komen, moet je die besparing wel op je spaarrekening zetten. Volgens Milieu Centraal, een onafhankelijke voorlichtingsorganisatie, kiezen veel mensen uit financiële overwegingen voor zonnepanelen. ‘Daarnaast is er een grote groep bij wie het vooral om het milieu gaat,’ zegt Mariken Stolk van Milieu Centraal. ‘Ook is er een groep die onafhankelijk wil zijn van energieleveranciers en zelf stroom wil opwekken.’

Zo werken zonnepanelen Zonnepanelen zetten zonlicht om in elektriciteit. Misschien ben je gewend om ’s nachts de wasmachine en de afwasmachine te laten draaien. Met zonnepanelen doe je dat juist overdag, als de zon schijnt. Dan draait je wasmachine op de energie die wordt opgewekt door je eigen zonnepanelen. Als de panelen meer opleveren dan je zelf gebruikt, gaat de meeropbrengst naar het net. Het financiële voordeel is dat je energierekening omlaag gaat. En dat je voor de stroom die je zelf levert aan het net een vergoeding krijgt van je energieleverancier. Dat is de salderingsregeling.

Is elk dak geschikt? Meestal wel, zeker daken op het zuiden, het zuidoosten of het zuidwesten. Maar als het dak op het noorden ligt, leveren zonnepanelen ongeveer 40 procent minder energie op dan wanneer het dak op het zuiden ligt. ‘Dan kun je waarschijnlijk beter je woning goed isoleren’, zegt Stolk. Ook bij een dak waar veel schaduw op valt van bomen, van een dakkapel of van het dak van de buren, is het de vraag of zonnepanelen interessant zijn. Ook zijn niet alle dakbedekkingen geschikt voor zonnepanelen.

DE KOST GAAT VOOR DE BAAT UIT, HET DUURT NEGEN JAAR VOORDAT ZONNEPANELEN RENDABEL ZIJN

ALS DE PANELEN MEER OPLEVEREN DAN JE ZELF GEBRUIKT, GAAT DE MEEROPBRENGST NAAR HET NET

Wilma van Hoeflaken

Mag je zomaar zonnepanelen plaatsen?

Als je in een monumentenpand woont of als je huis onder het beschermd dorps- of stadsgezicht valt, kun je het beste contact opnemen met de gemeente. Doorgaans heb je in dit soort situaties een vergunning nodig. Maar voor een normale woning is volgens Stolk geen omgevingsvergunning nodig.

Hoe zit het bij een huurhuis? ‘Maak goede afspraken,’ adviseert Stolk. Als een huurder zonnepanelen wil plaatsen, heeft hij schriftelijk toestemming nodig van de verhuurder. Maar het is verstandig om ook vast te leggen wat er gebeurt als je na een paar jaar verhuist. Neem je de zonnepanelen dan mee? Of neemt de verhuurder ze over? Het kan ook zijn dat de verhuurder zonnepanelen plaatst. Als huurder heb je daar profijt van, want je energierekening gaat omlaag. Maar omdat het huis dan een beter energielabel krijgt,

EEN RENDEMENT VAN 5 PROCENT

Het rendement van zonnepanelen is te vergelijken met 5 procent rente op een spaarrekening. Op het eerste gezicht zie je dat niet. Als je kijkt naar de aanschafkosten van zonnepanelen en je deelt dat bedrag door de kostenbesparing per jaar, zie je dat het in het rekenvoorbeeld wel negen jaar duurt voordat zonnepanelen rendabel zijn. Dat is de terugverdientijd. De kost gaat voor de baat uit. Pas na de terugverdientijd maak je rendement. Milieu Centraal komt aan een rendement van 5 procent op basis van het feit dat zonnepanelen 25 jaar meegaan. Ook gaan ze ervan uit dat de prijzen van gas en elektriciteit zeer matig stijgen. En dat je het geld dat je bespaart op energie op je spaarrekening zet. Milieu Centraal rekent voor wat er gebeurt als je geen zonnepanelen aanschaft en je geld op de bank laat staan. En wat er gebeurt als je investeert in zonnepanelen. Zo komen ze op een rendement dat vergelijkbaar is met 5 procent rente op een spaarrekening. Als de energieprijzen meer stijgen dan de matige prognose van Milieu Centraal, is het rendement op zonnepanelen hoger dan 5 procent.

LENTE | 2017

RA02_58tm60_ZONNEPANELEN.indd 59

59

30-03-17 14:01


gaat de huur waarschijnlijk omhoog. Meer informatie over zonnepanelen op huurhuizen vind je bij de Woonbond. Zie woonbond.nl/ zonnepanelen. Hier vind je een modelcontract voor de afspraken met de huisbaas.

Zo vind je een goede leverancier ‘Kies een leverancier die een vakopleiding heeft gevolgd of het keurmerk Zonnekeur heeft,’ adviseert Stolk. Een overzicht van erkende leveranciers vind je op qbisnl.nl. Hoe weet je of de leverancier een eerlijk advies geeft? Hij heeft er immers belang bij dat je zonnepanelen aanschaft. Volgens Stolk valt dat wel mee. ‘Ik heb zelf een installateur gehad die mij zonnepanelen afraadde. Mijn dak ligt op het noorden en er is een dakkapel die voor schaduw zorgt.’ Bij sommige installateurs kun je een verzekering afsluiten die opbrengstgarantie biedt. Als de panelen minder opleveren, krijg je het verschil vergoed. Op milieucentraal.nl/zonnepanelen staat waar je op kunt letten bij de aanschaf. Bijvoorbeeld of de aanbieder vermogensgarantie geeft. Dan mag je erop vertrouwen dat bijvoorbeeld na 25 jaar nog 80 procent van het vermogen gegarandeerd is. Volgens Stolk voldoen alle zonnepanelen aan Europese kwaliteitseisen en worden er in Nederland geen slechte zonnepanelen verkocht. Sinds 2014 doen de Stichting Monitoring Zonnestroom en de Universiteit Utrecht onder duizenden Nederlandse eigenaren onderzoek naar de werking van zonnepanelen. De resultaten zijn goed tot zeer goed. Meer informatie vind je op zonnestroom.nl

BLIJFT DE SALDERINGSREGELING BESTAAN?

JE HUISBAAS PLAATST PANELEN? GROTE KANS DAT DE HUUR HOGER WORDT

DIT LEVERT HET OP Je woont in een standaard rijtjeshuis met een schuin dak op het zuidwesten. Het dak is 7 meter lang en van goot tot nok 3 meter. Je verbruikt jaarlijks 3300 kWh per jaar (dat geldt voor het gemiddelde huishouden). Kosten en opbrengsten Aantal panelen Vermogen Aanschafkosten Stroomproductie Kostenbesparing per jaar Minder CO-2 uitstoot (kg per jaar)

Max. aantal 12 3120 € 5.550 2900 € 580 1550

10 panelen 10 2600 € 4.650 2400 € 490 1250

6 panelen 6 1560 € 3.050 1450 € 290 750

Op milieucentraal.nl/zonnepanelen/adviesopmaat kun je eenvoudig zelf berekenen wat zonnepanelen in jouw situatie opleveren.

60

Vaak produceren zonnepanelen stroom op een moment dat jij zelf geen stroom gebruikt. Overdag, als je bijvoorbeeld op je werk bent. Die stroom wordt dan niet gebruikt door jou, maar geleverd aan het elektriciteitsnet. Het energiebedrijf verrekent deze levering met de stroom die jij afneemt van het net. Dit heet salderen. Het energiebedrijf betaalt jou daarvoor dezelfde prijs als jij betaalt voor de stroom die je afneemt van het energiebedrijf. Dat is gemiddeld 20 cent per kWh. Deze salderingsregeling blijft in elk geval tot 2020 bestaan. Salderen heeft wel een maximum: als je jaarlijks via je zonnepanelen meer stroom aan het net levert dan je zelf afneemt van het net, krijg je een lagere vergoeding voor het overschot dat je produceert. Deze zogeheten terugleververgoeding verschilt per energiebedrijf en ligt ongeveer tussen 3 en 11 cent per kWh. In 2020 beslist het kabinet of de salderingsregeling blijft bestaan, of dat er iets anders voor in de plaats komt. Of niets anders. Volgens Milieu Centraal zijn zonnepanelen dan nog steeds rendabel. Stolk: ‘Je kunt de geproduceerde stroom ook gebruiken om je huishouden meer op elektriciteit te laten functioneren. Denk bijvoorbeeld aan koken op inductie en een warmtepomp laten installeren voor de verwarming en warm water. Of overweeg een (deels) elektrische auto. In dat geval heb je geen salderingsregeling nodig en benut je de stroom van je zonnepanelen helemaal zelf.’

LENTE | 2017

RA02_58tm60_ZONNEPANELEN.indd 60

30-03-17 14:02


TEKST

GELD

Niki Rap

Alle beetjes helpen

Haal het beste uit je geld Eet minder vlees, meld je aan bij weggeefgroepen op internet en hang zodra de zon het toelaat de was buiten op.

+ €260

+ €314

+ €106

OPBRENGST

+ €39

OPBRENGST

OPBRENGST

OPBRENGST

MINDER VLEES

PAK DE TREIN

GRATIS UITZET

WAS AAN DE LIJN

Minder vlees eten is goed voor je gezondheid en bovendien vermindert de CO2-uitstoot fors als iedereen minder vaak aan de rollades en biefstukken zou gaan. En er is nog een argument om minstens een dag per week vegetarisch te eten: het kan bakken met geld schelen. Invoeren dus, die Meatless Monday, zoals Paul McCartney de vegadag promoot.

Een weekend met de trein naar Groningen om bij vrienden te logeren? Dat loopt in de papieren. Tenzij je geluk hebt en stuit op supergoedkope treinkaartjes bij bijvoorbeeld Blokker of Albert Heijn. Of beter: kijkt op goedkooptreinkaartje.com. Daarop staan alle acties verzameld, van Kruidvat tot de NS zelf. Wat blijkt? Er loopt altijd wel ergens een interessante aanbieding.

Thuiskantoor omtoveren tot logeerkamer? Kind dat op kamers gaat? Typ op Facebook ‘gratis ophalen’ plus je woonplaats in en er komen vaak verschillende weggeefgroepen op het scherm, met de meest gulle advertenties, van slaapbanken voor niks tot kosteloos op te halen wasmachines. Iets gescoord? Wees aardig en zet zelf ook iets in de groep; de bureaustoel uit de gemetamorfoseerde werkkamer bijvoorbeeld. Ruimt lekker op en zo blijft de freecycling gaande.

Wasdrogers zijn vaak de allerergste energieslurpers in huis. Wil je fors besparen, dan doe je de droger de deur uit. Kun je echt niet zonder, laat dan in elk geval bij mooi weer de was buiten droog wapperen. Is dat ook geen optie, overweeg dan een nieuwe droger aan te schaffen. Oudere modellen kosten zomaar 1 euro per draai, terwijl hightech exemplaren met warmtepomp zo’n 30 cent per keer verbruiken. Die investering haal je er uiteindelijk ruim uit – en voor het milieu levert het direct winst op.

OPBRENGST

Een voorbeeld voor een gezin van vier personen: voortaan zet je op maandag geen lasagne bolognese, maar groentenlasagne op tafel. De ingrediënten (o.a. buffelmozzarella, bechamel, courgette, paprika, tomatensaus) blijven hetzelfde; je laat alleen het pond biologische rundergehakt weg. Geen zorgen: dankzij die mozzarella blijft er genoeg smaak en voedingswaarde over. Terwijl je wekelijks circa € 5 bespaart. Zo bespaar je uiteindelijk € 260.

OPBRENGST

Zonder actiekaartjes heb je in het weekend 2x een enkele reis nodig. In het geval Utrecht-Groningen kost dat € 49,40. Met een actieweekendkaart reis je vaak voor € 13,99 op en neer. Bij een driejaarlijks bezoek aan het noorden spaar je zo € 106,23 uit.

OPBRENGST

Stel: je vindt een gratis slaapbank, kledingkast en pannenset voor je uitvliegende zoon. Bij Ikea kost een bedbank zo € 179, een simpele klerenkast € 89,95 en vier pannen € 44,95. Kijk aan: € 313,90 in de zak gehouden.

OPBRENGST

Stel: je gebruikt de droger zo’n drie keer per week. In plaats daarvan hang je de was voortaan van april tot en met september buiten. Uitgaande van gemiddelde stroomkosten van 50 cent per keer, levert dat jaarlijks 78 x 0,50 = € 39 op. En die lekkere in-de-zongedroogde lucht krijg je er voor niks bij. LENTE | 2017

RA02_61_BESPAREN.indd 61

61

30-03-17 14:08


PSYC H E

62

LENTE | 2017

RA02_62tm65_VERTROUWEN.indd 62

30-03-17 14:10


TEKST

Jean-Pierre van de Ven Sophie van Boven

I L L U S T R AT I E

Hoe kan ik je ooit nog

VERTROUWEN Redelijk onschuldig gezoend met een collega. Een stille verliefdheid zonder dat er iets gebeurt. Of echt ‘all the way’ vreemdgegaan. Hoe dan ook: het vertrouwen is beschadigd. Dan ga je uit elkaar of je probeert de relatie te herstellen.

Een kwart van de mensen met een vaste relatie gaat vreemd. De helft van alle getrouwde stellen heeft ervaring met vreemdgaan. Honderd procent van de mannen en tachtig procent van de vrouwen zal in hun leven ooit ontrouw zijn. Googel ‘vreemdgaan’ of ‘ontrouw’ en je vindt allerlei, vaak tegenstrijdige gegevens. Ook in psychologische vakbladen over relaties en seksualiteit kom je de meest uiteenlopende cijfers tegen. De kwestie is niet zozeer dat er nepnieuws rondgaat, of dat onderzoekers slecht werk afleveren, maar vooral dat de definitie van vreemdgaan – en dus van trouw – verschilt van onderzoek tot onderzoek. Dat is niet zo vreemd, want we houden er allemaal verschillende ideeën over vreemdgaan op na. Vaak zijn we ons daar niet zo van bewust – totdat we zelf ervaren hoe het is om een scheve schaats te rijden of de hoorntjes opgezet te krijgen.

Wat noem jij vreemdgaan? Erik en Natasja zijn twintig jaar getrouwd. Ze kennen elkaar sinds hun studententijd. Het oudste kind is de deur uit, de jongste woont nog thuis.

Omwille van de lieve vrede houden bedrogen partners hun vermoedens voor zich en spelen poppenkast

Ze werken allebei fulltime. Een maand geleden heeft Natasja aan Erik verteld dat ze heeft gezoend met een collega. Na ruzies en emotionele gesprekken bekende ze dat er meer was gebeurd, namelijk dat ze met haar collega in bed was beland. Bij die gelegenheid heeft Natasja wel gevreeën, maar is niet ‘all the way’ gegaan. Erik weet niet of hij dit kan geloven. Het vertrouwen in zijn vrouw is weg. Hun vraag aan mij is of dit vertrouwen weer kan worden hersteld. De eerste vraag is natuurlijk: is Natasja vreemdgegaan? Ze heeft het niet op penetratie laten aankomen, omdat dit voor haar vreemdgaan zou betekenen. Voor Erik was ze die grens al gepasseerd bij de zoen. Zo lopen de meningen vaker uiteen. De een vindt spannende appjes of mailtjes een vorm van ontrouw, de ander spreekt pas van vreemdgaan na herhaalde onenightstands. Sommige stellen accepteren een buitenechtelijke relatie die om alleen seks draait, maar trekken de lijn bij verliefdheid. En wat als je partner verliefd wordt op een ander, maar daar niets mee doet: is dat ook vreemdgaan? LENTE | 2017

RA02_62tm65_VERTROUWEN.indd 63

63

30-03-17 14:10


Seks mag, maar niet verliefd worden

BEGRIP, GEDULD EN EERLIJKHEID

Overspel en vertrouwen De Amerikaanse psycholoog Dennis Bagarozzi onderscheidt drie vormen van vreemdgaan. Bij gelegenheidsontrouw gaat iemand vreemd zonder vooropgezet plan, gewoon omdat de mogelijkheid zich voordoet. Vaak is er alcohol in het spel, de betrokkenen kennen elkaar niet en ze weten dat het gaat om een eenmalige vrijpartij. Bij periodieke seksuele ontmoetingen is er wel sprake van voorbedachte rade. Zulke affaires duren maanden- soms jarenlang. Ontrouwe partners vinden in zo’n relatie wat ze thuis niet krijgen, zoals seks, aandacht, of bevrediging van homoseksuele verlangens. Bij complexe relaties, ten slotte, komt er behalve seks ook liefde kijken. Overspeligen in zulke relaties willen scheiden van hun vaste partners en verder leven met hun minnaars. Bagarozzi beschouwt al deze vormen van overspel als vreemdgaan, omdat in alle gevallen het vertrouwen tussen levenspartners beschadigd raakt. Dit criterium hanteren ook de meeste stellen in het dagelijks leven. Niet de vorm of de frequentie van het overspel bepalen dus of je vreemdgaat of niet, maar de vraag of het onderlinge vertrouwen beschadigd raakt. Als het op vertrouwen aankomt, kunnen sommige stellen meer hebben dan andere. 64

Het is mijn ervaring dat stellen met verschillende behoeften kunnen groeien naar een ander model voor hun relatie. Het is dan wel noodzakelijk dat beide partners, de bedrieger en de bedrogene, hun oude opvattingen of idealen over hun relatie herzien. Degene die is bedrogen kan leren houden van iemand ‘met een scherp randje’, als daar voortaan wel openheid en eerlijkheid tegenover staan. Vertrouwen ontstaat niet door elkaar in een keurslijf te dwingen, maar wel door begrip en geduld.

Marcel is ontevreden over zijn relatie met Lize. Hij vindt dat ze te weinig aan het huishouden doet en dat hun gesprekken te weinig diepgang hebben. Maar Marcel is vooral niet te spreken over Lize’s behoefte aan seks. Hij wil meerdere malen per dag vrijen, terwijl Lize een paar keer per week wel genoeg vindt. Om dat op te lossen, hebben ze besloten dat Marcel ook met andere vrouwen gaat vrijen. De vraag is nu of dit een vaste vriendin moet worden, of dat Marcel steeds andere vrouwen gaat vragen. Lize voelt zich niet comfortabel bij het idee dat hij gevoelens krijgt voor iemand anders. Deze houding – seks mag, liefde niet – komt meer voor bij stellen met een verschillend libido. Het bijzondere aan Lize en Marcel is dat ze openlijk onderhandelen over hun seksleven. Veel vaker blijven zulke stellen zwijgen. De partners die meer behoefte hebben aan seks gaan vervolgens vreemd. Omwille van de lieve vrede houden bedrogen partners hun vermoedens voor zich en vragen ze liever niet door. Dit gebeurt het meeste bij Bagarozzis gelegenheidsontrouw, maar ook bij periodieke seksuele ontmoetingen spelen bedrogen partners graag poppenkast om de vertrouwensband te behouden. En daar hebben ze ook alle reden toe. Een vertrouwensbreuk kan namelijk de oorzaak zijn van wat psychiater Richard Rosse omschrijft als het Love Trauma Syndrome. Zo’n liefdestrauma komt aan als een schok. Slachtoffers hebben last van stress die zich uit in de vorm van slapeloosheid en een kort lontje. Ook vermijden ze alles wat met het trauma

Een liefdestrauma kan uitmonden in het onvermogen ooit nog van de partner of iemand anders te houden of de overspelige partner te maken heeft en ze ervaren regelmatig opdringende herinneringen aan wat er is gebeurd. Een liefdestrauma kan uitmonden in het onvermogen om ooit nog van de partner of van iemand anders te houden. Kan het nog goed komen na zo’n hevige schok? Ja, dat kan. In de liefde bestaan geen standaardoplossingen, maar stellen kunnen proberen het vertrouwen in elkaar te herstellen.

LENTE | 2017

RA02_62tm65_VERTROUWEN.indd 64

30-03-17 14:10


Zo herstel je het vertrouwen Bedrogen partners moeten rouwen. Ze verliezen niet alleen het vertrouwen in hun partner, maar ook hun zelfvertrouwen. Want hoe hebben ze al die tijd niet kunnen zien wat er aan de hand was? Het verwerken van negatieve gedachten en gevoelens kan weken tot maanden duren. In deze periode is het goed om emoties zoveel mogelijk te uiten. Partners moeten beseffen dat de relatie nooit meer zo kan worden als voor de vertrouwensbreuk. Het is dus noodzakelijk om patronen die in de relatie zijn ontstaan te onderzoeken en veranderen. Dit kan gaan over huishoudelijke taken, wie aan welke kant van het bed slaapt en wie de vakanties boekt, maar belangrijker zijn patronen in de communicatie en de emotionele huishouding. Denk aan kwesties als: wie is de baas, wie is het meest toegewijd aan de relatie, en hoeveel van je eigen leven deel je met elkaar? Door oude patronen te veranderen, kunnen partners hun relatie verbeteren. Erik en Natasja gingen bijvoorbeeld al jaren met elkaar om als leraar en leerling. Dit patroon was ontstaan in een tijd dat Erik een baan met meer status had dan Natasja. Een van de redenen dat Natasja gevoelens voor een collega had gekregen, is dat ze zich bij Erik steeds minderwaardiger voelde. Tijdens de therapie spraken we af dat Erik haar niet meer uit de hoogte zou toespreken en dat Natasja het zou melden als ze zich minderwaardig voelde. Na enige weken merkten beiden dat ze zich voor het eerst sinds lange tijd weer verbonden voelden. Ook individuele problemen of behoeften moeten aandacht krijgen na een vertrouwensbreuk. Soms is er sprake van alcoholmisbruik bij vreemdgaan. Bij Lize en Marcel speelde de anabole steroïden die Marcel in verband met zijn fitness-hobby nam een rol. Anabolen vergroten de neiging om seksuele ervaringen op te zoeken. Nadat Marcel was gestopt met zijn anabolenkuur, kwamen zijn seksuele behoeften weer overeen met die van Lize. Het plan om seks te hebben met andere vrouwen verdween in de prullenbak.

PRAAT OVER ONVERVULDE BEHOEFTES

DOORBREEK DE SLEUR OP EEN ANDERE MANIER

Overspel kan ook een behoefte blootleggen. Als je vreemdgaat, heb je bijvoorbeeld behoefte aan spanning, omdat het leven een sleur is geworden. Dan doe je er goed aan om andere, minder schadelijke manieren te vinden om de sleur te doorbreken. Je kunt dat het beste doen in overleg met je partner, zodat die een rol kan spelen bij de verandering in je leven. Bij Natasja speelde de behoefte aan waardering een rol. Nadat Erik had geleerd om zijn waardering voor haar af en toe uit te spreken, hoefde Natasja die niet meer bij een ander te zoeken.

De meeste stellen beginnen het gesprek over vreemdgaan en vertrouwen pas als het kalf verdronken is, dus als de ontrouw is uitgekomen. Dat is jammer, want als dingen stiekem gebeuren, ontstaat verwijdering tussen partners. Deze verwijdering is minstens zo pijnlijk als het vreemdgaan zelf. Het zou daarom beter zijn als stellen eerder praten over onvervulde behoeftes, voordat een van beiden vreemdgaat. Let wel: het is niet voor elk stel mogelijk om in goede samenwerking tot verandering te komen. Ontrouw kan ook aantonen dat partners sterk van elkaar verschillen. De een heeft een grotere behoefte aan seks of variatie dan de ander. Als dit het geval is, kun je ook daar maar beter eerlijk over zijn. Misschien zal je partner de relatie beëindigen, misschien accepteert je partner je zoals je bent, dat weet je niet van tevoren. Maar je voorkomt zo wel dat jullie relatie kapot gaat door een gebrek aan vertrouwen.

5 tips bij ontrouw 1 Maak tijd om te rouwen: uit je emoties in gesprekken of op papier. 2 Maak tijd voor elkaar: als je er samen uit wil komen, moet je samen zijn. 3 Verander onderlinge patronen: maak afspraken over zaken die je slecht bevallen. 4 Pak destructieve gewoonten aan: gebruik minder of geen alcohol en drugs. 5 Help elkaar om behoeften te benoemen en te bevredigen. LENTE | 2017

RA02_62tm65_VERTROUWEN.indd 65

65

30-03-17 14:11


M A ATS C HAP P I J

overlevers Wie bijna dood was, wil het liefst zo snel mogelijk daarna weer door met leven alsof er nooit iets is gebeurd. Maar dan blijkt dat niets meer hetzelfde is.

66

LENTE | 2017

RA02_66tm74_DOOR OOG NAALD.indd 66

30-03-17 14:36


Irene Ras Linelle Deunk

TEKST F OTO G R A F I E

Evan (25)

‘IK BEDENK NIET HOE MIJN LEVEN VROEGER WAS, IK PAK MIJN TWEEDE KANS’ LENTE | 2017

RA02_66tm74_DOOR OOG NAALD.indd 67

67

30-03-17 14:36


Joyce (30)

‘MENSEN ZEUREN SOMS OVER NIKS. IK ZOU ZO MET ZE WILLEN RUILEN’

RA02_66tm74_DOOR OOG NAALD.indd 68

30-03-17 14:37


Joyce de Roo (30) overleefde vijf jaar geleden een hartinfarct ‘Na de operatie dacht ik: ik ga revalideren en dan komt het wel goed. Maar nu weet ik: mijn leven zal nooit meer hetzelfde worden. Daarvoor is mijn energie té beperkt. Het infarct heeft te lang schade aan mijn hart verricht. Maanden eerder had ik al hartkloppingen en ik was ontzettend moe. ‘Stress’, zei de huisarts. Totdat ik op een dag met helse pijn op mijn borst naar huis fietste. Pijn in mijn borst, mijn nek, mijn schouder. Bij de voordeur zakte ik spugend van de pijn in elkaar. Het lukte mijn flat binnen te komen, in de gang zakte ik weer in elkaar. Dit is het, nu is het klaar, dacht ik. Het was het meest eenzame moment van mijn leven. Ik wilde zó graag mijn ouders en mijn broer zien. Dat gaf me kracht om de huisartsenpost te bellen. Ik moest lang aandringen voor de huisarts langs wilde komen. Dat deed hij anderhalf uur later. Hij stelde hyperventilatie vast. Toen duurde het nog een halfuur voordat de arts een ambulance belde. Pas bij het hartfilmpje van de ambulancebroeder was duidelijk dat het goed mis was. De voorwand van mijn hart is volledig afgestorven. Mijn hart heeft een pompfunctie van 35 procent. Werken, uitgaan, maar ook even de ramen zemen of stofzuigen, het gaat niet meer. Ik zou graag moeder willen worden, maar dat is niet verstandig. Ik ben door het oog van de naald gekropen. Het is moeilijk om uit deze levenswending iets positiefs te halen. Ik heb geleerd dat ik mentaal veel aankan, dat wel. Toch zou ik het liefst gewoon zijn, net als anderen. Mensen begrijpen het vaak niet. Hoe kan een jonge vrouw zo moe zijn? Kunnen ze je niet een nieuw hart geven? Alsof het om een brood bij de bakker gaat. Andersom vind ik dat mensen soms zeuren over niks. Ik zou zo met ze willen ruilen.’

‘HET IS MOEILIJK OM UIT MIJN LEVENSWENDING IETS POSITIEFS TE HALEN’

‘VOETBALLEN LUKT NIET MEER. MAAR IK FIETS ELKE DAG VROLIJK NAAR MIJN WERK’

Evan van den Bosch (25) overleefde vier jaar geleden een ernstig auto-ongeluk ‘Het ongeluk heeft al mijn glazen ingegooid. Ik had een eigen bedrijf, verdiende veel geld, ik was basisspeler in het eerste voetbalteam van mijn dorp, ik had een vriendin. En nu is alles anders. De artsen hadden mij na tien dagen opgegeven, mijn ouders kregen het advies de behandeling te stoppen. Dat wilden ze niet. Ik lag negen weken in coma. Ik kan me weinig herinneren van die eerste periode na het ontwaken, ik kon niet praten en niet lopen. De botsing beschadigde mijn kleine hersenen, het deel dat je spraak en coördinatie aanstuurt. Ik deed ontzettend mijn best om terug te komen, ik wilde zo graag oud worden met mijn vriendin. Mijn spraak kreeg ik terug, veranderd, dat wel, en de coördinatie van mijn handen en voeten gaat moeilijk. Mijn handen trillen en voetballen lukt niet meer. Mijn relatie ging uit. Ik had alles, en ik moest weer opnieuw beginnen. Ik drink geen druppel alcohol meer. Het is slecht voor mijn hersenen. Dat maakt het lastig om met vrienden af te spreken. Als zij een biertje hebben gedronken, is hun humor anders. Liever ga ik naar het strand, of shoppen. Ik kan wel telkens bedenken hoe mijn leven vroeger was, maar daar schiet ik niets mee op. Ik heb een tweede kans gekregen, en die pak ik aan. Het kan alleen maar beter worden. Vijf dagen per week gaat om kwart voor zes de wekker en fiets ik vrolijk naar mijn werk. Ik heb een fijne baas en geweldige collega’s. Ik ga naar de sportschool. Ik woon op mezelf, in een mooi appartement, en binnenkort neem ik rijles. Met hard werken kom je een heel eind.’ LENTE | 2017

RA02_66tm74_DOOR OOG NAALD.indd 69

69

30-03-17 14:37


Ariena (50)

‘IK VAL LIEVER DAN DAT HET LEVEN ME NOG EEN KEERTJE DOOR DE VINGERS GLIPT Ariena Ruwaard (50) overleefde acht jaar geleden een hersenontsteking ‘In het ziekenhuis leefde ik in een soort droom. Ik was niet bezig met doodgaan, het was allemaal onwerkelijk. Ik wist niet meer wie ik was, hoe ik heette, of hoe ik op mijn kinderen moest reageren. Pas toen ik weer beter was, realiseerde ik me dat mijn leven over had kunnen zijn. Het virus heeft blijvende schade aan mijn hersenen veroorzaakt. Ik heb moeite met concentratie, heb sneller hoofdpijn en het opnemen van ingewikkelde informatie duurt langer. Bij veel prikkels ben ik uitgeput. Ik was docente op een basisschool. Drie jaar lang probeerde ik op mijn oude werkniveau te komen, tegen beter weten in. Ik kreeg kleinere klassen, werkte halve dagen. Tijdens een wandeling met een vriendin zakte ik letterlijk in elkaar. Blijkbaar moest ik eerst heel diep gaan, voordat ik besefte dat ik nooit meer mijn oude leven kon oppakken. Ik werd arbeidsongeschikt verklaard. Ik hield zo van mijn werk, ik wist niet hoe ik verder moest. Het liefst was ik alleen thuis. Mijn gezin, mijn zus en vijf goede vriendinnen, meer mensen zag ik niet. Het leven glipte door mijn vingers. Ik denk dat ik me schaamde, dat het voelde alsof ik gefaald had. Dat zat zo in mijn hoofd. Op een dag viel mijn dochter tegen me uit. ’Je bent alleen maar thuis’, riep ze. Ze vond het niet meer leuk in huis. Ze maakte me wakker. Om niet altijd thuis te zitten, ging ik regelmatig naar de bibliotheek om daar te lezen. Ik ben een boek gaan schrijven, en kunst gaan maken van drijfhout. Dat boek is uitgegeven en ik heb een aantal maal mogen exposeren. Ik doe nu meer dan ooit wat ik leuk vind. Ik zie niet meer zoveel beren op de weg. Als dit, als dat… Ik val liever een paar keer, dan dat het leven me nog een keertje door de vingers glipt. Ik kom er wel weer uit.’ Over de periode na haar herseninfectie schreef Ariena het boek Imperfect verklaard, (uitgeverij Studio Kern)

70

LENTE | 2017

RA02_66tm74_DOOR OOG NAALD.indd 70

30-03-17 14:37


TEKST F OTO G R A F I E

Naam Naam Naam Naam

Willem (33)

‘DIE ERGONOMISCHE LAARS HEB IK IN EEN HOEK GESMETEN’

RA02_66tm74_DOOR OOG NAALD.indd 71

30-03-17 14:39


George Oostdijk (53) kreeg vorig jaar, voor de tweede keer, een nieuwe nier.

‘IK BEN LINKSZIJDIG VERLAMD. ‘LOOP ES DOOR MAN!’ ROEPEN MIJN VRIENDEN SOMS. IK HOU VAN DAT SOORT HARDE GRAPPEN’

72

Willem Philipsen (33) overleefde tien jaar geleden een herseninfarct ‘De eerste paar maanden was ik vooral blij dat ik het infarct had overleefd. Eenmaal thuis kwam de mentale dreun. Vijf minuten alleen thuis zijn, was al een overwinning. Want als ik zou vallen, zou ik niet zelf overeind kunnen komen. Door mijn herseninfarct raakte ik linkszijdig verlamd. Dankzij revalidatie kan ik weer lopen met een stok, maar ik zal nooit meer gitaar kunnen spelen. Gitaarspelen was mijn passie, mijn zíjn. Ik was gitarist bij Postman, ik speelde op festivals en stond op grote podia. Mijn leven was rock ’n roll. Vroeger pakte ik mijn gitaar als ik me rot voelde. Die uitlaatklep was weg, mijn liefde voor muziek werd een haat-liefdeverhouding. Ik was mezelf kwijt. In het begin droeg ik een ergonomische laars en een helm. Ik zag er belachelijk uit. Gelukkig kan ik met vrienden harde grappen maken over mijn verlamming. ‘Loop es door man’, roepen vrienden dan soms op straat. Ik houd van spotten met wat er ook met je aan de hand is. Je moet leren leven met een beperking, zonder die beperking te zíjn. Je moet jezelf opnieuw uitvinden. Die laars heb ik in een hoek gesmeten. Voorzichtig begon ik met zwemmen. Ik was vroeger nooit sportief, nu trainde ik met een half werkend lichaam voor een zwemwedstrijd in natuurwater. Als je een doel hebt, wordt alles draaglijker. Ik heb de Maas bedwongen. Dat gaf me ook vertrouwen om te solliciteren. Om mensen te ontmoeten die mij zouden kunnen vragen wat er met mijn arm is, of waarom ik zo loop. Dan blijkt dat mensen me ook leuk kunnen vinden zoals ik nu ben. Ik ben zelfs weer muziek gaan componeren, op de computer. Ik drink nog weleens een biertje, maar ik kan niet meer leven zoals vroeger. Die persoon van toen loslaten, dat blijft een rouwproces. Steeds vaker zit ik met een kop koffie in een koffiehuis. I choose my battles.’ Willem Philipsen is ambassadeur van de Hersenstichting

‘Ik was musicus en dj toen ik in het ziekenhuis terechtkwam voor een onderzoek. Ik was doodop. Dat onderzoek gebeurde net op tijd, want in het ziekenhuis zakte ik onderuit. Iedereen om me heen was in paniek, er stonden opeens allemaal dokters om mijn bed. Gek genoeg was ik zelf heel vredig. Ik zag nog net geen witte velden, maar ik liet het gebeuren. Mijn nieren konden nog net op tijd worden schoongespoeld, maar ik moest voortaan drie keer per week aan de nierdialyse. Een jaar later had ik geluk, ik kreeg een donornier. Na de operatie moest ik op een streng dieet. Vrijwel zoutloos eten en veel water drinken. Dat viel tegen, overal zit zout in. Ik ben er inmiddels een aardige amateurdiëtist door geworden. Door zo’n ziekte word je bang dat je er niet meer bij hoort. Hoe vaak bleef ik niet hangen na een optreden om maar mee te doen met mijn vrienden, terwijl ik dacht: wat doe ik hier? Mijn nieuwe nier raakte op, ik moest een tweede transplantatie. Ik had nóg een keer erg veel geluk, want mijn vriendin wilde haar nier aan mij donoren. Zij bleek een perfecte match te zijn. Desalniettemin zag ik er tegenop. Maar alles ging goed. Bovendien, mijn vriendin deed dit voor míj, wie ben ik dan om te klagen. Via via heb ik nu een baan in de zorg, ik werk nu in de dagbesteding voor daklozen en mensen met een psychiatrische achtergrond. Ik heb gauw een mening over anderen, daar valt dat van me af. Die gasten hebben helemaal niks. Instinctief wil ik die mensen helpen. Voorheen was ik alleen bezig met muziek. Dat je gezond bent, vond ik vanzelfsprekend. Nu sta ik veel bewuster in het leven, ik ontdek nieuwe kanten van mezelf. Eigenlijk ben ik blij met deze wending.’

‘IK HAD HET GROTE GELUK DAT MIJN VRIENDIN EEN NIER WILDE DONEREN’

LENTE | 2017

RA02_66tm74_DOOR OOG NAALD.indd 72

30-03-17 14:39


TEKST F OTO G R A F I E

Naam Naam Naam Naam

George (53)

‘DOOR ZO’N ZIEKTE WORD JE BANG DAT JE ER NIET MEER BIJ HOORT’

RA02_66tm74_DOOR OOG NAALD.indd 73

30-03-17 14:40


DOOR HET OOG VAN DE NAALD Zoiets dramatisch als een herseninfart, een auto-ongeluk of een hartaanval meemaken. Hoe ga je daarna om met het leven?

‘Je leven weer oppakken, begint bij het aanpassen van je oude zelfbeeld’, zegt René ter Horst, psycholoog en onderzoeker bij revalidatiecentrum Reade in Amsterdam. Hij helpt mensen na hersenletsel hun leven weer op de rit te krijgen. Ook mensen die op een andere manier door het oog van de naald zijn gekropen, kunnen iets aan zijn adviezen hebben. ‘Het letsel kan je persoonlijkheid en je vaardigheden veranderen, je ziekte trekt daarmee ook sporen in je directe omgeving. Je partner, je vrienden, je collega’s: iedereen krijgt met jouw letsel te maken. Voor een goed herstel is het belangrijk dat naasten bij de revalidatie worden betrokken, zodat ook zij zien hoe en wat (hersen)letsel met je doet.’ Of je zelf je leven weer succesvol op kan pakken, is volgens de psycholoog van vier factoren afhankelijk:

Erken de gevolgen en veranderingen Naar de supermarkt zonder boodschappenbriefje, en niet meer weten waar je eigenlijk voor kwam. Een bezoek aan een verjaardagsfeest en de dag daarna volledig uitgeput zijn. De veranderingen kunnen nog zo zichtbaar lijken, maar als het jezelf overkomt is het niet eenvoudig de impact van je ziekte onder ogen te zien, legt René uit. ‘Je kunt problemen hebben met je spraak of met je visuele waarneming, terwijl je er zelf van overtuigd bent dat er niets veranderd is. Dat kan in het dagelijks leven veel miscommunicatie 74

en frustratie opleveren.’ Je cognitieve vermogen, je emoties en je dagelijkse bezigheden: een (groot) deel van je ‘oude ik’ ben je verloren. Durf te ontdekken wat de impact van het (hersen)letsel is en gun jezelf de tijd om het verlies te verwerken. Therapie kan helpen bij het (h)erkennen van die gevolgen en die veranderingen.

Leer compenseren: wat past het best bij je nieuwe leven? Met een realistisch beeld heb je al veel gewonnen, maar in de praktijk ben je er dan nog niet. Want één keer een feestje overslaan is nog wel te doen, maar wat doe je bij de volgende verjaardagen? Van blijvend (hersen)letsel heb je nooit vakantie. Feestelijke uitnodigingen kun je afslaan óf je kunt naar het feest gaan en net zo lang blijven als je vroeger had gedaan, met vermoeidheid als gevolg. Je kunt ook besluiten dat je wel gaat, maar minder lang blijft. Ontdek wat het beste bij jouw nieuwe leven past en probeer bezwaarde gevoelens los te laten. Dat scheelt een hoop wikken en wegen. Ook zoiets praktisch als een boodschappenlijstje schrijven voordat je naar de winkel gaat, kun je structureel toepassen. Maak van compensatie je tweede natuur. Zoiets vereist vertrouwen, geduld en doorzettingsvermogen. ‘Mensen geven vaak aan dat de ziekte de grond onder hun voeten heeft weggeslagen. Die bodem moet opnieuw worden aangelegd’, aldus René. Deskundigen kunnen je daarbij helpen.

Sta open voor hulp en advies Niet iedereen laat zich makkelijk door een ander adviseren. Daar moet je wel open voor staan. Wie kneedbaar genoeg is om hulp en advies van deskundigen aan te nemen en zich te laten coachen, heeft de derde succesfactor te pakken. ‘Mijn ervaring is dat ieder mens kan veranderen, dwars door zijn eigen blauwdruk heen’, stelt René. ‘Zelfs wanneer je al een heel leven achter de rug hebt.’

Bedenk: je hebt een ziekte, je bent het niet Van ernstig fysiek letsel krijg je onvermijdelijk ook een emotionele dreun. Diep in je hart zal je misschien zelfs nooit je ziekte écht kunnen accepteren. Maar wat je wel zou kunnen lukken, is geluksmomenten ervaren. Een vogel die ‘s morgens fluit bij het ontwaken, zomaar een lief berichtje van een vriendin. René: ‘Probeer op den duur je aandacht te verleggen naar je omgeving. Pas dan kun je je weer gaan richten op de toekomst. Ik zeg het vaak tegen mensen in mijn praktijk: je hebt wel die ziekte, maar je bént het niet.’ Meer weten over het werk van René ter Horst en Reade: reade.nl/revalidatie

LENTE | 2017

RA02_66tm74_DOOR OOG NAALD.indd 74

30-03-17 14:40


EEN JAAR LANG RADAR+ + DE VERBORGEN IMPACT voor maar € 24,95 HAAL HET BESTE UIT JEZELF EN JE GELD

FIJNE PRIJS

DE EN VERBORGA V IMPACT N BABETTE PORCELIJN 0 T.W.V. € 22,5

CADEAU OP=OP

Slimmer dan een spaarrekening

ZO DUUR?

PRIJSKAARTJE SCHEIDING

ZZP-ER EN ZIEK

ZO KOM JE AAN INKOMEN

EET GEEN ONGEZONDE ZOOI MEER EN JE BESPAART € 100 PER MAAND

GETEST

ONDERWIJS

PERSOONLIJK

ALTERNATIEVE MELKJES

DIPLOMA’S STAPELEN

IK VERTROK, MAAR KWAM WEER TERUG

‘Water met een smaakje’

Geef kinderen de tijd

‘Dolgelukkig in Nederland’

RA02_001_COV_RADAR+2_2017_ZB.indd 3

600K.0217 JMGN2/3 CBVI

+

ZONNEPANELEN

29-03-17 12:28

BEL GRATIS 0800-1661 OF GA NAAR RADARPLUS.NL/BOEK BEZOEK ONS OOK OP RADARPLUS.NL ÉN LIKE RADARPLUSMAGAZINE OP

LENTE | 2017

RA02_75_MARKETING boek.indd 75

75

30-03-17 14:43


Miljoenen Nederlanders lijden aan chronische pijn. Vaak zonder dat er een duidelijke oorzaak voor is. Dat kan een dagelijkse hel zijn. Vijf deskundigen vertellen hoe het ontstaat, en vooral wat je eraan kunt (laten) doen.

ALTIJD PIJN 76

VOORJAAR | 2017

RA02_76tm79_ALTIJD PIJN.indd 76

30-03-17 14:48


TEKST

Wat is chronische pijn?

Anesthesioloog dr. Mischa Simon is hoofd van het Pijnbehandelcentrum van het Leids Universitair Medisch Centrum. ‘We spreken over chronische pijn als die meer dan drie maanden duurt, langer aanhoudt of zwaarder is dan verwacht, bijvoorbeeld na herstel van een ziekte of een operatie. Tussen de twee en de drie miljoen Nederlanders hebben er dagelijks last van. Het is dus een gigantisch probleem, dat een enorme impact heeft op het leven van mensen. Relaties en werk lijden eronder, en patiënten vinden het vaak moeilijk om de moed erin te houden. De meeste chronische pijnklachten komen voor in de lage rug, nek, schouders, armen, benen, gewrichten en zenuwen. De oorzaken zijn heel divers. Artrose, hernia, wervelschade, fibromyalgie of zenuwschade, bijvoorbeeld. Acute pijn is een belangrijke en nuttige waarschuwing. Maar als de zenuwen die het pijnsignaal aan de hersenen doorgeven overprikkeld of beschadigd raken, kan de pijn aanhouden, zelfs als de oorspronkelijke aanleiding allang is verdwenen. De pijn gaat dan als het ware een eigen leven leiden. In dat geval heb je te maken met een nieuwe, op zichzelf staande aandoening: chronische pijn. Dat is een ingewikkeld probleem, waarvoor meestal geen simpele oplossing is. Als we geen duidelijke – behandelbare – oorzaak voor de pijn vinden, hebben we grofweg

MISCHA SIMON:

‘DE PIJN GAAT EEN EIGEN LEVEN LEIDEN, EN WORDT EEN AANDOENING OP ZICH’

Marte van Santen

twee opties: medicijnen die de pijnprikkel dempen of de zenuw die de pijnprikkel veroorzaakt (tijdelijk) uitschakelen. Dat laatste kan met behulp van injecties, elektrische prikkels of een operatie. Daarnaast is er zo nodig ondersteuning van bijvoorbeeld een fysiotherapeut of een psycholoog. We gaan tot het uiterste om een remedie te vinden, maar helaas lukt het niet altijd om een patiënt helemaal pijnvrij te krijgen. Dan kan een speciaal therapieprogramma helpen om anders met pijn om te gaan.’

Kan een revalidatiearts iets betekenen?

Revalidatiearts prof. dr. Rob Smeets is gespecialiseerd in chronische pijn en hoogleraar revalidatiegeneeskunde aan de Universiteit Maastricht en werkt in het St. Jans Gasthuis en bij Libra Revalidatie & Audiologie in Weert. ‘Pijnpatiënten die bij een revalidatiearts terechtkomen, hebben meestal al van alles geprobeerd. Dan kan revalidatie toch niets meer uithalen, denken ze. Maar uit eigen wetenschappelijk onderzoek blijkt dat een pijnrevalidatieprogramma bij meer dan 70 procent van de patiënten voor minder pijn, vermoeidheid en beperkingen zorgt. Dat komt niet per se omdat ze van de pijn af zijn, maar vooral omdat ze er anders mee leren omgaan. LENTE | 2017

RA02_76tm79_ALTIJD PIJN.indd 77

77

03-04-17 14:26


Pijnrevalidatie is bedoeld voor mensen met chronische klachten in het bewegingsapparaat zoals nek of rug, een whiplashsyndroom, fibromyalgie of een complex regionaal pijnsyndroom. Het eerste wat we doen, is hun situatie zo goed mogelijk in kaart brengen. Hoe is de pijn ontstaan? Wat zijn factoren die de pijn uitlokken of in stand houden? Op basis daarvan maken we een maatwerkplan. Vaak bestaat dat uit een combinatie van bewegen en psychosociale hulp. Bij chronische pijn is namelijk altijd méér aan de hand dan alleen lichamelijk letsel. Pijn maakt mensen bang. Zodra ze pijn voelen, stoppen ze met een activiteit. Of ze durven er überhaupt niet meer aan te beginnen. Zo belanden ze in een neerwaartse spiraal, waardoor ze uiteindelijk niets meer kunnen. Met graded exposure therapy helpen we ze om het bewegen langzaam weer op te bouwen. Dat maakt ze lichamelijk maar ook mentaal sterker. En doordat ze hun bezigheden weer (deels) kunnen oppakken, neemt de pijn een minder grote plek in het dagelijks leven in. Een bepaalde vorm van gedragstherapie, acceptance and commitment therapy, leert patiënten daarnaast om anders over pijn te denken, en te accepteren wat ze nog wel en niet meer kunnen. Alles met als ultiem doel: een betere kwaliteit van leven, óók als de pijn blijft.’ 55 ziekenhuizen en revalidatiecentra bieden een speciaal pijnprogramma. Kijk voor meer informatie op revalidatie.nl.

Heeft je levenshouding invloed op pijn?

Psycholoog Madelon Peters is hoogleraar experimentele gezondheidspsychologie aan de Universiteit Maastricht en deed de afgelopen jaren veel onderzoek naar de relatie tussen optimisme en pijnbeleving. ‘Optimistische mensen kunnen beter met chronische pijn omgaan. Ze verdragen die beter, en worden er minder snel gestrest of 78

ROB SMEETS:

‘PIJN MAAKT MENSEN BANG. ZE STOPPEN MET BEWEGEN’

MADELON PETERS:

‘OPTIMISTEN GAAN BETER OM MET PIJN, EN HERSTELLEN SNELLER NA EEN OPERATIE’

depressief door. Hoe dat precies werkt weten we niet, maar het is wel duidelijk dat een optimistische levenshouding hoop geeft. Dat motiveert patiënten om in actie te komen en eraan te werken om hun situatie te verbeteren, in plaats van bij de pakken neer te zitten. Al in de jaren tachtig bewezen Amerikaanse wetenschappers dat optimisten beter kunnen omgaan met stress, na een operatie sneller herstellen en zelfs langer leven. Ik wilde weten hoe dat bij pijn zat. En vooral ook of je de levensinstelling van mensen positief kunt beïnvloeden, om zo hun pijn draaglijker te maken. In ons onderzoek lieten we proefpersonen zich gedurende een bepaalde periode heel bewust voorstellen hoe een positieve toekomst eruit zou zien - een bewezen effectieve manier om mensen optimistischer te maken. Daarna deden we een pijnexperiment. Wat bleek? De optimisten voelden minder pijn dan de proefpersonen die geen visualisaties hadden gedaan. Het effect ging zelfs verder. Mensen met pijn presteren over het algemeen slechter op geheugen- en concentratietesten. Logisch, want pijn leidt enorm af. Maar in ons onderzoek vonden we dat de personen die we vooraf optimistisch hadden gemaakt, mentale taken even goed mét als zonder pijn volbrachten. Een praktische tip om zelf positiever te worden, is om dagelijks drie positieve dingen over die dag op te schrijven. Het klinkt misschien zweverig dat je met zoiets simpels pijn kunt beïnvloeden. Maar aan de uitkomsten van ons wetenschappelijke onderzoek was niets vaags: positieve psychologie werkt écht.’ In mei verschijnt ‘Geluk en optimisme - Een bewezen werkzaam programma op basis van positieve psychologie’, het boek dat Madelon Peters samen met psycholoog Elke Smeets schreef.

LENTE | 2017

RA02_76tm79_ALTIJD PIJN.indd 78

30-03-17 14:49


Hoort bij kanker altijd pijn lijden?

Dr. Anne Lukas is anesthesioloog en pijnspecialist in het Antoni van Leeuwenhoek Ziekenhuis in Amsterdam. ‘Elk jaar krijgen zo’n 100.000 Nederlanders kanker. Op het moment van de diagnose heeft ongeveer de helft van hen pijnklachten. Bij uitbehandelde patiënten ligt dat aantal nog flink hoger. Vaak wordt gedacht dat pijn onlosmakelijk met de ziekte is verbonden. Maar dat idee is echt achterhaald. Er zijn tegenwoordig namelijk heel veel manieren om dit soort pijn te verhelpen, of in ieder geval draaglijk te maken. De laatste jaren begrijpen we steeds beter hoe pijn bij kanker ontstaat, en waarom een bepaalde behandeling bij de ene patiënt wel werkt en bij de andere niet. Dat betekent dat we de pijn ook gerichter kunnen aanpakken, en een maatwerkoplossing kunnen zoeken. Bovendien hebben we steeds meer verschillende medicijnen en behandelmethoden tot onze beschikking. Verder is de kennis bij bijvoorbeeld huisartsen over het onderwerp enorm toegenomen. Ruim de helft van alle kankerpatiënten geneest, of overleeft langdurig. Door de vroege opsporing en de betere behandelmogelijkheden, neemt dat aantal almaar verder toe. Fantastisch, maar het creëert ook nieuwe uitdagingen. Voor veel mensen wordt het leven na kanker namelijk nooit meer hetzelfde. Vaak horen daar ook klachten bij, zoals chronische pijn. Late gevolgen, noemen we die. Soms treden ze pas maanden of zelfs jaren na de behandeling op. Het lastige is dat de mensen dan qua hulp nog weleens tussen wal en schip vallen. Dat geldt zeker voor overlevers die niet meer voor hun kanker in behandeling zijn. De uitdaging voor de komende jaren is om ook hen allemaal goede pijnbestrijding te bieden. Kortom: als je als (ex-)kankerpatiënt pijn hebt, is het belangrijk dat je dat eerlijk zegt. Vraag je arts om informatie en hulp. Geeft de behandeling niet voldoende verlichting? Laat je dan doorverwijzen naar een pijnspecialist. Want pijn lijden bij of na kanker hoeft echt niet.’

Wat kun je zelf doen om pijn aan te pakken?

ANNE LUKAS:

‘WE KUNNEN VOOR PIJN BIJ KANKER STEEDS BETER EEN OPLOSSING OP MAAT BIEDEN’

FRITS WINTER:

‘HET DRAAIT ALLEMAAL OM EEN EVENWICHT TUSSEN INSPANNING, ONTSPANNING EN AFLEIDING’

Psycholoog dr. Frits Winter is schrijver van het boek De pijn de baas, waarvan meer dan 50.000 exemplaren zijn verkocht. Zijn methode wordt gebruikt in veel revalidatieklinieken en fysiotherapiepraktijken. ‘Chronische pijn is in veel gevallen therapieresistent. Professionele hulp haalt dan weinig tot niets (meer) uit. “Je moet er maar mee leren leven,” horen patiënten vaak. Een wreed advies, want voor hen betekent dat: veroordeeld zijn tot een uitzichtloos leven vol pijn. Zo lijkt het althans. Want therapieresistent betekent gelukkig niet dat er niets aan pijn te doen is. Ga maar na: veel patiënten weten donders goed dat hun pijn verergert als ze moe of gestrest zijn, of juist vermindert als ze zich gelukkig voelen. Pijn is dus geen statisch gegeven – je kunt er zelf invloed op uitoefenen. Mits je over de juiste kennis en vaardigheden beschikt. Je eigen therapeut worden, noem ik dat. Het draait allemaal om het bereiken van een evenwicht tussen inspanning, ontspanning en afleiding. Als je dat lukt, krijgt de pijn een minder grote rol in je leven. Pijnvermindering is daarbij geen doel op zich, maar vaak wel een automatisch gevolg van de veranderingen die je doorvoert. Dat klinkt natuurlijk makkelijker dan het is. Als je leven jarenlang door pijn is beheerst, ben je vaak onzeker, bang of somber. Dan kun je wel een steuntje in de rug gebruiken om jezelf uit het moeras omhoog te trekken. Met dat doel heb ik een praktische, no-nonsensehandleiding gemaakt over hoe je op eigen kracht de pijn de baas wordt. Stapsgewijs werk je aan het herstel van je kracht en conditie, aan het organiseren van support en aan het terugkrijgen van de regie over je leven. Een betere pijndemper is er niet. Ik heb keer op keer gezien dat pijnpatiënten zichzelf op die manier echt beter kunnen maken.’

LENTE | 2017

RA02_76tm79_ALTIJD PIJN.indd 79

79

30-03-17 14:49


C O N S UM E N T & G E L D

GEZOND ETEN VOOR EEN prikkie Gezond eten is duurder dan ongezond eten. Ga maar na: een pizza heb je al voor een euro, vis en groente kosten meer. RADAR+-columnist en zelfverklaarde vrek Lara Aerts gaat een week lang de uitdaging aan.

Zeker als je het per kilocalorie bekijkt, is ongezond eten goedkoper dan gezond eten. Een huismerk boerencake van 600 gram koop je voor rond de € 1. Die cake levert zo’n 2460 kilocalorieën op. Je zou er een dag op kunnen leven. Besteed je die euro aan 600 gram sinaasappelen, dan heb je 600 kilocalorieën in je winkelmandje; vier keer zo weinig. Je haalt er - wat betreft brandstof - net de lunch mee. Ander voorbeeld: de goedkoopste pizza in de supermarkt kost nog geen € 0,75 en voedt je met 700 calorieën. Wil je die uit groente of vis halen, dan ben je meer dan tien keer zoveel geld kwijt. Toch ga ik het proberen: gezonder en toch goedkoop eten. Daar gaan we!

tip

TOPTOETJE VOOR WEINIG Een niet al te ongezond en al helemaal niet duur toetje maak je als volgt. Snijd een paar appels in stukjes, bak ze in de koekenpan met boter. Doe er aan het einde wat (bruine) suiker bij. Voeg het toe aan een kommetje (Griekse) yoghurt. Die kost per emmer bij Lidl slechts € 1,50.

ALLE ONGEZONDE EUROZOOI M’N MANDJE UIT

Vaak loop ik door de supermarkt en gooi ik allemaal goedkoop lekkers in de kar. Zak chips, rol koek, reep chocola, bak ijs, chocolademoesjes of zoete yoghurtjes. Ik ben gevoelig voor huismerkproducten die rond of onder de euro kosten. Prikkie, zegt mijn vrekkenbrein dan. Maar tel je het allemaal bij elkaar op, dan tikt het aan. Dus nu 80

De extra tijd die je kwijtraakt met zelf bereiden, maak je ongedaan door grote porties te maken en in te vriezen.

check ik voor ik in de rij bij de kassa aansluit mijn mandje op overtolligheid. Ongezonde eurozooi zet ik terug. Het bespaarde geld besteed ik aan verantwoord knabbelvoer: extra rauwkost, fruit en een zak gedroogde maïskorrels (voor € 1,50). Die zak is groot genoeg voor wel tien keer popcorn poffen! Gemiddelde besparing: € 5 per week. EET MINDER VLEES

Het Voedingscentrum zegt het, milieuorganisaties zeggen het: eet minder vlees. Dat is beter voor mens, dier en milieu. Het is een mantra die mij al tijden aanspreekt. Sterker nog: mijn dochter is al een tijd vegetarisch en onlangs heb ik haar voorbeeld gevolgd. Vooral de bewerkte vleessoorten zoals worst, broodbeleg, frikadellen enzovoorts, zijn volgens het Voedingscentrum slecht voor hart en bloedvaten. Eigenlijk deden we het altijd al netjes: ook toen we alle drie nog vlees aten, kwam er niet vaker dan twee à drie keer per week een zeer bescheiden biologische portie op tafel. Kosten: zo’n € 18 per week. Sinds mijn dochter en ik vegetarisch zijn, besparen we ongeveer € 12. Wel

LENTE | 2017

RA02_80tm82_GOED GOEDKOOP ETEN.indd 80

30-03-17 14:53


Pak een papiertje, schrijf er (met watervaste) stift op: HORECA-LEK. Schuif het in je portemonnee, op zo’n plek dat je de tekst ziet als je ‘m openklapt.

koop ik extra groente en vleesvervangers. Een blok (onbewerkte) tofu kost bij Albert Heijn € 4,77 per kilo. Plofkip kost bijna het dubbele. Vegetarische burgers en dergelijke kosten zo’n beetje hetzelfde als biologische vleesvarianten. Ook ben ik deze week losgegaan op linzen, per kilo vanaf een euro of 2 (afhankelijk van de soort). Vaak zijn ze goedkoper bij een Turkse of Marokkaanse winkel. Linzensoep, linzencurry, linzen-groentepasta voor op brood: ik vind het heerlijk, maar mijn pubers gruwen ervan. Hetzelfde geldt voor bonen. Daar heb ik me dus voor de zekerheid deze week niet aan gewaagd. Besparing: ongeveer € 5 per week

KOOP ETEN WAAR ZO WEINIG MOGELIJK AAN GEKNUTSELD IS. Besparing: minstens € 5 per week

DOE NORMAAL

Geen boterhammen maar pistoletjes. In het weekend af en toe croissantjes en lekkere hapjes rond borreltijd. Allemaal heerlijk en gezellig, maar duur en ongezond. Nu schroeven we dit allemaal terug. Wél zorg ik voor extra goed en voedzaam brood van de biologische winkel. Geen kostenbesparing ten opzichte van de pistoletjes, maar wel gezond en lekker. In het weekend bak ik pannenkoeken van volkorenmeel, een ei, melk en water. Tip: heb je geen ei of melk in huis: je kunt ook pannenkoeken bakken van alleen meel en water. Dat scheelt centen! De borrelhappen vervangen we door rauwkost en nootjes. We gaan iets eerder aan tafel om snackverleiding voor te zijn. Gemiddelde besparing: € 3 per week (op de croissantjes). DICHT HET HORECA-LEK

Een kroketje hier, een colaatje daar: je loopt al snel leeg op horeca-uitgaven onderweg. En zelden zijn het rauwkostsalades die je snackt. Zelf let ik hier al jaren op, maar voor aspirant gezonde bespaarders is het horeca-lek belangrijk om te dichten. Zorg dus dat je altijd een flesje water bij je hebt en een banaan, appel of boterham tegen de hongerklop. Heb je een auto, leg dan een pak biscuitjes in het dashboardkastje. Vrekkig, maar het werkt! Ik bespaar deze week € 0, want dit was al onder controle.

tip

ZELF GROENTESPREAD MAKEN Vlees en kaas als broodbeleg zijn prijzig. Maar pindakaas en jam gaan ook vervelen. Nu ik toch elke avond zo gezond mogelijk aan het kokkerellen ben, zet ik tijdens het koken een extra pannetje op. Ik bak bijvoorbeeld een aubergine, tomaat, ui en knoflook in olie. Afkoelen, zout en peper erbij, staafmixer, glazen potje en klaar: groentespread voor de rest van de week. Ook geprobeerd: een restje pompoen, courgette, ui en een schepje Indiase curry (uit een potje, oeps!). Zo hebben we twee smaken voor op brood.

SKIP OPGEVOERDE PRODUCTEN

Gezond eten is hot! In de supermarkt wemelt het van de pakjes met allerlei beloften: goede keus, rijk aan vitaminen, vetvrij, vezelrijk of calorie-arm. Allemaal etiketten om de hogere prijs te rechtvaardigen. Ik laat ze allemaal staan. Een pak gewone crackers kost € 0,79, de vezelvariant € 1,99. Weersta de verleiding en koop eten waar zo weinig mogelijk aan geknutseld is. Besparing: minstens € 5 per week. DRINK MINDER ONGEZOND

Onze wekelijkse voorraad dranken die niet via de kraan worden aangeleverd, bestaat uit frisdrank (2 flessen), chocomel (4 pakken), sap (1 fles) en bier (10 blikjes). Het zit bomvol suiker en kost zo’n € 13 per week. Mijn zoon is nogal verknocht aan zijn chocomel: dat maken we nu van melk en oplospoeder. Dat is de helft goedkoper. Steeds vaker zet ik hem thee voor, om hem te laten wennen. Het werkt! Bier halveer ik, fris gaat eruit en een vers sapje op zondag blijft bestaan. Ik bespaar deze week: € 6,50.

LENTE | 2017

RA02_80tm82_GOED GOEDKOOP ETEN.indd 81

81

30-03-17 14:55


Lara Aerts Anja Robertus

TEKST F OTO G R A F I E

NEEM DE TIJD, VOORKOM KANT-EN-KLAAR, BEWERKT EN VOORGESNEDEN

Hutspot, wraps, lasagne: zeker drie keer in de week gebruik ik pakjes of potjes voor het gemak. Die bevatten veel zout en suiker, dus gaan ze deze week in de ban. Ook koop ik normaal gesproken vanwege haast veel voorgesneden groente. Deze week was en snijd ik alles zelf. Voor de hutspot, bijvoorbeeld. Om de kosten in bedwang te houden, ga ik naar de markt voor losse uien, aardappelen en winterpenen. Ik koop vegetarische rookworst en maak vegetarische jus (van een klontje boter, meel en groentebouillon, zoek online voor een recept). Kosten: € 5. Nauwelijks een besparing, want de voorgesneden hutspot met pakjes jus en aardappelpuree kost € 5,50. Ik heb wel nog een restje over, voor morgen of voor in de vriezer. Tip: Heb je altijd last van overgebleven aardappelen of winterpenen, omdat je zo’n grote zak nooit opkrijgt voor ze alle kleuren van de regenboog hebben? Ga dan naar de markt of groenteboer, liefst een Turkse of een Marokkaanse (die zijn vaak goedkoper). Daar koop je aardappelen, wortels en uien per stuk.

HANDIG OM TE WETEN, GOED OM TE ETEN

• Mensen met een uitkering weten als geen ander hoe lastig het is om gezond én goedkoop te eten. Op bijstandsgerechten.nl vind je slimme tips. • Installeer de Groente- en fruitkalender van Milieu Centraal op je telefoon. Seizoensgroente en -fruit is goedkoper. • Ga voor echte koopjes rond sluitingstijd naar de markt. Eet je aankopen wel snel op, want ze zijn vaak niet lang houdbaar. • Op eetgoedvoeljegoed.nl lees je hoe je voor € 10 een gezin drie dagen lang gezond kan voeden. • Goedkope en voedzame producten zijn: bananen, (gedroogde) bonen, appels, peren, tomaten in blik, (winter)wortelen, (diepvries)spinazie, (gedroogde) linzen, (gedroogde) kikkererwten, havermout (voor pap), pindakaas, groene, split- en doperwten, (zoete) aardappel, witte en rode kool, broccoli, uien, prei, knoflook, eieren en yoghurt.

82

tip

DOE MEER MET RESTJES Sta je op het punt boodschappen te doen? Doe het niet. Kook een maaltijd van dingen die je nog hebt. Is er echt niets van te bakken? Maak er dan soep van. Restjes groente, stukjes aardappel, handje rijst, linzen: je kunt het zo gek niet bedenken of het kan in de soep. Bouillonblokje erbij, eventueel staafmixeren voor onherkenbaarheid en je eet smakelijk, goedkoop en gezond.

Bewaar restjes avondeten altijd voor de lunch van de volgende dag.

CONCLUSIE

Ik heb € 25 bespaard. Deze week heb ik naast hutspot geserveerd: pasta met groente, verse tomaten, pijnboompitten en geraspte kaas (niet uit een zakje). Rijst met gewokte groente, Japanse stijl. Wraps met kip/vegavulling, sla en rauwkost. Lasagne met vegetarisch gehakt. Eén avond aten we een maaltijdsoep en de laatste avond zelfgemaakte pizza. Het was allemaal veel lekkerder. Bijvoorbeeld die Japanse groente: waspeen, boontjes, rode paprika, ui en knoflook kort wokken, sojasaus eroverheen, beetje water en klaar. De geroosterde sesamzaadjes waren we vergeten, maar misten we niet. GAAN WE HET VOLHOUDEN?

Of we het volhouden? Dat ben ik wel van plan, al vermoed ik dat het gebrek aan chips en koekjes op termijn wel protest zal opleveren. Een motiverende factor is mijn kasboekje waarin ik per categorie heb opgeschreven wat ik bespaar, zoals € 6,50 per week aan ongezonde dranken. Daar kan ik behoorlijk wat fruit en groente van kopen. Ook een opsteker: volgens het Voedingscentrum is gezond eten duurzamer dan ongezond eten. Ik doe dus niet alleen mezelf en mijn tafelgenoten, maar ook de rest van de wereld een plezier.

Landmarkt in Amsterdam

en we gaan iets eerder aan tafel om snackverleiding voor te zijn

ME T DAN K A AN

NOOTJES BIJ DE BORREL

LENTE | 2017

RA02_80tm82_GOED GOEDKOOP ETEN.indd 82

30-03-17 14:56


Advertentie

Uniek! Nieuwe revolutionaire traplift!

Revolutionair railsysteem

Slechts 48 uur levertijd!

Niet goed = geld terug

Otolift heeft een nieuwe traplift geïntroduceerd: de Otolift Modul-Air. Deze traplift heeft de dunste enkele rail ter wereld en is volledig uit voorraad leverbaar.

Dankzij deze unieke technologie wordt het dure maatwerk overgeslagen, en kunnen wij zowel rechte als gebogen trappen binnen 48 uur van een traplift voorzien!

Bent u niet tevreden met uw Otolift? Geen probleem. Wij bieden u een unieke niet-goed-geld-terug-garantie aan op de Otolift Modul-Air.

• Marktleider in Nederland

• Alle keuze in trapliften, nieuw en gebruikt

• Huren al vanaf één maand mogelijk

Ja, stuur mij de gratis brochure

Bel gratis 0800 444 770 4

Naam

voor een gratis thuisadvies of om onze gratis brochure te bestellen.

Adres Postcode/plaats

Stuur deze bon in een ongefrankeerde envelop naar: Otolift Trapliften, Antwoordnummer 17014, 2810 VK Bergambacht

1234567_000_BW_RadarXX(adv).indd 999

RADAR+2017

Telefoon

Voor meer informatie kunt u terecht op www.otolift.nl

Dé meest gekochte traplift van Nederland

30-03-17 15:51


C O N S UM E N T

GETEOSRT

DO AR+ RAD

Alternatieve melkjes

Je kunt er zo een gangpad in een supermarkt mee vullen: alternatieve drankjes die geen melk mogen heten, maar zich presenteren als vervanger van melk. Ons RADAR+-panel proefde er vijftien. ‘Brrr... er drijft iets in.’

84

LENTE | 2017

RA02_84tm86_TEST MELKJES.indd 84

30-03-17 15:01


TEKST

WAAROM PROEVEN WE ALTERNATIEVE MELKJES?

Melkalternatieven worden steeds populairder, de belangrijkste redenen om ze te kopen: omdat ze gezonder zouden zijn dan melk omdat ze plantaardig zijn omdat ze lactose- dan wel glutenvrij zijn omdat ze ‘natuurlijker’ zijn DE PROEVERIJ

Alle drankjes, zowel de biologische als de gangbare, zijn gekocht in de supermarkt, alleen de rijstdrank van Lima komt uit de Natuurwinkel. Aan de Alpro Cashew is 2% suiker toegevoegd, aan de andere niets. We proefden blind en vroegen elkaar: kun je wel proeven wat voor drank het is? En: is het lekker en zou je het zelf kopen? HET PANEL

Ika en Anique werken in een Natuurwinkel en zijn regelmatige gebruikers van zulke plantaardige dranken. Ingrid, doktersassistente, en André, administrateur, drinken vooral gewone drink yoghurt. Culinair onderzoeksjournalist Loethe is professioneel proever en technisch manager Ronald proeft regelmatig mee. Zij gebruiken af en toe een melkalternatief. DE UITSLAG

Verrassend was dat de enige ‘echte’ melk, de lactosevrije halfvolle melk van Arla, verreweg als lekkerste werd beoordeeld. De andere ‘dierlijke’ melk, biologische geitenmelk, haalde daarentegen zelfs geen voldoende. Het ‘natuurwinkelteam’, Ika en Anique, beoordeelde de drankjes over het algemeen positiever dan de anderen. Zo vonden zij sojamelk, die door de anderen als ‘karton’ werd beoordeeld, juist ‘een volle sojasmaak’ hebben. Toch was het hele team het eens over de drie toppers (Lactofree, de AH rijstdrank en de Alpro Coconut) en de absolute verliezers: de Oatly en Lima rijstdrank.

SOMS WAS HET MOEILIJK PROEVEN WAT ERIN ZAT: WAT DE EEN SOJA NOEMT, VINDT DE ANDER NET KARTON

9 8 7 6

,7

6

de test ARLA LACTOFREE LACTOSEVRIJE HALFVOLLE MELK € 1,59 Loethe: ‘Dit is echt lekker.’ Ika: ‘Echt verse halfvolle melk, heerlijk!’ Ronald: ‘Een verademing.’ Ingrid: ‘Erg lekkere melk, biologisch?’ AH ZACHTE RIJSTDRINK NATUREL € 1,29 Loethe: ‘Lekker, ruikt naar pandanrijst, moet rijstdrink zijn.’ Ika: ‘Inderdaad, ruikt en smaakt naar zachte zoete rijst.’ Ingrid: ‘Heerlijk, ik zou dit zo kopen.’ ALPRO COCONUT ORIGINAL KOELVERS € 2,25 Allemaal: ‘Kokos!’ Ika: ‘Volle, romige kokossmaak. Gewoon té lekker. Wat zit erin?’ Ingrid: ‘Dit ga ik zeker kopen. Lekker tussendoortje.’ André: ‘Goed alternatief voor mijn Optimel.’ ALMOND DREAM ORIGINAL (+ CALCIUM) € 2,05 Loethe: ‘Ruikt naar noten, smaakt naar noten. Welke noot is onduidelijk.’ Ika: ‘Ik vind dit de lekkerste.’ André: ‘Lekkere hazelnootsmaak, ook beter dan drinkyoghurt.’

DREAM HAVER ,5 OAT ORGANIC/BIO € 2,19 Loethe: ‘Soja? Graan? Wel een apart smaakje.’ Ronald: ‘Vast best lekker in havermoutpap, maar niet om te drinken.’ Ika: ‘Echt lekker!’ Ingrid: ‘Pannenkoekenmelk.’

6

,3

6

,2

5 5

,6

,2

4

,6

Loethe Olthuis

KOKO DAIRY FREE € 1,99 Loethe: ‘Kokos, geen twijfel aan. Lekker in een kokostoetje.’ Ronald: ‘Eerder notig. Ik proef geen kokos.’ Ingrid: ‘Ik kan het niet thuisbrengen, maar vind het wel lekker.’ Ika: ‘Het smaakt juist naar gewone melk.’ RICE DREAM ORGANIC (BIOLOGISCH). € 1,98 Loethe: ‘Ik proef zonnebloemolie met een hint van rijst.’ Ingrid: ‘Amandel? Wel gezoet.’ Ika: ‘Amandel. Weinig bijsmaak, lekker zuiver.’ Anique: ‘Rijst! Heel lekker.’ ALPRO UNROASTED ALMOND ONGEZOET € 2,29 Loethe: ‘Amandel! Dit smaakt tenminste ergens naar. Maar zo sterk, het kan gewoon niet natuurlijk zijn.’ ‘André: ‘Ruikt naar amaretto, maar de smaak valt een beetje tegen.’ ALPRO SOYA ORIGINAL € 1,35 ‘André: ‘Karton.’ Ika: ‘Gewoon soja. Met wat vanille?’ Loethe: ‘Karton, vanille en plastic. Ronduit walgelijk.’ PROVAMEL ORGANIC/ BIO SOJA NATURAL ONGEZOET € 1,99 Ika: ’Pure soja, vol van smaak. Je moet het leren drinken.’ Ronald en André: ‘Een kartonnen doos, maar dan vloeibaar.’ Loethe: ‘Waarom zou je dit in godsnaam willen leren drinken?’

LENTE | 2017

RA02_84tm86_TEST MELKJES.indd 85

85

04-04-17 09:06


test

4

,4

4

,3

4

,3

4

,0

2

,2

86

GEEN ALTERNATIEF VOOR MELK

(vervolg)

BIOLOGISCHE VOLLE GEITENMELK € 1,69 VOOR 500 ML Loethe: ‘Ruikt lekker, zacht, goede geitenmelk.’ André: ‘Niet zo vies als andere geitenmelk; ik hou wel van geitenkaas, maar niet van geitenmelk.’ Anique: ‘Te veel geit.’ ALPRO CASHEW ORIGINAL € 2,19 Ronald: ‘Karton, dus waarschijnlijk soja.’ Loethe: ‘Zoet karton.’ Ingrid: ‘Soja-amandel?’ ALPRO ROASTED ALMONDS ONGEZOET € 2,24 Loethe: ‘Oh nee, weer vies. Ongezoete gerotte noten of granen.’ Anique: ‘Wel te doen, neutraal.’ Ronald: ‘Neutraal? Dan hou ik niet van neutraal.’ Ingrid: ‘Water met een vies smaakje.’ OATLY! HAVER BIO € 1,99 Loethe: ‘Eentonig. Opnieuw karton.’ Ronald: ‘Dit rúíkt ook naar karton.’ Ika: ‘Zelfs ik vind het niet lekker. Bittere nasmaak.’ André: ‘Is al dat karton van één soort?’ Anique: ‘Ik denk toch dat dit haver is.’ LIMA RIJSTDRINK COCO, BIOLOGISCH € 2,35 Loethe: ‘Wat is dit vies. Zo chemisch.’ Ronald: ‘Brrr ... er drijft iets in.’ Anique: ‘Chemisch en zuur.’

PUUR NATUUR? De uitgesproken smaak van de Alpro Coconut, de Alpro Almond unroasted en ook van de Lima rijstdrink Coco komt niet van natuurlijke kokos of amandel, maar van ‘aroma’s’ en ‘natuurlijk aroma’. ‘Aroma’ is kunstmatige smaakstof, maar tenzij er specifiek ‘natuurlijk kokosaroma’ op staat, is ook ‘natuurlijk aroma’ vrijwel nooit afkomstig van de genoemde ingrediënten, maar meestal ‘uitgepoept’ door gisten of bacteriën. Dat het natuurlijk aroma in de Lima rijstdrank biologisch is, verandert daar niks aan.

VOORDEEL VAN DEZE KNUTSELDRANKJES: VAN WATER MET EEN SMAAKJE WORD JE NIET DIK

conclusie

Drink noten-, haver- en rijstmelk vooral als je ze lekker vindt of als plantaardig of milieuvriendelijk alternatief. Maar niet voor je gezondheid.

Hoewel de plantaardige drankjes wel als melkalternatief worden gepromoot zijn ze dat niet, op sojamelk na. Dat heeft globaal dezelfde voedingswaarde en hetzelfde eiwitgehalte als koemelk, met als voordeel dat er minder verzadigd vet in zit. Maar haver-, rijst-, kokos- en notendrank hebben nauwelijks enige voedingswaarde. Er zit ook heel weinig noot, haver of kokos in. De notendrankjes bevatten maar zo’n 2 tot 3% noot en kokosdrank tussen de 5 en 8,5% kokos(melk). Haver- en rijstdrank doen het iets beter met 11 tot 15% haver of rijst. De rest is vooral water, verdikkingsmiddelen en stabilisatoren. Daardoor bevatten ze ook weinig vet en calorieën, want van water met een smaakje word je niet dik. In gewone melk zit van nature tussen de 3 en 4,5% goed opneembaar eiwit, calcium, vitamine B2 en vitamine B12. In de plantendrankjes, op sojamelk na, zit geen of nauwelijks eiwit. Eventueel zijn calcium, vitamines en mineralen toegevoegd. Soms zelfs vitamines die helemaal niet in melkproducten zitten (zoals vitamine E). Zulke plantendrankjes zijn niet natuurlijk, maar gewoon knutseldrankjes. Aan biologische drankjes mag niks zijn toegevoegd, waardoor ze nog minder als zuivelalternatief in aanmerking komen. GEWONE MELK BEVAT ÓÓK GEEN GLUTEN

‘Glutenvrij, zonder toegevoegde suikers, conserveermiddelen of kunstmatige kleurof smaakstoffen’. Dat geldt allemaal ook voor gewone melk. Daar zit wel lactose in, waar een heel kleine groep mensen niet tegen kan. Voor hen zijn noten-, rijst-, soja- en lactosevrije melk inderdaad een alternatief. PLANTAARDIG IS WÉL GOED VOOR DE AARDE

‘Puur plantaardig’ is vooral belangrijk voor veganisten, maar niet zonder meer gezonder. Vreemd genoeg hebben de plantendrankjes het nauwelijks over hun enige echte grote voordeel: ze zijn véél beter voor het milieu en klimaat dan koemelk. Koeien stoten broeikasgas uit in hun scheten, boeren en mest. Ze eten veel eiwitrijke producten zoals soja en granen, die we veel beter zelf kunnen eten. Voor soja die bedoeld is voor menselijke consumptie wordt geen oerwoud gekapt.

LENTE | 2017

RA02_84tm86_TEST MELKJES.indd 86

30-03-17 15:01


EEN HEEL JAAR RADAR VOOR MAAR € 19,95

+

Nu nog meer hart voor de consument! HAAL HET BESTE UIT JEZELF EN JE GELD

FIJNE PRIJS

ZONNEPANELEN

Slimmer dan een spaarrekening

ZO DUUR?

PRIJSKAARTJE SCHEIDING

ZZP-ER OP P EN ZIEK EN TO ZO KOM JE AR AAN INKOMEN

EET GEEN ONGEZONDE ZOOI MEER GA NAAR L RADARPLUSA.N TIS OF BEL GR61 0800-16

RAD

EN JE BESPAART € 100 PER MAAND

GETEST

ONDERWIJS

PERSOONLIJK

ALTERNATIEVE MELKJES

DIPLOMA’S STAPELEN

IK VERTROK, MAAR KWAM WEER TERUG

‘Water met een smaakje’

Geef kinderen de tijd

‘Dolgelukkig in Nederland’

600K.0117 JLGN2/3 RA02_001_COV_RADAR+2_2017_ZB.indd 3

29-03-17 12:28

Het consumentenmagazine waar je echt iets aan hebt en dat je van A tot Z leest BEZOEK ONS OOK OP RADARPLUS.NL ÉN LIKE RADARPLUSMAGAZINE OP

RA02_87_MARKETING.indd 87

30-03-17 15:04


ETEN & DRINKEN

TWEE Arabische KEUKENPRINSESSEN In elke RADAR+ recenseert culi-journalist Mara Grimm een kookboek en selecteert ze er recepten uit. Dit keer het likkebaardend lekkere boek Souq, tafels vol mezze van Merijn Tol en Nadia Zerouali. Zij reizen samen zoveel mogelijk Arabische landen af om er te eten en recepten te verzamelen.

88

LENTE | 2017

RA02_88tm93_MEZZE.indd 88

30-03-17 15:21


DE LEUKSTE CULINAIRE JOURNALIST VAN NEDERLAND IS MARA GRIMM. (38) ZE SCHREEF O.A. DE BOEKEN LYRISCH OVER ETEN, DESIRE SERGIO HERMAN EN ONTBIJT. VOOR ELLE, LINDA. EN RADAR+ SCHRIJFT ZE VERHALEN OVER RESTAURANTS EN MAAKT ZE CULINAIRE REISREPORTAGES.

Mara We hebben er bijna allemaal wel eentje in de kast staan: een kookboek van Yotam Ottolenghi. Dankzij de populariteit van deze Israëlisch-Britse kok zijn we massaal verslingerd geraakt aan granaatappelpitjes, verkoopt elke zichzelf respecterende supermarkt hummus en vliegen de bossen koriander de winkel uit. En terecht. De keuken van Ottolenghi is niet bijzonder ingewikkeld en het resultaat is zonder uitzondering kruidig, vrolijk en verrukkelijk. Ook niet onbelangrijk: het ziet er allemaal even spectaculair als nonchalant uit en bijna iedereen vindt het lekker. Maar wat we in deze Ottlenghi-hype lijken te vergeten, is dat we in Nederland zelf twee Arabische keukenprinsessen hebben. Culinair schrijver Merijn Tol en kok Nadia Zerouali reizen sinds jaar en dag zoveel mogelijk Arabische landen af om te eten en vooral: recepten te verzamelen. Ze duiken met Marokkaanse moeders de keuken in om de ultieme bereiding van couscous te achterhalen en speuren heel Libanon af op zoek naar de ultieme hummus. Het resultaat is een serie boeken met receptuur die minstens zo goed is als die van Ottolenghi. Kroon op hun werk is het net verschenen boek SOUQ, een tafel vol mezze. Centraal in dit overduidelijk met liefde gemaakte boek staan mezze, oftewel: de MiddenOosterse variant van tapa’s. Van klassieke tabouleh tot moutabal (auberginespread met yoghurt, granaatappelpitten en oregano). En van gevulde druivenbladeren tot labne (een hartige hangop). Het is allemaal eenvoudig te bereiden en daarom ideaal om een tafel mee vol te zetten. Los daarvan is het boek ook zonder een geplande avond mezze behoorlijk inspirerend. Zo lees je hoe je rauwkost lekker kunt serveren (met een dip van sumak) of hoe je een Libanese aardappelpuree maakt (zonder boter en melk, mét olijfolie, knoflook en basilicum). Wat ook helpt: alles is likkebaardend lekker gefotografeerd en bijzonder goed gestyled. Het resultaat is dat je niet alleen direct ontzettende zin krijgt om te eten en te koken, maar vooral: om onmiddellijk je familie en vrienden te bellen om ze uit te nodigen voor een tafel vol mezze. Souq, tafels vol mezze € 29,95 (uitgeverij Fontaine)

Geroosterde bloemkool met tahina-noten-munttopping Merijn en Nadia: ‘Dit is een groentegerecht dat een vleesvervanger kan zijn. Maar daar gaat het natuurlijk niet om. Je wilt gewoon eten dat lekker is en al je zintuigen prikkelt en dat kan met deze bloemkool. Niemand die dan nog vlees wil.’ Nodig voor 12-16 personen 2 bloemkolen (met het groene blad) • zout • 50 g geroosterde hazelnoten • 50 g zonnebloempitten • 3 el geroosterd sesamzaad • 1 biologische citroen • 1 teen knoflook • 200 ml tahina • 1 el gedroogde munt • peperoncino of chilivlokken • frisgroene olijfolie Verhit de oven tot 200°C of steek de barbecue aan. Was de bloemkolen en bestrooi ze royaal met zout. Laat ze in het midden van de hete oven of op de barbecue (met deksel), afhankelijk van de grootte van de bloemkolen, in circa 30-45 minuten goudbruin en beetgaar worden. Hak hazelnoten, zonnebloempitten en sesamzaad fijn. Rasp de schil van de citroen en pers de citroen uit. Pel de teen knoflook en wrijf de teen fijn. Roer de tahina los met het citroensap en een scheutje water en roer de noten en zaden, citroenrasp, knoflook, wat gedroogde munt, peperoncino en zout naar smaak erdoor. Serveer de bloemkolen in hun geheel met de topping en strooi er nog wat peperoncino over. Besprenkel met wat olijfolie. LENTE | 2017

RA02_88tm93_MEZZE.indd 89

89

03-04-17 14:28


Labne: oosterse hangop met granaatappelpitten én met koriander en tomaat  recept op pagina 92

90

LENTE | 2017

RA02_88tm93_MEZZE.indd 90

30-03-17 15:22


Rode-bietensalade met sesam en tahinadressing Merijn en Nadia: ‘Rode bietjes staan in het seizoen vaak op de mezzekaart, meestal simpel geserveerd met wat zout, citroensap en wat peterselie. Wij zijn losgegaan met de sesam in verschillende smaken.’ Nodig voor 4-6 personen 5 stevige bieten • 150 ml olijfolie • 2 tenen knoflook • 6 el ongeroosterd sesamzaad • 1 bos lente-uien • 6 el tahina • 3 el appelazijn Schrob de bietjes schoon en kook ze in hun geheel in een laagje gezouten water gaar of pof ze gaar in de hete oven. Laat afkoelen. Verhit ondertussen 3/4 van de olie in een koekenpan en bak hierin de (gepelde) hele knoflooktenen goudbruin. Verwijder de knoflook uit de olie en bak nu 4 eetlepels sesamzaad in dezelfde olie in enkele seconden goudbruin. Schenk de sesam met de olie in een schaaltje. Pel de bieten en snijd ze in blokjes. Maak de lente-uien schoon en snijd ze fijn. Roer de tahina los met de azijn en breng op smaak met wat zout. Meng vlak voor het serveren de bietenblokjes met lente-ui, een beetje tahinadressing, de sesamolie en naar smaak wat olijfolie, zout en eventueel azijn. Schenk de overgebleven tahinadressing in een kom en druppel de rest van de sesamolie erover. Bestrooi de salade met de resterende witte sesamzaadjes en geef de tahina er apart bij.

Jeruzalemhummus met harissa Nadia: ‘Op stap in de oude medina van Jeruzalem ontdekte ik hummus zoals de Palestijnen die van oudsher maken. Een oud mannetje stampte met een houten vijzel peterselie met knoflook en citroensap fijn en voegde daarna zachtgekookte kikkererwten en versgemalen tahina toe. Dat werd een goddelijke lichtgroene hummus, geserveerd met ingemaakte groente en vers brood.’ Nodig voor 4-6 personen 250 g gedroogde kikkererwten • 1/2 el + 1 tl bakpoeder • 100 ml witte tahina • ca. 2 el citroensap • 1 teen knoflook • zout • 1 bos peterselie • 6 el harissa (hete rode saus) • frisgroene olijfolie Week de kikkererwten een nacht of 12 uur in een grote kom met ruim koud water en de 1/2 el bakpoeder (of een stukje kombuzeewier). Spoel de kikkererwten schoon en laat ze goed uitlekken. Doe de geweekte kikkererwten in een grote pan en giet er zoveel water over dat ze circa 2 cm onderstaan. Voeg 1 theelepel bakpoeder toe en breng ze aan de kook. Kook de kikkererwten met het deksel half op de pan, verwijder tussentijds het opkomende schuim met een schuimspaan. Laat de kikkererwten 2-3 uur koken tot ze heel zacht en gaar zijn. Giet ze af en laat goed afkoelen. Pureer de peterselie met circa 100 ml water tot groen sap. Zet dit sap apart. Pureer de kikkererwten met 2/3 van de tahina (en geen olie!), het citroensap, de knoflook en wat zout in een keukenmachine, laat de machine geruime tijd draaien en voeg telkens wat peterseliewater toe. De hummus moet een zalvige consistentie krijgen. Breng op smaak met de rest van de tahina en eventueel wat extra citroensap en/of zout. Verdeel de hummus over een schaal. Meng de harissa met wat olie en schep op de hummus. Besprenkel flink met de rest van de olijfolie. Bestrooi met de fijngehakte peterselie. Serveer met verse pitabroodjes of flatbread. LENTE | 2017

RA02_88tm93_MEZZE.indd 91

91

30-03-17 15:23


Linzen-kurkumasoep met citroenyoghurt

Het woord ‘mezze’ komt volgens sommigen van het Arabische werkwoord ‘tamazzaza’: in kleine porties proeven en de tijd nemen om je smaakpapillen en je ogen te laten genieten van alle geuren, kleuren en smaken. Het kan ook komen van het Perzische woord ‘mazza’ dat smaak betekent. Of van het Turkse woord ‘meza’ voor tafel. Hoe dan ook, in de Arabische wereld weet iedereen precies wat je bedoelt als je mezze zegt!

92

LENTE | 2017

RA02_88tm93_MEZZE.indd 92

30-03-17 15:23


T E K S T Mara Grimm R E C E P T U U R Merijn Tol en Nadia Zerouali (€ 29,95

E N B E G E L E I D E N D E T E K S T U I T S O U Q , TA F E LS VO L M E Z Z E F O N TA I N E U I TG E V E R S ) F OTO G R A F I E

Ernie Enkelaar

Twee keer labne met granaat-appelpitten & met koriander-tomaat

Linzen-kurkumasoep met citroen-yoghurt

Merijn en Nadia: ‘In het Midden-Oosten vinden ze onze aangeklede labne heerlijk, maar hoogst exotisch. Traditioneel wordt labne gegeten met een scheutje olijfolie en heel soms een toefje munt, khallas (basta)!’

Merijn en Nadia: ‘Deze goudgele soep is snel gemaakt, maar door de flinke hoeveelheid kurkuma en ras el hanout, en niet te vergeten de basis van gebakken ui en knoflook, smaakt en ruikt het alsof er urenlang een bouillon heeft staan trekken. Hoe fijn is dat!’

Nodig voor 6-8 personen 1 el zout • 1 liter dikke Turkse yoghurt Met granaatappelpitten: 2 el gepelde pistachenoten • 3 takjes oregano • 1 tl anijszaad • 1/2 granaatappel (snijd het kroontje eruit, maak inkepinkjes met een scherp mesje waar je de zaadlijsten ziet lopen, dan breek je ‘m gemakkelijk open en in stukken. Klop met een lepel op de schil de pitjes eruit. Verwijder witte vliesjes) Met koriander en tomaat: 3 el amandelen • 1 rijpe tomaat • 1/2 groene peper • 3 takjes verse koriander • 1/4 gekonfijte citroen • 1 tl korianderzaad • frisgroene olijfolie Roer het zout door de yoghurt. Leg een schone kaas- of theedoek in een vergiet, schep de gezouten yoghurt erin en laat minstens 4 uur uitlekken. Rooster voor de labne met granaatappelpitten de pistachenoten tot ze geuren en hak ze fijn. Ris de blaadjes van de takjes oregano. Haal de pitjes los uit de granaatappelhelft. Rooster eventueel de anijs geurig. Frituur voor de labne met koriander en tomaat eventueel de amandelen goudbruin. Hak de amandelen grof. Halveer de tomaat en knijp de zaadjes boven de labne eruit. Snijd de peper fijn. Snijd de koriander en de gekonfijte citroen fijn. Rooster eventueel het korianderzaad geurig. Verdeel de yoghurt over 2 mooie platte schalen of borden, strijk glad en maak in een cirkel een paar geultjes. Verdeel over het ene bord alle ingrediënten van de labne met granaatappel en besprenkel rijkelijk met frisgroene olijfolie. Verdeel over het andere bord alle ingrediënten van de labne met koriander en tomaat en besprenkel rijkelijk met frisgroene olijfolie. Serveer met flatbread of naan of pitabroodjes.

Nodig voor 4-6 personen 3 uien • 3 tenen knoflook • 4 el milde olijfolie • 200 g rode linzen • 4 el kurkuma • 2 el zoete ras el hanout • peper en zout • 200 ml Turkse yoghurt • biologische citroen Pel de uien en snijd ze fijn. Pel de knoflook en pers de tenen, houd een beetje knoflook apart. Verhit de olie in een soeppan en smoor ui en knoflook circa 10 minuten op matig vuur. Voeg de linzen, kurkuma en ras el hanout toe en bak ze kort mee tot de specerijen beginnen te geuren. Doe er circa 150 ml water en naar smaak wat peper en zout bij en laat de linzen in circa 20 minuten gaar koken. Pureer ze eventueel glad met een staafmixer. Roer de achtergehouden knoflook door de yoghurt en rasp de citroen erboven. Breng verder op smaak met wat zout en, mocht je van friszuur houden, wat citroensap. Serveer de hete soep in warme kommen en schep er wat citroenyoghurt in. Geef de rest van de citroenyoghurt er apart bij. Strooi eventueel wat extra ras el hanout over de soep.

LENTE | 2017

RA02_88tm93_MEZZE.indd 93

93

30-03-17 15:24


Advertentie

Een kaartje maakt je dag Laten we eerlijk zijn, er is maar weinig dat zo verrast als een handgeschreven kaartje. Wanneer dan ook; bij een geboorte, met een verjaardag of zomaar. Een kaartje is het mooiste cadeautje. En heb je geen postzegels in huis? Geen probleem, bestel ze gewoon op postkantoor.nl. Dan heb je ze de volgende dag in huis.

1234567_000_BW_RadarXX(adv).indd 999

30-03-17 15:57


AN TO I N E T T E KO O K T

Super makkelijk, heel gezond en prachtig van kleur is de vegetarische salade met rode bieten die ik heel graag maak.

Mijn bietensalade is een beetje zoet, waardoor ook kinderen hem erg lekker vinden. Aangekleed met kikkererwten en/of bulgur of quinoa, kan-ie heel goed dienen als maaltijdsalade. Ben je veganistisch, dan laat je de kaas weg. Zo niet dan is deze salade erg lekker met gebakken halloumi of feta.

VOOR 4 PERSONEN • 2 rode bieten • 100 gr. bulgur of quinoa, gekookt • 50 gram granaatappelpitjes • 2 sinaasappelen • 380 gram kikkererwten (uit blik, of nog lekkerder: geweekt en gekookt) • 4 bosuitjes • halloumi (zoute schapenkaas) of feta VOOR DE VINAIGRETTE • 4 el goede olijfolie • 1,5 el wittewijnazijn • 2 tl dijonmosterd • stukje fijngehakte gember • 1 tl suiker of honing • handje platte peterselie

TEKST

Antoinette Hertsenberg F OTO G R A F I E Sanne Tulp S T Y L I N G Ilona Jongepier V I S A G I E Bianca Fabrie D E N I M

JAS

Minimum S J A A L Ichy

Bietensalade met sinaasappel ZO MAAK JE HET

Pak de bieten per stuk in aluminiumfolie in en pof ze 2 uur lang op 150 °C. Dat kun je ook de avond ervoor doen. Poffen maakt de biet echt veel lekkerder dan de gekookte bieten uit de supermarkt. Wrijf de schil eraf en snijd de bieten in partjes of reepjes. Snijd de onder- en bovenkant van de sinaasappelen af en snijd lange de bolle kant de schil weg. Snijd de sinaasappelen in partjes; vang het sap op. Doe de uitgelekte kikkererwten, de granaatappelpitjes, de biet en sinaasappel en de fijngehakte bosuitjes in een kom. Hussel de ingrediënten voor de vinaigrette, voeg het sap van de sinaasappel toe. Giet deze over de gekookte bulgur of quinoa. Meng dit in de kom met de andere ingrediënten. Voeg naar smaak peper en zout toe. Strooi een handje peterselie over de salade. Snijd de halloumi in plakken en gril deze in de oven tot ze goudbruin zijn, of bak de in plakjes gesneden feta heel even in een koekenpan. Leg de kaas op de salade. Serveer met knapperig brood.

VARIEER MET BONEN In plaats van kikkererwten kun je ook kidney- of chilibonen in de salade doen. Zonder erwten en bulgur is de salade ook lekker bij gebakken aardappeltjes of een visje.

Voor vleeseters: in plaats van kaas kun je wat plakjes chorizo bakken en die door de salade mengen LENTE | 2017

RA02_95_ANTOINETTE.indd 95

95

30-03-17 15:29


HOOFDREDACTIE

Antoinette Hertsenberg & José Rozenbroek ARTDIRECTIE EN VORMGEVING

Ingrid Kottier CONCEPT

Maarten van den Biggelaar E IN D R E DAC T I E

BEEL D REDACT I E

WEBREDACT I E

Judith Postema

Anne-Marie Rem

Margot Bacsa

M ED EWERK ERS A A N D I T N UM M ER

Lara Aerts, Petra Baan, Wout Jan Balhuizen, Annemarijne Bax, Sophie van Boven, Linelle Deunk, Elleke van Duin, Bianca Fabrie, Fontaine Uitgevers, Richard Hassink, Getty Images, Ilona Jongepier, Myla Griese, Mara Grimm, Diet Groothuis, Marlies Hanse, Wilma van Hoeflaken, Gerhard Hormann, iStockphoto, Lotte Krijnen, Nico Kroon, Louis Lemaire, Sarah-Mie Luyckx, Loethe Olthuis, Teska Overbeeke, Anneloes Pabbruwee, Lieke Poll, Bonnita Postma, Niki Rap, Irene Ras, Anja Robertus, Marte van Santen, Mireille Schaap, Thea Seinen, Sanne Tulp, Jean-Pierre van de Ven, Marianne van der Velden UITGE V E R /D IR E C TE U R

REDACT I E- A D RES

MAR KET ING

Bert Rendering

info@radarplus.nl Postbus 28600, 1202 LR Hilversum

Marit Brok

L E Z E R SSE RV IC E

P RI J Z EN & VO O RWA A RD EN

SAL ES

Opgeven abonnement via radarplus.nl. Voor alle vragen over bezorging, betaling, adreswijziging e.d. kun je bellen op werkdagen van 9.00 tot 17.30 uur (donderdag tot 21.00 uur) en op zaterdag van 9.00 tot 13.00 uur naar 0900-5050600 (€ 0,35 per gesprek) of mailen naar lezersservice@radarplus.nl of schrijven naar Lezersservice RADAR+, Postbus 1431, 1000 BK Amsterdam.

Jaarabonnement: automatische incasso € 21,95, acceptgiro € 23,95. Het abonnementsgeld zal bij betaling per automatische incasso binnen 14 dagen voor aanvang van elke termijn worden afgeschreven. Het abonnement is tot wederopzegging en wordt voor onbepaalde tijd verlengd tenzij het uiterlijk één maand voor het einde van de abonnementsperiode is opgezegd. Een abonnement voor onbepaalde tijd kan worden opgezegd met één maand opzegtermijn.

Hearst Magazines Netherlands Singel 468, 1017 AW Amsterdam, tel. 020-262 30 00, fax 020-262 30 01 Jaap Schmitz (account manager) e-mail: jaap.schmitz@hearst.nl. De uitgever en de hoofdredactie zijn niet verantwoordelijk of aansprakelijk voor de inhoud van advertenties en behouden zich het recht voor advertenties zonder opgaaf van redenen te weigeren.

TR A F F IC & P R E P R E SS

D RUK

D I S T RI BU T IE LOSSE VER KOOP

VS&P, Amsterdam

Habo DaCosta, Vianen

Aldipress, Utrecht

R A DA R + IS E E N U ITGAV E VA N H I LV ERS UM S E M ED I A COM PAG N I E C. V . , O N D ERD EEL VA N AVROT ROS

Je gegevens nemen wij op in een bestand om uitvoering te geven aan de overeenkomst. De gegevens kunnen worden gebruikt voor analyses en om je te informeren over activiteiten en aanbiedingen van RADAR, AVROTROS en aan AVROTROS gelieerde activiteiten. Heb je er bezwaar tegen dat deze gegevens worden gebruikt voor het toezenden van informatie en aanbiedingen, stuur dan een briefje naar RADAR+, postbus 1431, 1000 BK Amsterdam, onder vermelding van ‘adressenbestand’. Hoewel aan de inhoud van RADAR+ de grootst mogelijke zorg wordt besteed, zijn fouten nooit helemaal uit te sluiten. De uitgever aanvaardt echter geen verantwoordelijkheid voor de gevolgen van foutieve informatie.

RA DA R T ES T PA N EL

Word lid van het testpanel, geef je mening en krijg daarnaast exclusief toegang tot hulpvideo’s, waarmee je verkopers op jouw rechten als consument kunt wijzen. Aanmelden doe je via radartestpanel.nl

96

RA DA R N I EUWS BRI EF

Blijf je graag op de hoogte van consumentenzaken? Wil je als eerste weten welke onderwerpen RADAR in de uitzending gaat behandelen? Abonneer je dan op onze gratis nieuwsbrief. Aanmelden via: radar.avrotros.nl

LENTE | 2017

RA02_96_COLOFON.indd 96

30-03-17 15:32


TEKST

Maarten van den Biggelaar I L L U S T R AT I E Petra Baan

LENTE | 2017

RA02_97_MAARTEN.indd 97

97

30-03-17 15:35


Voor u al

Advertentie

poloshirts extra voordelig

dit maga € 18,– ko

Topmerken tegen bodemprijzen

Binnenkant glad

Fijn piqué tricot 2 200 g/m

Turkoois

Wit

RIJS UW P DEEL

VOOR

60%

Paars

Groen

i.p.v.* 29,99 rijs 14,99 Personalshop-p

Marineblauw

V O O R D E E L P R IJ

Leem

Royal blauw Rood

11.

99

S

U spaart 18,– op de adviesprijs

Lichtblauw Uw maat Dames 36/38 40/42 Heren 42/44 46 = Bestelmaat S M

Zwart

! BESTELFORMULIER met 30 dagen omruil- en retourrecht Art.nr.

Bestelmaat

Afzender (AUB in blokletters invullen):

zine

n

rting

Merkkwaliteit van

Geborduurd Kappa Logo

Aantal

s lezer va

Artikelbeschrijving

i.p.v.*

Personalshopprijs

€ 29,99 € 14,99 € 11,99

Kappa poloshirt

€ 29,99 € 14,99 € 11,99

Kappa poloshirt

€ 29,99 € 14,99 € 11,99

Mevrouw

Heer

L

XL

XXL

• 100% zuiver fijn gekamd katoen • 200 g/m2

& 0800/020 33 77 FAX 0314/390 007

Om toegang te krijgen tot de online shop kunt u gebruik maken van de veiligheidscode hiernaast. (2 maanden geldig) De veiligheidscode is tevens uw waardeboncode. Uw korting wordt automatisch verrekent in het winkelmandje bij het inwisselen van de waarboncode. VEILIGHEIDSCODE

N3 1 83 WAARDEBONCODE

HHHHH

GOED 4.38/5.00

å

Hier snel naar de online shop!

Stand: 02/2017, 2.626 beoordelingen

Herroepingsrecht: u hebt het recht, gedurende 14 dagen zonder opgave van redenen deze overeenkomst tegenover Personalshop (Servus Handels- & Verlagsges.m.b.H.), schriftelijk, telefonisch, per fax of per e-mail aan postbus 16, 7030 AA Wehl, tel: 0800 - 020 33 77, fax: 0314 - 390 007, klantenservice@personalshop.com te herroepen. De herroepingtermijn begint op de dag van ontvangst van de artikelen. Stuur ons de artikelen uiterlijk 14 dagen na uw annulering retour. Wij verlenen u bovendien naast het wettelijk herroepingrecht een vrijwillige retourgarantie van totaal 30 dagen na ontvangst van de goederen voor zover het artikel compleet en in originele verpakking is en zich in ongebruikte en onbeschadigde toestand bevindt. Deze actie is niet geldig in combinatie met andere acties.

Straat en huisnr. Postcode en plaatsnaam

Versturen aan: Personalshop Postbus 16 7030 AA Wehl

E-mailadres

Actie nr. N3183

#

Aanbieding alleen geldig voor de lezers van dit magazine

Levering gebeurt op rekening in de volgorde van de ontvangen bestellingen. Alstublieft geen betaalmiddelen meezenden. Aanbiedingen gelden alleen in Nederland en zolang de voorraad strekt.

N3183 230x275 Radar+.indd 1 1234567_000_BW_RadarXX(adv).indd 999

48/50 56/58

P r o d u c t in fo

www.personalshop.com

Verzend- en verwerkingskosten à € 5,90

Achternaam, Voornaam

Geboortedatum

46 52/54

Kappa poloshirt met korte mouwen Rood Art.nr. 63.217.226 Paars Art.nr. 63.217.239 Turkoois Art.nr. 63.217.242 Groen Art.nr. 63.217.255 Leem Art.nr. 63.217.268 Wit Art.nr. 63.217.271 Lichtblauw Art.nr. 63.217.284 Marine Art.nr. 63.217.297 Zwart Art.nr. 63.217.301 Royal blauw Art.nr. 63.217.314

Eenvoudiger bestellen!

–60%

Kappa poloshirt

44 48/50

De gladde en zachte binnenkant verwent uw huid en voelt veel prettiger aan dan een gewone piqué. Het luchtige, lichte materiaal bestaande uit pure natuurlijke vezels laat uw huid ademen en zorgt zo voor een uitgebalanceerd lichaamsklimaat. Door het nonchalante model en het licht verlengde rugpand, maakt u met deze polo’s een bijzonder sportieve indruk. De kraag is fijnmazig in vorm gebreid.

5-sterren Personalshop garantie H H H H H

2 jaar garantie zonder “maar” Hoogste kwaliteitsgarantie Snelle levering Laagste prijsgarantie 30 dagen niet goed, geld terug-garantie**

* i.p.v.-prijzen hebben betrekking op de fabrikantenprijslijst of de verkoopadviesprijzen van de fabrikant **De algemene voorwaarden van Personalshop kunt u terugvinden op www.personalshop.com

01.03.2017 12:14:06 30-03-17 15:59


klein geluk Zaterdagochtend: croissantje, krantje, zon. Vincent

Mijn nieuwe coole zonnebril.

De nieuwe Radar+ ligt op de deurmat.

Alle kinderen op zaterdagavond op stap; mijn lief en ik hebben het huis voor onszelf.

Verheug me wild op het stedentripje met een van de zonen.

Familiereünie zonder ruzie!

Een goed gelukte schuimkraag op mijn latte.

Joop

Antoinette Elselien

Mijn moeder van 85 neemt haar kleindochter van 18 uit eten. Eva

Voor het eerst dit seizoen weer naar de camping. De boel schoongeschrobd en dan uitpuffen met een glas wijn. Klaartje

Dochter Fleur (10) regelt in het restaurant dat opa en oma vuurwerk op hun toetje krijgen omdat ze 41 jaar getrouwd zijn. Meddy

De eerste roos ontluikt aan de nieuwe rozenstruik. Marije

Appje van mijn vrouw: ze houdt van me. Bart

Karin

Margriet

Niki

Schaamteloos flirten met een vriend van vroeger. Marijke

Met een biertje op een terras in de zon. Toekijken hoe onze sociale Fem van drie de rest van de bezoekers vermaakt. Yvonne

Verse bloemen in mijn lievelingsvaas. Brecht

Mijn hart vervult zich van groot geluk Als ik mijn inmiddels veel te grote kat In zijn kitten-mandje Zie en hoor klauwen En spinnen Jules

LENTE | 2017

RA02_99_KLEIN GELUK.indd 99

99

03-04-17 14:30


Advertentie

Blij met onze aankoopmakelaar!

G E KOC HT

Een NVM-aankoopmakelaar helpt ook bij uw onderzoeksplicht Bij het kopen van een huis komt heel wat kijken. Zo heeft u onder andere een onderzoeksplicht, waarbij u vóór uw aankoop allerlei zaken die betrekking hebben op het huis zelf moet checken. Dit geldt ook voor de juridische aspecten van de aankoop. Een NVM-aankoopmakelaar is dé specialist die u hierbij kan adviseren. Daarnaast kan hij scherp voor u onderhandelen en het gehele aankooptraject tot en met de notaris voor u begeleiden. Wees verstandig en schakel bij het kopen van een huis een NVM-aankoopmakelaar in. Hij is u graag van dienst. Kijk op nvm.nl.

NVM17-1260 Adv Aankoopmakelaar 230x275 02-2017.indd 1 1234567_000_COV_RadarXX(adv).indd 999

28-02-17 16:01 30-03-17 15:46

Radar02lente2017  

Haal het beste uit jezelf en je geld!

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you