__MAIN_TEXT__

Page 1

‫‪1‬‬

‫ی ژنان ده‌ریده‌كات‬ ‫ی راگه‌یاندن‌و رووناكبیر ‌‬ ‫ی مارس • رێكخراو ‌‬ ‫چاپكراوێكی‌ تایبه‌ته‌ به‌هه‌شت ‌‬ ‫‪٢٠١٩/3/8‬‬

‫ی مارس • رێكخراوی‌ راگەیاندن و رووناكبیری‌ ژنان دەریدەكات‬ ‫ی تایبەتە بە‌هەشت ‌‬ ‫چاپكراوێك ‌‬

‫لەساڵی‌ رابردوودا(‪ )49‬كوژراون‪ ،‬تەنها چوار بكوژ دەستگیركراون‬

‫به‌پێـی‌ ئامارێكـی‌ به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تـی‌ به‌ره‌نگاربونـه‌وه‌ ‌ی هاتـووه‌‪ ،‬له‌سـاڵی‌ (‪ )49( ،)2018‬ژن كوژراون‪ ،‬ته‌نها چوار‬ ‫توندووتیـژی‌ دژی‌ ژنـان‪ ،‬له‌سـاڵی‌ رابـردوودا(‪ )49‬ژن لـه‌و تاوانبارانـه‌ ده‌سـتگیر كـراون‪‌ ،‬یه‌كێـك له‌وقوربانیانـه‌‬ ‫كـوژراون‪ ،‬ته‌نهـا بكـوژی‌ چـوار ژن ده‌سـتگیركراوه‌‪ ،‬ژنێكـی‌ ته‌مه‌ن(‪)45‬سـاڵ‪ ،‬كه‌سـاڵی‌ رابـردوو له‌گه‌ڕە‌كـی‌‬ ‫كه‌سـیان له‌وتاوانبارانـه‌ دانیشـتوی‌ هه‌نـده‌ران بـوون‪ .‬زه‌رگه‌تـه‌ی‌ شـاری‌ سـلێامنی‌‪ ،‬به‌گوللـه‌ له‌الیـه‌ن‬ ‫له‌ئاماره‌كـه‌ی‌ به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تـی‌ توندووتیـژ ‌ی دژی‌ ژنانـدا هاوسـه‌ره‌كه‌یه‌وه‌ كـوژرا‪ ،‬دوای‌ رووداوه‌كـه‌ تۆمه‌تبـار‬

‫بـۆ شـوێنی‌ نادیـار هه‌لاڵتبـوو‪ ،‬لـه‌رۆژی‌(‪)2019/2/20‬‬ ‫ده‌سـتگیركراوه‌‪ ،‬هـاوكات بكـوژی‌ (شـیالن) ئـه‌و كچـه‌‬ ‫یه‌زیدییـه‌ ته‌مه‌ن(‪)21‬سـاڵه‌ی‌ كه‌لـه‌رۆژی‌(‪)2016/3/13‬‬ ‫له‌ئاهه‌نگێكـی‌ هاوسـه‌رگیریه‌كه‌یدا له‌واڵتـی‌ ئه‌ڵامنیـا‬ ‫له‌الیـه‌ن ئامۆزاكه‌یـه‌وه‌ كـوژرا‪ ،‬دوابـه‌دوای‌ رووداوه‌كـه‌‬ ‫تۆمه‌تبـار هـه‌اڵت‪ ،‬پـاش ماوه‌یـه‌ك ده‌ركـه‌وت تاوانبـار‬ ‫گه‌ڕاوه‌تـه‌وه‌ بـۆ كوردسـتان‌و له‌نیـوه‌ی‌ كۆتایـی‌ سـاڵی‌‬ ‫(‪ )2018‬ده‌سـتگیر كـرا‪.‬‬ ‫ئاڤـان نه‌جمه‌دیـن یه‌كێكـی‌ تـره‌ لـه‌و قوربانیانـه‌ی‌‬ ‫ی واڵتـی‌‬ ‫لـه‌(‪ )2018/10/1‬له‌شـاری‌ سـتۆك ئـۆن ترێنتـ ‌‬ ‫به‌ریتانیـا به‌شـێوه‌ییه‌كی‌ دڕندانـه‌ له‌الیـه‌ن هاوسـه‌ری‌‬ ‫پێشـوییه‌وه‌ به‌ناوی‌(د‪.‬ع)درایـه‌ بـه‌ر چه‌قـۆ‪ ،‬ئـه‌و دایكـی‌‬ ‫سـێ‌ منـداڵ بـوو دوای‌ جیابونـه‌وه‌ی‌ له‌هاوسـه‌ره‌كه‌ی‌‬ ‫پۆلیسـی‌ ئـه‌و واڵتـه‌ رێگـه‌ی‌ نـه‌ده‌دا(د) منداڵه‌كانـی‌‬ ‫ببینێـت به‌هـۆی‌ تۆمه‌تبـار بوونـی‌ به‌ئه‌نجامدانـی‌‬ ‫توندووتیـژی‌‌و په‌الماردانـی‌ منـداڵ‪ ،‬لـه‌(‪)2019/2/12‬‬ ‫ده‌سـتگیر كـرا‪ ،‬دانـی‌ به‌تاوانه‌كه‌یـدا نـا‪ ،‬هاوشـێوه‌ی‌‬ ‫رووداوی‌ كوشـتنه‌كه‌ی‌ ئاڤـان‪ ،‬كوشـتنی‌ كچـه‌ كوردێكـی‌‬ ‫دیكـه‌ی‌ دانیشـتوی‌ شـاری‌ ڤێینـای‌ واڵتـی‌ نه‌مسـایه‌‬ ‫كه‌لـه‌رۆژی‌(‪ )2018/9/8‬له‌شـوقه‌كه‌ی‌ خـۆی‌‌و له‌الیـه‌ن‬ ‫كـوڕە كوردێكـه‌وه‌ به‌نـاوی‌(د) كه‌خۆشه‌ویسـتی‌ بـووه‌‪،‬‬ ‫به‌چه‌قـۆ له‌ملـی‌ ده‌درێـت‌و گیـان له‌ده‌سـت ده‌دات‪،‬‬ ‫دوای‌ ده‌سـتگیركردنی‌ تاوانباردانـی‌ به‌تاوانه‌كه‌یـدا نـاوه‌‪.‬‬

‫هه‌رێمی‌ كوردستان‪‌،‬لە هه‌رمانگێكدا چوار ژن كوژراون‬ ‫به‌پێی‌ ئامارێكی‌ تۆماركراوی‌ سایتی‌ رێوان‪ ،‬له‌ساڵی‌(‪ ،)2018‬كوژراون‌و خۆیان كوشتوه‌‪ )50( ،‬حاڵه‌ته‌ له‌ساڵی‌ (‪)2018‬‬ ‫(‪ )50‬حاڵه‌تی‌ كوشنت‌و خۆكوشتنی‌ ژنان‪ ،‬تۆماركراوه‌‪ ،‬هاوكات دا‪ ،‬ئه‌مه‌ له‌كاتێكدایه‌ ئاماره‌كه‌ی‌ سایتی‌ رێوان به‌شێوه‌یه‌كی‌‬ ‫به‌پێی‌ ئاماری‌ به‌رێوه‌به‌رایه‌تی‌ به‌ره‌نگاربونه‌وه‌ ‌یتوندووتیژی‌ بنه‌ڕه‌تی‌ نیه‌‪ ،‬به‌ته‌نیا ژماره‌ی‌ ئه‌و حاڵه‌تانه‌ی‌ تۆماركردووه‌‬ ‫كه‌هه‌واڵ‌و رووداوه‌كه‌ی‌ پێگه‌یشتوه‌‌و پشرتاستی‌‬ ‫دژ ‌ی ژنان (‪ )122‬حاڵه‌تتۆماركراوه‌‪.‬‬ ‫به‌پێی‌ ئاماره‌كانی‌ سایتی‌ رێوان‪ ،‬رێژە ‌ی ئه‌و ژنانه‌ی‌ كردوه‌ته‌ووه‌‪ ،‬له‌و رێژە‌یه‌ش (‪)19‬حاڵه‌تیان كوشنت‬

‫بووه‌‪ )27(،‬حاڵه‌تیان خۆكوشنت بووه‌‪ ،‬به‌پێی‌ ئامارێكی‌‬ ‫به‌رێوبه‌رایه‌تی‌ به‌ره‌نگاربونه‌وه‌ی‌ توندووتیژی‌ دژ به‌ژنان‬ ‫له‌هه‌مان ساڵدا(‪ )122‬حاڵه‌تی‌ كوشنت‌و خۆكوشتنی‌ ژنان‬ ‫باڵوكراوه‌ته‌وه‌‪ ،‬له‌و رێژە‌یه‌ش (‪)49‬حاڵه‌تی‌ كوشنت‪)73( ،‬‬ ‫حاڵه‌تیان خۆكوشنت بووه‌‪.‬‬

‫‪ 15‬كچی‌ رزگاربووی‌ ئێزیدی‌‪ ،‬لەكەمپەكاندا خۆیان كووشتوە‬

‫بەپێی‌ ئاماری رێكخراوی‌ جڤین بۆگەشەپێدانی‌ كۆمەڵگە‪،‬‬ ‫لەساڵی‌ رابردوودا‪)15( ،‬كچی‌ ئێزیدی‌ رزگاربووی‌ دەستی‌‬ ‫داعش‪ ،‬لەناوكەمپەكاندا خۆیان كووشتوە‪ ،‬سەرۆكی‌‬ ‫رێكخراوەكەش دەڵێت ״خۆكوژی‌ لەناوكچان‌و ژنانی‌‬ ‫ئێزیدا‪ ،‬روو لەزیادبوونە״‪.‬‬ ‫ی ئاماری‌ رێكخراوی‌ جڤین بۆگەشەپێدانی‌ كۆمەڵگە‪،‬‬ ‫بەپێ ‌‬

‫كەدەست رێوان كەوتووە‪ ،‬لەساڵی‌ رابردوودا(‪)15‬‬ ‫كچی‌ ئێزید ‌ی رزگاربووی‌ دەستی‌ داعش‪ ،‬كەتەمەنیان‬ ‫لەنێوان(‪)25_14‬ساڵیدا‪ ،‬لەناوكەمپەكاندا خۆیان‬ ‫كووشتوە‪ ،‬لەمبارەییەوە سەرۆكی‌ رێكخراو ‌ی ناوبرا‌و‬ ‫كاوە عیدۆ لەلێدوانێكیدا دەڵێت ״خۆكوژی‌ لەناو كچان‌و‬ ‫ژنان ئێزیدا‪ ،‬روو لەزیادبوونە‪ ،‬زۆربەی‌ ئەوانەشی‌‬

‫هانا بۆخۆكوژی‌ دەبەن‪ ،‬ئەوكچ‌و ژنانەن كەلەدەست‬ ‫داعش رزگاریان بووە״‪ ،‬ئەو بەنیگەرانیەوە ئاماژە بۆ‬ ‫ئەوەدەكات كەناجێگیری‌ بار ‌ی دەروونی‌ ئەو كچ‌و ژنانە‬ ‫هۆكارێكە بۆ خۆدكوژی‌‌و وتی‌״زۆربەی‌ زۆری‌ ئەوكچ‌و‬ ‫ژنانە لەبارودۆخێكی‌ دەروونی‌ ناجێگردان‪ ،‬بەتایبەت‬ ‫ئەوژنانەی‌ كەدوای‌ رفاندنیان لەالیەن داعشەوە بونەتە‬ ‫دایك״‪.‬‬ ‫كاوە عیدۆ ئاماژەیدا بەژمارە ‌ی ئەوكچ‌و ژنانەی‌ لەدەستی‌‬ ‫داعش رزگاریان بووە‪ ،‬وتی‌ ״نزیكەی‌ (‪ )50‬كچ‌و ژنن‪،‬‬ ‫لە(‪)17‬كەمپی‌ تایبەت بەئاوارەكانی‌ ئێزیدین لەپارێزگای‌‬ ‫دهۆك‪ ،‬بەاڵم ژیانی‌ كەمپ بۆ ئەوكچ‌و ژنانە وەك دۆزەخ‬ ‫وایە״‪ ،‬وتیشی‌״ لەسایەی‌ ئەویادەوەرییە تاڵەی‌ رۆژگاریان‬ ‫پێ‌ بەسەربردووە‪ ،‬ژیانیان بووەتە تراژدیایەكی‌ راستەقینە״‪،‬‬ ‫سەبارەت بەچارەسەری‌ دەروونی‌ بۆ رزگاربووان‪ ،‬سەرۆكی‌‬ ‫رێكخراوە باس لەوەدەكات كەسەدان كچ‌و ژن رەوانەی‌‬ ‫سەنتەرەكانی‌ چارەسەری‌ دەروونی‌ كراون لەدهۆك‪.‬‬ ‫لەبەرەبەیانی‌ (‪)3‬ی‌ شوباتی‌ ساڵی‌(‪ ،)2014‬هێزە‬ ‫چەكدارەكانی‌ داعش هەڵیانكوتایە سەر قەزای‌ شەنگاڵ‌و‬ ‫بەهەزارەها پیا‌و گەنج‌و منداڵیان كوشت‪ ،‬هەزارەها كچە‬ ‫ئێزیدیان وەك كەنیزەك دەست بەسەركرد‌و تائێستاش‬ ‫ژمارەیەكی‌ زۆر لەو كچ‌و ژنانە چارەنوسییان نادیارە‪.‬‬

‫‪٢٠١٩/3/8‬‬

‫لەماوەی‌ حەوت مانگدا‬ ‫ی‬ ‫(‪)5‬حاڵەت بەهۆ ‌‬ ‫تۆڕەكۆمەاڵیەتیەكانەوە‬ ‫خۆیان كوشتووە‬ ‫بەپێی‌ ئاماری‌ رێكخراوی‌ تایبەت لەبوار ‌ی‬ ‫كێشەكانی‌ شۆسیاڵ میدیا لەكوردستان‪ ،‬لەماوەی‌‬ ‫حەوت مانگدا(‪)5‬كەس بەهۆی‌ كێشەی‌ تۆڕی‌‬ ‫كۆمەاڵیەتیەكانەوە خۆیان كوشتووە‌و (‪)2‬حاڵەتیش‬ ‫لەترسی‌ خێزانەكانیان لەماڵەوە رایانكردووە‌و ماڵیان‬ ‫بەجێهێشتووە‪.‬‬ ‫بەپێی‌ ئاماری‌ رێكخراوی‌ (تێك هارت)‪ ،‬كەتایبەتە‬ ‫بەبواری‌ كێشەكانی‌ سۆشیاڵ‌ میدیا‪ ،‬بەهاوكاری‌‬ ‫كۆمپیانیای‌ (یۆگارد) لەكوردستان‪ ،‬تەنها‬ ‫لەماوەی‌(‪ )7‬مانگدا(‪)5‬كەس بەهۆی‌ كێشەی‌ تۆڕی‌‬ ‫كۆمەاڵیەتیەكانەوە خۆیان كوشتووە‌و (‪)2‬حاڵەتیش‬ ‫لەترسی‌ خێزانەكانیان لەماڵەوە رایانكردووە‌و ماڵیان‬ ‫بەجێهێشتووە‪ ،‬ئەو رێكخراوە تەنها ئامارەكانی‌‬ ‫مانگەكانی‌(‪ 2018/8/1‬تا ‪ )2019/2/20‬بۆ رێوان‬ ‫ئاشكراكرد‪ ،‬كەبەپێی‌ ئامارەكە (‪)423‬حاڵەت تایبەت‬ ‫بووە بەكێشەكانی‌ كچان كە(‪ )238‬حاڵەتیان‪ ،‬دانانی‌‬ ‫فەیسبوك‌و ئەكاونت بووە بەناوییانەوە‌و(‪)130‬‬ ‫حاڵەتیشیان لەرێگەی‌ خۆشەویست‌و خزم‌و هاوڕێی‌‬ ‫خۆیانەوە‌و بەهۆی‌ تۆڕی‌ كۆمەاڵیەتیەوە رووبەڕوی‌‬ ‫كێشە بونەتەوە‪ )108( ،‬حاڵەتیش هاككراون‌و دواتر‬ ‫بەهەمان ناوو وێنەوە ئەكاوتنی‌ تر دانراوە‌و(‪)112‬‬ ‫حاڵەتیش ئەكاوتنەكانیان هاككراوە‌و دواتر لەبەرامبەر‬ ‫بڕێك پارەدا پێانفرۆرشاوەتەوە‌و یاخود ئەكاوتنەكانیان‬ ‫سوتێرناون‪ ،‬لەمبارەییەوە سەرچاوەیەك لەرێكخراوی‌‬ ‫ئاماژەپێكراو‌و تایبەت بەرێوانی‌ وت ״رێكخراوەكەمان‬ ‫توانیویەتی‌‪ ،‬تاڕادەیەكی‌ باش هاوكاری‌ ئەو حاڵەتانە‬ ‫بكات‪ ،‬بەتایبەت ئەوكەیسانەی‌ هاتونەتە الی‌ ئێمە‪،‬‬ ‫متامنەیان بەلێكۆڵینەوەكانی‌ دەزگا ئەمنیەكان‬ ‫نەبووە״‪ ،‬وتیشی ‌״بەتایبەت كەیسەكان پێیان خۆش‬ ‫نیە‪ ،‬دۆسیەیان هەبێت‌و بچنە بنەكەكانی‌ پۆلیس‌و‬ ‫دادگا‪ ،‬بۆیە دێنە الی‌ ئێمە بۆئەوەی‌ بەزووترین كات‌و‬ ‫بێ‌ هاتوچۆ كۆتایی‌ بەكێشەكانیان بهێنن״‪.‬‬ ‫لەدرێژەی‌ قسەكانیدا ئەو سەرچاوەیە ئاماژەی‌‬ ‫بۆ ئەوەكرد كەژمارەیەك لەكەیسەكانیان باری‌‬ ‫دەروونیان ناجێگیربووە‪ ،‬بەجۆرێك بیریان لەخۆكوژی‌‬ ‫كردوەتەوە‌و دەڵێت ״(‪)11‬كەیسامن هەبوو‬ ‫كەسەرجەمیان كچ بوون‪ ،‬باری‌ دەروونیان باش نەبوو‪،‬‬ ‫تەنانەت گەیشتبونەی‌ ئەوەی‌ كۆتایی‌ بەژیانیان‬ ‫بهێنن״‪ ،‬باسیشی‌ لەوەكرد كەژمارەیەك لەكەیسەكانیان‬ ‫لەالیەن ئەوكەسانەی‌ هەڕەشەی‌ باڵوكردنەوەی‌‬ ‫ڤیدیۆو وێنەكانی‌ دەكردن‪ ،‬ناچاریكردبوون وێنە‌و‬ ‫ڤیدیۆی‌ زیاتر بنێرن لەبەرامبەر بێدەنگ بوونیدا‌و‬ ‫دەڵێت ״(‪ )12‬كەیسیشامن هەبووە بەالیڤ ڤیدیۆی‌‬ ‫رووتیان پێكردوون‪ ،‬كە(‪ )8‬لەوانە پیاوو بوون‌و (‪)4‬كچ‬ ‫بوون״‪ ،‬سەبارەت بەچۆنیەتی‌ چارەسەركردنی‌ كێشەی‌‬ ‫كەیسەكان ئەو سەرچاوەیە دەڵێت ״خۆشبەختانە‬ ‫توانیومانە ڤیدیۆی‌ ئەو كەیسانە لەمۆبایلی‌ كەسی‌‬ ‫هەڕەشەكەر بسڕینەوە‌و مۆبایلەكانیان بسوتێنین״‪.‬‬ ‫ئەو سەرچاوەیەی‌ رێكخراوەكە ئاماژەی‌ بۆ ئەوەشكرد‬ ‫كە(‪)3‬كەیسیان منداڵن‌و تەمەنیان لە(‪)24-16‬‬ ‫ساڵیدایە‌و (‪ )18‬كەیسیشیان لەرێگەی‌ ژمارەی‌‬ ‫نەنارساوەوە بێزاردەكرێن‪.‬‬


‫‪2‬‬

‫چاپكراوێكی‌‌تایبه‌ته‌‌به‌هه‌شتی‌‌مارس‌•‌رێكخراوی‌‌راگه‌یاندن‌و‌رووناكبیری‌‌ژنان‌ده‌ریده‌كات‬ ‫‪٢٠١٩/3/8‬‬

‫هیچ شتێك لەوە بەئازارتر نیە‬ ‫حەقیقەتی شتەكانت البێتو نەزانیت بۆكوێی بەریت‬ ‫مانــدووم لەنوســینی بابەتــی دووبــارە‪ ،‬چەندیــن‬ ‫جــار پێنــوس دەخەمــە ســەر كاغــەز بنوســم‪ ،‬بــەاڵم‬ ‫پــاش رامانێكــی زۆر لەســەر الپــەڕەی كاغەزەكــە بــێ‬ ‫ئــەوەی بتوانــم یــەك ووشــە بنوســم لولــی دەكــەمو‬ ‫فڕێــی دەدەم‪ ،‬زیاتــر لــە(‪ )25‬ســاڵە ئێمــە دەنوســینو‬ ‫قســەدەكەین‪ ،‬هــاوار دەكەیــن‪ ،‬بــەاڵم نــەك هــەر‬ ‫گوێیــەك نیــە بــۆ بیســن‪ ،‬بەڵكــو زۆر بەجوانــی ئیــش‬ ‫لەســەر تێكشــكاندنی ئــەو کەســانە دەکرێــت کــە‬ ‫نــاڕازیو تــوڕەن‪ ،‬ئاخــر دەبێــت دوای(‪ )25‬ســاڵ‬ ‫لەحوكمڕانــی‪ ،‬هــەر رۆژەو ژنێــك الشــەكەی فــڕێ‬ ‫بدرێــتو كاردانەوەیەكــی ئەوتــۆ بەجــێ نەهێڵێــت‪،‬‬ ‫رۆژبــەڕۆژ باندەكانــی دژ بەئــازادی فراوانــر بــنو ژیانی‬ ‫هاوواڵتــی ببێتــە گەمــە بەدەســتیانەوەو هێزێكیــش‬ ‫نەبێــت بیانوەســتێنێت‪ ،‬هــەروەك لەئامــاری(‪)8‬‬ ‫مانگــی گروپــی كۆمپانیــای (یــورگارد)‪ ،)423( ،‬پەیــجو‬ ‫ئیمەیــل كەهەڕەشــەی باڵوكردنــەوەی وێنــەی كچــانو‬ ‫ژنانــی كــردووە لەكارخــراوە‪ ،‬ئەمــە جگەلــەوەی‬ ‫رۆژانــە چەندیــن ســكااڵ روو لەبنكەكانــی پۆلیــسو‬ ‫ئاســایشو رێكخراوەكانــی ژنــان دەكات‪ ،‬زۆر لــەم‬ ‫كچانــە لەمەرگــی حەمتــی رزگارك ـراون‪ ،‬یــان زۆرخێ ـزان‬ ‫لەهەڵوەشــانەوە‪ ،‬رزگار ك ـراوە‪ ،‬هەندێــك لــەو ژنانــەی‬ ‫هەڕەشــەی باڵوكردنــەوەی وێنەیــان لێدەكرێــت‪ ،‬یــان‬ ‫وێنەیــان باڵودەكرێتــەوە خۆیــان دەكــوژن یــان خۆیــان‬ ‫دەســوتێنن‪ ،‬یاخــود دەكوژرێــن‪.‬‬ ‫دۆســییەكانی ئــەم كێشــانەو زۆر لەو تاوانانــەی بەرامبەر‬ ‫ژنــان دەكرێــت‪ ،‬بــۆ دامــەزراوەو دەزگا پەیوەنــدارەكان‬ ‫بایەخێكــی ئەووتــۆی نیــە‪ ،‬هەندێكجــار رێــڕەوی‬ ‫لێكۆڵینەوەكانیــان دەگۆڕدرێــت‪ ،‬یــان بەڵگــەكان لەنــاو‬ ‫دەبرێــنو گــەر لــەو(‪ )100‬تاوانانــەی بەرامبــەر بەژنــان‬

‫”‬

‫رووناك فەرەج رەحیم‬

‫ئەنجــام دەدرێــت‪ ،‬چەنــد دۆســیەیەكی كەمــی بنەماڵــە‬ ‫ببنــە خاوەنــیو ســوربن لەســەر سـزادانی تۆمەتبارەكــەو‬ ‫بەڵگــەی لەســەر بێــت‪ ،‬ئــەوە كۆدەنگیەكــی ئاشــكراو‬ ‫پەنهــان هانــدەرە بــۆ ســوڵح كــردنو داخســتنی‬ ‫دۆســیەكە‪.‬‬ ‫زۆرن ئــەو زوڵمــە پەنهانانــەی بەرامبــەر بەژنــان‬ ‫دەكرێــنو بەبــێ دەنگــی تێدەپەڕێرنێــن‪ ،‬ترســێكی‬ ‫قــوڵ دایگرتــووم بەتایبــەت گەورەتریــن مەترســی‬ ‫لەهــەر شــوێنیكدا ئەوەیــە كــەدەزگا ئەمنــیو‬

‫خەڵــك‪ ،‬بێباكــیو دڵڕەقــی ئــەم كەســانە لــەم شــوێنە‬ ‫هەســتیارانەدا رۆڵ دەبینــن بــۆ سازشــكردن لەســەر‬ ‫دۆســیەی خەڵــكو گۆڕینــی رێــڕەوی لێكۆڵینــەوەكانو‬ ‫دزەپێكردنــی زانیــاری‪ ،‬ئەمــە جەنگێكــی دەروونــی‬ ‫نهێنیــە كەچەندیــن ســاڵە لەگــەڵ خەڵكــە بــێ پشــتو‬ ‫هەژارەكــە دەكرێــت‪ ،‬بۆئەمــەش بەدەیــان بەڵگەمــان‬ ‫لەبەردەســتە بۆمنونەی(ئــەو پیــاوو ژنــەی چەندیــن‬ ‫جــار روویانكــردە رێكخراوەكەمــان‪ ،‬كــوڕی بەرپرســێك‬ ‫هەڕەشــەی باڵوكردنــەوەی وێنــەی ژنەكــەی لێدەكــرد‪،‬‬

‫گەورەترین مەترسی لەهەرشوێنیكدا‬ ‫ئەوەیە دەزگا ئەمنیو یاساییو‬ ‫کۆمەاڵیەتیەكانی حیزبو حكومەت‬ ‫تێكەڵنب‬

‫یاســاییو كۆمەاڵیەتیەكانــی حیــزبو حكومــەت‬ ‫تێكەڵــن‪ ،‬پڕبكریــن لەپیــاوانو ژنانێــك كەمەرجــی‬ ‫یەكــەم بۆدانانیــان ملكەچــی بێــت بــۆ كەســێك یــان‬ ‫حێزبێــك نــەك باوەڕبــوون بــەوكارەی دەیــكات‪،‬‬ ‫مەترســی گەورەتــر ئەوەیــە لەنــاو دەزگا ئەمنیەكانــدا‬ ‫كارمەنــد هەبێــت بوبێتــە ئامێرێكــی ترســناك بۆخەڵــك‪،‬‬ ‫دڵــڕەقو بــێ منــەتو بێبــاك بــن‪ ،‬لەبەرامبــەر ئــازاری‬

‫”‬

‫دادوەرێکــی ئــەو شــوێنە بەپیاوەكــەی وتبــوو كــەس‬ ‫دەســەاڵتی نیــە بیگرێــت‪ ،‬لەبەرئــەوەی (پشــتی‬ ‫بەهێــزی هەیــە)‪ ،‬یــان ئــەو كچــە گەنجــەی ســاڵێكە‬ ‫هەڕەشــەی باڵوكردنــەوەی وێنــەی لێدەكرێــت‪ ،‬خــۆیو‬ ‫خێزانەكــەی شــوێن نەمــا هانــای بــۆ نەبــەن‪ ،‬بــەاڵم ئــەو‬ ‫كــوڕەی هەڕەشــەكان دەكات نەدەســتگیر دەكرێــت‬ ‫نــە دەوەســتێرنێت لەبــەر ئــەوەی پشــتی هەیــە‪،‬‬

‫ترســناكی ئــەم دۆخــە گەشــتوەتە ئاســتێك كاتێــك(پ)‬ ‫تەمەن(‪)17‬ســاڵ خــۆی دەســوتنێت بەهــۆی ئــەوەی‬ ‫كوڕێــك هەڕەشــەی باڵوكردنــەوەی وێنــەی دەكات‪،‬‬ ‫پێــش مردنــی لەالیــەن پۆلیســەوە وتــەی لێوەرگی ـراوەو‬ ‫لەوتەكانیــدا بــاس لــەوەدەكات كەســەرجەمی‬ ‫بەڵگەكانــی لەئایپــادو مۆبایلەكەیدایــەو هەمــان رۆژی‬ ‫رووداوەكــە مۆبایلوئایپادەكــەی لەالیــەن دامــەزراوە‬ ‫پەیوەندارەكانــەوە دەســتی بەســەرداگیراوە‪ ،‬پــاش ‪3‬‬ ‫رۆژ لەرووداوەكــە هەمــوو بەڵگــەكان پــاك كراونەتــەوە‬ ‫بۆئــەوەی بەڵگــەی بەردەســت نەبێــت لەســەر‬ ‫تۆمەتبــار‪ ،‬بــەاڵم باوكــی(پ) بەهــاوكاری كۆمپانیــای‪،‬‬ ‫یــورگارد بەڵگەكانــی هێناوەتــەوە‪ ،‬كاتێــك كۆمێنتەكانــی‬ ‫ئــەم كچــە(‪ )17‬ســاڵە دەخوێنیتــەوە قوڵــی ئــەو كێشــەو‬ ‫ئازارانــە بەروونــی بەرهەســت دەكەیــت‪ ،‬كەكچانــی‬ ‫گەنــج پێــوەی دەناڵێنــن‪ ،‬لەچەندیــن شــوێندا كچەكــە‬ ‫لەكوڕەكــە دەپاڕێتــەوەو دەڵێــت ״مــن كچــی ئــەوە نیــم‬ ‫لەگەڵــت بێمــە دەرەوە‪ ،‬ئەگــەر حــەزت لــەو شــتانەیە‬ ‫بــڕۆ ژن بێنــە״‪ ،‬هــەر ئــەم كچــە لەدەیــان شــوێندا‬ ‫بەكوڕەكــە دەڵێت״بەخــوا خــۆم دەكــوژم״‪ ،‬ئافەریــن‬ ‫دەزگای بەرپــرس ئــەم بەڵگانــە هەمــووی بســڕیتەوە‪..‬‬ ‫لەهەمــوو وێســتەگەیەكی لێكۆڵینــەوەش بەباوكــی ئــەم‬ ‫كچــە دەڵێــن بــۆ ناچیــت ســوڵح بكەیــت‪.‬‬ ‫بەدەیــان دایــكو باوكــی دڵشــكاو ملیــان بــۆ ســوڵح‬ ‫نــەداوەو وازیــان لەدۆســیەكانیان هێنــاوە‪ ،‬ئەمــە‬ ‫مشــتێكە لەخــەرواری ئــازاری خەڵــك‪ ،‬كەگوێیــەك نیــە‬ ‫بیبیســتێت‪ ،‬دیــارە هیــچ شــتێك لــەوە ســەخر نیــە خۆت‬ ‫بەزمانحاڵــی زوڵــم لێكــراوان بزانێــتو دەســەاڵتت‬ ‫نەبێــت‪ ،‬هیــچ شــتێك لــەوە بەئازارتــر نیــە حەقیقەتــی‬ ‫شــتەكانت البێــتو نازانیــت بــۆ كوێــی بەریــت‪.‬‬

‫ببە بەسەرچاوەی هێزی خۆت‬ ‫خەیاڵ هیوا‬ ‫لەتەمەنــی منداڵییــەوە بــۆم دەركــەوت‪ ،‬لەهاوڕێكانــم‬ ‫جیــاوازمو جیــاواز بیــر دەكەمــەوە‪ ،‬هەمیشــە بیــرم‬ ‫لەوەدەكــردەوە‪ ،‬خەونــم ئــەوە بــوو كەببمــە كچێــك‬ ‫نــەك تەنهــا ئێـراقو كوردســتان‪ ،‬بەڵكــو بتوانــم هەمــوو‬ ‫جیهانیــش بگــۆڕم‪ ،‬خەونــم بــەوەوە دەبینــی كــە‬ ‫لەجیهانێكــدا‪ ،‬كار بكــەم جەنگــی تێــدا نەبێــتو پــڕ‬ ‫بێــت لەخۆشــی بــۆ منــدااڵن‪.‬‬ ‫ژیــانو گەورەبوونــم لەكوردســتان‪ ،‬وایلێكــردم درك‬ ‫بەوەبكــەم كەمــن لەكۆمەڵگایەكــی زۆر داخــراودا‬ ‫دەژیــم‪ ،‬كەتیایــدا زۆر زۆر قورســە كــچ نــەك تەنهــا‬ ‫خەونەكانــی بهێنێتــە دی‪ ،‬بەڵكــو هــەر خەونیشــی‬ ‫هەبێــت‪ ،‬بــۆم دەركــەوت كەمــن چیــر منــداڵ نیــم‪،‬‬ ‫كەوتومەتــە نــاو چەندیــن بــەر بەســتو یاســاوكلتورو‬ ‫نەریتــی كۆمەڵگــە‪ ،‬زۆر گــران بــوو هەڵســوكەوتیان‬ ‫لەگــەڵ بكــەم‪.‬‬ ‫مــن كچێــك بــووم خەونــم هەبــوو‪ ،‬بــەاڵم لــە نــاو‬ ‫چەندیــن بەربەســتی نەریتیــدا وون بــووم‪ ،‬گــەورە‬ ‫بــووم لەگــەڵ ئــەو هیوایــەی هەمبــوو بــۆ بەدیهێنانــی‬ ‫خەونەكانــم‪ ،‬دواتــر كەبــۆم دەركــەوت بەهــۆی ئــەو‬ ‫بەربەســتانەوە ناتوانــم خەونەكانــم بهێنمــە دی‬ ‫قورســرینو ناخۆشــرین هەســت بــوو‪ ،‬بــەاڵم گــەورە‬ ‫بــووم‪ ،‬بــووم بــە (‪)16‬ســاڵو قوتابخانــەم تەواوكــرد‪،‬‬ ‫خێزانەكــەم نەیــان دەهێشــت لەزانكــۆ ئــەو بابەتانــە‬ ‫بخوێنــم كەحــەزم لێــی بــوو‪ ،‬بۆیــە زمانــی ئینگلیزیــم‬ ‫لەشــارەكەم خوێنــد‪ ،‬لەقۆناغــی دووەمــی خوێندنــدا‬

‫بــووم كــە بــەزۆر ملكەچــی فەرمانــی شــووكردنیان‬ ‫كــردم بــەو ئامۆزایــەم كــە بە(مامــە) بانگــم دەكــرد‪.‬‬ ‫لەجیاتــی دەســتپێكی ژیانێكــی نــوێ‪ ،‬خــۆم لەحاڵەتــی‬ ‫خــەمو بــێ هیوایــدا بینیــەوە‪ ،‬نەمزانــی چــۆن لەگــەڵ‬ ‫كەســێك بــم كەناتوانــم پێبكەنــم لەگەڵــی‪ ،‬زۆر جــار‬ ‫لەكاتــی دەســتگیرانیدا هەوڵمــدا لێــی جیاببمــەوە‪،‬‬ ‫بــەاڵم خێزانەكــەم نەیاندەهێشــت‪ ،‬پێیــان وابــوو ئەگــەر‬ ‫مــن لەتەمەنــی(‪ )18‬ســاڵیدا تــەاڵق وەربگــرم‪ ،‬ئــەوا‬ ‫دەبێتــە مایــەی سەرشــۆری بــۆ خــۆمو خانەوادەكــەم‪،‬‬ ‫دووبــارەو دووبــارە هــەر جارێــك دەمویســتم تــەاڵق‬ ‫وەربگــرم خێزانەكــەم نەیاندەهێشــتو پاســاویان‬ ‫دەهێنایــەوە‪ ،‬هەندێكجاریــش لێیــان دەدام‪ ،‬نەمدەزانــی‬ ‫بــۆ كــوێ بــڕۆمو داوای یارمەتــی لەكــێ بكــەم‪.‬‬ ‫دوای ســاڵونیوێك ســەیری خۆمــم كــرد‪ ،‬ئــەو كچــە‬ ‫نەمابــووم كەخەونــم هەبــوو‪ ،‬ئــەو كچەنەبــووم‬ ‫كەبیــری لەخــەونو ئامانجەكانــی دەكــردەوە‪ ،‬نوقمــی‬ ‫كێشــەی كۆمەاڵیەتــی ببــومو تەنهــا بیــرم لەرێگەیــەك‬ ‫دەكــردەوە كەلێیــان دەربچــم‪ ،‬بــۆم دەركــەوت كەهێــزی‬ ‫خۆمــم لەدەســت دابــوو بەهــۆی ئــەو خەموفشــارەی‬ ‫كەلەناخمــدا بــوو‪ ،‬بۆیــە بڕیارمــدا هەســتمەوە لەبــەر‬ ‫خەونەكانــم لەبــەردەم ئاوێنەیــەك وەســتامو بەخۆمــم‬ ‫گوت(تــۆ بــۆ ئــەوە لەدایــك نەبــووی ئــازار بچێژیــت‪،‬‬ ‫بەڵكــو بــۆ ئــەوەی كاری نــاوازە ئەنجــام بدەیــتو‬ ‫جیهــان بگۆڕیــت)‪ ،‬بۆیــە لــەدوای ئــەو رۆژە توانیــم‪،‬‬ ‫تــەاڵق وەربگــرمو لەهەمــوو بەربەســتو یاســاكانی‬ ‫خێزانەكــەمو كۆمەڵگاكــەم دەربازببــم‪.‬‬ ‫رۆژەكانــی دوای جیابوونــەوەم ئەوەنــدە ئاســان نەبــوو‪،‬‬

‫كەبیــرم لێدەكــردەوە‪ ،‬زۆر لەمــاوەی دەســتگیرانییەكەم‬ ‫ســەخر بــوو‪ ،‬بۆیــە مــاوەی(‪ )2‬ســاڵ‪ ،‬بەئێستاشــەوە‬ ‫كە(‪)7‬ســاڵ دەبێــت زۆربــەی ئەندامانــی خانەوادەكــەم‬ ‫بەدایكــمو باوكیشــمەوە نــاڕازیو تــوڕەن لێــم‪،‬‬ ‫بۆماوەی(‪)2‬ســاڵ‪ ،‬كەســم نەبــوو قســەی لەگــەڵ بكــەم‪،‬‬ ‫هەندێكجــار قســەكانی خەڵكــی ئەوەنــدە رەق بــوون‬ ‫وایــان لێكــردم كۆتایــی بەژیانــم بێنــم‪ ،‬قســە نەكردنــم‬ ‫لەگــەڵ ئەندامانــی خێزانەكــەم لەالیــەک‪ ،‬لەالیەكــی‬ ‫تــرەوە رێگەیــان پــێ نــەدەدام هاوڕێكانیشــم ببینــم زۆر‬ ‫ســەخت بوو‪ ،‬ئەو رووداو ئاســتەنگیانە نەیان وەســتاندم‬ ‫لەخەونەكانــم‪ ،‬تاكــە ســەرچاوەی هێــزی خــۆم بــووم‪،‬‬ ‫مێشــكم وا راهێنــاوە كەهەریەكێــك لــەو ئازارانــە بــكات‬ ‫بەوانەیەكــی ژیانــمو الیەنێكــی ئەرێنــی لێدروســت‬ ‫بــكات‪ ،‬بیركردنــەوەی نەرێنیــم گــۆڕی بەئەرێنــی‪،‬‬ ‫دەســتم كــرد بەوەرزشــی بەیانیــانو راهێنانــی ئارامــی‪،‬‬ ‫گرنگیــم بەخــۆم دەدا بــۆ ئــەوەی باشــر بــم‪ ،‬زانیــم‬ ‫ئەگــەر گــوێ بەخــۆم بــدەمو بیركردنەوەیەكــی ئەرێنیــم‬ ‫هەبێــت ئــەوا هەنــگاو بەهەنــگاو هەمــوو شــتێك‬ ‫بــاش دەبێــت‪ ،‬وردە وردە بــووم بەكەســێك كەخەونــی‬ ‫گەورەتــری هەبــوو بــووم بەكچێــك كــەس بەئاســانی‬ ‫نەتوانێــت بیشــكێنێت‪ ،‬بــۆم دەركــەوت كۆمەڵگــە‬ ‫بەئاســانی ناگۆڕێــت‪ ،‬ئــەوە شــتێك نیــە بەتەنهــا‬ ‫بەمــن بكرێــت‪ ،‬بــۆم دەركــەوت‪ ،‬باشــرین شــێوە بــۆ‬ ‫بەرەنگاربونــەوەی كێشــەكان ئەوەیــە كەســێكی بەهێــز‬ ‫بیــتو تێڕوانینێكــی بەهێــزت بــۆ ژیــان هەبێــت‪،‬‬ ‫پێشــم وایــە وەرزش كــردن بەشــێكی گرنگــی ژیامنــە‬ ‫هەمیشــە یارمەتــی داوم بەهێــز بــم‪ ،‬بــۆم دەركــەوت‬

‫كاتێــك مبەوێــت بیــروڕای كۆمەڵگــە بگــۆڕم بەرامبــەرم‪،‬‬ ‫دەبێــت یەكەمجــار بیروڕاكانــی خــۆم بەرامبــەر بەخــۆم‬ ‫بگــۆڕم‪ ،‬ئەگــەر بەزەییــم بەخۆمــدا بێتــەوە هەمــوو‬ ‫كــەس بەزەیــی پێمــدا دێتــەوە‪ ،‬ئەگــەر بەهێزبــم وابیــر‬ ‫لەخــۆم بكەمــەوە ئــەوا كۆمەڵــگاش بەهەمــان شــێوە‬ ‫بیــرم لێدەكاتــەوە‪.‬‬ ‫لەكۆتاییــدا دەتوانــم ئەمــە بــەو كچانــە بڵێــم كەبەهــۆی‬ ‫كێشــەی كۆمەاڵیەتیــەوە دەناڵێنــن‪:‬‬ ‫‪ .1‬خۆت سەرچاوەی هێزی خۆت بە‪.‬‬ ‫‪ .2‬هەرگیــز لەپێنــاو هیــچ شــتێكدا‪ ،‬دەســت بــەرداری‬ ‫خەونەكانــت مەبــە‪.‬‬ ‫‪ .3‬بەزەییــت بەخۆتــدا نەیەتــەوە‪ ،‬بەڵكــو بەهێزبــە وا‬ ‫لەكۆمەڵــگا بكــە‪ ،‬وەك ژنێكــی بەهێــز لێــت بڕوانێــت‪.‬‬ ‫‪ .4‬وەرزش بكــە‪ ،‬نــەك تەنهــا بــۆ تەندروســتیت‪ ،‬بەڵكــو‬ ‫لــەزۆر الیەنــەوە یارمەتیــت دەدات بەهێزتــر بیــت‪.‬‬ ‫‪ .5‬بەدرووســتی بیــر بكــەرەوەو خــۆت بڕیاربــدە‪،‬‬ ‫مەهێڵــە دەوروو بــەرت لەجیاتــی خــۆت بڕیــار بــدەن‪.‬‬ ‫‪ .6‬ســەرنجت لەســەر ئامانجەكانــت بێــت نــەك خەڵــك‪،‬‬ ‫چونكــە كەســەكان دێــنو دەڕۆن‪ ،‬بــەاڵم ئامانجەكانــت‬ ‫دەمێننــەوە‪ ،‬بایــەخ بــەكارو كاتــی خــۆت بــدە نــەك‬ ‫خەڵكــی‪.‬‬ ‫‪ .7‬وەك كەســێكی جــوان لەخــۆت بڕوانــە‪ ،‬پێویســتت‬ ‫بەپیــاو نیــە‪ ،‬تاپێــت بڵێــت جوانــی‪.‬‬ ‫‪ .8‬خــۆت نزیكریــن هــاوڕێ‪ ،‬دكتــۆرو مامۆســتای خــۆت‬ ‫بــە‪ ،‬دەزانیــت بــۆ؟ چونكــە كــەس هەرگیــز بەئاســتی‬ ‫خــۆت ناتناســێتو خۆشــی ناوێیــت‪.‬‬


‫‪3‬‬

‫چاپكراوێكی‌‌تایبه‌ته‌‌به‌هه‌شتی‌‌مارس‌•‌رێكخراوی‌‌راگه‌یاندن‌و‌رووناكبیری‌‌ژنان‌ده‌ریده‌كات‬ ‫‪٢٠١٩/3/8‬‬

‫ژنان زیاتر دووچاری گرفتە دەروونیەكان دەبن‬

‫لەماوەی یەك ساڵدا (‪)5368‬ژن سەردانی سەنتەری راوێژكاری دەروونیان كردووە‬

‫کۆالج‪ :‬ئاالن عەلی‬

‫بەپێــی ئامارێكــی ســەنتەری راوێــژكاری نەخۆشــییە‬ ‫دەروونیەكانــی عەلــی كــامل لەپارێــزگای ســلێامنی‪،‬‬ ‫لەســاڵی رابــردوودا (‪ )5368‬ژن‪ ،‬ناویــان لەســەنتەرەكەدا‬ ‫تۆماركــراوە بەمەبەســتی چارەســەری دەروونــی‪.‬‬ ‫ئامارێكــی ســەنتەری راوێــژكاری نەخۆشــییە‬ ‫دەروونییــەكان دەریدەخــات ژنــان زیاتــر دووچــاری‬ ‫نەخۆشــیە دەروونییــەكان دەبنــەوە‪ ،‬بەپێــی‬ ‫ئامارەكەلەســاڵی (‪)2018‬دا(‪)12784‬كەیــس ســەردانی‬ ‫دووبارەیــان بــۆ ســەنتەری ناوب ـراو كــردووە كــە(‪)5368‬‬ ‫لەرەگــەزی مــێ بــوون‪ ،‬هەرلەئامارەكــەدا هاتــووە (‪)215‬‬ ‫كەیســی تازەیــان هەبــووە كــە یەكەمجاریــان بــووە‬ ‫ســەردانی ســەنتەرەكە بكــەن‪ ،‬لــەو ژمارەیــەش (‪)123‬‬ ‫لەرەگــەزی مــێ بــوون‪ ،‬ئەمــە جگــە لەوحاڵەتانــەی‬ ‫بەمەبەســتی وەرگرتنــی چارەســەر پێویســتیان‬ ‫بەداخڵبــوون بــووە‪ ،‬كەئەوانیــش (‪ )930‬حاڵەتــنو لــەو‬ ‫ژمارەیــەش (‪ )471‬لەرەگــەزی مێــن‪.‬‬ ‫پســپۆری تەندروســتی دەروونــیو مامۆســتای زانكــۆ‪،‬‬ ‫دكتــۆر رێبــوار غەریــب حەمــە‪ ،‬بــاس لــەوەدەكات‬ ‫نەخۆشــییە دەروونییــەكان لەهــەردوو رەگــەزدا بوونــی‬ ‫هەیە‪،‬بــەاڵم هەندێــك جــۆری نەخۆشــی دەروونــی‬ ‫بەپێــی رەگــەزەكان جیاوازییــان دەبێــت‪ ،‬لەمبارەییــەوە‬ ‫دكتــۆر رێبــوار دەڵێــت ״هەندێــك نەخۆشــیلەڕەگەزی‬ ‫مێینــە زۆرتــرە‪ ،‬بەمنوونــە حاڵەتەكانــی دڵەڕاوكــێو‬ ‫خەمۆكــی‪ ،‬حاڵەتەكانــی نەخۆشــی سایكۆســس‬ ‫لەرەگــەزی نێرینــەدا زیاتــرە״‪ ،‬ئامــاژەش بــەوە دەكات‬ ‫كەنەخۆشــی شــیزوفرینیا‪ ،‬لەبیرچوونــەوە لەهــەردوو‬ ‫رەگــەزدا وەك یەكــە‪ ،‬وتی״بــەاڵم لەتەمەنــی منــدااڵن‬ ‫تــا هــەرزەكاری زۆرینــەی تەنگــەژەی دەروونــیو گرفتــە‬ ‫رەفتــاریو ســلوكیەكان لەكوڕانــدا زیاتــرە״‪.‬‬

‫نەخۆشــیو تەنگــەژە دەروونیــەكان‪ ،‬وەك دكتــۆر رێبــوار‬ ‫باســی لێــوەدەكات پلەبەنــدی هەیــە لەپلــەی نزمــەوە‬ ‫بــۆ مامناوەنــدو بــۆ توندووتیــژ‪ ،‬ئەگــەر تەنگــەژەی‬ ‫دەروونــی لەدڵەڕاوكێــو خەمۆكیــدا لەكەســێكدا‬ ‫ئاســتێكی نزمــی هەبێــت‪ ،‬نیشــانەكانی زۆر دیــار‬ ‫نابێــت ئەوەبەگفتوگــۆی دەروونــی چارەســەر دەبێــتو‬ ‫پێویســتی بەدەرمــان نییــەو دەڵێــت ״تەنگــەژەی دوای‬ ‫منداڵبــوون كەهەفتەیەكــە‪ ،‬بــەاڵم گــەر ئەوتەنگەژەیــە‬ ‫لەمانــگ تێپــەڕی ئــەوە پێویســتی بەچارەســەر‬ ‫هەیــە״‪ ،‬باسیشــی لەوەكــرد كەهەندێكجــار تەنگــەژەی‬ ‫واسواســی پێویســتی بەدەرمــانو راهێنانــەوەی‬ ‫دەروونیــش هەیــە‪ ،‬لەمبارەییــەوە دكتــۆر رێبــوار‬ ‫دەڵێــت ״هەمــوو كەســێك هۆشــیاریو زانیــاری هەیــە‬ ‫لەســەر حاڵەتەدەروونییەكانــی خــۆی‪ ،‬لەســەرەتای هــەر‬ ‫تەنگەژەیەكــی دەروونــی كەهەســتی پێدەكات‪،‬جــا‬ ‫بەهۆكاربێــت یاخــود بەبــێ هــۆكار‪ ،‬چونكــە زۆركات‬ ‫بەبــێ هــۆكار تەنگــەژەی دەروونــی دروســت دەبێــت‪،‬‬ ‫كەلێــرەدا پەیوەنــدی بەگۆڕانــكاری كیمیــای مێشــكی‬ ‫مرۆڤــەوە هەیــە״‪ ،‬ئــەو پســپۆڕە دەروونییــە ئامــاژە بــۆ‬ ‫ئــەوە دەكات تــرسو دڵەڕاوكــێو خەمۆكــی بــێ هــۆكار‬ ‫درووســت دەبێــت لەمرۆڤەكانــدا‪ ،‬بەپێویســتی دەزانێــت‬ ‫رێنامیــی ئــەو كەســانە بــكات كەهەركاتێــك هەســتیان‬ ‫بــەو نیشــانانەكرد لەخۆیانــدا‪ ،‬خۆیــان پشــتگوێ نەخەنو‬ ‫ســەردانی پســپۆڕی دەروونــی بكــەن‪ ،‬بــۆ وەرگرتنــی ئــەو‬ ‫راوێژانــەی كەپێویســتە‪ ،‬وتی״پشــتگوێ خســن گرفتەكــە‬ ‫گەورەتــر دەكاتو چارەســەرەكە زەحمەتــر دەكات״‪.‬‬ ‫شــنیار تۆفیــق حەمەكریــم‪ ،‬توێــژەری دەروونــی‬ ‫لەبەڕێوەبەرایەتــی بەرەنگاربوونــەوەی توندووتیــژی‬ ‫دژبەژنــان لەســلێامنی‪ ،‬״كێشــە خێزانیــەكان‪ ،‬هــۆكاری‬ ‫ســەرەكی گرێــی دەروونیــن‪ ،‬ئەویــش بەهــۆی ئەوگۆڕانــە‬ ‫خێرایانــەی لەتــۆڕی كۆمەاڵیەتــیو تەكنەلۆژیــا‬

‫”‬

‫نەشمیل یاسین‬

‫تەنگەژەی دەروونی دوای منداڵبوون‬ ‫لەژناندا بونی هەیە‬

‫روویــداوەو بوەتــە هــۆی ســاردبونەوەی پەیوەندییــە‬ ‫خێزانیــەكان״‪.‬‬ ‫شــنە عومــەر توێــژەری كۆمەاڵیەتــی‪ ،‬ئامــاژە‬ ‫بــەوەدەكات كەژنــانو پیــاوان ئەگــەری دووچاربونیــان‬ ‫لەئاكامیكێشــە‬ ‫هەیــە‬ ‫بەگرفتەدەروونیــەكان‬ ‫كۆمەاڵیەتــیو خێزانیــەكان‪ ،‬دەڵێت״هــەردوو رەگــەز‬ ‫دووچــاری گرفتــی دەروونــی دەبــن‪ ،‬لەئەننجامــی‬ ‫كێشــەكانو كەوتنــەوەی توندووتیــژی جەســتەییو‬ ‫دەروونــی یــان سێكســی״‪ ،‬بــەاڵم لەهەمــووی زیاتــر‬

‫پشتگوێ خشتنی‬

‫تەنگژە دەروونیەكان‬ ‫چارەسەرەكان‬

‫زەحمەترت دەكات‬

‫”‬

‫جیابونــەوەی هاوســەرەكانە لەیەكــدی كاریگــەری زۆر‬ ‫دەكاتــە ســەردەروونی ژن‪ ،‬وتی״بەتایبــەت گەربێــتو‬ ‫هۆكارێكــی گــەورە هەبێــت بــۆ جیابونەوەیــان ئــەوا‬ ‫لەهەرشــوێنێك گوێبیســتی كێشــەكەی خۆیــان یاخــود‬ ‫قسەوقســەڵۆك ببنــەوە‪ ،‬كاریگەریــان تێــدەكاتو‬ ‫بەجۆرێــك دوورنیــە ئــەو ژنــە نەبێتــە كەســێكی‬ ‫گۆشــەگیرو دووربكەوێتــەوە لەكۆمەڵگــە״‪ ،‬شــنە عومــەر‬ ‫تیشكیشــی خستەســەر دەســتدرێژی سێكســی بەتایبــەت‬

‫لەكچانــدا ״دەروونــی كچەكــە هێنــدە ئاڵــۆز دەكات‬ ‫كەرووبــەڕوی خۆكوشــتنی دەكاتــەوە״‪ ،‬وتیشی״شكســتی‬ ‫پەیوەنــدی خۆشەویســتی یەكێكیــرە لــەو هۆكارانــەی‬ ‫دەروونــی كچــان ئاڵــۆزدەكات״‪.‬‬ ‫شــنەی توێــژەری كۆمەاڵیەتــی باســی چەنــد خاڵێكــی‬ ‫دیكــەی گرفتــی دەروونــی الی ژنــان دەكاتو پێــی‬ ‫وایــە نەزۆكــیو خەمۆكــی پــاش منداڵبــوون‪ ،‬هۆكارێكــی‬ ‫دیكــەن بــۆ ئاڵــۆزی دەروون‪ ،‬لەهەمــان كاتیشــدا‬ ‫بارگرانــیو قەیرانــەكانو قورســی ژیانــی خێزانــەكانو‬ ‫بێــكاری بەهــۆكارە ســەرەكیەكانی ئەژمــاردەكات‪،‬‬ ‫هــاوكات شــنە هاوڕاییــە لەگــەڵ پســپۆڕی نەخۆشــییە‬ ‫دەروونیــەكان‪ ،‬داوادەكات لەكاتــی بوونــی گرفــتو‬ ‫كێشــەكاندا‪ ،‬ژنــان رووبكەنــە ســەنتەرەكانی راوێــژكاری‬ ‫دەروونــی‪ ،‬وتیشــی״لەگەڵ بوونــی هەرگرفــتو‬ ‫تەنگژەیەكــی دەروونــی‪ ،‬پێویســتە ئەوكەســە الی‬ ‫كەســێكی كەجێگــە متامنەیەتــی باســیبكات‪ ،‬یاخــود‬ ‫بچێتــە ســەنتەرێكی راوێــژكاری بــۆ چارەســەری تەنگــژە‬ ‫دەروونیەكانیــان״‪.‬‬ ‫هەروەهــا داســتان حەكیــم توێــژەری دەروونــی‪ ،‬بــاس‬ ‫لــەوەدەكات ژنــان پێویســتیەكی زۆریــان بەئاسایشــی‬ ‫دەروونــیو دابینكردنــی ژیانێكــی جێگیــرە بــۆ بــەردەوام‬ ‫بوونــی رەوتــی ژیانێكــی ئاســاییو دوور لەكێشــە‪،‬‬ ‫بەتایبــەت كێشــە دەروونییــەكان كەباڵوتریــن جــۆری‬ ‫كێشــەكانی ژیانــی رۆژانــەی ژنانــە‪ ،‬دەڵێت״هــەروەك‬ ‫خامنــە زانــای دەروونــی (كاریــن هۆرنــای) ئامــاژەی پــێ‬ ‫دەكات‪ ،‬كێشــەیدەروونی الی ژنــان زیاتــر دروســت‬ ‫ك ـراوی ژینگــەن״‪( ،‬دروســت بوونــی ناڕەحەتیەكــی زۆر‪،‬‬ ‫هەســت نەكــردن بەســەالمەتی ئاســایش‪ ،‬بــێ توانایــی‬ ‫بــۆ گونجانــدن لەگــەڵ دەورووبــەری‪ ،‬بــەردەوام بــوونو‬ ‫راهاتــن لەگــەڵ دۆخــە ئاڵۆزەكانــدا)‪ ،‬ئەمانــەش دەبنــە‬ ‫هــۆكار بــۆ تەنگــەژەی دەروونــی‪.‬‬


‫‪4‬‬

‫چاپكراوێكی‌‌تایبه‌ته‌‌به‌هه‌شتی‌‌مارس‌•‌رێكخراوی‌‌راگه‌یاندن‌و‌رووناكبیری‌‌ژنان‌ده‌ریده‌كات‬ ‫‪٢٠١٩/3/8‬‬

‫ئازادیخوازان دژ بە بەشوودانی منداڵ دەوەستنەوە‬ ‫كوردستان‬ ‫دوای ئەوەی بانگخوازێكی ئاینی بانگەشەی بۆ‬ ‫بەشوودانی كچانی تەمەن نۆ ساڵ كرد‪ ،‬ژمارەیەك‬ ‫رێكخراوو كەسایەتیو چاالكوان‪ ،‬كەمپینێك لەدژی ئەو‬ ‫بانگەوازە رادەگەیەنن‪.‬‬ ‫دوابەدوای باڵوبونەوەی گرتەیەكی ڤیدیۆیی‪ ،‬بانگوازێكی‬ ‫ئاینی گەتێدا بانگەشە بۆ بەشوودانی كچانی تەمەن(‪)9‬ساڵ‪،‬‬ ‫ژمارەیەك رێكخراوو كەسایەتیو چاالكوان‪ ،‬كەمپینێكیان‬ ‫لەدژی ئەو بانگەوازە رادەگەیاند‪ ،‬لەمبارەییەوە گەشە دارا‬ ‫پەرلەمانتاری پێشوی كوردستانو چاالكوانی ژنان بەرێوانی‬ ‫ووت״هەندێك بانگخواز‪ ،‬پڕوپاگەندە بۆ ئەوەدەكەن‬ ‫لەرووی شەرعەوە گونجاوە ئەگەر كچان لەتەمەنێكی‬ ‫زووداو بەمنداڵی بدرێن بەشوو‪ ،‬بۆیە بەپێویستامن زانی‬ ‫كەمپینێك رابگەیەنینو دژی ووتەی ئەو بانگخوازەو ئەو‬ ‫كەسانە بوەستینەوە كەزەمینە خۆشكەرن بۆ بەشوودانی‬ ‫كچانی تەمەن منداڵ״‪ ،‬ئەو چاالكوانە ئاماژەی بۆ ئەوەكرد‬ ‫كەلەرووی یاساییەوە ناتوانرێت سكااڵ لەسەر ئەو كەسەی‬ ‫ئەو بابەتانەی كەكاریگەری نەرێنیان هەیە بۆ سەر‬ ‫كۆمەڵگە بكرێت‪ ،‬لەبەر ئەوەی تاوانێكی دیاریكراوی‬ ‫ئەوەی دەریبڕیوە بۆچونی كەسەكە خۆیەتی‪ ،‬بۆیە‬ ‫بەپێویستیان زانیوە كەفشارێكی كۆمەاڵیەتیو میدیایی‬ ‫لەرێگەی كەمپینەكەیانەوە دروست بكەن‪ ،‬وتی״تائێستا‬ ‫بەردەوام واژۆی بەشداربووان بۆ پشتگیری ئەم حاڵەتە‬ ‫لەزیادبووندایە‪ ،‬لەناوەوەو دەرەوەی كوردستانیش ״‪.‬‬ ‫هاوكات شەونم محەمەدی چاالكوانی بواری مافەكانی‬ ‫ژنانو پەرلەمانتاری پێشوی لیژنەی ژنانی هەرێمی‬ ‫كوردستانو ئەندامێكی چاالكی كەمپینەكەیەو پێی وایە‬ ‫بەشوودانی منداڵ تاوانێكی گەورەیەو دەڵێت״بەشوودانی‬ ‫منداڵ‪ ،‬تاوانێكی گەورەیە كەدژی مرۆڤایەتی دەكرێت‪،‬‬

‫هەموو كەسێك لەدوای هەژدە ساڵیەوە خۆی ئازادە‬ ‫كێ هەڵدەبژێرێت‪ ،‬یاساو زانست ئەم تەمەنەی دەست‬ ‫نیشانكردووەو دەبێت بەو جۆرەبێت״‪ ،‬ئەو بەنیگەرانیەوە‬ ‫باس لەو حاڵەتە دەكاتو پێی وایە حاڵەتێكی تەواو‬ ‫قێزەونەو دەڵێت״كابرایەكی گەورە‪ ،‬كچێك مارە بكات‬ ‫لەتەمەنی منداڵەكەی خۆیدابێت‪ ،‬بەڕاستی ئەوە‬ ‫بەچەبازیە‪ ،‬نەك هاوسەرگیری״‪.‬‬ ‫شەونم محەمەد‪ ،‬لەدرێژەی قسەكانیدا باس لەوەدەكات‬ ‫كەتاڕادەیەك ئاساییە جیاوازی چەند ساڵێكی تەمەن‬ ‫لەنێوان ژنو پیاودا هەبێت بۆ هاوسەرگیری‪ ،‬بەاڵم گەر‬

‫ئەو جیاوازییە زۆربێت ئەوا دەچێتە قاڵبی بازرگانیكردن‬ ‫بەمرۆڤو داوای لەخێزانەكان كرد كە كچەكانیان بەمنداڵی‬ ‫بەشوو نەدەنو هاوكات״كچەكانتان مەدەن بەكەسانێك‬ ‫چەند ساڵێكی زۆر لەخۆیان گەورەترن‪ ،‬چونكە تاوانێكی‬ ‫زۆر گەورەیەو لەرووی كۆمەاڵیەتیو تەندروستیو‬ ‫دەروونیشەوەو كێشەو گرفتی تایبەتیان دەبێت״‪.‬‬ ‫گەشە دارا وتیشی״ ئەو بانگەوازە لەپاڵ داسەپاندنی‬ ‫ئەو یاسایانەی كەمافی ژنان پێشێل دەكات ‪،‬دەیەوێت‬ ‫كۆمەڵگەی كوردستان بەرەو چاخەكانی ناوەڕاست بەرێت‬ ‫و زەمینەی كۆمەالَیەتی و سیاسی و یاسایی بۆ ڕەوتە‬

‫بهئامانج كردنی ژنان له تۆڕهكۆمهاڵیهتیهكان‪،‬‬ ‫بهردهوامی ههیه‬ ‫ئــهو كێشــانهی لهرێگــهی تــۆڕە كۆمهاڵیهتیــهكان‬ ‫هوهرووبــهڕوی ژنــان دهبنــهوه‪ ،‬دهبێتهههڕەشــه‬ ‫بــۆ ســهر ژیانــی ژنــانو كچــان‪ ،‬لهمبارهییــهوه‬ ‫ووتهبێــژی پۆلیســی ســلێامنی ســهركهوت‬ ‫ئهحمــهد بهرێوانــی وت״دوای تۆماركردنــی‬ ‫ســكااڵی كچێــك لهخۆشهویســتهكهی‪ ،‬پۆلیــس‬ ‫توانــی كوڕەكــه دهســتگیربكات‪ ،‬چونكــه داوای‬ ‫پــارهی لهخۆشهویســتهكهی دهكــرد‪ ،‬لهبهرامبــهر‬ ‫باڵونهكردنــهوهی وێنهكانیــدا״‪.‬‬ ‫بهپێــی ئامــاری دهزگایهكــی پهیوهندیــدار‪،‬‬ ‫كهدهســت رێــوان كهوتــووه‪ ،‬لهســاڵی (‪)2018‬دا‪،‬‬ ‫لهپارێــزگای ســلێامنی(‪ )67‬ســكااڵی جۆراوجــۆری‬ ‫پهیوهســت بهسۆشــیاڵ میدیــا (تــۆڕی كۆمهاڵیهتــی)‬ ‫تۆمارك ـراوهو لــهو ژمارهیــهش(‪ )29‬ســكااڵیان لهالیــهن‬ ‫كچــانو ژنانــهوه تۆماركــراوە‪ ،‬بهپێــی زانیارییهكانــی‬ ‫رێــوان الیهنــی پهیوهندیــدار توانیویهتــی‬ ‫ژمارهیهكــی زۆر لــهو دۆســیانه بهســهركهوتویی‬ ‫كۆتایــی پــێ بێنێــتو زۆرینــهی ئــهو ئهژمارانــهی‬ ‫ههڕەشــهو فشــاریان خســتوهته ســهر ژنانوكچــانو‬ ‫بههۆییــهوه رووبــهڕوی كێشــهبونهتهوه‪ ،‬دابخرێــتو‬ ‫تۆمهتبارانیــش دهســتگیربكهن‪ ،‬وتهبێــژی پۆلیســی‬ ‫ســلێامنی ســهركهوت ئهحمــهد ئامــاژەی بۆئهوهكــرد‬ ‫كهلهتازهتریــن ههوڵهكانــی پۆلیــس دهســتگیركردنی‬ ‫تۆمهتبارێــك بــووه لهشــاری ههولێــر‪ ،‬دوای ئــهوهی‬ ‫لهگــهڵ كچێكــی دانیشــتوی ســلێامنی پهیوهنــدی‬

‫”‬

‫كوردە‬

‫خۆشهویســتی دهبهســن‪ ،‬پــاش ماوهیــهك داوای پــاره نهشــیاو‪ ،‬ههتــا گهشــتوهته رادهی زۆر ناخــۆشو‬ ‫لهكچهكــه دهكات‪ ،‬لهبهرامبــهر باڵونهكردنــهوهی لێكهوتــهی خراپــی لێكهوتوهتــهوه״ وتیشــی‬ ‫وێنــهی كچهكــه‪ ،‬وتــی ״دوای ئــهوه كچهكــه ســكااڵی ״كاتێــك كێشــهكانیان الی ئێمــه بــاس دهكــهن‬ ‫تۆماركــرد‪ ،‬پۆلیــس تۆمهتبــاری دهســتگیركردو بوێریــان بــۆ زیــاد دهكهیــن‪ ،‬هۆشــیاری ئهوهیــان‬ ‫بهپێــی مــاددهی دووی یاســای خــراپ بهكارهێنانــی پــێ دهدهیــن تاوهكــو ســكااڵ تۆمــار بكــهن״‪ ،‬ئــهو‬ ‫ئامێرهكانــی پهیوهنــدی ســزای خــۆی وهرگــرت״‪ .‬توێــژەره نیگهرانــی لهوهدهربــڕی كهبهكارهێنانــی‬ ‫تــرسو دڵهڕاوكێــی ژنــانو كچــان لهوكێشــانه تهكنهلۆژیــا بوارێكــی فراوانــهو بهكارهێنهرهكانــی‬ ‫زۆرنو لهســهرجهم چیــنو توێــژەكان پێكدێــن‪،‬‬ ‫بۆیــه كۆنتڕۆڵكردنــی قورســهو لێكهوتــهی خراپــی‬ ‫ههیــه‪ .‬لهكۆتــا قســهكانیدا بــاس لــهوه دهكات״‬ ‫ئهگهربێــتو ههماههنگــی لهنێــوان توێــژەرانو‬ ‫پێویستە ژنان و کچان‬ ‫پۆلیــسو دادگاو میدیــادا ههبێــت ئــهو كێشــانه زۆر‬ ‫كــهم دهبنــهوه״‪.‬‬ ‫بوێر بن و سکااڵ تۆمار‬ ‫بــه پێــی ئامــاری بهشــی كۆمهاڵیهتــی رێكخــراوی‬ ‫راگهیانــدنو رووناكبیــری ژنــان لهمــاوهی ســاڵی‬ ‫بکەن‬ ‫(‪ )95()2018‬كــچو ژن داوای هاوكاریــان كــردوه بــۆ‬ ‫رزگاربوونیــان لههەڕەشــهو ســوكایهتی پێکردنیــان‬ ‫لهرێگــهی سۆشــیال میدیــاوە‪.‬‬ ‫یاســای ژمــاره(‪)6‬ی ســاڵی(‪ )2008‬تایبهتــه بهخــراپ‬ ‫پهیوهندیكــردن‪،‬‬ ‫ئامێرهكانــی‬ ‫وایكــردووه ههندێكجــار ئــهو كــچو ژنانــه بهكارهێنانــی‬ ‫بهكاربهێرنێــنو كێشــهكانیان گهورهترببێــت‪ ،‬لەمــاددهی(‪)2‬ی یاســاكهدا ئامــاژە بهوەکــراوە‬ ‫لهمبارهییــهوه ئاســۆ ئهمیــن توێــژەری كۆمهاڵیهتــی‪ ،‬ههركهســێك شــێوازهكانی پهیوهندیكــردن‪ ،‬خــراپ‬ ‫تیشــك دهخاتــه ســهر ئــهو حاڵهتانــهی لهكاتــی بهكاربهێنێــت‪ ،‬ئــهوا ســزاكهی بریتییــه له(بهندكــردن‬ ‫بوونــی ئەوجۆرهكێشــانه تــرسو دڵهڕاوكێیــان بــۆ ماوهیــهك كــه له(‪)6‬مانــگ كهمــر نهبێــتو‬ ‫ههبــووهو دهڵێــت ״چهنــد كهیســێكم ههبــووه لــه(‪ )5‬ســاڵ زیاتــر نهبێــت)‪ ،‬جگهلــهوهش ســزای‬ ‫كهلهرێگــهی تــۆڕی كۆمهاڵیهتیــهوه ههڕەشــهیان مــاددی دهدرێــت بهجۆرێــك كهلــه(‪ )1‬ملیــۆن دینــار‬ ‫لێكــراوهو ناچاریــان كــردوون بهكۆمهڵێــك شــتی كهمرنهبیــتو له(‪)5‬ملیــۆن دینــار زیاترنهبیــت‪.‬‬

‫”‬

‫كۆنەپەرستەكان خۆش بێت ״‪.‬‬ ‫وتیشی ״ئەوە شتێك نییە بەكەمپینێك كۆتایی پێبێت‬ ‫دەبێت بەردەوام بەرەنگاری ئەو پرس و بابەتانە‬ ‫ببینەوەكە كەسانێك بەمافی خۆیان دەزانن و لە‬ ‫میمبەرەكانەوە بانگەوازی بۆدەكەن‪ ،‬دەبێت بەردەوام‬ ‫هۆشیاری بالَو بكرێتەوە بەتایبەت بۆ دایك و باوكان ‪،‬‬ ‫چونكە ئەوە پێشێلكردنی مافی مناڵە ئینجا ژن ئینجا‬ ‫خێزان ئینجا كۆمەڵگە كە لەكۆتایدا خێزانێكی لەیەك‬ ‫هەڵوەشاو دروست دەبێت كە كچێكی تەمەن نۆ ساڵ‬ ‫بدرێت بەشوو״‪.‬‬

‫ژمارەی فریاكەوتن‬ ‫لەناو تەكسی دادەنرێت‬ ‫یاسا سزای دەستدرێژی‬ ‫كاران دەدات‬ ‫بەمەبەستی بەرگرتن لەگێچەڵكردن بەژنان لەالیەن‬ ‫شۆفێرانی تەکسیەوە‪ ،‬فشاری ژمارەیەك لەرێكخراوەكانی‬ ‫ژنان‪ ،‬وەزارەتی ناوخۆوی حكومەتی هەرێمی كوردستان‪،‬‬ ‫بڕیارێكی تایبەت بەكاری شۆفێریو پاراستنی ژن لەگێچەڵ‬ ‫پێكردن دەردەكات‪.‬‬ ‫دوابەدوای دەنگدانەوەی گێچەڵكردن بەژنان‪ ،‬لەالیەن‬ ‫ژمارەیەك لەشۆفێرانی تەكسیەوە‪ ،‬فشاری ژمارەیەك‬ ‫لەرێكخراوەكانی ژنان بۆ رێگریكردن لەو دیاردەیە‪،‬‬ ‫وەزارەتی ناوخۆی حكومەتی هەرێمی كوردستان‪،‬‬ ‫بڕیارێكی تایبەتی بۆ ئەم مەبەستە دەركردو تێداهاتووە‬ ‫پێویستە لەناو تەکسیەكاندا ژمارەی هێڵی گەرمی‬ ‫بەڕێوەبەرایەتیەكانی (پۆلیس‪ ،‬ئاسایشو بەرەنگاربونەوەی‬ ‫توندووتیژی دژی ژنان)دابرنێت‪.‬‬ ‫هەروەك لەبڕیارەكەدا هاتووە شۆفێرانی تەکسی رێگەیان‬ ‫پێنادرێت لەپارێزگایەكی جیاواز لەپارێزگاكەی خۆیان‬ ‫كاربكەن‪ ،‬هاوكات سەرپێچیكار بەپێی یاسا سزا دەدرێت‪،‬‬ ‫بەپێی یاسا كەلەماددەی(‪ )396‬هاتووە‪ ،‬هەركەسێك‬ ‫گێچەڵی سێكسی یاخود دەستدرێژی سێكسی بكاتە‬ ‫سەر كەسێكی تر سزادەدرێتو سزاكەش لەدووبڕگەدا‬ ‫جیاكراوەتەوە‪ ،‬بڕگەیەكیان تایبەتە بەهەڕەشەو زەبرو فێڵ‪،‬‬ ‫كەتێدا ئاماژە بەتەمەنی قوربانیەكە كراوە لەسەروو هەژدە‬ ‫ساڵیەوە بێت‪ ،‬ئەوا بەپێی یاسا كەسەكە بەبەندكردن سزا‬ ‫دەدرێت بەجۆرێك لەحەوت ساڵ زیاتر نەبێت‪ ،‬هەرچی‬ ‫بڕگەی دووەمیشە تایبەتە بەكەسانی خوار هەژدە ساڵ‪،‬‬ ‫گەربێتو رووبەڕوی گێچەڵو دەستدرێژی سێكسی بوەوە‬ ‫ئەوا بەپێی یاسا سزای بەندكردن دەدرێت‪ ،‬بەجۆرێك‬ ‫لەسێ ساڵ كەمر نەبێت‪.‬‬


‫‪5‬‬

‫چاپكراوێكی‌‌تایبه‌ته‌‌به‌هه‌شتی‌‌مارس‌•‌رێكخراوی‌‌راگه‌یاندن‌و‌رووناكبیری‌‌ژنان‌ده‌ریده‌كات‬ ‫‪٢٠١٩/3/8‬‬

‫״ قەیرانی دارایی مەودای كاركردنی ژنان فراوانتر دەكات״‬ ‫كوردستان جەالل‬ ‫زیاتر لەچوار ساڵە‪ ،‬حكومەتی هەرێمی كوردستان‬ ‫قەیرانی دارایی راگەیاندووە‪ ،‬بوونی قەیرانو‬ ‫پاشكەوتكردنی مووچەو دواكەوتنی‪ ،‬راستەوخۆ‬ ‫كاریگەری كردوەتە سەر هەموو خێزانێك‪ ،‬بۆدابینكردنی‬ ‫بژێوی خێزانەكانیان‪ ،‬ژنان دەستەوەستان نەبوونو‬ ‫هەوڵیانداوە كاربكەنو بژێوی خێزانەكانیان دابین‬ ‫بكەن‪.‬‬ ‫بەپێی داتاكانی دەستەی ئاماری هەرێمی كوردستان‪،‬‬ ‫رێژەی ژنانی کرێکار بەگشتی لەساڵی ‪2014‬دا(‪)%79‬‬ ‫بووەو لەو رێژەیەش تەنها لە(‪ )%3‬لەكەرتی تایبەت‬ ‫كاریان كردووە‪ ،‬سەرجەمی رێژەی(‪ )%76‬لەكەرتی‬ ‫گشتی بوون‪ ،‬ئەمەش ئەوە دەگەێنێت كەژنانی‬ ‫کرێکار لەكەرتی گشتی سوودمەند بوون‪ ،‬رێوان‬ ‫هەوڵیدا لەرێگەی ژووری بارزگانی سلێامنی ئامارێكی‬ ‫دروستی سەبارەت بەژنانی بازرگان دەست بكەوێت‪،‬‬ ‫بەاڵم ژووری ناوبراو لەبەرامبەر پێدانی ئامارەكەدا‬ ‫داوای(‪ )100.000‬دیناریان كرد‪ ،‬بەوهۆیەوە رێوان‬ ‫ئامارێكی نافەرمی دەست كەوت ئەویش تەنها (‪)74‬ژن‬ ‫ناوی خۆیان لەژووری بارزگانی سلێامنی تۆماركردووە‬ ‫وەك کرێکاری (كاری دەستڕەنگینیو چنین) دەكەن‪.‬‬ ‫بەشداریكردنی ژنان لەكەرتی تایبەت‪ ،‬یاخود كەرتی‬ ‫گشتی‪ ،‬رۆڵی بەرچاویان دەبێت لەبەرەوپێشچوونی‬ ‫دەوڵەتدا‪ ،‬ئەمە ڕای پسپۆڕی ئابووری دكتۆر محەمەد‬ ‫رەئوفی مامۆستای زانكۆبوو‪ ،‬ئەو پێشی وایە بارودۆخی‬ ‫ژنان لەئێستادا تاراِدەیەك گۆڕانی بەسەرداهاتووەو‬ ‫بەبەراورد بەرابردوو‪ ،‬دەڵێت״ئێستا بارودۆخ گۆڕاوە‪،‬‬ ‫وەك رابردوو نیە‪ ،‬زۆربەی ژنان كاریان نەدەكرد‪،‬‬ ‫بەڵكو ئێستا ژنانێكی زۆر لەبوارە سەختەكانیشدا‬ ‫كاردەكەن״‪ ،‬ئاماژەش بۆ ئەوەدەكات‪ ،‬ئەگەرچی لەرووی‬ ‫جەستەییەوە ژن تایبەمتەندی خۆی هەیەو ناسكرە‪،‬‬ ‫بەاڵم ״لەڕووی زیرەكیەوە هیچ جیاوازیەكیان نییە״‪.‬‬ ‫نەرسین جەبار تەمەن ‪ 29‬ساڵ‪ ،‬ژنێكی گەرمیانی‬ ‫دانیشتووی شاری كەالرە‪ ،‬ئەو بڕوانامەی دیبلۆمی‬ ‫هەیە‪ ،‬لەگەڵ ئەوەشدا كاری چنینو دیزاینكردنی جلی‬ ‫كوردی دەكات‪ ،‬باس لەوەدەكات بژێوی ژیان یەكێكە‬ ‫لەهۆكارەكانی كاركردنی‪ ،‬هاوكات حەزوخولیای بۆ‬

‫چنینو دیزاینكردن وایكردووە بیر لەكاركردن بكاتەوەو‬ ‫وتی״حەزو خولیای زۆرم هەبوو بۆ چنینو دیزاینكردنی‬ ‫جلوبەرگ‪ ،‬بۆیە پەرەم بەتواناكانی خۆمدا‪ ،‬ئێستا‬ ‫خاوەنی كاری خۆمم״‪ ،‬نەرسین ئاواتی ئەوەشی‬ ‫خواست‪ ،‬لەداهاتوودا بتوانێت رێگەخۆشكەربێت‬ ‫بۆئەوەی ژنانی زیاتر دەست بەكاركردن بكەن‪.‬‬ ‫ژمارەیەك لەژنان‪ ،‬بەتەنها خۆیان نین دەستیان‬ ‫دابێتەكاركردن‪ ،‬بگرە خاوەنی كاری تایبەتی خۆیانو‬ ‫هەلیكاریشیان بۆ ژمارەیەكی دی لەژنانو گەنجان‬ ‫رەخساندووە‪ ،‬لەكارگەو فرۆشگا تایبەتەكانی‬ ‫وەك(كۆمپانیای پاككردنەوە‪ ،‬كارگەی دروستكردنی‬ ‫زەیت‪ ،‬كارگەی شیرینی‪ ،‬خواردنی ئامادەكراوو‬

‫هاوكارەكانم رۆژانە نزیكەی(‪ )15‬كاتژمێر كاردەكەم״‪.‬‬ ‫كاركردن‪ ،‬بۆ ژنان تەنها لەرووی مادییەوە سوودمەند نیە‪،‬‬ ‫لەرووی دەروونیشەوە هۆكارێكی باشە بۆ دووركەوتنەوە‬ ‫لەخەمۆكیو دڵتەنگی‪ ،‬لەمبارەیەوە دكتۆر هێمن فاتیح‪،‬‬ ‫پزیشكی دەروونی باس لەالیەنە باشەكانیكاركردن‬ ‫دەكات لەسەر دەروونی مرۆڤەكانو دەڵێت״ كاركردن‬ ‫لەرووی زانستیەوە كاریگەری راستەوخۆو ئەرێنی هەیە‬ ‫لەسەر دەروونی مرۆڤەكان‪ ،‬هەندێك حاڵەتی دەروونی‬ ‫هەیە وەك خەمۆكیو دڵتەنگی״‪ ،‬باس لەوەشدەكات‬ ‫كەیەكێك لەهۆكارەكانی بیركردنەوە لەحاڵەتی خۆكوشن‬ ‫بێكارییەو وتی״ یەكێك لەهۆكارەكان بۆ تووشبوون بەم‬ ‫حاڵەتە‪ ،‬ئەوەیە كەسەكە بێكارەو شتێك نییە خۆی پێوە‬

‫دروستكردنی سابوون‪ ،‬كاری دەستی‪ ،‬دروومانو رسنو‬ ‫چنین‪ ،)...‬دەشە كەریم كچێكی تەمەن ‪ 29‬ساڵەو‬ ‫یەكێكە لەوكچانەی خاوەنی كاری تایبەت بەخۆیەتیو‬ ‫دووكانێكی بچوكۆلەی خواردنی خێرای بەناوی(دەشە‬ ‫فاست فوود) لەشاری سلێامنی داناوە‪ ،‬لەرێگەی‬ ‫دووكانەكەیەوە هەلیكاری بۆ(‪ )11‬گەنج رەخساندووەو‬ ‫سەبارەت بەكارەكەی دەشە بەرێوانی وت״منیش وەك‬

‫سەرقاڵ بكات‪ ،‬كاركردن هەرجۆرێك بێتو بۆ هەر‬ ‫رەگەزێك بێت پیرۆزە״‪ ،‬ئەونیگەرانی خۆی لەوەدەربڕی‬ ‫كەلەكۆمەڵگەی ئێمەدا هەندێك جۆری كار بە(عەیبە)‬ ‫بۆ ژنان دادەنرێن‪ ،‬ئەمە لەكاتێكدایە پێویستە هەرتاكێك‬ ‫خۆی لەسەر پێی خۆی بوەستێتو چاوی لەدەستی‬ ‫كەس نەبێت‪.‬‬ ‫ئەگەرچی دكتۆر باسی لەالیەنە باشەكانی كاركردن كرد بۆ‬

‫سەردەوورنی مرۆڤەكان‪ ،‬لەهەمانكاتیشدا ئاماژە بۆ ئەوە‬ ‫دەكات كەزۆرجار بەرپرسیارێتی زیاتر فشار دروست‬ ‫دەكات‪ ،‬بەتایبەت بۆ خامنان‪ ،‬زیاتر روونیكردەوەو وتی״‬ ‫ئەو خامنانەی كار دەكەنو ئەركی دایكایەتیان لەسەرە‪،‬‬ ‫فشاری دەروونیان زیاترە‪ ،‬بۆیە پێویستە دایكان كۆمەڵێك‬ ‫چاالكیان هەبێت تاوەكو لەو فشارە دەروونیانە رزگاریان‬ ‫ببێت״‪ ،‬لەوانەش(وەرزشكردنی رۆژانە‪ ،‬قسەكردن‬ ‫لەگەڵ كەسانی نزیكو دڵسۆز‪ ،‬جەوگۆڕینی ناو بەناو‪،‬‬ ‫خەووخواردنی رێك‪ ،‬ئاگاداری تەندروستی دەروونی‬ ‫خۆیان بن)‪ ،‬دەشڵێت ״چۆن شەكەتی جەستەیی هەیە‪،‬‬ ‫بەهەمان شێوە شەكەتی دەروونیش بوونی هەیە״‪.‬‬ ‫سۆزە محەمەدی تەمەن ‪ 35‬ساڵ‪ ،‬بڕوانامەی دبلۆمی‬ ‫هەیەو یەكێكە لەو ژنانەی لەپاڵ كاری دەست‬ ‫رەنگینیەكەیەوە بەرپرسیاریتی ‪3‬منداڵیشی لەسەرە‪ ،‬باس‬ ‫لەوە دەكات كە״بوون بەدایك خۆی لەخۆیدا سەختە‪،‬‬ ‫چوونكە منداڵ پێویستی بەچاودێریو خزمەت هەیە״‪،‬‬ ‫وتی״ هاوسەرەكەم هاوكارمە لەئەركی بەخێوكردنی‬ ‫منداڵەكامندا‪ ،‬لەگەڵ ئەوەشدا كاركردنی دەرەوە بۆ‬ ‫دایكان زۆر سەختە״‪.‬‬ ‫بەپێی راپرسیەكی چاپكراوی رێكخراوی راگەیاندنو‬ ‫رووناكبیری ژنان‪ ،‬كەلەساڵی(‪ )2017‬لەشارەكانی(سلێامنی‪،‬‬ ‫هەولێر‪ ،‬رانیەو ناوچەی گەرمیان)ئەنجامدراوەو تێدا(‪)400‬‬ ‫ژن بەشداریان كردووە‪ ،‬لەئەنجامدا دەركەوتووە ژنانی‬ ‫کرێکار لەشاری هەولێر (‪)%67‬ی ژنان فەرمانبەرنو‬ ‫بەڕێژەی (‪)%33‬ی بەشداربووانیش ژنی ماڵەوەن‪ ،‬رێژەكە‬ ‫لەشاری سلێامنی‪ ،‬گۆڕانی بەسەردادێتو بەجۆرێك‬ ‫ژنان بەڕێژەی لە(‪)%10‬یان پیشەیان مامۆستایەو (‪)%52‬‬ ‫شیان فەرمانبەرن‪ ،‬هاوكات (‪)%36‬ی ژنانی کرێکار‬ ‫لەسلێامنی ژنی ماڵەوەنو (‪)%4‬شیان كارگوزار‪ ،‬ئەنجامی‬ ‫راپرسیەكە لەشاری رانیە‪ ،‬جیاوازی زۆری هەیە‪ ،‬چونكە‬ ‫رێژەی(‪)%19‬ی بەشداربوانی راپرسیەكە‪ ،‬پیشەیان‬ ‫فەرمانبەرەو (‪)%77‬شیان ژنی ماڵەوەن‪ ،‬گەرمیانیش‬ ‫بەهەمان شێوە رێژەی بەشداربووانی راپرسیەكە‬ ‫دابەش دەبێت بەسەر دوو توێژدا كەئەوانیش توێژی‬ ‫فەرمانبەرو ژنی ماڵە‪ ،‬بەپێی دەرئەنجامەكە رێژەی‬ ‫(‪)%78‬ی بەشداربوان فەرمانبەرن‪ ،‬لە(‪ )%22‬یان ژنی‬ ‫ماڵەوەن‪.‬‬

‫مافەكانی ژنانی كرێكار لەیاسادا چییە؟‬

‫”‬

‫لەهەرێمــی كوردســتاندا یاســایەكی تایبــەت بــەكار‬ ‫نیــە‪ ،‬بــۆ ئــەم مەبەســتەش پشــت بەیاســای كاری‬ ‫عێراقــی ژمــارە(‪)71‬ی ســاڵی (‪ )1978‬دەبەســرێت‪،‬‬ ‫بۆمــاددەی(‪)90‬‬ ‫لەمــاددەی(‪)80‬‬ ‫كەتێــدا‬ ‫تەرخانكــراوە بۆمافــی ژنانــی كرێــكارو مافــی‬ ‫ژنانــی كرێــكاری دووگیــان‪ ،‬لەمبارەییــەوە ئومێــد‬ ‫مەحمــودی پارێــزەر بەرێوانــی وت״بەپێــی ئــەو‬ ‫ماددانــە مافــی ژنانــی كرێــكار پارێــزراوەو نابێــت‬ ‫كاری قــورس یــان ئەوكارانەیــان پــێ بكرێــت كەزیــان‬ ‫بەتەندروســتیان دەگەێنێــت״‪ ،‬ئــەو پارێــزەرە‬ ‫ئەوەشــی روونكــردەوە كەلەیاســاكەدا هاتــووە‪،‬‬ ‫ژنــان هەاڵوێــر دەكرێــن لــەكاری شــەوانە‪ ،‬تەنهــا‬ ‫لەچەنــد حاڵەتێكــی كەمدانەبێــت رێگــە بەژنــان‬ ‫دراوە شــەوانە كاربكــەن‪ ،‬وتی״پێویســتە خاوەنــكار‬ ‫ئامــڕازو كەرەســتەی تایبــەت بەكاتــی پشــوودانی‬ ‫ژنانــی كرێــكار دەســتەبەر بــكات״‪ ،‬بەپێــی قســەكانی‬ ‫ئومێــدی پارێــزەر یاســاكە رێگــری لەخاوەنــكار‬ ‫دەكات‪ ،‬بۆئــەوەی كاری زیــادە بەژنانــی كرێــكاری‬ ‫دووگیــان نــەكات‪ ،‬وتی״پێویســتە مــاوەی پشــووی‬ ‫ژنانــی كرێــكاری دووگیــان‪ ،‬لەیــازدە كاتژمێــر زیاتــر‬

‫نەبێــت״‪ .‬لەگــەڵ ئەمانەشــدا بەپێــی یاســاكە ژنانــی‬ ‫كرێــكاری دووگیــان مافــی وەرگرتنــی مۆڵەتــی‬ ‫لەدایكبــوون (منــداڵ بــوون)ی هەیــە‪ ،‬بەمووچــەی‬ ‫تــەواوو بــۆ مــاوەی(‪ )72‬رۆژ‪ ،‬بــۆ ئەمــەش‬ ‫دەتوانێــت(‪ )30‬رۆژ پێــش لەدایكبوونــی كۆرپەكــەی‬ ‫ئــەو مۆڵەتــە وەربگرێــت‪ ،‬جگــە لەمۆڵەتــی‬ ‫دایكایەتــی كەماوەكــەی (‪)1‬ســاڵە‪.‬‬ ‫ئــەو پارێــزەرە ئامــاژەی بــۆ ئەوەشــكرد‪ ،‬كــە ئــەو‬ ‫ژنــە كرێكارانــەی منداڵــی خــوار تەمــەن(‪ )6‬ســاڵیان‬ ‫هەیــە‪ ،‬دەتوانــن لەحاڵەتــی پێویســتدا مۆڵــەت‬ ‫وەربگــرن وتی״بەمەرجێــك مۆڵەتەكــە لــە(‪ )3‬رۆژ‬ ‫زیاتــر نەبێــت״‪ .‬ئەوپێشــی وایــە یاســاكە كەموكورتــی‬ ‫تێدایــەو مافــی ئــەو ژنانــەی تێــدا نەپارێــزراوە‬ ‫كەهاوبەشــی خێزانەكانیانــن لەچوارچێــوەی‬ ‫ئەركەكانــی ماڵــدا‪ ،‬یــان لەكارگــەو ناوەنــدی بچووكــی‬ ‫بازرگانــیو بەرهەمهێنانــن‪ ،‬دەڵێت״ئەمــەش یەكێكــە‬ ‫لەكــەمو كوڕییــە دیارەكانــی ئــەو یاســایە‪ ،‬چونكــە‬ ‫بــەم شــێوەیە یاســاكە دەرگای زوڵــمو بێــدادی‬ ‫بــەڕووی ژنانــدا دەكاتــەوە״‪.‬‬ ‫نەبوونــی هۆشــیاری ســەبارەت بەپێشــێلكردنی‬

‫یاسای كار كەم و‬

‫كورتی تێدایەو دەرگای‬

‫زوڵم و بێدادی بەڕووی‬

‫ژناندا دەكاتەوه‬

‫”‬

‫مافەكانیــان لەكاتــی كاركردنــدا‪ ،‬وایكــردووە ژنــان‬ ‫بــێ دەنــگ بــن لەبەرامبــەر پێشــێلكردنی مافــە‬ ‫یاســاییەكانیان لەالیــەن خاوەنكاركارەكانیانــەوە‪،‬‬ ‫لەســەندیكای‬ ‫ســەرچاوەیەك‬ ‫لەمبارەیــەوە‬ ‫كرێــكاران‪ ،‬ئامــاژەی بــۆ ئەوەكــرد‪ ،‬ژمارەیەكــی‬ ‫زۆر لەژنــان لەكافریــاو مــۆڵو ئوتێــلو شــوێنە‬ ‫گشــتەكاندا كاردەكــەن‪ ،‬زۆربەشــیان مافەكانیــان‬ ‫پێشــیل دەكرێــت‪ ،‬بــەاڵم ژنــان بــێ دەنــگ دەبــنو‬

‫ســكااڵ تۆمــار ناكــەن‪ ،‬وتی״ژنانــی كرێــكار‬ ‫هۆشــیاری ئەوەیــان نیــە كەبەپێــی یاســا مافیــان‬ ‫پارێــزراوەو ســەندیكایەكی تایبەتیــان هەیــە‬ ‫داكۆكیــان لــێ دەكات‪ ،‬بۆیــە ملكەچــی فەرمانــی‬ ‫خــاوەن كارەكانیانــن״‪ ،‬ئــەو باســی لەوەشــكرد‬ ‫زۆربــەی ژنانــی كرێــكار بەتەنیــا مافەكانیــان پێشــێل‬ ‫ناكرێــت‪ ،‬بەڵكــو رووبــەڕوی گێچــەڵو ســوكایەتی‬ ‫پێكردنیــش دەبنــەوەو دەڵێت״ژنــی کرێــکار هەیــە‪،‬‬ ‫خــاوەن كارەكــەی قســەی نەشــیاوی پــێ وتــوەو‬ ‫ســوكایەتی پێكــردووە‪ ،‬لەگــەڵ ئەوەشــدا بــێ‬ ‫دەنگــە״‪ ،‬ئــەو ســەرچاوەیەی ســەندیكای كرێــكاران‬ ‫داوای كــرد ژنــان هۆشــیار ببنــەوەو هــەر ژنێــك‬ ‫هەســتی كــرد لەشــوێنی كارەكــەی یــان لەالیــەن‬ ‫خــاوەن كارەكەیــەوە بەكاردەهێرنێــتو كاری‬ ‫زیاتــرو كاتژمێــری زیاتــر كاری پــێ دەكات‪ ،‬روو لــە‬ ‫ســەندیكاكەمان بــكاتو وتــی״داوا دەكــەم چیــر‬ ‫ژنــان بــێ دەنــگ نەبــن‪ ،‬لەبەرامبــەر مافەكانیانــدا‪،‬‬ ‫چونكــە بــە پێــی یاســا مافیــان پارێــزراوەو خاوەنــكار‬ ‫ناتوانێــت چۆنــی بوێــتو چــی بوێــت ملكەچیــان‬ ‫بــكات״‪.‬‬


‫‪6‬‬

‫چاپكراوێكی‌‌تایبه‌ته‌‌به‌هه‌شتی‌‌مارس‌•‌رێكخراوی‌‌راگه‌یاندن‌و‌رووناكبیری‌‌ژنان‌ده‌ریده‌كات‬ ‫‪٢٠١٩/3/8‬‬

‫ژنان بەرەو سیاسەت هەنگاوەكان ‪ ...‬كۆسپەكان‬

‫حكومەتی هەرێم‬ ‫حكومەتێك بەبێ ژن‬ ‫ڕێژنەسەردار‬

‫فەرزین كەرباسی‬ ‫دەستپێكی خەباتی ژنان لەدنیای نوێ بۆ گەیشن بەمافی‬ ‫یەكسانی(عەدالەت) لەبواری سیاسی‪ ،‬كۆمەاڵیەتیو ئابوری‬ ‫یەك سەدەیە بەردەوامە‪ ،‬ئەگەرچی هەوڵی چاالكانی‬ ‫مافەكانی ژنان دەستكەوتی بەرچاوی هەبووە‪ ،‬بەاڵم‬ ‫تاگەیشن بەوپێگەیەی كەدەیخوازن زۆری ماوە‪.‬‬ ‫بەشی ژنان لەسیاسەت وەك بوارێكی گرنگ‪ ،‬لەم سااڵنەی‬ ‫دواییدا كەیەكێكەلەئالنگاریە گەورەكانی كۆمەڵگا‬ ‫پێشكەوتووەكان‪ ،‬ب َومنوونە لەئەوروپا‪ ،‬ژنان پۆستو‬ ‫پلەی باشیان لەپۆستە حكومیەكاندابەدەستهێناوە‪،‬‬ ‫وەك(ئاڵامن‪،‬بەریتانیا‪ ،‬كرواتیاو نەرویج)‪ ،‬بەاڵم ئەوە هەلێك‬ ‫نیە كەبۆ هەموو ژنان لەدنیادا رەخسابێت‪ ،‬رێكخراوی‬ ‫یونسكورایدەگەیەنێت״بەبێ بەشداری راستەقینەی‬ ‫ژنانو یەكسانی لەگەڵ پیاوان‪ ،‬ئاشتیو فەرهەنگی ئاشتی‬ ‫لەكۆمەڵگەی جیهانیدا دروست نابێت‪ ،‬گەورەترین كێشە‬ ‫بۆ ژنان گەیشن بەسەرچاوەكانی دەسەاڵتو نەبوونی‬ ‫دەوڵەتی دیموكراتو ئازادە״‪.‬‬ ‫سەرەڕای دەستكەوتەكانیانژنان‪ ،‬هێشتا لەپەراوێزی‬ ‫ناوەندەكانی بڕیارو دەسەاڵتن‪،‬پێویستی ژیانو سراتیژی‬ ‫كۆمەاڵیەتی جیهانیی سەملاندوویەتی كەبەشداری سیاسیو‬ ‫كۆمەاڵیەتی ژنان‪ ،‬مسۆگەر كردنی دیموكراسیو ئاشتییە‪.‬‬ ‫لەدەیەی هەشتای میالدی یەكێك لەباسە گرنگەكان‬ ‫كەقسەی لەسەردەكرا (بەرفراوانكردنی پایدار)و‪ ،‬پێداگیری‬ ‫لەسەر بەشداری هەمەالیەنەی چینەكانی كۆمەڵگە‬ ‫بەهەموو تەمەنو رەگەزێكەوە‪ ،‬كەلە كۆمەڵگە پەراوێز‬ ‫خراون‪ ،‬وەكو ژنانو گەنجان‪ ،‬كە بەكۆڵەكەی سەرەكی‬ ‫سیاسەتو بەرهەمهێنانی تواناییەكانی كۆمەڵگا نارسا بوون‪،‬‬ ‫دوابەدوای ئەم قسەوباسانە بوو‪ ،‬وواڵتانی دنیا هەوڵی‬ ‫خۆیان خستەگەڕو رێگەخۆشكەربوون بۆ جێبەجێكردنی‬ ‫ئەم مەبەستە‪ ،‬لەمانگی یازدەی ساڵی(‪)2018‬دا‪،‬بەپێی‬ ‫ئەنجامەكانی هەڵبژاردنی خولی پارلەمانی وویالیەتە‬ ‫یەكگرتووەكانی ئەمەریكا دەركەوت كەژنان سەركەوتنێكی‬ ‫نوێ تۆماردەكەن‪ ،‬لەوانەیە لەڕوانگەی خەڵكی ئاسایی‬ ‫زۆرگرنگ نەبێت‪ ،‬كەژنانی ئەمەریكا توانیویانە رێژەی‬ ‫خۆیان لەپەرلەمانی ئەمەریكا زۆربكەن‪ ،‬چونكە بۆیان روون‬ ‫نیەو درك بەگرنگیەكەی ناكەن‪ ،‬هەندێكجاریش دەبینین‬ ‫كەسانێك هەن پێیان وایە ئەوجیاكارییو نایەكسانی‬ ‫رەگەزییە‪ ،‬بەرگێكەو تەنها بەبااڵی كۆمەڵگای رۆژهەاڵتیدا‬ ‫دووراوە‪ ،‬بەاڵم ئەو راستییەبۆ كەسانێك كەشارەزای ژیانی‬ ‫سیاسیو كومەاڵیەتی ئەووواڵتە بن‪ ،‬زۆر روونە‪.‬‬ ‫وواڵتە یەكگرتووەكانی ئەمەریكا بەهەموو ئەو‬ ‫پێشكەوتنانەی كە لەهەموو بوارێكدا بەدەستیهێناوە‪،‬‬ ‫بەئێستاشەوە بەربەست هەیە لەبەردەم ژناندابۆ گەیشن‬ ‫بەمافو داخوازییەكانیان‪ ،‬لەوانەیە باوەڕنەكراوبێت‬ ‫بڵێن(وواڵتە یەكگرتووەكانی ئەمەریكا لەڕیزبەندی یەكێتی‬ ‫نێودەوڵەتی پارلەمانتاران‪ ،‬لەژێر وواڵتانی ئوگاندا‪،‬زیمبابو‪،‬‬ ‫عێراقدایەو پلەی ‪ 70‬ی هەیە !!!)‪ ،‬رێژەی دانیشتوانی ژنانی‬ ‫ئەمەریكی زۆرترە لەنیوە‪ ،‬بەاڵم تەنها لەساڵی(‪)1919‬دا‪،‬‬ ‫مافی دەنگدانیان بەدەستهێناوەو ئەوەش بەهەوڵدانێكی‬ ‫زۆرو خەباتێكی بێ ووچانی ناو سیستمێكی سەرمایەداری‬ ‫كوێرو تاڕادەیكی زۆر ئایینی كەخاڵیە لەهەستی مرۆڤایەتی‪.‬‬ ‫بەپێی ئاماری()دامەزراوەی نێودەڵەتی بۆ بەشداری ژنان‬ ‫لەپارلەمانو ناوەندی بڕیاری وواڵتان روولەزیادبوونە‪،‬‬

‫دەسەاڵتی سیاسی وواڵتان بەواقیع تاچەند دركیان بەپێگەو‬ ‫كاریگەی ژنان كردبێت‪ ،‬جێگەی باسی ئەم بابەتەیە‪.‬‬ ‫بەپێی ئامارەكەی دامەزراوەی ناوبراو‪ ،‬رێژەی بەشداری‬ ‫ژنان لەپارلەمانی زۆربەی وواڵتان‪ ،‬بەبراورد بەسااڵنی پێشوو‬ ‫زیادیكردووە‪ ،‬بەاڵم تێڕوانینی ئێمە لەسەر رێژەو ژمارەی‬ ‫بەشداری ژنان نییە‪ ،‬بەڵكو لەسەر پێوانەی كاریگەری ژنانە‬ ‫لەسەر سیاسەتو یاسا دانانو ناوەندی بڕیاری وواڵتانە‪.‬‬ ‫ئەوەی كەبەهۆی گۆڕینی بارودۆخی كۆمەڵگەی‬ ‫جیهانیەوەو هاتنە بەرباسی مافی ژنان‪ ،‬كاریگەریان‬ ‫هۆكارێَكە بۆ ئاوڕدانەوەی دەسەاڵتدارانی سیاسی وواڵتانو‬ ‫پێدانی پشكێك هەرچەند كەمیش بێتو دابینكردنی‬ ‫پۆست بۆ ژنان لەجێگای خۆی بوو‪ ،‬بەاڵم سڕكردنو‬ ‫ناكاریگەركردنی ژنان‪،‬بەهێنانە پێشەوەیژنانی ناكارامەو‬ ‫دەستەمۆ‪ ،‬زۆرتر لەبێ بەشی ژنان لەمافەكانیان زەبری‬ ‫لێداون‪ ،‬بەچاو خشاندنێك بەچوارچێوەی سیاسی ناوەندی‬ ‫بڕیاری وواڵتانو دەسەاڵت‪،‬دەبینین جیا لەچەند وواڵتێكی‬ ‫كەم‪ ،‬بەشداری ژنان بێ بنەماو كارتۆنیە‪ ،‬باشربۆت روون‬ ‫دەبێتەوە كەژنان تەنها بۆ رازاندنەوەی كۆبونەوەی سیاسی‬ ‫پیاوانن‪،‬كاتێك ناوەندە گرنگەكانی نێونەتەوەییبەشداری‬ ‫ژنانو مافی ژنان‪ ،‬بۆ گەشەسەندن كردەپێوەر‪ ،‬دەوڵەتانی‬ ‫جیهانی سێیەم دەستیانكرد بەگۆڕانگاریو هێنانە‬ ‫پێشەوەی ژنان لەبوارە جیاكاندا‪ ،‬هاوكات گۆڕانكاری‬ ‫لەیاسا ناوخۆییەكانی وواڵتەكانیان بۆ خۆگونجاندن لەگەڵ‬ ‫دنیای ئەمڕۆدا‪ ،‬منوونەی هەرە بەرجەستەی ئەو وواڵتانە‪،‬‬ ‫سعودییەی عەرەبیە كەبۆ یەكەمجارە لەمێژووی خۆیدا مافی‬ ‫شۆفێریو بەشداری ژنان لەو بوارانەی كەپێشر لێیان یاساغ‬ ‫بووە‪ ،‬كرانەوەی دەرگای داخراوی وواڵت بەڕووی هونەر‪،‬‬ ‫دەتوانین بەپێدانی ئازادییەكی رێژەیی‪ ،‬ناو ببەین‪ ،‬بەاڵم‬ ‫بەهەموو ئەمانەوە هێشتا ناتوانین دڵخۆشبین‪،‬لەبەرئەوەی‬ ‫ریفۆرمی رووكەشیبەبێ گۆڕانكاری بنەمایی لەریشەی‬ ‫كۆمەڵگا‪ ،‬بەبێ رووبەڕوبونەوەی راستەقینە لەگەڵ هێزە‬ ‫كۆنەپارێزەكان‪ ،‬ناتوانێت كۆڵەكەی مافو ئازادی ژنان‬ ‫لەسەر پێی خۆی بوەستێنێت‪.‬‬ ‫لەدنیایەكدا كەژنان لەوواڵتە هەرە پێشكەوتوەكانی‬ ‫وەك(ئەووروپاو ئەمەریكا) بۆ گەیشن بەپۆستی سیاسی‪،‬‬ ‫ئابووریو كۆمەاڵیەتی‪ ،‬بەربەستی زۆریان لەبەردەمدایەو‬ ‫لەالیەن رەگەزی بەرامبەرەوە سوكایەتیان پێدەكرێتو‬ ‫هێرشیان دەكرێتەسەر‪ ،‬زۆر خۆشخەیاڵیە بەمەی كەهەیە‬ ‫دڵخۆشبین‪( ،‬پومزیلە مالمبو) بەرپرسی كاروباری ژنان‬ ‫لە(یوو ئێن) بەمنونە (دایان ئابوت) ناودەبات كەنوێنەری‬ ‫پارلەمانی بەریتانیایە‪ ،‬لە(‪)6‬مانگی سەرەتای كاری‬ ‫خۆیدا(‪ )25000‬نامەی ناجۆرو ناشیرینی لەرێگەی تۆڕە‬ ‫كۆمەاڵیەتیەكانەوە بۆ رۆشتووە‪ ،‬دەڵێت ״لەوواڵتانێك‬ ‫كەژنانكەمرین بەشداریان لەدنیای سیاسەتو‬ ‫هەڵبژاردنەكاندا هەیە‪ ،‬توندووتیژیو ئیهانە دەبێتەهۆی‬ ‫ساردبونەوەو دووركەوتنیان لەبەشداریكردن لەچاالكییە‬ ‫سیاسیەكاندا״‪ ،‬منوونەی ئەوەش لەهەرێمی كوردستاندا‪،‬‬ ‫كاتێك بانگەشەی هەڵبژاردن دەست پێدەكات دەبینین‬ ‫لەالیەن حیزبەكانەوە بۆ شكاندنی الیەنی بەرانبەر‪ ،‬دەست‬ ‫بۆ كەرامەتو كەسایەتی ژنانی بەربژێر دەبرێت‪ ،‬ئەمانەش‬ ‫هەموو لەسەر حیسابی ژنان دووبارە دەبێتەوە‪.‬‬ ‫لێرەدا قسەی ئێمە دێتە سەر وواڵتانی رۆژهەاڵتو‬ ‫كوردستان بەتایبەت‪ ،‬دنیای ئێمە زۆر جیاوازە لەهەموو‬ ‫روویەكەوە‪ ،‬سیاسەمتان‪ ،‬كۆمەڵگامان‪ ،‬ئابووریامن ‪ ...‬كێشەو‬

‫دەردی نایەكسانی‪ ،‬سەرجەمی ئەوخااڵنەی ژنانی دنیای‬ ‫لەدەوری خۆی كۆكردوەتەوە‪ ،‬كوردستانیش دەگرێتەوەو‬ ‫تاڕادەیەكیش پڕ رەنگرو تراژیكرە‪.‬‬ ‫عێراقی دوای ئازادی لەژێر دەسەاڵتی بەعس‪ ،‬بەچاودێری‬ ‫ئەمەریكاو بەكەڵك وەرگرتن لەهەلومەرجی ئەوكاتە‬ ‫دەیتوانی‪ ،‬باشرین یاسا بۆ هەموو بابەتەكانی مافی‬ ‫مرۆڤ لەدەستووری وواڵت بگونجێنێت‪ ،‬بەاڵم بەبااڵ‬ ‫دەستبوونی ئیسالمی سیاسیو بەتایبەت شیعەكان كەسەر‬ ‫بەكۆماری ئیسالمین‪ ،‬هەوڵی تەواوی خۆیاندا تاوەكو یاسا‬ ‫لەسەربنەماكانی(ئایینی ئیسالم) دابڕێژێت‪ ،‬بۆیە لەزۆر‬ ‫بواردا هەلوومەرجی ژنان بەدۆخێكی دژواردا تێدەپەڕێت‪،‬‬ ‫بەهەموو ئەوانەوە سیستمێك دانرا‪ ،‬بۆئەوەی لە(‪)%25‬ی‬ ‫ئەندامانی پارلەمانی عێراقو كوردستان ژن بن‪ ،‬ئەم خاڵە‬ ‫كەبە(كۆتا) نارساوە‪ ،‬توانیوویەتی بۆ هاوردنە ناو گەمەی‬ ‫سیاسیو دنیای سیاسەتی پیاوانە‪ ،‬هەنگاوێكی باش بێت‪،‬‬ ‫بەاڵم كافی نیە‪ ،‬لەپارلەمان عێراق دەبینین ژنانێك نوێنەرن‬ ‫كەرەشنوسو(الیحە) پێشنیاری فرەژنی بەدەستەوە‬ ‫دەگرنو واژۆی بۆ كۆدەكەنەوە‪ ،‬جا دەبێت بڵێین لەوانەیە‬ ‫لەزۆربەی ژنانی پارلەمانتار رازی نەبین‪ ،‬بەاڵم بەبەراورد‬ ‫لەگەڵ هاوكارەكانیان لەبەغداد هیشتا هەر مەقبوولە‪ .‬بە‬ ‫بەراورد لە گەڵ خۆمان‪.‬‬ ‫گەر لەوواڵتانی رۆژئاوادا هەرجۆرە زوڵمو نایەكسانیەك‬ ‫هەبێت‪ ،‬لەبەرانبەریدا هێزێكی باوەڕمەند‪ ،‬ژییرو‬ ‫بەئاگاش هەیە كەئاسان تەسلیمی خواستو داخوازییە‬ ‫چەوسێنەرەوەكانی پیاوان نابێت‪ ،‬لەوانەیە تووشی‬ ‫زیادەرەوی ببم‪ ،‬گەر بڵێم ژمارەی ئەوكەسانەی بەڕاستیو‬ ‫بەباوەڕێكی پڕ لەئاگایی سەبارەتبەكێشەی ژنان‪ ،‬دەناسم‬ ‫كەژمارەیان ناگاتە ژمارەی قامكەكانی دەستێك‪ ،‬ئەوەش‬ ‫جێگەی داخە‪.‬‬ ‫رۆژهەاڵتی ناوەڕاست لەدووفاقییەكی گەورە دەژی‪،‬‬ ‫لەالیەكەوە كەوتووەتە ژێر كاریگەری دنیای پێشكەوتووی‬ ‫غەرب بەهەموو بابەتو رەهەندەكانیەوە‪ ،‬لەالسایی‬ ‫كردنەوەی جلوبەرگیان تاوەكو خۆبە زۆر جوانكردن‬ ‫بەنەشتەرگەری‪ ،‬كە لەئێستادا زۆرینەی كۆمەڵگای‬ ‫تەنیوە(بەژنو پیاو)یشەوە‪ ،‬لەالیەكی ترەوە گیرۆدەی‬ ‫فەرهەنگی سونەتی‪ ،‬ئایینو یاسای كۆنەپەرستی كۆمەڵگەی‬ ‫خۆیەتی‪ ،‬كەناتوانێتو نایەوێت خۆی لێ رزگار بكات‪،‬‬ ‫ژنانی كوردیش لەم كێشەیە بەدوورنین‪ ،‬كاتێك باسی مافو‬ ‫یەكسانی دەكرێت‪ ،‬كاتێك باسی فرەژنیو لێدانیان لەالیەن‬ ‫پیاوانەوە دەكرێت‪ ،‬دژی دەوەسنو مافیان دەوێت‪ ،‬بەاڵم‬ ‫كەدەست دەخەیتە سەر سەرچاوەی كێشەكە‪ ،‬كەئایینو‬ ‫سونەتی كۆمەاڵیەتین نایانەوێت قبووڵی بكەن‪ ،‬منوونە‬ ‫زۆرە بۆ سەملاندنی ئەم بۆچوونە‪،‬بەاڵم ئەوەی من باوەڕم‬ ‫پێی هەیە‪ ،‬ئەوەیە تەنهاوتەنها خودی ژنانن كەدەبێت‬ ‫فریای خۆیان بكەون‪ ،‬بۆیە لێرەدا من ئاگایانە باسی حیزبو‬ ‫حكوومەت ناكەم‪،‬لەبەرئەوەی لەوبڕوایەدام دەبێت رۆژێك‬ ‫ژنانی كورد لەچاوەڕوانی مەرحەمەتی حیزبو پلەو پایەی‬ ‫پیاوانە واز بهێننو چاویان لەهێزی راستەقینەی خۆیان‬ ‫بێت‪،‬بۆ سڕینەوەی باوەڕە دواكەووتوەكانی ئایینو سونەتی‬ ‫ناوكۆمەڵگا‪ ،‬هەوڵ بۆ رۆشنگەری لەناو خودی ژنان بدرێت‪،‬‬ ‫ئەوەش بزانن كە״هیچ مافێك‪ ،‬هیچ ژیانێكی شەرەفمەندانە‬ ‫بەبێ قوربانیدان بەدی ناییەت״‪.‬‬

‫‪UNESCO‬‬ ‫‪Inter-Parliamentary Union‬‬ ‫‪Sustainable Development‬‬

‫كابینەكانی حكومەتی هەرێمی كوردستان تائێستا‬ ‫كابینەی پیاوانەن وكەمرین رێژەی ژنیان تیا بە دیدەكرێت‬ ‫‪،‬پڕۆژەیەك پێشكەشی پەرلەمانكراوە بۆئەوەی رێژەی‬ ‫ژن لەحكومەتی هەرێمدا‪ %30‬كەمرنەبێ‪ .‬پێكهێنانی‬ ‫كابینەی نوێی حكومەتی هەرێمی كوردستان‬ ‫لەئانوساتدایە‪،‬رێكخراوەكانی ژنان نیگەرانن لەوەی‬ ‫رێژەی بەشداری ژن لەم كابینەیەشداوەك كابینەكانی‬ ‫پێشوتركەمرین رێژەیەو ئەگەری بەهێز ئەوەیە‬ ‫زۆربەی هەرە زۆری وەزیرەكان پیاوبن‪،‬بۆیەچاوەڕوانن‬ ‫پارتەسیاسیەكان دەستپێشخەری ئەوەبكەن رێژەی ژن‬ ‫لەم كابینەیەدا نزیكبێتەوەلەرێژەی ژن لەپەرلەمان و‬ ‫سیستەمی كۆتاپەیڕەوبكرێ‪ ،‬ئەندامی ئەنجومەنی بااڵی‬ ‫خامنان‪،‬ئەمەل جەالل ئاماژە بەوەدەكات كەئەوان وەك‬ ‫ئەنجومەنی بااڵی كاروباری خامنان‪،‬لەگەڵ گروپی ئاشتی‬ ‫ژنانی سەركردەلەپارتەسیاسیەكان و رێكخراوەكانی‬ ‫ژنان‪،‬بەهاوبەشی پڕۆژەیەكیان پێشكەشی پەرلەمانی‬ ‫كوردستان كردوەو داوایانكردووە هەیكەلی حوكمەتی‬ ‫هەرێمی كوردستان گۆڕانكاری بەسەردابێت والنیكەم‬ ‫ڕێژەی ژن تێیدا ‪ 30%‬كەمرنەبێت‪ .‬ئەمەل بەڕێوانی‬ ‫راگەیاند ״سەردانی هەمووحیزب وپارتەسیاسیەكامنان‬ ‫كردووە وئێمەلە ئەنجومەن نامەی رەسمیامن بۆناردون‬ ‫تاوەكو ڕێژەی ژن ڕەچاوبكەن و وەك لەدەستوری عێراق‬ ‫و كوردستانیشدا هاتوە״‪ .‬وتیشی ״ئێمەش وەكو ژنان‬ ‫گوشارەكامنان هێشتا گوشارێكی گەورەنییەكەببێتەهۆی‬ ‫چەسپاندنی ئەوخواستە״‪ .‬ئەم ئەندامەی ئەنجومەنی‬ ‫خامنانە ئاماژەبەوەدەكات كەالنیكەم چاوەڕێی‬ ‫هەبوونی ‪ 3‬ژندەكەن لەكابینەی نوێدا‪،‬ئەو وتی‬ ‫״شەرمەزارییەكی گەورەیەلەناوحكومەتداژن نەبێت״‪.‬‬ ‫لە بەرامبەردا بەشێك لەژنان پێیانوایەپەیڕەوكردن‬ ‫یسیستەمی كۆتا تەنها بۆرازاندنەوەی پەرلەمانبوە‬ ‫و ئەگەرلە حكومەتیشدا پەیڕەوبكرێ بەهەمان‬ ‫شێوە‪،‬بۆیەخوازیاری ئەوەن ژنان پشتبەخۆیان ببەسن‬ ‫بۆچونەئەوناوەندانەوە‪ .‬نیان محەمەد‪،‬چاالكوانی ژنان‬ ‫و رۆژنامەنوس ‪،‬پێیوایەئەوەی ئێستاپێی دەوترێت‬ ‫بەشداری ژنان لەپرۆسەی سیاسیوكابینەی حكومیداجێی‬ ‫دڵخۆشی نییە‪،‬ئەووتی ״تائێستابەشداری ژنان‬ ‫بەشدارییەكی راستەقینەنییە‪،‬بەڵكو دانانی ژنان تەنهابۆ‬ ‫رازاندنەوەی پرۆسەی سیاسی״‪ .‬وتیشی ״پەیڕەوكردنی‬ ‫سیسستەمی كۆتاجۆرێكەلەالوازكردنی بەشداری ژنان‬ ‫لەپرۆسەی سیاسیدا‪،‬لەمەشدائێمەی ژنان بەگشتی‬ ‫بەرپرسیارین چونكەئەگەرخۆمان باوەرمان بەتوانای‬ ‫خۆمان وەك ژن هەبێ و ئەودەنگ وبڕوایە بدەینە‬ ‫ژنانی هاوڕێ وهاوپیشە وهاو شامنان ئەوا رێژەكە‬ ‫زۆر زیاتر دەبێت لەوەیكە بە سیستەمی كۆتا بۆ ژنان‬ ‫دانراوە״‪ .‬ئەمە لەكاتێكدایە كەلەبەشێكی زۆری واڵتانی‬ ‫پێشكەوتوداژنان النیكەم رێژەیەكی بەرچاولەكابینەی‬ ‫حكومەت پێكدەهێنن و لەدروستكردنی بڕیاری‬ ‫سیاسیدابەشداردەبن‪ .‬نەرمین عوسامن‪ ،‬ئەندامی‬ ‫ئەنجومەنیسەركردایەتی یەكێتی‪،‬كەپێشر وەزیربوە‬ ‫لەكابینەی حكومەتی هەرێمدا‪،‬پێیوایە مافێكی ڕەوای‬ ‫ژنە كەشانبەشانی پیاوبەشداری بكات لەگشت‬ ‫جومگەسیاسیەكاندا‪،‬ئە وبە״رێوان״ی راگەیاند ״بەشداری‬ ‫ژنان لەحكومەتدا گەشەبەپرۆسەی دیموكراسی‬ ‫دەدات״‪ .‬وتیشی ״ژن لە هەرپۆستێكدا هەبن‬ ‫سەركەوتودەبن‪،‬پاشەكشەی ژن لەكابینەكانی حكومەت‬ ‫و وەرگرتنی پۆستە گشتییەكانداپاشەكشەبەپرۆسەی‬ ‫دیموكراسی دەكاوگەشەبەئەقڵییەتی پیاوساالری‬ ‫ونێرساالری دەدات״‪ .‬هاوكات لەگەل هەوڵەكانی‬ ‫پێكهێنانی كابینەی نوێی حكومەتدا بۆیەكەمجار ژنێك‬ ‫لەئاستی كوردستان و عێراقدا دەبێتەسەرۆكی پەرلەمانی‬ ‫كوردستان‪ .‬سەملاڕەشید‪،‬پەرلەمانتاری سەر بەفراكسیۆنی‬ ‫یەكێتی نیشتامنی كوردستان لەپەرلەمان‪،‬ئاماژە‬ ‫بەوەدەكات كەئەوان هەوڵدەدەن لەسەرۆكایەتی‬ ‫لیژنەكانی پەرلەمانیشدا ژنیان هەبێت‪،‬ئەووتی ״من لە‬ ‫هەردوو كەسێكی ژن وپیاوی كاندید بۆهەرپۆستێك‬ ‫بێگومان دەنگ بە ژنەكەیان دەدەم״‪ .‬سەملا بەڕێوانی‬ ‫راگەیاند ״بەدەست من بێت گشت وەزیرەكامنان‬ ‫دەكەم بەژن ‪ ،‬كۆمەڵێك ژنی زۆر بەتوانامان هەیەبەاڵم‬ ‫پێویستەپشتگیریان بكەین‪،‬لە ڕابردوشدا بینیومانە‬ ‫ئەو وەزارەتانەی بەدەست وەزیری ژنەوە بوون‬ ‫سەركەوتووبوون״‪.‬‬


‫‪7‬‬

‫چاپكراوێكی‌‌تایبه‌ته‌‌به‌هه‌شتی‌‌مارس‌•‌رێكخراوی‌‌راگه‌یاندن‌و‌رووناكبیری‌‌ژنان‌ده‌ریده‌كات‬ ‫‪٢٠١٩/3/8‬‬

‫لەمپەرەكانی بەردەم وەرگێڕانو وەرگێڕی ژن‬ ‫تارا شێخ عوسامن‬ ‫پڕۆسهی وهرگێڕان بۆخۆی پڕۆسهیهكی زۆر قورسو‬ ‫پڕلهماندوێتییه‪ ،‬چونكه گهر كهسێك بیهوێت دهست‬ ‫بداته ئهو كاره پێویستی بهپاشخانێكی باشی زمانهوانییهو‬ ‫پێویسته شارهزایی تهواوی ههبێت لهههردوو زمانی‬ ‫(لێوهرگێڕدراو) بۆ (وهرگێڕدراو) ههیه‪ ،‬جگه لهوهش‬ ‫كهسی وهرگێڕ دهبێت توانای تهواوی بهسهر ئهو بابهتو‬ ‫تێكستهدا ههبێت كهوهریدهگێڕێت‪ ،‬ههروهها دهبێت‬ ‫ئاگای لهوهش بێت كه بهئهمانهتی تهواوه دێڕو چهمكو‬ ‫دهستهواژەكان وهربگێڕێتو ههوڵیش بدات ماناو‬ ‫وێنهو دهاللهتهكان لهناو تێكسته ئهسڵییهكه بهتهواوی‬ ‫بگوێزێتهوه بۆ ئهو زمانهی تێكستهكهی بۆ وهردهگێڕێتو‬ ‫ههمان تاموچێژی زمانی لێوه وهرگێڕدراوی ههبێت‪ ،‬یان‬ ‫النی كهم زۆر زۆر نزیك بێت لهوهوه‪.‬‬ ‫كهدهڵێین پڕۆسهی وهرگێڕان كارێكی قورسه‪ ،‬رهنگه‬ ‫بۆ ههردوو (ژنو پیاو) واته وهرگێڕەكه ژن بێت یان‬ ‫پیاو ههمان شت بێت‪ ،‬بێگومان ئهوهشامن بیرنهچێت‬ ‫كهوهرگێڕان لهجهوههریدا رهنگدانهوهی چهشهو توانای‬ ‫وهڕگێڕیش دهدات بهدهستهوه‪ ،‬ئهگهر باس له لهمپهرو‬ ‫ئاستهنگهكانیش بكهین‪ ،‬كهدێته بهردهم وهرگێڕ بهتایبهت‬ ‫خامنان‪ ،‬ئهوا رهنگه لهوهرگێرێكهوه بۆ وهرگێرێكی ترو‬ ‫لهكولتورو بیركردنهوهیهی كۆمهڵگهیهكهوه بۆ یهكێكی تر‬ ‫جیاوازیی ههبێت‪،‬بۆیه لێرهدا دهتوانین باس لهكۆمهڵگهی‬ ‫خۆمان بكهین‪ ،‬ئهڵبهته دیسان لێرهش جیاوازییهك ههیهو‬ ‫ههندێك لهو جیاوازییانه پهیوهسن بهئاستی رۆشنبیریو‬ ‫تواناو ههندێكیشیان گرێدراوی الیهنی كۆمهاڵیهتی‬

‫وهرگێره ژنهكانهوه ههیه‪ ،‬ههندێكیشی راستهوخۆ یان‬ ‫ناڕاستهوخۆ پهیوهسته بهدهزگاكانی چاپو پهخشهوه‪.‬‬ ‫زۆرجار دهبینین تا ئێستاش ههندێك بابهتو تێكست‬ ‫ههیه‪ ،‬كهژنان بهكهمیی دهوێرن خۆیان لهقهرهیان‬ ‫بدهنو دهستی بۆ بهرن‪ ،‬بهتایبهت ئهو تێكستانهی‬ ‫كهدیمهنی فره ئیرۆتیكیان تێدایه‪ ،‬ههڵبهت چهند‬ ‫ههوڵێك ههیه لێرهو لهوێ‪ ،‬بهاڵم زۆر كهمنو زۆرتر ئهو‬ ‫جۆره تێكستانه پیاوانی وهرگێڕ تێیدا ئازادترن‪ ،‬چونكه‬ ‫دهبینین كاتێك ژنێك بابهتێك چهنده گرنگ بێتو چهنده‬ ‫ناوهڕۆكێكی بهسوودی ههبێتو چهنده كتێبێك یان‬ ‫تێكستێك بێت بۆ خزمهت بهكۆمهڵگه‪ ،‬بهاڵم هێشتا الی‬ ‫زۆرێك تابۆو حهرامكراوهو گهر ژن دهستیان بۆ بهرێت‬ ‫بهجۆرێك لهالدانو بێ بهندوباریی لهسهری دهكرێتهماڵ‪،‬‬ ‫بینیویشامنه زۆرجار ئهو ژنانه رووبهڕوی ههڕەشهو‬ ‫هێرشی ناڕەواش بوونهتهوه‪.‬‬ ‫لهمپهڕیكی دیكهش كهزۆر دیارهو پێویسته ههڵهوهستهی‬ ‫لهسهر بكرێت ئهوهیه كهههمیشه ژنانێك دهست دهدهنه‬ ‫وهرگێڕان وهك ئارهزوویهك ئهو كاره دهكهن‪ ،‬نهبووهته‬ ‫پیشهو سهرچاوهی بژێویان‪ ،‬ههركات تاقهتیان ههبێتو‬ ‫چۆن بۆیان بگونجێت ئهوا بهو شێوهیه كار دهكهن‪ ،‬واته‬ ‫نهبوهته خهمیان‪ ،‬ئهمه لهالیهك‪ ،‬لهالیهكی دیكهشهوه‬ ‫زۆربهكهمی ژنانی نوسهر له نێویشیاندا ئهوانهی وهرگێڕان‬ ‫دهكهن‪ ،‬وهك پیاوان لهماڵهكانیاندا ژووری تایبهت‬ ‫بهخۆیان ههیه بۆ نووسینو بیركردنهوه‪ ،‬بهڵكو تهنانهت‬ ‫لهو كاتانهی كاری وهرگێڕانیش دهكهن دهبێت بهدهم‬ ‫كارێكی ترو لهناو دهنگه دهنگو قهرهباڵغیی ماڵهكهدا‬ ‫ئهو كاره ئهنجامبدهن‪ ،‬یان زۆر جار شوێنی ئهو كاره‬

‫ههستیارو قورسهیان ههمان شوێنی چێشت لێنانهكهیانه‪،‬‬ ‫كهواته وهك پێشر باسامنكرد‪ ،‬پڕۆسهی وهرگێڕان كارێكی‬ ‫قورسه‪ ،‬گهر بۆ پیاوان كارێكی سهختو ماندووكهر بێت‬ ‫بۆ زۆربهی ژنان دوو هێندهیه‪.‬‬ ‫شتێكی دیكهش كهئێستا بووهته دیاردهیهكو زۆربهی‬ ‫خانهكانی چاپ گرنگیی بهوه دهدهن باشره وهرگێرڕان‬ ‫لهزمانی یهكهمهوه بێت‪ ،‬واته گهر تێكستێك لهبنهڕەتدا‬ ‫بهزمانی فهڕەنسی بێت باشره لهفهڕەنسییهوه‬ ‫وهربگێردرێت‪ ،‬ئهمهش زیان لهڕەوتی رۆشنبیریی دهدات‪،‬‬ ‫نهك لهبهر ئهوهی كهس نییه فهڕەنسی نهزانێت‪ ،‬بهڵكو‬ ‫رهنگه ئهو كهسهی كهفهڕەنسیی زانێكی باشه حهزی بهو‬ ‫بابهته نهبێتو لهگهڵ بۆچوونی خۆی نهگونجێت‪ ،‬یان‬ ‫ههرهۆكارو بیانوویهكی دیكهی ههبێت بۆ وهرنهگێڕانی‬ ‫بابهتهكه‪ ،‬كهواته دهبێت خوێنهری كورد رابوهستێت‬ ‫تاوهكو كهسێك پهیدا دهبێتوتاقهتی دهبێت ئهو تێكسته‬ ‫یان ئهو كتێبه سهرنجی رادهكێشێتو دهیكاته كوردی‪،‬‬ ‫ههرچهند زۆرجارو له زۆر شوێنی دنیادا‪ ،‬خانهكانی‬ ‫گهورهی چاپو باڵوكرنهوه‪ ،‬داوا لهوهرگێڕێكی دیكاریكراو‬ ‫دهكهن‪،‬كهبهرههمێكی دیاریكراویان بۆ وهربگێڕێت‪ ،‬ئیدی‬ ‫هۆكارهكان زۆرن بۆئهوه‪ ،‬لهگهڵ ئهوهشدا بهبڕوای زۆرێك‬ ‫لهوهرگێڕەكان‪ ،‬مهرج نییه ئهو كتێبهی لهزمانی دووهمهوه‬ ‫دهكرێته كوردی شتێكی خراپ بێتو ئهگهر لهزمانی‬ ‫یهكهمهوه وهرگێڕانی بۆ كرابێت باش بێت‪.‬‬ ‫ئهمانه چهند خاڵێكی كهمن كهدهكرێت ههریهكهیان‬ ‫چهندین شیكردنهوهی بۆ بكرێت‪ ،‬ههر یهكێكیشیان‬ ‫شایهنی ئهوهن به بهرنامه كار لهسهر كهمكردنهوهو‬ ‫نهمانیان بكرێت‪.‬‬

‫بزووتنەوەی ئازادیخوازی لەكوردستان‪ ،‬الوازەو‬ ‫پاشەكشێی پێكراوە‬ ‫شیالن جبار‬ ‫مێـژووی خەباتـی پێشـكەوتوو خوازانـەی ژنـان‬ ‫بەدرێژایـی(‪ )107‬سـاڵی رابـردوو یەك ئاڕاسـتەی هەبوەو‪،‬‬ ‫ئەویـش وەسـتاندنەوە بـووە بەرامبـەر بـەدابو نەریتی‬ ‫دواكەوتـووی یاسـای پیـاو سـاالریو ئاینەكان‪ ،‬كوردسـتان‬ ‫ناتوانێـت دابڕاوبێـت لـەم مێـژووە‪ ،‬بەمنوونـە بزوتنـەوەی‬ ‫ژنـان لەپاشـكۆی الیەنـە ئیسـالمیەكان‪ ،‬كەفەلسـەفەی‬ ‫بیركردنەوەییـان بەكۆیلەكردنـی ژنانـە‪ ،‬دەچێتـە‬ ‫چوارچێـوەی بزوتنـەوەی ژنانـەوە! بـەاڵم بەئاڕاسـتەی‬ ‫پێچەوانـەوە‪ ،‬سـاویلكانەیە ئەگـەر چاوەڕێبین خوشـكانی‬ ‫ئیسـالمی چارەسـەری پێشـكەوتوو بخەنـە بـەردەم‬ ‫كێشـەكانی ژنانـەوە‪ ،‬لەسـایەی خەباتی ئەواندا یەكسـانی‬ ‫بێتەئـاراوە‪ ،‬لەكاتێكـدا لەهیـچ كوێـی دونیـا خوشـكێكی‬ ‫ئیسـالمی پەیدانابێـت شـان بەشـانی پیـاوان پلـەو پایـە‬ ‫بـدات بەژنـان‪ ،‬هیـچ نەبێـت لەنـاو ئاینەكـەی خۆیانـدا‬ ‫دەرفـەت بـدات بـەژن ببێـت بەموفتـیو وتاربێـژ‪ ،‬ئەركی‬ ‫ئـەوان لەمـاوەی لەمـاوەی ئـەم (‪)25‬سـاڵەی رابـردوودا‬ ‫بەسـەلەفی كردنو خسـتنە ماڵـەوەی ژنـانو بەندكردنیان‬ ‫بـووە لەچوارچێـوەی مـاڵو دژایەتـی كـردن لەگـەڵ‬ ‫دەركەوتنـی ژنـان لەشـوێنی گشـتیو تەبەنـی كردنـی‬ ‫سـیامی حیجابـی سـەلەفیەت لەسـعودیەو وواڵتانـی‬ ‫تـرەوە بـۆ كوردسـتان بـووە‪ ،‬لەئەقڵـی ئەوانـەوە باشـرین‬ ‫دۆخ بـۆ ژن ئەوەیـە كـەژن تەنهـا وەسـیلەیەك بێـت بـۆ‬ ‫پڕكردنـەوەی خواسـتە سێكسـیەكانی پیـاوانو منـداڵ‬ ‫خسـتنەوە‪ ،‬لەكەناڵەكانی راگەیانـدن دەردەكەونو دەڵێن‬ ‫فرەژنـی لەبەرژەوەنـدی ژنانـە‪ ،‬یـان ئەو مەالیانـەی كەبە‬ ‫بەردەوامـی لەمینبـەری مزگەوتەكانـەوە دەردەكـەونو‬ ‫سـوكایەتی بـەژن دەكەن‪ ،‬بـەڕای مـن دەچنەچوارچێوەی‬ ‫بزوتنـەوەی ژنانـەوە‪ ،‬چونكـە دەیانەوێـت دۆخو رەوشـی‬ ‫ژنـان بـەرەو عاقارێـك ببـەن‪.‬‬ ‫كەواتـە چەندیـن جۆر لەبزوتنەوەی ژنامنـان هەیە‪ ،‬لەوانە‬ ‫بزووتنـەوەی ژنانـی چـەپو كۆمۆنیسـت‪ ،‬فیمینیسـت‪،‬‬ ‫ئیسـالمی‪...‬هتد‪ ،‬بـەاڵم بەبـڕوای مـن ئـەوەی كەپێویسـتە‬ ‫لەئێسـتادا ئەوەیە بەهێزی بزووتنەوەی یەكسـانی خوازی‬

‫ژنانە‪ ،‬كەسـەر بە بـەرەی ئازادیخـوازی كۆمەڵگایەو بڕوای‬ ‫بەیەكسـانی بێقەیـدو شـەرت هەیـە‪ ،‬تەنهـا زەرورەتو‬ ‫تەكوینـی ژیانـی ئینسـانوبنەمایە بـۆ خەباتەكـەی نـەك‬ ‫شـەریعەتو دابو نەریتـی كـۆن‪.‬‬ ‫بەداخـەوە ئەم جـۆرە لەبزووتنەوەی ژنـان‪ ،‬بە بەردەوامی‬ ‫لەالیـەن دەسـەاڵتەوە رێگـری لێكـراوەو سـەركوتكراوە‪،‬‬ ‫لەڕوانگـەی ئەم پێناسـەیەوە تاچەند پێت وایە لەئێسـتادا‬ ‫بزووتنـەوەی ژنـان لەكوردسـتاندا بەشـێوەیەكی فیعلـی‬ ‫بوونـی هەیـە؟‪ .‬ئەگەر بەپێی ئەو پێناسـەیەی لەسـەرەوە‬ ‫كـردم‪ ،‬بێمـە سـەر بزووتنـەوەی یەكسـانی خـوازی‬ ‫ژنـان‪،‬وەك بزووتنەوەیەكـی ئازادیخـوازی لەكوردسـتان‪،‬‬ ‫دەتوانـم بڵێم لەئێسـتادا الوازە‪ ،‬لەبەرئـەوەی بزووتنەوەی‬ ‫چەپ لەكوردسـتان‪ ،‬الوازەو پاشەكشـێی پێكـراوە ناتوانین‬ ‫بڵێیـن بوونـی نییـە بوونـی هەیـە‪ ،‬بـەاڵم لەدیفاعێكـی‬ ‫زۆر الوازدایـەو ناتوانێـت بـەر بەرەهەنـدی كۆنەپەرسـتی‬ ‫لەكۆمەڵـگادا بگرێتوببێتـە بەربەسـتێك بەرامبـەر ئـەم‬ ‫هەمووهێرشـەی ئەمڕۆ بەهەیئەتی ئینسانی ژن دەكرێت‬ ‫لەكۆمەڵـگادا‪.‬‬ ‫دیارەئـەوەش هـۆكاری خـۆی هەیـە مـن پێـم وایـە‬ ‫بزووتنـەوەی ژنان بزوتنەوەیەكی سیاسـیو كۆمەاڵیەتییە‪،‬‬ ‫كاتێـك ئـەم الیەنـە سیاسـیانەی كەبەجـدی باوەڕیـان‬ ‫بەیەكسـانی ژنو پیـاو هەیـە لەكۆمەڵـگادا بـێ هێزدەبن‪،‬‬ ‫بەدڵنیاییـەوە بزووتنـەوەی یەكسـانی خوازیـش بـێ هێـز‬ ‫دەبێـت‪ ،‬ئێمـە سـااڵنی نەوەتەكامنـان بیـرە كەچـەپو‬ ‫كۆمۆنیسـتەكان جێگـەو رێگەی خۆیان هەبوو لەسـاحەی‬ ‫سیاسـی كوردسـتانو پایـان لەسـەر مافـە ئینسـانیەكانی‬ ‫ژنـان دادەگـرت‪ ،‬بزوتنـەوەی ژنـان لەدەسـت ئـەوان بوو‬ ‫وە بەهێـز بـوو‪.‬‬ ‫ئەگەریەكێـك لەئامانجەكانی دەركەوتنو دروسـت بوونی‬ ‫بزوتنـەوە جیاوازەكانـی ژنـان بریتـی بێـت لەئازادكردنـی‬ ‫ژن لەكـۆتو بەنـدە سیاسـیو كۆمەاڵیەتیـەكان‪ ،‬ئـەوا‬ ‫ئـەو رێكخـراوو بزوتنەوانـەی ئەمـڕۆ لەكوردسـتان بونیان‬ ‫هەیـە وەكـوو كۆمەڵێـك الیەنـی داكۆكیـكار لەمافەكانـی‬ ‫ژنـان‪ ،‬تاچەنـد توانیویانـە لەروانگـەی كاری رێكخـراوەی‬ ‫خۆیانـەوەو لەوبەشـەی كەپەیوەنـدی بەئەركـی‬

‫رێكخراوەییـەوە هەیـە النـی كـەم بەشـێك لەمـافو‬ ‫ئازادییـەكان بـۆ ژنی كورد دەسـتەبەر بكـەن‪ ،‬لەبەرئەوەی‬ ‫ئـەم رێكخراوانـە دروسـت كـراوی كۆمەڵێـك حزبـی‬ ‫سیاسـینو هەریـەك بەئـارەزووی الیەنەكـەی پرسـی ژنان‬ ‫دەباتـە پێشـەوە‪ ،‬وەئەوە حەقی خۆیانـە! یاخود كۆمەڵێك‬ ‫كەسـانی ئەكادیمـیو ژنـی رۆشـنبیرن هاتـوون گروپێـك‬ ‫یـان رێكخراوێكـی ژنانیـان پێكهێنـاوە‪ ،‬ئـەم بزوتنـەوە‬ ‫یـان رێكخـراوە لەنـاو هەنـاوی ژنـانو كێشـەكانی ژنـان‬ ‫هەڵنەقـواڵوە‪ ،‬لەئەزمەیەكـی فكـری گەورەدایـەو نازانێت‬ ‫ئامانجـی چییـە‪ ،‬بەشـوێن رووداوەكانو پرسـی كوشـتنی‬ ‫ژنـان دەكەوێـت‪،‬وەك منونـە نەیانتوانیـوە خۆیان بەشـێك‬ ‫بـن لەگۆڕانكارییـەكانو پـرس لەكۆمەڵـگا بخوڵقێنـن‪.‬‬ ‫رێكخـراوی ژنـان دەبێـت لەهەنـاوی كێشـەكانی ژنانەوە‪،‬‬ ‫لەنـاو كارگـەو ناوەنـدەكان‪ ،‬لەفەرمانگـەو خوێندنگـەكان‬ ‫لەناو گەڕەكەكانەوە هەڵقواڵبن‪،‬كێشـەكانی ژنان كەم نین‬ ‫لـەم دۆخـەی ئێسـتای كوردسـتان‪ ،‬ئەگـەر هـەر ئاوڕێكی‬ ‫خێرا بدەینەوە تەنها لەسـەرەتای سـەرهەڵدانی داعشەوە‬ ‫بەئاسـانی دەبینیـن‪ ،‬قەیرانی سـەپێرناوی ئابـووری‪ ،‬خراپ‬ ‫بوونـی خزمـەت گوزارییـەكان‪ ،‬نەبوونـی موچـەو دۆخـی‬ ‫ئابـوری خـراپ‪ ،‬هەمـوو كێشـەكانیر‪ ،‬چەنـد بەرامبـەر‬ ‫بەسـەر ژناندا شـكاوەتەوە‪.‬‬ ‫سـەرەڕای هەمـوو ئـەم كێشـانەی كەبەسـەر ژنانـی‬ ‫كوردسـتاندا چڕبونەتـەوە‪ ،‬بزوتنەوەیەكـی بەهێـزی‬ ‫پێشـكەوتووخواز نابینیـن‪ ،‬ئـەم هەمـوو ناڕەزایەتیـە‬ ‫بەرفراوانـەی كەدەبیرنێـتو هـاواری ژنـان لـەدژی بـێ‬ ‫مووچەیـیو بـێ ئاوییو بێ كارەبایـی گوێامن لێ دەبێت‪،‬‬ ‫هۆكارەكـەی ئەوەیە هێزێكی سیاسـی پێشـكەوتووخوازی‬ ‫بەهێـز لەسـەر گۆڕەپانـی سیاسـی كوردسـتان بوونـی‬ ‫نییـە‪ ،‬بەرەوپێشـچوونی رەوشـی ژنـان بـۆ دۆخێكـی‬ ‫باشـرو ئینسـانیر لەگـرەوی ئەوەدایـە كەبزوتنەوەیەكـی‬ ‫بەهێـزی یەكسـانی خـوازی ژنـان لەخـوارەوەی كۆمەڵـگا‪،‬‬ ‫لەشـوێنی كارو ژیانـەوە سـەر هەڵبـدات‪ ،‬ئەگەرنـا ئـەم‬ ‫رێكخراووگروپانەی ئێسـتا سـەرباری ماندوو بوونو شـەو‬ ‫نخونییـان‪ ،‬ناتوانـن ئاڵوگۆڕێكـی جـدی لەبەرژەوەنـدی‬ ‫كۆمەڵـگاو ژنـان بكـەن‪.‬‬

‫پرسو ڕۆڵی ژن لە‬ ‫راگەیاندندا‬ ‫شەدە بەشري‬ ‫سەرەڕای بەرزبونەوەی ئامارەكانی توندووتیژی دژ بەژنانو‬ ‫حاڵەتە قێزەونەكانی القەكردنو كوشنو سوتانی ژنان‪،‬‬ ‫بوونی چەندین رێكخراوی مافی مرۆڤو مافەكانی ژنان‪،‬‬ ‫نەتوانراوە وەكو پێویست پرسی ژن لەرێگەی راگەیاندنەوە‬ ‫تاوتوێی بكرێت‪ ،‬لێرەدا پرسیار ئەوەیە بۆچی پرسی ژنان‬ ‫نەبوەتە بابەتێك بۆ راگەیاندنەكان؟‪ ،‬بۆچی رۆڵی ژنان‬ ‫لەكاری راگەیاندا وەكو پێویست كارا نیە؟‪ ،‬بۆچی ژنانێكی‬ ‫راگەیاندنكار هەن ئەگەرچی خاوەنی تواناو لێهاتوین لەم‬ ‫بوارەدا‪ ،‬بەاڵم لەهیچ دەزگایەكی راگەیاندا كار ناكەن؟‪.‬‬ ‫بەگشتی لەسەرجەم بوارەكانی ژیاندا كاتێك ژن بیەوێت‬ ‫جێگە دەستی دیاربێتو بەشداربێت لەبەرەوپێشچونی‬ ‫كۆمەڵگە‪ ،‬كۆمەڵێك بەربەستی دێتە بەردەم جا ئەو‬ ‫بەربەستانە لەسەر ئاستی خێزان بن یان كۆمەڵگا بەگشتی‪،‬‬ ‫یان دەسەاڵت‪ ،‬راگەیاندنیش یەكێكە لەو بوارانەی‬ ‫ئەگەرچی ژن تێدا بەشدارە‪ ،‬بەاڵم بەشدارێكی كارانیە‪،‬‬ ‫بۆئەمەش هۆكارگەلێك هەن‪ ،‬لەگرنگرین ئەو هۆكارانەش‪،‬‬ ‫نەبوونی دەزگایەكی راگەیاندنی سەربەخۆو بێالیەن‪،‬‬ ‫ئەو كەناڵو دەزگایانەشی كەئێستا هەن چ بەئاشكرا چ‬ ‫بەنهێنی سەر بەپارتو الیەنێكی حزبین‪ ،‬كاتێكیش كەناڵو‬ ‫دەزگاكە حزبی بێت‪ ،‬دەبێت پێش هەرپرسێكی تر‪ ،‬پابەند‬ ‫بێت بەپەیڕەوپرۆگرامی حزبەكەیەوە‪ ،‬حزبەكانیش بەهۆی‬ ‫ملمالنێی سیاسی دەرفەتێكیان بۆ ژن نەهێشتوەتەوە‪ ،‬ئەمە‬ ‫لەالیەك لەالیەكی ترەوە باوەڕنەبوونی كەسانی خاوەن‬ ‫بڕیار بەمافەكانی ژنانو مافی یەكسانی لەدەزگاكاندا‪،‬‬ ‫ئەمە بۆخۆی هۆكارێكی گرنگو هۆكارێكی سەرەكییە‬ ‫لەپەراوێزخستنی ژنانو كەمكردنەوەی رۆڵو پێگەیانە‬ ‫لەكاری راگەیاندندا‪ .‬لەسەرەتای دامەزراندنی دەزگای‬ ‫راگەیاندن كەبەگشتی دوای راپەڕینی ساڵی ‪،1991‬‬ ‫زۆربەی دەزگای میدیای حزبی بوون‪ ،‬لەدۆخێكی سیاسی‬ ‫ناسەقامگیرو نالەباردا دروست بوون‪ ،‬ئەمەش هۆكارێكی‬ ‫ترە بۆ ئەوەی رۆڵی ژن لەناو دەزگاكاندا رۆڵێكی كاراو‬ ‫پێگەیەكی بەهێزی نەبێت‪ ،‬سەرجەمی (پۆستو سەرۆك‬ ‫بەشو بەرپرسی ژوورەكانی هەواڵو ‪....‬هتد) دەزگاكان الی‬ ‫پیاوان بوونو هەر ئەوان خاوەنی بڕیار بوون‪ ،‬رێگە بەژنان‬ ‫نەدراوە پەرە بەتواناكانیانی خۆیان بدەنو بێنە پێشەوەو‬ ‫رۆڵو كاریگەریان هەبێت‪ .‬بۆیە بەدیوێكی تر دروستە‬ ‫بوترێت دەزگاكانی راگەیاندن خۆیان هۆكارن بۆ بەگرنگ‬ ‫نەزانینی پرسی ژنو نەڕەخساندنی بوار تا ژنان بتوانن رۆڵی‬ ‫خۆیان ببینن‪ ،‬هەر خۆشیان دەبنە بەشێك لەو پێشێلكاریانەی‬ ‫بەرامبەر بەژنان دەكرێت‪ ،‬بەناشیرینكردنی وێنای ژن‬ ‫لەرێگەی بەرنامەو دراماو ریكالمو‪( ،....‬استغالل)كردنی‬ ‫ژمارەیەك لەبێژەرەكچەكانو پێشاندانیان وەك(مۆدێلو‬ ‫منایشكار)‪ ،‬نەك وەك راگەیاندنكار‪ ،‬لەم رێگەیەوە وێنایەكی‬ ‫سلبیو الوازی ژنانیان نیشانداوە‪ ،‬ئالێرەدا ژنان خۆشیان‬ ‫كەمتەرخەمن‪ ،‬بەوەی وەك ژن خۆیان نەسەملاندووەو‬ ‫هەولێان نەداوە ئاستی رۆشنبیریو باكگراوندی فكریو‬ ‫مەعریفی خۆیان بەرزبكەنەوە‪ .‬كەمتەرخەمی راگەیاندن‪،‬‬ ‫وایكردووە كاریگەری نەرێنیشی هەبێت لەسەر ئەم پرسە‪،‬‬ ‫هەندێكجار جۆرێك لەهاندانی پێوەدیارە بۆ باڵوبونەوەی‬ ‫توندووتیژی دژی ژنان‪ ،‬لەرێگەی پەخشكردنی هەندێك‬ ‫لە(دراما‪ ،‬بەرنامەكان)ەوە‪ ،‬هەروەها گرنگیی نەدان‬ ‫بەبابەتو هەواڵەكانی تایبەت بەپرسی ژنو سەیركردنیان‬ ‫وەك بابەتی الوەكی‪ ،‬ئەگەر كەناڵێكیش بابەتێك یان زیاتری‬ ‫لەسەر ئەم پرسە كردبێت‪ ،‬بابەتێكی كرچو كاڵ بووەو تەنها‬ ‫فۆكس كراوەتەوە سەر رووداوەكە بەمەبەستی سەرنج‬ ‫راكێشانی خوێنەر‪ ،‬یاخود بینەر‪ ،‬بێ گەڕانەوە بۆ هۆكاری‬ ‫كێشەكانو بەزانیاری ناتەواو ناڕاست ئاماژە بەرووداوەكان‬ ‫كراوە‪ ،‬ئەمەش ئەو راستیە دەسەملێنێت كەراگەیاندنەكان‬ ‫كەمرین سبەیسیان بەپرسی ژنان داوە‪ ،‬ئەویش تەنها‬ ‫لەرۆژەكانی (‪)8‬ی مارسو(‪ )25‬نۆڤەمبەرە‪ ،‬ئەو سبەیسەش‬ ‫وەكو پێویست نەبووەو لەئاست داواكاری چاالكوانانو‬ ‫رێكخراوەكانی ژناندا نیە‪ ،‬ئەمە لەكاتێكدایە بارودۆخی‬ ‫كۆمەاڵیەتی كۆمەڵگاو مافی مرۆڤو مافی ژنان پێویستی‬ ‫دەكرد بەالنی كەمەوە هەر كەناڵەو بەرنامەیەكی تایبەتی‬ ‫بەو پرسە گرنگە هەبێت‪ ،‬چونكە بەتەنیا پرسی ژن نیە‪،‬‬ ‫پرسی هەموو كۆمەڵگەو پرسی مرۆڤایەتیە‪.‬‬


‫‪8‬‬

‫ی ژنان ده‌ریده‌كات‬ ‫ی راگه‌یاندن‌و رووناكبیر ‌‬ ‫ی مارس • رێكخراو ‌‬ ‫چاپكراوێكی‌ تایبه‌ته‌ به‌هه‌شت ‌‬ ‫‪٢٠١٩/3/8‬‬

‫ی‬ ‫ی شار ‌‬ ‫ژنێك ده‌بێت ‌ه هێما ‌‬ ‫سلێمانی‌‬

‫ی ئازار نەبووە‬ ‫چرۆ‪ ،‬ئەو ژنە ‌‬ ‫ی خەونەكانی‌‬ ‫بەربەست ‌‬ ‫بارودۆخ ـی‌ ژیــان رێگــەی‌ نــەدا خوێندنەكــەی‌ تــەواو‬ ‫بكاتـــ‪ ،‬ئەگەرچیــش تەواوكردنــی‌ خوێنــدن خەونێكــی‌‬ ‫لەمێژیینــەی‌ بــوو‪ ،‬چــرۆ رۆســتەمی‌ تەمــەن(‪ )38‬ســاڵ‪،‬‬ ‫قورســی‌ ژیانــی‌ وایكــرد هــەر لەتەمەنــی‌ منداڵیــەوە‬ ‫ی دوكانێكــی‌‬ ‫جۆرەهــا ئیــش بــكات‌و دواجــار توانــ ‌‬ ‫بــەرگ دووری‌ ژنانــە بكاتــەوە‪ ،‬لەپــاڵ مەقەســت‌و‬ ‫قوماشــەكەیدا‪ ،‬لەپــاڵ ئەركــی‌ مــاڵ‌و ئەركــی‌‬ ‫دایكایەتیــدا خەونەكــەی‌ بەدیبهێنێــت‌و دەســت‬ ‫بەخوێنــدن بكاتــەوە‪.‬‬ ‫ی لەخوێنــدن قورســی‌ ژیــان وایكــرد‬ ‫دوای‌ دابڕانــ ‌‬ ‫چــرۆ بۆمــاوەی‌ نۆســاڵ كاری‌ ســكرتێری‌ پزیشــك‬ ‫بــكات‪ ،‬دواتــر ئــەوە هــات بەمێشــكیدا كەتونــای‌‬ ‫ی كارێكــی‌‬ ‫دوورینــی‌ جــل‌و بەرگــی‌ هەیــە بۆچــ ‌‬ ‫تایبــەت بەخــۆی‌ نــەكات‪ ،‬بڕیــاردەدات دوكانێكــی‌‬ ‫تایبــەت بەخــۆی‌ بەناوی‌(ئاڵــێ‌) لەشــاری‌ ســلێامنی‌‬ ‫بكاتــەوە‌و وتی‌״تائێســتا كــەس‌وكارم هیــچ هاوكارییــان‬ ‫نەكــردووم‌و بگــرە رێگریشــم لێكــراوە‪ ،‬بــەاڵم‬ ‫هەربــەردەوام بــووم‌و بەردەوامیــش دەبــم״‪ ،‬ئــەو‬ ‫بــاس لــەوە دەكات تاڕادەیــەك لەرێگــەی‌ كارەكەیــەوە‬ ‫نــارساوە‌و خواســتێكی‌ زۆر لەســەر جلەكانیەتــی‌‌و‬ ‫دەڵێت״بەشــێوەیەكی‌ گشــتی‌ جلــی‌ ژنــان‌و پیــاوان‌و‬ ‫مندااڵنیــش دەدورم‪ ،‬خواســتێكی‌ زۆرم لەســەرە״‪ ،‬بــاس‬ ‫لــەوەش دەكات زۆر هــاوكاری‌ ئــەو كەســانەش دەكات‬ ‫كەبــاری‌ ئابورییــان بــاش نیــە‌و دەیانەوێــت فێــری‌‬ ‫كاری‌ دووریــن ب ـن‌و وتی‌״بــەردەوام خول ـی‌ دروومــان‬ ‫لەدوكانەكەمــدا دەكەمــەوە بەتایبــەت هــاوكاری‌ ئــەو‬ ‫ژنانــە دەكــەم لــەرووی‌ مادییــەوە پێویســتیان بەوەیــە‬ ‫فێــری‌ كارێــك بــن״‪ ،‬ئــەو خۆشــحاڵی‌ خــۆی‌ لــەوە‬ ‫ی خولــی‌‬ ‫دەربــڕی‌ لەمــاوەی‌ كاركردنیــدا توانیویەتــ ‌‬ ‫دروومــان بــۆ(‪ )732‬ژن بكاتــەوە‌و فێــری‌ دروومانیــان‬ ‫بــكات‌و وتی‌״خۆشــبەختانە ســەرجەمیان فێــری‌ كارەكــە‬ ‫بــوون‌و ژمارەیەکیــان دوكانـی‌ تایبــەت بەخۆیــان داناوە‪،‬‬ ‫ئــەوە بۆمــن مایــەی‌ خۆشحاڵیە״‪،‬وتیش ـی‌״جل‌و بەرگ ـی‌‬

‫”‬

‫نەشمیل‬

‫كــەس‌وكاری‌ شــەهیدان بەبــێ‌ بەرامبــەر دەدوورم‬ ‫بۆیــان وەك رێزێــك بــۆ شــەهیدانی‌ ســەربەرزی‌‬ ‫كوردســتان״‪ ،‬لەگــەڵ‌ ئەوەشــدا چــرۆ ســااڵنە بەبۆنــەی‌‬ ‫ی مارســەوە چاالك ـی‌ تایبــەت‌و ب ـێ‌ بەرامبــەری‌‬ ‫هەشــت ‌‬ ‫ی خول ـی‌ فێربوون ـی‌‬ ‫هەیــە بــۆ ژنــان‪ ،‬لەوانــە كردنــەوە ‌‬ ‫دروومــان بەبــێ‌ بەرامبــەر‪ ،‬لەمساڵیشــدا لەشــاری‌‬ ‫ســلێامنی‌ خولێكــی‌ كردۆەتــەوە تاوەكــو رۆژی‌ ‪8‬ی‌‬ ‫مــارس بــەردەوام دەبێــت‪.‬‬ ‫چــرۆ پەیامـی‌ خــۆی‌ ئاڕاســتەی‌ ســەرجەمی‌ ئــەو ژنانــە‬ ‫دەكات كەخاوەنــی‌ ســەرمایەی‌ تایبــەت بەخۆیــان‬ ‫نی ـن‌و دەڵێــت״ هەمــوو ژنێــك هێــزی‌ ئــەوەی‌ هەیــە‬

‫پەرە بە کارەکەم دەدەم‬ ‫لە پێناو هاوکاریکردنی‬

‫ئەو ژنانەی پێویستیان‬ ‫پێیەتی‬

‫ی مارس‬ ‫ی تایبەتە بە هەشت ‌‬ ‫چاپكراوێك ‌‬ ‫ی ژنان دەریدەكات‬ ‫ی راگەیاندن و رووناكبیر ‌‬ ‫رێكخراو ‌‬ ‫ئامادە كردنی‌ تیمی‌ رێوان‬ ‫دیزاین‪ :‬ئاكام شەمسەدینی‌‬ ‫هەلەچنی‌‪ :‬شەدە بەشیر‬

‫”‬

‫كاربــكات‌و بتوانێــت توانایەكـی‌ دارای‌ تایبــەت بەخــۆ ‌‬ ‫ی‬ ‫هەبێــت‪ ،‬چــاوی‌ لەدەســتی‌ كــەس نەبێــت״‪ ،‬ئــەو‬ ‫بــاس لەئەزمونــی‌ ژیانــی‌ خــۆی‌ بــۆ ژنــان دەكات‌و‬ ‫دەڵێت״منیــش بــێ بەربەســت نەبــووم‪ ،‬تائێســتاش‬ ‫بەربەســت دێتــە رێــم‪ ،‬لەگــەڵ هەمــوو ئــەو‬ ‫كارانەشــمدا دەســتم بەخوێنــدن كردوەتــەوە تاوەكــو‬ ‫تــەواوی‌ نەكــەم وازناهێنــم״‪ ،‬چــرۆ هیــوا خــوازە‬ ‫دوای‌ تەواوكردنــی‌ خوێندنەكــەی‌ لەزانكــۆ بــواری‬ ‫دیزانیــن بخوێنێــت‪ ،‬بەئامانجـی‌ پــەرەدان بەكارەكــەی‌‌و‬ ‫هاوكاریكردنـی‌ كردنـی‌ ئەوژنانــەی‌ پێویســتیان پێیەتـی‌‪.‬‬

‫له‌شاری‌ سلێامنی‌ له‌پرۆژە‌یه‌كی‌ هونه‌ریدا په‌یكه‌ری‌ ژنێك كه‌ خۆرێكی‌ له‌ده‌سته‌ ده‌بێته‌ هێامیه‌ك بۆ شاره‌كه‌‪.‬‬ ‫پــرۆژە‌ی‌ دروســت كردنــی‌ ئه‌وپه‌یكــه‌ره‌ له‌الیــه‌ن گروپــی‌ هونــه‌ری‌ دڵخوازه‌وه‌بــوو‪ ،‬ماكێتینه‌كــه‌ی‌ هونه‌رمه‌نــد‬ ‫عه‌بــدول حه‌میــدی‌ زوبه‌یــدی‌ به‌غــدادی دروســتی‌ كردبــوو‪ ،‬دواتــر په‌یكه‌ره‌كــه‌ به‌بــه‌رزی‌ شــه‌ش مه‌تــر له‌الیــه‌ن‬ ‫په‌یكه‌رســاز كامیــار حه‌مه‌عه‌لــی‌ دروســت كــراو له‌به‌رده‌ركــی‌ ســه‌رای‌ ســلێامنی‌ دانــرا‪.‬‬

Profile for rewan kurd

ڕێوانیكی تایبەت بە یادی 8 ی مارس  

Women's media & culture organization

ڕێوانیكی تایبەت بە یادی 8 ی مارس  

Women's media & culture organization

Advertisement