Issuu on Google+

¯ÑÃ-ûí äàðãûí òóøààëààð áàòëàâ. 2007 ¹ ......

ÆÈÆÈÃËÝÍ ÕÓÄÀËÄÀÀÍÛ ¯ÍÈÉÍ ÈÍÄÅÊÑ ÒÎÎÖÎÕ ÀÐÃÀ×ËÀË

Óëààíáààòàð õîò. 2007 îí


Àãóóëãà 1. Íèéòëýã ¿íäýñëýë 2. Îéëãîëò òîäîðõîéëîëò 3. Òîîöîõ àðãà÷ëàë ÆÕ¯È òîîöîõ ìýäýýëëèéí ýõ ¿¿ñâýð, àøèãëàõ àíãèëàë ÆÕ¯È-èéí òºðºë Èíäåêñèéí æèí òîîöîõ, áàðààíû ñàãñ á¿ðä¿¿ëýõ ÆÕ¯È-èéí òîîöîîíä õàìðàãäàõ àæ àõóé íýãæ áîëîí á¿òýýãäýõ¿¿íèéã

ñîíãîõ,

ò¿¿âýðëýëò õèéõ ¯íý öóãëóóëàõ õýëáýð, äàâòàìæ Áàðàà, á¿òýýãäýõ¿¿íèé òîäîðõîéëîëò Èíäåêñ òîîöîõ çàð÷èì Á¿òýýãäýõ¿¿íä ãàðñàí ÷àíàðûí ººð÷ëºëòèéã òóñãàõ ¯íèéí èíäåêñ áîëîí ¿íýä îðëóóëãà/çàñâàð/ õèéõ 4. Õàâñðàëò 1.

Õ¿íñ, óíäàà, òàìõèíû òºðºëæñºí äýëã¿¿ð (5220)-èéí ñàëáàðò

ÆÕ¯È òîîöîõ æèøýý Õàâñðàëò 2. Æèæèãëýí õóäàëäààíû ¿íèéí èíäåêñ òîîöîõîä àøèãëàõ á¿ëýãò õàìðàõ áàðàà, á¿òýýãäýõ¿¿íèé á¿ëýã

2

äýä


Íýã. Íèéòëýã ¿íäýñëýë Æèæèãëýí õóäàëäààíû ñàëáàðò õýä õýäýí òºðëèéí èíäåêñèéã àøèãëàäàã. ¯¿íä ýíãèéí õýëáýðýýð òîîöäîã áàðàà ã¿éëãýýíèé áèåò õýìæýýíèé áîëîí ¿íèéí èíäåêñýýñ ãàäíà

æèæèãëýí

õóäàëäààíû íèéò ¿éëäâýðëýëòèéí èíäåêñ îðíî.

Áàðàà ã¿éëãýýíèé èíäåêñèéã áîãèíî õóãàöààíû ñòàòèñòèê ¿ç¿¿ëýëòèéí õ¿ðýýíä òîîöäîã áîë õóäàëäààíû íèéò ¿éëäâýðëýëòèéí èíäåêñèéã ¿íäýñíèé òîîöîîíû ñèñòåì ò¿¿í÷ëýí íººö àøèãëàëòûí õ¿ñíýãòèéí õ¿ðýýíä àâ÷ ¿çäýã1. Æèæèãëýí õóäàëäààíû ¿íèéí èíäåêñ /ÆÕ¯È/ íü õóäàëäààíû àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãààñ õ¿í àìûí ýöñèéí õýðýãëýýíä çîðèóëàí áîðëóóëäàã ºðãºí õýðýãëýýíèé áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿íèéí äóíäàæ ººð÷ëºëòèéã õàðóóëíà. Æèæèãëýí

õóäàëäààíû

¿íèéí èíäåêñ òîîöîõ ãîë çîðèëãî íü

õóäàëäààíû àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãûí õóäàëäñàí áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿íèéí ººð÷ëºëòèéã ñóäëàõ ÿâäàë áºãººä óã èíäåêñèéã òîîöñîíîîð èíôëÿöèéã óðüä÷èëàí òààìàãëàõ, îíû ¿íýýð òîîöñîí Äîòîîäûí íèéò á¿òýýãäýõ¿¿í (ÄÍÁ)èéã çýðýãö¿¿ëýõ ¿íýä øèëæ¿¿ëýõ, ò¿¿í÷ëýí Çàñãèéí ãàçàð áîëîí áèçíåñèéí áàéãóóëëàãóóäààñ ýäèéí çàñãèéí áîãèíî õóãàöààíû ¿ç¿¿ëýëòèéí ä¿í øèíæèëãýý õèéõýä àøèãëàíà. ¯ÑÃ-ûí äàðãûí 2007 îíû 4 ä¿ãýýð ñàðûí 2-íû ºäðèéí 27 òîîò òóøààëûí 1-ð õàâñðàëòààð áàòëàãäñàí “¯ÒÑ-èéí íýâòðýëòèéã ñàéæðóóëàõàä ÷èãëýãäñýí ¿éë àæèëëàãààíû ¿çýë áàðèìòëàë”-ä “ÄÍÁ-íèé çýðýãö¿¿ëýõ ¿íèéí òîîöîî õèéõýä øààðäëàãàòàé ¿íèéí çàðèì ìýäýýëëèéã áèé áîëãîíî” ãýæ çààñàí. Ýíý àæëûí õ¿ðýýíä æèæèãëýí õóäàëäààíû ¿íèéí èíäåêñ òîîöîõîä øààðäëàãàòàé áàðààíû ñàãñ, æèíã òîîöîõ ìýäýýëë¿¿äèéã áèé áîëãîõîîð çîðèëãîä íèéö¿¿ëýí óã àðãà÷ëàëûã áîëîâñðóóëñàí. Æèæèãëýí õóäàëäààíû ¿íèéí èíäåêñèéí òîîöîîíû ÷àíàð íü áèçíåñ ðåãèñòðèéí ñàí, ñóäàëãààíä õàìðàãäàõ ñàëáàðûí ìýäýýëëèéí ÷àíàð áîëîí á¿òýýãäýõ¿¿íèé íýð òºðºë, ¿íèéí ìýäýýëëèéí ÷àíàðààñ øóóä õàìààðíà. Ýíýõ¿¿

àðãà÷ëàëûã

áîëîâñðóóëàõäàà

ͯÁ-ûí

“Õóâààðèëàëòûí

õóäàëäààíû òàëààðõ îëîí óëñûí çºâëºìæ”-èéã áàðèìòàëñíû çýðýãöýý, çàðèì îðíû òóðøëàãà áîëîí îíîëûí õîëáîãäîõ á¿òýýëèéã ñóäàëæ àøèãëàñàí áîëíî.

1

International Recommendation on Distributive Trade Statistics, UNSD

3


Õî¸ð. ÆÕ¯È òîîöîõîä øààðäàãäàõ ¿ç¿¿ëýëòèéí îéëãîëò, òîäîðõîéëîëòóóä Ýíý àðãà÷ëàëä îðñîí íýð òîìü¸îã äàðààõ áàéäëààð îéëãîæ õýðýãëýíý. ¯¿íä: õóäàëäàà ãýæ õ¿í àìûí ýöñèéí õýðýãëýýíä çîðèóëñàí áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íèéã äýëã¿¿ð, ëàíãóó, ¿¿ðãèéí õóäàëäàà áîëîí çàõèàëãà, äóóäëàãààð õóäàëäàõ ¿éë àæèëëàãààã; Ýäèéí çàñãèéí á¿õ òºðëèéí ¿éë àæèëëàãààíû ñàëáàðûí àíãèëàëûí G ä¿ãýýð ñàëáàðûí 52 äàõü äýä ñàëáàð áîëîõ Ìàøèí, ìîòîöèêëýýñ áóñàä áàðààíû æèæèãëýí õóäàëäàà, ãýð àõóéí áàðààíû çàñâàð, ¿éë÷èëãýýíä õàìààðàõ àæ àõóéí íýãæèéí ¿éë àæèëëàãàà íü á¿ãä æèæèãëýíãèéí õóäàëäààíû ¿éë àæèëëàãààíä õàìààðíà.

Æèæèãëýí

¯íý ãýæ áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íèé ºðòãèéí ìºíãºí èëýðõèéëëèéã; Æèæèãëýí õóäàëäààíû ¿íý ãýæ ¿éëäâýðëýã÷èéí ¿íý äýýð øóóä áóñ òàòâàð, õóäàëäààíû íýìýãäëèéã íýìñýí ºðòãèéí ìºíãºí èëýðõèéëëèéã; Èíäåêñ ãýæ ¿ç¿¿ëýëò ãýñýí óòãàòàé ëàòèí ¿ã áºãººä íèéãýì ýäèéí çàñãèéí ¿ç¿¿ëýëòèéã öàã õóãàöàà, îðîí çàéí õóâüä çýðýãö¿¿ëýí ¿çñýí õàðüöàíãóé õýìæèãäýõ¿¿íèéã; Õóâèéí èíäåêñ ãýæ þìñ ¿çýãäëèéí çºâõºí òóõàéí íýã ýëåìåíòèéí ººð÷ëºëòèéã õàðóóëñàí èíäåêñèéã; Õóäàëäààíû ñàëáàðûí õóâüä õóäàëäààëàãäàæ áàéãàà áàðààíû íýð òºðºë òóñ á¿ðýýð òîîöñîí èíäåêñ íü áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íèé õóâèéí èíäåêñ áîëíî. Á¿ëãèéí èíäåêñ ãýæ íèéëìýë ¿çýãäëèéí á¿ðýëäýõ¿¿í õýñãèéã õàìàðñàí èíäåêñèéã; Æèæèãëýí õóäàëäààíû ñàëáàðûí õóâüä äýä á¿ëýã òóñ á¿ðò áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íèé á¿ëãèéí èíäåêñ òîîöíî. Æèøýý íü: ìàõ ìàõàí á¿òýýãäýõ¿¿í, ñ¿¿, ñ¿¿í á¿òýýãäýõ¿¿í, ãóðèë, ãóðèëàí á¿òýýãäýõ¿¿í çýðýã äýä á¿ëãýýð òîäîðõîéëíî. Åðºíõèé èíäåêñ ãýæ íèéëìýë ¿çýãäëèéí á¿õ á¿ðýëäýõ¿¿í õýñãèéí äóíäæèéí ººð÷ëºëòèéã õàðóóëñàí èíäåêñèéã; Æèæèãëýí õóäàëäààíû ¿íèéí åðºíõèé èíäåêñ ãýæ äýä á¿ëã¿¿äèéí ¿íèéí ººð÷ëºëòèéã òýäãýýðèéí íèéò áîðëóóëàëòàíä ýçëýõ õóâèéí æèíãýýð æèãíýæ òîîöñîí èíäåêñèéã; Æèí ãýæ íèéò áîðëóóëàëòàíä ýçëýõ òóõàéí áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íèé áîðëóóëàëòûí ýçëýõ õóâü õýìæýýã; Áàðààíû ñàãñ ãýæ ¿íèéã íü ñóäëàõààð ñîíãîãäñîí òîäîðõîé òîî, íýð òºðëèéí áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íèéã; Æèæèãëýíãèéí õóäàëäààíû ¿íèéí èíäåêñèéã òîîöîõîä òºëººëºõ ÷àäâàð á¿õèé òîäîðõîé íýð òºðëèéí áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íýýð áàðààíû ñàãñûã á¿ðä¿¿ëæ, òýäãýýð á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿íèéã òîãòìîë ñóäëàõ øààðäëàãàòàé áàéäàã. Áàðààíû á¿ëýã ãýæ õýðýãëýýíèé çîðèóëàëò, åðºíõèé øèíæ ÷àíàðààð íü àäèë òºðºëä á¿ëýãëýñýí áàðààíû íýãäëèéã; Æèøýý íü “Õºâºí á¿ñ äààâóó” ãýñýí áàðààíû á¿ëýãò äààëèìáà, ÿìáóó, ñàòèí ãýõ ìýò íýð òºðëèéí áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿í õàìààðàãäàíà. ÆÕ¯È-èéí òîîöîîíä àâàõ áàðààíû á¿ëýã íü Áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íèé íýãäñýí àíãèëàë /ÁÁÍÀ/-ûí 5 îðîíãèéí ò¿âøèíãýýð àâñàí á¿ëýã áàéíà. Äýä ñàëáàð ãýæ ýäèéí çàñãèéí ¿éë àæëëàãààíû ñàëáàðûí àíãèëëûí 4 îðîíãèéí ò¿âøèíä àâñàí ñàëáàðûã; Æèæèãëýíãèéí õóäàëäààíû ñàëáàðûí õóâüä äýä ñàëáàð íü 5211 /Õ¿íñ, óíäàà, òàìõèíû òºðºëæñºí äýëã¿¿ðèéí æèæèãëýí

4


õóäàëäàà/, 5232 /Äààâóó, õóâöàñ, ãóòàë, ñàâõèí ýäëýëèéí æèæèãëýí õóäàëäàà/ ãýõ ìýò 13 äýä ñàëáàðò õóâààãäàíà. Ñóóðü ¿å ãýæ ¿çýãäëèéí ºñºëò ººð÷ëºëòèéã ñóäëàõàä òóëãóóð áîëãîí ñîíãîí àâñàí ¿åèéã; ¯íèéí èíäåêñ òîîöîõîä ñóóðü ¿åèéã çºâ ñîíãîõ íü ìàø ÷óõàë þì. Ñóóðü ¿åèéã ñîíãîõäîî õîëáîãäîõ áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿íèéí ººð÷ëºëò áîëîí æèíã òîîöîõ áîëîìæèéã õàðãàëçàí ¿çýõ ¸ñòîé. Îëîí óëñûí òóðøëàãààñ õàðàõàä 5 æèëèéí äàâòàìæòàéãààð ñóóðü ¿åèéã ñîíãîäîã. Æèøýý íü 2000, 2005 îí ãýõ÷èëýí. Òàéëàíò ¿å ãýæ òóõàéí ¿éë àæèëëàãààíû ¿ð ä¿íã õàðóóëñàí òîäîðõîé õóãàöààã; Òàéëàíò ¿å íü ñàð, óëèðàë, æèë ãýõ ìýòýýð áàéäàã.

5


Ãóðàâ. Æèæèãëýí õóäàëäààíû ¿íèéí èíäåêñ (ÆÕ¯È)-èéã òîîöîõ àðãà÷ëàë 3.1. ÆÕ¯È òîîöîõ ìýäýýëëèéí ýõ ¿¿ñâýð, àøèãëàõ àíãèëàë ÆÕ¯È-èéã òîîöîõ ìýäýýëëèéí ýõ ¿¿ñâýð íü àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëàãûí òîîëëîãî, õóäàëäààíû ñàëáàðûí æèëèéí ìýäýý (îäîîãîîð ìºðäºæ áàéãàà ìàÿãò Õó1)-ãýýð öóãëóóëñàí ìýäýýëýë áîëîí áèçíåñ ðåãèñòðèéí ñàíãèéí õîëáîãäîõ ìýäýýëýë áîëíî.ÆÕ¯È-èéí áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íèé æèíã òîîöîõ ìýäýýëëèéí ýõ ¿¿ñâýð íü ñîíãîãäñîí àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãààñ “Æèæèãëýí õóäàëäààíû áàðààíû íýð òºðºë òîäîðõîéëîõ íýã óäààãèéí ñóäàëãàà”-ãààð öóãëóóëñàí áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íèé áîðëóóëàëò, íýãæèéí ¿íèéí ìýäýýëýë áàéíà. ÆÕ¯È-èéí òîîöîîíä ýäèéí çàñãèéí á¿õ òºðëèéí ¿éë àæèëëàãààíû ñàëáàðûí àíãèëàë (öààøèä ÝǯÀÑÀ), á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éë÷èëãýýíèé íýãäñýí àíãèëàë (öààøèä ÁÁÍÀ)-ûã àøèãëàíà. 3.2. ÆÕ¯È-èéí òºðºë Æèæèãëýí õóäàëäààíû ¿íèéí èíäåêñ íü æèæèãëýí õóäàëäààíû ¿íèéí åðºíõèé èíäåêñ, äýä ñàëáàðò õàìààðàãäàõ áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íèé á¿ëãèéí èíäåêñ, áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íèé õóâèéí èíäåêñ ãýñýí 3 òºðëèéí èíäåêñýýñ á¿ðäýíý. Æèæèãëýí õóäàëäààíû ¿íèéí åðºíõèé èíäåêñ íü æèæèãëýí õóäàëäààíû ñàëáàðûí àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãóóäûí áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿íèéí åðºíõèé ººð÷ëºëòèéã èëýðõèéëäýã áîë äýä ñàëáàðóóäûí èíäåêñ íü òóõàéí äýä ñàëáàðò áîðëóóëàãäàæ áóé áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íèé á¿ëãèéí ¿íèéí ººð÷ëºëòèéã èëýðõèéëíý. Õàðèí òóõàéí áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íèé á¿ëãèéí èíäåêñ íü óã áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íèé á¿ëýãò áàéãàà áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿íèéí ººð÷ëºëòèéã õàðóóëíà. 3.3 Èíäåêñèéí æèí òîîöîõ, áàðààíû ñàãñ á¿ðä¿¿ëýõ ÆÕ¯È òîîöîîíä íýã óäààãèéí ñóäàëãààãààð öóãëóóëñàí æèæèãëýí õóäàëäààíû àæ àõóéí íýãæ¿¿äèéí áîðëóóëàëòûí ìýäýýëýëä ¿íäýñëýí òîîöñîí æèíã àøèãëàíà. Èæèë òºðëèéí áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿í õóäàëäààëäàã àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãóóäààñ áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íèé áîðëóóëàëòûí ìýäýýëëèéã öóãëóóëæ, òóõàéí áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íèé äóíäàæ áîðëóóëàëòûí ìýäýýëýëä ¿íäýñëýí áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íèé æèíã òîîöíî. ÆÕYÈ-èéí òîîöîîíä àøèãëàõ æèíã äàðààõ ¿å øàòààð òîäîðõîéëíî. 1. Æèæèãëýí õóäàëäààíû ñàëáàðûí ñàëáàðóóäûí õóâèéí æèíã òîîöíî.

íèéò

áîðëóóëàëòàä

ýçëýõ

äýä

2. Äýä ñàëáàðûí æèíã òîîöñîíû äàðàà òóõàéí äýä ñàëáàðûí áàðààíû á¿ëã¿¿äèéí æèíã òîîöíî. Ýíý æèíã òóõàéí äýä á¿ëãèéí ä¿íä áàðààíû á¿ëã¿¿äèéí ä¿íãèéí ýçëýõ õóâèàð òîîöíî. ªºðººð õýëáýë áàðààíû á¿ëã¿¿äèéí æèíãèéí íèéëáýð íü äýä ñàëáàðûí æèíòýé òýíö¿¿ áàéíà. Áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íèé á¿ëãèéã òîäîðõîéëîõäîî ÝǯÀÑ-ûí àíãèëëûí 4 îðîíãèéí ò¿âøèíòýé òîõèðîõ Áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íèé íýãäñýí àíãèëàë (ÁÁÍÀ)-ûã àøèãëàíà. /Äýä á¿ëýãò õàðãàëçàõ áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íèé àíãèëëûã õàâñðàëò 2-îîð ¿ç¿¿ëýâ/. 3. Áàðààíû á¿ëãèéí æèíã òîîöñîíû äàðàà áàðààíû á¿ëýã òóñ á¿ðò õàðãàëçàõ áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íèé æèíã òîîöíî. Áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íèé æèíã òîîöîõäîî òóõàéí áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íèé á¿ëãèéí ä¿íä áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿í òóñ á¿ðèéí ýçëýõ õóâèéí æèíãýýð òîîöíî. Æèæèãëýí õóäàëäààíû ñàëáàðûí á¿òöýä ãàð÷ áàéãàà ººð÷ëºëò áîëîí ¿íèéí ººð÷ëºëòèéã õàðãàëçàí á¿òýýãäýõ¿¿íèé æèíã 3 - 5 æèë òóòàìä øèíý÷èëíý. 6


3.4 ÆÕ¯È-èéí òîîöîîíä õàìðàãäàõ àæ á¿òýýãäýõ¿¿íèéã ñîíãîõ, ò¿¿âýðëýëò õèéõ

àõóéí

íýãæ

áîëîí

áàðàà

Ýäèéí çàñãèéí á¿õ òºðëèéí ¿éë àæèëëàãààíû ñàëáàðûí àíãèëëûí G ä¿ãýýð ñàëáàðûí 52 äàõü äýä ñàëáàð Ìàøèí, ìîòîöèêëýýñ áóñàä áàðààíû æèæèãëýí õóäàëäàà, ¿éë÷èëãýýíä õàìààðàõ àæ àõóéí íýãæèéí íýðñèéí æàãñààëòûã Áèçíåñ ðåãèñòðèéí ñàíãààñ ãàðãàí àâíà. /Ýíý àíãèëàëä õ¿í àì, ãýð àõóéí õýðýãöýýíä çîðèóëàí äýëã¿¿ð, ëàíãóó, ¿¿ðãèéí áîëîí çàõèàëãà, äóóäëàãààð áàðàà õóäàëäàõ ¿éë àæèëëàãàà îðíî/. Òóñ äýä ñàëáàðò õàìààðàãäàõ àæ àõóéí íýãæèéã ÝǯÀÑÀ-èéí 4 îðîíãèéí ò¿âøèí äýõ äýä á¿ëã¿¿äýýð á¿ëýãëýí, á¿ëýã á¿ðýýñ òóõàéí á¿ëãèéí íèéò áîðëóóëàëòàíä 70.0- ààñ äýýø õóâèéí æèí ýçýëæ áàéãàà àæ àõóéí íýãæèéã ñîíãîí àâíà. Ñóäàëãààíä õàìðàãäàõ ñàëáàð, àæ àõóéí íýãæ áîëîí áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íèéã ñîíãîõäîî ìàãàäëàëò áîëîí ìàãàäëàëò áóñ ò¿¿âðèéí àðãûã õýðýãëýíý. Æèæèãëýí õóäàëäààíû ñàëáàð íü äîòðîî õ¿íñ áîëîí õ¿íñíèé áóñ áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿í, áàðèëãûí ìàòåðèàë, ýì ãîî ñàéõíû áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿í çýðýã îëîí òºðëèéí ¿éë àæèëëàãààã áàãòààäàã ó÷èð ìàãàäëàëò ò¿¿âðèéí àðãûã ñîíãîõ íü èë¿¿ çîõèìæòîé. Ò¿¿âýðëýëò õèéõ ¿åä øèíýýð ãàð÷ èðæ áóé áèçíåñèéí ¿éë àæèëëàãàà, øèíýýð çàõ çýýëä íèéë¿¿ëýãäýæ áàéãàà áàðàà, á¿òýýãäýõ¿¿íèéã àëü áîëîõ ñóäàëãààíä õàìðóóëàõûã çîðèõîîñ ãàäíà ñóäàëãààíä õàìðàãäàæ áóé õóäàëäààíû íýãæ¿¿äèéã òîäîðõîé õóãàöààíû äàðàà õýñýã÷ëýí ñîëèâîë çîõèíî. ÆÕ¯È-èéí ñóäàëãààíä õàìðàãäàõ àæ àõóéí íýãæ¿¿äèéã ò¿¿âðýýð ñîíãîõäîî ñ¿¿ëèéí 3–ààñ äîîøã¿é æèëä òîãòâîðòîé ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áàéãàà, ñàëáàðûí ò¿âøèíä èæèë òºðëèéí àæ àõóéí íýãæèéã òºëººëºõ ÷àäâàðòàé, íèéò áîðëóóëàëòûí õýìæýýãýýðýý òóõàéí äýä á¿ëýãòýý 70.0 ààñ äýýø õóâèéí æèí ýçýëäýã, ñóäàëãààíä òîãòìîë õàìðàãäàõ áîëîìæòîé ýñýõèéã äàâõàð õàðãàëçàí ¿çýõ øààðäëàãàòàé. Æèæèãëýí õóäàëäààíû ¿íèéí ñóäàëãààíä õàìðàãäàõ áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íèéã ñîíãîæ àâàõûí ºìíº ñîíãîãäñîí àæ àõóéí íýãæèä òîîëîã÷ óðüä÷èëàí î÷èæ òóõàéí àæ àõóéí íýãæèéí áîðëóóëæ áóé áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íèé íýð òºðëèéí òîäîðõîéëîëòûã íàðèéâ÷ëàí ãàðãàæ, áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íèéã ñîíãîíî. Áàðààíû ñàãñàíä îðîõ áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íèéã ñîíãîõäîî òóõàéí áàðààíû á¿ëýãò îðîõ á¿õ áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íèéã áîðëóóëàëòûí õýìæýýãýýð íü èõýýñ íü áàãà ðóó ýðýìáýëýí æàãñààãààä òóñ á¿ðèéí õóâèéí æèíã îëæ äýýðýýñ íü ä¿ãíýõýä 70 õóâüä áàãòàæ áàéãàà á¿õ áàðààã ñîíãîí àâàõ çàð÷ìûã áàðèìòàëíà. Ñîíãîæ àâñàí áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íèé íèéò õýìæýý òóõàéí ñàëáàðûí áîðëóóëàëòàíä 70-ààñ äîîøã¿é õóâü ýçýëñýí áàéâàë òîîöîîíû ¿íäýñëýë áîäèòîé áàéõ áîëíî. Ñîíãîæ àâñàí áàðàà, á¿òýýãäýõ¿¿í ñàëáàðûí íèéò áîðëóóëàëòûí ä¿íä áàãà õóâü, æèøýý íü 35-ààñ äîîø õóâü ýçýëáýë òóõàéí èíäåêñ ¿íèéí ººð÷ëºëòèéã áîäèòîé òóñãàõã¿é, òîîöîîíû ¿íäýñëýë ìóóòàé áîëíî. 3.5. ¯íý öóãëóóëàõ õýëáýð, äàâòàìæ Ñîíãîãäñîí áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íèé òàéëàíò ¿åèéí ¿íèéã ¿íýí çºâ ñóäëàõàä ñóäàëãààíû çîðèëãî îðøèõ áºãººä ¿íèéã öóãëóóëàõ õýëáýð, äàâòàìæèéã çºâ òîãòîîõ íü ÷óõàë þì. “Æèæèãëýí õóäàëäààíû áàðààíû íýð òºðëèéã òîäîðõîéëîõ íýã óäààãèéí ñóäàëãàà”-íä ¿íäýñëýí ñîíãîñîí áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿íèéí ìýäýýëëèéã óëèðëààð öóãëóóëíà. Òóõàéí óëèðëûí ñàð á¿ðèéí 15-íû áàéäëààðõ ¿íèéí ìýäýýëëèéã öóãëóóëíà. Ñàð á¿ð öóãëóóëñàí ¿íèéí ìýäýýëëèéí äóíäæààð óëèðëûí ¿íèéã òîîöíî. Ýíý íü æèæèãëýí õóäàëäààíû àæ àõóéí íýãæ¿¿äýýñ ºðõ, õ¿í àìûí ýöñèéí õýðýãëýýíä çîðèóëàí õóäàëäààëæ áàéãàà áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íèé æèæèãëýíãèéí ¿íý áàéíà. Áàðàà, á¿òýýãäýõ¿¿íèé òîäîðõîéëîëò Áàðàà, á¿òýýãäýõ¿¿íèé òîäîðõîéëîëòîä ò¿¿íèé áîðëóóëàëòûí ¿íýä íºëººëæ áàéãàà á¿õ òîäîðõîé ¿ç¿¿ëýëò (çýðýã, äóãààð, øèíæ ÷àíàðûí òîäîðõîéëîëò, 7


õîëáîãäîõ òåõíèêèéí ¿ç¿¿ëýëò, õèéö, çàãâàð, îíöëîã), ò¿¿í÷ëýí õýìæèõ íýãæ, ñàâëàëò, õàäãàëàõ íºõöºë, õóãàöàà, òîî õýìæýý çýðãèéã òóñãàíà. Ýíýõ¿¿ òîäîðõîéëîëòûí äàãóó ñîíãîæ àâñàí ¿íèéã òóõàéí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ÷àíàðò ººð÷ëºëò îðîîã¿é áóþó òîãòâîðòîé áàéõ ¿åèéí ¿íý ãýæ ¿çíý. Õýðýâ òóõàéí áàðààíä ÷àíàðûí ººð÷ëºëò îðâîë òàéëàíò ¿åèéí ¿íýä óã ººð÷ëºëòèéã òóñãàæ ºãíº. ¯íèéí ñóäàëãààíä àíõààðàõ íýã ç¿éë íü çàõ çýýëèéí ¿íèéã ñóäëàõ ¸ñòîé áºãººä á¿õ òºðëèéí õÿìäðàë, õºíãºëºëò¿¿äèéã íàðèéâ÷ëàí àâ÷ ¿çýõ õýðýãòýé. Õàðèí áàðààíû æàãñààëòàä áàéãàà íýðëýñýí ¿íý áîëîí ¿íèéí çàõèàëãàä áè÷èãäñýí ¿íèéã ñóäëàõ íü çàõ çýýëèéí áîäèò ¿íýëãýýã çºâ òóñãàæ ÷àäàõã¿é. ¯íèéã íü öóãëóóëàõààð ñîíãîñîí áàðàà, á¿òýýãäýõ¿¿í á¿ðèéí òîäîðõîéëîëòûã íàðèéâ÷ëàí ãàðãàõ ¸ñòîé áºãººä ¿¿íä àæ àõóéí íýãæýýñ òóõàéí áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿íèéã òîîöîæ ãàðãàõàä õýðýãëýñýí òîäîðõîéëîëòûã àâ÷ ¿çâýë çîõèíî. Äîîðõè øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëòèéã áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íèé òîäîðõîéëîëòîä òóñãàíà. Á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿íýä íºëººëºõ øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò: Áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íèé íýð

Á¿òýýãäýõ¿¿íèé ñàâëàëò

Òîäîðõîéëîëò

Áîðëóóëàëòûí ä¿í Õýìæèõ íýãæ Õÿìäðàë

Áàðààã 纺õ íºõöºë ̺íãºíèé íýãæ

Øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëòèéí òîäîðõîéëîëò Òóõàéí áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íèé îíîîñîí íýð áàéíà. Áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íèé çàãâàð áîëîí òºðëèéí òàëààðõè ìýäýýëëèéã àãóóëñàí áàéíà. Òóõàéí áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íèé ñàâëàãäñàí áàéäëûã áè÷íý. (Æèøýýëáýë: õàéðöàã, óóò, ëîíõòîé, íýã õàéðöàãò õè÷íýýí øèðõýã ãýõ ìýò) Òóõàéí á¿òýýãäýõ¿¿íèé çýðýã, æèí, íàéðëàãà, îðö, õýìæýý, øèíæ ÷àíàð, çîðèóëàëò áðýíä, ãýõ ìýò (Æèøýýëáýë “Àëòàí òàðèà” äýýä ãóðèë, 1 êã, ñàâëàñàí, öààñàí óóòòàé ãýõ ìýò) Áîðëóóëñàí áàðààíû íèéò ä¿í. Á¿òýýãäýõ¿¿íèé òîäîðõîéëîëòîä õýðýãëýæ áàéãàà õýìæèõ íýãæ. Àæ àõóéí íýãæ¿¿ä íü õóäàëäààíû òîî, õýìæýýíèé, ºðñºë人íèé, áàéíãûí ¿éë÷ë¿¿ëýã÷èéí çýðýã õÿìäðàëûã ñàíàë áîëãîäîã. Ýíý õÿìäðàëûã ¿íèéí òîäîðõîéëîëòîä òóñãàíà. Õýðýâ òýýâðèéí õºëñèéã òóõàéí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿íýä øèíãýýñýí áîë òýýâðèéí íºõöëèéã òîäîðõîéëæ ºãíº. ¯íèéã èëýðõèéëæ áàéãàà ìºíãºíèé íýãæèéã çààæ ºãíº

Öóãëóóëæ áàéãàà ¿íý íü áàéíãà á¿ðòãýãäýõ, äèíàìèê ýãíýýã á¿ðä¿¿ëýõ áîëîìæòîé, ¿íèéí ººð÷ëºëòºä íºëººëæ áîëîõ á¿õèé ë õ¿÷èí ç¿éëèéã ñàéí òóñãàñàí áàéõ øààðäëàãàòàé áà æèæèãëýí õóäàëäààíû àæ àõóéí íýãæýýñ õ¿í àìûí ýöñèéí õýðýãëýýíä çîðèóëàí õèéãäýæ áàéãàà áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íèé æèæèãëýíãèéí ¿íèéã àâàõ õýðýãòýé. 3.7. Èíäåêñ òîîöîõ åðºíõèé çàð÷èì ÆÕ¯È òîîöîõ åðºíõèé çàð÷èì íü õýðýãëýýíèé ¿íèéí èíäåêñ (Õ¯È) òîîöîõ çàð÷èìòàé èæèë áàéíà. Õ¯È- èéí òîîöîîíä ºðõèéí àæ àõóéí ñóäàëãààíû

8


õýðýãëýýíèé æèíã àøèãëàäàã áîë ÆÕ¯È-èéí òîîöîíä æèæèãëýí õóäàëäààíû àæ àõóéí íýãæ¿¿äèéí áîðëóóëàëòûí íèéò õýìæýýíä ýçëýõ æèíä ¿íäýñëýäýã. Æèæèãëýí õóäàëäààíû ¿íèéí èíäåêñèéí õóâüä òàéëàíò ¿åèéí áîðëóóëàëòûí á¿òöèéã òóõàé á¿ð òîîöîõ áîëîìæã¿é ó÷èð æèí òîîöñîí ¿å íü èíäåêñèéí ñóóðü ¿åòýé äàâõöàæ áàéäàã Ëàñïåéðåñèéí ¿íèéí èíäåêñèéã èõýâ÷ëýí õýðýãëýäýã.

I

L ct

=

∑ P it Q i 0 ∑ Pi 0 Q i 0

ýíä, ILc t - t ¿åèéí “ñ”-á¿ëãèéí(àãðåãàòûí) Ëàñïåéðåñèéí èíäåêñ, Pi t - "i" áàðààíû t - òàéëàíò ¿åèéí ¿íý, Pi o - "i" áàðààíû 0-ñóóðü ¿åèéí ¿íý, Qi 0 - 0-ñóóðü ¿åèéí "i" áàðààíû õóäàëäàí àâñàí òîî, õýìæýý, Σ - ñàãñ äàõü á¿õ íýð òºðëèéã õàìàð÷ áóéã èëýðõèéëñýí íèéëáýðèéí òýìäýã ÆÕ¯È-èéí òîîöîîíä æèæèãëýí õóäàëäààíû ñàëáàðûí ¿íèéí åðºíõèé èíäåêñ, äýä ñàëáàðò õàìààðàãäàõ áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íèé á¿ëãèéí èíäåêñ, áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íèé õóâèéí èíäåêñ ãýñýí 3 òºðëèéí èíäåêñýýñ á¿ðäýíý. Ýõëýýä öóãëóóëñàí ¿íèéí ìýäýýëýëä ¿íäýñëýí áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íèé õóâèéí èíäåêñèéã òîîöíî. Õóâèéí èíäåêñèéã äàðààõ òîìü¸îãîîð îëíî.

Ip =

Pi Po

Ip –áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íèé õóâèéí èíäåêñ Pi áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íèé òàéëàíò ¿åèéí ¿íý, P o áàðààí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ñóóðü ¿åèéí ¿íý, Äàðàà íü áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿í òóñ á¿ðèéí õóâèéí èíäåêñèéã òóõàéí á¿òýýãäýõ¿¿íèé íèéò áîðëóóëàëòàä ýçýëæ áàéãàà õóâèéí æèíãýýð æèãíýæ áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íèé á¿ëãèéí èíäåêñèéã òîîöíî. Áàðààíû á¿òýýãäýõ¿¿íèé á¿ëãèéí ¿íèéí èíäåêñä ¿íäýñëýí æèæèãëýí õóäàëäààíû äýä ñàëáàðûí ¿íèéí èíäåêñèéã òîäîðõîéëíî. Èæèë òºðëèéí ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áóé àæ àõóéí íýãæ¿¿äýýñ ¿íèéã öóãëóóëæ, òóõàéí á¿òýýãäýõ¿¿íèé äóíäàæ ¿íý áîëîí èíäåêñèéã òîîöîõ áà òîîöîîíû õýä õýäýí àðãà áàéäãèéã æèøýýãýýð ¿ç¿¿ëáýë: •

Áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿íèéí àðèôìåòèêèéí äóíäæûã òîîöîõ íü: Íýãä¿ãýýð çýðãèéí 1 êã ãóðèëûí ¿íý, äýëã¿¿ðýýð òºãðºãººð ¯íý öóãëóóëñàí õóãàöàà

Äýëã¿¿ðèéí íýð Äýëã¿¿ð A Äýëã¿¿ð Á Äýëã¿¿ð Â Àðèôìåòèêèéí äóíäàæ

2006-IV óëèðàë /ñóóðü/ 500 510 490 500

9

2007 -I 2007- II óëèðàë óëèðàë 550 570 540 560 520 540 536.7

556.7

2007-III óëèðàë 600 610 590 600.0


¯íèéí äóíäæèéã òîîöîõ àðèôìåòèêèéí äóíäàæ íü ãåîìåòð äóíäæààñ ºíäºð ãàðäàã òóë ¿íèéí çºð¿¿ èõòýé ¿åä àðèôìåòèêèéí äóíäàæ ¿ç¿¿ëýëòèéã õýðýãëýõã¿é áàéâàë çîõèíî. à/ ¯íèéí àðèôìåòèêèéí äóíäàæ èíäåêñ /Êàðëè (Carli) èíäåêñèéí òîìü¸î/

I t / 0 = pt / 0

1 n pti * 100 = ∑ i * 100 n i = 1 p0

(1)

I t/0 - t ¿åèéí ¿íèéã ñóóðü 0 ¿åòýé õàðüöóóëñàí ¿íèéí èíäåêñ, pt/0 – t ¿åèéí ¿íèéã ñóóðü 0 õàðüöóóëñàí àðèôìåòèêèéí äóíäàæ pi t - "i" áàðààíû t - òàéëàíò ¿åèéí ¿íý, pi o - "i" áàðààíû 0-ñóóðü ¿åèéí ¿íý, n - ñóäàëãààíä ñîíãîãäñîí äýëã¿¿ðèéí òîî Äýýðõ õ¿ñíýãòýãò ºãºãäñºí òîîí ìýäýýã (1) òîìü¸îíä îðëóóëæ ¿íèéí èíäåêñèéã õî¸ð àðãààð òîîöâîë: Ñóóðü ¿åòýé õàðüöñàí èíäåêñ: I2007-I/2006-IV = (550/500+540/510+520/490) *100 = 3.22*100=107.3 3 3 I2007-II/2006-IV = (570/500+560/510+540/490) *100 = 3.34*100=111.3 3

3

I2007-III/2006-IV = (600/500+610/510+590/490) *100 = 3.60*100=120.0 Õýëõýý èíäåêñ:

3

3

I2007-I/2006-IV = (550/500+540/510+520/490) *100 = 3.22*100=107.3 3 3 I2007-II/2007-I = (570/550+560/540+540/520) *100 = 3.11*100=103.7 3

3

I2007-III/2007-II = (550/500+540/510+520/490) *100 = 3.23*100=107.8 3

3

Íýãä¿ãýýð çýðãèéí 1 êã ãóðèëûí ¿íèéí èíäåêñ, õóâèàð ¯íèéã öóãëóóëñàí õóãàöàà 20064 óëèðàë 20072007/ñóóðü/ 1 óëèðàë 2 óëèðàë Ñóóðü ¿åòýé õàðüöñàí èíäåêñ ¯íèéí õýëõýý èíäåêñ

20073 óëèðàë

100.0

107.3

111.3

120.0

100.0

107.3

103.7

107.8

Ãóðèëûí ��íý ñóóðü ¿åòýé õàðüöóóëàõàä 2007 îíû 1 ä¿ãýýð óëèðàëä 7.3 õóâèàð, 2007 îíû 2 äóãààð óëèðàëä 11.3 õóâèàð, 2007 îíû 3 äóãààð óëèðàëä 20.0 õóâèàð òóñ òóñ ºññºí áàéíà. 10


Õàðèí õýëõýý èíäåêñýýñ õàðàõàä 2007 îíû 1 ä¿ãýýð óëèðëûã 2006 îíû 4 ä¿ãýýð óëèðàëòàé õàðüöóóëàõàä 7.3 õóâèàð, 2007 îíû 2 äóãààð óëèðàëä ºìíºõ óëèðëààñ 3.7 õóâèàð, 3 äóãààð óëèðàëä 2 äóãààð óëèðëààñ 7.8 õóâèàð ºñ÷ýý. á/ ¯íèéí àðèôìåòèêèéí äóíäàæ èíäåêñ/ Äóòîò (Dutot) èíäåêñèéí òîìü¸î/ n

I t / 0 = pt / 0 * 100 =

i =1 n

i =1

1 n i ∑p n i =1 t = * 100 1 n i i p0 ∑p n i =1 0 pti

(2)

I t/0 - t ¿åèéí ¿íèéã ñóóðü 0 ¿åòýé õàðüöóóëñàí ¿íèéí èíäåêñ, pt/0 – t ¿åèéí ¿íèéã ñóóðü 0 ¿åòýé õàðüöóóëñàí àðèôìåòèêèéí äóíäàæ pit - "i" áàðààíû t - òàéëàíò ¿åèéí ¿íý, pio - "i" áàðààíû 0-ñóóðü ¿åèéí ¿íý, n - ñóäàëãààíä ñîíãîãäñîí äýëã¿¿ðèéí òîî Σ - äýëã¿¿ðèéí òîîíû íèéëáýð Äýýðõ õ¿ñíýãòýíä ºãºãäñºí òîîí ìýäýýã (2) òîìü¸îíä îðëóóëæ ¿íèéí èíäåêñèéã õî¸ð àðãààð òîîöâîë: Ñóóðü ¿åòýé õàðüöñàí èíäåêñ:

I 2007 − I / 2006− IV =

(550 + 540 + 520) / 3 536.7 * 100 = * 100 = 107.3 (500 + 510 + 490) / 3 500.0

I 2007 − I / 2006− IV =

(570 + 560 + 540) / 3 556.7 * 100 = * 100 = 111.3 (500 + 510 + 490) / 3 500.0

I 2007 − I / 2006− IV =

(600 + 610 + 590) / 3 600.0 * 100 = * 100 = 120.0 (500 + 510 + 490) / 3 500.0

Õýëõýý èíäåêñ: I 2007 − I / 2006 − IV =

(550 + 540 + 520) / 3 536.7 *100 = *100 = 107.3 (500 + 510 + 490) / 3 500.0

I 2007 − I / 2006− IV =

(570 + 560 + 540) / 3 556.7 * 100 = * 100 = 111.3 (550 + 540 + 520) / 3 536.7

I 2007 − I / 2006− IV =

(600 + 610 + 590) / 3 600.0 * 100 = * 100 = 120.0 (570 + 560 + 540) / 3 556.7

Íýãä¿ãýýð çýðãèéí 1 êã ãóðèëûí ¿íèéí èíäåêñ, õóâèàð Õóãàöàà Ãóðèë, 1-ð çýðýã, 1 êã Ñóóðü ¿åòýé õàðüöñàí èíäåêñ ¯íèéí õýëõýý èíäåêñ

20062007 -1 2007 -2 4óëèðàë óëèðàë óëèðàë 100.0 100.0

11

107.3 107.3

111.3 103.7

2007 -3 óëèðàë 120.0 107.8


Äýýðõ 2 àðãààð òîîöñîí èíäåêñ¿¿ä íü èæèë ãàð÷ áàéãàà íü àðèôìåòèê äóíäàæ ¿ç¿¿ëýëòèéã çºâ òîîöñîíûã õàðóóëæ áàéíà. Èíäåêñèéã ãåîìåòðèéí äóíäæààð òîîöîõûã àâ÷ ¿çüå. â/ Ãåîìåòð äóíäàæ èíäåêñ /Æåâîíñ(Jevons) èíäåêñèéí òîìü¸î/ n

n

i =1

I t / 0 = pt / 0 * 100 =

n

* 100 =

n

n

i =1

pti n

p0i

i =1 n

i =1

pti

* 100 =

p0i

n

n

i =1

pti / 0 * 100

I t/0 - t ¿åèéí ¿íèéã ñóóðü 0 ¿åòýé õàðüöóóëñàí ¿íèéí èíäåêñ, pi t - "i" áàðààíû t - òàéëàíò ¿åèéí ¿íý, pi o - "i" áàðààíû 0-ñóóðü ¿åèéí ¿íý, n - ñóäàëãààíä ñîíãîãäñîí äýëã¿¿ðèéí òîî Σ - äýëã¿¿ðèéí òîîíû íèéëáýð Ñóóðü ¿åòýé õàðüöñàí èíäåêñ: 3

I 2007 − I / 2006 − IV =

550 * 540 * 520 536.52 * 100 = * 100 = 107.32 499.93 500 * 510 * 490

3

3

I 2007 − I / 2006 − IV =

570 * 560 * 540 556.53 * 100 = * 100 = 111.32 499.93 500 * 510 * 490

3

3

I 2007 − I / 2006 − IV =

600 * 610 * 590 599.94 * 100 = * 100 = 120.00 499.93 500 * 510 * 490

3

Õýëõýý èíäåêñ 3

I 2007 − I / 2006 − IV = I 2007 − II / 2007 − I =

550 * 540 * 520 536.52 * 100 = * 100 = 107.32 499.93 500 * 510 * 490

3 3 3

I 2007 − III / 2007 − II =

570 * 560 * 540 556.53 * 100 = * 100 = 103.73 536.52 550 * 540 * 520 3 3

600 * 610 * 590 599.94 * 100 = * 100 = 107.77 556.53 570 * 560 * 540

Íýãä¿ãýýð çýðãèéí 1 êã ãóðèëûí ¿íèéí èíäåêñ, õóâèàð

Ãóðèë, 1-ð çýðýã, 1 êã Ñóóðü ¿åòýé õàðüöñàí èíäåêñ ¯íèéí õýëõýý èíäåêñ

Õóãàöàà 2007 -1 2007 -2 óëèðàë óëèðàë

200612 ñàð

2007 -3 óëèðàë

100.0

107.32

111.32

120.00

100.0

107.32

103.73

107.77

12

(3)


Äýýðõ æèøýýí äýýð 1 êã 1 ä¿ãýýð ãóðèëûí 2006 îíû 4 ä¿ãýýð óëèðëûí ¿íèéã ñóóðü áîëãîí 2007 îíû 1,2,3 äóãààð óëèðëûí ¿íèéí èíäåêñèéã ãåîìåòð äóíäæèéí õàðüöàà áóþó Jevonsèéí èíäåêñýýð òîîöîæ ¿çâýë óã ¿íý 2007 îíû 1 ä¿ãýýð óëèðàëä ñóóðü ¿åòýé õàðüöóóëàõàä 7.3 õóâèàð, 2007 îíû 2 äóãààð óëèðàëä 11.3 õóâèàð, 2007 îíû 3 äóãààð óëèðàëä 20.0 õóâèàð òóñ òóñ ºññºí áàéíà. Õàðèí õýëõýý èíäåêñèéí õóâüä àâ÷ ¿çâýë 2007 îíû 1 ä¿ãýýð óëèðëûã 2006 îíû 4 ä¿ãýýð óëèðàëòàé õàðüöóóëàõàä 7.3 õóâèàð, 2007 îíû 2 äóãààð óëèðàëä ºìíºõ óëèðëààñ 3.7 õóâèàð, 3 äóãààð óëèðàëä 2 äóãààð óëèðëààñ 7.8 õóâèàð ºññºí áàéíà. Ýíý íü àðèôìåòèê äóíäæèéí õàðüöààãààð òîîöñîí èíäåêñòýé àäèë ãàð÷ áàéíà. Áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿íèéí õóâèéí èíäåêñèéã òîîöñîíû äàðàà áàðààíû á¿ëýã, äýä á¿ëãèéí ¿íèéí èíäåêñèéã òîîöîõ áà àøèãëàõ èíäåêñèéí õýëáýðèéí ñîíãîëò íü òóõàéí áàðààíû á¿ëãèéí áîëîí äýä á¿ëãèéí áîðëóóëàëòûí íèéò ä¿íä ýçëýõ æèíãýýñ ãîëëîí õàìààðäàã. Òóõàéí áàðààíû á¿ëãèéí ¿íèéí èíäåêñèéã á¿òýýãäýõ¿¿íèé ñàãñàíä îðñîí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿íèéí ººð÷ëºëòèéí æèãíýñýí äóíäæààð òîîöîõ áºãººä äóíäàæ ¿ç¿¿ëýëòèéã òîîöîõäîî òóõàéí áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íèé òàéëàíò ¿íèéã ºìíºõ ¿åèéí ¿íýä õàðüöóóëæ òóõàéí áàðààíû á¿ëãèéí áîðëóóëàëòàíä ýçýëæ áóé õóâèéí æèíãýýð æèãíýæ òîîöíî.

áàðàà ¿íèéí ¿åèéí íèéò

Á¿ëãèéí áîëîí äýä á¿ëãèéí èíäåêñèéã òîîöîõîä äàðààõü 2 òºðëèéí èíäåêñèéã èõýâ÷ëýí àøèãëàíà. ¯¿íä: 1. Õóâüñàõ á¿òýöòýé èíäåêñ: ªðòãèéí ººð÷ëºëòèéí õýìæýýíä ¿íèéí ººð÷ëºëòèéí íºëººëëèéã òîîöîõîä Ïààøåãèéí ¿íèéí åðºíõèé èíäåêñèéã ºðãºíººð àøèãëàäàã. Ýíý èíäåêñèéã äîîðõè òîìü¸îãîîð èëýðõèéëíý.

I ctP =

∑ Pit Q it ∑ Pi 0 Q i 0 : ∑ Q it ∑ Q i0

(4)

Ipct - t ¿åèéí “ñ”-á¿ëãèéí ¿íèéí èíäåêñ, Pi t - "i" áàðààíû t - òàéëàíò ¿åèéí ¿íý, Pi o - "i" áàðààíû 0-ñóóðü ¿åèéí ¿íý, Qi t – òàéëàíò ¿åä "i" áàðààã õóäàëäàí àâñàí òîî õýìæýý, Qi 0 – ñóóðü ¿åä "i" áàðààã õóäàëäàí àâñàí òîî õýìæýý, Σ - áàðàà, á¿òýýãäýõ¿¿íèé ñàãñ äàõü á¿õ íýð òºðëèéã õàìàð÷ áóéã èëýðõèéëñýí íèéëáýðèéí òýìäýã. Ïààøåãèéí èíäåêñèéã õýðýãëýõ íºõöºëä á¿òýýãäýõ¿¿íèé òàéëàíò áîëîí ñóóðü îíû ¿íèéí ìýäýýëýë áîëîí òàéëàíò ¿åèéí áèåò õýìæýýíèé òàëààðõè ìýäýýëýë á¿ðýí ºãºãäñºí áàéõ øààðäëàãàòàé áàéäàã. 2. Òîãòìîë á¿òýöòýé èíäåêñ: ÆÕ¯È-èéí òîîöîîíä òàéëàíò ¿åèéí áîðëóóëàëòûí á¿òöèéã òóõàé á¿ð òîîöîõ áîëîìæã¿é ó÷èð èõýâ÷ëýí æèí òîîöñîí ¿å íü èíäåêñèéí ñóóðü ¿åòýé äàâõöàæ áàéäàã Ëàñïåéðåñèéí ¿íèéí èíäåêñèéã õýðýãëýäýã.

I

L ct

=

∑ P it Q i 0 ∑ Pi 0 Q i 0 13

(5)


ýíä, ILc t - t ¿åèéí “ñ”-á¿ëãèéí(àãðåãàòûí) Ëàñïåéðåñèéí èíäåêñ, Pi t - "i" áàðààíû t - òàéëàíò ¿åèéí ¿íý, Pi o - "i" áàðààíû 0-ñóóðü ¿åèéí ¿íý, Qi 0 - 0-ñóóðü ¿åèéí "i" áàðààíû õóäàëäàí àâñàí òîî, õýìæýý, Σ - ñàãñ äàõü á¿õ íýð òºðëèéã õàìàð÷ áóéã èëýðõèéëñýí íèéëáýðèéí òýìäýã

I ctL = ∑ (

Pit P Q ) i0 i0 Pi 0 ∑ Pi 0 Q i 0

(6)

(5) òîìú¸îã Ëàñïåéðåñèéí ñòàíäàðò òîìú¸î ãýäýã. Ýíý òîìú¸î íü ñàãñ äàõü áàðàà, ¿éë÷èëãýýíèé òàéëàíò áîëîí ñóóðü ¿åèéí ¿íèéí ººð÷ëºëòèéã ñóóðü ¿åèéí íèéò çàðäàëä ýçëýõ õóâèéí æèíãýýð íü æèãíýñýí èíäåêñ þì. Ò¿¿íèéã äàðààõ õýëáýðýýð áè÷èæ áîëíî: I ctL = ∑(

Pit Pit −1 P P PQ )( ) ⋅ ⋅ ⋅ ( i 2 )( i1 ) i 0 i 0 Pit −1 Pit −2 Pi1 Pi 0 ∑ Pi 0Qi 0

(7)

(6) èëýðõèéëëèéã Ëàñïåéðåñèéí õóâèðãàñàí èíäåêñèéí òîìú¸î ãýäýã. Ñ¿¿ëèéí ¿åä Ëàñïåéðåñèéí õóâèðãàñàí èíäåêñèéã ºðãºí õýðýãëýõ áîëñîí. Ó÷èð íü õóâèðãàñàí õýëáýð íü ¿íý á¿ðòãýõ áîëîìæã¿é áîëñîí áàðàà, ¿éë÷èëãýýíèé íýð òºðëèéã îðëóóëàõ, óëèðëûí áàðàà, ¿éë÷èëãýýíä õýðýãëýõ çàðèì àðãûã àøèãëàõàä èë¿¿ äºõºìòýé áàéäàã. Ëàñïåéðåñèéí èíäåêñ òîîöîõîä æèí òîîöñîí ¿å, èíäåêñèéí ñóóðü ¿å äàâõöàæ áàéõ øààðäëàãàòàé. Áàðààíû á¿ëãèéí áîëîí äýä á¿ëãèéí èíäåêñ òîîöñîíû äàðàà æèæèãëýí õóäàëäààëàõ áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íèé åðºíõèé èíäåêñèéã òîîöíî. ÆÕ¯íèéí Åðºíõèé èíäåêñèéã òîîöîõäîî äýä á¿ëã¿¿äèéí èíäåêñèéã òóõàéí äýä á¿ëãèéí íèéò áîðëóóëàëòàíä ýçëýõ æèíãýýð æèãíýíý. 3.8. Á¿òýýãäýõ¿¿íä ãàðñàí ÷àíàðûí ººð÷ëºëòèéã òóñãàõ Á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿íèéã ñóäëàõ ÿâöàä òóõàéí á¿òýýãäýõ¿¿íä ººðò íü áîëîí øèíý ñàâ, áàãëààòàé áîëîõ, ñàâëàãààíû õýìæýý, òåõíèêèéí áîëîí çàãâàðûí òîäîðõîéëîëòûí ººð÷ëºëò çýðýã ÷àíàðûí çàðèì ººð÷ëºëò ãàðäàã. Õýðýâ á¿òýýãäýõ¿¿íèé ÷àíàðò ººð÷ëºëò îðæ, çàðäàë íü íýìýãäâýë ÷àíàðûí ººð÷ëºëòèéã àíõààðàëòàé ñóäàëæ, ¿íèéí ººð÷ëºëòèéã àëü áîëîõ áîäèòîéãîîð ¿íýëâýë çîõèíî. Á¿òýýãäýõ¿¿íèé ñàâëàãààíû õýìæýý íü ººð÷ëºãäñºí òîõèîëäîëä øèíý, õóó÷èí õî¸ð ¿íèéã àâ÷ íèéö¿¿ëýí,¿íèéã äàõèí òîîöîí ãàðãàõ áîëîìæòîé. Æèøýýëáýë. 2 êã “àëòàí òàðèàí” 1-ð çýðãèéí ãóðèëûí ¿íý 1150 òºãðºã áàéõàä ñóäàëãààíä 1 êã ãóðèëûí ¿íèéã àâàõ ¸ñòîé ãýâýë (1150òºã : 2êã õ 1êã) 575 òºã áîëíî. Òîäîðõîé öàã õóãàöààíä çàãâàðàà òîãòìîë ººð÷èëäºã öàõèëãààí áàðàà, êîìïüþòåð ò¿¿íèé äàãàëäàõ õýðýãñýë, àâòîìàøèí çýðýã á¿òýýãäýõ¿¿íèé õóâüä ÷àíàðûí çîõèöóóëàëòûí àðãûã õýðýãëýõ áà ìýäýýëýã÷ àæ àõóéí íýãæýýñ ÷àíàðûí ººð÷ëºëòòýé õîëáîãäîí ãàðñàí ¿íèéí ººð÷ëºëòèéí ìýäýýëëèéã öóãëóóëæ àâíà. Æèøýý íü: Øèíý çàãâàðûí êîìïüþòåðûí ¿íý íü ºìíºõ çàãâàðûíõààñ 100 000 òºãðºãººð èë¿¿, 40 000 òºãðºã íü èíòåðíýò õîëáîëòûí àæèëëàãààã õàíãàõ íýìýëò òºõººðºìæ ñóóðèëóóëñàòàé õîëáîîòîé íýìýãäýë çàðäàë áàéñàí ãýâýë áîäèò ¿íý íü çºâõºí 60 000 òºãðºãººð íýìýãäñýí áàéíà. Ýíý òîõèîëäîëä êîìïþòåðèéí ¿íèéí èíäåêñèéã òîäîðõîéëîõäîî íýðëýñýí ¿íèéí ºñºëò áîëîõ 100 000 òºãðºãèéã áèø õàðèí 60 000 òºãðºãèéí ººð÷ëºëòèéã òóñãàíà.

14


Õýðýâ ñóäàëãààíä îðîëöîã÷ àæ àõóéí íýãæ íü øèíý, õóó÷èí á¿òýýãäýõ¿¿íèéõýý áîðëóóëàëòûí ¿íèéí çºð¿¿ã òîîöîæ ãàðãàæ ÷àäàõã¿é, ýñâýë øèíý á¿òýýãäýõ¿¿í áîëîí õóó÷èí á¿òýýãäýõ¿¿íèé õîîðîíä øóóä õàðüöóóëàëò õèéõ áîëîìæã¿é ¿åä ÷àíàðûí çîõèöóóëàëòûí ºðòãèéã òýð á¿ð òîîöîõ áîëîìæã¿é áîëäîã. Èéì ¿åä "äàâõàð ¿íý ñóäëàõ" àðãûã õýðýãëýäýã áà óã àðãûã õýðýãëýõäýý òîäîðõîé öàã õóãàöààíû òóðøèä õóó÷èí, øèíý á¿òýýãäýõ¿¿íèé àëü àëèíûõ íü ¿íèéã çýðýãö¿¿ëýí öóãëóóëàõ óëèðëûã ñîíãîíî. Äàâõàð ¿íý ñóäëàõ óëèðàëä ãàðàõ õóó÷èí, øèíý á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿íèéí çºð¿¿ã òýäãýýðèéí ÷àíàðûí ÿëãààíû ºðòºã ãýæ ¿çäýã. Àëáàí ¸ñíû ¿íèéí èíäåêñèéã òîîöîõ çîðèëãîîð äàâõàð ¿íý ñóäëàõ õóãàöààíû õóâüä õóó÷èí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿íèéí ººð÷ëºëòèéã àøèãëàäàã áîëîâ÷ öààøäàà çºâõºí øèíý á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿íèéí ººð÷ëºëòèéã òîîöîîíä îðóóëíà. 3.9. ¯íýä îðëóóëãà õèéõ ¯íèéí èíäåêñèéí òîîöîîíä òóõàéí áàðàà, á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿íý ýñâýë èíäåêñ íü îðõèãäñîí ¿åä áàðèìòëàõ ãîë çàð÷èì áîë îðëóóëãà õèéõ ÿâäàë áàéäàã. Îðëóóëãûã ¿íý ýñâýë èíäåêñýýð õèéæ áîëîõ áà õýðýâ ¿íèéã îðëóóëñàí òîõèîëäîëä òîî, õýìæýý íü æèí áîëíî. Îðëóóëãûã äàëä, èë(òîäîðõîé ) ãýñýí 2 àðãààð õèéäýã. Äàëä îðëóóëãûí ¿åä òóõàéí áàðààíû îðõèãäñîí èíäåêñ áîëîí ò¿¿íèé æèí íü òîîöîîíîîñ õàñàãäàæ, æèí íü á¿ëýã äýõ áóñàä èíäåêñò ïðîïîðöèîíàëààð äàõèí õóâààðèëàãäàíà. Èíãýñíýýð á¿ëãèéí èíäåêñ íü çºâõºí áóñàä èíäåêñýýð òîîöîãäîõ áà îðõèãäñîí èíäåêñèéã á¿ëãèéí èíäåêñòýé èæèë ãýæ àâ÷ ¿çíý. Èë îðëóóëãûí ¿åä îðõèãäñîí áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íèé èíäåêñ (ýñâýë ¿íý) íü øóóä áè÷èãäýõ áà îðëóóëñàí ¿ç¿¿ëýëòèéã íýìæ òóñãàõ çàìààð á¿ëãèéí èíäåêñ (ýñâýë äóíäàæ ¿íèéã)-èéã òîîöíî. ¯íèéã çààâàë èëýýð îðëóóëãà õèéäýã áîë èíäåêñèéí îðëóóëãà íü èë, äàëä àëü ÷ õýëáýðýýð áàéæ áîëíî. Ãýõäýý îðëóóëãûã ãîë òºëºâ èë àðãààð õèéõ íü ç¿éòýé. Èíäåêñýýð îðëóóëãà õèéõ. Îðëóóëãûã òóõàéí íýð òºðºë, äýä á¿ëýã, ýñâýë á¿ëãèéí èíäåêñýýð õèéõ áà òóõàéí íýð òºðëèéí ¿íèéí ººð÷ëºëòºä àëü íü èë¿¿ òîõèðîõîîñ õàìààðàí ÿìàð èíäåêñèéã õýðýãëýõèéã øèéäâýðëýíý. Õýðýâ á¿ëãèéí èíäåêñýýð îðëóóëãà õèéæ áàéâàë èë, äàëä àëü ÷ õýëáýðýýð îðëóóëãûã õèéæ áîëíî. Äàëä îðëóóëãûí ¿åä á¿ëãèéí èíäåêñèéã çºâõºí áýëýí áàéãàà èíäåêñýýð òîîöîõ áà îðõèãäñîí èíäåêñ íü á¿ëãèéí èíäåêñòýé èæèë óòãà àâíà. Èë îðëóóëãûí ¿åä á¿ëãèéí èíäåêñèéã äàëä îðëóóëãûíõòàé èæèë àðãààð òîîöîõ áà îðõèãäñîí èíäåêñèéã á¿ëãèéí èíäåêñýýð îðëóóëñíû äàðàà á¿ëãèéí èíäåêñèéã äàõèí òîîöíî. Ýíý òîõèîëäîëä á¿ëãèéí èíäåêñ èë îðëóóëãàà𠺺ð÷ëºãäºõã¿é áºãººä ¿ð ä¿í íü äàëä îðëóóëãûíõòàé èæèë áàéíà. Õýðýâ, á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿íèéí èíäåêñ íü îðëóóëãàä óòãà ºãäºã áîë ýíý íü çààâàë èë áàéõûí çýðýãöýý á¿ëãèéí èíäåêñò íºëººëíº. Èë îðëóóëãûí õî¸ðäóãààð øàòàíä á¿ëãèéí èíäåêñ¿¿äèéã äàõèí òîîöîîëîõîä äýýðõ èíäåêñèéã àøèãëàíà (Ãýõäýý á¿ëãèéí èíäåêñò ººð÷ëºëò îðîõã¿é). Õýðýâ èæèë òºñòýé á¿òýýãäýõ¿¿íèé èíäåêñèéã àøèãëàñàí áîë èë îðëóóëãà áîëíî. ¯íèéí îðëóóëãà. Îðëóóëãà íü èõýâ÷ëýí á¿ëýãëýëòèéí õàìãèéí ýõíèé øàòàíä õèéãääýã áà ýíý ¿åä ãîëäóó õóâèéí áîëîí äýä á¿ëãèéí èíäåêñèéã îðëóóëàõ áîëîìæòîé. ¯íèéí îðëóóëãûã äîîä ò¿âøèíèé á¿ëýãëýëòèéã æèãíýýã¿é äóíä÷èëñàí òîõèîëäîëä õýðýãëýæ áîëíî. Òóõàéí íýð òºðëèéí áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿íèéã ò¿¿íòýé èæèë òºðëèéí áàðààãààð îðëóóëàõ áà ñóóðü áîëîí òàéëàíò ¿åèéí äóíäàæ ¿íèéã íü ýíãèéí àðèôìåòèêèéí äóíäæààð òîîöäîã áîë ¿íèéí îðëóóëãà õèéæ áîëíî. ¯¿íä: ªìíºõ óëèðëûí ¿íýä îðëóóëãà õèéæ äóíäàæ ¿íèéã íü òîîöñîí áîëîí òàéëàíò óëèðëûí äóíäàæ ¿íèéã çºâõºí öóãëóóëñàí ¿íýýñ òîîöñîí äóíäæóóäûí óëèðëûí ººð÷ëºëòèéã òîîöîõäîî: 15


Ã. äýëã¿¿ðèéí òàéëàíò ¿åèéí ¿íýä äóíäàæ ¿íèéí îðëóóëãà õèéõ æèøýý Õ¿ñíýãò 1 ¯íý 2007-I

2006-lV

2007-II

Äýëã¿¿ð

A

100

100

110

Äýëã¿¿ð

Á

100

100

100

Äýëã¿¿ð

Â

90

100

110

Äýëã¿¿ð

Ã

120

120

Äóíäàæ:

ƒ

ƒ

- òàéëàíò óëèðàë - ºìíºõ óëèðàë

106.7a 100.0b

a = (110+100+110)/3 b = (100+100+100)/3

Óëèðëûí ººð÷ëºëò

1.067c

c=a/b

ªìíºõ óëèðëûí ¿íèéã äóíäàæ ¿íèéí ººð÷ëºëòººð ¿ðæ¿¿ëæ, îðëóóëàõ ¿íèéã òîîöîæ ãàðãàíà. Îðëóóëàõ ¿íý = ºìíºõ óëèðëûí ¿íý x äóíäæèéí ººð÷ëºëò = 120 x 1.067 = 128 Òàéëàíò áîëîí ºìíºõ óëèðëûí á¿õ ¿íèéã àøèãëàí äóíäàæ ¿íèéã äàõèí òîîöîõ : Îðëóóëãà õèéñíèé äàðààõ äóíäàæ ¿íý òîîöñîí æèøýý Õ¿ñíýãò 2 ¯íý 2006lV 100 100 90 120

Äýëã¿¿ð A Äýëã¿¿ð Á Äýëã¿¿ð  Äýëã¿¿ð à Äóíäàæ Óëèðëûí ººð÷ëºëò

2007-l

2007 -II

100 100 100 120 105

110 100 110 128 112 1.067

Õýðýâ, ¿íý íü õýä õýäýí óëèðëûí òóðø îðõèãäñîí áîë îðëóóëãûã îðõèãäñîí óëèðàë á¿ðýýð õèéæ ¿íèéã øèíý÷ëýõ ¸ñòîé. Ãýõäýý ýíý àðãûã óëèðëûí ÷àíàðòàé áàðàà, á¿òýýãäýõ¿¿íèé õóâüä õýðýãëýíý. Òóõàéí áàðààã õàìãèéí ñ¿¿ëä õóäàëäñàí ¿å áóþó óëèðëûí òºãñãºëººñ òóõàéí áàðààã äàõèí õóäàëäààíä ãàðãàõ õ¿ðòýëõ ¿íèéã äýýðõ àðãààð áàéíãà øèíý÷èëíý. Òóõàéí áàðàà, á¿òýýãäýõ¿¿íèéã õóäàëäààíä ãàðãàæ ýõýëìýãö õàìãèéí ýõíèé ¿íèéã èíäåêñèéí òîîöîîíä õýðýãëýíý . Ýíý àðãûã õýðýãëýõýä èíäåêñ íü çàðèì ñàðóóäàä îãöîì ºñºõ õàíäëàãà ãàð÷ áîëîõ áºãººä ýíý íü çàõ çýýëèéí íºëººëëèéã õàðóóëíà. Æèë á¿ðèéí òîäîðõîé ñàðóóäàä ýíý ºñºëò ºíäºð ãàðàõ áîëîâ÷ æèëèéí ¿íèéí ººð÷ëºëòèéí ò¿âøèíä íºëººëºõã¿é ãýæ ¿çäýã. Óëèðëûí îðëóóëãà õèéñýí æèøýý. Õ¿ñíýãò 3

2006-lV Äýëã¿¿ð À Äýëã¿¿ð Á Äýëã¿¿ð Â Äýëã¿¿ð Ã

100 100 90

16

¯íý 07-l 100 100 100

07-ll 110 100 110

07-lll 110 100 120


-òàéëàíò óëèðàë - ºìíºõ óëèðàë Ñàðûí ººð÷ëºëò

110à 106.7á 1.031 â

a=(110+100+120)/3 á=(110+100+110)/3 â=a/á

ƒ

Îðëóóëñàí ¿íý = ªìíºõ óëèðëûí ¿íý õ äóíäàæ ¿íèéí ººð÷ëºëò 132 =128 õ 1.031 Îäîî îðëóóëñàí ¿íýý àøèãëààä òàéëàíò óëèðëûã ºìíºõ ñàðòàé õàðüöóóëñàí ººð÷ëºëòèéã òîîöîæ ¿çüå. Îðëóóëñàí ¿íèéã àøèãëàí ºìíºõ ñàðòàé õàðüöóóëñàí ººð÷ëºëòèéã òîîöñîí æèøýý Õ¿ñíýãò 7

Äýëã¿¿ð À Äýëã¿¿ð  Äýëã¿¿ð Ñ Äýëã¿¿ð D Äóíäàæ Óëèðëûí ººð÷ëºëò

2006lV 100 100 90 120

17

07-l

07-ll 100 100 100 120

07-lll

110 110 100 100 110 120 128 132 112 115.5 115.5/112=1.031


Õàâñðàëò-1 Õ¿íñ, óíäàà, òàìõèíû òºðºëæñºí äýëã¿¿ðèéí æèæèãëýí õóäàëäààíû äýä á¿ëãèéí ¿íèéí èíäåêñ òîîöîõ æèøýý 1. Á¿òýýãäýõ¿¿íèé æèí òîîöîõ: Ìàíàé îðíû õóâüä àæ àõóéí íýãæèéí òîîëëîãî, õóäàëäààíû àæ àõóéí íýãæèéí ¿éë àæèëëàãààíû æèëèéí òàéëàí áîëîí áèçíåñ ðåãèñòðèéí ñàíãèéí ìýäýýëëèéã ¿íäýñëýí ÆÕ¯È òîîöîõîä øààðäàãäàõ á¿òýýãäýõ¿¿íèé æèíã òîîöîæ áîëíî. Ýíäýýñ Õóäàëäààíû àæ àõóéí íýãæèéí ¿éë àæèëëàãààíû æèëèéí òàéëàí íü õàìãèéí áîäèò ìýäýýëëèéí ýõ ¿¿ñâýð áàéíà. Æèøýý áîëãîæ æèæèãëýí õóäàëäààíû ñàëáàðûí æèëèéí òàéëàíãààñ äýä á¿ëãèéí æèíã õýðõýí òîîöîõûã õàðóóëáàë: Òóõàéí äýä á¿ëãèéí íèéò áîðëóóëàëòûí îðëîãûí õýìæýý Äýä á¿ëãèéí æèí= õ 100 Æèæèãëýí õóäàëäààíû ñàëáàðûí íèéò áîðëóóëàëòûí îðëîãî Æèæèãëýí õóäàëäààíû ñàëáàðûí õýìæýýãýýð 2006 îíä 167 504 261.7 ìÿíãàí òºãðºãèéí ã¿éëãýý / îðëîãî/ õèéñíýýñ õ¿íñ, óíäàà, òàìõèíû òºðºëæñºí äýëã¿¿ðýýð 113 324 310.2 ìÿíãàí òºãðºãèéí áàðààã áîðëóóëæýý ãýæ ¿çüå. Æèøýý íü: Õ¿íñ, óíäàà, òàìõèíû 113,324,310.2 ìÿí.òºã òºðºëæñºí äýëã¿¿ðèéí = õ100%= 67.6% æèæèãëýí õóäàëäààíû 167,504,261.7ìÿí.òºã æèí Òîîöîîíîîñ õàðàõàä 2006 îíû æèæèãëýí õóäàëäààíû ñàëáàðûí íèéò áîðëóóëàëòûí 67.6 õóâèéã õ¿íñ, óíäàà, òàìõèíû òºðºëæñºí äýëã¿¿ðèéí æèæèãëýí õóäàëäàà ýçýëæ áàéíà. Äýä á¿ëýã á¿ðèéí æèíãèéí òîîöîîã äîîðõ õ¿ñíýãòýýð ¿ç¿¿ëýâ. Æèæèãëýí õóäàëäààíû ñàëáàðûí ýöñèéí áàéäëààð, ä¿ãä õàðüöóóëñíààð

äýä á¿ëã¿¿äèéí æèí, 2006 îíû æèëèéí Õ¿ñíýãò 1

ISIC 5211 5219 5220 5231 5232 5233 5234 5239 5240 5251 5252 5259 5260 Á¿ãä

4 îðîíãèéí ò¿âøèí äýõ á¿ëãèéí íýð Õ¿íñ, óíäàà, òàìõè ãîëëîñîí òºðºëæñºí áóñ áàðààíû äýëã¿¿ð Òºðºëæñºí áóñ áàðààíû áóñàä äýëã¿¿ðèéí æèæèãëýí õóäàëäàà Õ¿íñ, óíäàà, òàìõèíû òºðºëæñºí äýëã¿¿ðèéí æèæèãëýí õóäàëäàà Ýì, ãîî ñàéõíû áàðààíû æèæèãëýí õóäàëäàà Äààâóó, õóâöàñ, ãóòàë, ñàâõèí ýäëýëèéí æèæèãëýí õóäàëäàà Ãýð àõóéí õýðýãñýë, ýäëýë, òºõººðºìæèéí æèæèãëýí õóäàëäàà Áàðèëãûí ìàòåðèàëûí æèæèãëýí õóäàëäàà Áóñàä òºðºëæñºí äýëã¿¿ðèéí æèæèãëýí õóäàëäàà Õóó÷èí áàðàà õóäàëäààëäàã äýëã¿¿ðèéí æèæèãëýí õóäàëäàà Çàõèàëãà, çàãâàð òàíèëöóóëãààð õèéãääýã õóäàëäàà Çàõ, ìóõëàã, ëàíãóóíû æèæèãëýí õóäàëäàà Äýëã¿¿ðýýð äàìæäàãã¿é áóñàä æèæèãëýí õóäàëäàà Ãýð àõóéí áàðààíû çàñâàð ¿éë÷èëãýý

Áîðëóóëàëòûí îðëîãî ìÿí. òºã 25 185 269.90 2 181 919.90 113 324 310.20 16 517 602.90 81 330.60 65 730.30 3 558 395.60 4 446 036.00 448 250.40 643 222.00 277 445.60 96 885.90 677 862.40 167 504 261.70

äýä á¿ëãèéí æèí 0.1504 0.0130 0.6765 0.0986 0.0005 0.0004 0.0212 0.0265 0.0027 0.0038 0.0017 0.0006 0.0040 1.0000

Äàðàà íü äýä á¿ëýãò õàìààðàõ áàðààíû á¿ëãèéí æèíã òîîöîæ ãàðãàíà. ¯¿íèé òóëä òóõàéí áàðààíû á¿ëýãò áàãòàæ áàéãàà áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿í òóñ á¿ðèéí æèíã íýìæ áàðààíû á¿ëãèéí æèíã òîîöíî. (Æèìñ, õ¿íñíèé íîãîîíû á¿ëãèéí æèí+ñ¿¿, ñ¿¿í á¿òýýãäýõ¿¿íèé á¿ëãèéí æèí+....+ õ¿íñíèé áóñàä á¿òýýãäýõ¿¿íèé á¿ëãèéí æèí) Áàðààíû á¿ëã¿¿äèéí æèí íèéëæ äýä á¿ëãèéí á¿ëãèéí æèíã òîäîðõîéëíî. 18


2. Õ¿íñ, óíäàà, òàìõèíû òºðºëæñºí äýëã¿¿ðèéí æèæèãëýí õóäàëäàà (5220)-íû ¿íèéí èíäåêñ òîîöîõ íü. Æèæèãëýí õóäàëäààíû ñàëáàðûí äýä á¿ëãýýñ õ¿íñ, óíäàà òàìõèíû òºðºëæñºí äýëã¿¿ðèéí æèøýýí äýýð ¿íèéí èíäåêñèéã

òîîöú¸.

Ýíý äýä á¿ëýãò õàìààðàõ

áàðààíû á¿ëýã á¿ðèéí õóâèéí æèíãèéí òîîöîîã æèøýýãýýð õàðóóëáàë. /Ìîíõàíãàé äýëã¿¿ðèéí íýã ñàëáàðûí íýã ºäðèéí ã¿éëãýýíýýñ àâñàí æèøýý/ Õ¿ñíýãò-2 Òàéëàíò õóãàöààíä Íèéò áîðëóóëàëò, Õóâèéí ìÿí. òºã æèí

Áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íèé á¿ëýã 1. Æèìñ, õ¿íñíèé íîãîî 2. Ñ¿¿, ñ¿¿í á¿òýýãäýõ¿¿í, ºíäºã, õ¿íñíèé çîðèóëàëòòàé òîñ, ººõ 3. Ìàõ, ìàõàí á¿òýýãäýõ¿¿í 4. Çàãàñ áîëîí áóñàä äàëàéí á¿òýýãäýõ¿¿í 5. ×èõýð, íàðèéí áîîâ, òàëõ, òàëõàí á¿òýýãäýõ¿¿í 4. Êîôå, öàé, õàëóóí íîãîî 5. Óñ óíäàà 6. Àðõè, äàðñ, ëèê¸ð 7. Òàìõè 8. Õ¿íñíèé áóñàä á¿òýýãäýõ¿¿í įÍ

232949.0

0.0276

373638.0

0.0443

766508.0

0.0909

5310.0

0.0006

1842572.0

0.2184

65250.0

0.0077

1602420

0.1899

2567677.0

0.3043

383780.0

0.0455

596710.0

0.0707

8436814.0

1.0000

Äýä á¿ëýã (5220)-èéí æèíã õýðõýí òîîöñîí áîëîí äýä á¿ëýãò õàìààðàõ áàðààíû á¿ëýã, ò¿¿íä õàìààðàõ áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íèé æèí òîîöñîí æèøýýã æèìñ, õ¿íñíèé íîãîîíû á¿ëãèéí æèøýýãýýð õàðóóëúÿ. Ýíý á¿ëãèéí áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íèé õóâüä 2007 îíû 2 áà 3-ð óëèðëûí ¿íèéí ìýäýýëýë ºãºãäñºí ãýæ ¿çüå. Ýíä èõ îëîí òºðëèéí áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿í îðæ áàéãàà ó÷ðààñ áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íèé òºð뺺ð íü á¿ëýãëýí àâ÷ èíäåêñ òîîöñîí. Æèøýýáýë âàðåíü, ñàëàò, íóõàø, êèì÷è ãýõ ìýò÷èëýí á¿ëýãëýæ á¿ëýã á¿ðò 70.0 äýýø õóâèéí æèí ýçýëæ áàéãàà íýð òºðëèéã îðóóëàí æèíã äàõèí òîîöú¸.

19


Õ¿ñíýãò 3 5220 Õ¿íñ, óíäàà, òàìõè ãîëëîñîí òºðºëæñºí áàðààíû äýëã¿¿ð Õóäàëäààëàãäàæ áàéãàà áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íèé íýð

Íèéò áîðëóóëàëò ìÿí.òºã

Õóâèéí æèí

1

2

À Íèéò

8436814 232949.0 10800 3960 14760 21600 11650 33250 6209 6209 5610 3540 9150 4480 4480 7000 6580 5250 4680 4140 27650 15540 9000 6350 5850 5250 4560 4500 51050 20460 19500 9900 5760 5600 5520 5300 72040 6180 6020 12200 2160 2160

1. Æèìñ, õ¿íñíèé íîãîî Âàðåíü /Danish style 908ãð Ñýýêë/ Âàðåíü /Frutilla 454ãð Áîñà Èìïåêñ/ Âàðåíü Ñàëàò /Óðáàíåê 520ãð/ Ëå÷î /Óðáàíèê 680ãð/ Ñàëàò Äàðñàí íîãîî /Öýëìýã ã¿í 1êã/ Äàðñàí íîãîî Àëèìíû íóõàø /Green city Andros 4ø/ Àëèìíû íóõàø /Hainich 720g/ Íóõàø Ǻãèéí áàë /Best 500ãð ÃÑ/ Ǻãèéí áàë Êèì÷è /Áàéöààíû êèì÷è 500ãð Nasa/ Êèì÷è /Áàéöààíû êèì÷è 300ãð Nasa/ Êèì÷è /Áàéöààíû êèì÷è 200ãð Nasa/ Êèì÷è /Áàéöààíû óóòòàé 500ãð Nasa/ Êèì÷è /Ѻ¿ë 500ãð ÌÁ/ Êèì÷è Êîìïîò /Vidan Wisniowy 980ãð/ Êîìïîò /Êëóáíèêà â ñèðîïå 580ìë/ Êîìïîò /Êëóáíèêè ã¿çýýëçãýíý 580ìë Èøãàí/ Êîìïîò /Õàíáîðãîöîé ÌÌ 800ãð/ Êîìïîò /Àëèì 920ãð Ìèø Ìàø/ Êîìïîò /Urbanek 940ãð ×åððè/ Êîìïîò /Êëóáíèêè ã¿çýýëçãýíý 720ãð Èøãàí/ Êîìïîò Îãóðöè /Óðáàíåê 920ãð/ Îãóðöè /Óðáàíåê 680ãð/ Îãóðöè /Hainich 720g Ìàêñ/ Îãóðöè /Çîëîòàÿ Äîëèíî 720ml/ Îãóðöè /Vidan õýð÷ñýí 680ãð/ Îãóðöè /Eko Solvita 720ml ÁÁ/ Îãóðöè /Mis Pol 1.7ë/ Îãóðöè ̺ºã /Óðáàíåê 500ãð/ ̺ºã Õàíäìàë /Ìîíãîë õóñíû ÷àãà 캺ã/ ̺ºã Ñàðìèñ /Óðáàíèê äàðñàí 215ãð/ Ñàðìèñ

1.0000 0.0276 0.0013 0.0005 0.0017 0.0026 0.0014 0.0039 0.0007 0.0007 0.0007 0.0004 0.0011 0.0005 0.0005 0.0008 0.0008 0.0006 0.0006 0.0005 0.0033 0.0018 0.0011 0.0008 0.0007 0.0006 0.0005 0.0005 0.0061 0.0024 0.0023 0.0012 0.0007 0.0007 0.0007 0.0006 0.0085 0.0007 0.0007 0.0014 0.0003 0.0003

Íýãæèéí ¿íý

3 2007-2 óëèðàë

4 2007-3 óëèðàë

2700 1320

2750 1320

1440 2330

1440 2330

900

920

1320 1770

1320 1800

2240

2240

1400 940 750 1170 1380

1500 950 800 1200 1400

2220 1500 1270 1170 1050 2280 1500

2220 1600 1270 1200 1100 2280 1500

1860 1500 1650 720 1400 920 2650

1900 1500 1650 800 1400 920 2650

2060 860

2090 900

1080

1150

Èíäåêñ 5 103.0 101.8 101.4 100.0 101.9 100.0 100.0 100.0 102.2 102.2 100.0 101.7 100.7 100.0 100.0 107.1 101.1 106.7 102.6 101.4 104.0 100.0 106.7 100.0 102.6 104.8 100.0 100.0 102.0 102.2 100.0 100.0 111.1 100.0 100.0 100.0 101.5 101.5 104.7 103.0 106.5 106.5

"Æèí" ãýñýí áàãàíàä áàéãàà òîîã æèí òîîöñîí õ¿ñíýãò(2)-ýýñ áàðààíû á¿ëãèéí æèíã àâ÷ òàâèíà. Èíäåêñèéí ñóóðü ¿åýð 2007 îíû 2-ð óëèðëûã àâàâ. Õ¿ñíýãò (3)-èéí áàãàíà

20


( “5”-ä õóäàëäñàí á¿òýýãäýõ¿¿í òóñ á¿ðèéí ¿íèéí õóâèéí èíäåêñèéã

Pi1 ) Pi 0 òîìú¸îãîîð

( Pi1 -òàéëàíò îíû, Pi 0 -ñóóðü ¿åèéí ¿íý) áîäîæ ãàðãàâ. Æèøýý íü: 908 ãðàììòàé ñýýêëü âàðåíèé ¿íèéí èíäåêñ íü (

Pi1 2750 )=( × 100) = 101.9 Pi 0 2700

Ýíý âàðåíèé ¿íý 2007 îíû 3 óëèðàëä 2-ð óëèðëààñ 1.9 õóâèàð íýìýãäñýí áàéíà. Æèìñ, õ¿íñíèé íîãîîíû á¿ëãèéí ¿íèéí èíäåêñèéã òîîöîõûí òóëä ýíý äýä á¿ëýãò áàéãàà á¿òýýãäýõ¿¿í òóñ á¿ðèéí ¿íèéí õóâèéí èíäåêñèéã æèíãýýð íü ¿ðæ¿¿ëæ íèéëáýðèéã íü òóõàéí äýä á¿ëãèéí íèéò æèíä õàðüöóóëæ òîîöíî. Òóõàéëáàë: 101.9 ⋅ 0.0017+ 100.0 ⋅ 0.0039+ 10.2.2 ⋅ 0.0007+ 100.7 ⋅ 0.0011+ 100.0 ⋅ 0.0005+ 104.0 ⋅ 0.0033+ 104.0 ⋅ 0.0033+ 102.0 ⋅ 0.0061+ 101.5 ⋅ 0.0085+ 103.0 ⋅ 0.0014+ 106.5 ⋅ 0.0003 = 0.0017+ 0.0039+ 0.0007+ 0.0011+ 0.0005+ 0.0033+ 0.0061+ 0.0085+ 0.0014+ 0.0003

=

0.17 + 0.39 + 0.07 + 0.11 + 0.05 + 0.34 + 0.62 + 0.86 + 0.14 + 0.03 2.80 = = 101.8 0.0275 0.0275

Õ¿ñíýãò-3 Æèìñ õ¿íñíèé íîãîîíû á¿ëýã äýõ áàðàà, á¿òýýãäýõ¿¿íèé èíäåêñ òîîöñîí æèøýý Æèìñ õ¿íñíèé íîãîîíû á¿ëýã äýõ áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íèé íýð À Âàðåíü Ñàëàò Äàðñàí íîãîî Íóõàø Ǻãèéí áàë Êèì÷è Êîìïîò Îãóðöè ̺ºã Ñàðìèñ

2007-II /

Äýä á¿ëãèéí èíäåêñ

2007-III

òîîöîõ ¿ç¿¿ëýëò

2

3=1x2

Æèí 1 0.0017 0.0039 0.0007 0.0011 0.0005 0.0033 0.0061 0.0085 0.0014 0.0003

101.9 100.0 102.2 100.7 100.0 104.0 102.0 101.5 103.0 106.5

0.17 0.39 0.07 0.11 0.05 0.34 0.62 0.86 0.14 0.03

Æèìñ, õ¿íñíèé íîãîîíû á¿ëãèéí ¿íèéí èíäåêñ 101.8 áóþó 1.8 ïóíêòýýð ºññºí ä¿í ãàð÷ áàéíà. Îäîî á¿ëãèéí èíäåêñèéã õýðõýí òîîöîõûã àâ÷ ¿çüå. Õ¿íñ, óíäàà òàìõèíû òºðºëæñºí äýëã¿¿ðèéí æèæèãëýí õóäàëäààíû á¿ëãèéí æèí, 2007 îíû 3- ð óëèðëûã 2 ð

21


óëèðëûíõòàé õàðüöóóëñàí ¿íèéí èíäåêñèéã àøèãëàí á¿ëãèéí èíäåêñèéí òîîöîîã äîîðõè æèøýýãýýð õàðóóëàâ. Õ¿íñ, óíäàà, òàìõèíû òºðºëæñºí äýëã¿¿ðèéí æèæèãëýí õóäàëäààíû äýä á¿ëã¿¿äèéí èíäåêñ òîîöñîí æèøýý Õ¿ñíýãò-4 Õ¿íñ, óíäàà òàìõèíû òºðºëæñºí äýëã¿¿ðèéí æèæèãëýí õóäàëäààíû äýä á¿ëã¿¿ä À 1. Æèìñ, õ¿íñíèé íîãîî 2. Ñ¿¿, ñ¿¿í á¿òýýãäýõ¿¿í, ºíäºã, õ¿íñíèé çîðèóëàëòòàé òîñ, ººõ 3. Ìàõ, ìàõàí á¿òýýãäýõ¿¿í 4. Çàãàñ áîëîí áóñàä äàëàéí á¿òýýãäýõ¿¿í 5. ×èõýð, íàðèéí áîîâ, òàëõ, òàëõàí á¿òýýãäýõ¿¿í 6. Êîôå, öàé, õàëóóí íîãîî 7. Óñ óíäàà 8. Àðõè, äàðñ, ëèêåð 9. Òàìõè 10. Õ¿íñíèé áóñàä á¿òýýãäýõ¿¿í

Æèí Á 0.0276

2001-I /

Á¿ëãèéí èíäåêñ

2000-XII

òîîöîõ ¿ç¿¿ëýëò

1

2=Áx1 101.8

2.81

0.0443 0.0909

102.8 106.2

4.55 9.65

0.0006

103.2

0.06

0.2184 0.0077 0.1899 0.3043 0.0455

105.2 101.8 102.2 101.6 100.0

22.97 0.79 19.41 30.91 4.55

0.0707

102.6

7.26

Õ¿íñ, óíäàà òàìõèíû òºðºëæñºí äýëã¿¿ðèéí æèæèãëýí õóäàëäààíû äýä á¿ëãèéí ¿íèéí èíäåêñèéã äýä á¿ëã¿¿äèéí ¿íèéí èíäåêñèéã æèãíýñýí äóíäæààð òîîöíî. Ìàíàé æèøýýãýýð: 101 .8 ⋅ 0.0276 + 102 .8 ⋅ 0.0443 + 106 .2 ⋅ 0.0909 + 103 .2 ⋅ 0.0006 + 105 .2 ⋅ 0.2184 + 101 .8 ⋅ 0.0077 + 102 .2 ⋅ 0.1899 + 101 .6 ⋅ 0.3043 + 100 .0 ⋅ 0.0455 + 102 .6 ⋅ 0.0707 = 0.0276 + 0.0443 + 0.0909 + 0.0006 + 0.2184 + 0.0077 + 0.1899 + 0.3043 + 0.0455 + 0.0707

=

2.81 + 4.55 + 9.65 + 0.06 + 22.97 + 0.79 + 19.41 + 30.91 + 4.55 + 7.26 102.97 = = 103.0 1.000 1.000

¯íèéí èíäåêñ 103.0 õóâü áîëæ ¿íý 3.0 õóâèàð ºññºí òîîöîî ãàðëàà. Æèæèãëýíãèéí õóäàëäààíû ñàëáàðûí ¿íèéí åðºíõèé èíäåêñèéã äýýðõòýé àäèëààð òîîöñîí á¿ëã¿¿äèéí ¿íèéí èíäåêñ, òýäãýýðèéí æèíã ¿íäñýëýí òîîöíî.

22


Àøèãëàñàí ìàòåðèàë •

“International Recommendation on Distributive trade Statistics”, UNSD

“Ñòàòèñòèêèéí îíîë”, Ö.Öýðýíäîðæ, Ã.Ýëäýâ-Î÷èð, Ñ.Õàíäñ¿ðýí, ×.Äàâààñ¿ðýí, Ã. Öàãàà÷; Óëààíáààòàð 2006 îí

“Õóäàëäààíû ñòàòèñòèê”, Ï.Áààñò, Ë.Öýðýíäîðæ, Óëààíáààòàð 1980 îí

“Ýäèéí

çàñãèéí

ñóäàëãààíä

èíäåêñèéí

àðãûã

õýðýãëýõ

Óëààíáààòàð 1995 îí •

“Áèçíåñèéí ñòàòèñòèê” Ë.Ýðäýíýñóâä, Óëààíáààòàð 1998 îí

www.statcan.ca/quarterly/retail-commodity/survey/sampling

www.bls.gov/ppi/ppiretailtrade.html

“Retail trade in Denmark” Joachim Lynggaard Boll, 2005 îí

Ýäèéí çàñãèéí ¿éë àæèëëàãààíû ñàëáàðûí àíãèëàë ISIC-3.1

Á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éë÷èëãýýíèé íýãäñýí àíãèëàë ÑPC-2

“¯éëäâýðëýã÷èéí ¿íèéí èíäåêñèéí àðãà÷ëàë” ¯ÑÃ, 2006 îí

23

íü”

Á.Ìàøèð,


methodology_038