Issuu on Google+

¯ÑÕ-íû äàðãûí 2008 îíû 12 ñàðûí 26-íû ºäðèéí 01/176 òîîò òóøààëûí I õàâñðàëò

Õ¯ÍÑÍÈÉ ÀÞÓËÃ¯É ÁÀÉÄÀË, ÕÀÍÃÀÌÆÈÉÍ ÑÒÀÒÈÑÒÈÊÈÉÍ ¯Ç¯¯ËÝËÒÈÉà ÒÎÎÖÎÕ ÀÐÃÀ×ËÀË

2008 îí


Ãàð÷èã

Íýã. Íèéòëýã ¿íäýñëýë Õî¸ð. Õ¿íñíèé àþóëã¿é áàéäàë, õàíãàìæèéí ñòàòèñòèêèéí ¿ç¿¿ëýëòèéã òîîöîõ ìýäýýëëèéí ýõ ¿¿ñâýð, õàìðàõ õ¿ðýý, àøèãëàõ àíãèëàë, íîðì, íîðìàòèâ, ìýäýýëýë ãàðãàõ äàâòàìæ 2.1 Ìýäýýëëèéí ýõ ¿¿ñâýð 2.2 ¯ç¿¿ëýëòèéí õàìðàõ õ¿ðýý 2.3 Àøèãëàãäàõ àíãèëàë 2.4 Àøèãëàãäàõ íîðì, íîðìàòèâ 2.5 Ìýäýýëýë ãàðãàõ äàâòàìæ Ãóðàâ. Õ¿íñíèé àþóëã¿é áàéäàë, õàíãàìæèéí ñòàòèñòèêèéí ¿ç¿¿ëýëòèéí îéëãîëò, òîäîðõîéëîëò ĺðºâ. Õ¿íñíèé àþóëã¿é áàéäàë, õàíãàìæèéí ñòàòèñòèêèéí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä, òýäãýýðèéã òîîöîõ àðãà ç¿é, øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò 4.1 Õ¿íñíèé õàíãàìæ, õ¿ðòýýìæ 4.1.1 Õ¿íñíèé õàíãàìæ 4.1.2 Õ¿íñíèé õ¿ðòýýìæ 4.2 Õ¿íñíèé èë÷ëýã, øèì òýæýýë 4.3 Õ¿íñíèé ÷àíàð, ýð¿¿ë àõóé Òàâ. Õ¿íñíèé àþóëã¿é áàéäàë, õàíãàìæèéí ìýäýýëëèéí ñàí

2


Õ¯ÍÑÍÈÉ ÀÞÓËÃ¯É ÁÀÉÄÀË, ÕÀÍÃÀÌÆÈÉÍ ÑÒÀÒÈÑÒÈÊÈÉÍ ¯Ç¯¯ËÝËÒÈÉà ÒÎÎÖÎÕ ÀÐÃÀ×ËÀË

Íýã. Íèéòëýã ¿íäýñëýë Õ¿í àìûí õ¿íñíèé àþóëã¿é áàéäàë, õàíãàìæ íü óëñ îðíû òóñãààð òîãòíîë, ýäèéí çàñàã, íèéãìèéí òîãòâîðòîé áàéäëûí ÷óõàë áàòàëãàà áîëæ, ýíý óòãààðàà òºðèéí áîäëîãûí ¿íäñýí ÷èãëýë íü áîëæ ºãäºã. ¯íäýñíèé àþóëã¿é áàéäëûí çºâëºëººñ 2002 îíä áàòàëñàí “Ìîíãîë óëñûí ¯íäýñíèé àþóëã¿é áàéäëûí ¿çýë áàðèìòëàë”-ûí 5 äóãààð á¿ëãèéí “Ýäèéí çàñãèéí àþóëã¿é áàéäàë” - õýñýãò õ¿í àìûã õ¿íñ, ºðãºí õýðýãëýýíèé áàðààãààð õàíãàõ íººöèéã æèë á¿ð òîãòîîí á¿ðä¿¿ëæ, ñýëáýí øèíý÷èëæ áàéõ, ñòðàòåãèéí à÷ õîëáîãäîëòîé çàðèì áàðààã äîòîîääîî ¿éëäâýðëýõ òàëààð òîäîðõîé çààñàí áàéíà. Ìîíãîë óëñûí Çàñãèéí ãàçàð Ðîìûí 1992 îíû “Äýëõèéí õîîë òýæýýëèéí òóíõàãëàë”-ûã õ¿ëýýí çºâøººð÷, “Õ¿í àìûí õ¿íñíèé õàíãàìæèéã ñàéæðóóëàõ, Ìîíãîë õ¿íèé õîîë òýæýýë” ¿íäýñíèé õºòºëáºðèéã 1994 îíä ÕÕÀÀß-íààñ áàòëàí õýðýãæ¿¿ëñýí. Ãýâ÷ çàõ çýýëèéí õàðèëöààíä øèëæèõ øèëæèëòèéí ýõýí ¿åèéí ýäèéí çàñãèéí õÿìðàë, õ¿í àìûí ÿäóóðàë, äàõèí äàâòàãäñàí ãàí, çóä çýðýã áàéãàëèéí ãàìøèã áîëîí õºòºëáºðèéã áîëîâñðóóëàõ ÿâöàä ¿¿ññýí íºõöºë áàéäëààñ øàëòãààëàí ¿íäýñíèé õºòºëáºðèéí çàðèì çîðèëòóóä á¿ðýí õýðýãæèæ ÷àäààã¿é. Ýíý íºõöºë áàéäëûã õàðãàëçàí ¿çýæ óã õºòºëáºðèéã “Õ¿íñíèé õàíãàìæ, àþóëã¿é áàéäàë, õîîë òýæýýë” ¿íäýñíèé õºòºëáºðèéã øèíýýð áîëîâñðóóëæ, 2001 îíä áàòëàí õýðýãæ¿¿ëæ ýõýëñýí áèëýý. Ìîíãîë óëñûí Çàñãèéí ãàçðààñ 2008 îíûã “Õ¿íñíèé õàíãàìæ, àþóëã¿é áàéäëûí æèë” áîëãîí çàðëàæ, õóóëü, ýðõ ç¿éí îð÷íûã áèé áîëãîõ, áîäëîãûí õýðýãæèëòèéã õàíãàõ çýðýã ÷èãëýëýýð ¿éë àæèëëàãààãàà òºëºâëºí àæèëëàñàí áèëýý. “Õ¿íñíèé õàíãàìæ, àþóëã¿é áàéäëûí æèë”-èéí ãîë çîðèëãî íü õàíãàìæ, õ¿ðýëöýýòýé ýð¿¿ë õ¿íñíèé õýðýãëýýã íýãýíò òîãòñîí æèøèã áîëãîí õýâø¿¿ëýõ, ÷àíàðòàé õ¿íñíèé ¿éëäâýðëýëò, õàäãàëàëò, òýýâýðëýëò, ò¿ãýýëòèéã ýðõýìëýí, õ¿íñíèé çºâ ñî¸ëòîé õýðýãëýýã õýâø¿¿ëýõ ÿâäàë þì. Õ¿íñ, õºäºº àæ àõóéí ñàéäààð àõëóóëñàí àæëûí õýñãýýñ “Õ¿íñíèé õàíãàìæ, àþóëã¿é áàéäëûí æèë”-èéí õ¿ðýýíä çîõèîí áàéãóóëàõ, õýðýãæ¿¿ëýõ ¿éë aæèëëàãààíû òºëºâëºãººã áàòëóóëàí àæèëëàæ áàéãàà áºãººä òºëºâëºãºº íü õóóëü, ýðõ ç¿éí îð÷èí, á¿òýö, çîõèîí áàéãóóëàëòûã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ; áîäëîãûí õýðýãæèëòèéã õàíãàõ; ñóðãàëò, ñóðòàë÷èëãàà ãýñýí 4 á¿ëýã á¿õèé 63 ¿éë àæèëëàãààã õàìàð÷ áàéãàà þì. Äýýðõ ¿éë àæèëëàãààíû õ¿ðýýíä “Õ¿íñíèé áàòàëãààò áàéäëûí òàëààð ìýäýýëëèéí ñàí áàéãóóëàõ, òîãòâîðòîé àæèëëóóëàõ ìåõàíèçì á¿ðä¿¿ëýõ” ¿éë àæèëëàãààã òóñãàñàí áàéíà. ªíººäðèéí áàéäëààð õ¿íñíèé àþóëã¿é áàéäëûí òóõàé íýãäñýí îéëãîëò, òîäîðõîéëîëò, ¿íäýñíèé ñòàíäàðò òîãòîîã¿é, õ¿íñíèé àþóëã¿é áàéäàë, õàíãàìæèéí ñòàòèñòèêèéí ¿ç¿¿ëýëòèéí òîãòîëöîî á¿ðäýýã¿é áàéãààãààñ õ¿íñíèé àþóëã¿é áàéäàë, õàíãàìæèéí ò¿âøèíã òîîöîæ, òîäîðõîéëæ ÷àäàõã¿é áàéíà. Õ¿íñíèé àþóëã¿é áàéäàë, õàíãàìæèéí òàëààðõè ñòàòèñòèêèéí ìýäýýëëèéí íýãäñýí òîãòîëöîîã á¿ðä¿¿ëæ, òîîöîõ àðãà÷ëàëûã áîëîâñðóóëàõ, ¿ç¿¿ëýëòèéí õ¿ðñýí ò¿âøèíä ¿íýëãýý ä¿ãíýëò ºãºõ, ìýäýýëëèéã ãàðãàõ, øààðäëàãà çàéëøã¿é óðãàí ãàð÷ áàéãàà þì. 3


Õ¿íñíèé àþóëã¿é áàéäàë, õàíãàìæèéí ñòàòèñòèêèéí ¿ç¿¿ëýëòèéã òîîöîæ, ìýäýýëëèéí íýãäñýí ñàíã á¿ðä¿¿ëýõýä ýíýõ¿¿ àðãà÷ëàëûã ìºðäëºã áîëãîíî. Õî¸ð. Õ¿íñíèé àþóëã¿é áàéäàë, õàíãàìæèéí ñòàòèñòèêèéí ¿ç¿¿ëýëòèéã òîîöîõ ìýäýýëëèéí ýõ ¿¿ñâýð, ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëò Õ¿íñíèé àþóëã¿é áàéäàë, õàíãàìæ íü 1) Õ¿íñíèé õàíãàìæ, õ¿ðòýýìæ, 2) Õ¿íñíýýñ àâàõ èë÷ëýã, øèì òýæýýë, 3) Õ¿íñíèé ÷àíàð, ýð¿¿ë àõóé ãýñýí ¿íäñýí 3 á¿ëãýýñ á¿ðäýíý. 2.1 Ìýäýýëëèéí ýõ ¿¿ñâýð Õ¿íñíèé àþóëã¿é áàéäàë, õàíãàìæèéí ñòàòèñòèêèéí ìýäýýëëèéí ýõ ¿¿ñâýðèéã äàðààõ áàéäëààð á¿ðä¿¿ëíý. ¯¿íä: 2.1.1 Õ¿íñíèé õàíãàìæèéí ñòàòèñòèêèéí ¿ç¿¿ëýëòèéí õóâüä: -ªðõèéí ò¿âøèíä: ªðõºä ñóóðèëñàí òóñãàéëñàí ñóäàëãàà, ¯íäýñíèé ñòàòèñòèêèéí õîðîîíû ªðõèéí íèéãýì, ýäèéí çàñãèéí óëèðëûí ò¿¿âýð ñóäàëãàà; -Óëñûí ò¿âøèíä: Õ¿í àìûí òîî, íàñ, õ¿éñýýð; õºäºº àæ àõóéí ¿éëäâýðëýëèéí ìýäýý; Àæ ¿éëäâýðèéí á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýëèéí æèëèéí ìýäýý; Ãàäààä õóäàëäààíû ñòàòèñòèê ìýäýý; Äîòîîä õóäàëäààíû æèæèãëýíãèéí ¿íèéí ìýäýýëë¿¿ä íü ìýäýýëëèéí ¿íäñýí ýõ ¿¿ñâýð íü áîëíî. 2.1.2 Õ¿íñíèé èë÷ëýã, øèì òýæýýëèéã òîäîðõîéëîõ ñòàòèñòèêèéí ¿ç¿¿ëýëòèéí õóâüä: - ¯íäýñíèé ñòàòèñòèêèéí õîðîîíû ªðõèéí íèéãýì, ýäèéí çàñãèéí óëèðëûí ò¿¿âýð ñóäàëãàà - Ýð¿¿ë ìýíäèéí ÿàìíû Õîîë ñóäëàëûí òºâººñ ÿâóóëñàí ò¿¿âýð áóþó ¿íäýñíèé ñóäàëãàà íü ìýäýýëëèéí ýõ ¿¿ñâýð áîëíî. 2.1.3

×àíàð, ýð¿¿ë àõóéí ñòàòèñòèêèéí ¿ç¿¿ëýëòèéí õóâüä: - Ìýðãýæëèéí õÿíàëòûí åðºíõèé ãàçðûí çàõèðãààíû ñòàòèñòèñê ìýäýýëýë; - Ñòàíäàðò÷ëàë, Õýìæèë ç¿éí ãàçðûí çàõèðãààíû ñòàòñèñòèê ìýäýýëýë;

2.2 ¯íäñýí ¿ç¿¿ëýëò Õ¿íñíèé àþóëã¿é áàéäàë, õàíãàìæèéí ñòàòèñòèêèéí ¿ç¿¿ëýëòèéã òîîöîõäîî ìîíãîë õ¿í ýð¿¿ë àæ òºðºõèéí òóëä õîíîãò øààðäàãäàõ èë÷ëýã, òýæýýëèéã õàíãàõàä çàéëøã¿é ÷óõàë øààðäëàãàòàé äàðààõ 13 ãîë íýð òºðëèéí á¿òýýãäýõ¿¿íèéã õàìðóóëàí àâ÷ ¿çíý. ¯¿íä: ìàõ, ìàõàí á¿òýýãäýõ¿¿í; ñ¿¿; òàðàã, ààðö; ãóðèë; ãóðèëàí á¿òýýãäýõ¿¿í; áóäàà; ñààõàð, ÷èõðèéí ç¿éë; òºìñ; õ¿íñíèé íîãîî; áóóðöàãò óðãàìàë (âàíäóé, øîø); æèìñ; ºíäºã; óðãàìëûí òîñ; 1. Ìàõ ìàõàí á¿òýýãäýõ¿¿í: òàâàí õîøóó ìàë, ãýðèéí òýæýýâýð àìüòàä, çýðëýã àí àìüòäûí ìàõ, õèàì, ãýäýñ, äîòîð, òîëãîé øèéð, íººøèëñºí ìàõ, áîðö; 2. Ñ¿¿: øèíãýí, õóóðàé ñ¿¿, ºòãºð¿¿ëñýí ñ¿¿, ýýäýì, àéðàã, áÿñëàã, ýýçãèé, 纺õèé, öàãààí ºðºì; 3. Òàðàã, ààðö: òàðàã, ààðö, ààðóóë; 4


4. 5. 6. 7.

Ãóðèë: á¿õ òºðëèéí ãóðèë; Ãóðèëàí á¿òýýãäýõ¿¿í: òàëõ, áîîâ, áîîðöîã, ãîéìîí; Òºðºë á¿ðèéí áóäàà: á¿õ òºðëèéí áóäàà; Ñààõàð, ÷èõðèéí ç¿éë: ýëñýí ÷èõýð, ¸îòîí, зөөлөн, õàòóó ÷èõýð, øîêîëàä; 8. Òºìñ: òºìñ, ï¿íò¿¿ç; 9. Õ¿íñíèé íîãîî: áàéöàà, ìàíæèí, ëóóâàí, ñîíãèíî, óëààí ëîîëü, ñàðìèñ, ºðãºñò õýìõ, òàðâàñ, ãóàòàí çýðýã á¿õ òºðëèéí íîãîî, íººøèëñºí íîãîî; 10. Áóóðöàãò óðãàìàë: âàíäóé, øîø; 11. Æèìñ: ÷àöàðãàíà, ¿õðèéí í¿ä, õàä çýðýã áàéãàëèéí çýðëýã æèìñ, àëèì, óñàí ¿çýì çýðýã á¿ð òºðëèéí øèíý æèìñ, õàòààñàí æèìñ, íººøèëñºí æèìñ, ñîê 12. ªíäºã: øèíý ºíäºã, õóóðàé ºíäºã 13. Óðãàìëûí òîñ çýðýã á¿òýýãäýõ¿¿íèéã õàìàðíà.

Ýäãýýð á¿òýýãäýõ¿¿íèéã æèøñýí íýãæèä øèëæ¿¿ëýí õàâñðàëò 1-ä ¿ç¿¿ëñýí øèëæ¿¿ëýõ èòãýëö¿¿ðèéã àøèãëàíà.

òîîöîõäîî

Õ¿íñíèé àþóëã¿é áàéäàë, õàíãàìæèéí ñòàòèñòèêèéí ¿ç¿¿ëýëòèéã òîîöîõ õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèéã ñîíãîõäîî òóõàéí ñàëáàðûíõàà ¿éëäâýðëýë áîëîí óëñûí ýäèéí çàñàãò ÷óõàë íºëºº ¿ç¿¿ëäýã, õ¿í àìûí õýðýãëýý áîëîí ¿éëäâýðëýëä ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé, ãàäààä õóäàëäààíû ýêñïîðò, èìïîðòûí ä¿íä ºíäºð õóâèéí æèí ýçýëäýã çýðãèéã õàðãàëçàí ¿çñýí. ̺í ýíýõ¿¿ íýð òºðë¿¿äèéã ñîíãîõäîî “Ñòðàòåãèéí íººöèéí áàðàà, ìàòåðèàëûí íýð òºðºë áàòëàõ òóõàé” ÓÈÕ-ûí 2008 îíû 5 äóãààð ñàðûí 09 ºäðèéí 30 äóãààð òîãòîîë çýðýã õóóëü ýðõç¿éí àêòóóäûã ¿íäýñëýñýí áîëíî. Óã òîãòîîëîîð ãóðèë, òºðºë á¿ðèéí áóäàà, ýëñýí ÷èõýð, ¸îòîí, ìàëûí ìàõ, íººøèëñºí ìàõ çýðãèéã ñòðàòåãèéí á¿òýýãäýõ¿¿íä îðóóëàõààð çààñàí. Ò¿¿í÷ëýí õ¿íèé àþóëã¿é áàéäàë, ýð¿¿ë ìýíäýä çàéëøã¿é ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé óíäíû óñ, áàÿæóóëñàí á¿òýýãäýõ¿¿í, ìºí õîð íºëºº ¿ç¿¿ëäýã àðõè, øàð àéðàã, ñïèðò çýðýã á¿òýýãäýõ¿¿íèé òàëààðõè ñòàòèñòèêèéí ìýäýýëëèéã õ¿íñíèé ÷àíàð, ýð¿¿ë àõóéí ¿ç¿¿ëýëòýä áàãòààæ, àâ÷ ¿çíý. 2.3 Àøèãëàãäàõ àíãèëàë Õ¿íñíèé àþóëã¿é áàéäàë, õàíãàìæèéí ñòàòèñòèêèéí òîîöîõäîî äàðààõü 3 òºðëèéí àíãèëàëûã àøèãëàíà. ¯¿íä:

¿ç¿¿ëýëòèéã

2.3.1 Õóâèéí çîðèóëàëòòàé õýðýãëýýíèé áàðàà, ¿éë÷èëãýýíèé àíãèëàë (ÕÇÕÁ¯À) 2.3.2 Áàðàà, ¿éë÷èëãýýíèé íýãäñýí àíãèëàë (Á¯ÍÀ) 2.3.3 Áàðààã òîäîðõîéëîõ, êîäëîõ óÿëäóóëñàí ñèñòåì (ÁÒÊÓÑ) 2.4 Àøèãëàãäàõ íîðì, íîðìàòèâ Õ¿íñíèé àþóëã¿é áàéäàë, õàíãàìæèéí ñòàòèñòèêèéí òîîöîõäîî äàðààõü íîðì, íîðìàòèâèéã àøèãëàíà. ¯¿íä:

¿ç¿¿ëýëòèéã

2.4.1 Æèøñýí äóíäàæ õ¿íä øèëæ¿¿ëýõ èòãýëö¿¿ð 2.4.2 Æèøñýí äóíäàæ õ¿íèé õîíîãèéí, æèëèéí õ¿íñíèé õýðýãöýý 2.4.3 Æèøñýí á¿òýýãäýõ¿¿íä øèëæ¿¿ëýõ èòãýëö¿¿ð 2.4.5 Æèøñýí äóíäàæ õ¿íèé õîíîãèéí õ¿íñíýýñ àâàõ èë÷ëýãèéí íîðì

5


“Õ¿í àìûí õîîë òýæýýëèéí ôèçèîëîãèéí íîðì”-ûí õîîë õ¿íñýýð àâáàë çîõèõ èë÷ëýã, ¿íäñýí øèìò áîäèñ, ýðäýñ áîäèñ, õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèé õîíîãèéí õýðýãöýýíèé æèøèã õýìæýý íîðì, íîðìàòèâ, õàìðóóëàõ á¿òýýãäýõ¿¿íèé íýð òºðëèéã Õîîë ñóäëàëûí òºâººñ òóñãàéëñàí ñóäàëãààãààð òîãòîîæ, ÝÌß-íû Ñàéäûí 2008 îíû 12-ð ñàðûí 04-íèé ºäðèéí 257 òîîò òóøààëààð áàòàëñàí. Óã íîðì, íîðìàòèâ íü òîäîðõîé õóãàöààíä øèíý÷ëýãäýí áàòëàãäâàë, àðãà÷ëàëä çààñàí íîðì, íîðìàòèâèéã òóõàé á¿ð ººð÷ëºí, øèíý÷ëýíý. 2.5 Ìýäýýëýë ãàðãàõ äàâòàìæ, õóãàöàà, õàðèóöàí ãàðãàõ áàéãóóëëàãà Õîëáîãäîõ ìýäýýëëèéí ýõ ¿¿ñâýð, àðãà÷ëàëûã ¿íäýñëýí õ¿íñíèé àþóëã¿é áàéäàë, õàíãàìæèéí ñòàòèñòèêèéí ¿ç¿¿ëýëòèéã æèëä íý�� óäàà, æèëèéí ýöñèéí áàéäëààð òîîöîí ãàðãàíà. Õ¿íñíèé õàíãàìæ, õ¿ðòýýìæ, èë÷ëýã øèì òýæýýëèéí ¿ç¿¿ëýëòèéã ¯íäýñíèé ñòàòèñòèêèéí õîðîîíû Ìàêðî ýäèéí çàñãèéí ñòàòèñòèêèéí ãàçàð, Õ¿í àì, íèéãìèéí ñòàòèñòèêèéí ãàçàð õàðèóöàí ãàðãàíà. Õ¿íñíèé ýð¿¿ë àõóé, ÷àíàðûí ñòàòèñòèêèéí ¿ç¿¿ëýëòèéã Ìýðãýæëèéí õÿíàëò õàðèóöñàí òºðèéí çàõèðãààíû áàéãóóëëàãà /Ìýðãýæëèéí õÿíàëòûí åðºíõèé ãàçàð/, Ñòàíäàð÷ëàë, õýìæèëç¿é õàðèóöñàí òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãà /Ñòàíäàðò÷ëàë, õýìæèë ç¿éí ãàçàð/-ààñ ãàðãàæ æèë á¿ðèéí ýöýñò ¯íäýñíèé ñòàòèñòèêèéí õîðîîíä èð¿¿ëíý. ̺í õ¿íñíèé àþóëã¿é áàéäàëä õàìààðàãäàõ ¿ç¿¿ëýëòýýð óëñûí õýìæýýíä Çàñãèéí ãàçàð, ¯íäýñíèé ñòàòèñòèêèéí õîðîîíîîñ çîõèîí áàéãóóëñàí òîîëëîãî, ò¿¿âýð ñóäàëãààíû ìýäýýëëèéã àøèãëàíà Õ¿íñíèé àþóëã¿é áàéäàë, õàíãàìæèéí ìýäýýëëèéí ñàíã æèëä íýã óäàà, æèëèéí ýöýñò ÌÝÇÑà õîëáîãäîõ ìýðãýæèëòí¿¿ä øèíý÷ëýí á¿ðä¿¿ëæ, ÌÁÒÃûí õîëáîãäîõ ìýðãýæèëòí¿¿äýä õ¿ëýýëãýí ºãíº. Ãóðàâ. Õ¿íñíèé õàíãàìæ, àþóëã¿é áàéäëûí ñòàòèñòèêèéí ¿ç¿¿ëýëòèéí îéëãîëò, òîäîðõîéëîëò Ýíý àðãà÷ëàëä îðñîí íýð òîìú¸îã äàðààõ áàéäëààð îéëãîæ õýðýãëýíý. ¯¿íä: Õ¿íñíèé àþóëã¿é áàéäàë ãýæ õ¿í á¿ð öàã ¿ðãýëæèä, ýð¿¿ë, èäýâõòýé àìüäðàë, õýâèéí ºñºëò, õºãæëèéí òºëºº õ¿ðýëöýýòýé, ÷àíàð, ýð¿¿ë àõóéí øààðäëàãà õàíãàñàí, íàéäâàðòàé, èë÷ëýã, øèì òýæýýë á¿õèé õîîë õ¿íñòýé áàéõûã; Õ¿íñíèé íèéò íººö ãýæ òóõàéí á¿òýýãäýõ¿¿íèé äîòîîäûí ¿éëäâýðëýë, öýâýð èìïîðòûí íèéëáýðèéã; Õ¿íñíèé õýðýãöýý ãýæ õ¿í ýð¿¿ë àæ òºðºõèéí òóëä õîíîãò øààðäàãäàõ èë÷ëýãèéã õàíãàõ õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèé õýìæýýã; Õ¿íñíèé õýðýãëýý ãýæ õîíîãò øààðäàãäàõ èë÷ëýãèéã õàíãàõ õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèé õýðýãëýñýí õýìæýýã; Õ¿íñíèé õàíãàìæ ãýæ óëñûí õýìæýýíèé òóõàéí õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèé æèëèéí íèéò íººöèéã æèøñýí õ¿í àìûí õ¿íñíèé æèëèéí õýðýãöýýíä õàðüöóóëæ òîäîðõîéëñíûã; Öýâýð èìïîðò ãýæ èìïîðò, ýêñïîðòûí çºð¿¿ã; 6


Æèøñýí õ¿í àì ãýæ íàñíû á¿ëýã òóñ á¿ðèéí õ¿íèé òîîã øèëæ¿¿ëýõ èòãýëö¿¿ð àøèãëàí èæèë ò¿âøíèé äóíäàæ õ¿íä øèëæ¿¿ëýí òîîöñîí õ¿í àìûã; Æèøñýí äóíäàæ íýã õ¿íèé æèëèéí õýðýãöýý ãýæ æèøñýí íýã õ¿íèé ýð¿¿ë àìüäðàõàä øààðäëàãàòàé õîíîãèéí èë÷ëýãèéí õýìæýýíä ¿íäýñëýí òîãòîîñîí õîíîãèéí õ¿íñíèé õýðýãöýýã (çºâëºìæ õýìæýýã) 365 õîíîãîîð ¿ðæ¿¿ëñýíòýé òýíö¿¿ ä¿íã; Æèøñýí õ¿í àìûí õ¿íñíèé ãîë íýðèéí á¿òýýãäýõ¿¿íèé æèëèéí õýðýãöýý ãýæ òóõàéí æèëèéí æèøñýí õ¿í àìûí òîî, æèøñýí äóíäàæ íýã õ¿íèé æèëèéí õ¿íñíèé õýðýãöýýíèé ¿ðæâýðèéã; Æèøñýí äóíäàæ õ¿íèé õ¿íñíèé õîíîãèéí õýðýãöýý ãýæ æèøñýí õ¿íèé ýð¿¿ë àìüäðàõàä øààðäëàãàòàé õîíîãèéí èë÷ëýãèéí õýìæýýíä ¿íäýñëýí òîãòîîñîí õîíîãèéí õ¿íñíèé õýðýãöýýã; ªðõèéí íèéò îðëîãî ãýæ ºðõèéí ãèø¿¿äèéí ìºíãºí áà ìºíãºí áóñ îðëîãûí íèéëáýðèéã; ìºíãºí îðëîãî íü öàëèí õºëñ, òýòãýâýð, òýòãýìæ, ¿éëäâýðëýë, ¿éë÷èëãýý ýðõýëñíèé, õºðºíãº, ìàë áîðëóóëñíû îðëîãî, õàäãàëàìæèéí õ¿¿ãèéí îðëîãî, õóâüöààíû àøèã, áóñäààñ àâñàí ìºíãºí àâëàãà çýðãèéí íèéëáýð, ìºíãºí áóñ îðëîãî íü áóñäààñ ¿íýã¿é àâ÷ õýðýãëýñýí, ººðèéí àæ àõóéãààñ õýðýãëýñýí çýðýã áèåòýýð õýðýãëýñýí ç¿éëèéã ìºí㺺ð èëýðõèéëñýí ä¿íãèéí íèéëáýðýýñ á¿ðäýíý. ªðõèéí õ¿íñíèé çàðëàãà ãýæ ºðõèéí õ¿íñíèé õýðýãöýýãýý çîðèóëàí çàðöóóëñàí íèéò ìºíãºí çàðëàãûí ä¿íã;

õàíãàõàä

Èë÷ëýã ãýæ 1 ãð óóðàã, òîñ, í¿¿ð-óñ çàäðàõàä ÿëãàðóóëæ áàéãàà äóëààíûã èëýðõèéëýõ íýãæèéã; Øèì òýæýýë ãýæ áèå ìàõáîäûí ºñºí òºëæèõ áîëîí áîäèñûí ñîëèëöîîíä ÷óõàë ¿¿ðýãòýé õ¿íñ, õîîëíû íàéðëàãàä àãóóëàãääàã ¿íäñýí øèìò áîäèñ, òýæýýë¿¿äèéí èæ á¿ðäëèéã; Õ¿íñíèé ýð¿¿ë àõóé ãýæ õ¿íñèéã òàðüæ óðãóóëàõ, ¿éëäâýðëýõ, áîëîâñðóóëàõààñ ýõëýýä õóâü õ¿í õýðýãëýõ õ¿ðòýëõ á¿õ ¿å øàòàíä õ¿íñíèé àþóëã¿é áàéäàë, íàéäâàðòàé áàòàëãààòàé áàéäëûã õàíãàõàä çàéëøã¿é øààðäëàãàòàé á¿õèé ë àðãà õýìæýýã; ĺðºâ. Õ¿íñíèé õàíãàìæ, àþóëã¿é áàéäëûí ñòàòèñòèêèéí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä, òýäãýýðèéã òîîöîõ àðãà ç¿é, øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò Õ¿íñíèé õàíãàìæ, àþóëã¿é áàéäëûí ñòàòèñòèêèéí ¿ç¿¿ëýëò íü äîòðîî õ¿íñíèé õàíãàìæ; õ¿íñíèé èë÷ëýã, øèì òýæýýë; õ¿íñíèé ÷àíàð, ýð¿¿ë àõóéí ¿ç¿¿ëýëòèéã áàãòààõ áºãººä òýäãýýðèéã òóñ á¿ðò íü àâ÷ ¿çüå. 4.1 Õ¿íñíèé õàíãàìæ, õ¿ðòýýìæ 4.1.1 Õ¿íñíèé õàíãàìæ 4.1.1.1

Òîîöîõ àðãà ç¿é

Õ¿íñíèé õàíãàìæèéã óëñûí ò¿âøèíä áèåò õýìæýýãýýð áîëîí ¿íèéí ä¿íãýýð äàðààõ áàéäëààð òîîöíî. ¯¿íä: 7


1. Æèøñýí õ¿í àìûí òîîã òîäîðõîéëíî. Õ¿í àìûí æèëèéí õ¿íñíèé õýðýãöýýã ãàðãàõàä æèøñýí äóíäàæ õ¿í àìûí òîîã ýõýëæ òîäîðõîéëñîí áàéíà. Æèøñýí õ¿í àìûí òîîã ãàðãàõäàà íàñ, õ¿éñýýð ºãºãäñºí òóõàéí îíû õ¿í àìûí òîîã æèøñýí äóíäàæ õ¿íä øèëæ¿¿ëýõ êîýôôèöèåíòûí íàñíû àíãèëëûí äàãóó á¿ëýãëýæ, êîýôôèöèåíòýýð (õ¿ñíýãò 1)-ýýð ¿ðæ¿¿ëýí, á¿ëýã òóñ á¿ðèéí ä¿íã íýìæ òîîöíî. Æèøñýí õ¿í àìûí òîîã äàðààõ òîìú¸îãîîð, (õ¿ñíýãò 1)-èéí äàãóó ãàðãàíà. ¯¿íä:

ÕÀæèø =∑Ka* ÕÀa ÕÀæèø - Òóõàéí æèëèéí æèøñýí õ¿í àìûí òîî - a íàñíû á¿ëãèéí õ¿í àìûã æèøñýí õ¿íä øèëæ¿¿ëýõ Ka èòãýëö¿¿ð ÕÀa - à íàñíû á¿ëãèéí õ¿í àìûí òîî Æèøñýí õ¿í àìûí òîîíû òîîöîîëîë Íàñíû á¿ëýã À 0-3 íàñíû 4-7 íàñíû 8-10 íàñíû 11-14 íàñíû õºâã¿¿ä îõèä 15-17 íàñíû õºâã¿¿ä îõèä 18-59 íàñíû ýðýãòýé ýìýãòýé Òýòãýâðèéí íàñíû Ä¿í

Á 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11

Æèøñýí õ¿íä øèëæ¿¿ëýõ êîýôôèöèåíò* 1 0.52 0.65 0.73 0.92 0.80 1.07 0.84 1.27 1.04 0.96 õ

Òóõàéí æèëèéí õ¿í àìûí òîî 2

Õ¿ñíýãò 1 Æèøñýí õ¿í àìûí òîî 3

õ

Ýõ ¿¿ñâýð: -ÝÌß-íû õàðüÿà Õîîë ñóäëàëûí òºâ

2.Æèøñýí õ¿í àìûí æèëèéí õ¿íñíèé õýðýãöýý. Æèøñýí äóíäàæ íýã õ¿íèé æèëèéí õ¿íñíèé õýðýãöýýã æèøñýí õ¿í àìûí òîîãîîð ¿ðæ¿¿ëýí æèëèéí õýðýãöýýã òîîöîæ ãàðãàíà. Æèøñýí õ¿í àìûí æèëèéí õ¿íñíèé õýðýãöýýã äàðààõ òîìú¸îãîîð (õ¿ñíýãò 2-ûí äàãóó) òîäîðõîéëíî.

ÆÕY æèø= ÆÕ1æèø * ÕÀæèø ÆÕæèø - Æèøñýí õ¿í àìûí æèëèéí õ¿íñíèé õýðýãöýý ÆÕ1æèø - Æèøñýí äóíäàæ íýã õ¿íèé æèëèéí õ¿íñíèé õýðýãöýý ÕÀæèø - Òóõàéí æèëèéí æèøñýí õ¿í àìûí òîî Æèøñýí õ¿í àìûí æèëèéí õ¿íñíèé õýðýãöýý, áèåò õýìæýýãýýð

À Ìàõ, ìàõàí á¿òýýãäýõ¿¿í Ñ¿¿ Òàðàã, ààðö Ãóðèë Ãóðèëàí á¿òýýãäýõ¿¿í

Æèøñýí äóíäàæ íýã õ¿íèé õîíîãèéí õ¿íñíèé õýðýãöýý, êã*

Æèøñýí äóíäàæ íýã õ¿íèé æèëèéí õ¿íñíèé õýðýãöýý, êã*

Á

1

2

1

0.175

63.9

2 3 4

0.175 0.248 0.100

63.9 90.3 36.5

5

0.220

80.3

8

Õ¿ñíýãò 2 Æèøñýí õ¿í àìûí æèëèéí õ¿íñíèé õýðýãöýý, ìÿí.òîíí 3


À Òºðºë á¿ðèéí áóäàà Ñààõàð, ÷èõðèéí ç¿éë Òºìñ Õ¿íñíèé íîãîî Áóóðöàãò óðãàìàë Æèìñ ªíäºã Óðãàìëûí òîñ Ä¿í

Á 6

1 0.078

2 28.5

7

0.023

8.4

8 9 10 11 12 13 14

0.140 0.200 0.090 0.180 0.019 0.025 1.673

51.1 73.0 32.9 65.7 6.9 9.1 610.5

3

Ýõ ¿¿ñâýð: -ÝÌß-íû õàðüÿà Õîîë ñóäëàëûí òºâ

3.Õ¿íñíèé ãîë íýðèéí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿éëäâýðëýë, ýêñïîðò, èìïîðòûí ìýäýýã áèåò õýìæýýãýýð áýëòãýæ, íèéò íººöèéã òîîöíî. Íèéò íººö íü òóõàéí á¿òýýãäýõ¿¿íèé äîòîîäûí ¿éëäâýðëýë äýýð öýâýð èìïîðòûã íýìñýíòýé òýíö¿¿ áàéíà. Öýâýð èìïîðò íü èìïîðò, ýêñïîðòûí çºð¿¿ãýýð òîäîðõîéëîãäîíî. Íèéò íººöèéã äàðààõ òîìú¸îãîîð (õ¿ñíýãò 3-èéí äàãóó) òîäîðõîéëíî.

Íͺ=į+(È-Ý) Íͺ į È Ý

-

Íèéò íººö Äîòîîäûí ¿éëäâýðëýë Èìïîðò Ýêñïîðò Íèéò íººö, áèåò õýìæýýãýýð Íèéò íººö, (¿éëäâýðëýëò+ öýâýð èìïîðò)

À Ìàõ, ìàõàí á¿òýýãäýõ¿¿í Ñ¿¿ Òàðàã, ààðö Ãóðèë Ãóðèëàí á¿òýýãäýõ¿¿í Òºðºë á¿ðèéí áóäàà Ñààõàð, ÷èõðèéí ç¿éë Òºìñ Õ¿íñíèé íîãîî Áóóðöàãò óðãàìàë Æèìñ ªíäºã Óðãàìëûí òîñ Ä¿í

Á 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14

1

Õ¿ñíýãò 3

¯¿íýýñ: Äîòîîäûí Öýâýð èìïîðò (èìïîðò-ýêñïîðò) ¿éëäâýðëýëò 2 3

4.Õ¿íñíèé õàíãàìæèéã õ¿íñíèé ãîë íýðèéí á¿òýýãäýõ¿¿íýýð, áèåò õýìæýýãýýð, õóâèàð èëýðõèéëæ òîîöíî. Õ¿íñíèé õàíãàìæèéã íèéò íººöèéã æèøñýí õ¿í àìûí æèëèéí õ¿íñíèé õýðýãöýýíä õàðüöóóëæ, 100 õóâèàð ¿ðæ¿¿ëýí ãàðãàíà. ¯¿íèéã òîìú¸îãîîð (Õ¿ñíýãò 4-èéí äàãóó) õàðóóëáàë:

ÕÕõóâü = ÆÕæèø Íͺ ÕÕõóâü

Íͺ ÆÕæèø

- Æèøñýí õ¿í àìûí æèëèéí õ¿íñíèé õýðýãöýý - Íèéò íººö - Õ¿íñíèé õàíãàìæèéí õóâü 9


Õ¿ñíýãò 4

Õ¿íñíèé õàíãàìæ, õóâèàð Æèøñýí õ¿í àìûí æèëèéí õ¿íñíèé õýðýãöýý, ìÿí.òí

Ãîë íýð òºðºë À Ìàõ, ìàõàí á¿òýýãäýõ¿¿í Ñ¿¿ Òàðàã, ààðö Ãóðèë Ãóðèëàí á¿òýýãäýõ¿¿í Òºðºë á¿ðèéí áóäàà Ñààõàð, ÷èõðèéí ç¿éë Òºìñ Õ¿íñíèé íîãîî Áóóðöàãò óðãàìàë Æèìñ ªíäºã Óðãàìëûí òîñ Ä¿í

Á

1

Íèéò íººö, ìÿí.ò (¿éëäâýðëýëò+ öýâýð èìïîðò) 2

Õ¿íñíèé õàíãàìæ, õóâèàð 3

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14

x

5. Äîòîîäûí ¿éëäâýðëýë, èìïîðòûã íèéò íººöºä õàðüöóóëæ òóõàéí æèëèéí íººöèéí õýäýí õóâèéã äîòîîäûí ¿éëäâýðëýë, èìïîðòîîð õàíãàæ áàéãààã òóñ òóñ òîîöîæ (õ¿ñíýãò 5-èéí äàãóó) ãàðãàíà. Õ¿ñíýãò 5 Íèéò íººö, ýõ ¿¿ñâýðýý𠯿íýýñ: Íèéò íººö, ìÿí.òîíí À Ìàõ, ìàõàí á¿òýýãäýõ¿¿í Ñ¿¿ Òàðàã, ààðö Ãóðèë Ãóðèëàí á¿òýýãäýõ¿¿í Òºðºë á¿ðèéí áóäàà Ñààõàð, ÷èõðèéí ç¿éë Òºìñ Õ¿íñíèé íîãîî Áóóðöàãò óðãàìàë Æèìñ ªíäºã Óðãàìëûí òîñ Ä¿í

Á

Äîòîîäûí ¿éëäâýðëýë

Öýâýð èìïîðò

2

3

1

Íèéò íººöºä ýçëýõ õóâü Öýâýð ¯éëäâýðëýë èìïîðò Õýðýãöýý Õýðýãöýý 4 5

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14

x

x

6. Õ¿íñíèé õàíãàìæèéã ¿íèéí ä¿íãýýð äàðààõ áàéäëààð òîîöíî. ¯¿íä: 6.1 Áèåò õýìæýýãýýð òîîöîí ãàðãàñàí æèøñýí õ¿í àìûí æèëèéí õ¿íñíèé õýðýãöýý, íººöèéã á¿òýýãäýõ¿¿í òóñ á¿ðèéí æèëèéí äóíäàæ ¿íýýð ¿ðæ¿¿ëæ, ¿íèéí ä¿íãýýð òîîöíî. ¯íýýð ¿íýëýõäýý äîòîîä õóäàëäààíû èíäåêñ òîîöîõ çîðèëãîîð öóãëóóëæ áóé æèæèãëýí õóäàëäààíû ¿íèéí ìýäýýã àøèãëàíà. 6.2 ¯íèéí ä¿íãýýð ãàðãàñàí íººöººñ õýðýãöýýã õàñ÷, çºð¿¿ãýýð õ¿íñíèé õàíãàìæèéã òîäîðõîéëíî. 10


Õ¿ñíýãò 6 Õ¿íñíèé õàíãàìæ, õýðýãöýý, íººöèéí çºð¿¿ãýýð

À Ìàõ, ìàõàí á¿òýýãäýõ¿¿í Ñ¿¿ Òàðàã, ààðö Ãóðèë Ãóðèëàí á¿òýýãäýõ¿¿í Òºðºë á¿ðèéí áóäàà Ñààõàð, ÷èõðèéí ç¿éë Òºìñ Õ¿íñíèé íîãîî Áóóðöàãò óðãàìàë Æèìñ ªíäºã Óðãàìëûí òîñ Ä¿í

Á

Õýðýãöýý, ¿íèéí ä¿íãýýð 1

ͺºö, ¿íèéí ä¿íãýýð 2

Õ¿íñíèé õàíãàìæ, çºð¿¿ãýýð 3

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14

Õ¿íñíèé õàíãàìæèéí ñòàòèñòèêèéí ¿ç¿¿ëýëòèéã òîîöîõ ìýäýýëëèéí ýõ ¿¿ñâýð: •

Ãîë íýðèéí õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèé íººöèéí ¿ç¿¿ëýëòèéã äàðààõü ìýäýýëëèéí ýõ ¿¿ñâýðèéã àøèãëàíà. ¯¿íä: 1. Ìàõ, ìàõàí á¿òýýãäýõ¿¿í: - Ìàë àæ àõóéí á¿òýýãäýõ¿¿íèé òîîöîî - Ãààëèéí Åðºíõèé ãàçðûí çàõèðãààíû ìýäýýëýë 2. Ñ¿¿ - Ìàë àæ àõóéí á¿òýýãäýõ¿¿í - Ãààëèéí Åðºíõèé ãàçðûí çàõèðãààíû ìýäýýëýë 3. Òàðàã, ààðö - Àæ ¿éëäâýðèéí æèëèéí ýöñèéí ìýäýý (AY-7) - Ãààëèéí Åðºíõèé ãàçðûí çàõèðãààíû ìýäýýëýë 4. Ãóðèë: - Àæ ¿éëäâýðèéí æèëèéí ýöñèéí ìýäýý (AY-7) - Ãààëèéí Åðºíõèé ãàçðûí çàõèðãààíû ìýäýýëýë 5. Ãóðèëàí á¿òýýãäýõ¿¿í : - Àæ ¿éëäâýðèéí æèëèéí ýöñèéí ìýäýý (AY-7) - Ãààëèéí Åðºíõèé ãàçðûí çàõèðãààíû ìýäýýëýë 6. Áóäàà: - Ãààëèéí Åðºíõèé ãàçðûí çàõèðãààíû ìýäýýëýë 7. Ñààõàð, ÷èõðèéí ç¿éë: - Ãààëèéí Åðºíõèé ãàçðûí çàõèðãààíû ìýäýýëýë 8. Òºìñ: - Óðãàö õóðààëòûí ýöñèéí ìýäýý (XAA-10) - Ãààëèéí Åðºíõèé ãàçðûí çàõèðãààíû ìýäýýëýë 9. Õ¿íñíèé íîãîî: - Õóðààñàí óðãàö õóðààëòûí ýöñèéí ìýäýý (XAA-10) - Ãààëèéí Åðºíõèé ãàçðûí çàõèðãààíû ìýäýýëýë 10. Áóóðöàãò óðãàìàë - Ãààëèéí Åðºíõèé ãàçðûí çàõèðãààíû ìýäýýëýë 11. Æèìñ: - Ãààëèéí Åðºíõèé ãàçðûí çàõèðãààíû ìýäýýëýë 11

òîîöîõîä


12. ªíäºã: - Òýæýýâýð àìüòäààñ àâ÷ àøèãëàñàí á¿òýýãäýõ¿¿í (ÌÀÀ-2) 13. Óðãàìëûí òîñ: - Ãààëèéí Åðºíõèé ãàçðûí çàõèðãààíû ìýäýýëýë •

Ãîë íýðèéí õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèé õýðýãöýýã òîîöîõîä ìýäýýëëèéí ýõ ¿¿ñâýðèéã àøèãëàíà. ¯¿íä:

äàðààõü

1. Òóõàéí æèëèéí õ¿í àìûí òîî, íàñ, õ¿éñýýð: - Ñóóðèí õ¿í àìûí ìýäýý (ÕÀ-3) 2. Æèøñýí õ¿íä øèëæ¿¿ëýõ èòãýëö¿¿ð -Òîãòîîñîí íîðì, õ¿í àìûí íàñ õ¿éñýýð 3. Æèøñýí äóíäàæ íýã õ¿íèé õîíîãèéí õ¿íñíèé õýðýãöýý, -Òîãòîîñîí íîðì, 13 ãîë íýðèéí á¿òýýãäýõ¿¿íýýð 4. Æèøñýí äóíäàæ íýã õ¿íèé æèëèéí õ¿íñíèé õýðýãöýý, íîðìîîð -Òîãòîîñîí íîðì, 13 ãîë íýðèéí á¿òýýãäýõ¿¿íýýð 5. Ãîë íýðèéí õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿íèéí ìýäýý - Æèæèãëýí õóäàëäààíû ¿íèéí ìýäýý, (ÆÕ¯-1) Ñóóðèí õ¿í àì, æèæèãëýí õóäàëäààíû ¿íèéí ìýäýý íü ¯íäýñíèé ñòàòèñòèêèéí õîðîîíû àëáàí ¸ñíû ñòàòèñòèê ìýäýý, æèøñýí õ¿íä øèëæ¿¿ëýõ èòãýëö¿¿ð, æèøñýí äóíäàæ íýã õ¿íèé õîíîãèéí õ¿íñíèé õýðýãöýý íü Õîîë ñóäëàëûí òºâººñ òîãòîîñîí íîðì áàéíà. 4.1.2 Õ¿íñíèé õ¿ðòýýìæ 4.1.2.1 Òîîöîõ àðãà ç¿é Õ¿íñíèé õ¿ðòýýìæ íü ºðõèéí õ¿íñíèé õýðýãëýý, õ¿íñíèé äóòàãäàë, õ¿íñíèé äóòàãäàëä îðîõ àéäàñ, õ¿íñíèé äóòàãäàëä îðæ áóé øàëòãààí çýðýã áàãö ¿ç¿¿ëýëò¿¿äýýð òîäîðõîéëîãäîíî. ªðõèéí õ¿íñíèé õ¿ðòýýìæèéã äàðààõ áàéäëààð òîäîðõîéëíî. 1. ªðõèéí æèøñýí äóíäàæ íýã õ¿íä íîãäîõ õîíîãèéí õ¿íñíèé õýðýãëýýã òîîöîæ, íîðìòîé õàðüöóóëíà. 1.1 Ñóäàëãààíä õàìðàãäñàí íèéò ºðõèéí ò¿âøèíä ñàðûí õ¿íñíèé õýðýãëýý áîëîí íèéò æèøñýí õ¿íèé òîîã òîäîðõîéëíî. 1.2 Ìàõ, ìàõàí á¿òýýãäýõ¿¿í, ñ¿¿, ãóðèë, ãóðèëàí á¿òýýãäýõ¿¿í çýðãèéã õàâñðàëòàä ºãºãäñºí êîýôôèöèåíòèéã àøèãëàí ñ¿¿, ìàõ, ãóðèë, ñààõàð çýðýã æèøñýí á¿òýýãäýõ¿¿íä øèëæ¿¿ëñýí òîîöîîã õèéíý. 1.3 Ñóäàëãààíä õàìðàãäñàí íèéò ºðõèéí õ¿íñíèé õýðýãëýýã íèéò æèøñýí õ¿íèé òîîíä õóâààæ, æèøñýí äóíäàæ íýã õ¿íèé ñàðûí õýðýãëýýã òîäîðõîéëíî. 1.4 Æèøñýí äóíäàæ íýã õ¿íä íîãäîõ ñàðûí õ¿íñíèé õýðýãëýýã 30 õîíîãò õóâààæ, æèøñýí äóíäàæ íýã õ¿íä íîãäîõ õîíîãèéí õ¿íñíèé õýðýãëýýã ãàðãàíà. 1.5 Ñóäàëãààãààð òîãòîîãäñîí æèøñýí äóíäàæ õ¿íä íîãäîõ õîíîãèéí õ¿íñíèé õýðýãëýýã æèøñýí äóíäàæ íýã õ¿íèé õîíîãèéí õ¿íñíýýñ àâáàë çîõèõ íîðìä õàðüöóóëíà.

12


Õ¿ñíýãò 7 ªðõèéí æèøñýí äóíäàæ íýã õ¿íèé õîíîãèéí õýðýãëýýã íîðìòîé õàðüöóóëñàí ä¿í, õîò, õºäººãººð

À Ìàõ, ìàõàí á¿òýýãäýõ¿¿í Ñ¿¿ Òàðàã, ààðö Ãóðèë Ãóðèëàí á¿òýýãäýõ¿¿í Òºðºë á¿ðèéí áóäàà Ñààõàð, ÷èõðèéí ç¿éë Òºìñ Õ¿íñíèé íîãîî Áóóðöàãò óðãàìàë Æèìñ ªíäºã Óðãàìëûí òîñ Ä¿í

Á

Æèøñýí äóíäàæ íýã õ¿íèé õîíîãò õýðýãëýõ íîðì, ãð* ñýð¿¿íèé çóíû óëèðàë óëèðàë 1 2

1

200

150

2 3 4

150 200 100

200 295 100

5

220

220

6

78

78

7

23

23

8 9

140 200

140 200

10

90

90

11 12 13 14

180 19 25 1625

180 19 25 1720

Áîäèò õýðýãëýý, ãð ñýð¿¿íèé óëèðàë 3

çóíû óëèðàë 4

Õ¿ðòýýìæ ñýð¿¿íèé óëèðàë

çóíû óëèðàë

çºð¿¿,ãð

õóâèàð

çºð¿¿,ãð

õóâèàð

5

6

7

8

Ýõ ¿¿ñâýð: -ÝÌß-íû õàðüÿà Õîîë ñóäëàëûí òºâ

2. ªðõèéí çàðëàãàä õ¿íñíèé çàðëàãûí ýçëýõ õóâü íü ºðõèéí ñàðûí õ¿íñíèé çàðëàãûí õýìæýýã ºðõèéí ñàðûí îðëîãûí õýìæýýíä õóâààæ, 100-ãààð ¿ðæ¿¿ëñýí õóâèàð òîäîðõîéëîãäîõ áºãººä õîò, õºäºº, óëñûí ò¿âøèíãýýð ãàðãàíà. 3. ªðõèéí ºðõèéí íèéò çàðëàãàä ãîë íýðèéí õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèé çàðëàãûí ýçëýõ õóâü íü ãîë íýðèéí õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèé ñàðûí çàðëàãûã õýìæýýã, ºðõèéí ñàðûí îðëîãûí õýìæýýíä õóâààæ, 100-ãààð ¿ðæ¿¿ëñýí õóâèàð òîäîðõîéëîãäîõ áºãººä ¿ð ä¿íã õîò, õºäºº, óëñûí ò¿âøèíãýýð ãàðãàíà. 4.Õ¿íñýíäýý èõýâ÷ëýí õýðýãëýæ áóé á¿òýýãäýõ¿¿íèé òºðºë: Õ¿íñýíäýý èõýâ÷ëýí õýðýãëýæ áóé á¿òýýãäýõ¿¿íèé íýð òºðëèéã ìàõ, ñ¿¿, ãóðèë çýðýã äýýð çààãäñàí ãîë íýðèéí 13 á¿òýýãäýõ¿¿íèé íýð òºð뺺ð òîäîðõîéëíî. Óã ¿ç¿¿ëýëòèéã õîò, õºäºº, óëñûí ò¿âøèíä òîîöîæ ãàðãàíà. 5. Õ¿íñýíäýý õýðýãëýñýí á¿òýýãäýõ¿¿íèé õýìæýý: Ñóäàëãààíä õàìðàãäñàí ºðõèéí õ¿íñíèé õýðýãöýýíäýý çàðöóóëñàí ãîë á¿òýýãäýõ¿¿íèé õýìæýýãýýð, ºäºð, ñàð, æèëýýð òîäîðõîéëîãäîíî. 6. Õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèé ºäºðò õýðýãëýõ äàâòàìæ: Õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèé ºäºðò õýðýãëýõ äàâòàìæèéã ºäºðò õýðýãëýñýí òîîãîîð èëýðõèéëýí ãàðãàíà. Ýíý ¿ç¿¿ëýëòèéã ºðõºä ñóóðèëñàí òóñãàéëñàí ñóäàëãààíû ä¿íãýýð, õîò, õºäºº, óëñûí ò¿âøèíä òîîöîæ ãàðãàíà. 7. Õ¿íñíèé äóòàãäàëä èõýâ÷ëýí îðäîã ñàð: Ýíýõ¿¿ ¿ç¿¿ëýëòèéã ºðõºä ñóóðèëñàí òóñãàéëñàí ñóäàëãààãààð òîäîðõîéëîõ áºãººä ºðõºä èõýâ÷ëýí àëü ñàð áóñàä ñàðòàé õàðüöóóëàõàä õîîë, õ¿íñíèé äóòàãäàëòàé áàéäàã âý ãýñýí 13


àñóóëòààð òîäîðõîéëíî. Óã ¿ç¿¿ëýëòèéã õîò, õºäºº, óëñûí ò¿âøèíä íýãòãýæ ãàðãàíà. 8. Õîîë, õ¿íñ äóòàãäàëòàé áàéõàä íºëººëñºí õ¿÷èí ç¿éëñ: Óã ¿ç¿¿ëýëò íü ºðõºä ñóóðèëñàí òóñãàéëñàí ñóäàëãààíû ä¿íä ¿íäýñëýí ºðõèéí õîîë, õ¿íñíèé äóòàãäàëä îðñîí ãîëëîõ õ¿÷èí ç¿éëñýýð òîäîðõîéëîãäîíî. Òóõàéëáàë, óðãàö àëäñàí, àæèë îëäîîã¿é, ºâäñºí, ãýìòñýí, òàõèð äóòóó áîëñîí, ºíäºð íàñòàé áîëñîí çýðýã øàëòãààíààð àæèëëàõ áîëîìæã¿é áàéñàí; ò¿¿í÷ëýí ãàçàð, õºäºëìºðèéí áàãàæ õýðýãñýë, ìàøèí òåõíèêèéí äóòàãäàë, ºðõèéí àì á¿ëèéí òîî õýòýðõèé îëîí áàéãàà çýðýã ¿ç¿¿ëýëòýýð òîäîðõîéëîãäîõ áºãººä íèéò ºðõºä ýäãýýð õàðèóëòààñ ñîíãîæ õàðèóëñàí ºðõèéí ýçëýõ õóâèàð èëýðõèéëýãäýíý. Óã ¿ç¿¿ëýëòèéã õîò, õºäºº, óëñûí ò¿âøèíä íýãòãýæ ãàðãàíà. 9. Õîîë, õ¿íñíèé äóòàãäàëä îðîõîîñ ñýðãèéëýõ, ãàðàõûí òóëä òóõàéí ºðõèéí ç¿ãýýñ õèéñýí àëõìóóä: Óã ¿ç¿¿ëýëò íü õîîë õ¿íñ õóäàëäàæ àâàõûí òóëä õàäãàëàìæàà àøèãëàñàí, çýýë àâñàí, ìàë, ãàçðàà õóäàëäñàí, ººð àæèëä îðñîí, ºðõèéí áèçíåñýý ºðãºæ¿¿ëñýí, õàìààòàí ñàäàí, áóñàä õ¿ì¿¿ñ, çàñãèéí ãàçàð, áóÿíû áîëîí îëîí óëñûí áàéãóóëëàãûí ç¿ãýýñ òóñëàëöàà àâñàí çýðýã ¿ç¿¿ëýëò¿¿äýýð òîäîðõîéëîãäîõ áºãººä ñóäàëãààíä õàìðàãäñàí íèéò ºðõºä ýäãýýð ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã ñîíãîí õàðèóëñàí ºðõèéí ýçëýõ õóâèàð èëýðõèéëýãäýíý. Óã ¿ç¿¿ëýëòèéã õîò, õºäºº, óëñûí ò¿âøèíä íýãòãýæ ãàðãàíà. 10. Æèëèéí òóðøèä õ¿íñíèé äóòàãäàëä îðíî ãýñýí àéäàñòàé ºðõ: Óã ¿ç¿¿ëýëòèéã áàéãàëèéí ãàìøèãò ºðòñºí, óðãàö àëäñàí, àæèëã¿é áîëñîí çýðãýýñ øàëòãààëæ òóõàéí ºðõ íü òîäîðõîé õóãàöààíä õîîë õ¿íñíèé äóòàãäàëä îðíî ãýñýí àéäàñòàé áàéñàí ãýæ õàðèóëñàí ºðõèéí òîîãîîð, òóõàéí ºðõèéí ººðñäèéí õóâèéí ¿íýëãýýí äýýð ¿íäýñëýí òîäîðõîéëíî. Ñóäàëãààíä õàìðàãäñàí íèéò ºðõºä óã ¿ç¿¿ëýëòýä õàðèóëñàí ºðõèéí ýçëýõ õóâèàð òîäîðõîéëîãäîíî. Óã ¿ç¿¿ëýëòèéã õîò, õºäºº, óëñûí ò¿âøèíä íýãòãýæ ãàðãàíà. 11.Õ¿íñíèé äóòàãäàëä îðîõîä íºëººëñºí áàéãàëèéí ãàìøãèéí òºðºë: Óã ¿ç¿¿ëýëò íü ºðõèéã õ¿íñíèé äóòàãäàëä îðóóëñàí øàëòãààí, òóõàéëáàë, ¿åð óñ, ãàí çóä, õ¿÷òýé ñàëõè øóóðãà, àÿíãà, ãàçàð õºäëºëò çýðýã áàéãàëèéí äàâàãäàøã¿é õ¿÷èí ç¿éëñ çýðãýýð òîäîðõîéëîãäîíî. Ñóäàëãààíä õàìðàãäñàí íèéò ºðõºä äýýðõ õ¿÷èí ç¿éëýýñ ñîíãîæ õàðèóëñàí ºðõèéí ýçëýõ õóâèàð òîîöîæ ãàðãàíà. Óã ¿ç¿¿ëýëòèéã õîò, õºäºº, óëñûí ò¿âøèíä òîäîðõîéëíî. 12. Áàéãàëèéí ãàìøãààñ áîëæ àëäñàí õºäºº àæ àõóéí á¿òýýãäýõ¿¿íèé õýìæýý: Óã ¿ç¿¿ëýëò íü áàéãàëèéí ãàìøãèéí íºëººãººð àëäñàí õºäºº àæ àõóéí á¿òýýãäýõ¿¿íèé õýìæýýã òîäîðõîéëíî. Ó÷ðóóëñàí õîõèðëûã õýìæýýãýýð íü áàãà, äóíä, èõ ãýæ àíãèëàí õóâààíà. Õîõèðëûí õýìæýýã ¿íýëýõäýý áàéãàëèéí ãàìøèã òîõèîëäîîã¿é õýâèéí áàéñàí æèëèéí á¿òýýãäýõ¿¿íèé õýìæýýã ãàìøèã òîõèîëäñîí æèëèéí á¿òýýãäýõ¿¿íèé õýìæýýíä õàðüöóóëàí ãàðãàõ áºãººä á¿òýýãäýõ¿¿íèé õàðüöàà 10.0-20.0 õóâèàñ äîîãóóð áàéâàë áàãà, 20.0-30.0 õóâüòàé òýíö¿¿ áîë äóíä, 30.0 õóâèàñ äýýø áàéâàë èõ ãýæ òîäîðõîéëíî. Óã ¿ç¿¿ëýëòèéã õîò, õºäºº, óëñûí ò¿âøèíãýýð òîäîðõîéëíî. ªðõèéí õ¿íñíèé õ¿ðòýýìæèéí ñòàòèñòèêèéí ¿ç¿¿ëýëòèéã òîîöîõ ìýäýýëëèéí ýõ ¿¿ñâýð: Õ¿íñíèé õ¿ðòýýìæèéã òîîöîõîä 4-12 äóãààð ¿ç¿¿ëýëòèéã òîäîðõîéëîõîä àøèãëàõ ìýäýýëëèéí ýõ ¿¿ñâýð ¯íäýñíèé ñòàòèñòèêèéí õîðîîíîîñ ÿâóóëæ áóé ñóäàëãàà, ºðõèéí õ¿íñíèé õ¿ðòýýìæèéí òàëààð øèíýýð ÿâóóëàõ òóñãàéëñàí ñóäàëãàà áàéíà. 14


4.1.2.2 ªðõèéí õ¿íñíèé õ¿ðòýýìæèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò ªðõèéí õ¿íñíèé õ¿ðòýýìæèéã äàðààõü øàëãóóðààð òîäîðõîéëíî. ¯¿íä: • Ñóäàëãààíû ¿ð ä¿íãýýð, áîäèòîéãîîð ãàðñàí æèøñýí íýã õ¿íä íîãäîõ õ¿íñíèé õîíîãèéí õýðýãëýýã æèøñýí äóíäàæ íýã õ¿íèé õîíîãò çààâàë õýðýãëýõ íîðìòîé õàðüöóóëàõàä óã íîðìîîñ áàãà ãàðâàë ºðõèéí õ¿íñíèé õ¿ðòýýìæ õàíãàëòã¿é áóþó õ¿íñíèé äóòàãäàëòàé, íîðìòîé õàðüöóóëàõàä òýíö¿¿ áóþó èõ áàéâàë ºðõèéí õ¿íñíèé õ¿ðòýýìæ õàíãàëòòàé áàéíà ãýæ ¿çíý. 4.2 Õ¿íñíèé èë÷ëýã, øèì òýæýýë 4.2.1 Òîîöîõ àðãà ç¿é Õîîë õ¿íñ íü ¿íäñýí øèìò áîäèñ, àìèíäýì, ýðäýñ áîäèñ áîëîí áè÷èë òýæýýëèéí áîäèñóóäààñ á¿ðäýíý. ¯íäñýí øèìò áîäèñ ãýäýãò óóðàã, òîñ, í¿¿ðñ, óñ õàìààðíà. Õ¿íñíýýñ àâàõ èë÷ëýã, øèì òýæýýëèéã êèëîêàëîðîîð (êêàë) õýìæèíý. Í¿¿ðñ, óñ íü öàãààí áóäàà, ãîéìîí, òàëõ çýðýã ¿ð òàðèàíû ãàðàëòàé á¿òýýãäýõ¿¿íä èë¿¿ àãóóëàãääàã áºãººä 1 ãðàììä íîãäîõ èë÷ëýãèéí õýìæýý íü 4 êêàë áàéíà. Òîñ íü ìàë, àìüòíû ãàðàëòàé á¿òýýãäýõ��¿í áîëîí õ¿íñíèé íîãîî, ñàìàð, çàãàñ, íàðàíöýöýã, õóëóó çýðýã á¿òýýãäýõ¿¿íä àãóóëàãääàã áºãººä 1 ãðàììä íîãäîõ èë÷ëýãèéí õýìæýý íü 9 êêàë áàéíà. Óóðàã íü ìàõ, ä¿¿ï¿¿, øàð áóóðöàã, ºíäºã, ¿ð òàðèà, öàãààí èäýý, ñ¿¿, áÿñëàã çýðýã á¿òýýãäýõ¿¿íä àãóóëàãääàã áºãººä 1 ãðàììä íîãäîõ èë÷ëýãèéí õýìæýý íü 4 êêàë áàéíà. Õ¿íñíýýñ àâñàí èë÷ëýã, øèì òýæýýëèéã òîäîðõîéëîõîä äàðààõ íîðìûã àøèãëàíà (Õ¿ñíýãò 8). Õ¿ñíýãò 8 Æèøñýí äóíäàæ õ¿íèé õîíîãèéí õ¿íñíèé èë÷ëýãèéí íîðì, çóíû óëèðàëä Æèøñýí 1 õ¿íèé õîîë õ¿íñíýýñ õîíîãò àâàõ èë÷ëýã, êêàë* Ìàõ, ìàõàí á¿òýýãäýõ¿¿í

Øèìò áîäèñóóä, (ãð) ¯¿íýýñ: Óóðàã

¯¿íýýñ:

Àìüòíû

Óðãàìëûí

Òîñ

Àìüòíû

Óðãàìëûí

Í¿¿ðñ óñ

1

281

28

28

0

19

19

0

0

Ñ¿¿ Òàðàã, ààðö Ãóðèë Ãóðèëàí á¿òýýãäýõ¿¿í Òºðºë á¿ðèéí áóäàà Ñààõàð, ÷èõðèéí ç¿éë

2 3 4

160 166 325

10 8 9

10 8 0

0 0 9

9 9 1

9 9 0

0 0 1

10 12 70

5

452

12

0

12

2

0

2

95

6

269

9

0

9

0

0

0

57

7

92

0

0

0

0

0

0

23

Òºìñ Õ¿íñíèé íîãîî Áóóðöàãò óðãàìàë

8 9 10

123 28 265

3 2 17

0 0 0

3 2 17

0 0 2

0 0 0

0 0 2

28 5 45

Æèìñ ªíäºã Óðãàìëûí òîñ Á¿ãä

11 12 13 14

84 30 225 2500

1 2 0 101

0 2 0 48

1 0 0 53

0 2 25 69

0 2 0 39

0 0 25 30

20 0 0 365

Ýõ ¿¿ñâýð: -ÝÌß-íû õàðüÿà Õîîë ñóäëàëûí òºâ

15


Æèøñýí äóíäàæ õ¿íèé õîíîãèéí õ¿íñíèé èë÷ëýãèéí íîðì, ñýð¿¿íèé óëèðàëä Æèøñýí 1 õ¿íèé õîîë õ¿íñíýýñ õîíîãò àâàõ èë÷ëýã, êêàë* Ìàõ, ìàõàí á¿òýýãäýõ¿¿í Ñ¿¿ Òàðàã, ààðö Ãóðèë Ãóðèëàí á¿òýýãäýõ¿¿í Òºðºë á¿ðèéí áóäàà Ñààõàð, ÷èõðèéí ç¿éë Òºìñ Õ¿íñíèé íîãîî Áóóðöàãò óðãàìàë Æèìñ ªíäºã Óðãàìëûí òîñ Á¿ãä

¯¿íýýñ: Óóðàã

Øèìò áîäèñóóä, (ãð) ¯¿íýýñ:

Àìüòíû

Óðãàìëûí

Òîñ

Àìüòíû

Óðãàìëûí

Í¿¿ðñ óñ

1

374

38

38

0

25

25

0

0

2 3 4

120 113 325

7 6 9

7 6 0

0 0 9

7 6 1

7 6 0

0 0 1

7 8 70

5

452

12

0

12

2

0

2

95

6

269

9

0

9

0

0

0

57

7

92

0

0

0

0

0

0

23

8 9 10 11 12 13 14

123 28 265 84 30 225 2500

3 2 17 1 2 0 106

0 0 0 0 2 0 53

3 2 17 1 0 0 53

0 0 2 0 2 25 70

0 0 0 0 2 0 40

0 0 2 0 0 25 30

28 5 45 20 0 0 358

Ýõ ¿¿ñâýð: -ÝÌß-íû õàðüÿà Õîîë ñóäëàëûí òºâ

Õ¿íñíèé èë÷ëýã, øèì òýæýýëèéí ¿ç¿¿ëýëòèéã äàðààõ äàðààëëààð òîîöíî. ¯¿íä: ªðõèéí õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèé õýðýãëýýã òîîöíî. ªðõèéí õ¿íñíèé õýðýãëýýã á¿òýýãäýõ¿¿íèé íýð òºðºë òóñ á¿ðýýð, áèåò õýìæýýãýýð òîîöíî. Á¿òýýãäýõ¿¿íèéã èæèë òºðëèéí á¿òýýãäýõ¿¿íä øèëæ¿¿ëíý. Ìàõ, ìàõàí á¿òýýãäýõ¿¿í (ëààçàëñàí ìàõ, õèàì çýðýã), ñ¿¿, ñ¿¿í á¿òýýãäýõ¿¿í (ààðóóë, ýýçãèé çýðýã), ãóðèë, ãóðèëàí á¿òýýãäýõ¿¿í (íàðèéí áîîâ, æèãíýìýã, ãîéìîí çýðýã) çýðãèéã õàâñðàëò 1 -ä ºãºãäñºí êîýôôèöèåíòèéã àøèãëàí ñ¿¿, ìàõ, ãóðèë, ñààõàð çýðýã íýã á¿òýýãäýõ¿¿íä øèëæ¿¿ëýí òîîöíî. ªðõèéí ãèø¿¿äèéã æèøñýí äóíäàæ õ¿íä øèëæ¿¿ëíý. ªðõèéí ãèø¿¿äèéã íàñ, õ¿éñýýð ÿëãàæ, æèøñýí õ¿íä øèëæ¿¿ëýõ êîýôôèöåíòèéã àøèãëàæ, æèøñýí äóíäàæ õ¿íä øèëæ¿¿ëíý. Íýã õ¿íä íîãäîõ õýðýãëýýã á¿òýýãäýõ¿¿íèé òºð뺺ð ãàðãàíà. Á¿òýýãäýõ¿¿í òóñ á¿ðýýð òîîöñîí, ñóäàëãààíä õàìðàãäñàí ºðõèéí õ¿íñíèé õýðýãëýý áîëîí ºðõèéí æèøñýí õ¿íèé òîîíû íèéëáýðèéã íèéò æèøñýí õ¿íèé òîîíä õóâààæ, æèøñýí õ¿íä íîãäîõ õîíîãèéí õýðýãëýýã, á¿òýýãäýõ¿¿í òóñ á¿ðýýð ãàðãàíà. Æèøñýí äóíäàæ õ¿íèé õîíîãò õýðýãëýñýí õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèé èë÷ëýã, øèì òýæýýëèéã òîîöíî. Æèøñýí äóíäàæ íýã õ¿íèé õîíîãèéí õýðýãëýýã õ¿íñíèé èë÷ëýã, øèì òýæýýëä øèëæ¿¿ëýõ êîýôôèöèåíòîîð ¿ðæ¿¿ëýí, íýã õ¿íèé õîíîãò õ¿íñíýýñ àâñàí èë÷ëýã, øèì òýæýýëèéã òîîöíî. Õ¿íñíèé èë÷ëýã, øèì òýæýýëèéã õ¿ñíýãò 9-èéí äàãóó ãàðãàíà.

16


Æèøñýí íýã õ¿íèé õîíîãò õýðýãëýñýí õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèé èë÷ëýã, íàéðëàãà Æèøñýí äóíäàæ õ¿íèé õ¿íñíýýñàâàõ èë÷ëýãèéí íîðì* ñýð¿¿íèé çóíû óëèðàëä óëèðàëä Èë÷ëýã, êêàë Óóðàã, ãð Òîñ, ãð Í¿¿ðñ óñ, ãð

2500

2500

106 70 358

101 69 365

Óëñûí äóíäàæ ñýð¿¿íèé óëèðàëä

çóíû óëèðàëä

Õ¿ñíýãò 9

Õîò ñýð¿¿íèé óëèðàëä

çóíû óëèðàëä

պ人 ñýð¿¿íèé óëèðàëä

Ýõ ¿¿ñâýð: -ÝÌß-íû õàðüÿà Õîîë ñóäëàëûí òºâ

Õ¿íñíýýñ àâàõ èë÷ëýã, øèì òýæýýëèéí ñòàòèñòèêèéí ¿ç¿¿ëýëòèéã òîîöîõ ìýäýýëëèéí ýõ ¿¿ñâýð: 1. ªðõèéí æèøñýí õîíîãèéí õ¿íñíèé õýðýãëýý -ªðõèéí íèéãýì, ýäèéí çàñãèéí ñóäàëãàà (ªÍÝÇÑ-3) 2. Æèøñýí äóíäàæ íýã õ¿íèé õ¿íñíýýñ àâàõ èë÷ëýãèéí íîðì Õ¿íñíýýñ àâàõ èë÷ëýã øèì òýæýýëèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò Õ¿íñíýýñ àâàõ èë÷ëýã, øèì òýæýýëèéã äàðààõ øàëãóóðààð òîäîðõîéëíî. ¯¿íä: •

Ñóäàëãààíû ¿ð ä¿íãýýð, áîäèòîéãîîð ãàðñàí æèøñýí íýã õ¿íèé õîíîãò õ¿íñíýýñ àâñàí èë÷ëýã øèì òýæýýëèéí õýìæýýã, æèøñýí íýã õ¿íèé õîíîãò õ¿íñíýýñ àâàõ ¸ñòîé èë÷ëýã, øèì òýæýýëèéí íîðìòîé õàðüöóóëàõàä 90 õóâèàñ áàãà áàéâàë õ¿íñíýýñ àâàõ èë÷ëýã, øèì òýæýýëèéí áîäèñóóäûã õàíãàëòòàé àâ÷ ÷àäàõã¿é, 90-109 õóâü áàéâàë ôèçèîëîãèéí íîðìèéí ò¿âøèíä, 110 õóâèàñ èõ áàéâàë õýòð¿¿ëñýí ãýæ ¿çíý. 4.3 Õ¿íñíèé ÷àíàð, ýð¿¿ë àõóéí ¿ç¿¿ëýëò

Õ¿íñíèé ÷àíàð, ýð¿¿ë àõóéí ¿ç¿¿ëýëòýä: õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèé áîõèðäëûí ò¿âøèí; óëñûí õýìæýýíä á¿ðòãýãäñýí èòãýìæëýãäñýí ëàáîðàòîðèéí òîî; èìïîðòûí áîëîí äîòîîäîä ¿éëäâýðëýñýí á¿òýýãäýõ¿¿íýýñ áóöààñàí, õóðààñàí, óñòãàñàí á¿òýýãäýõ¿¿íèé òîî õýìæýý; ýð¿¿ë àõóé, ¿éëäâýðëýë, ñòàíäàðòûí õÿíàëòûí òàëààðõè ìýäýýëýë, ìºðäºãäºæ áóé õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèé ñòàíäàðò÷ëàëûí òîî; îëîí óëñàä ìºðäºãäºæ áóé õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèé ñòàíäàð÷ëàëààñ Ìîíãîë Óëñàä íýâòð¿¿ëñýí ñòàíäàðò÷ëàëûí òîî; äîòîîäûí ÷àíàðûí ñòàíäàðò÷ëàë ìºðäºæ áóé ¿éëäâýðèéí òîî çýðýã ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëòèéã áàãòààæ àâ÷ ¿çíý. 1. Õÿíàëò øàëãàëòààð, èòãýìæëýãäñýí ýðõ á¿õèé ëàáîðàòîðèéí øèíæèëãýýíä õàìðàãäñàí õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèé áîõèðäëûí ò¿âøèí- Õÿíàëò øàëãàëòààð, èòãýìæëýãäñýí ýðõ á¿õèé ëàáîðàòîðèéí øèíæèëãýýíä õàìðàãäñàí õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèé áîõèðäëûí õóâèàð èëýðõèéëýãäýíý. Óã ¿ç¿¿ëýëòèéã áèîëîãè, ôèçèê, õèìèéí øèíæèëãýýãýýð, ãîë íýðèéí 13 òºðëèéí á¿òýýãäýõ¿¿íèé òºð뺺ð ãàðãàíà. 17

çóíû óëèðàëä


2. Áóöààñàí, õóðààñàí, óñòãàñàí èìïîðòûí õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèé òîî õýìæýý: Äýýðõ òîî õýìæýý íü èìïîðòûí á¿òýýãäýõ¿¿íýýñ òàéëàíò õóãàöààíä õÿíàëò, øàëãàëòàä õàìðàãäàæ, ÷àíàð, ýð¿¿ë àõóéí øààðäëàãà õàíãààã¿é áóöààñàí, õóðààñàí, óñòãàñàí á¿òýýãäýõ¿¿íèé íèéëáýðýýð òîäîðõîéëîãäîíî. Óã ¿ç¿¿ëýëò íü 13 ãîë íýðèéí á¿òýýãäýõ¿¿íèé òºð뺺ð ãàðíà. 3. Õóðààñàí, óñòãàñàí ýõ îðíû ¿éëäâýðèéí á¿òýýãäýõ¿¿íèé òîî õýìæýý: Óã ¿ç¿¿ëýëò íü äîòîîäîä ¿éëäâýðëýñýí á¿òýýãäýõ¿¿íýýñ òàéëàíò õóãàöààíä õÿíàëò, øàëãàëòàä õàìðàãäàæ, ÷àíàð, ýð¿¿ë àõóéí øààðäëàãà õàíãààã¿é áóöààñàí, õóðààñàí, óñòãàñàí á¿òýýãäýõ¿¿íèé íèéëáýðýýð òîäîðõîéëîãäîíî. 4. Õÿíàëò, øàëãàëòàä õàìðàãäñàí àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãà, ñàëáàð, õóâü õ¿íèé òîî: Òàéëàíò õóãàöààíä õÿíàëò, øàëãàëòàä õàìðàãäñàí àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãà, õóâü õ¿íèé òîîãîîð òîäîðõîéëíî. Óã ¿ç¿¿ëýëò íü õóäàëäààíû çàõ, Ẻíèé òºâ, õ¿íñíèé èõ äýëã¿¿ð, ñóïåìàðêåò, õ¿íñíèé äýëã¿¿ð, õ¿íñíèé õóäàëäààíû öýã áàéãóóëàìæ, ñ¿¿, ñ¿¿í á¿òýýãäýõ¿¿í, ìàõ ìàõàí á¿òýýãäýõ¿¿í, ãóðèë, ãóðèëàí, òàëõ, òàëõàí á¿òýýãäýõ¿¿í, àðõè, óñ, óíäààíû ¿éëäâýð, ãóàíç, õîîë ¿éëäâýðëýëèéí áóñàä, õ¿íñ èìïîðòëîã÷ àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãà, èðãýä ãýñýí òºð뺺ð íýãòãýãäýíý. 5. Õÿíàëò, øàëãàëòààð ¿éë àæèëëàãààã íü á¿ð çîãñîîñîí, ò¿ð çîãñîîñîí, ¿éë àæèëëàãààã íü ñýðãýýñýí àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãà, öýã, ñàëáàðûí òîî : Òàéëàíò õóãàöààíä õÿíàëò, øàëãàëòààð ¿éë àæèëëàãààã íü á¿ð çîãñîîñîí, ò¿ð çîãñîîñîí, ¿éë àæèëëàãààã íü ñýðãýýñýí áàéãóóëëàãà, öýã, ñàëáàðûí òîîãîîð òîäîðõîéëíî. Óã ¿ç¿¿ëýëò íü õóäàëäààíû çàõ, Ẻíèé òºâ, õ¿íñíèé èõ äýëã¿¿ð, ñóïåìàðêåò, õ¿íñíèé äýëã¿¿ð, õ¿íñíèé õóäàëäààíû öýã áàéãóóëàìæ, ñ¿¿, ñ¿¿í á¿òýýãäýõ¿¿í, ìàõ ìàõàí á¿òýýãäýõ¿¿í, ãóðèë, ãóðèëàí, òàëõ, òàëõàí á¿òýýãäýõ¿¿í, àðõè, óñ, óíäààíû ¿éëäâýð, ãóàíç, õîîë ¿éëäâýðëýëèéí áóñàä, õ¿íñ èìïîðòëîã÷ àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãà, èðãýä ãýñýí òºð뺺ð íýãòãýíý. 6. Õ¿íñíèé ñòàíäàðò, ÷àíàð, àþóëã¿é áàéäëûí øààðäëàãà õàíãààã¿é, õàäãàëàëòûí õóãàöàà äóóññíû óëìààñ óñòãàñàí ýä ç¿éë, áèåò õýìæýý, ¿íèéí ä¿íãýýð- Òàéëàíò õóãàöààíä õÿíàëò, øàëãàëòàä õàìðàãäñàí áàéãóóëëàãà, àæ àõóéí íýãæ, õóâü õ¿íýýñ ýð¿¿ë àõóéí øààðäëàãà õàíãààã¿éí óëìààñ õóðààæ, óñòãàñàí ýä ç¿éëñèéí ä¿íãýýð òîäîðõîéëîãäîíî. 7. Õÿíàëò, øàëãàëòûí ÿâöàä èëð¿¿ëñýí áîëîí àðèëãóóëñàí çºð÷뺺ð òóñ òóñàä íü ãàðãàíà. – Ýíý ¿ç¿¿ëýëòèéã äàðààõ òºðë¿¿äýýð íýãòãýí àâ÷ ¿çíý. ¯¿íä: -¯éëäâýðëýë, ¿éë÷èëãýýíèé áàéðøèë, áàðèëãà áàéãóóëàìæèéí íîðì ä¿ðìèéã çºð÷ñºí çºð÷èë - Àæëûí áàéðíû ýð¿¿ë àõóéí íºõöºëòýé õîëáîîòîé çºð÷èë - Òåõíîëîãè ¿éë àæèëëàãààòàé õîëáîîòîé çºð÷èë - Äîòîîäûí õÿíàëòûí ¿éë àæèëëàãàòàé õîëáîîòîé çºð÷èë - Àðèóí öýâýð, ýð¿¿ë àõóéí íºõöºëòýé õîëáîîòîé çºð÷èë - Ò¿¿õèé ýä, áýëýí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ÷àíàð àþóëã¿é áàéäàëòàé õîëáîîòîé çºð÷èë - Á¿òýýãäýõ¿¿íèé ñàâëàãàà, õàÿã, øîøãîíû õîëáîîòîé çºð÷èë Óã ¿ç¿¿ëýëò íü õóäàëäààíû çàõ, Ẻíèé òºâ, õ¿íñíèé èõ äýëã¿¿ð, ñóïåìàðêåò, õ¿íñíèé äýëã¿¿ð, õ¿íñíèé õóäàëäààíû öýã áàéãóóëàìæ, ñ¿¿, ñ¿¿í á¿òýýãäýõ¿¿í, ìàõ ìàõàí á¿òýýãäýõ¿¿í, ãóðèë, ãóðèëàí, òàëõ, òàëõàí 18


á¿òýýãäýõ¿¿í, àðõè, óñ, óíäààíû ¿éëäâýð, ãóàíç, õîîë ¿éëäâýðëýëèéí áóñàä, õ¿íñ èìïîðòëîã÷ àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãà, èðãýä ãýñýí òºð뺺ð íýãòãýãäýíý. 8. Õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íä ñîðèëò, øèíæèëãýý õèéõ ýðõ á¿õèé èòãýìæëýãäñýí ëàáîðàòîðèéí òîî: Á¿òýýãäýõ¿¿íèé òîî áîëîí ÷àíàðûí ¿ç¿¿ëýëòèéã õîëáîãäîõ áàðèìò áè÷ãèéí äàãóó òîäîðõîéëîõ ÷àäàâõòàéã íü îëîí óëñûí ñòàíäàðò ISO 17025-ûí äàãóó ýðõ á¿õèé áàéãóóëëàãààñ òîãòîîæ àëáàí ¸ñîîð õ¿ëýýí çºâøººðñºí ëàáîðàòîðèéí òîîãîîð òîäîðõîéëîíî. 9. Õ¿íñíèé õîëáîãäîëòîé ¿íäýñíèé ñòàíäàðòûí òîî: Õ¿íñíèé ñàëáàðò ìºðäºãäºæ áàéãàà á¿òýýãýäõ¿¿íèé ¿ç¿¿ëýëò, øààðäëàãûí áîëîí øèíæèëãýýíèé àðãûí íýð òîìü¸î, àðãà ç¿éí áîëîí ñóóðü ñòàíäàðòóóäûí òîîíû íèéëáýðýýð òîäîðõîéëíî. 10.Îëîí óëñ, á¿ñ íóòàã, ãàäààä îðíû äýâøèëòýò ñòàíäàðòûí ò¿âøèíä õ¿ðñýí ñòàíäàðòûí òîî: Ñòàíäàðòûí øèíæëýõ óõààí, òåõíèêèéí ò¿âøèíä õèéñýí ¿çëýãýýð ìýðãýæëèéí áàéãóóëëàãààñ òîãòîîñîí òîîí ¿ç¿¿ëýëòýýð èëýðõèéëýãäýíý. 11.Õ¿íñíèé õîëáîãäîëòîé òåõíèêèéí çîõèöóóëàëòûí òîî: Á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿ç¿¿ëýëò, øààðäëàãà áîëîí áîëîâñðóóëàõ, ¿éëäâýðëýõ àðãûã çààâàë áèåë¿¿ëýõýýð ýðõ á¿õèé áàéãóóëëàãààñ áàòàëñàí áàðèìò áè÷ãèéí òîîíû íèéëáýðýýð òîäîðõîéëíî. 12. Òîõèðëûí ¿íýëãýýíä õàìðàãäñàí õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèé íýð òºðëèéí òîî: Ýðõ á¿õèé áàéãóóëëàãààñ á¿òýýãäýõ¿¿í íü ñòàíäàðò, òåõíèêèéí çîõèöóóëàëò, õîëáîãäîõ íîðì, íîðìàòèâ áàðèìò áè÷èãò çààñàí ¿ç¿¿ëýëò, øààðäëàãàä òîõèð÷ áàéãààã áàðèìò áè÷ãýýð íîòîëæ ãýð÷èëãýý îëãîñîí á¿òýýãäýõ¿¿íèé òîîíû íèéëáýðýýð òîäîðõîéëíî. 13. Îëîí óëñûí ÷àíàðûí óäèðäëàãûí òîãòîëöîî ISO 9000 ñòàíäàðò íýâòð¿¿ëñýí ¿éëäâýðèéí òîî: Áàéãóóëëàãûí ÷àíàðûí óäèðäëàãûí òîãòîëöîîíä òàâèãäàõ øààðäëàãûã õàíãàõ áàéäëûã ýðõ á¿õèé áàéãóóëëàãààñ ¿íýëæ, ãýð÷èëãýý îëãîñîí ¿éëäâýðèéí òîîíû íèéëáýðýýð òîäîðõîéëíî. 14. Õ¿íñíèé ýð¿¿ë àõóéí åðºíõèé çàð÷èì, ýãçýãòýé öýãèéí àþóëòàé áàéäëûã øèíæëýí õÿíàõ /HACCP/, îëîí óëñûí ñòàíäàðò /CAC/RCP1, õ¿íñíèé àþóëã¿é áàéäëûí óäèðäëàãà ISO 22000 ñòàíäàðò íýâòð¿¿ëñýí ¿éëäâýðèéí òîî: Õ¿íñíèé ¿éëäâýðëýëä òàâèãäàõ ýð¿¿ë àõóéí àþóëã¿éí øààðäëàãàãûã õàíãàñàí áàéäëûã ýðõ á¿õèé áàéãóóëëàãààñ ¿íýëæ, ãýð÷èëãýý îëãîñîí ¿éëäâýðèéí òîîíû íèéëáýðýýð òîäîðõîéëíî. 15. Áàÿæóóëñàí õ¿íñíèé õóâèéí æèí, á¿òýýãäýõ¿¿íèé òºð뺺ð- õ¿í àìûã øèìò áîäèñûí äóòëààñ õàìãààëàõ çîðèëãîîð íýìýëò áîäèñîîð áàÿæóóëñàí ãóðèë, äàâñ çýðýã á¿òýýãäýõ¿¿íèé òóõàéí á¿òýýãäýõ¿¿íèé íèéò ¿éëäâýðëýëèéí ä¿íä ýçëýõ õóâèéí æèíãýýð òîäîðõîéëîãäîíî. 16. Áàÿæóóëñàí õ¿íñ áýëòãýäýã ¿éëäâýðèéí òîî, ¿éë àæèëëàãààíû òºð뺺ðÃóðèë, äàâñ çýðýã áàÿæóóëñàí á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýäýã ¿éëäâýðèéí òîîãîîð òîäîðõîéëîãäîíî. 17. Áàòàëãààò óíäíû óñààð õàíãàãäàæ áóé õ¿í àìûí òîî- óíäíû óñàà áàòàëãààò óñ ò¿ãýýõ ãàçàð, óñ ò¿ãýýõ òóñãàéëñàí ìàøèí, òåõíèêýýð õàíãàæ áóé õ¿í àìûí òîîãîîð èëýðõèéëýãäýíý. 19


18. Àðõè, øàð àéðàã, ñïèðòèéí ¿éëäâýðèéí òîî- Àðõè, øàð àéðàã, ñïèðòèéí ¿éëäâýðëýë ýðõýëæ áóé àæ àõóé, íýãæ áàéãóóëëàãûí òîîíû íèéëáýðýýð ãàðíà. 19. 10000 õ¿í àìä òóòàìä íîãäîõ ñîãòóóðóóëàõ óíäàà çàðæ, áîðëóóëàõ çºâøººðºëòýé öýãèéí òîî- Ñîãòóóðóóëàõ óíäàà çàðæ áîðëóóëàõ çºâøººðºëòýé õóäàëäààíû öýãèéí òîî, õ¿í àìûí òîîíû õàðüöààã 10000-ààð ¿ðæ¿¿ëñíèéã; 20. Íýã õ¿íä íîãäîõ àðõè, øàð àéðàã, ñïèðòûí á¿òýýãäýõ¿¿í, íàñàíä õ¿ðýã÷èä, íèéò õ¿í àìä íîãäóóëæ áîäñíîîð- Òóõàéí æèëä ¿éëäâýðëýñýí àðõè, øàð àéðàã, ñïèðòýí á¿òýýãäýõ¿¿íèé áèåò õýìæýý, íèéò õ¿í àì, íàñàíä õ¿ðñýí õ¿í àìûí òîîíû õàðüöààãààð èëýðõèéëýãäýíý. Íàñàíä õ¿ðñýí õ¿í àìûã 15-ààñ äýýø íàñíû õ¿í àìûí òîîãîîð àâíà. 21. Õ¿íñíèé ÷àíàð, ýð¿¿ë àõóéí áàéäàë àëäàãäñàíààñ ãýìòñýí, òàõèð äóòóó áîëñîí_ àìü íàñàà àëäñàí õ¿íèé òîî - Õ¿íñíèé ÷àíàð, ýð¿¿ë àõóéí áàéäàë àëäàãäñíû óëìààñ ãýìòñýí, òàõèð äóòóó áîëñîí, àìü íàñàà àëäñàí õ¿íèé òîîíû íèéëáýðýýð òîäîðõîéëîãäîíî. 22. Õ¿íñíèé àþóëã¿é áàéäàëä õàíãàëòã¿éãýýñ ýìíýëýãò õýâòýæ ýì÷ë¿¿ëñýí õ¿íèé òîî - Õ¿íñíèé àþóëã¿é áàéäàëä õàíãàëòã¿éãýýñ ýìíýëýãò õýâòýæ ýì÷ë¿¿ëñýí õ¿íèé òîîíû íèéëáýðýýð òîäîðõîéëîãäîíî. Õ¿íñíèé ÷àíàð, ýð¿¿ë àõóéí ñòàòèñòèê ìýäýýëëèéí ýõ ¿¿ñâýð Õ¿íñíèé ÷àíàð, ýð¿¿ë àõóéí ñòàòèñòèê ìýäýýëëèéí òîäîðõîéëîõîä äàðààõ ìýäýýëëèéí ýõ ¿¿ñâýðèéã àøèãëàíà.

¿ç¿¿ëýëòèéã

Õ¿íñíèé ÷àíàð, ýð¿¿ë àõóéí 1-7 äóãààð ¿ç¿¿ëýëòèéã òîîöîõîä Ìýðãýæëèéí õÿíàëòûí åðºíõèé ãàçðûí çàõèðãààíû ìýäýýëýë, 8-12 äóãààð ¿ç¿¿ëýëòèéã òîîöîõîä Ñòàíäàðò÷ëàë õýìæèë ç¿éí ãàçðûí çàõèðãààíû ìýäýýëýë, 13-15, 19 äóãààð ¿ç¿¿ëýëòèéã òîîöîõîä çàõèðãààíû áîëîí àëáàí ¸ñíû ñòàòèñòèê ìýäýýëëèéã øèíýýð áèé áîëãîõ, 20-22 äóãààð ¿ç¿¿ëýëòèéã òîîöîõîä ¯íäýñíèé ñòàòèñòèêèéí õîðîîíû àëáàí ¸ñíû ñòàòèñòèê ìýäýýëëèéã àøèãëàíà. Òàâ. Õ¿íñíèé àþóëã¿é áàéäàë, õàíãàìæèéí ìýäýýëëèéí ñàí Õ¿íñíèé àþóëã¿é áàéäëûí ìýäýýëëèéã õàìðóóëíà. ¯¿íä:

ìýäýýëëèéí

5.1 պ人 àæ àõóé - Ìàëûí òîî, òºð뺺ð - Õýýëòýã÷ ìàëûí òîî, òºð뺺ð - Õ¿íñýíä õýðýãëýñýí ìàëûí òîî, òºð뺺ð - Ìàõ ¿éëäâýðëýë - Ñ¿¿ ¿éëäâýðëýë - ÕÀÀ-í ýäýëáýð ãàçðûí õýìæýý, ãà-ãààð - Ýðãýëòèéí òàëáàé, ãà-ãààð - Òàðèàëñàí òàëáàé, óðãàìëûí òºð뺺ð - Õóðààñàí òàëáàé, óðãàìëûí òºð뺺ð - Õóðààñàí óðãàö, óðãàìëûí òºð뺺ð - Ãà-ãèéí óðãàö, óðãàìëûí òºð뺺ð 20

ñàíä

äàðààõ

òºðëèéí


5.2 ÕÀÀ-í á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿éëäâýðëýëò - Ìàë àæ àõóé - Ãàçàð òàðèàëàí 5.3 ÕÀÀ-í íýìýãäýë ºðòãèéí ÄÍÁ-ä ýçëýõ õóâü - Ìàë àæ àõóé - Ãàçàð òàðèàëàí 5.4 Àæ ¿éëäâýð -

Ãîë íýðèéí õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿éëäâýðëýë, áèåò õýìæýýãýýð Àðõè, øàð àéðàã, ñïèðòûí ¿éëäâýðëýë, áèåò õýìæýýãýýð Íýã õ¿íä íîãäîõ àðõè, øàð àéðàã, ñïèðòýí á¿òýýãäýõ¿¿í, áèåò õýìæýýãýýð, íèéò õ¿í àì, íàñàíä õ¿ðýã÷äýä íîãäóóëñíààð

5.5 Ãàäààä õóäàëäàà - Ãîë íýðèéí õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèé èìïîðò, áèåò õýìæýýãýýð, óëñ, îðíîîð - Ãîë íýðèéí õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèé ýêñïîðò, áèåò õýìæýýãýýð, óëñ, îðíîîð 5.6 ¯íý - Ãîë íýðèéí õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèé èìïîðòûí ¿íý - Ãîë íýðèéí õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèé ýêñïîðòûí ¿íý - Ãîë íýðèéí õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿éëäâýðëýã÷èéí ¿íý - Ãîë íýðèéí õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèé çàõ çýýëèéí ¿íý - Ãîë íýðèéí õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèé Ẻíèé ¿íèéí ìýäýý 5.7 Õ¿í àìûí òîî - Ñóóðèí õ¿í àìûí òîî, íàñ, õ¿éñýýð 5.8 Àæèëëàã÷äûí òîî - Àæèëëàã÷äûí òîî, ñàëáàðààð - Ìàë àæ àõóéä àæèëëàã÷äûí òîî - Ãàçàð òàðèàëàíä àæèëëàã÷äûí òîî - Ãàçàð òàðèàëàíãèéí ¿éëäâýðëýë ýðõýëæ áóé ºðõ, àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãûí òîî 5.9 Õ¿íñíèé õàíãàìæ, àþóëã¿é áàéäëûí ¿ç¿¿ëýëò 5.9.1 Õ¿íñíèé õàíãàìæ, õ¿ðòýýìæèéí ¿ç¿¿ëýëò 5.9.2 Õ¿íñíèé èë÷ëýã, øèì òýæýýëèéí ¿ç¿¿ëýëò 5.9.3 Õ¿íñíèé ýð¿¿ë àõóéí ¿ç¿¿ëýëò - Õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèé áîõèðäëûí ò¿âøèí - Áóöààñàí, õóðààñàí, óñòãàñàí èìïîðòûí á¿òýýãäýõ¿¿íèé òîî õýìæýý - Õóðààñàí, óñòãàñàí äîòîîäîä ¿éëäâýðëýñýí á¿òýýãäýõ¿¿íèé òîî õýìæýý - Õÿíàëò, øàëãàëòàä õàìðàãäñàí àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãà, áàéãóóëàãà, õóâü õ¿íèé òîî 21


-

Õÿíàëò, øàëãàëòààð ¿éë àæèëëàãààã íü á¿ð çîãñîîñîí, ò¿ð çîãñîîñîí, ¿éë àæèëëàãààã íü ñýðãýýñýí áàéãóóëëàãà, öýã, ñàëáàðûí òîî - Õÿíàëò, øàëãàëòûí ÿâöàä èëð¿¿ëñýí, àðèëãóóëñàí çºð÷èë - Õ¿íñíèé ¿éëäâýðëýë, ñòàíäàðòûí øààðäëàãà õàíãààã¿é, õàäãàëàëòûí õóãàöàà äóóññíû óëìààñ óñòãàñàí ýä ç¿éë, áèåò õýìæýý, ¿íèéí ä¿íãýýð - Óëñûí õýìæýýíä á¿ðòãýãäñýí èòãýìæëýãäñýí ëàáîðàòîðèéí òîî - ̺ðäºãäºæ áóé õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèé ñòàíäàðò÷ëàëûí òîî - ÎÓ-ä ìºðäºãäºæ áóé õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèé ñòàíäàð÷ëàëààñ Ìîíãîë Óëñàä íýâòð¿¿ëñýí ñòàíäàð÷ëàëûí òîî - Äîòîîäûí ÷àíàðûí ñòàíäàð÷ëàë ìºðäºæ áóé ¿éëäâýðèéí òîî - ÎÓ-ûí ÷àíàðûí ñòàíäàð÷ëàë ìºðäºæ áóé ¿éëäâýðèéí òîî - Áàÿæóóëñàí õ¿íñíèé õóâèéí æèí, á¿òýýãäýõ¿¿íèé òºð뺺ð - Áàÿæóóëñàí õ¿íñ áýëòãýäýã ¿éëäâýðèéí òîî, ¿éë àæèëëàãààíû òºð뺺ð - Áàòàëãààò óíäíû óñààð õàíãàãäàæ áóé õ¿í àìûí òîî - Àðõè, øàð àéðàã, ñïèðòèéí ¿éëäâýðèéí òîî 10000 õ¿í àìä òóòàìä íîãäîõ ñîãòóóðóóëàõ óíäàà çàðæ, áîðëóóëàõ çºâøººðºëòýé öýãèéí òîî - Íýã õ¿íä íîãäîõ àðõè, øàð àéðàã, ñïèðòûí á¿òýýãäýõ¿¿í, íàñàíä õ¿ðýã÷èä, íèéò õ¿í àìä íîãäóóëæ áîäñíîîð - Õ¿íñíèé ÷àíàð, ýð¿¿ë àõóéí áàéäàë àëäàãäñàíààñ ãýìòñýí, òàõèð äóòóó áîëñîí àìü íàñàà àëäñàí õ¿íèé òîî - Õ¿íñíèé ÷àíàð, ýð¿¿ë àõóéí áàéäàë àëäàãäñíààñ ýìíýëýãò õýâòýæ ýì÷ë¿¿ëñýí õ¿íèé òîî 5.10 Õ¿íñíèé ¿éëäâýðëýë, ¿éë÷èëãýý ýðõýëäýã öýã -

Õ¿íñíèé ¿éëäâýðëýë ýðõýëäýã àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãûí òîî, òºð뺺ð Õ¿íñíèé äýëã¿¿ð, ñóïåðìàðêåò, ò¿ðãýí ¿éë÷èëãýýíèé öýã (ò¿ö)-èéí òîî Õ¿íñíèé çàõûí òîî Õ¿íñíèé àãóóëàõ, çîîðèéí òîî, õ¿÷èí ÷àäàë, á¿òýýãäýõ¿¿íèé òºð뺺ð Öàéíû ãàçàð, ãóàíç, çîîãèéí ãàçðûí òîî Öýâýð óñ, óíäàà, àðõè, ïèâî, ñïèðòûí ¿éëäâýðèéí òîî 10000 õ¿í àìä òóòàìä íîãäîõ ñîãòóóðóóëàõ óíäàà çàðæ, áîðëóóëàõ çºâøººðºëòýé öýãèéí òîî

5.11. Õ¿íñòýé õîëáîîòîé ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýäýýëýë - Õîîëíû õîðäëîãîîð ºâ÷èëñºí õ¿íèé òîî, õîò, õºäººãººð - Õîîë, õ¿íñòýé õîëáîîòîé áóñàä ºâ÷ëºëèéí ìýäýýëýë - Áàéõ ¸ñòîé æèíãýýñ äîîãóóð 5 áà ò¿¿íýýñ äîîø íàñíû õ¿¿õäèéí òîî, ýðýãòýé, ýìýãòýé, õîò, õºäººãººð 5.12. Óíäíû óñ - Óíäíû óñ ò¿ãýýõ öýãèéí òîî - Óñ òýýâðèéí àâòîìàøèíû òîî - Áàòàëãààò óñàí õàíãàìæààð õàíãàãäñàí õ¿í àìûí òîî 22


23


Õ¿íñíèé àþóëã¿é áàéäëûí ñòàòèñòèê ¿ç¿¿ëýëòèéã òîîöîõ àðãà÷ëàë áîëîâñðóóëàõ ¯ÑÕ, ÕÕÀÀÕ¯ß-íû õàìòàðñàí àæëûí õýñãèéí õóðëûí ïðîòîêîë 2008 îíû 11 ä¿ãýýð ñàðûí 20-íû ºäºð õîò

Óëààíáààòàð

Àæëûí õýñãèéí õóðàëäààíä àæëûí õýñãèéí äàðãà, ÕÕÀÀÕ¯ß-íû òºðèéí íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà Í. Áàòñóóðü, àæëûí õýñãèéí ãèø¿¿í ¯ÑÕ-íû ÌÝÇÑÃ-ûí äàðãà, Á.Áàäàìöýöýã, Õ¯ÌÃ-ûí äàðãà Ï.Ãàíáààòàð, ÕÕÀÀÕ¯ß-íû ÃÕÀ-íû õýëòñèéí äàðãà Ã. Ãàëñàíáóÿí, ÑÒÁ-ûí õýëòñèéí äàðãà Á.Áèíüåý, Õ¿íñíèé õýëòñèéí àõëàõ ìýðãýæèëòýí Ñ. Ýíõáàÿð, ÌÕد-íèé ãàçðûí ìýðãýæèëòýí Ä. Áàðñ íàð îðîëöëîî. Õóðëààð “Õ¿íñíèé àþóëã¿é áàéäëûí ñòàòèñòèêèéí ¿ç¿¿ëýëòèéã òîîöîõ àðãà÷ëàë”-ûã õýëýëöëýý. Àæëûí õýñãèéí äàðãà Í.Áàòñóóðü: Õ¿íñíèé àþóëã¿é áàéäëûí àðãà÷ëàëûã õóðëààñ ºìíº àæëûí õýñãèéí ãèø¿¿äýä òàðààñàí ó÷ðààñ ãèø¿¿ä òàíèëöàæ, ñàíàëàà áýëòãýñýí áàéõ, èéìä öàã õýìíýõ ¿¿äíýýñ àñóóëò, õàðèóëò, ñàíàëàà øóóä ýõýëüå. Àñóóëò, õàðèóëò, ñàíàë ýõëýõýýñ ºìíº õ¿íñíèé àþóëã¿é áàéäëûí ñòàòèñòèêèéí ¿ç¿¿ëýëòèéã òîîöîõ àðãà÷ëàëûí á¿òýö, õàìðàõ õ¿ðýý, ìýäýýëëèéí ýõ ¿¿ñâýð, òîîöîõ àðãà, àøèãëàñàí íîðì, íîðìàòèâ, îëîí óëñûí áàéãóóëëàãûí çºâëºìæ, øèéäâýðë¿¿ëýõ àñóóäàë çýðãèéí òàëààð àæëûí õýñãèéí ãèø¿¿í Á.Áàäàìöýöýã ãèø¿¿äýä òîâ÷ òàíèëöóóëãà õèéëýý. Àæëûí õýñãèéí ãèø¿¿í Ã.Ãàëñàíáóÿí: Îëîí óëñûí òóðøëàãààñ õàðàõàä õ¿íñýíäýý çààâàë íýìýõ íýìýëò¿¿ä áóþó òºìºð, ýðäýñ á¿òýýãäýõ¿¿í, èîäîîð áàÿæóóëñàí õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿í ãýæ áàéäàã þì áèëýý. Ìàíàé óëñàä ÷ îëîí óëñûí áàéãóóëëàãûí ñàíõ¿¿ãèéí òóñëàìæòàéãààð çàðèì ¿éëäâýð¿¿ä òóõàéëáàë ãóðèëûí ¿éëäâýð¿¿ä áàÿæóóëñàí, èîäæóóëñàí ãóðèë ãýæ ¿éëäâýðëýäýã ýíý òàëààðõ ñòàòèñòèê ¿ç¿¿ëýëò õ¿íñíèé àþóëã¿é áàéäëûí ñòàòèñòèê ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä îðîõ óó. Àæëûí õýñãèéí ãèø¿¿í Á.Áàäàìöýöýã: Áàÿæóóëñàí õ¿íñ, ãóðèë, õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íä áàÿæóóëàëò õèéäýã ¿éëäâýðèéí òîî çýðýã ¿ç¿¿ëýëòèéã ãàðãàõ áîëîìæòîé, ýíý ¿ç¿¿ëýëòèéã õ¿íñíèé ÷àíàð, ýð¿¿ë àõóéí õýñýãò íýìæ, òóñãàÿ. Õàðèí ýíý ìýäýýëëèéã ãàðãàõûí òóëä ìýäýýëëèéí ýõ ¿¿ñâýðèéã áèé áîëãîõ, ýñâýë îäîî ìºðäºãäºæ áóé ¿éëäâýðèéí ìýäýýíä íýìýëò ¿ç¿¿ëýëòýýð òóñãàõ õýðýãòýé áîëíî. Àæëûí õýñãèéí äàðãà Í.Áàòñóóðü: Áàÿæóóëñàí õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèé òàëààð ñòàòèñòèê ìýäýýëëèéã àðãà÷ëàëä òóñãàõ òàëààð ñàíàë íýã áàéíà. Ò¿¿í÷ëýí äàðààõ ç¿éëñèéã àðãà÷ëàëä òóñãàõ ñàíàëòàé áàéíà. - Õ¿íñíèé õàíãàìæèéí õýñýãò ãàð÷ áàéãàà õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèé õýðýãöýý, õýðýãëýý ãýñýí õî¸ð ¿ãèéí óòãûã ÿëãàæ, òîäðóóëàõ, õýðýãëýý ãýäýã íü áîäèòîîð õýðýãëýñýí, õýðýãöýý ãýäãèéã õýðýãëýâýë çîõèõ, øààðäëàãàòàé ãýñýí óòãààð íü àðãà÷ëàëä îðóóëñàí îéëãîëò, òîäîðõîéëîëòûã çàñàõ - Õ¿íñíèé èë÷ëýã, øèì òýæýýëèéí òîäîðõîéëîëòîä áàéãàà íýãäëèéã ãýñýí ¿ãèéã çàñàõ, íýãäýë áèø áàéõ - Õ¿íñíèé õàíãàìæèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò äýýð èìïîðòîîð îðæ èðäýã, ìàíàé óëñàä ¿éëäâýðëýõ, óðãóóëàõ áîëîìæã¿é èìïîðòîîð àâàõààñ ººð àðãàã¿é á¿òýýãäýõ¿¿íèéã 100 õóâü èìïîðòîîð àâäàã, àþóëã¿é áàéäàë àëäàãäñàí ãýæ øàëãóóð òàâèëã¿éãýýð, õàðèí äàí ãàíö àëü íýã óëñààñ òîäîðõîé õóâèàð èìïîðòîîð àâñàí áîë óã óëñûí õàðààò áàéæ, àþóëã¿é áàéäàë àëäàãäñàí ãýæ îðóóëàõ, òîäîðõîé õóâèàð øàëãóóð òàâèõ 24


- Óëààíáààòàð õîòîä õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèéã õóäàëäàí àâàõàä ãîë íýðèéí 12 á¿òýýãäýõ¿¿í õàíãàëòòàé áàéíà. Õàðèí àëñëàãäñàí àéìàã, ñóì îðîí íóòàãò ýíý áàéäàë ÿìàð áàéãàà òàëààð ñòàòèñòèê ¿ç¿¿ëýëò òîîöîõ ¸ñòîé áàéõ. Ýíý íü õ¿íñíèé àþóëã¿é áàéäëûí íýã ¿ç¿¿ëýëò áîëîõîîñ ãàäíà õ¿í àìûí õ¿íñíèé õýðýãëýýã õàíãàõ Ẻíèé õóäàëäààíû öýã, ñ¿ëæýýã áàéãóóëàõàä ÷óõàë ìýäýýëýë áîëíî. Èéìä õ¿íñíèé ò¿ãýýëò, îëäîöûí òàëààðõè ìýäýýëëèéí òàëààð àðãà÷ëàëä òóñãàõ - 12 ãîë íýðèéí á¿òýýãäýõ¿¿íèé õýðýãëýæ áóé áàéäàë, ºðõèéí õýðýãëýýíèé õýäýí õóâèéã ÿìàð á¿òýýãäýõ¿¿í ýçýëæ áàéãàà òóõàé ñòàòèñòèê ìýäýýëëèéí òàëààð àðãà÷ëàëä òóñãàõ - Íèéò ºðõèéí õýäýí õóâü íü àâàõ ¸ñòîé, èäýõ ¸ñòîé õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèéã õýðýãëýæ ÷àäàæ áàéãàà òàëààð àðãà÷ëàëä òóñãàõ - Õ¿íñíèé àþóëã¿é áàéäëûí àñóóäëûã ñòàíäàð÷ëàë, ëàáîðòîðèéí øèíæèëãýýíèé ¿ð ä¿íòýé õîëáîæ àâ÷ ¿çýõ íü ç¿éòýé, ýíý òàëààð íýìýëò îðóóëæ ºãºõ, Àæëûí õýñãèéí ãèø¿¿í Á.Áàäàìöýöýã: Õýðýãöýý, õýðýãëýýã ÿëãàõ, çàðèì ¿ã õýëëýãèéã çàñâàðëàõ ãýñýí ñàíàëûã äýìæèæ áàéíà. Õàðèí øèíýýð íýìæ îðóóëàõ õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèé îëäîö çýðãèéã ÿðèëöàæ, ñóäëàÿ, áèé áîëãîñîí òîõèîëäîëä øèíý ìýäýýëëèéí ýõ ¿¿ñâýðèéã äîòîîä õóäàëäààíû àëáàí ¸ñíû ñòàòèñòèê ìýäýýëýëä íýìýëò áàéäëààð áèé áîëãîõ, òóñãàéëñàí ñóäàëãàà ÿâóóëàõ õýðýãòýé áîëíî. 12 ãîë íýðèéí á¿òýýãäýõ¿¿íèé õýðýãëýý, ºðõèéí õ¿íñíèé õàíãàìæèéí òàëààð ºðõèéí õ¿íñíèé õ¿ðòýýìæ ãýñýí á¿ëýãò òóñãàñàí áàéãàà. Õàðèí ýäãýýð ìýäýýëëèéã ãàðãàõûí òóëä ¯ÑÕ-îîñ îäîî ÿâóóëæ áàéãàà ºðõèéí íèéãýì, ýäèéí çàñãèéí ñóäàëãààíä íýìýëò ¿ç¿¿ëýëò îðóóëàõ, òóñãàéëñàí ò¿¿âýð ñóäàëãààã ÿâóóëàõ øààðäëàãàòàé áàéíà. Õ¿íñíèé àþóëã¿é áàéäëûí àñóóäëûã ñòàíäàðт÷ëàë, ëàáîðòîðèéí øèíæèëãýýíèé ¿ð ä¿íòýé õîëáîîòîé ¿ç¿¿ëýëòèéã õ¿íñíèé ÷àíàð, ýð¿¿ë àõóéí ¿ç¿¿лýëòýä îðóóëæ ºãüå. Àæëûã õýñãèéí ãèø¿¿í Á.Áèíüåý: 12 ãîë íýðèéí á¿òýýãäýõ¿¿íèé õýðýãëýýã õîò, õºäººãººð ÿëãàâàðòàéãààð ãàðãàõ õýðýãòýé. Ýäãýýð á¿òýýãäýõ¿¿íèé õýðýãöýý, õýðýãëýýã òîîöîõîä á¿òýýãäýõ¿¿í õîîðîíä îðëóóëàëò õèéãäýõ áîëîìæòîé þó. Àæëûí õýñãèéí äàðãà Í.Áàòñóóðü: Øèíý íîðì íü áàòëàãäààã¿é ó÷ðààñ ýíý àðãà÷ëàëûã ÝÌß-íû Õîîë ñóäëàëûí òºâººñ áàòëàñàí õóó÷èí íîðìîîð õèéñýí áàéãàà. Õóó÷èí, øèíý íîðìä îðóóëàëò õèéõ òàëààð áàéõã¿é. Õ¿íñíèé õýëòñèéí àõëàõ ìýðãýæèëòýí Ñ.Ýíõáàÿð: ͺºöèéã íèéë¿¿ëýëò ãýæ ººð÷ëºõ, õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèéã íýã á¿òýýãäýõ¿¿íä øèëæ¿¿ëýõ êîýôôèöèåíòèéã õàâñðàëòààð õàðóóëàõ ñàíàëòàé áàéíà. Àæëûí õýñãèéí äàðãà Í.Áàòñóóðü: ͺºö ãýñýí õýëëýãýýðýý áàéñàí íü èë¿¿ òîõèðîìæòîé áàéíà. Àæëûí õýñãèéí ãèø¿¿äýýñ ººð àñóóëò, ñàíàë áàéíà óó. Ñàíàë, àñóóëò áàéõã¿é áàéãàà ó÷ðààñ õóðëûã õààæ õóðëààñ äàðààõ øèéäâýðèéã ãàðãàæ áàéíà. ¯¿íä: 1. Ãèø¿¿äèéí äýýðõè õýëñýí ñàíàë, çºâëºìæèéã ñóäëàí ¿çýýä, àðãà÷ëàëä òóñãàõ 2. Õ¿íñíèé àþóëã¿é áàéäëûí ìýäýýëëèéã áèé áîëãîõîä øààðäëàãàòàé çàéëøã¿é õèéãäýõ ñóäàëãàà, öààøèä õèéãäýõ àæëûí òàëààð íýãäñýí òàíèлöóóëãà áýëòãýæ, õºðºíãº, ñàíõ¿¿ãèéí àñóóäëûã øèéäâýðë¿¿ëýõ àðãà õýìæýýã àæëûí õýñãèéí ç¿ãýýñ àâàõ 3. Õ¿íñíèé õàíãàìæèéí õóâü äýýð òàâüñàí áîñãûí òàëààð îëîí óëñûí òóðøëàãà áîëîí õàíãàìæèéí õóâüòàé õîëáîîòîé îëîí æèëèéí äèíàìèêèéã ãàðãàí ñóäëàæ, àðãà÷ëàëä ººð÷ëºëò îðóóëàõ ýñýõèéã òîãòîîõ 25


4. 5. 6.

ÝÌß, ÓÌÕÃàçàð áîëîí õîëáîãäîõ áàéãóóëëàãààñ ñàíàë àâàõ ¯ÑÕ-íû çîõèõ øàòíû õóðëààð õýëýëö¿¿ëýí, ýöýñëýõ Áàòëóóëñàí àðãà÷ëàëä äýýð ¿íäýñëýæ, ñóäàëãàà õèéæ, àþóëã¿é áàéäëûí çºâëºëä òàíèëöóóëàõààð áýëòãýõ.

Ïðîòîêîëòîé òàíèëöàæ, õÿíàñàí: Àæëûí õýñãèéí äàðãà, ÕÕÀÀÕ¯ß-íû Òºðèéí íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà

Í.Áàòñóóðü

Ïðîòîêîë õºòºëñºí: ¯ÑÕ-íû ÌÝÇÑÃ-ûí àõëàõ ìýðãýæèëòýí

Ì.Îþóíæàðãàë

26


methodology_027