Page 1

DDC 650.13 Ж -947

ФЦлГ

т

КИМ Y ЖҮН

ХОРВОО ДЭЛХИЙ УУДАМ ХИЙХ АЖИЛ ИХ БАЙНА


ХОРВОО ДЭЛХИИ УУДАМ, ХИЙХ АЖИЛ ИХ БАЙНА Техник редактор Л. Сожнлмаа Хянагч Д. Сугар Өрөлтөнд 1992 оны 4-р сард орж, Хэвлэлтэнд 1992 оны 8 р сард шилжиж7000 хувь За № 16 хх Үнэ тө мө Шинжлэх Ухааиы Хэвлэлийн «Эрдэм» пүуст хэвлов, Улаанбаатар. Нагдсэн үндэстний гудамж-19

хэвлэв.


Гудамжпы сонип худалдагчаас дэлхийя нэрт бизнесмен болсон Ким Ү Жүп гуайн туулсаи амьдралдаа тулГуурлан бичсэн энэхүү пом уншигч авхай таиыг бкзнесийн хорвоотой танилцуулж, зах зээлийн тогтолцоот олон өнгө аяс бүхий нийгмийн амьдралд зүг чигээ олоход та,нь туслах болно. Энэ ном 43 сая хүы амтай БНСУ-д нэг сая хувь хэвлэгдэн тус орны хэвлэлийп түүхэпд дээд амжилт тогтоосон төдийгүй англи, япой, орос, хятад, испани, мажаар зэрэг олон хэдээр арваад оронд орчуулагдаж буйн учрыг ч та бүхэн мэргэн оюун ухаанаараа тунгааи шүүх биз ээ. Бусад орны уншигчдын нэгэн адил эх хэлнээ уиших боломж олгохсон гэсэн сэтгэлдээ хөтлөгдои бид солонгос хэлнзэс эл помыг орчуулвай (эхний 16 хэсгийг Б. Лхагваа, дараах 20 хэсгийг Д. Жамьяндорж). Орчуулахад сэтгэл харамгүй туслалцаа үзүүлсэп монгол судлалч Кей Рө Ий гуайд энэ дашрамд гүп талархлаа илэрхийлье.

Орчуулагчид 1992 оны дөрөвдүгээр Улааябаатар

cap.


нэг Түух бол тэмүүлэн морөодогчдш'ш бүтрод МОТГ . Оорийн глслн уз:>л баримтдалтай хүи хлрэгтлй . Эдсийн дугпэлтийг би г а р г а д а г ............................................. Тааваараа банх хандлагаас а н г и ж н р ъ л .............................. Шидэт хүпий тухай у д г л р ................................................. Шог зураг болоп зар м л д з л ................................................ Миний амьдралд иолоодсөп х у м ү ү с ..................................... «Есөос аряан долооп цаг». «таваас хорип длгэн даг» . «Би эмэгтун хүп шуү д я э » ................................................. «Кафе ч брлов плапэ д л л » .................................................. Туухийя тавцап зүуп зугт шилжиж бацна . Нэг оройя хойр хоол ............................. Татш дуртай зүйл юу в э ? ........................................................ ХОЕР Хон ч хэлэхээ больчнхсоп болохоор бя хэлж байна . Бодсоноор ООЛДОГ хорвоо . . . I ..................................... Хошуучлаи маплайлагч .бологтуц ( ............................. Дэлхия бидпийг дуудаж байна ..................................... Гуп үпдзстэй мод бол ' . . . ‘' ............................. ....... Хлрзглэж, ариглахад учир-бий . ’ ................................... Гар хүрвлл торгуульдаг ....................................................... ДЭУ-гийн захирал болъс г э в э л ................................................ Бнд БНСУ-ын и р г э п ....................................................'. Амьдрал глдзг помыг у ш ц п г ч д а д ........................................... Хүмүусийп х а р ь ц а а .............................. ..................................... Олох, зарах а в ь я а с .................................................................... ГУРАВ Хорвоо ертөнц ууд|ам, хийх ажял их байна . Нлр хугарахаар . . . . ................................... Урамшил хайрла . ....................................................... Өдор унасаи мах а в д а г г у й ................................................. Өмчлвх үү, эзомдэх ү ү ? ................................................ Бүтээлч шдапсгош х ү ч ......................................................... Энл дайтай бол боллбо гэж үү? . . .. . . . . Эзэн ба зардыи ухамсар . . . . . . . . Нуугдсап авьяасьтг тань хэн илруүлж өгөх в м бэ? . Юмтай хун л болдоггүй . . . . . . . . Ам, ажлын нэгдэл бонон сэхүун з а н ............................ Төгсголкйн ү г ...................................................................


j

ӨМНӨХ YF

7 10

15 19

23 27

31 45 3? 43 47

51 55

59' 62 Go P.7 70 73

76 78 82

85

►8

93

101 106 ■07

110 112 115 118

120 122

126 129

Залуучуудтай савал .бодлоо хуваал1фхад ямагт хобр зүйлийн баяр баясал тордөг билаэ. Трдний зүгэос цэл залуу дасиы урам зориг, цэвэр яриун уззл бодол мэдрэх яадал эхиийх пь агаад орөөлөөс о»р туршлага юугаан тэдоид өвлүүлзп хуваалцах нь удаах нь болгоо. Тийм болохоор би залуучуудтай ярвлцах гойд. Дуртай. Өореө ч бм залуудаа томчуултай хүүрнэи хоөрох дуртай байсан бөгоөд тэдний ярнавд баялаг туршлагяас нь үүдэгг гареан амьдралып сургамж сургаал шингэостэй байдаг юи. Оиөө хэр сатгэлд тов тодхой хояопшш үлдсзи тэрхүү сургамж сургаалуудаао' амьдралъш вдшъ чиг баримжаа болсоп үпатэй үлгэр дуурпал байсаар л байпа. Ер ль амьдральш луужяп болсои сургаал үгс маш эпгшпт агаад зовхоп тэдгыр үг тоднйгоес түупий үнэ цэитдй утга учрыг ухаарч модэх.»д ,хяцуу. Т:)г::);>д ч мадэзжкйп нийтлэг үнзиий шипжтэй сургаал тусмаа сопсож буй хүнд соипрхол багатай байдаг. Гэхдаэ амьдралын явцад ямая иэг чухал асууддыг шийдох үадэс болох top л уед тэдгзэр үгс хлчиээц үиэ цаитэйг хүмуүс ухаардаг бплэа. Ахыадуудьш сургамжилсам үяэтэй сургаала&с сопсож Рсоогүйсэн бол би ч госэп амьдралдаа тодийчшод илүү алдаж яидэх байсап быз. Гатэл опөопгйп залуус маань ахмадуудынхаа үгийг хэр зэрэг авч байгаа бцлээ гэдгийг бодохлоор харамсах сатгэя тарөх юм. Тзгэх туемаа тздшщ хамрагдаж буй манай лургалтып байдлЬхг аваад үзэхэд бүх зүйл хэлбэрийн тодийд зууралдаж, ипшхэпэ бодит утга, үүргээ алдсаар байиа. Дөрвон зүйлт асуулт бзлтгэн зов бурууг нь тэр асуултын дэс дараалльш тоогоор бөглүүлэн шалгалт авах маягаар сургуульд элсүүлэх юм уу анги дэвшүүлэх зэргазр сургалтыя чанап доройтои, гор бүл, шшгмийн сургалт хүмүүжил байхтай үгүйтэй болж, жипхэнэ бүтяэлч хүнийг бзлтгэж гаргадаг тпйм сургалтыг хаапаас ч олж харахад хяцүү боллоо. Вүр ч харамсалтай вь амьдралып арвин баялаг туршлагатай ахмадууд хүртзл хүпд бэрхийг сорен туулЖ прсэн утга төголдор амьдролывхаа замналаас хойч үеийнхэндзз хэлж огохгүй бангаа явдал юм. Собл иргзшиаийн хегжлийн аясаар хэвлэл мэдээлзл, пом зохпо.ч их хэмжззгззр гарч буп авч янз бүрийн чиглэлаэр туулсап амьдралынхаа сургамжаа залуу үешшхэндээ уламжилж буп хүп даидүү доөн байпа. Bui] бүхпий мороөдол, хүсэл тзкүүлэл болсон хүүхэд багачууддаа тапилцуулах зорплгоор биеэрээ амеагк мэдзрсэн туршлага, сургамжрйнхаа хасэг бусаг хэлтэрхийнүүднйг эвлүүлэх юысан хэмэзп ортноэс бодож ирсон хэдий ч саваспаас хотзрсзигүй, бас ч үнэидэа зав чолоө гарахгүй байсаор өдвй хүряээ. Урьд амнөх үеэсээ илүү их сэтгэлийй- Танхаэ, эрч хүч гаргап ДЭҮгяйн холог опюцпы үйлдвзрнйи ажлыг хэвийн болсохоор би одоо Окфо-д ирээд байпа. Өглөонөос орой хуртэл үйлдвэрү^үдээр хэсэн ажплчидтай байсаар баитал одөр иэг л мэдэхзд нүд ирмэх зуур өигорчиХ юм. Түүиийхээ дараа бас пүуснйнхаэ холбогдолтой бусад зүилсээ амжуулчихаад байрандаа иргк хойш тавигдсап ажлуудаа сая яэг дуусгачвхаад еанаа Оодлоо тувгаан эвлуүлж сучгаа нъ энз.

о


Ердийн үед бол надад ийм зав ч олдохгүй байсан биз зэ. Эяэ цагийг ашиглаж бодож сана;-к явснаа чимх чимхээр нухап эвлүүлэх боломж гарч буй учраас их бага ямар нэг хэмжээгээр хэцүү ч гэлээ Окфо-д олдож буй энэ завшаап надад тупчиг ашиг тустай болж байна. Цонхон тушаа тусах Окфогийн тохойн усанд тольдон буй сарны гэрлийг ширтэн тэигэр бүүр түүр хаяаран шуугдаж үүр цайх хүртэл нэхэи саиагалзаж эмхэлсэн бодол санаанууд дотроос өсөн торпиж буй хойч үеийнхэндээ уламжлахсан гэсэн захиа үгсийн минь өчүүхэн хэс*; гүүд болсоя эпэ ном тэрхүү бодлын хэлхээнүүдийн цуглуулга болж бүтеэн авай. Үйлдвэр худалдаа эрхлэгчийн хувьд голдуу энэ ажлынхаа явдад өөрийн биеэр хүртэж мэдэрсэн зүйлс, амссан сургамжаа та нартаа захих захиасынхаа голыг болголоо. Залуучууд бол ямагт пшпэ сэргэт зүйл рүү тзмүулэн давших шинж чанарыг эзэмшсэн байвал зохино. Бас алсыи тодорхой зорилготойгоор ирээдүйгэз угтах ёстой. Түүпчлэп залуучууд пэн түрүүнд бид б^гд гэсэп хамтач үзэл сапаа, ухамсартай байх учиртай. Тэгж баймаажип бидний хойчийг залгам;килж чадпа. Миний хэлэх гэсэн зүйлийн хамгийн гол цом үүпд л байгаа юм. Залуу хүн бол ямагт ирээдүйг бзлтгэгч хуч мөн. Манай маргаашийп нийгэм ямаршуу дүр торхтэй болох пь бүх талаар өнөөгийн залуусын:, оюуя ухаанаас шалтгааляа. Хатуу хүтуү байж мэдэх миний үт одоохондоо залуучуудад хоцрогдсоп байдлаар ойлгогдож болох юм. Гэвч хэзээ нэгэн цагт миний зөвлөлгоо тус пэмэр болоосой хзмээн хүонзм. Хойч уенйг үүрэх залуу үеийнхэндэо зориулап амьдралын аяхны цагаан толгой бичсэнийгээ би онцгой үр дүптой зүйл хэмээн бодож байяа. Хүүхэд багачууддаа ямагт саруул сайхаи, жавхлан тогс өсөхийг билэгдэн өрөөсөн сэтгэлээ бас хаэдтатган үүпд шингэзвзй.

1989 оны тавдугаар cap, Окфо, Ким Ү Жүп


нэг 1 \ Ч ТҮҮХ БОЛ ТЭМҮҮЛЭН МӨРӨӨДӨГЧИИН БҮТЭЭЛ МӨЫ Миний сурагч ахуйн амьдрал ядуу зүдүу байсан. Ганц би ч биш ер нь тэр үеийнхэн бараг цөм тийм байсан юм. Манай улсын нэг хүнд ногдох үндэсний орлого тэр үед 50 доллар хүрэхтэй үгүйтэй байв. Таван мянган долларт дөхсөн эдүгээгийнхтэй харьцуулахад бидний амьдрал хэр зэрэг хүнд байсныг төсөөлөхөд түвэггүй байгаа биз дээ. Ядуу зүдүү хүн одоо ч байдаг гэлээ, тэрүед нийтээрээ үнэхээр үгээгүй хоосон байсан юм. Манайх тэгэхзд Жанчүндонд байсан бөгөөд сургууль байрладаг Шинчоноос гэр хүртлээ (3,5 км зайтай. орч.) үргэлж явган явдаг байж билээ. Улаан мөнгөгүй хэрнэз харин би хүсэл мөрөөдлөөр лдүүрэн явдагсан. Шөне дөл болтол номын санд сууж байгаад гарч ирэхэд аль эсвэл тэртээх гэр лүүгээ сажилж яваад гэнэт шөнийн тэнгэрийг ширтэн ажихад давжаахан цээжийг минь дүүргэдэг байсан мөрөөдөмтгий дэврүүн сэтгэлээ одоо хэр би мартдаггүй. Тэр үед замбуулин хорвоо зөвхөн минийх ч юм шиг, түүнийг алдлаад авчихаж болмоор ч ер болохгүй бүтэхгүй юм гэж үгүй шиг л санагддаг байлаа. Үргэлжид ядуу зүдүү байсан хэрнээ харин түүндээ гуньж гутарч байгаагүй. Надад юу юутнаас үнэ цэнэтэй залуу халуун нас байсан бөгөөд түүний минь бэлгэ тэмдаг болсон аугаа их хүсэл тэмүүллээр буцалж явдаг байсан би. Тийм болохоор юу боллоо ч гэж сэтгэлээр унах билээ дээ. Залуу хүнд зайлшгүй байх ёстой эрхэм чухаг зүйл олон боловч тэмүүлэл мөрөөдөл шиг үнэ цэнэтэй зүйл ер үгүй. Амьдралаар хичнээн тарчиг тааруу ч хүсэл тэмүүллээр дүүрэн хүн огтхон ч ядууд тооцогдохгүй. Хүсэл тэмүүлэл ихтэй байх тусам төдийчинээ бая,н байдаг. Юу ч үгүй атлаа сэтгэлээ тэжээх тэмүүлэл мөрөөдөлтэй, юунд ч үл атаархах тийм үе бол залуу нас.


Түүх бол тэмүүлэв мөрөөдөгчдийнх болой. Тэмүүлэл, мөрөөдөл бол амьдрал орчныг хувьсган ёртөнцпйг өөрчлөх хүч мөн. Хүсэл тэмүүлэлтэй хүн, хүсэл тэмүүллийг төрүүлэгч нийгэм, хүсэл тэмүүллийг эзэмдэгч тийм үндэстэн дэлхийн түү хийн гол эззн болж чадна,- Нарт хорвоог бүтээлчээр элээгй хүмүүсийн дотор мөрөрдөл, тэмүулэлгүйгээр залуу насаа өнгөрөөсөн хүн бий гэж үү? Залуучууддаа хүсэл тзмүүллийн үрийг суулгаж өгөөгүй тийм улс орои хорвоо дэлхийн түүхийг яаж урагш нь хөтлөлцох билэз дзз? Америк 200 жнлээс илүүгүй богинохон түүхтэй хэрнзз одоо дэлхийн түүхийн гол хандлагыг тодорхойлж явна. Түүид хүргэсэн гол хүч нь аугаа их хүсэл тэмүүллийг төрүүлж өгснн анхны.тзр шинийг эрэлхийлэх үзэл санаа байсныг бид сайн мэддзг. Залуу нас бол бүтээх хүсэл тэмүүллззр ид оргилуун үе. Тийм хүсэл мөреөдөлтэй болохоороо ид хав гялалзаж, тийм хүсэл тзмүүлэлтэй учраас залуу нас илүу чухаг үнэ дэнтэй байдаг. Хүсэл тэмүүлэл үгуй бол залуу хүп биш. Учир юун хэмээвэзс хүсзл тэмүүлэл бол залуу насмы гол учир утга, үндсэн шинж чанар бөгөөд залуу нас өөрөө тзр аяараа хүсэл >тэмүүлэл юм. Залуу хүнд байгууштай зайлшгүй шинж бол гарцаагүй энэ мөн. Гэтзл суүлийн үед яагаад ч юм бэ залуусын маань крээдүй өөд тэмүүлэх хүсэл тэмүүлзл алдарч байгаа тухай үг сонсогдо.х боллоо. Мөн хүсэл тзмүүлэлтэй нэг нь түүнийгээ зөвхөн өнөе маргаашдаа зориулах боллоо \гэсэн яриа ч гарах болов. Би үүнийг худал цуу байгаасай гзж хүснэм. Үй түмэн залуусын ганц иь ч гэлээ №йм байх юм бол үнэхээр харамсалтай хэрэг гэхээс өөрөөр хэлэх үг алга. Өөрийнх нь хувьд ч. эх орныхоо ирээдүй» телөө үүрэх хариуцлагынх нь хувьд ч тэр. Хүсэл тэмүүлэл тэр хүнийг, түүний зан төлөв, эжил алба хувь заяаг хүртэл шийдзх нь олонтаа. Тэр шинжэзрээ хүсэл тэмүүлэл бол хевж яваа хелөг онгодны залууртай адил. Үл ажиглагдам өчүүхэн төдид зүйл боловч аварга том хөлөг онгодны зүг чигийг ‘жолоодогч нь үл үзэгдэгч Дэрхүү өчүүхэн жижиг залуур билээ. Тийм болохоор хүсэл тэүулэл* гүй хүн залуургүй хөлгөөс ялгаагүй. Залуургүй хөлгийг төсөөлөөд үззгтун. Залуургүй хөлөг чиг баримжаагаа алдан хөвөхийн адилаар тодорхой хүсэл тэмүүлэлгүй хүн бас л зорилгогуйгзэр сажилж яваад мухардахад хүрнэ. Буруу тнйш хөтлөгдсөн хүн бас мөнеех хүсэл тэмүулэлгүй хүнтэй адилхан аюултай. Meii зөвхөн хувийн жаргал хөөн өнөө маргаашаа бодсон хүн ч гэсзн бас огтхон ч хүсэл тзмүүлэлгүй хүээс өөрцгүй харамсалтай. Тийм хүн залуу насныхаа үнэ цэ-

,

i , > \ , 1' 1

|


ihihi

id iHuii 'I tiii.'iiоогүй яваа хэрэг. Залуус та карт хусэл Мм|и1)1'1мл fniii Гц1:4 дээ, Бий аваас та нар чухам юу хүсэж. Mn|tt)ii/ifMv нмна, ')үүпийгээ баяжуулан хэрэгжүүлэхийг хусье. S\< I ) ) 1мү\л-)л аалуур лугаа адил болохоор тзрхүү хүсзл * 'viүу.I I | чцщ. хнтлөн зорих амьдралым хелөг чннь хөвөн п. | in, 1.1 • болтугап. I .iiiiiti сня иопы хөрөигетзй, тавхан ажилтантайгаар ДЭҮ W II би апх их л том юм бодож нээсзн. Тэр нь юу гэвэл .iwini үйл ажиллагаагаа^аа улс нийгмийнхээ хөгжилд ич, iiiwip оруулна гэсэн бодал байсан юм. 'Хуучин кэг муу »|,1иц|||||| мчн буланг cap бүр түрээсээр авч ажлынхаа өрөө ц|'111Х'ид хэмээс хзтэрсэн юм.бодож гараагаа- эхэлсэн. ХүU минь биеллээ олж манай пүүс төдөлгүй томрон, 10 жил |(1\од тэр үед улсын хэмжээнд хамгийн томд тооцогдох .иЧчай болсон. Одоо Сеулийн төмөр замын төв буудлын , t fiaftraa ДЭҮ—гийн төв бол тэр. Д!*)Ү—гийн тэр төвийг барьснаар би тун буруу юм хнйж , г>ж анх гэмшдэг байсан. Тэр,хөрөнгөер үйлдвэр барь• бол их хэшкэзний бүтээгдзхүүн гаргаж улс оркыхоо эдийн .ьтийн хэгжилд төднйч-имээ нэмэр хандив оруулах байж дээ | j}k бодогдсон юм. Тэгээд бас үл хөдлех хөрөнгө болох энэ him бакшинд дэндүү их хөрөвгө оруулсан байна гэсэв зэмлэл улэ-х болов уу гэж багагүй сэтгэл зовж байсан. Гэвч тэр t ;лоо орхии шинэ зүйл рүү' хүсэн тэмүулж эхэлсэн. Тэр нь уг байшингаа ажилтнуудаараа дүүртэл нь пүүсээ томсгоё гэсун санаа байсан юм. Эхлээд бүтэшгүй мөрөөдел мэт саиагдаж байсан нь үнээн. Гэвч зяэ хүсэл минь тавхан жилээс хэтрэлгүй хэрэгжсэнЭдүгээ ДЭҮ—д ажиллагсдын тоо 100 мянга гарч байна. Хэрвээ бүгдийг нь оруулйа гэвэл ДЭҮ—гийн одсопшн төвпйн дайтай гурван байщин лав л хэрэгтэй болох байх. Одоо би өөр шимэ зүйл рүү тэмүүлж байна. Энэ нь Hacan эцэслэ-хийнхээ өмнө дэлхийд хамгвйн сайн чакарын нэрд гарсан бүтэзгдэхүүн үйлдвзрлэх явдал юм. ДЭҮ—г хөгжүүлэх явцдаа би Дэлхийн дээд амжилтыг хэд хэдэи удаа тогтоосон. ДЭҮ—гийн хөлөг рнгоцны, Пусаны оёдлын үйлдвэр' хэмжэзгээрзэ дэлхийд хамгийн том бөг&өд цуултсан •бөс барааг ч хамгийн их гаргасан. Гэвч бид чанараараа дэлхийд толгой цохих бүп-зэгдэхүүн гаргаж хараахан чадахгүй байна. Хаана ч зс андах ямар нэг зуйл хийддээ л Хийнэ. Би үүнийг л хүсэж мөрөөдеж явна. I Үзэг хийх юм бол «фаркер», 'фото аппарат бол «никон» шиг, наанадаж Ким Ү Жүнгийн хийсэн тэр бүтээгдэхүүн хамгийн сайн нь гэсэн үг сонсох нь миний хүсзл мөрөөдөл.


Мэдээж энэ хүсэл мөрөөдөл минь одоохондоо хэрэгжихэд хэцүү биз. Чадварлаг сайн хүн бэлтгээд ДЭҮ гэдэг'знэ том пүүсээ түүнд шилжүүлж өгсний дараа л биелэх болов уу. Үүнээс илүү надад хүсэж мөрөөдөж явдаг бас нэг юм бий. Аж ахуйг хөтлөх хүндэтгэл хүлээснийхээ хувьд Ким Ү Жүн гэдэг нэрийг дуурсгах нь миний хамгийн том хүслэн. Мөнгө ихтэй баян хүн гэх магтаал би сонсохыг хүсэхвүй байна. Манай оронд аж ахуй эрхлэгчднйг ер хундэлж байгаагүй. Хүндлүүлэх нь бүү хэл хария ч ад шоо үзэгдэж ирсэн. Үүнд мэдээж янз бүрийн шалтгаан бий. Нийгмийн дотор хүндэт-. гэл хүлээх дэв зэрэг албан хаагч, тариачин, аж үйлдвэрийнхэн) худалдаачид гэсэн дараалалтай явж ирсэн Күнзийн сургаалын амь бөхтэй уламжлалын уршиг нөлөө ч бий байх, ямар ч аргаар хамаагүй зөвхөн баяжихын хойноос шунахайран хөөцөлдөж ирсэн аж ахуй эрхлэгч хэд хэдэн хүнд ч үүний хариуцлага зохих хэмжзэгээр ноогдох ёстой Үйлдвэр, худалдаа эрхлчгчид болохоороо эрдэмтэд ч юм уу урлагийнхан шиг тийм хүидзтгэл хүлээж чаддаггүйн учир юундаа байдаг байна вэ? Би баян чинээлгээрээ бус, мэргэжлийи аж ахуй эрхлэн хөтлөгчийн хувьд дурсагдаж явахыг хүсдзг бөгөөд миний эцсийн зорилго, хүсэл мөрөөдөл бол аж ахуйн ажнлтныг ч хүндэлж үзэх тийм уур амьсгалыг нчйгэмд бүрдүүлэх явдал юм. Түүнийхээ төлөө би өнөө хэр уйгагүй зүтгэж явна. Та бүхэн ямар нэгэн юм хүсэж мөрөөдөж байна уу? Хэрэв тийм бол юу хүсэж мерөөдөж явна вэ? Хүсэл мөрөөдөлгүй залуу хүн бол залуу хүн биш ээ. Залуу насны үнэ цэн хүсэл тэмүүлэлдзэ байдаг. Хүсэл тэмүүлэл, мөрөөдөлтэй бпймаажин залуу байдаг. Түүх бол тэмүүлэн мөрөедөгчдийн бүтээл мөн.

ИИРПЙИ (ГЭСЭН ҮЗЭЛ БАРИМТЛАЛТАЙ ХҮП ХЭРЭГТЭЙ l /i Оү х'»п өөдрөг үзэл бодолтой юу, аль эсвэл гутрангуй Y'lt/I Полилтой ;юу? |()м бүчнийг эсрэг тэсрэг хоёр хэсэгт туйлшруулан хуЩй1 Him iiro.Mion юм ер!үгүй. Заавдл ч үгүй зааглах шаардiir ir n li HIM, б(|Д бн лав өөдрөг үзэл бодолтны тоонд орно. KlIIIMIMII ЧД I 1Ж впгөрөөхдөө хүнд хэцүү зүйлтэй бишгүйдээ к Ы Диж fillllrilll хздий ч тэр бүрийд би өөдрөг сэтгэлээорЙИ үлнн ү«үП бмлзэ.

Й


Байнга гадаадад явах зуурт минь «эг удаа овгоц гэнэт газардсан, бас нэг удаа газраас тасран хөөрч байсан онгоцон дотор гал гарч мэгдэн сандарцгаасан боловч үхчих байх гэж аль алинд нь санаа зовоогүй. Би иймэрхүү л өөдрөг үзэлтэй хүн. Ямарваа нэг хямралт зүйлийг эцсийн шатандаа хүрээгүй, хямралт үедээ байна гэж үздэг миний бодол төрөлхийн өөдрөг үзлээс мцнь урган .гарсан бололтой. Аж ахуйн ажил бол зарим талаараа орчин тойрныхоо нөхцөл байдалтай үхэх сэхэхээ үзэх шахам хийх тулалдаа» юм. Үйлдвэр. томрох тута^-л^лалдааны тоо олширч, гарз гарлага ч бас ихсэх нь - гарцаагүй. Хэрвээ аж ахуйн эзэд үүнд сэтгэлээр унаж гутраад байх юм бол цаашдаа өсөж дэвжихэд хэцүү. Алдагдалд орсон үйлдвэрийн газруудыг би олныг авч хөл дээр нь босгон хэвийн болгосон өөрийн гэсэн туршлагатай боллоо. Тийм үйлдвэрийн газрууд бол бусад хүмүүс аль хэдийнэ орхиход хүрчихсэи газрууд байдаг. Эзэн нь ч салахын түүс болж, херөнгө оруулахаас банк татгалзаж, түүгээр ч зогсохгүй эдийн засгийн бодлого эрхлзн явуулдаг засгийн газар ч ажиллуулахаас бүр татгалзах янзтай болчихсон байдаг. Ингэж татгалзах нь мөнөөх гутрангуй үзэл мөн. Бусад, хүмүүс ажиллуулахаас татталзаж олон жил алдагдалтай явж ирсэн үйлдвэр миний гарт орж ирэхээрээ богино хугацаанд хэвийн болж ашигтай үйлдвэр болон хувирдаг. Гадаадын хэвлэл мэдээллийнхэн надаас хамгийн их шохоорхон сонирхдог асуулт чухамдаа энэ. Энэ талаар өгөх тодорхой хариу надад бий. Юу гэвэл, «Алдагдалд орсон үйлдвэрийн газраа хаадаг тэдгээр хүмүүс болохгүй бүтэхгүй талаас нь тооцоолж байхад би болгож бүтзэх талын тооцооноос эхзлдэг». Манай пүүсийнхний дотор намайг ямар нэг шинэ ажил хөндөх юм уу аль нэг оронтой шинэзр худалдаа хийхзд болгоомжлохоо урьтал болгодог хүмүүс одоо хэр ^өөнгүй бий. Хятадад хөргүүлийн үйлдвэр байгуулахад дэмжихээсээ татгалзсан нь их байсан бөгөөд Унгарт зочид буудал барихад ч бас адилхан, Зөвлөлтөд зах зээл нээхээр Москвагаар орж гарч байхад бас л тийм байсан. Хамт ажиллагсад ийм байхад бусдын тухайд бүр ч ярилтгүй. Банк юм уу засгийн газар болгоомжилж> өрсөлддөг үйлдвэрийн газрынхан тэр ч бүтэхгүй ээ гэсэн яриа улайн, дайм дэгдээж биднийг тэнд нэвтрэн орохоос сэрэмжилдэг байв. Намайг Хятадад очоод баригдаж гэнэ, Солонгосын засгийн газрынхаа дургүйг хүргэчихсэн учраас Хятадад орж ажиллах нь бүтэхгүй болж гэнэ гэх мэтчилэнгээр хачир нэмсэн цуу хүртэл Японд тарсан байв.


Тэглээ гэ^д би бодлоо өөрчлөөгуй. Өөрийн гэсэн тооцоо үидзсяэлтэй байоан учраас тэр. Болох юм гэсэн итгэл найдвагыг эхэлж баттай' олж авсныхаа дараа түүнийгээ хэрэгжүүлэхийн тулд давын өмнө амжуулах зүнлс юу юу байхыг бм нарийвчлан тооцоолдог. Хүн хүч, технологи, хөренгө менгө, машин техник эдгээр нь ямар ч ажлын ззплшгүй хүчнн зүйлс мөи. Эдгээр зайлшгүй хүчин зүйлетэн удирдан зохион байгуулах чадварыг хослуулбал ажил эхлэх вь тэр. Тийм болохоор «бүтэхгүй байж магадгүй», «хохпрсл гарвал яах вэ?» гэх мэтээр хаширлахаа урьтал болгодог хүн аж ахуйн томоохон ажилтан байж таарахгүй. Аж ахуйн эрхлэгч хүн үзүүр гарвал уяагаа хүргэж сурах хэрэгтэй. Аж ахумн ажил бол нэг дэзр нэгийг нэмж хоёр болгох биш5 нэгнйг арав, арвыг зуу болгон арвижуулж болох ид шидэт тооцооны ажнл, Арван жилнйн өмнө бп Умард Африкдйн Суданд автомашины дугуйны үйлдвэр барьсан. Энэ төсел манай улсын уйлдвзрийи хувьд гадаадад хэрэгжүүлсэн анхных нь байсны дзэр манай пүүс дотооддоо дугуй үйлдвэрлэсэн туршлага байгаагүй болохоор санаа зовсон ү;г дуүлдах нь их байсан боловч би аанай болох талаас нь тооцоолж эхэлеэн юм. Яагаад гэвэл Суданд дугуйны хэрэгцээ их, автомашины дугуйны үйлдвэр байхгүй, гадаадаас өндөр үнэтэй дугуй авч хэрзглэдзг байсан гом. Тзр тусмаа нутаг дэвсгзрийнх нь 80 гаруй хувь элсзн цөл, хотууд нь хоорондоо маш алслагдсан болохсор хот хоорондын тззвэр автомашинд дулдуйдахаас өөр аргагүй байдалтай байв. Тэгээд ч Суданы өмне зүгт нефтийн том хэмжээний орд илэрсэн тухай мэдээг би америкийн итгэлтэй нэгэн түшмэлээс авчихсан байсан юм; Нефть олборлох юм бол эдийи засгийд, дар хэмжээ ихсэж, здийн засгийн х.үрээ тэлэх тутам автомашины хангамж нэмэгдэх нь тодорхой. Машин зөвхен ганцаар нэмзгдлээ гэхэд’ дугуй тав хэрэгтэй болно Ялангуяа халуун злсэнд дугуй өөр ямар ч нехцөлтэй газраас хавыүй хурдаи элэгдэх нь гарцаагүй. Энэ үед би тооиоогоо «зах зээл»—ийн хувьд ашигтай гэдгээс эхэлсэн юм. Эцзстээ миний тооцоолсон боломж биеллээ олж, барьсан тэр үйлдвэр одоо хэр зогсоо зайгүй ажилласаар байна. Энэ хооронд хэд хздэн удаа өргөтгөл хийсэн хэрнээ Суданд манай үйлдвэрнйн дугуйг авах гэж мөвгөө урьдчилж тушаах хүртзл хэмжэзнд хүтрээд банна. Аль болохоор юмаид өөдрег хавдаж бзйх нь дээр. Болох л юм бол юуг ч бай болох талаас нь үзрх хэрэгтэй. Солонгосын ирээдүйд би ихэзхэн өөдрегөөр ханддаг хүн. Амсаж туулсан амьдралтайгаа жишиж узэхач Яоломгос гайх12


млар лурдан хөгжиж байна. Мен бидннй хойчийг залгамжлах залуучууд маань хичнээн сайхан төрөе вэ! Наад зах иь бие бялдрын хувьд гэхэд л лав тийм болж. Бидний үед өлөн зэлмүүн өссөний харгай ч юм уу, халуун ханзан дэдр сууж хичээл хийдэг байсан болоод ч тэр үү олонх нь өсгөлүүн биш байлаа. Наманг сурагч байхад 1 метр 80 сантиметрийн өкдөртэй бол лут өндөр хүн гэгддэг байсан бөпэөд дунджаар 1 метр 60 сантиметр хэртэй байсан үе^Сүүлннн үеийн сурагчдыг бидний тэр үеийнхтэй харьцуулахад дунджаар 10 сантиметрзэс нлүү өсгөлөн болсон юм уу гэлтэй байна. Зөвхөн өндөр болсод зогсоогүй бнеэр бадриун, сургуулийн дүрэмт хувцсыг чөлөөтзй болгосноос.хойш дунд сургуулийн ахлах ангийнхиыг сурагч уу, насанд хүрсэн хүн үү гэдгийг гаднаас нь хараад шууд ялгахад хэцүү болжээ. Бидэн шиг өлөн зэлмүүн, мөр бүтэн биш өсеен үеийнхэн улс орноо едий зэрэгт Хүргэсэн юм чинь ингэж гздэс цатгалан сайхан өссөн эрүүл чинрэг залуус үе залгамжлан эх орноо аваад явахлаар ямар сайхан болох бол. Би эндээс асар их боломж бололцоог олж харж байна. Хүчяйг минь сэлбэн ундрааж байна. Гэхдээ бололдоог бодит байдал болгон хэрэгжүүлэхийн тулд урьдчилан сайтар хангавал’зохих нэгэн чухал зорилтог шалгуур буй. Тэр нь чухамдаа гаднах ©сөлт еөрчлөлттэйгээ нийцэх дотоод агуулта юм, ,, Хэлбэртэйгээ агуулга нь дүйхийг бид хэлбэр агуулгын нэгдэл. гэдэг. Өсөж өндийхнйнхөө хэрээр их үйлс сэтгэн бүтээж, байргашихыпхаа хэрээр хэрсүүжин хатуужих ёстой. Тэгж баймааж нь хзлбэр, агуулга зохнцно. Гаднаа гяланцаг. дотроо паланцаг болохгүйн тулд амьдралын өөрийн 'гэсэн үзэл баримтлалтан байхыг бй та нарт зөвлөж байна,. Үзэл баримтлал гэхлээр учиргүй хэцүү зүйл гэж үзэх хандлага байдаг. Амьдралын үзэл барнмтлал гэдэг бол санаснаас тийм хэцуу зуйл бишзэ. Ямарваа юманд өөрийн гэсэн тодорхой үзэл бодолтой хандаж тэрхүү узэл бодол таиь имйгмийй хргжилд тус нэмэр болох аваас бодох нь тэр. Жишээлэхэд амьдралд хөлөө олоход тань тулгуур болох ертөйцнйг үзэх тодбр’ хой байр суурь эззмшсэн байх хэрэгтэй, Менгө олоод түүиййгээ зарж, хэрэглэх тодорхой зорилго чиглэлтэй ба"йх1ёстой, Улс орноо дээдЛэи сүслзх иргэн хүний сзтгзлтэй байх учиртайгаа ямагт санаж язах ёстой. Эдгээрийг ёсчлон сахиж явбаас ямар ч ажил алба хашлаа гэсэн ноцтой алдаа зндэлд орохгүй байх аа. Залуу хүн боломж бололцооны эх укдарга мөн. Залуу нас тэр аяараа өөрөө боломж' бололцсо. Гэхдээ тэрхүү ббломж бололцоондоо улайран хорхойтохынхоо өмнө өөрийн 13


гэсэн үзэ^1 баримтлалтай болж авах нь юу юунаас чухал. Тэр утгаараа1би өөдрөг үззлтэн боловч өнөөгийн . боловсролын системийн бодит байдалд их бага ямар нзг хэмжээгээр гутрангуй ханддаг хүмүүсийн нэг. Солонгосын боловсролын систем мэдлэг олгохын хувьд чамгүй боловч тал бүрийн төгс чадвартай боловсон хүчин бэлтгэх талаар тун дулимаг учраас тэр. Үүнд янз бүрийн учир шалтгаан бий бөгөөд базаад хэлэх юм бол бичигдсэн дөрвөн асуултын аль нь зөв болохыг асуултын дзс дарааллын тоогоор хариулуулах маягаар элсзлтийн шалгалт авдаг сургалтын систем, гэр бүлийнхний илүүд халамж анхаарал, ахмад үеийнхэн залуучууддаа нийгмийн хүмүүжил олгох талаар бараг юм хийдэггүй зэргийг гбл шалтгаав гэж болно. Би боловсролын салбарын мэргэжилтэн биш, сургууль төгсгөсөн оюутнуудыг пүүстээ авч тэдэнтэй хамт үйлдвзрлэл явуулдаг аж ахуйн ажилтан төдий хүн. Хөдөлмөрийн эах зээлийн томъёоллоор бол сургууль, :гэр бүлийнхэн ажиллах хүчээр пүүсийг «хангагч». уйлдвэр аж ахуйн газрууд тэднийг «хэрэглэгч» болдог. Хэрэглэчийн байр сууринаас үзэхэд ажилд орж ирж байгаа хүмүүст сэтгэл дундуур байх явдал багагүй гарах юм. Юуны өммө залуучууд дэндүү өрөөсгөлдөж өиөө маргаашийн ашиг сонирхолд хэт автах хандлагатай байх юм. Тэгээд ч тэгдэг юм уу хийсэн өчүүхэн юмандаа сэтгэл нь дорхноо ханачихдаг. Бэрхшээлийг даван туулах дайчин эрмэлзлээр дүүрэн байхын оронд амарчлах талыг харж( ажиллах газраа сонгохдоо ч өөрийи гэсэн үзэл бодлыихоо үүднээс шийдэхээсээ ажиллах нөхцелийг урьтал болгоод байх юм. Сүүлийн үед орсон ажилтнуудыг аваад үзэхэд үндсэн мэргэжил ер хамаагүй, 80 гаруй хувь нь Д ЭҮ гнйн хувьцаат үнэт цаасанд дурлацгаасан байх юм, Хувьцаат унөт цаасны биржийн ажил бусад албадтай харьцуулахад одоогоор нэмэлт цалин арай ихтэй тал бий. Энэ нк үнэт цаасны зах зээл тэлж, үнзт цаао эзэмшигчид олшнрч, үнэт цаасны биржүүд бие биенээсээ өрсөн ажиллах хүмүүс олж авахын тулд нэмэлт далинг нь өсгөдөгтэй холбоотой юм. Энэ бол түр зуурын төдий зүйл. Хэдэн жилийн өмнө хилийн чанадад барилга байгууламж барих ажлын хөлс хадаад өгмөгц барилгын ажил руу хошуурцгааж байсан бөгөөд түүнээс өмне машины уйлдвэр лүү хуйларцгаасан удаа бий. Гэхдээ ашйг орлого гэдэг бол тодорхой хугацаанд эргэлддэг жамтай. Өчигдөрхөн сайн1байсан ажил өнөөдөр дорддогчлон өнөөдөр орлого ихтэй байсан ажил маргааш орлогогүй болох тал бий. Сүүлийн үед хилийн чанадад барилга байгууламж барих ажил саармагц урьд нь нүүдлийн шувуу щйг


барилгыи ажил руу хуран цуглагсдын дотор сонирхол нь буурсаи хүмүүс олширлоо. Тэгэхлээр өнөө маргаашийн ажлын нөхцөл тэгтлээ чухалчлагдах учир баймааргүйсэн. Ирээдүйгээ зөвхөн өнөө маргааш дээр тохох нь мөрийтзй тоглох'гой адил осолтой хэрэг. Хардн ухаалаг хүн бол нрээдүйгээ сэтгэлдээ төсөөлөн товлосныхоо д^раа түүндээ тохирох ажлаа сонгох учиртай. Сэтгэлийг минь зовоож байгаа бас нэг зүйл бол хувиа хичээх үззл хэтэрхий газар ‘ав$ан явдал юм, Аминч үзэл 1 ^оволзон бургилаад ирэхлээр нийгэм эсэн шуугидаг. Өөр хоорондоо хямралдан өөртөө л зоорилоод байвал эе эв эвдрэхийн цоидон. Хар амиа хоохойлох сэтгэл нийгмийг*бузарлан, аль » нэг улсын хомхой шунал ’ дайн дэгдээхэд хүргэдэг түүхэн сургамж бий. Энэ тухай завшаан тохиолдох бү^ийдээ би дахин дахин сануулдаг. Хэдзн жилийн өмнө багш нарт яриа хийж өгөөч гэсэн урилгыг ёсоор болгохдоо яг л знэ үгээ хэлж байсан. Өнөөдөр ч гэсэн эх орон нэгт багш сурган хүмүүжүүлэгчиддээ хандаж «Дээр үед бид үүрийн зургаагаас шөнийн арван хоёр цаг хүртэл дөхрөлтгүй ажиллацгаадаг байсан. Бид галзуу юм шиг ажиллаж түүнийхээ ачаар өнөөдөр энэ зэрэгтэй амьдрах боллоо. Гэхдээ бид зөвхөн хүвиа борлуулж довоо шарлуулах гэж тэгтлэз зүтгэсэн юм биш ээ. Ажлын амт щимтийг мэдэрч, улс орныхоо хөгжил дэвшилд хувь нэмрээ оруулах эх оронч сэтгэлдээ хөтлөгдсөний үрээр ингэж хөдөлмөрлөсөн юм. Хэрвээ бидний үеийнхэн амин хувиа хичээх үзэлд автагдсан юм уу эсвэл биеийн амрыг харж залхуурсансан бол улс орбн маань өнөөдрийнх шиг хөгжнлд хүрч чадахгүй байсан нь лавтай. Бид амьдралын гүн ухаанд Дутуу дулимаг ч гэсэн суралцсан үеийнхэн. Амьдралын ийм гүн ухааны голыг багш нар маань зааж ухааруулсан юм1 шүү» :гэж дахин хэлмэзр байна. г ЭЦСИЙН ДУГНЭЛТИЙГ БИ ГАРГАДАГ Шээж байгаа хүүхдийн дүрст баримлаараа алдартай Бельгийг та бүхэн сайн мэдзх байх аа. Бельги. Недерланд, Люксенбург энэ гурван орны дундаас Бельги .нь хүн амын иягтрал их, газар нутаг багатай хэдий ч эдийн засгийн хүч чадал сайтай европыи тэргүүний хөгжилтэй орды нэг. Умард Атлантын эвсэл (НАТО) болон Европын Хамтын Нийгэмлэгийн төв тус улс;ын нийслэл Брюссельд байрладаг. Бельгийн баруув хойт хэсэгт Антверпен гэдэг далайн боомт хот бий. Антвери' гэж ч бас нэрлэдэг, Энэ хот Евро IS


чпын худалдааиы дөрвөн том боомтын нэг бөгөөд Бельгкйн 1 хоёр дахь хот, аж үйлдвэр худалдааны төв ю м.’Та бүхний ■сайк мэдэх Нбтердам сүм энэ хотод байдгаас гадиа Гвачон (БНСУ—ын амьтны хурээлэн оршдог хотын нэр, орч.) -ыхйас хавьгуй том улсын амьтны хурээлэн, дээр үеийн цайз хэрмийг ашиглан барьсан далайн музей, улсын дурслэх урлагийн үзэсгэлэн зэрэг үзүүштэй газрууд энд олон б»й. Алдарт зураач Рубенсийн төрсөн газар ,бас энэ хот ажээ. Түух, урлаг, байгалийн сайхан' ийнхуү цогцАон хосолсон энэ хотод мөи олон улсын эдийн засгийн үйл ажиллагаа эрчимтэй; өрнөж байна. Энэ хотыг эрт, эдүгээ, ирээдүй зэрэгцэи оршиж буй хот гэж мадаггүй хэлж болно. Нэгэн хотын тухай ингэж дэлгэрэигүй тайлбарлаж буйн учир бол тэидэхпйн туршлага надад ихээхэн сургамж болскых юм, Одоогоос таван жилийн емнө буюу 1984 онд энэ хотын нефть бОловсруулах нэгэи пүүс уйлдвэрээ надад шнлжүүлзх санал тавьснаар би Антверпеитэй холбогдох болсок юм. Санаанд оромгүй гэнэтийн хүсэлт учраас би зхлээд Лондон дахь салбарыпхаа эрхлэгчид эиэ пүүсийн тодорхой байдлыг Лондоыгийн биржээр дамжуулан судлах үүрэг өгений ззрэгцээгээр нефтийн олон улсын зах зээлийн талаар нэлээд судалгаа хипж бапсан нэг хэдтсийн даргаа газар дэрр нЦ очуулж уг пүүсийи байдалтай танйлцууллаа. ‘ Удалгүй хоёр талаас орж ирсэя судалгааны дүкгээс үзвэл уг пүусийн ажнлчйд, удирдлага нь хоорондоо хэл амаа одолцож чадахаа болин аргаа- барсны дэзр арилжаа ндймаа гавихаа больж алдагдал нь талийж өгсөн ажээ; Тйймээс эзэн нь пүүсзэ учрыг нь олохоор шийдэн Ялой, Герман, Америкийн нзртэн пүүсүүдэд шилжүулэхэзр тандаж. узсэнүба>= ловч бугд татгалзсан аж. Лондон дахь манйй салбараас ирүүлсэн тооцоояоос үзэхэд уг пүүс үнэхээр нөхЦөлрүй болс*он юм дшг харагдавч газар дээр нь таншщаад ирсэн хэлтсийи даргын санал өөр байв. Тэрээр уг үйлдвэрийн тоиог техөөрөмж үнэндэз хуучиреан боловч одоохокдоо- бүррн гажвдлаж ажлынх нь арга барилыг ялймгүй сайжруулчихвал Шйм ч яадгаа аЛдчихсая юм биш байна. Мөп, ажилчидтай нь уулзахад үйлдвэрлэл харшудсан дарга пүүсйннхээдалаар дөдийлэн анхаарахйа больсны гадна удйрдах бусад. хүмүүс'нь ч ■бас пүүсээ еөд нъ татах талаас кь мзрийхийн оронд яаж ййгээд хаачах тал руугаа илүү сонирхолтой юм байнагэв. Эцсийн дүгнэлтийг би өөрөө хийх хэрэгтэй болов. Юук-ц өМнө гаргах шийдвэрийнхээ голыг хоёр дүйдийн тодорхой үндзслэл дээр тулгуурлав. Нэгд, тоног төхөөрөмжийн хувьд тун боломжнйн санагдав. Хоногт '65 мяыгая барелийг rap-


1,11 хучнн чадалтай энэ үйлдбэрийн тоног төхөөрөмж бага n|» ,r хуучирсан хэдий ч бүрэн ажиллах бололцоотой, 1,5 гли доллараар шилжүүлж өгнө гэж байгаа нь иймэрхүү үйлдII jp шинээр барихтай харьцуулахад маш хямд байв., Дараагийнх нь ажилчдын тухай асуудал байв. Газар дадр нь танилцсан дүнг нэгтгэж үзээд би ажилчид, удирдлагын хоорондын асуудал бол эзнийх нь хайхрамжгүй, удирдах ажилтнуудынх нь арчаагүй байдал ажилчдын урмыг хугалж, идэвхийг нь сулруулахзух хүргэжээ гэсэн дүгнэлт хийв. Тийм учраас шилдэг чадвартай хүмүүс илгээж сайтар удирдан зохион байгуулж, идэвх санаачлагыг нь өрнүүлээд аваад явбал энэ асуудлыг шийдвэрлэх боломжтой гэж үзэв. Туүнчлэн нэлээд хэдэн жил пүүсийнхээ удирдлагын эсрэг тш цэж ирсэн ажилчдын дотор ингэж эе эв алдан пүүсээ хаахын оронд шинэ удирдлагатай болчихвол шинэ байдлаар ажвллаад үзэх юмсан гэсэн хандлага цухалзаж эхэлсэн байв. Үунийг тун чухал өөрчлелт гэж, үзэхгуй байж бодохгүй байдаа. Эдэст нь бүтээгдэхүүнээ боловсруулж борлуулах асуудал байсан бөгөөд энэ бол бүүр ч болмоор санагдсан. Учир Ш> Ливиэс зохих хэмжээний неФть авахаар засгийн газартай пь тохирчихсон байсан бөгөөд тэр үед Ливийн засгийн газар гадаад валютын бэрхшээлтэй тулгарч бидний тэнд барьсан орон сууцны томоохон хорооллын хөлсөнд түүхий неФть нийлүүлэхээр болрон юм. Түүхий нефть худалдсанаас боловсруулаад зарвал төдийчинээ ашигтай нь тодорхой. Мэдээж боловсруулсан шатахуун, тос зэргийн хэрэглээний зах зээл хүндэрч болох авч эрэлт хэрэгцээ муудах үед түүхий нефть чигээр нь, зах зээл дээрдээд ирвэл боловсруулаад худалдчихаж болох байв. Ийм дүгнэлтэд хүрээд би уг үйлдвэрийг шилжүүлж авах ажилд даруйхан орох үүрэг өгев. Дараа жил нь хүлээж авахаар болмогд Сеул дэх ДЭҮ—гийн төвөөсөө шилдэг хэдэн ажилтнаа еонгон Антверпен рүү илгээв. Пүүсийн нэрийг «Юниверсал» гэж өөрчилсөн агаад энэ нь огторгуйг бэлгэдсэн юииверс гэдэг үгнээс гаралтай үг бөгөөд манай ДЭҮ огторгуйн уудам шиг тийм их үйлс бүтээхийг бэлгэшээдзг учраас тэр пүүсийн нэр манай ДЭҮ—тэй зохилдсон юм. Энэ бүхэн нь тэр п.үүсййн уур амьсгалыг шинэчлэхийн тулд авсая арга хэмжээ байлаа. ДЭҮ-гийнхний хүч чармайлтын үр дүн жил ч енгөрөлгүй гарч эхлэв. Ажилчид ч хүчэз нэгтгэн үйлдвэрийн шинэ удирдлагаа дэмжин хамтарч ажиллав. Шургуу махран ажилладаг ДЭҮ—гийхний ажил амьдралын байдлаас тэд ч бас нэгийг


мэдэреэн бололтой. Жил бүр алдагдлын тоодоогоо л бүртгэ^ яваад хаахад хүрсэн тэр пүүсийг хүлээж ав^ад ганцхан жи лийн дотор ашигтай болгон өөрчилж чадсан юм. Түүнзэ хойш бндэнд пүүсэө худалдсан хуучин эзэн нь анх өгснөөсө* тав дахин өндөр үнээр эргүүлж авъя гэсэн асуудал тавих хэмжээнд хүртэл уг пүүсийн гүйлгээ сайжирч, үүнээс ҮҮДЭ1 намайг «дампуурсан үйлдвэрийг сэргээх авьяасган» хэмэзй хилийн чанадад нэрийдэх болсон билээ. ' Гэхдээ Антверпенээс олсон туршлагаа би сэтгэл зүрхэнл дээ нандигнан эрхэмлэж явдгийн учир нь надад зөвхөн нэр алдар, ашиг авчирсан төдийд байгаа юм биш ээ. Харин түү: ний оронд үйлдвэр, аж ахуйн газрыг эрхлэн хөтлөхөд зө£ шийдэл гаргах чадварын чухлыг надад дахин ухааруулсанд нь би илүү ач холбогдол өгөхийг хүсдэг юм. : Тухайн үед Юниверсал пүүсийн талаар зөв дүгкэлт, шийдвэр гаргах боломж уул нь манайхаас өмнө нь бусад олок пүүст олдсон юмсанж. Англи, Герман, Америк, Япон зэрэг орны нэртэй пүүсүүд шилжүүлж аваач гэсэн санал хүлээн авсан бөгөэд өөр өөрсдийнхбөрөө л судалж үзсэн байна. Гэхдээ тэд уг үйлдвэркйн хэтэрхий өнгөн талыг харж авахаасаа татгалзаж орхижээ. Магад ч үгүй санхүүгийн үзүүлэл:тийг хараад авах хүслээсээ яаран няцсан байж ч мэдэ^ юм. Тэгсэн бол гоомой шийдэж, эцэстээ ихээхэн орлого олох завшааныг өөрсдөө алдсан хэрэг болжээ. Үүнтэй тун төстзй явдал «Солонгосын суурь машин» пүү*, сийг шилжүүлэхэд бас тохиолдсон юм. Тэр пүүс Японы колоиичлолыи үед шумбагч завь үйлдвэрлэх үндсзн зориулалтаар байгуулагдан 40 жил болохдоо кэг ч удаа ашигтай ах^иллаж чадалгүи дампууралд орсон байв. Засгийн газар тэр үед манай ДЗҮ—гээс том Самсунг, Хенде пүүсүүдтэй энэ пүүсийг шилжүүлж өгөх асуудлаар ярклцсан бөгөөд энэ хоёр пүүс хоёулаа хүн гаргаж экэ тэрГ; гүй судалж судалж эцзст нь хүлэзж авлаа ч ашиг алга' гэж үзсэн учраас надад санал болгохлоор нь би тэдний хийсэнтэй яг адилхан байдлаар судалж үзээд авахаар шийдсэн юм.. Хүлээж авсан тэр пүүсийв нэркйг «ДЭҮ—гийн хүнд машшгы үйлдвэр» гэж өөрчилсөн бөгөөд өнөөдөр энэ үйлдвэр манай улсын суурь машины үйлдвэрийг төлөөлөх урдаа барих үйлдвэр болчихоод байна. Ажиллах явцад энэ мэтчилэн өөрийн гэсэн тооцоо дүгнэлтэндээ тулгуурлан асуудлыг бие дааж шийдвэрлэх үе бишгүйдээ тохиолддог. Заримдаа бүр пүүсийнхээ хувь заяаг шийдэхүйц том асуудал ч гарах жишээтэй. Гэхдээ ямар ч асуудал бай явж явж эцсийн шийдвэрийг удирдах хүн еөрөө гаргах ёстой. Өч төчнөөн хамтран зүтгэгчидтэй атлаа ми-


Hull члмгийн их гаицаарддаг мөч үнзндээ энэ эцсийн шийд1и|жП| гаргах тэр үе байдаг. Мэдээж тэд маань намайг янз бү|и|Пи мэдээллээр хангаж тус болохуйц санаа нэмэрлэдэг • <ниП ч эцсийн шийдвэрийг гаргаж өгч чаддаггүй. Хариуц>i«и.1 тур чинээгээрээ өөр байдаг болохоор тэгдэг юм. Өөрөө *V'I»IX хариуцлагаа бусдад тохож болохгүйн адилаар эцI иПи шийдвэрийг бас бусдад даатгаж болохгүй. Лоихан ажлын хувьд төдийгүй амьдралын хувьд ч дүгц. и' шийдэл чухал. Амьдрал сэдэг бол гаргах шийдлүүдийн \ 1>| 1лжлэл мөн. Амьдралын то5 томшгүй салаа бэлчир дээр м н л удаа алдаж щийдсэний харгайгаар насан туршийн |М1|Драл тань өөрийн эрхгүй нажидын там руу уначихаж ч »•11-1 юшгүй. Магад ч үгүй бид амьдралынхаа эцсийн зорилгод •-у|»мхээсээ өмнө түүндээ хүрэх хамгийн зохистой шийдэл ||'и»х боломжийг бий болгохын төлөө амьдардаг ч юм бил үү I'VY мэд. Дмжилтад хүрье гэвэл эхлээд өргөн хүрээнд сонголт ,'ilX боломжтой болохыг хичээх хэрэгтэй. Сонгох хүрэз тань үМигдах аваас амжилтыг тань хангах шийдлийн боломж төинмчинээ багасах болно. Дараа нь өөрөө зөв шийдэл варгатөлөө чармайх' хэрэгтэй. Хичнээн таатай боломж бүрдсэн ч буруу шийдвэл талаар өнгөрөх нь тзр. Талаар өнгөрлөө I I !Д өөр хүн түүнийг чинь орлон шийдэж өгөхгүй, өөрөө л иимдэх ёстой. Та бүхний хийгээд байгаа хичээлчиньч гэсэн |-|Н)пхийдөө дүгнэлт, шийдэл гаргах чадварыг тань дээшлүү' I’; зорилготой гэж үзэж болно. Зөв буруу. сайн муу, тустай, ‘иргойг ялгаж егөх энэ бүх шийдэл гаргах чадварыг эцсийн изст боловсролоор дамжууж олж авдаг учраас тийм юм. Эцэст нь та бүхнийг тодорхой зөв шийдвзр гаргахад тусал•*.«г олон сайн зевлөгчтэй байхыг хүсмээр байна. Сайн зэвлогчийг тийм ч холоос эрэх гэхийн хэрэггүй. Амьдралынхаа .ищад сурч мэдсз-н бүхнзэ та нартай сзтгэл харамгүй хуваалНаж, хайр ивээлээрзэ та карыг ачлан тэтдэдэг эдэг, эх, багш, лх эгч, анд нөхөд( ахмадууд чинь бүгдээрээ та нарын зөв,)1()1'ч болж чадна. Тэдэнтэйгээ сэтгэл зүрхээ нөэж санаа бодлоо хуваалцвал >болох нь /тзр. ТААВААРАА БАЙХ ХАНДЛАГААС АНГИЖИРЬЯ Европ руу ажлаар явах бүрийд нэг зүйл санаанаас ер гардаггүй юм. Юун хэмээвээс Фравц хийгээд түүнээс умар тийших орцуудын ихэнх «ь эдийн засгийн хувьд чинээлэг лтал түүнэзс өмнө тийших нь хоцрогдонгуй талтай байдаг. Яагаад ийм ялгаа гарсны учрыг миний бие шинжлэх ухааны уидэслэлтэйгээр нутлан тогтоож чадахгүй хэдий ч гол шалтгаан нь өмнө зүгийн тэдгээр орны хүмүүсийн «сиэста»—-д


байдаг юм биш байгаа гэж бодогддог. юм. «Сиэста» гэдэг үг «өдвр унтах» гэсэн утгатай үг. Испани, Грск зэрэг орнуудад үд х-лшиж нэг юм уу хоёр цаг болохоор хот, хөдөөгййнхчн ялгаагүн түр унтаж амардаг зуршилтай аж. Зав зайгүй явдаг со.юнгос хүний хувьд надад өмнөд европын орнуудад ан.ч очимюс эхлээд л энэ заншил ер нэг сайн ойлгогдоогүй бнл ')'•). Мздээж үдийн хоол идсэний дараа хэн хүнгүй но: зоорч пойр хүрдэг л дээ. Үдийн хоолны дараах тав юм уу зургадугаар цагийн хичээл дээр зүүрмэглэж байгаад туүнийx-jv хувийг хүртсэн оюутнууд үүнийг бүр ч амархан ойлгох биз. Тэгэх тусмаа эдгээр орнууд шиг хуурай бас нэлээд халуун газарт яг л адил байх. Ямар ч атугай ид чухал цагаа унтаж өнгөрөөнө гэдэг үнзхээр санаанд багтахгүй хэрэг. Тэгсэн мөртлөө ажил тарах цаг нь манайхтай адил, ердийн дэлгүүр гэхэд орой найм хүрэлгүй хаачихна. Улс даяараа ийм байдаг бол ажиллах цаг байнга хорогдохоос өөр яах вэ, Учир нь юундаа байдаг юм бол? Өмнөд европын орныхныяс маханд нь шингэсэн «тааваараа байх хандлагын» уршиг биш байгаа даа гэж бодогдох юм. Юманд алгуурлан тайвшрах байдал тэдний бие сэтгэлд нэвт шиигэжээ. Мэдээж, юманд хүлээдтэй тайван хандах нь нэг талаар нааштай зүйл мэт боловч нөгөө талаар бүхнийг хувь заяандаа даатгасан өрөөсгөл хэрэг юм. Тэгэх тусмаа алгуурлах гэдэг нь ямар нэг тодорхой хэмжээтэй байх болохоос биш өдөр унтахыг амьдралын зуршил болгох хэмжээнд аваачихад хүргэх юм бол түүнийг эргэж бодож үзүүштэй л асуудал. Миний бодлоор, өмнөд европынхны алгуурлан тайвшрах байдал нь нөөцөлсөн юмтайдаа ч юм уу, эсвэл хий өөдрөг үзэлтэйдээ ч биш/ нэг үгээр хэлэхэд ердөө л «тааваараа хандах хандлага» төдий зүйл. Тухайбал. таваараа ажиллаад, тааваараа амарч, тааваараа наргиж дэнгэе гэсэн байдлаар амьдралд хандах; хандлага мөн. Үнэхээр өмнөд европынхон ажилсаг хойд ецропынхнрос эдийн засгийн хувьд ихээхэн хоцорсныг хараад* «хэр тааваараа хандах хандлага» тэднийг ийм байдалд хүр-1 гэжээ гэдгийг бид амархан мэдэж болно. Эрвийх дэрвийхээрээ зүтгэж амьдардаг хүмүүс цагийг огт дэмий үрдэггүй, тийм хүмүүсээс «хэр тааваараа хандах хандлагын» илрэлийг яагаад ч олж харж чадахгүй. Одоо хэр заримдаа би нэг зуйлийг бодож явдаг юм. Юу; гэвэл би дээд сургууль төгсөж чадахгүй байсан шүү дээ гэсэн бодол тардөг агаад тэгэх учир ч байсан юм. Үнэндээ би бараг л төгсеж чадахгүй шахаж билээ. Дөрөвдүгээр курст болсон хэрэг. Сүүлийн хагас жилийн хичээлд явалгүй Үндэсний хөгжлийн Яаманд ажиллачихлаа. Тэр үед төгсөхийн өмнө улиралд олонх оюутан хичээлдээ суудагтү?^ ,тэр нь бүр


i i mill' болчихсон болбхоор л тэгсзн хэрэг. Ажилд орох бэлт| | I чиихээс гадна гол нь «одоо ч төгслөө дөө» хэмээн тайвшI' .. мтдлагад хэт автагдсанаас тэгдэг байв. Тэр үед би лекч .mi, in, суудаг байсан одоо Ханяны Их сургуульд багшилж t< iliran Хван Ил Чон багшийн хичээлээс болж хэрэг манддаг байна. Хван багш Америкт төгсчихөөд дөнгөж шинэ ир« 'II болохоороо америкийн дээд сургуулийн сургалтын сис| Viiiiir хамгийн оновчтой ap^at гэж үздэг хүн байсан- аж. 1*.и in хичээл орох бүртээ нэ^ дуудаж бүртгэдгийг нь сайн м ) 1дэггүй байснаас би эцэстэЗ ийнхүү хүнд байдалд орсон i"M Хичээлд бүрэн суугаагүй.бол Хван багш шалгалтад оруу,.п,\түй гэдэг юм байна. Яах ч аргагүй хүнд байдалд орсон мниий бие дэмий л сандарч мэгдэхэзс хэтэрсэнгүй, тэр хич г,лийн шалгалтыг өгөхгүй бол төгсөх бололцоогүй байв. иагштай уулзаж яаж ийгээд төгсгеөд өгчихөеч гэж хичнээн >у)"|сан ч зүгээр нэг дүн тавиад өгчихгүй нь тодорхой байв. Tip үед Хван багш намайг хичээл хийхийг бэлэн хоол ид'шхтэй адил боддог оюутан гэж ташаа ойлгосон бололтой. Вагшдаа зөв ойлгуулахын тулд тэр үед би ахлагч нь байсан <худалдаа, эдийн расгийн судлалын» оюутны дугуйлангийннаа үр дүнг хүртэл үзүүлэн хэд хэдэн удаа багшийгаа ятгаж у 1лээ. Намайг ийм байдалд орсныг өрөвдсөн манай дугуйлангпйнхан бас багшийн гэрт очиж байдлыг учирлан талбарлацгаав. Эдэстээ багш учрыг ойлгож тэр хичээлээр тун чамбай огуүлэл бичих яггүй шаардлага тавьж түүнийг ёсоор болгосиоор дүн тавьсан юм. Төгсөх ангийн хичээлийн жилийн сүүлчийн улирлыг тэгс пигэс гээд хэр тааваараа өнгөрөөчих гэсэн хандлага гаргасиыхаа бурууг тэр үед би яс махандаа шингэтэл мэдэрч билээ. Оюутны хувьд хичээлдээ мэрийх ёстой байсан боловч би аапай л дадсан ёсоороо төгсчих гэсэн хэрэг л дээ. Энэ явдал ппмгмийн амьдралд хөлеө тавихад минь одоо хэр санаанаас гнрахгүй ;болтол асар том сургамж болсон юм. Бн пүүс бай1'уулсан цагаасаа хойш ажилтнууддаа «хэр тааваараа хандах хандлага» гаргахыг огтхон ч хүлцдэггүй. «Хэр тааваараа хандах хаидлага» нь хувь хүн өсөж хөгжихөд ч, пүүснйн хувьд ч огт хүсүүштэй зүйл биш учраас тэгдэг, Өнөө хүртэл би өч төчнөөн бараа таваар гадаадад худалдлаа. Гэвч сэтгэлийг минь хамгий-н их зовоодог нэг зүйл бий, Эиэ бол бүтээгдэхүүний эцсийн шаттай холбоотой асуудал. Манай бараа таваарыг гадаадад худалдахад хийд загвар, чанар, үнэ хэвийн атлаа эцсийн чимхлүүр яизлалт нь ихэвчлэн тааруу байдаг гэсэд яриа сонсогддог. Энэ нь худалдан авагч үнд буулгах аятайхан аяи шалтаг болж эдийн


байдаг юм биш байгаа гэж бодогддог. юм. «Сиэста» гэдэг үг- «өдөр унтах» гэсэн утгатай үг. Испани, Грёк зэрэг орнуудад үд хэвийж нэг юм ,уу хоёр цаг болохоор хот, хөдөөгййщ хэн .ялгаагүй түр унтаж амардаг зуршилтай аж. Зав зайгүи явдаг солонгос хүний хувьд надад өмнөд европын орнуудад анх очихоос эхлээд л энэ заншил ер нэг сайн ойлгогдоогүй билээ. Мэдээж үдийн хоол идсэний дараа хэн хүнгүй но: зоорч нойр хүрдэг л дээ. Үдийн хоолны дараах тав юм уу з.ургадугаар цагийн хичээл дээр зүүрмэглэж байгаад түүнийхээ хувийг хүртсэн оюутнууд үүнийг бүр ч амархан ойлгох биз. Тэгэх тусмаа эдгээр орнууд шиг хуурай бас нэлээд халуун газарт яг л адил байх. Ямар ч атугай ид чухал цагаа унтаж өнгөрөөне гэдэг үнэхээр санаанд багтахгүй хэрэг. Тэгсэн мөртлөө ажил тарах даг нь манайхтай адил, ердийн дэлгүүр гэхэд орой найм хүрэлгүй хаачихна. Улс Даяараа; ийм байдаг бол ажиллах цаг байнга хорогдохбос евр яах вэ. Учирнь юундаа байдаг юм бол? Өмнөд европын орныхныяс маханд нь шингэсэн «тааваараа байх хандлагын» уршиг биш байгаа даа гэж бодогдох юм. Юманд алгуурлан тайвшрах байдал тэдний бие сэтгэлд нэвт шингэжээ. Мэдээж, юманд хүлээцтэй тайван хандах нь нэг талаар нааштай зүйл, мэт боловч негөө талаар бүхнийг хувь заяандаа даатгасан өрөөсгөл хэрэг юм. Тэгэх тусмаа алгуурлах гэдзг нь ямар нэг тодорхой хэмжээтэй байх болохоос биш өдөр унтахыг амьдралын зуршил болгох хэмжээнд аваачихад хүргэх юм бол түүнийг эргэж бодож үзүүштэй л асуудал. Миний бодлоор, өмнөд европынхны алгуурлан тайвшрах байдал нь нөөцөлсөн юмтайдаа ч юм уу, эсвэл хий өөдрөг үзэлтэйдээ ч биш, нэг үгээр хэлэхэд ердөө л «тааваараа хандах хандлага» төдий зүйл. Тухайбал. таваараа ажиллаад, тааваараа амарч, тааваараа наргиж цэнгэе гэсэн байдлаар амьдралд хандах хандлага мөн. Үнэхээр өмнөд европынхон ажилсаг хойд европынхноос здийн засгийн хувьд ихээхэн хоцорсныг хараад «хэр тааваараа хандах хандлага» тэднийг ийм байдалд хүргэжээ гэдгийг бид амархаи мэдэж болно. Эрвийх дэрвийхээрээ зүтгэж амьдардаг хүмүүс цагийг огт дэмий үрдэггүй, тийм хүмүүсээс «хзр тааваараа хандах хандлагын». нлрэлийг яагаад ч олж харж чадахгүй. Одоо хэр заримдаа би нэг зүйлийг бодож явдаг юм, Юу тэвэл би дээд сургууль төгсеж чадахгүй байсан шүү дээ гэсэн бодол тардөг агаад тэгэх учир ч байсан юм. Үнэндээ би бараг л төгсөж чадахгүй шахаж билээ. Дөрөвдүгээр курст болсон хэрэг. Сүүлийн хагас жилийн хичээлд явалгүй Үндэсний хөгжлийи Яаманд ажиллачихлаа. Тэр үед төгсөхийн өмнө улиралд олонх бюутан хичээлдээ суудаггүй, тэр нь бүр


t . fllllr болчихсон болбхоор л тэгсзн хэрэг. Ажилд орох бэлт| ' I хийхээс гадна гол нь «одоо ч төгслөө дөө» хэмээн тайвшI- л хандлагад хэт автагдсанаас тэгдэг байв. Тэр үед би лек| >ид нь суудаг байсан одоо Ханяны Их сургуульд багшилж |. iliraa Хван Ил Чон багшийн хичээлээс болж хэрэг манддаг 1|\i байна. Хван багш Америкт төгсчихөэд дөнгөж шинэ ир> m i болохоороо америкийн Дээд сургуулийн сургалтын сис| мпйг хамгийн оновчтой арга ^эж үздэг хүн байсан аж. It.MMii хнчээл орох бүртээ нэр дуудаж бүртгэдгийг нь сайи 1 j |дэггүй байснаас би эцэстээ ийнхүү хүнд байдалд орсон пМ, Хичээлд бүрэн суугаагүйьбол Хван багш шалгалтад орууачгүй гэдэг юм байиа. Яах ч аргагүй хүнд байдалд орсон 'ипшй бие дэмий л сандарч мэгдэхээс хэтэрсэнгүй, тэр хич );лийн шалгалтыг өгөхгүй бол төгсөх бололцоогүй байв. пагштай уулзаж яаж ийгээд тегегөед өгчихөөч гэж хичнээи Iуйсан ч зүгээр нэг дүй тавиад өгчихгүй иь тодорхой байв. Рэр үед Хван багш иамайг хичээл хийхийг бэлэн хоол ид‘шхтэй адил боддог оюутан гэж ташаа ойлгосон бололтой. Нагшдаа зөв ойлгуулахын тулд тэр үед би ахлагч нь байсан ■.худалдаа, эдийн засгийн судлалын» оюутны дугуйлангийнхаа үр дүнг хүргэл үзүүлэн хэд хэдэн удаа багшийгаа ятгаж у.члээ, Намайг ийм байдалд орсныг өрөвдсөн манай дугуйлангппнхан бас багшийн гэрт очиж байдлыг учирлан талбарлацгаав. Эцэстээ багш учрыг ойлгож тэр хичээлээр тун чамбай <»гуулэл бичих яггүй шаардлага тавьж түүнийг ёсоор болгоспоор дүн тавьсан юм. Төгсөх ангийн хичээлийн жилийн сүүлчийн улирлыг тэгс цнгэс гээд хэр тааваараа өнгөрөөчих гэсэн хандлага гаргаспыхаа бурууг тэр үед би яс махандаа шйнгэтэл мэдэрч билээ. Оюутны хувьд хичээлдээ мэрийх ёстой байсан бойовч би аанай л дадсан ёсоороо төгсчих гэсэн хэрэг л дээ. Знэ явдал ипйгмийн амьдралд хөлөө тавихад минь одоо хэр санаанаас гарахгүй ^олтол асар том сургамж болсон юм. Би пүүс байгуулсаи цагаасаа хойш ажилтнууддаа «хзр тааваараа хандах хандлага» гаргахыг огтхон ч хүлцдэггүй. «Хзр тааваараа хандах хандлага» нь хувь хүн өсеж хөгжихөд ч, пүү1'ийн хувьд ч огт хүсүүштэй зүйл биш з^чраас тэгдэг. Өнөө хүртэл би өч төчнеөн бараа таваар гадаадад худалдлаа. Гэвч сэтгэлийг минь хамгийн их зовоодог нэг зүйл бпй. Энэ бол бүтээгдэхүүний эцсийн шаттай холбоотой асуудал. Манай бараа таваарыг гадаадад худалдахад хийц загнар, чанар, үнэ хэвийн атлаа эцсийн чимхлүүр яизлалт нь ихэвчлэн тааруу байдар гэсэн яриа сонсогддог. Энэ нь худалдан авагч үнз буулгах зятайхан аян шалтаг болж эдийн


засгийн хувьд хохирол учруулахаар үл барам солонгос х^ ний нэр төрийг хохироож буй явдал юм. Чадлынхаа хэрэя .хийчихээд эцсийн янзлалтыг додомдсоноороо тэр хоорои хөлс хүчээ шавхан зовж зүдэрч мэрийж бүтээснээ НЭГМӨСё талаар болгочихдог болохоор үүнд л сэтгэл зовох юм. yjj -сын хэмжээгээр авч үзвэл энэ нь асар их хохирол. Америкийн «Шиазарбук» гэдэг том их дэлгүүртэй хэлх холбоо тогтоож би тус улсын зах зээлд анх гарсан юм. ХэЛ1 хээ холбоо тогтоохын өмшө ирсэн уг дэлгүүрийн худалда| эрхэлсэн түшмэл солонгосын барааны чанарт сэтгэл ма£ их дундуур байв. Сэтгэлд нь нийцүүлэх хэрэгтэй гэж үзээ! эхлээд би пүүс дотроо чанар шалгах тасаг нээн өөр өөрс дийнхөө бүтээгдэхүүний чанарт өндөр шаардлага тавин зөй хөн тэнцсэн бүтээгдэхүүнийг гадаадад гаргуудж эхлэв. M i| ний тогтоосон чанарын үзүүлэлт «Шиазарбук» дэлгүүрий| тэр үед бараа 'хүлээн авдаг үзүүлэлтээс нэг дахин өндөр| маш хатуу төвшинд тогтоогдсон юм. Ингэонээр анхнаасац эхлээд тзр нх дэлгүүрийн итгэлийг найдвартай хүлээх болом) “ той болж билээ. «Хзр тааруу хандах хандлагыг» өөр зүйлээс ч олж хар")Л болно. Намайг бизнесээ эхэлсэн 1967 он гэхэд л манай ул(| гаргах барааныхаа ихэнхийг усан онгоцоор зөөдөг байлаа Т?р үед усан онгоцны нөхцөл үнэнхүү муу, ачаагаа ачууля! гэдэг дайны үеийг санагдуулам шахам байсан тул ихэнх пү\ сүүд ачаа хүлээн авдаг Пусаны боомтод байнгын ажилт! нуудаа байлгадаг байв. Ачаагаа тушаах өдрийт тааруула! хичнээн хэцүү байсаи гээч, үйлдвэрт цурам хийлгүй бэлтгэ сэн ачаа уг боомтын агуулахад очингуут дээрх ажилтнуу^ ачуулах ээлжээ хүлээн дараалан зогсоцгооно. Ачуулж чадах| гүй хоцрох юм бол нойр хоолгүй бэлтгэсэн ажил талаар өнГ герөөд зогсохгүй дараагийн онгоц хүртэл бүр наанадаж До лоо хоног гаруй хүлээх хэрэгтэй; болдог байв. Ткйм болохоо! ялангуяа жижиг, дуид үйлдвэрүүдийн хувь заяа ачаага| ачуулж чадах уу, үгүй юу гэдгээс шалтгаалахад хүрдэг тг ч гардаг байсан. Түүнчлэн боомтод ажилладаг ажилтнуудь хариуцлага 'онцгой чухал? өөр хоорондоо аяндаа өрсөлд^ хөөс өөр аргагүй байв. Тун сайн анхаарахгүй бол урдуург дайруулах нь энүүхэнд, заримдаа бүр эхлэзд аччихсан өе пүүсийн ачааг буулгаж хаячихаад өөрийн пүүсийн ачсаг с| чихдаг тбхколдол цөөнгүй гардаг байв. Ер нь пүүсүүдэа тэнд очиж ажиллагсад дараах гурван чиглэлийн ажил гү| цэтгэдэг байв. Эхнийх нь, өөрийн пүүсийн ачаа зогсоолд и| сэн эсэхийт ма-гадлан шалгачихаад гзр лүүгээ явах, дараЯ гнйнх нь зогсоолд ирсэн ачаагаа давхар шалгаад зогсохгү!


HNi И1НМ1Д амигдаж yy үгүй юу гэдгийг үзсэнийхээ дараа буИм> тспйнх нь онгоцонд ачигдсан эсэхийг шалгаж үзэхээр Лтымуй оигоц хөдөлтөл хүлээх явдал байв. Эхний хэсгийн• *м гчфалгаа тохиролцсон хугацаанд ачуулна гэдэг санахын Дараагийн хэсгийнхэн ч арван удаа гэхэд лав нэг vдааппшхыг нь ачуулж чаддаггүй, харин гурав дахь • 11 I iiiiiixii) л арайхийж нэг юм бүрэн ачуулдаг байв. «Энэ Ч' II |Ц бол боллоо» гэж буцацгаадаг эхнийх, удаах хэсэг " 1pii \ ыц дэздээр хохирр^ос өөр аргагүй байв. Би тэнд ■I I'мадаг' ажилтнууддаа ачаа ачигдаад усан олгоц зогсоо■>" ■mi \оДмлж хараанаас алдартал хүлээх үүрэг өгдөг бай■ ■ I 1гж баймаажин нэг юм дуусдаг байяаа. Тэгээд ч тэр Ф мапай пүүс онгоц бүрийг алдалгүй ачаагаа хугацаанд нь Iм/кvy<iiciii ачуулдаг байв. Үүнээс үүдэн ДЭҮ-д бараа захиалбал muipo.incOH хугацаагаа ягштал баримталдаг гэсэн яриа дэл* *|1ч, Л13 нь гадаад зах зээл дээр манай пүүст итгэх итгэлийг <1*>шлүүлж өгсөн юм. Iiit ямар ч юмыг хэр тааруухнаар бус харин ёсоор нь | у й щ т т дуртай. Тэгж байж амжилтад хүрнэ. Намайг да'аж ДЭҮ пүүсийнхэн ямар ч юмыг эцэст нь хүргэж ёсоор нь •ИНЧ1Й1' гол зарчмаа гэж үздэг. Гэхдээ ёстой юмыг ёсоор нь а(щ I гэдэг тийм ч аргагүй хэцүү эд бас. биш ээ. Бүхий л Ц" ||>мжоо ашиглаж эцэст нь хүртэл мэрийн.зүтгэвэл аливаа "■•a "плж бүтнэ. Энэ бол ДЭҮ—гийнхний бий болгосон уламж| I I аж ахуй эрхлэх соёл мөн. Чич4эл номоо тааруухан хийж, тэгс ингэсхийгээд аргалах ч \ |уршилд автагдахын оронд тус Тусын хйчээл сурлага, | | >|,| үйлсдээ бүтээлчээр махран шимтэхийг, өөр өөрийнхөө |. чадал, онцлогт таарч тохирох ажлыг сонгож бүхий л \ ч , > дайчлан ажиллахыг залуус та нараас хүсмээр байна. I и ж баймаажин б,ид бүхний хөлс, цусаа асгаруулан байж "ii.nl онөөгийн ололт амжилтыг цааш нь залгамжлан авч HIVI4 учиртай. Уф тааваараа сэтгэж, хэр тааваараа тэгс ингэсхийж ivi.iiapna :гэвэл хийж ■бүтээснээ амархан баллах болно.

1Ш(Д:*)Т ХҮНИЙ ТУХАЙ ҮЛГЭР . iyук метрийн өндөр уулан дээр гандхан үсрэлтээр гарiiiu;iiir ид шидтэн бий. Үнэхээр гайхамшигтай агаад атаархм,|,1|> хэрэг шүү. Хэдийдээ ийм ер бусын вд шид, хүч чадал| an болчихдог хэрэг вэ? Хана ширтэи зүгээр сууж байхад нь I >щ"||)9ЭС ийм их ид шид, хүч чадал «май» гээд хайрлачих23


лаа гэж үү? Тэр амыан анхлаад бидэн шиг ганц метрээс илүү өндөрт харайж чаддаггүй байсан байх. Гэвч 100 метр уулан дээр ганц үсрэлтээр заавал ч үгүй гарна гэж шийдээд үсрэх дасгалаа өдвр бүр бага багаар ахиулжээ. Үүнд л бүх цагаа зарцуулсан байна. Жугар шишийн ишин дээгүүр анх хзрайн гарч өдөр болгон түүнийхээ хэмжээгээр үбрзх, чадвараа нзмэгдүүлс.эн байж ч мэднэ. Тэгж байж ид шидтэн болсон хэрэг. Өөрөөр -хэлбэл түүндээ мэргэшсэн гэсэн үг. Төрөхөөсөө л ийм ид шидтэй төрсөн хэмзэн бид эндүүрдэг. Томоохон эндүүрэл шүү. Одоогийк доктор угаасаа эрдэмтэн болж төрсөн, одоогийн пүүсийн эзэд мөн тийм гэж эндүүрэхтэй адил хэрэг. Тэд доктор ч юм уу5 ггуүсийн эзэн болохьш тулд, тэгж мэргэжихийн тулд бусдаас хавьгүй их хөлс хүчээ шавхан дайчилж ажилласан хүмүүс. Хүний чадвар хязгаар үгүй. Гол нь тэрхүү нөөц хүч чадварыг бүрэн ашиглаж чадаж байна уу, үгүй юу гздэгт л байна. Ид шидтэн хийгээд эгэл жирийн хүн хоёрын ялгааг нарй;йн аваад' үзэх 1о,м бш гагцхүү тэр хүч чадвартаа байдаг гэж узвэЛ зохилтой. Шалтгаангүй үр дагавар, зорилтгүй амжийт-гэж яал? байх юм билээ дээ. ' Сонсохбд жаахан эвгүй боловч'намайг «ид шидтэн» гэж хочилдог' юм, Дээр өгүүлсэн ид шидтэний тухай би байнга дурсан яръдаг тал бийгээс гадна хавьтаж оролцсон юм болгонДоо мэргэжээд авах юмсан гэсэн сэтгэлдээ хөтлөгдөн улайран мэрийдэг миний бодол санаа, хандлагыг хараад хүмүүс тзгж хочилдог байж магадгүй. Аливаа ажнлд мэргэжихийг хусэж>тэгж ажиллаж амьдарч ирсзн болохоороо би энэ нэрэнд тэгтлээ эвгүйцдэггүй. Би уг нь дээд сугруулийг эдийн засгийн мэргэжлээр дүүргэсэн хүн. Гэвч төгсгеөд анхлан цуултсац даавууны пүүст ажилласан бөгөөд эдийн засгийн мэргэжлпйнх болохоор цуултсан даавууны тухайд мэдэх юмаар тун маруухан байсан. Гэвч 10 жилийн турш цуултсан даавуутай нодолдоод ирзхээр цуултсан^даавууны ид шидтэн болж орхнсон. Цуултсан даавууны холбоотой ажлаас хөн/пшрөед удсан боловч одоо ч хувцасны дотрыг имэрч үзээд ямар төрлийн даавууг ямаршуу технологиор, ямар дамжлагаар хийснийг шууд мэднэ. Түүгээр ч барахгүй цуултсан даавууны өнгө зүс, мэдрэмжийг хэнээс ч дутахгүй гадарлана. Зөвхөн цуултсан бөс барааны хувьд ч төдийгүй аж ахуйн ажлаа өргөтгөн тэлж шинэ ажил руу орох бүрийдээ түүндээ мзргэжихийг хүсэж, тэгж ч ажиллаж ирсэн. Суурь машин, автомашин, санхүү, хөлөг ойгоц бүүр зочид буудлын талаар хүртэл нарийн мфгэжлийн хүний хэмжэзнд хүрэхийг мэрийсний дүид


м .in 1ЖЛИЙН хүрээ минь ажлынхаа цар хэмжээгээр өргөжиж н,,. >ц. Захиргаандаа ажиллагсдынхаа нүүр царайны байдал, ■i|,I,,шы өнгөнөөс тэр хүн ажлынхаа талаар бүрэн судалгаа, , I ! цгай эсэхийг нь түвэггүй ялган салгаж, нэг хоёр гол лгаар мэргэжлийн хүн мөн үү, биш үү гэдгийг хялбармадэх; болсон. Зарим талаар бас хүнийг таньж мэдэхийн ,.1,д зэгсэн нарийн мэргэжлээ. •)лҮ[ ээ цаг бол мэргэжлийн үе. Өдөр ирэх тутам хувьсаЯ ,,-|Лөгд*ж буй өнөөтинц^шэдрээтэй агаад олон талт дүр , ,р\, нөхйөл байдал зүйл бүрийн мэргэжилтнийг терүүлж i-Mi'ia. Дээр үед нэг хүний хийдэг байсан ажлыг хэзээнээс им ()■) олон хүн хувааж хийдэг болжээ. Хийх ажил дэндүү түүнийхээ хэрээр ярвигтай болсок болохоор ганц хүн тзр оурийг хийх боломжгүй, болдог юмаа гэхэд даг хэтэрхий их шаардагдах болсныг ойлгодог учраас ийм болжээ. Ажлыг ;ааглан нарийн мэргэжүүлснээр орчин үед хөдөлмөрийн бүI /змжийг ихээхэн өндөржүүлзх бололцоо бүрдлээ. Иймэрхүү чарийн мэргэжсэн энэ үед мэргэжилтэй боловсон хүчинихээлуи хэрзгдээтэй болж байна. Аль ч салбарт ялтаагүй.-Тийм болохоор нэг зүйлээр л хэнийг ч дагуулахааргүй гарамгай мзргэжих хэрэгтэй. Мэдээж юм юманд сонирхолтой байхын чухлыг мэдэхгүй байгаадаа ингэж байгаа юм биш ээ. Мэр- , гэжилтзн болохыг онцлон тэмдэглэснээр нэгээс өөр б усщ 1' чүйлийн талаар юу ч мэдэхгүп байсан ч хамаагүй гэж хэлэх гзж байгаа юм бас биш. Олон талын юманд сонирхолтой, «ргөн баялаг мэдлэгтэй байхыг үгүйсгэЖ' болохгүй. Орчлон хорвоо уудам1 амьдралын өнгө айзам янз янз. Зөвхөн өөрийнхөө амьдралын явцуу хүрээнд эргэлдэлс худгийн мэлхайн үлгэр лүгээ адил байж таарахтүй. Хэрвзэ газар ухахтай зүйрлэх юм бол бид хэтэрхий өрген ухах гэж шунан яарч гүнзгий ухахаа мартчихвий дзэ гэж би санаа зовдог юм. Түүнчлэн нэмж захиуштай өөр нэг зүйл бол үнэхээр гүнзгий ухах гэсэн хүн бол газраа арай өргөн тэлж аваад ухах хэрзгтэй. Гүн, өргөн хоёрын харьцаа урвуу нь мэдээж. Өргөн ухах тусам гүнзгийрэхдээ алдагдал гарах нь зүйн хэрэг. Гэхдээ хэрэг дээрээ юм болгон тэр бүр заавал ч ёсоороо болдоггүй. Гүн, өргөн хоёрын урвуу харьцаа зхний үед ямар нэг тодорхой хэмжээнд л тохирно. Бүр үнэхээр гүнзгий ухъя гэвэл зхнээсээ өргөн тэлж ухах шаардлага гарна. Хүрз чүү чамай орох хэртэй давчуу ухаж эхлэх юм бол тулж цаашдаа хүрздэх аргагүйд хүрнэ. Тиймээс газраа нэлзэн өрген тэлж аваад ухах хэрзгтэй. Тэгж баймааж цъ хүссэн гүнээ хүртэл ухаж болно. Мэргэжи^ж зур. Гэхдээ зөвхөн тэр салбарынхаа мөрийг хөөгөөд бусад салбарын та-


лаар нүдэн балай чихэн дүлий бай гэсэн үг биш. Юу ч хийсэн ямар ч салбараар мэргэш‘сэн хэн бүхний мэдвэд зохих нийллэг зүйл бий. 'Гийм хүнийг бид боловсролтой. наад захын мэдлэгтзй хүн гэдэг. Бичил биологийн ^эргэжилтэй хүнийг онгоц угсрах чадвартай бай гэх нь ч юу юм бэ. Гэвч бичил биологи, анагаах ухаан, уран зохиольш ямар й мэргэжилтэй байсан зайлшгуй мэдвэл зохих нийтлэг зүйл байх ёстои. Тэр нь мэргэжилдээ гүнзтийрэх нөхцөлийг хангаж вгөх наад захын эсвэл тал бүрийн мэдлэг боловсрол тухайлбал гүн ухаан хууль зүй, ёс суртахууны өргөн ойлголттой бай гэсэн үг. Мэргэжих хэрэгтзй гэж сануулаад байгаа хэрэг бол мэдээж иймэрхуу өргвн мэдлэггэй байхын үндэс суурийг ивэн угтуулсак үг юм. Эдүгээ үе бол туегайлан олгогдсон нэр хүнд гэгч арилж буй үе. Нэр хүндийг мэргэжил баталгаажуулж өгдөг. Ажлаа хэнээс ч илүү хийж чаддаг хүн л хүндлүүлж,, нэр хүндтэй болж байна Хэн ч чадах юмыг хийдэг хүмүүо хүндэтгэл, нэр хүнд хүлээгчдийн эгнээнзэс яваа яваандаа хасагдаж байна. ]Мэргэжих чадвар бол мэргэжлийн эрин үеийн үнэ цэнийн хэмжүүр мөн. Эмч мар яа* гаад хүндэтгэл хүлээдэг юм бэ? Нарийн мэргэжсэн учраас тийм байх гэж би боддог. Жирийн хүмүүсийн чадахгүй өв, чин эмгэгийг тэд эмчилдэг хүмүүс. Өчнөөн зохиолчид дотроос Достоевский. Камью, КаФик нарын лэр л сэтгэлд хоногшдогийн учир юунд байдаг бол? Тэд уран зохиолд нэвтэрхий мэргэшсэн болохоор тийм гэж би боддог. Тэд утга зохиольгн хувьд бусдын хүрч чадаагүй Хэмжээнд хүрсэн Хэрэг. Тэд хэний ч чадаагүйг хийчихсэн хүмүүс. Мэргэжиж сурагтун! Ямар ч салбарт ажиллалаа гэсэн түүнийхээ манлай нь болцгоогтун! Гэхдээ яавал тэгж чадах вэ гэж та нар асуух байХ, Эрхэлсэн ажилдаа л бүрэн эзэн нь болох хэрэгтэй гэхээс өөр хэлэх үг надад алга. Юмаа сайн мэдэж, шургуу мэрийсэн хүн уул зүтгэсэн зүйлийнхээ талаарх иарийн ур ухааныг эзэмшиж түүндээ нэвтэрхий мэргэжих нь гарцаагүй гэдэгт би итгэл төгс байна. Санаа байвал арга нь олдоно' тэдэг үг хэзээний унэн үг, Санаж сэдэхийн оронд тараа хумхиж суух нь тэнэг хэрэг. Юм хийдэг хүнд сайхан санаа, арга ухаан, нэатэрхий чадвар аяндаа төрнө. Би нэг зохиолчоос үзэг цаас нийлүүлж байж зохиол гарч ирдэг гэсэн үг сонссон. Бичиж байж гараас юм гарч ирнэ гэ•сэн үг. Тийм ээ, бичиж байж л уран санаа ургаи ундарна. Ажилд махран зүтгэж баймаажин бүхээлч сэтгэлгээ ундарч түүндээ нэвтэрхий чадвартай болох нь жам. Суу билгийн 99. хувь мэрийлтээр бий болдгийн адил юмакд гүн мэргэжих хүн 4 бас бусдаас илүү мэрийх хэрэгтэй.


ШОП ЗУРАГ БОЛОН ЗАР МЭДЭЭ Аль хэдийнэ арван хэдэн жилийн өмнөх хэрэг. Нэг удаа .-Зуүн Ази» сонины удирдах бүрэлдэхүүний мэргэжил дээшлүүлэх дамжаанд «Үилдвэр, аж ахуй эрхлэн хөтлөх үзэлJ бодол» сэдвээр цаг, орчмын яриа хийж өгөөч гэсэн урилга хулээж авсан юм. Аж ахуйн хүний хувьд сонины газрын урилга хүлээж авна гэдэг тийм ч дурлууштай зүйл бишийн дээр сонины газрын удирдах^Цкилтнууддд, хандаж үг хэлэх иь тун болгоомжлууштай хэрэг байв, Гэхдээ урьсан сэтгэлийг нь хүлЗэж авахгүй 'бол түүнээсээ ч эс юм болж магадгүй тул зөвшөерөхөөс өөр аргагүй байв. Аж ахуй эрхлэн хөтлөхтэй холбогдуулан ердийн бодож са-наж явдаг зүйлээ даг гаруй хэртэй ярьж. ярианыхаа гол агуулгыг шинэ үүсгэл санаачлагын тухай асуудалд хандуулсан нэм. Гэтэл эцэст нь нэг хүн «Ким дарга аа, та сонины газар ажиллавал аль хэсгэзс нь шинэ юм сэдэх вэ?» хэмээн гэнэт асуудаг юм байна. Үнэндээ би сонины газрын ажлын талаар урьд нь ч, одоо ч тодорхой ойлголтгүй хүн. Халширч байж очсон газрынхаа гонэтийн асуултад тулгамдаж орхилоо. Гэтэл сонинуудад байига хэвлэгддэг «Гобаү» (хүний нэр. орч.) гэдэг шог зураг толгойд зурсхийн орж ирсэн агаад би түүнд дуртай йэгэн. Миний ажигласнаар хүмүүс ер нь сонин барьж авмагцаа голдуу нэгдүгээр нүүрний тэргүүн өгүүллийг уншчихаад гойд юмгүй бол ихэнхдээ нийгмийн сэдэвтэй нүүрийг эргүүлдэг зуршилтай юм шиг байдаг. Тэгэхэд нүдэнд хамгийн түрүүнд тусдаг зүйл бол шаг зураг байдаг. Тэгээд ердийн үед шог зураг харах бүртээ аж ахуйн ажил эрхэлдэг хүний хувьд «Ингэж нүдэнд амархан тусах газарт шог зургийн оронд зар мэдээ нийтэлж байх юм бол хүний анхаарлыг илүү татна даа. Долоо хоногийн таван өдөр нь шог зураг, нэг удаад нь зар тавиад байсан ч болох биш үү. Ингэхэд хэцүү байгаа бол шог зураг тавих зайг арай ихэсгээд зургийнхаа дор нь юм уу дунд хэсэгт зар нийтлээд байвал сайнсаи...» гэсзн бодол байнга төрдөг байв. Зар нийтлүүлэгчид нүдэнд хамгийн түрүүнд тусах газарт түүнийгээ тавиулахыг ямагт Хүснэ. Тийм болохоор нүдэнд хурдан ту-. сах газар илүү сонирхол тагаж тэр чинээгээрээ сокины үнэ ендөржих нь гарцаагүй. Алт шиг үнэтэй энэ нүүрийг өдөр болгон шог зургаар дүүргээд байх нь наад зах нь аж ахуй эрхлэгчдийн нүдээр харахад аятайхан боломжоо алдаад байгаа юм шиг санагд• даг. Санаагаа иймэрхүү байдлаар тэр өдөр товчхон ярьснаас хойш төдийлэн удалгүй «Гобаү» шог зургийг дервен


хэсэг болгон тавьдаг байснаа тав болгож тав дахнд кь зурагт зар нийтлэгддэг болсон байв. Амьдралд шинэ зүйл сэдэн саиаачилж байх явдал зайлшгүй хэрэгтэйн дэзр тэгэх нь тийм ч их хэцүү юм бас биш. Бй энэ тухай байнга ярьдаг. Гол нь шининг сэдэж эрэлхий■лэх хүсэл, сэтгэл байна уу, үгүй юу гэдэгт л байгаа юм. Чингэх сэтгзл байвал шинийг сэдэж хэрэгжүүлэх гэдэг бол санаснаас хавьгүй хялбар зүйл. Дэлхийг ч хөдөлгөж болохуйд шинэ нээлт гаргасныг тунтаан үзвэл маш энгийн бсдлоос үүдэн' сэдэгдсэн тохиолдол олонтаа байдаг. Шинэ зүйя үнэндээ ингэж яльгүй юмнаас эхэлдэг боловч түүний үр иөлөө асар нх. Шинийг сэдэж санаачлах явдал пүүсийг удирдан урагшлуулахад чухал байр суурь эзэлдэг. Нэгэнт байгаа юмыг улам сайхан болгож засаж янзлахыг сайжруулах гэж хэлдэг бол шииэ санаачлага гэдэг нь энэ хэр байхүй, бий болоогуй зүйлийг шинээр бүтээж бий болгохыг хэлдэг. Өргөн утгаар нь авч үзвэл ямарваа нзг юмыг сайжруулан боловсронгуй болгож байгааг ч бас шинэ санаачилгын хүрээнд хамааруулан оруулж болох юм. Шинэ санаачилгыг хүн төрөлхтнийтүүхийг урагшлуулж ирсэн гол хүчин зүйл биш гэжүзэх аргагүй. Хуучин зуршлыг эвдзж шинээр хувьсган өөрчлөх гэсэн бүтээлч хүний эрэл хайгуулын дүнд шинэ санаачилга үүсэж бий болдог. Тийм болохоор би ямагт бүтээлч байх хэрэгтэй гэсэн шаардлага тавьдаг. Бүтээлч хүн л түүхийг бүтэрж, амьдралыг хөгжил хөдөлгеөнд оруулж явах чадвартай учраас тэгж шахаж шаарддаг. Бутээлч байх нь бодит байдалдаа хийх дүгнэлт, хандах хандлагаас илэрдэг. Одоогийн хүрсэн энэ ба,йдал л хамгийн сайн, хамгийн дээд нь гэж үү? Үүнээс илүү сайн бүтээгдэхүүн гаргаж болохгүй гэж үү? Өөр шинэ арга байхгүй гэж үү? Иймэрхүү асуултууд ихээхэн нөецлөгдөн хуримтлагдаж буй бүтэзлч хүчийг сэргээн илрүүлж өгөх нь гардаагүй агаад тэрхүү неөц хучээ шавхан дайчилсны эц?ст тэдгээр асуултуудад хангалттай хариултууд авч чадах бөлгеө. Одоогийн байгаа байдлыг улам сайжруулах үүрэг залууүеийнхэнд ногдсон юм шүү гэдэгт итгэдзг болохоороо зориуд тэдэнд хандаж бүтээлч байгаач гэж бид хүсдэг юм. Нүдээ нээж шинз байдлаар юманд хандаж сурах үед асуудлыг шийдвэрлэх арга ухаан терж, арга ухаан төрөхлөөреө юмыг сайжруулж шинэчлэх нь хууль. Ер нь залуучууд настайчуудтай харьцуулахад юмыг тусгаж сэдэхдрэ түргзн. Нийгмийн амьдралд денгөж хөл тавьж сарын цалингаараа амьдарч эхэлсэн үед надад ийм нэг явдал тохиолдож билзэ. Тэр үед би «Хансен сиреб» гэдэг пүүсийн «шинэ цэргийн» хувьд банктай харилцах ажил эрхэлдэг байлаа. Хий-


I 'I ,|ЖНЛ гэзэл үндсэндээ пүусээс банкинд шилжүүлэх бэлэн .... цооИы шилжүүлгүүди.йт хийж хүргэж өгеөд банк хянаж \ if ший эцэст зөрчилгуй бол хүлээн авч, алдаатай бол засаж 1,1,чин шилжүүлэх учиртай харьдангуй хялбар ажил байв. UiMiini өмнө байсан хүн энэ ажилд ихээхэн түуртдэг байсан ммсанж. Өдөрт наанадаж арав гаруй удаа банк руу очих хэр м: гарч явах болгонд нь цаг их ордог, шилжүүлэг буруу .мйгдэж буцааж авахад хүрвэл ажил нь бүр ч сунжрахаас пор аргагүй болдог байжээ. Энэ байдлыг бодож үзээд би ирнигтай зүйлийг нь^й^злахаар шийдсэн. «Банк руу явдгийг тал хувиар ч болов багасгах арга байхгүй гэж үү? Шилжүүлэг бүрийг тус тусад нь бичихгүйI Г-)р нэгмөсөн хийж болохүй юм гэж үү?» гэж бодоод хамI ийн эхлээд банкны гүйлгзэний хэсэгт ажилладаг хүүхнүүд•пи хувийн эвтэйхэн харилцаатай болох ёстой юм байна гэдгиЙ1’ мздэж авсан. Яагаад гэвэл, шилжүүлгийг хүлээж авах уу, үгүй юу гэдэг асуудал уул шилжүүлгийг хянадаг тэдний гарт байдаг болохоор тэр. Шилжүүлгээ анхнаас нь зөв хийх явдал мэдээж чухал-хэдий боловч зарим нь буруу байсан ч тэд газар дээр нь засчихвал болох нь тэр байв. Тэгээд басянзбүрийн пүүсээс нэг дор орж ирсэн шилжүүлгүүд тэр хүүхнүүдийн гар дамжин өмне хойноо орж батламжлагддаг болохоор миний шилжүүлэг хаана тавигдахаас ажил хурдан шийдэгдэх эсэх нь шалтгаалдаг тохиолдол олонтаа гардаг байв. Тэр үед манай пүүсийн агуулахад Италиас авсан эмэгтэй хүний цамцны даавуу гүйгдэхгүй дарагдаж нэг ажилтан маань бараагаа янзалж чадахгүй аргаа барж байв Тэгэхээр нь энэ даавуу! банкны гүйлгээний хүүхнүүдийг холбоод үзье гэж бодлоо, Тэртээ тэргүй уг даавуу эзнээ хүлээж, тэр хүүхнүүдэд ч гэсэи материал хэрэгтэй байсан болохоор бага зэрэг хямдруулаад ч болов худалдчих нь ашиггай гэж үзэв. Яагаад гэвэл тэр даавууг агуулахад хадгалах'хугацаанд пүүсээс оруулсан хөрөнгөний хүүгийн дайтай менгө өдөр бур алдаад байсан юм. Даавууны наймаа ихээхэн амжилттай болов. Хямд үнээр шинэ материал авсандаа хүүхнүүд ч баярлаж ) агуулахаа цэвэрлэж авсандаа пүүс ч дуртай байв. Тэр хүүхнүүд зөвхөн өөрснөө төдийгүй найз нөхөд. нэг ангийнхныхаа хувийг хүртэл амжиж авцгаав. Үүний дараахнаас тоодооны цонхоор орсон миний шилжүүлэг хавьгуй хурдан батлагдан гарч ирдэг болсон. Тооцооны ажилтнуудтай ийнхүү харилцаагаа сайжруулж авснаар ажлаа түргэн амжуулах боломжтой болох нь тэр. Банк руу олон дахин,өдөрт 10 удаа явдгаа үдээс өмнө хойно хоёр удаа болгож цөөрүүллээ. Энэ ч санаснаас хэцүү биш байв. Шилжүүлгийн хуудасны агуулга тогтмол нэг загварын, гол ялгаа нь гэвэл хуудас бүрт


беглөх хэлэн too л байв. Хэрвээ үнэ. тоо хэмжээ, өдрийг эс тооцвол пүүсштн нэр.гарын үсэг бүхий тэмдэг, хүлээн авагч түүмчлэп дотор нь бйчиж буй өгүүлбэр , гэх мэтийн зүйл байнга ав адилхан байдаг байв, Үүнийг мэдэзд би цаг гарах бүртээ шилжүүлгээ урьдчилаад зэхчихдзг болов. Too хэмжээ, монгө, өдрөө л биччихвэл хззээ ч банкинд шилжүүлж болохуйдаар шилжүүлгээ хангалттай бэлтгэчихээд хэрэг гармагц хэдхэн тоо тавьчихвал Солох нь тэр. Миний емнөх хүн үүмийт ажиглаагүй байсан хэрэг байж. Тэр хүн бас өмнөх ажилтнаасаа flypciiaapaa л, түүний заасиаар л ажиллаж иржээ. Тийм болохоор банк руу явах бүртээ шилжүүлгээ шинээр бичиж, шилжүүлэг бичих бүрийдээ банк руу харайх болж, яльгүй юмаар бүхэл өдрийг зав чөлөөгүй евгөрүүлэхэд хүрдэг байжээ. Хэрвээ үдээс өмнө шилжүүлсзн шилжүүлэг орой тийшээ, үдээс хойш шилжүүлсэн нь маргааш үд алдад батлагддагийг сайтар анзаарч мэдсэн бол банк руу тэгж байнга явахгуй байсан байх. Яагаад гэвэл үдээс өмнө бичсзн шилжүүлгүүдзз нийлүүлж байгаад үдивн хоолны өмнөхөн, үдээс хойшихОо банк хаахыы урьдхан шилжүүлчнхзд тэр нь банк руу хэд хэдзн удаа явсантай дүндээ дүн байв. Баиктай харилцах миний энэ ажил cap ч хүрэлгуй үр дунгзз өгев. Намайг ямар нэгэн ид шидгэн болчихсон юм шиг пүүсээрээ ам дамжии магтадгаав. Энэ зэрэгтзщ бол шинэ ажилтны хувьд ажльшгараа тун сүрхий байгаа хэрэг ажээ. Гарааны үеийн энз амжнлт нь миний хувьд зөвхэн ажлын байдай яиаршуухан байгааг мэдэж аваад түүнийг сайжруулах юмсан гэсэн хүслкйы үр дүн тздий зүйл байв. Тзгээд ажлаа сайжруулах хүсэл минь жил ирзх тусам аажим аажмаар улам бүр лэмзгдэв. Богвно хугацаанд ДЭҮ пуүсээ хөл дзэр нь босгон өргежүүлж чадсан вь иймэрхүү том жижиг сэдлзг, санаачилгуудад суурилагдсан юм гэдгкйг би штзлтэйгзэр. хзлж чадах байяа. Санаачилга гздэг бол зөвхөи аж ахуйи ажлын хүрззгэзр хязгаарлах төдкй' зүйл биш ээ. Хкчз.эл ном, амьдрал ахуйдаа ч санаачилга гаргах бололцоо бий. Харин хичэзлийн хувьд аль нэг хичээлд нийтээрээ тааруухан байгаа бол түүний учир шалтгаан нь сургалтын арга барилдаа байгаа хэрзг. , Болохгүй байгаа бүхл асуудлыг нармйи судалж үзвзл шийдэх арга зам олдох нь гарцаагүй. Юмс уззгдлийн хуулнйг ухааруулж, үндсийг вь ойлгуулах учиртаи тоояы хичээлийг заавал махчлан цээжлүүлэх нь буруугийн адилаар цээжлэн тогтоох ёстой үг үсгийг заавал учирлан ойлгуулах гэж зүтгэдэг сургалтын арга барилд ч бас бодууштай зүйл бий,


Ai үүдлыг шийдвэрлэх арга замыг хайхдаа «арийн ажиглалт ' удалгаа, ул суурьтай үндэслэлд тулгуурлах хэрэгтэй. Өнгөц»*и( оудалгаа. хайш яйш байдлаар ганц ч болов шинэ зүйлийг « »ДЖ бүтэзж эс чадна.

МИМИИ АМЬДРАЛД НӨЛӨӨЛСӨН ХҮМҮҮС «Жинхэнэ амьдрал ямар*. "%нтэй уулзаж учирснаас эхэлчзг» гэж хэлсэн хүн бол «Би болон чи» гэдэг иомын зохиогч Мартин Пубе билээ. Ямар хүнтэй уулзаж учирснаас хүний .‘1Мьдрал( түүний чиг шугам ямраар ч өөрчлөгдөж болно гэдзгт итэдэг учрэ.ас би түүний хэлсэнтэй бүрэн санал вэг байиа. Ялангуяа амьдралынхаа учир утгыг хэзээ хэзээнээс илүүI' гзр тэмтчии эрзлхийлэх идэр залуу насандаа ямар хүнтэй учрах вэ гэдзг маш чухал бөгеэд хорвоод үүнээс илүү үнэтзй юм үгүй гэхэд дэгсдүүлэг болохгүй. Бп үүнийг баттай хзлж чадна, Идзр залуу насанд учирсан хүп түүний ирээдүйн амьдралд шийдвэрлэх нөлөө үзүүлдэг. Тнйм болохоор үнэхэзр хүнээ олж нөхөрлөх хэрэгтэй. Яндашгүй хусэл тэмүүлэл, дэвэр арпун сэтгэлтзй залуу хүн гутрангуй үзлийг помлогч Шопенхауерын үззл санаатай үчкрлаа гэж бодъё. Гзтзл түүиий амьдрал Энэтхэгийн их ухаантан Гаиди ч юм үу Америхийн ерөнхийлегч агсак Линкодьнтой учирсан өөр иэг залуугийн амьдралаас хичяээн пх ялгаатай байхсан билзэ. . Хүндлэн биширдэг хүнийхээ сакаа бодлыг бид даган дууриах гэдэг. Түүнийхээ илрэл болгож ай® болох нүдэид ойр тусах газар -ширээнийхээ дэзр ч юм уу хянакд тэр хүннйхээ зургийг байрлуулдаг. Гзхдээ хорвоагийн эмьдралыг гагцхүү хүү зовлон зүдгүүр мэтээр үздэг гутрангуй үзлийг хүлээи авах тийм хүнийхээс эрх чөлөэ, амьдралын үнэ цэнийг сэтгэл зүрхззрээ хайрлан биширч явдаг ухаантиы үзэл санааг дагах гэж мэрийдэг хүний ирээдүй нь менхийн зул адил еаруулхан бнш, гэж үү? Саян сайхан амьдрахьш тулд сайн хүвтэй учрах ёстой гэдгийн учир үүнд л байгаа юм. Өнөегийн сурган хүмүүжүүлзх ухааны эрдзмтэд бсхловсролыг ямар нэг тогтоосон хүрээпд тохируулан «бий болгосон зүйл» юм уу хувь хүний төрөлхийн авьяас билгийг тэтгэн «хөгжүүлэх» маягаар бус, гурав дахь аргаар өөрөөр хэлбэл «уулзаж учруулах»—ыг чухалчилдаг. Хэн нэгэн хүнтэй учран тохиох замаар шийдвэрлэх өөрчлөлт гаргаж болно. Сайн муу санаатай, эсвэл бусдаас илүү товойсои хийгээД сүул барьсан хүн болох «ь эцсийн эцэст алт шиг залуу наf

.

: 31


сандаа ямар хүнтэй учран ямар нөлөе хүртсэнээс ихээхэн шалтгаалдгийг залуучууд сэтгэл зүрхэндээ шингэтэл-. ойлговол сайнсан. Би өдий хүртэл өч төчнөөн хүнтзй уулзаж учирч ирлээ. Тэдний дунд сайн сайхан хүн ч байлаа, төдийлэн уулзмааргүй хүн ч байлаа. Одоо хэр сэтгэлд тов тодхон үлдсэн нүүр ч байна, аль хэдийн мартагдчихсан хүн ч байна. Бусдын нэгэн адил одоогийн Ким Ү Жүн болтлоо би учир утгатай олон уулзалтын үр шимийг хүртсэн хүн. Тэр дундаас онцгойлон дурсаж явахыг хүсдэг хэдэн хүн буй, Намайг өдий зэрэгт хүрэхэд чухал нөлөө үзүүлсэн хэдэн хүний нэрийг дурсан тэмдэглэмээр байна. Миний ээж үнэхээр лут хүн байсан юм. Ээжийгээ хүндэлдэггүй хүн хаа нэгтээ байж болох боловч би л хувьдаа ээжээрээ үнэнхүү бахархаж явдаг. Идэж уух юмаар ховор амьдралын тэр хүнд бэрх үеийг сөрөн туулж ээж минь ганцаараа ах дүү бид тавыг дээд сургууль төгсгөсөн юм. Ээжийн минь амьдрал нэг ёсондоо үр хүүхдүүдийнхээ төлөө амь биеэ огоорон хохирсон амьдрал байсан юм. Би байнга цохон тэмдэглэдэг аж ахуй удирдах ухааны гол цөм нь болсон хохирол амсах ёстой гэсэн санааг эргэцүүлэн бодож үзвэл ээжээсээ өвлөн авсан нөлөө түүнд ихээхэн шингэжээ гэж хэлэх болох нь. Христосын шашныг үнэнхүү сүслэн биширдэг ээж минь ганц удаа ч алгасалгүй өдөрт дөрвөнтөө мөргел уншлага үйлдэн залбирдаг байсан нь санаанд одоо ч илхэн байна. Тэгтлээ үнэн голоосоо биширдэг ээжийн минь мөргөлийн уншлага надад багагүй хүч өгснийг сэтгэлдээ тээж явсиаа хэлэхгүй байж чадахгүй нь. Ертөнцийг үзэх Христосын шашны идэвхтэй номлол, түүнчлан өөрөө хохирон байж бусдын төлөө буян үйлдэх нигүүлсэнгүй үзэл гэх мэтийн зүйлс миний бие сэтгэлийг эзэмдэж байдгийн учрыг ч түвэггүй тайлбарлаж болох байна. Хүүхэд ахуй дагт ээжийн минь олгосон боловсрол хүмүүжил, түүн дээр 4 жил суралцсан Енсегийн Их сургуулийя үзэл баримтлалын үр ач нь энэ билээ. Ямар нэг бурхан шажинтай байх нь огт байхгүйгээс дээр гэж би боддог. Шашин шүтэх нь улирсан баларсан, цаг үетэйгээ нийцэхгүй зүйл мэтээр сүүлийн үед шашин хэрэггүй мэтээр ярьдаг хүн бий. Миний бодлоор, эдүгээгийнх шиг гуйвж дайвсан, өөр өөрийнхөөрөө зүтгэсэн, тогтвортой бус үед харин ч ямар нэг гол чиг баримжаатай байх шаардлагатай. ЭрРэж хөрвөсөн, ээдрээ будлаинтай энэ хорвоогийн амьдралд жинхэнэ гол чиг хандлагыг шашин тоттоож өгөх байх. Амьдралынхаа


\ i • .i , чир, зорилго, чиглэлийг нухацтай шүүн тунгаах идэр hi i\y насандаа шашны эрүүл саруул номлол сургаалаар хү.ких явдалчухал юм байна гэдгийг би ээжээсээ сурч мэдЗэлуу зандан насандаа үерхэж дассан дотнын найз нөI |!)иг үнэ цэнтэй, эрхэм зүйл нэг насны амьдралд ер бай> ( и Солов уу? Хүнийг танъя гэвэл нөхрөөр нь шинж гэдэг \ i ПаГдаг нь сайн хүнтэй нөхөрлөх нь хичнээн чухал агаад •nip холбогдолтой болохыг бэлрэхнээ харуулсан үг гэлтэй. if u'i.i пөхөртэй байна гэдэг болЧгЙйн хэрэг. Багынх тусам бүр I I айн. Хэнд ч хэлдэггүй сэтгэлийнхээ үгийг ний нуутүй хэлi ,\ тзр хүн найз чинь мөн. Ганд ч тийм найз нөхөргүй хүн (m i үнэхээр золгүй хүн. Залуу насанд амжуулах юм их хэitni'i ч тэр дунд заавал амжуулах ёстой зүйл бол сайн найзт мй'болох явдал юм. Би олон сайхан найз нөхөдтэй журMUH харьцаатай бөгөөд бид бие биедээ тусалцгааж ирсэн. Гснгигийн сургуулийн ахлах ангид хамт суралдагсад, бидШ1Й өмнөх болон дараах төгсөлтийнхөн намайг анх энэ ажлаа эхлэхэд өөрсдийн юм шиг оролцож тусалсанд одоо хэр Оц баярлаж явдаг. Тэдний дундаас одоо манай ДЭҮ пүүсийн орлогч даргаар ажиллаж буй И Ү Бок иадтай нэг ангийнх. Ахлах сургуулийн хоёрдугаар ангид хоёул, нэг ангид сурч байсан, намайг бодвол хичээлд сайн, тэргүүний сурагч байж Оилээ. Зургаан сарын 25—нд (1950 он. орч.) эхэлсэн дайны чараах учир замбараа алдагдсан үед би гудамжинд гарч иэг жил сургууль завсардсан болохоор сурлагаар тун тааруу, сахилга багаар бүр ч ярилтгүй байв. Тикм янзтай байсан намайг сайн төгссөнд И Ү Бокийн тус нзмэр их орсон.. Дичээлээ давтахаар түүний байранд гүйж очдог байсан. Би бол хэцүү хүүхэд, тэр бол тэргүүний сурагч байв. 'Гийм болохоор би түүнд ихээхэн тээр дараатай байсан хэдий ч найз нөхөд болцгооё гэж гуйсанд минь цааргалаХ|үй миний хйчээлд тусалдаг байсан. Тэр үеэс бид дотнын авд нөхөд болцгоосон юм. Зөвхөн ингэсэнд нь би түүнд баярлаж ,явдаг юм биш ээ. ДЭҮ пүүсээ байгуулахад хүн хүчээр дутагдахад тэр маань хүлээж байсан юм шйг олон таван үггүй надтай хүч хавсарсан юм. Чадварлаг хүн хэрэгтэй үед ингэж хүч хамссан нь хичнээн их хэрэг болсныг хэлэх )оун. Тэр цаг мөчөөс одоо хүртэл И Ү Бок ямагт надтай хамт ДЭҮ—д ажиллаж явна. Миний амьдралд шийдвэрлэх нөлөө үзүүлсэн хүний тоонд И Сек 'Хви багш гарцаагүй орро. Үндэсний Их сургуулийн захирал хийж байгаад одоо ДЭҮ—гийн соёлын Фондын даргаар ажиллаж буй энэ багш ахлах сургуулийн хоёрдугаар лнгийн багш маань байсан юм. Дээр өгүүлсэнчлэн тэр үед


би тун хэдүү хүүхэд байж билээ. Сав л хийвэл сурлагаа] сүүлийн байранд орчихно, хулгиан шинжээсээ салж чадаа гүй, байн байн хзрэг түвэг тарьчихна. И Сек Хви багш дот роо юу бодсон юм бэ бүү мэд, иймэрхүү хэцүү хүүхдийг ах лах сургуулийн нэгдүгээр ангид дэг журам сахиулах хэсгийй брлогч, хоёрДугаар ангид ахлагчаар нь томилчихдог юм байна. Энэ- хүнтэй учирсан учрал миний амьдралд «шийдвэрлэх нөлөө» үзүүлсэн гэж нэхэн дурсдагийн учир чухамхүү үүнд байгаа юм. Өөрт минь байсан бололцоо, авьяас чадварыг ойлгуулж албан ёсоор үнэлж өгсөн анхны хүн бол энэ багш. Дэг журам сахиулах хэсгийн ахлагч болмогц миний байдал гэнэ.т өөрчлөгдөв. Дэгжурам сахиулах ахлагчийн хувиар бу-, сад сурагчдад үлгэр дууриал үзуүлэх ёстой гэдгийг мэдэж л байсан. Тэр болгон ахлах ангийнхантайгаа аятайхан мэндэлчихдэггүй байсан би харин тиймэрхүү сурагчдыг шалгаж дэг журам сахиулах ахлагч болсон юм чинь ингэж өөрчлөг-; дөхөөс биш яах вэ. Өглөө болгон толины өмнө. сурагчийн дүрэмт хувцсаа нямбайлан засаж өмсчихдөг болж яваандаа' биеэ зөв авч явдаг боллоо. Хичээлдээ ч шамдаж эхлэв. И Ү Бокыг дагаж хоцорсон хичээлээ нөхөх бололцоог чухамдаа >И Сек Хви, багш надад олгосон юм. Багш минь намайг «үнэлсний» хариуд тийнхүү мэрийн зүтгэж, багшийн тэр «үнэлгээ» ор үндэсгүй зүйл биш гэдгийг нотлохын тулд чармайн сурч өөрийгөө ер бусаар өөрчлөн өөд нь татав. Хүн ер нь өөрийг нь ойлгож үнэлсэн хүний урмыг хугалахыг хүсдэггүйг багш, эцзг эхчүүд санаж яваасай гэмээр байна. Эдүгээ та бүхний үр хүүхдүүдийн дотор хичээл номоо сайн хийхгүй, байнга юманд ороодолдож явдаг сурагч байж болох юм. Тийм байна, ийм байна гэхдрэ биш, тэгэх тусам нь улам их анхаарал халамж тавих хэрэгтэй. Зандарч хашгичан зэмлэн баалахын оронд сайн талыг нь хөхүүлэн дэмжиж өг. Хүн болгон бусдад заяагаагүй сайн чанарыг өв- < лөн төрдөг. Түүнийг илрүүлж авьяас чадварыг нь үнэлэн тэтгэж өгөгтүн. И Сек Хви багш надад хандсан шиг тухайн хүнд хуримтлагдсан тэрхүү хязгааргүй авьяас билгийнх нь үүдийг өөрөөр нь нзэлгэхээр оролдоод үз. Эйнштейн ч бас цагтаа шалгалтад унаж, Эдисон ч бас сургуулиас хөөгдөж явсан удаа бий шүү дээ. И Сек Хви багш байгаагүй бол одоогийн Ким. ҮЖүн ямарч явах байсан юм билээгэдгийг хэлэхэд бэрх биз. Багш нар олон гэлээ ч багш шиг багш алга хэмээн хүмүүс халаглахад би үнзнхуү сайн багштай учирсандаа баярлаж явдаг бблохоороо багшдаа ямагт г талархахгүй байж йдддаггүй. Хэдийд, хэнтэй, хэрхэн учран золгох вэ гэдэг асуудал их чухал. Бас хэрхэн) өерчлөгдөж ямаршуу амьдарч явна вэ гэ34


I<i Mini чухал зүйл. Залуудаа хэнтэй учран золгохоос тэр *уmiII пасан туршийн амьдрал шалтгаалдаг тал бий. Тэр \\ iiiiin' эх орныхоо гол тулгуур хүч болох залуучууд чухам•\\ имар хүнийг хүндэлж байна вэ гэдэг асуудал миний ан| 1|мыг их татдаг. Оснөр залуу үеийнхэн уулзаж учрууштай, заавал уулзах || и гэн хүмүүс олон байна. Залуучууд нөлөөг нь хүртэж \ |1наи дагавал зохилтой аугаа их гавьяат намтар маш их> ■• niiia. Аль болохоор сайн хунтэй их уулзаж учирч явцгаахыг V* i»e. Алт шиг залуу наеандаа биширч дуурайгууштай хүн| щ учрахын өлзийт заяа тавилан та нарт тохиохыг бэлгздье. Одоо та бүхний ширээний өмнөх хананд хэний зураг өлчиктэй байна вэ? Тэр хун чинь та нарын бишрэн дуурай• vуштай хүн " мөн үү?

ССӨӨС АРВАН ДОЛООН ЦАГ», • ГАВААС ХОРИН НЭГЭН ЦАГ» о

Энэ хорвоод үнэ цэнтэй чухаг юм олон бий. Хөрөнгө мөнin ч тэр, ажил алба ч гэсэн. Гэхдээ юу юунаас илүү эрхэм НЗГэн зүйл байдгийг бид бүгд сайн мэддэг. Тэр бол цаг хугацаа. Ца,г хугацаа харвасан сум лугаа адил. Өнгөрөх л юм Оол зргэж ирнэ гэж үгүй. Цаг хугацаа бүхнийг түрэн хувиргадаг атлаа өөрөө эс гүйдэгдэнэ. Тэр тусмаа буцаан ухраана I здэг бүр ч бүтэшгүй хэрэг. Цагаас илүү хүчтэн үгүй болохоор цаг хугацаа л бүхнийг ялан дийлэгч мөн. Бидний «одоо» гэж хэлдэг тэр хором зөвхөн ганц удаа л тохиолдоно. Тэр хормыг алдваас дахин үл олдоно. Бидний «одоо» гэж хэлэх тэр хооронд «одоо» маань арилаад өгдөг. Цаг хугацаа гэгч тэр болой. Бид даг хугацааг эрхэмлэн чухалчилбаас зохихын учир утга үүнд оршино. Хөрөнгө зоорь,. ажил төрлөөс цаг хугацаа илүү эрхэм. Хөрөнгө зоорь, ажил төрлийг дахиад олоод авч болох авч цаг хугацааг тэгж эс чаддагаас тэр. Залуу болохоороо залуучууд цаг хугацааг эрхэмлэхээ барагтай л бол мартчих гээд байдаг. Өчүүхэн хэсгийг нь дэмий өнгөрөөлөө гээд хорвоог элээх урт насанд юу ч болох юм билээ дзэ гэсэн гэнэхэн бодол төрдөг ч байж бас магадI үй Гэвч тийм биш ээ. Цагийг сумтай зүйрлэсэн нь хөвчhfctoc ньгэнтзэ мултарвал дахин эргэж ирдэггүй «эг л удаагийнх юм шүү гэдгийг онцолсны дээр бас сум шиг түргэн нис'Эн оддогийг нь давхар илэрхийлсэн хэрэг даруй мөн, Тий-


би тунхэцүү хүүхэд байж билээ. Сав л хийвэл сурлагаар сүүлийн байранд орчихно, хулгиан шинжээсээ салж чадаагүй, байн байн хэрэг түвзг тарьчихна. И Сек Хви багш дотроо юу бодсон юм бэ бүү мэд, иймэрхүү хэцүү хүүхдийг ахлах сургуулийн нэгдүгээр ангид дэг журам сахиулах хэсгийн брлогч, хоёрДугаар ангид ахлагчаар нь томилчихдог юм байна. Энэ- хүнтэй учирсан учрал миний амьдралд «шийдвэрлэх нөлөө» үзүүлсэн гэж нэхэн дурсдагийн учир чухамхүү үүнд байгаа юм. Өөрт минь байсан бололдоо, авьяас чадварыг ойлгуулж албан ёсоор үнэлж өгсөн анхны хүн бол энз багш. Дэг журам сахиулах хэсгийн ахлагч болмогц миний байдал гэнэт өөрчлөгдөв. Дэгжурам сахиулах ахлагчийн хувиар бусад сурагчдад үлгэр дууриал үзүүлэх ёстой гэдгийг мэдэж л байсан. Тэр болгон ахлах ангийнхантайгаа аятайхан мэндэлчихдэггүй байсан би харин тиймэрхүү сурагчдыг шалгаж дэг журам сахиулах ахлагч болсон юм чинь ингэж өөрчлөгдөхөөс биш яах вэ. Өглөө болгон толины өмнө сурагчийн дүрэмт хувцсаа нямбайлан засаж өмсчихдөг болж яваандаа биеэ зөв авч явдаг боллоо. Хичээлдээ ч шамдаж эхлэв. И Ү Бокыг дагаж хоцорсон хичээлээ нөхөх бололдоог чухамдаа ’ И Сек Хви, багш надад олгосон юм. Багш минь намайг «үнэлсний» хариуд тийнхүү мэрийн зүтгэж, багшийн тэр «үнэлгээ» ор үндэсгүй зүйл биш гэдгийг нотлохын тулд чармайн сурч өөрийгөө ер бусаар өөрчлөн өөд нь татав. Хүн ер нь өөрийг нь ойлгож үнэлсэн хүний урыыг хугалахыг хүсдэггүйг багш, эцзг эхчүүд санаж яваасай гэмээр байна. Эдүгээ та бүхний үр хүүхдүүдийн дотор хичээл номоо сайн хийхгүй, байнга юманд орооцолдсж явдаг сурагч байж болох юм. Тийм байна, ийм байна гэхдээ биш, тэгэх тусам нь улам их анхаарал халамж тавих хэрэгтэй. Зандарч хашгичан зэмлэн баалахын оронд сайн талыг нь хөхүүлэн дэмжиж өг. Хүн болгон бусдад заяагаагүй сайн чанарыг өвлөн төрдөг. Түүнийг илрүүлж авьяас чадварыг нь үнэлэн тэтгэж өгөгтүн, И Сек Хви багш надад хандсан шиг тухайн хүнд хуримтлагдсан тэрхүү хязгааргүй авьяас билгийнх нь. үүдийг өөрөөр нь нээлгэхээр оролдоод үз. Эйнштейн ч бас цагтаа шалгалтад унаж, Здисон ч бас сургуулиас хөөгдөж явсан удаа бий шүү дээ. И Сек Хви багш байгаагүй бол одоогийн К.ИМ; Ү Жүн ямарч явах байсан юм билээгэдгийг хэлэхэд бэрх биз. Багш нар олон гэлээ ч багш Шйг багш алга хэмээн хүмүүс халаглахад би үнэнхүү сайн багштай учирсандаа баярлаж явдаг болохоороо багшдаа ямагт : талархахгүй байж Даддаггүй. Хэдийд, хэнтэй, хэрхэн учран золгох вэ гэдэг асуудал их чухал. Бас хэрхэк өөрчлөгдөж ямаршуу амьдарч явна вэ гэ34


i )г мөн чухал зүйл. Залуудаа хэнтэй учран золгохоос тэр куиий насан туршийн амьдрал шалтгаалдаг тал бий. Тэр уүднээс эх орныхоо гол тулгуур хүч болох залуучууд чухам*.үү ямар хүнийг хүндэлж байна вэ гэдэг асуудал миний анчпарлыг их татдаг. Өсвөр залуу үеийнхэн уулзаж учрууштай, заавал уулзах. чзрэгтэй хүмүүс олон байна. Залуучууд нөлөөг нь хүртэж (.ууриан дагавал зохилтой аугаа их гавьяат намтар маш их пайна. Аль болохоор сайн хүнтэйдзх уулзаж учирч явцгаахыг хүсье. Алт шиг залуу насандаа*'биширч дуурайгууштай хүнг->й учрахын өлзийт заяа тавилан та нарт тохиохыг бэлгэдье. Одоо та бүхний ширээний өмнөх хананд хэний зураг өлгөөстэй байна вэ? Тэр хүн чинь та нарын бишрэн дуурай-гууштай хүн'мөн үү?

«ЕСӨӨС АРВАН ДОЛООН ЦАГ», «ТАВААС ХОРИН НЭГЭН ЦАГ» Энэ хорвоод үнэ цэнтзй чухаг юм олон бий. Хөрөнгө мөнгө ч тэр, ажил алба ч гэсэн. Гэхдээ юу юунаас илүү эрхэм 11эгэн зүйл байдгийг бид бүгд сайн мэддэг. Тэр бол цаг хугацаа, Цаг хугадаа харвасан сум лугааадил. Өнгөрөх л юм бол эргэж ирнэ гэж үгүй. Цаг хугадаа бүхнийг түрэн хувиргадаг атлаа өөрөө эс гүйцэгдэнэ. Тэр тусмаа буцаан ухраана. гэдэг бүр ч бүтэшгүй хэрэг. Цагаас илүү хүчтэн үгүй болохоор цаг хугацаа л бүхнийг ялан дийлэгч мөн. Бидний «одоо» гэж хэлдэг тэр хором зөвхөн ганц удаа л тохиолдоно. Тэр хормыг алдваас дахин үл олдоно. Бидний «одоо» гэж хэлэх тэр хооронд «одоо» маань арилаад өгдөг. Цаг хугацаа гэгч тэр болой. Бид цаг хугацааг эрхэмлэн чухалчилбаас зохихын учир утга үүнд оршино. Хөрөнгө зоорь,. , ажил төрлөөс цаг хугацаа илүү эрхэм. Хөрөнгө зоорь, ажил төрлийг дахиад олоод авч болох авч цаг хугацааг тэгж эс чаддагаас тэр. Залуу болохоороо залуучууд цаг хугацааг эрхэмлэхээ барагтай л бол мартчих гээд байдаг. Өчүүхэн хэсгийг нь дэмий өнгөрөөлеө гээд хорвоог элээх урт насанд юу ч болох юм билээ дээ гэсэн гэнэхэн бодол төрдөг ч байж бас магадгүй. Гэвч тийм биш ээ. Цагийг сумтай зүйрлэсэн нь хөвчиеес пьгзнтзэ мултарвал дахин эргэж ирдэггуй «эг л удаагийнх юм шүу гэдгийг онцолсны дээр бас сум шиг түргэн нисэн оддогийг нь давхар илэрхийлсэн хэрэг даруй мөн. Тий-


мээс цаг хугацааг харвасан сум лугаа адил түргэн гэдэггүнсэн бил үү? «Бид цагийг хайрладаг. Харин хөле, хүчээ хайрладаггүй». Энэ бол манайДЭҮ аль дээр үеэс гол зорилгоо болгож ирсэн лоозонгдйн нэг. Үүнийг ДЭҮ-гийн үндсэн баримт-' лал ч гэдэг. ДЭҮ-ГИЙ1НХЭН бид цагийн учир холбогдол, үгнэ цэнийг дэндүү сайн мэддэг. Чухамдаа цагийг хэр зэрэг ашиглаж 'чадсанаас дэвжих доройтох хоё,р ихээхэн шалтгаалдаг. Адилхан амжилт гаргасан хэдий ч цагийг үнэнхүү үр бутээлтэй ашигласан хүкий гаргасан- амжилт гүйцэтгэсэн ажлынх нь хэмжээ, чанараас тодорхой мэдэгддэг. 1 Цаганд гамгүй хандах нь мөнгийг хамаа вамбаагуй зардуулснаас долоон дор. Мөнгө олдох боловч цаг дахин олддоггүй. Цаг хугацааг худалддаг газар гэж хаа ч байхгуй. Зарим хүн цаг нөхцөөж ядан уйдаж үхэх нь гэж ярьдаг. Ви, тмйм хүнийг ер ойлгодоггүй. Тэгэх тусмаа залуу хун хайраи цагнйг харууемаар дэмий өнгөрөөх нь хүлцзшгүй хэрэг. Үунтэй холбогдуулан еөрийнхөө тухай хэдэн үг хэлмээр байна. Хоногийн 24 цаг надад ер хүрэлцдэггүй. Хоногт 30 юМ' уу 40 цаг байдаг бол сайнсан. Цагт дэндүү хавчигддаг болохоор өглөө ажилдаа явах замдаа машиндаа сахлаа хусаж, нуүр гараа чийгтэй алчуураар арчихчаан болох нь олонтаа. Зарнмдаа өглөөнийхөө хоолыг ч машин дотроо.иднэ. Бас гадаадад ажлаар их явдаг тал бий. Хэрвээ «Гиянесийн ко- ! монд» бизнесийн ажлаар явагчдын цагирн тухай булэг байдаг аваас мйнип нэр тэнд орж л таараа гэж бодож байна. Хилийн чанадад явахад үрэгддэг цагийг дээд зэргээр багасгахын тулд онгоцнЫ] хоороидох цагийг хийзай гархахгүйгээр * тохируулахыг бн үнэнхүү мэрийдэг. Нислэгийн цаг тйарахгүйгээс болж нэг юм уу хоёр хоног алдах тохиолдол гардаг ( учраас тагж мэрийдэг. Тэгээд-ч цаг хожихын тулд аль болохоор шөнийн онгоцоор явахыг хичээдэг. Нойр ' авахын | ,хувьд онгоцон дотор дуг хийчихвэл болох нь тэр бөгөөд өг- I лөө буунгуут шалавхан хувцсаа янзалж өмсчихөөд шууд л 1 зорьсон хүмүүстэйгээ уулзаж ажил төрлөө амжуулах бололцоо гарна. Нисэж явах зуураа ном буюу танилцах юмаа уишина, салбар)'удаасаа мэдээ сэлт авч шийд өгне. Япон мэтийн ойрхон оронд өдөртөө ажлаа амжуулчихаад орой будаад ирэх жишээтэй. j Оидын шаардлагагүй мөртлөө гадаадад явж монгөө, мэ::гөнөөс илүү үнэт цагаа үрж хэдэн өдрөөр ажлаа алддаг хү- 1 мүүсийг би гайхда,г. Манай ДЭҮ хурал цуглааныг ажлын өмнө буюу дараа хийдэг эрткий уламжлалтай. Тийм болохоор манай пүүсийн удирдах ажилтнуудтай өглөөний 7 цагт түвэггүй уулзаж бол-


IIU Л/Mui цуглахын өмнө өглөөгүүр хийдэг бидний хурлыг Miiii.iH litptiM хүн «Үүрийн мөргөлийн уншлага» гэж нэрлэдэг in, ^ 1и л"| холбоотой биз ээ. Ингэж л би болон манай ДЭҮ— I nuns h i бүгдээрээ цаг хугацаа гэдэг хичнээн эрхэм чухаг, ^н. it jinэй зүйл болохыг сайтар мэдцэг, мэдэрдэг юм. Арай ....... . хэлбэл манай ДЭҮ ингэж хөгжихөд хүргэсэн Ч ' iiiii зүйлийн ихээхэн хувь нь бид энэ хугацаанд эрхэмлэн ч(|йрлаж, хэмнэн ашиглаж ирсэн цагтай холбоотой байж бо,|| 11V ЮМ. (, Харьцангуйгаар орой'гараагаа эхэлсэн манай пүүсийн ч,iмIийи оновчтбй бөгөөд үр ашигтай зэвсэг нь залуучууд, I I . 11 хоёр байсан юм. Бүтээлчээр дайчин, шургуу хөдөлмөрс , I I I / K , гадаад зах зээл рүү зоримгоор тэмүүлэн ажиллах ботЛцоотой болсон нь бид залуучуудтай байсных, бас ирээдүй щ"|ч үеимнхнийхэө төлөө хохирол амсахаас. ч шанттраг^гүй нь Ini t цагийн' эрхэм чухаг үнэ цэнийг ухаарч ойлгож чадсаных. Вайгуулагдаад дөнгөж 22 жилийн нүүр үзэл< буй манай Д,')Ү-гийн хүрээд байгаа хөгжлийн төвшинг нэг бол гай•.амшигт амжилт мэтээр хэтэрхий дөвийл.гөн магтах гомуу, ')С11ЭЛ юу л бол доо гэж эргэлзэх байдлаар ханддаг хүмүүс 1И1Й. Тэдэнд өгөх миний хариулт бол байгуулагдаад 22 жил Полжээ гэсэн жирийн тэр л тоон хугацаатай мавай ДЭҮ огт*хон ч хамаагүй юм шүү гэж хэлэх байна. Үнэндээ бид бу,*ад пүүсээс нэг дахин илүү ажилласан. Бусадтай адил өгловний 9 иагаас 17 цаг хүргэл биш, цуцалтгүй махран зүтI угч ажилчидтайгаа хамт бид бүгдээрээ үүрийн 5 цагаас оройк 21 цаг хүртэл ал<иллаж ирсэН. Цаг хугацаа өнгөрөхийг үл мэдрэн шөнө дуид хүртзл хуралдаж байгаад (энэ үсд хотын хөл хөдөлгөөн зогссон байдаг)1' ажилтнуудтайгаа зочид буудалд орж унтаж байснаа санаж байна. Бусдыг бодвол наанадаж нэг дахин илүү цагаар тэгэхдээ шургуу ажилладаг тэр үүднээс’ авч үзвэл ДЭҮ—г 44 жил болсон пүүс гзж хэлж болох ю,м. Ямар вэг х.увь хүк ч бай, пүүс ч бай бидэн шиг цагийг ингэж ашиглаж, мэрийн зүтгээд.ийм амжилтад хүрч чадахгүй бол хачирхалтай хэрэг болно биз ээ. Үнэхээр тнйм биш гэж үү? Хоногт 24 цаг байдаг нь хэнд ч тодорхой, Гол нь тэр 24 цагийг хэрхэк ашиглах вэ гздзгт л байна. Хэн нэгэн хүн хичээл ч юм уу ажлаа бусдаас гурав дахин, түүнээс ч илүү амжуулж хийх аваас тэр хүн хоиогт 24 биш 72 цаг ашиглалаа гэсэн үг. Бид аливаа хүний бүтзэлч үйл ажиллагаандаа зарцуулсан цагаар түүний амьдралын үнэ цэнийг үнэлэх ёстой. Цагийг хайрлаж йамнаваас зохино. Тухайн цаг ганц л тохиолдоно. Ганц удаагийн юм болон үнэ цэнтзй байдаг жам-


тай. Залуу ахуй үеийн цаг хугацаа нас сүүдэр хэвийсэн хүмүүсээс гурав, дөрөв дахин илүү үнэтэй байх ёстой. Яагаад гэвэл залуу насаа яаж өнгөрөөснөөс цаашдын амьдралын утга учир, тэр хүн хэр зэрэг явах нь шийдвэрлэгддэг учраас тэр. Ромын философич Сенека цагийг ашигтах тухай зөвлөхдөө «Хүний амьдрал хангалттай урт. Үр ашигтай өнгөрөөж чадваас бидний нас аугаа их үйл хэргийг бүтээхэд чамлахааргүй урт. Гэхдээ сайн үйлсийг эс бүтээн залхуурч хайран насаа хий дэмий өнгөрөөвөөс нэг л мэдэхэд насны HaMap аль хэдийн хэвийчихсэнээ сая л ухаарч харамсахад хүрдэг. Бидний нас богинохон бус, харин бид насаа богиносгож орхидог нь энэ буюу. Асар их хөрөнгө зоорийг тэнэгдүүхэн эзэн нүд ирмэх зуур үрэн таран хийчихдэг бол бага ч гэлээ эзнээ олсон хөрөнгө шавхагдахгүй, эвийг нь олбол арвижин өснө. Бидний амьдрал ч түүн лүгээ адил болой..,» гэжээ. Энэ үг хоосон үг биш ээ. Учир утгагүй өнгерөөвөл бидний нас даанч богинохон. Цаг хугацаа нэг л өнгөрвөл дахиад ирэхгүй. Бид хоёр удаа амьдрахгүй. Иймээс нэг хором атугай ч хий дэмий өнгөрөөж болохгүй. Ялангуяа залуу зандан насанд тэгс ингэс хийж алмайрч өнгөрөөх үнэгүй цаг гэж нэг минут ч байж таарахгүй. Юу ч бай хийх л' хэрэгтэй. Хийх юмаа олж ядан цаг нөхцөөх шиг муу юм үгүй. Ямар ч байсан дагийг дэмий өнгөрөөж болохгүй, юу ч бай хийх л хэрэгтэй. Хэдхэн минут байна, яасан ч яах вэ гэж бүү бодогтун. Тэр үл тоомсорлох өчүүхэн бага хугадаанууд чинь нийлж ажил амжуулах цаг болдог хуультай. Та бүхний үрсэн цагийг хзн ч эргүүлж авч ирж өгөхгүй. Цаг хугацаа харвасан сум мэт хурдан, бас түүн лүгээ адил дахин эргэж ирдэггүй. Залуучууд минь та нар залуудаа л цагидг хэмнзж сурах хэрзгтэй. Задуудаа өдөрт л дор хаяж нэг ,цаг илүү хэмнээд байх юм бол миний насан дээр ирэхэд цагийн хадгаламжийн хүү чинь талийж өгнө. Харин «тоглоцгоо, наргицгаа, залуудаа л жаргаж ав...» хэмээн залуу, насаа хөсөр өнгөрөөвөөе, миний насан дээр ирэх үед үрсэн тэр цагтаа гарцаагүй харамсан гэмших болно. Тийм учраас залуус минь, над шиг юм уу манай ДЭҮгийнхэн шиг хөлс, хүчээ бүү хайрлагтун. Харин цагийг бол хайрла. Хорвоод чухаг зүйл их байвч юу юунаас илүү эрхэм чухаг зүйлнйн нэг бол цаг юм шүү.


ПИ ЭМ.ЭГТЭЙ ХҮН ШҮҮ дээ» Дээд сургууль төгссөн хэрнэз ажил олдохгүй яваа өнinp мэргэжилтэй боловсон хүчид учиргүй элбэгшжээ. Ажилд и|юхын тулд дахин суралцах тохиолдол ч гардаг болсон ra­ il ). Үүнийг нийгмийн ноцтой хурц асуудал гэхээс өөр юу гэх и). Ялангуяа эмэгтэйчүүд ажилд ороход бүр хэдүү бололтой. ||Пгшийндээд сургууль төгссөн нэг эмргтэй ажилд орж чадалIүй удсандаа гутарч амиа^орлосон хэрэг саяхан гарч уүнд сурхий цохилт өглөө. Нийгмийн байдал ихээхэн өөрчлөгдлөө гэх боловч эмэгпйчүүдийн талаарх алагчлал хараахан арилаагүй янзтай. Дөрвөн жил эрэгтэйчүүдтэй ав адилхан дээд боловсрол мэмшиж төгсчихөөд эмэгтэйчүүд нийгэмд хөдөлмөрлөж чадахгүй үлдэх нь хувь хүндээ төдийгүй улсад ихээхэн хохиролтой юм. Ийм уираас ДЭҮ пүүс эмэгтэй ажилтнуудад анхаарал багагүй тавьдаг. Манай орны том пүүсүүдийн дотроос ДЭҮ хамгийн анх гэрийн эзэгтэйчүүдийг авч ажиллуулсан бөгөөд мен төгсөх эмэгтэй оюутнуудыг хамгийн эхэлж уралдаант шалгалтаар авч эхэлсэн. Үүний дүнд манай пүүст удирдах эмэгтэй ажилтан бий бөгөөд Ливид очиж эрэгтэйчүүдтэй хамт ажиллаж буй эмэгтэй ажилтан 12 болоод байиа. Дээр үетэй харьцуулахад энэ асуудлын хувьд олон тадаар өөр болсон шүү. Би эр^эгтэй, эмэгтэйчүүдийг алагчилж ялгадаггүй. Гэхдээ энэ удаа залуу эмэгтэйчүүдэд хандахыг хүссэн юм. Эмэгтэйчүүд хүний хувьд эрэгтэйчуүдтэй эн тэгш байх ёстой. Тэд хун төрөлхтний мандан бадрах, уруудан доройтоход эрэгтэйчүүдийн нэгэн адил хэм тэгш хариуцлага хүлээж, эн тэгш лчлалыг хүртэх учиртай. Хэрэг дээрээ эмэгтэйчүүд маань манай яийгэмд тийм хариуцлага, ачлал хоёрыг жигд хүлээж хүртэж байна уу даа гэвэЛ яг ч тийм биш бололтой. Манай змэгтэйчүүд нийгмийн үургээсээ хөндийрч, туүнийгээ зүй ёсоор гүйдэтгэж чадахгүй байгаад янз бүрийн учир шалтгаан байж болох юм. Эрэгтэй хүн гадиах, эмэгтэй хүн гэрийн доторх ажлыг хийх тавилантай гэсэн дээр үеийн ужиг ойлголт хамгийн турүүнд санаанд орж ирж байна. Эр нөхрөө гаднах хүн, эхнэрээ дотнох эсвэл гэрийн хүн гэж дууддаг нь ч үүний уршиг мөн. Манай энэ нийгэм эрчүүдийн нийгэм, эцгийн эрхт ёсны нийгэм гэж ярьдаг дь ч ийм үзэл бодлын үргэлжлэл болсон дээрх шалтгаануудын нэг юм. Эрчүүдийг охилон дээдэлсэн нийгмийн байгуулал эмэгтэйчүүдэд ашиггүй байдлаар үйлчлэх нь тодорхой. Манайд түр ажиллах хүчний зах зээл өнөө хэр явцуу байгаа иь энэ шалтгааных гэж хэлж болно.


Гэвч зөвхөн дээр дурдсан шаЛтгаанууд л нийгмийн амьдралд эмэгтэйчүүдийн гүйцэтгэх үүргйиг хязгаарлан саатуулж ирсэн гэж би үзэхгүй байна. Үүнээс ч иЛүү учир шалтгаан бийг эмэгтэйчүүд өөрсдөө олж илрүүлэхийг тэднээс хүсье. ■ Мэдээж нийгмнйн нөхцөл. байдалтай нягт холбоотой хэдий ч эмэгтэйчүүд нийгмийн хариудлагаа ухамсарлах талаар эрзгтэйчүүдээс учир дутагдалтай нь бодитой гэдгийг хэлэх хэрэгтэй. Ихэнх бүсгүйчүүд сургууль төгсөөд хоёр, гурван жил ажиллаж байгаад хуримаа хийвэл ажлаа болъчнхно гэсэн эчнээ бодолтой байдаг. Иймээс ажлын газрыг түр саатах дамжлага мэтээр үздэг, тийм болохоор ажилдаа мэрийдэггүй. Энэ биеэ зориулж ажиллах ёстои гэсэн ойлголттой эрэгтэй, хоёр гурван жилийн дараа больчихно гэсэн бодолтой эмэгтэй ажилтан хоёрын ажилд 'хандах хандлага яав ч адилхан байх учир үгүй. Бодоод үзэ;гтүн. Ажилдаа дөршихөд ерөнхийдөө зургаан cap лав болно. Энэ бол сурч дадах хугацаа. Шинэ ажилтан зүгшин биеэ дааж ажлаа явуулахад хоёр жил щаардагдана. Гэтэл хоёр, гурван жил ажиллаж байгаад таарах хүнээ олж аван хуримаа хийгээд ажлаа орхичихдог. Пүүсийн хувьд тийм эмэгтэйчүүдийг талархан хүлээж авах учиргүй. 1984 онд дээд сургууль төгсеед манайд ажиллахаар ирсэн эмэгтэйчүүдийг баргийг нь хүлээя авч уулзаад хуримаа хийснийхээ дараа ажлаа үргэлжүүлэн хийх эсэхийг нь зориуд асууж ярилцахад ерэн есөн хувь нь хийх санаатай гэж байв. Гзтэл тавак жил өнгөрсний хойно одоо болоход тэр 200 хүнээс зуухан хүн үлдсэн байна, Гэхдээ үүний өмнөх үетэй харьцуулахад нэлээи дээрджээ. Түүнээс рмнө 1972, 1977 онд дээд сургууль төгссөн эмэгтэйчүүдийг туршилтын журмаар ажилд аваад үзэхэд бараг бүгдээрзэ хуримаа хийх хүртлээ дамжлага маягаар түр ажиллаж байгаад бүгд ажлаа орхнод явцгаасан юм. Харин энэ хооронд эмэгтэйчүүдийн ухамсар, эсвэл нипгмийн байдал өөрчлөгдсөнийх юм уу 1984 оноос арай дээрдэж хэвийн болж байна. Эх орныхоо ирээдүйн хувь заяаг эрчүүдтзй ,хамт хунаалцах хүүхнүүддээ хандаж ахмад хүнйй хувьд, аж ахуй эрхлэн хөтлөгч нэгний хувьд дараах зүйлийг захимаар банна. Нэгдугээрт, амьдрал, хувь заяаныхаа эзэн байхаас татгалзах хэрэггүй. Эцгийн эрхт ёс төрт нийгэм өерсдийг нь алагчлан гадуурхсан юм хэмээн эмэгтэйчүүд гоморхцгоодог хзрнээ миний бодлоор тийм хандлагыг өөрсдөө аяндаа бий болгодог тал байгаа бололтой. Эмэгтэйчүуд заримдаа «би чинь эмэгтэй хүн шүү дээ», «эмэгтэй хүн яаж ийм ажил хийх юм бэ?» хэмээн эмэгтзй гэдгээ дөвийлгөн эрчүүдтэй «эн тэнцүү биш байдал» бий болгоод өг гэж өөрсдөө уриалдаг. Үүгээрч зог-


•«»чгүй нөхрөө бас «гэрийн эзэн» гэж дууда.хаас цааргалдаг1үй. Гэрийн эзэн гэнээ? Нөхөр нь яахаараа эзэн-нь болох: I гтой юм бэ? Тэгвэл хурим гэж юу юм бэ? Эмэгтэй хүнд бол |ушиж захирагдаж явах найдвартай «эзнээ» олох явдал, рчгтэй хүнд бол тэжээж тэтгэж авч явах үнэнч «зарцаа» и.чох явдал хурим юм гзж үү? Хурим гэдэг бол ив ижилхэн \ 113 цэн, байр суурьтай хүмүүс өөр хоорондоо учран золгож буй хэрэг юм. Хурнм гэдэг нэг нь нөгөөгөө ноёлох юм уу, и ,1' нь нөгеөдөө захнрагдах х^р%даа биш. Гэтэл манай эмэг| лЧчүүдийн олонхдш одоо хэр өөрийнхөө эзэн болж өөрийгөа.mu явахаасаа төвөгшөөдөг бололтой. Дээд сургуулийн дөр|'пн жилээ суучих аятайхан шиг залуу «эзнээ» олж авахад зориулчихдаг охидууд байдаг гэж дуулддаг, Нэг насныхаа ..мьдралын дүр зургийг гаргаж түүнийхээ бэлтгэлийг боловс,ролоор суурилан базаах учиртай дээд сургуулийг хань ижил олох бага ч гэсзн үр ашигтай' хэрэгсзл болгон ашигладаг гэдзг нь үнэн бол үнэхээр золгүй хэрэг гэхээс өөр хэлэх үг алin. Ингэж байж эрэгтэй, эмэгтэйчүүд тэгш эрхтэй гэж шаардах хзрэг үү? Охнд хүүхнүүд ээ, та нар өөрсдөө өөрсдийн.хөө эзэн мөн рздгийг еанацгаагтун. Хүн бол эмэгтэй ч бай, эрэгтэй ч бай '|дрөхөесөө эхлээд хүн л байдаг. Хүн байхын үндэс нь «өөрннгөө өерлйнхөө эзэн» гэж үзэх явдал юм. Хань нөхөр, эх чцзг, үр хуүхэд ч бцш, би л өөрийнхөө эзэн гэж үзэх хэрэгт.-/й. МэдэзЖ нэг насныхаа амьдралын эзэн байна гэдэг зүгээриэг хэлчихтэй адил хялбархан зүйл биш. Гүйцэтгэгч ажилтан хнй гэсний.г хийчихвэл болох ньтэр. харин эзэн хүн хийх ажлаа өөрөө олж хиайх ёотой. Эз&н хүндэг|эн хунийх нь хариуцлага гэж бий. Тийм болохоор эх орон нэгт охйд хүүхнүүддээ хандаж хэлэх гэсэн миний хоёр дахь захиас гэвэл, өөрингөө исгөж дэвжээхийн төлөө, уйгагуй мэрийн чармай гэмээр байна. Үүнийг өөрөө өөртөө эзэн болж чадсан хүний амьдралыи дур төрх ч гэдэг юм. Мэдээж бүгдзэрээ тийм биш боловч сургуульд байхдаа байнга ном укшиж, хөгжим сонсдог байсан змэгтэйчүүд нийгмийн амьдралд орохоороо ном.барихаа больн< хегжмөөсеө ч ходдох хандлага ажиглагдах юм. Тэгж байгаад хүнтэй суухлаараа угийн муу зуршилдаа ■автагдан санаа нь амарч орхиод өөрийгөө өөд нь татахаа больчих юм. Ном, хөгжмөө ч хаячихна. Яахлаараа тэгж өөрийгөө гаргуунд нь гаргачихдаг байна вэ? Хүн бол мэрийн чармайхынхаа хэрээр өсөн дэвжих тавилантай билээ. Эрэгтэй ч бай змэгтэй ч бай өөрцгүй. ӨөрийI вө арай идүү өөд нь катаж, арай илүү саруул сайхан зүг рүү хандуулахын тулд хэр зэрэг их юм сурч мэдэж, хэр зэрэг зүтгэж


байна вэ? гэдэгт асуудлын гол нь оршино. Амьдрал хэмрэх •номыг хэр сайн, хэр идэвхтэй уншиж судлах вэ? гэдгээс шалтгаалан хүн хичнээн ч өсөж хөгжиж болно. Тийм учраас би залуу эмэгтэйчүүдээс өөрийгөө өсгөж хөгжүүлэхийн төлөө уйгагүй мэрийхийг шаардах гэсэн юм. Цагийн урсгалыг даган улам гялалзаж яваа хүн байхад түүний эсрэг бүр дордох хүн байх юм. Яагаад тэгдзг билээ гэдэгт өгөх хариулт амархан. Тэр нь юу хэмээзээс өсөж өөдлөхийн төлөө мэрийдэг хүн, зс тэгдэг хүний хоорондын ялгаа. Барагтайхан байсан хүн шамдан сурч өөрийгөө өөд нь татахын төлөө санаа тавиваас амархан дээрдэж болно. Харин өчигдөрхөн зэгсэн баусан хэрнээ өсөж хөгжихийн төлөө сурч мэрийхийн оронд* тайвширч лазагнавал тийм хүний ирээдүй дордохоос өөр аргагүй. Дэвжин дээшилье гэсэн хүсэл эрмэлзэлтэй байх нь 'чухал. Сургууль төгслөө, хүнтэй суулаа гээд өсөж хөгжихөөсөө няцаж болохгүй. Өөрийгөө байнга өсгөж хөгжүүлдэг эмэгтэй болох хэрэгтэй. Тийм эмэгтэй хүн сайхан байдаг. Үнэхээр еөрийгөө өсгөж өндинлгөхийн төлөө ямагт санаа тавьж цуцалтгүй тэмцэгч эмэгтэй дур булааж сэтгэл татдаг. Эмэгтэй, эрэгтэй аль нь ч бай золбоо хийморьтой ам ь-; дарч, шамдан сурч, осөж дэвжихийн төлөө өөрийгөө шахаж шамдуулдаг тэр үедээ хамгийн сайхан байдаг. Авьяас билэг, хүч чадвараа нийгзмдээ зориулах хүсэлтэй тийм залуу бүсгүйчүүдэд ханд,аж бас дараах зүйлийг захимаар байна. Ажилд хандах хандлагаа өөрчлөх хэрзгтэй. Зөвхөн ногдсон төдийхнөө амжуулчихдаг идэвхгүй байдал гаргаж болохгүй. Тэр бол өнгөрсөн ү.еййн бүсгүйчүүдийн дүр төрх бөгөөд бас эмэгтэй хүнийг ажилд авахаас зайлсхийхэд хүргэдэг хүчин зүйлийн нэг. Өөрсөддөө үнэхээр эрчүүдийн адил хандуулахыг хүсэж байгаа юм бол эмэгтзй ажилтнууд ажил сэдэн идэвхийлэхийг хичээх хэрэгтэй. Хүлээх хариудлагаа ч ухамсарлах ёстой. Наанадаж эрэгтэй* чүүдийн хийж байгааг хийж чадиа гзсэн үзэл бодолтой ажиллах хэрэгтзй. Энэ бол ажилд хандах хандлагыг чинь саруулжуулах зам мвн. Тзгснзэрээ эмэгтэй хүнийг авч ажиллуулахаас цааргалдаг удирдах хүмүүсийн хуучин ойлголтыг эвдэх хэрэгтзй. АНУ—д бол хэлэлтгүй, Азийн бусад оронд ч бас аль хэдийн эмэгтэйчүүд аж ахуйн газрын хариуцлагатай ажилтан, дарга, түүгзэр ч зогсохгүй пүүсийн эзний алба хашиж буй тохиолдол олон байна. Тэд янз бүрийн салбарт мэргэжлийн ажил үүрэг гүйцэтгэн тал бүрийн авьяас чадвараа нээн нийгэмдээ хувь нэмрээ' оруулж явна. Манай орны эмэгтзйчүүдэд ийм авьяас чадвар байхгүй гэж бодохгүй байна. Гол нь ажил


үүргийг найдвартай гүйцэтгэж чадна гэсэн ойлголт дутмагд л байгаа юм. Нөхөрт гарахынхаа өмнө түр зуур цаг нөхцөөгөөдөхье гэсзн хуудуу сэтгэлээр ажилд хандах юм бол эмэгтэйчүүд ер нь бусдын хүчинд дулдуйдан чирэгдэ.ж явдаг улс, тийм болохоор тзднийг авч ажиллуулах нь пүүст огт ашиггүй гэсэн амь бөхтэй өрөөсгөл хандлагыг хэрэг дээрээ 110Т0ЛЖ өгөх болчихно. Эх орныхоо ирээдүйн төА^ө хүлээх үүрэг хариуцлагыг хагаедан хуваалцах ёстой залуу бүсгүйчүүддээ хандаж амьдралынхаа. эзэн байхыг ухамсарлан ойлгох, өсөн дэвжихийнхээ төлөө цуцалтгүй мэрийх, түүкчлэн ажнл хийж амьдрах учиртай гэсэн хатуу, идзвхтэй байр суурьтай байх зэрэг хэдэн зүйлийг ийнхүү захилаа. Тэгснээрээ эрэгтэйчүүдийг сүлдлзн тдхисан энэ нийгэмд түгэн дэлгэрч буй эмэгтэйчүүдийг шоовдорлон үздэг явцуу хандлагыг арилгах ёстойгэсэн үг юм. Эрэгтэйчүүдийн, аль эсвэл үеэ өнгөрөеж буй үеийнхний үзэл бодол буруу байна гэдгийг нотлохын тулд эх орон нэгт ухаант мэргзн залуу бүсгүйчүүд минь амьдралынхаа эзэн болдгоогтун! Өөрөө өөрийнхөө эзний хувьд өөдлөн дэвжихийнхээ төлөө уйгагүй мэрийцгээгтүн! Ямагт идэвхтэй байр суурьтай амьдарцгаагтун!

«КАФЕ Ч БОЛОВ НЭЭНЭ ДЭЭ» Солонгосын дайн (1950—1953 он. орч.) намайг өдий зэрэгт хүргэсзн хэмээн би байн байн дурсан ярьдаг. Энэ үед амссан хүнд хэцүү байдал, саад бзрхшээл намайг харьцангуйгаар амьдралд хурдан хөл тавиулсан. Гэрийхнийхээ амь, амьдралыг авч явангаа хзр баргийн бэрхшээл, зовлон мэтийг даах тэсвэр хатуужил балчирхан надад энэ үед суусан юм. Амьдрал гэдэг тийм ч амаргүй гэдгийг ойлгуулахын тулд хүний амьдралыг зовлон нажидын ертөнц хэмээн номлодог буддыи шашны сургаалыг энд зориуд иш татах шаардлага бараг үгүй болов уу даа. Бидний түулах амьдрал толийтол нь зассан цардмал зам ч биш, сугсран дэлбээлсэн үзэсгэлэнт сарнай цэцгийн мандал ч биш. Цомирлогоо дэлбээлсэн байдаг юмаа гэхэд сарнайн шилбэ хурц өргөстэй шүү дээ. Шилбэнийх нь өргөсийг олж харахгүйгээр зөвхөн цэцгэнд нь нүд унаган хөл алдаж болохгүй. Гэхдээ зам зуур ургасан тэрхүү сарнайд шохоорхон амьдралынхаа үнэ дэнийг бууруулах нь тэнэг явдал лугаа адил, шилбэн дэх өргөснөөс нь хэтэрхий 43


змэзх пь бас мулгуу хэрэг болно. Тэр өргөс. тэр бэрхшээлээс бүу аппун. Түүпзэс эмээсэн хүн амьдралаас түрэгдэж, түүнтэй т.мцэж давсан хүн ялан дийлзгч болдог. Ялан дийлсэн ихэнх хүмүүс ө&рийнхөө ялалтыг тэрхүү хээнцэрхзн сарнай цэцгийн ач буянаар бус харии мөноөх бэрхшээл зовлонгийн өргөсийн үр шим мөн хэмзэн бахархдаг. Солонгосын дайннамайг элэзэрзгт хургэснийг би ч бас өчүүхэн ч эргэлзээгүйгээр зөвшөөрнө. «Хүнд хэдүү үе бол боломж завшаан». Энэ бол миний хэлэх гэсэн гол үг. Яахлаараа хүнд хэцүү цагт л боломж завшаан гардгийг мэдэхгүб. юм. Ямар ч атугай бэрхшээл зовлоид хөрслөн ургасан зүйл бол боломж, завшаан мөн. Өөрт боломжийн зүйл бусдад мөн л тийм байна. Еолом» жийн юмыг хэн хүнгуй амархан хийчнхэж дөнгөнө. Бүгдийн чадах юмыг сайн хийчих кь юуны нь онцгой учир холбогдолтой байх билээ дээ. Жишээлбзл, толгон сайтай шаг хийсэн нэ,г сурагч байя гэж бодъё. Тэр сурагч толгойдоо эрдэн найдна, Тийм болохоороо ахлах сургуулийн иэг, хоёрдугаар ангидаа тэгс ингзсхийж дунд сурч байгаад гуравдугаар ангид орохоороо түргэн авч шамдан суралцахаар шнйдэж гэж бодъё. Тэр сурагч тэгс, ингзс хийгээд байхад знэ зэрэгтэй байгаа юм чинь гуравдугаар анги болоод ирэхэзр жаахан зүтгэчихвэл дорхноо дээрдэнэ... гэж бодсон байж мэднэ. Яг тэгэх уү? Гуравдугаар ангид брж ирээд урьд емнөхөөсөө хоёр, гурав дахин илүү мзрийн суралдлаа гээд түүняй санаснаар сурлага нь гзв гэнэт ахьчихна гзж үү? Тэгэхгүн ээ. Урьд өмнөхөесөө хичнзэн ч шамдан мэрийлээ гзэд өмнөх байдлаа жаахан ч гэсэн ахиулж чадахгуй байх. Яагаад гэвэл гуравдугаар анги болоод. ирэхээр бусад нь мөн л түүк шиг улам шамдан суралцах болно. Буедаас илүу гарахын нууц нь бусад хүмүүс мэрийх уед еөрөө бас мэрнйхзд байгаа юм биш зэ. Бусдын дайтай байх юм бол хэвийн л зүйл, бусдаас илүү гарч яасан ч чадахгүй. Бусад хүмуүс мэрийгзэгүй үед, бусад хүмүүс хоёр гараа хумхих үед, эсвэл бусад хумүүс бэрхшээн няцах чухам тийм үед л бүхий чаддаараа мэрийдэг, бэрхшээлийг зоригтой сөрөн туулж хямралыг боломж, завшаан болгож чаддаг зевхөн- тийм л хүн үнэхззр амжилтад хүрч чадна. ■ Хямрал гэдзг үгийг сайтар ухаж ойлгох хэрэгтэй. Энэ үгийг солонгосоор «вы-ги» гздэг. «Вы» гэдэг нь «аюултай, ОСОЛТОЙ», «ги» нь «боломж» гэсэн үг. Хямрал гэдэг үг ийнхүү зөрчилдсөн агуулгатай үг. 'Гүүний эерэг болон сөрөг, хасах хийгээд нэмэхийн хоёрдмол орчлыг сүрхий анхаарах шаард-


чагатай бөгөед эиэ үг хоёр' урсгалыи солбшлыг агуулж байяа гэсэн санаа төрүүлж байна. Хямралт бабдал гэдэг бол хасах руу ухарч ч, нэмэх рүү дөхөж ч болно гэсэн үг. Идэвхгүй, шантрамтгай хүн, за одоо ч өмгөрлөө гээд сэтгэлээр унах яг тзр хямралт мөчид идэвх сүүхээтэй хүн боломж, хүслээ ашиглан болгож бүтээхийн төлөө үзэлцэж эхэлнэ. Тэр бол «аюул», дотроос боломжийг ялган олж харж чадаж буй хүн; Бэрхшээлгүй амжилт, ялалт гэж байхгүй. Магад ч үгүй тэрхүү зориг^, гамцэл хоёр талаар өнгөрч мэднэ. Гэхдээ алдахаас эмээж ^гөэр суудаг хүид орвол сөрөн тэмцэж ажилладаг хүн нлүу ухаалаг гэж би боддог. Залуу хүнд алдаж эндэх эрх бий. Зөвхөн хий гэснийг дуулгавартай нь аргагүй зэгсэн сайн хийчихдэг хүний хувьд эндэж осолдохын зовлон гарахгүй байж мэдэх авч тийм хүн дорвитойхон юм хнйж чаддаггүй. Нр нь ганц удаа ч алдаж эндэж үзээгүй хүн толгой даан томоохон юм яаж хийж чадах вэ дээ. Энэ үүднээс ний нуугүй хэлэхэд би сүүлийн үед өөрийн орны залуучууддаа жаахан сэтгэл дундуур байх болсон. Миний бодлоор, сүүлийн үеийн манай залуучууд дэндүү арчаа муутай болчихсон юм шиг байна. БэрХшээлийг сөрөн туулах зориг, бие даасан байдал дутмаг, бахь байдалдаа зууралдан тайвшрах үзэл бодолд хэт автагдан нэгэн биеийн амрыг харж, енөө маргаашийг өнгөрөөх хандлагатай юм уу даа гэлтэй. Инм болоход нь мэдээж зцэг эхчүүдийн хэт бөөцпйлөлд ихээхэн хариуцлага ногдож таарва. Үр хүүхэддээ хайргүй хүн, үр хүүхдээ гздэс датгалан байлгаж, өнгөтэй өөдтэй хувцаслан дутах гачигдахааргүй явуулж, сайи сайхан хүк болгохыг хүсэхгүй эцэг эхчүүд гэж* хааиа байх вэ. Гэхдээ үр хүүхдийнхээ ирээдүйд үнэхээр сэтгэл зовнидог ухаалаг эцэг эхчүүд бол дотроо бодолтой байх ёстой нь зүй билээ. Үр хүүхдээ дагийг нь олж хайрлаж сурах хэрэгтэй. Хайр ивээл гэдэг бол үр хүүхдээ энхрийллийн үерт живүүлэх явдал биш. гэж бодож байна, Учир намбаагүй урсгаж байдаг эцэг эхчүүдийн хайр хийгээд байнга өөрсднинхөе гар хардаг болгодог илуүц ивзэл халамж нь үнэн хэрэгтээ үр хүүхдзз арчаагүй болгон хорвоогийн амьдралыг туулах хүчийг нь тэднээсээ булаах хор уршигт хүргэх болно. Эртний үтэнд байдагчлан саваагаа хайрлавал хүүхдээ хүн биш болгох{ нь гарцаагүй. Үр хүүхэд рүүгээ гар далайхыг хүсдэг эцэг эхчүүд мэдэзж байхгүй. Тэгэх тусмаа сүүлийн үед айл өрхийи хүүхдикн тоо ч олон биш, сайндаа л хоёр, гурав. Нөгеөтзйгүүр амьдрал ч дээрдлзэ. Тэгэхлээр үр хүүхдээ учиргүн хайрлаж л таараа. Хүүхэд рү'үгээ гар далайх эцэг эхчүүдийн сэтгэл яыар сайхан байх вэ дээ? Хүүх-


дээ хайрлахын хувьд бүгд л адилхан. Хайр кь дотроо, хал нь! гаднаа гэдэг бол тэрхэн үедээ сэтгэл нь шимширч мэдэх бо-| ловч үр хүүхдүүдийнхээ ирээдүйн төлөө хзрэгтэй үед г а р | далайхтай чанар нэгэн болой, Хүн ер нь дагаа болохоор биеэ даах нь дээр. Эцэг эхийн- j хээ ивээл асрамжид байнга байж таарахгүй. Манай пүүст шинээр ажилд орогчдын 10-20 хувь нь | дийлэхгүй нь гэдэг шалггаанаар зургаан сарын дараа а ж -' лаас аяндаа гарчихдаг. Тэдний олонх нь зрдмийн зэрэг горилох юм уу гадаадад суралцах нэркйдлэзр мултарцгаадаг бөгөөд үүнд би тун сэжигтэй ханддаг. «Эрдэм шинжилгээ■ний ажкл» гэдэг нь ажилдаа тэнцэхгүй зайлсхийж очсон хүниц хийчих гарын үзүүрийн зөөлөн хоол байх ^учиргүйсзн биш бил үү? Бие сэтгэл, амьдрал, хувь заяагаа зориулахаар зрдэм номын ажлыг сонгож аваагүй л ю,м бол, зүгээр нэг тиймэрхүү хүмүүс эрдмийн зэрэг горилох юм уу гадаадад суралдахаар явах нь эрдэм номыг хүлцэшгүйгээр басамжлан доромжилсон хэрэг гэж бодож байна. Дээд сургуулийн төгсөх ангийн - нэг оюутантай тохиолдлоор уулзаж хэдэн үг сольж билээ. Хүмүүс нэлээн атаархдаг, зэгсэн нэртэй тэр сургуулийн эдийн засгийн удирдлагын ангийн оюутан байсан юм. Харахад биеэ авч яваа байдал нь шаггүй болов уу гэмээр, цэвэрхэн дагаан хүү байв. Бидний ярианы гол сэдэв төгсвөд цаашид хэрхэх тухай асуудалд төвлөрсөн дом. —«Төгсөөд ажиллах уу» —«Ажиллана» —«Тэгвэл манай пуүст орно биз дээ, тзгэх үү?» —«ДЭҮ-д орох дургүй» —«Яагаад» —«Ажлаар хэтэрхий шахдаг гээ биз дэз» —«Тэгэйд хаана ажиллах гэж?» —«Гаднын пүүст. Мөнгө сайтай, цаг зав ихтэй гэсэн». Бидний яриа төделгүй өндөрлөв. Юу ч ярих билээ дэз. ДЭҮ-д ажиллахаас дургүйцсэнд нь ч тэгсэн хэрэг биш. Аятайхан газарт очоод мөнгө ахиухан олох гэсэн санаагий ч гэсэн тэгтлээ буруутгаад байх юм алга. Харин гадаадын пүүст орж 5 жил орчим ажиллах санаатай, тэгээд чадвал жаал жуул мөнгө базааж аваад үерхдэг бүсгүйтэйгээ хамт кафе ч болов нээж тааваараа аятайхан шиг амьдрах бодолтой гэж ярианы төгсгөлд хэлсэн нь миний урмыг хугалсан юм. Кафе нээж болохгүй гэсэн үг биш л дээ. Болох ажил. Гэхдээ миний сэтгэлийг хамгийн их зовоосон зүйл бол манай оюутан, тэгэхдээ бүр овоо гайгүй дээд сургуулийн оюз^тан 46


■\,i ймьдралынхаа замыг сонгохдоо тийм бодлогогүй, өнееч аргаашипн биеийн аадрыг хардаг үхээнд болоо гзж үү дээ | (*мн асуудал байв., Яахаараа ийм болчихдог хэрэг вэ? Ка■|н> иээх нь зөвхөн тэр оюутны хүсэл байж мэдэх боловч бу. !д олон оюутан бас иймзрхүү янзаар амьдралдаа хандах. I )Ж байгаа юм биш биз?!; Торонд орсон шувуу нэг бодлын амар. Идэш хөеөгөө ,|)зн бэдрэхгүй, даарна гэж зовохгүй амь насанд аюул запалхийлэхгүй. Гэвч торонд хадщгдсан шувуунд хэн ч атаарахгүй. Идэш хөеөгөө эрэн хэ£э1, үүр юүгээ засах, аюул заиплаас байн байн сэрзмжлзх шаардлагатай хздий ч хязгаарI үА уудам цэнхэр тэнгэртээ дураараа шумбан ханатлаа ха,'Шн дүүлэх эрх чөлөөнөөсөө ямар ч шувуу татгалзах гэхгүй. Горонд хашигдаж амар байхын оронд торноос гадуурх аюулыг сөрсөн- зориг, эрх чөлөө илүү жаргалтай. Торонд удаан тзжээсэн шувууг гаргаж нисгэвэл ихэнх нь төдийлэн дасахгуй байсаар үхэж орхино биз. Торонд хашигдсан чигтээ хүиий өгснийг идчихээд амар жимэр байж байдаг шувуу энгүй цэнхэр огторгуйд бахаа ханатлаа дүүлэн нисэх хувьтай угийн тэр шувуунаас шал өөр. Хүн ч гэсэн энэ уудам орчлон дзлхийдээ аль болохоор юм. үзэж нүд тайлах хэрэгтэй. Ямар нэгэн торонд орж амар тайиан байя гэсэн бодолд огтхон ч автагдахгүй байхыг хүсье. Бэрхшээлээс бүү эмээгтүн, хохирол амсахас бүү айгтун. Хямралт мөчийг хүсэл зоригоороо даван эргүүлэх, хүнд хэцүү байдал, бэрхшээлээс үл шантран тууштай сөрөн зогсох^ явдал бол залуу хүний онцгой эрх агаад зайлшгүй гүйцэтгэвэл зохих үүрэг Ч ;ГЭЖ хэлж болно.

ТҮҮХИЙН ТАЛБАР ЗҮҮН ЗҮГТ ШИЛЖИЖ БАЙНА Аливаа нэг үндэстний соёл иргэншил, ямар нэг улс дэлхнйн хөгжлийн гол үүргийг байнга гүйцэтгээд байж чаддагiүй. Түүхийг сөхөөд үзэхэд үүнийг амархан ойлгож болно._ Яавч устахгүй юм шдг байсан хүчирхэг эззнт гүрэн цагаа болохоор мөхөж орхидог. Энэ бол түүхийн сургамж. Егкпет юм уу месопотамийн ид цэцэглэн мандаж байсан тэр соёл хааччихав? Ромын эзэнт, эсвэл Сардинын вант улс одоо хаа байна? Цагтаа дэлхийд ноёлж байсан эдгээр соёл, здгэзр орнууд эдүгээ түүхийн хуудсанд л үлджээ.


Туүнчлэн интернационалчлагдаж буй үеийн гол хүч бслох та бүхэн автомашин жолоодож, компьютер ажиллуулж сурах зайлшгүй хэрэгтэй. Та бүхзн ямар ч нөхцөлд сайн бэлтгэгдсэн байх ёстой. Гагцхүү урьдчилан таамаглаж төлөвлөсөн, бэлэн зэлэн зүйл тохиолдоод байхгүй. Тухайн нөхцөл байдалд нийдүүлэн зохицуулах асуудал хичнззн ч гарч мэднэ. Автомашин жолоодох, комьютер ажиллуулж сурах нь өнөө үеийн бидний эзэмшвэл зохих зүйл мөнөөс мөн. Сүүлийн үед манай орои өмнөхөө бодвол амьдралаар хавьгүй чинээлэгжиж, хэн хүнгүй машин барьж давхидгаадаг боллоо. Удахгүй мен гэр,, сургууль. ажилд комыотер туйлын чухал үүрэг гүйцэтгэдэг болох нь. 'Тийм учраар .автомаашин жолоодох эрхийн үнэмлэх авцгаа гэж дахин сануулахын хэрэг бүр ч угүй болчихоогүй-юм шиг садагдах юм. Комьютерын хувьд ч адил. Миний хэлэх гэсэн гол санаа бол автомашин жолоодох, комьютер ажиллуулах гэх мэтийн өдөр тутмын амьдралд шаардагдах төрөл бүрийн зүйлийг эзэмшихэд бэлэн байхуйцаар орчин үеийн нийгмийн амьдралын хөгжлийн өөрчлөлтийг угтуулан авьяас чадвараа дээшлүүл гэмээр байна. ОлОи улсын талбарт аих гарч ирж буй та бүхний эзэмшвэл зохих бас нэг зүйл бий. Ямар ч нөхцөлд ганцаараа нзгийн зэрэг хүнийг дийлчих тулхтай бай. Буруу ойлгуузай. Гудамжны хулгиан бол гэсэн үг биш шүү. Хэнтзй ч тохиолдсон хуч түрэгдэхээргүй чадал чадвар, ямар ч нөхцөлд үндэс сууриараа үл ганхахуйц өөртөө итгэх итгэл найдвартай бай гэсэн үг. Пүүсийнхээ ажилтнуудыг дагуулж гадаадад пвж байхдаа авьяас, чадварын хувьд манайхан бусад орныхноос огтход ч дордохгүй юм байна гэдгийг мэдэрч билээ. Манайхан Судан, Ливи мэтийн африкийн орнуудад авьяас, чадвараа илтгэн ажилласан байдал хийгээд тэдний ажлын тухай.тайлбар? мэдээ сзлтээс үзэхэд үнэхээр бахдалтай, би ч гайхмаар тийм төвшинд хүрчээ. Тийм хүмүүс Америк, Япон зэрэг өндөр хөгжилтэй орнуудын ажил мэргэжил нэгтнуүдийнхээ ©мнө өөртөө бүрэн итгэлтэй байх'нь мэдээж. Африкт авьяас, чадвар нь 100 хувь илэрч буй хүн хаана ч гэсзн тийм байж чадна. Ямар ч нөхцөлд хэн бэ гуайн ч өмнө зүрхщээхгүйгээр авьяас чадвараа бүрэн дүүрэн илтгэж чадах чадвартай учраас тэгж үзэж болно. Тийм болохоор би ажилтнуудаа Африк, Дундад Дорнод мэтийн ажиллах нөхцөл хүнд газарт эхэлж илгээн хэдэн жил хатуужил суусны дараа Америк, Англи зэрэг хөгжингүй орон дахь салбар луугаа шилжүулдэг. Хүнд нөхцөлд ажиллуулаад үзэхээр тэвчээр суудаг учраас тэгдзг юм,


Аливаа нэг еоёл иргэншлийн буурах үед илэрдэг нмйтлэг үзэгдэл гэж байх юм. Тэр кь бүтзэн цогцлуулагч идэвх алдран ёс суртахуунаар шалдаа бууж) өнөө маргаашийн жаргал цэнгзл хөөхийг эрмэлзэх үзэлд азтагдах явдал юм. Доройтож яваа л бол ямар ч саёл иргэншил, аль ч орон бүгд өерцгүй. Өиөөгийн Америкнйг зовсож буй асуудлык кхэвх нь иймэрхүү зүйлийг топрсон яриа байх жишээтэй. Тийм болохоор үүнийг «хөгжингүй орны өвчин» ч гэдэг. Бид хөгжингүй орнуудын'сайныг нь бүгдийг сурахыг хичзэх ёстой боловч тийм «өЪчйийг» нь хүртэл сурах гэхийн хэрэггүй баймаарсан. Ялангуяа манай залуучууд сүүлийн үёд өрнөдийн л бол юу ч хамаагүй, алдаатай буруу зүйлийг нь хүртэл даган дууриах гэж дурлаад байх нь тусгүй юм. Тэдгээр орон дэлхийн тавцанд гол үүрэг гүйцэтгэж байгаад одоо наран шнкгэх зүг рүү гудайж явка. Олон улеми үйл амьдралд гол үүрэг гүйцэтгэж байсан хугацаанд нь бид тэдгээр орныг даган дууриахыг хичээж байсаан. Орчин үежихү үйлдвэржих1 баруунчлах гздэг үг бидний тийм хандлагын уриа лоозон болж байлаа, Гэвч мандаж буй нар жаргаж буй нарыг дууриах хэрэг байхгүй ээ. Тэд хөгширч бид залуугаараа байна. Залуу бид хөгшин тэднийг хуулбарлаад байх юм бол .дэлхийн түүхийн хандлагын тодорхойлогч гол хучин болмогцоо л, түүнчлэн өөрийн гэ.сэн дорвитой хувь нэмэр оруулж чадахгүй шахам чигзэрээ тэдний араас наран шингэх зүг рүү гудайж юрхино. Биднийг ширтэн ажиглаж буй дэлхийн олон нийтэд залуу байгаагаа, залуугийн ид хав. эрч хүчээ харуулах ёстой. Үүнийг та нар хийх учиртай. Интернационалчлалын үеийн" гол хүчин, дэлхийн түүхийн гол үүргийр гүйцэтгэгч болж дөнгөж эхэлж буйн хувьд чухамхүү та нар үүнийг даашид үргэлжлүүлэн гүйцээнэ гэдэгт найдаж буй ахмад үеийнхний тань хүсэл агаад зөвлөмж энэ болой. Интернационалчлалын үекйг нээн үргэлжлүүлэх учиртай Бүгд Найрамдах Солонгос Улсын зхний үеийнхэн гэдгээ хэзээ ч бүү мартагтун!

НЭГ ОРОЙН ХОЁР УДААГИЙН ХООЛ Эрүүл байхын нууц юундаа байдаг вэ? гэж заримдаа надаас асуудаг. Махруу ажкллан, дажгүй яваад байдаг болохоор надад эрүүл чийрэг байхын ямар нэг онцгой нууц бий байх гэж сонирхдог бололтой. Харамсалтай нь надад тийм юм байхгүй, тэр талаар анхаарах зав зай ч одоохондоо


алга. Хэрээ мэдэхгүй байж магадгүй ч гэсэн би өөрийгөө хараахан хөгширчихөөгүй байна гэж боддог, одоо хэр биеэ бодсон юмгүй л явна. Дайны үед дүрвэн ухрахдаа Дэгүд сонин худалдаж өдөр бүр 10 гаруй километр гүйдэг байсан тэр байдал бие сайн байхыи минь үндэс болсон байж ч магадгүй. Түүнээс гадна сурагч байхдаа бокс бага зэрэг тоглож, биеийн тамирын янз бүрийн төрөл сонирхдог байсан, харин биеэ ер гавьтай анхаарч байсан юм санагдахгүй байна. Бизнес хөөдөг хүн болохоороо гольф их тоглодог байх гэж хүмүүс намайг боддог байх, би ганц удаа ч гольф тоглож үзээгүй. Тийм зав чөлөө байгаагүйн дзэр гольфыг нэг их сүрхий биеийн тамир болно гэж бодохгүй байна. Япокы хамгийн сайн бизнесмен гэж үнэлэгддэг Токо Тошиогийн өгүүллээс түүнийг бас гольфод сонирхолгүйг мэдээд аятайхан санагдаж билээ. Гольф тоглооч гэсэн ажилтандаа тэрззр «Тэр жаахан нүх рүү жижиг бөмбөг оруулах нь юуны нь тийм их сонин болоод гольф тоглодог юм бэ? Харин надад түүний оронд пүүсийнхээ ажлыг яавал урагшлуулах вэ гэдэг асуудал илүү сонин байгааг ойлгодоигүй юм шив даэ» гэжхариулсан байхюм. Би ч гэсэн мөн тэгж боддог. Гольфыг сонирхолтой болохоор нь тоглодог гэж үзэх ямар ч үндэс байхгүй. Ажил^хийхийн амтшимт. ажльгн амжилт бүтээлийн баяр баясал гольфноос хавьгүй илүү учраас надад тэгж санагддаг. Мөн гольф тоглох нь эрүүл мэндэд ашиг туртай гэх үндэс бүр ч үгүй. Эрүүл мэндэд түүвэзс хамаагуй нлүү үр дүнтэй биеийн тамирын төрлүүд олон байгааг сайн мэддэг болохоороо тэгж бодож байна. Ер нь эрчимтэй ажйлладаг хүн биеийн тамирын тусгай дасгал сургууль хийгээд байх шаардлага байхгүй гэж би хувьдаа үздэг. Чийрэгжүүлэх клуб мэтийн газарт очиж зориуд гүйж хелөрч яваа хүмүүсийг хараад «хөлрөх газар үгүй болчихоод хэцүүдэж байна даа тэд» гзсэн бодол надад төрдөг юм. Чийрэгжүүлэх клуб, Сауна банн өдөр нрэх тутам олширч байгаа гэнэ. Энэ бол тусгай дасгал сургууль хийж бкеэ чийрэгжүүлэх шаардлагатай хүмүүс төдийчинээ олширч буйн баримт юм. Зориудаар цаг, мөнгөө зарцуулж биеэ чийрэгжүүлж байгаа тийм хүмүүсийг би одоо хэр ер сайн ойлгохгүй л явна. Эрүүл байхын нууцыг надаас асуудаг хүкүүст уйгагүй шамдан ажиллахыг эн түрүүнд зөвлөх байна. Ажил хийвэл эрч хүч ундарна. Харин шахалт шаардлагаар хийж буй ажил хүнийг ядрааж дургүй хүргэн улмаар эрүүл мэндийг муутгана. Үнэн сэтгэлээсээ ажиллаад үз. Тэгвээс эрүүл чийрэг »рч хүч ундарч, амьдралын амт шимтийг мэдрэх болнө.


Чийрэгжүүлэх клуб мэтэд очиж хөлрөхийн оронд тэр хөлсөө ажил дээрээ гаргах хэрэгтэй. Чингэх нь эрүүл саруул явахын дөт зам мөн, Би ажлыг үнэн голоосоо дурлаж хийдэг гэсэн бодлоо ил гаргаад хзлчихдэг. ингэж хэлэх нь ч зүйд нийцдэг. Бп бас ажлыг биеийн тамкр гэж үззж ажилладаг. Эрүүл чийрэг явахад ихээхэн нөлөелдөг бас нэг зүйл бол юу ч дайралдсан голж шилэхгүй сайн гэгч нь идчих явдал юм. Би тогтсосон цагт ту^хъай хооллож чаддаггүй, 'зэгсэн ахиу, тун хурдан иддэг та^гга хүн. Ажил гэж завгүй шогшсоор байгаад их иддэг, энэ тэрү'үгзэр явсаар байгаад ямар ч хоолыг хамаагүй иддэг, бас цагакд байнга шахагдсаар хурдан иддэг болчихсон юм шиг байиа лээ. Дээр үед хоолноос илүү сайн эм байдаггүй гэдзгсэн. Голж шилэлгүй сайн гэгч ньидчихээд яваад байвал зориуд эм уух хзрэг байхгүй банх. Ямар ч хоолыг амтархан идэх хэрэгтэй. Өөркйн үндэсний хоолны дотроос иддэггүй нэг л хоол байх юм бол тэр хүн гадныхантай харилдахад хэдүү. Яагаад гэвэл гадаадад явж янз бүрийн орны хүмүүстэй уулзаж зүсэн зүйлийн юм идэх шаардлага гардаг. Африкт ям (амтат төмс), Ойрхи Дорнодод хонины мах идэх хэрэг гарна. Сэтгэлд таарахгүй ч гэсэн орж ирсэн хоолыг амгархан идзх нь ёсонд нийцнэ. Тэгж байж хүнтэй нөхөрлөнө. Хэрвээ худалдаа наймааны ажлаар яваа бол бүр ч тийм байх хэрэгтзй. Хойшлуулах аргагүй уулзалтууд оройн цагаар дазхцсан нөхцөлд хоёр цагийн зайтай хоёр удаа оройн хоол идэх үе ч над&д тохиолддог бөгеөд би тамшаалахгүйгээр хоёуланг нь амтархан идэж орхидог. Хоолны хувьд одоо хэр надад азаар онцын хэцүү юм мэдрэгдээгүй л явна. Гадаад ажил төрөл минь бүтэмжтэй байдагт яагаад ч юм бэ хоол сайн идчихдэг зуршил.бас нөлөөлдөг ч юм бил үү бүү мэд Мэдээж, хоолыг над шиг хам хум чихэж орхих нь тэгтлээ их еөгшүүлээд байх зүйл биш гэдгийг ойлгож байна. Миний хувьд бол угаасаа цаганд хавчигдаж явсаар байгаад бүр төрөлхийн зуршил болчихжээ. Надтай хамт хооллодог манай пүүсийнхэн намайг тавгаа хоосолж байхад хагасыг нь ч идэж гүйцээгүй байдаг байснаа надтай гадаадаад үргэлж явдаг тэдний зарим нь харин одоо надаас хоцордоггүй болсон тал бий. Напалеон оройн хоол идэхдээ 12 минутаас илүү зарцуулдаггүй, өдрийнхийгөө 8 минутаас хэтрүүлдэггүй байсан гэдэг шог яриа байдгаас үзэхэд дээр үед ч, одоо ч ажил ихтэй хүмүүс хооллох цагаа хүртэл хэмнэдэг бололтой. Хоолны тухай хэтэрхий нуршчих шиг боллоо. Миний хэлэх гэсэн зүйл бол эрүүл чийрэг байхын тулд ямар нэг сайн чанарын


эм уух ч юм уу эсвэл чийрэгжүулэх клубт очи,х ч гэх шиг зорнуд илүү чирэгдэл гаргах хэрэггүй гэмээр бакна. Харин өдөр тутмын амьдралаа зөв зохицуулбал болох нь тэр гэж би уздэг бөгеөд энэ 'нь эрүүл мэндийн талаар барнмталдаг миний хувкйн бодол. Үүн дээр нэмж хэлэх бас нэ:г зүйл/байна. Юу гфэл эрүүл мэндийнхээ телеө хэтэрхий санаа тавиад ирэхээрээ барагтай л бол гаргуунд вь гаргачих гээд байдаг огоун санааны талын эрүүл чийрэг байдлыг онцлон тэмдэглэмэзр байна. Үзэл санаа эрүүл байх нь чухал. Эрүүл бие бялдар, эрүүл оюун "санаа хослон нийцсэн дагт хүн эруүл саруул байна. Б;;е нь эрүүл чи’рэг, догц төрхөөрөө үзэсгэлэн төгөлдөр хэдий ч оюун санааны хувьд эрүүл бус байна гздгийг бодоод үз. Тийм хүн гудамжиы «зодоонч» болж амьдралаа үрэхээс. ч сийхгүй. Тийм хүнийг. эрүүл хүн гэж хэй хэлэх юм бэ? Оюун санаагаар эрүүл саруул, үзэл бодол, байр суурь нь зөв тийм л' үед бие бялдрын эрүүл чийрэг байдал төгс төгөлдөр байна, Би вөрөө аж ахуйн хүн боловч үзэл бодол, оюун санааг эд агуурсаас дээгүүр тавих ёстой гэдэгт итгэдэг. Зөвхөн аж ахуйн ажлаар аж ахуй эрхэлдэг хүн болно гэдэг бол цатгалан гахай болно гэсэн үг огт биш. Өлсгөлөн Сократыг хүнийх нь хувьд цатгах гэсэн хэрэг болохоос бус Сократыг цатгаж гахай болгон доромжлох гэсэн юм бнш ээ. Хүнкйг гахай болгон гутаах тиймэрхүү чиглэлээр эд агуурс, хөренгийг арвижуулж1 түүнийхээ хойноос хөөцөлдөх тийм байдлыг бид шийдвэртэй няцаах хэрэгтэй. Эд агуурсыг арвижуулах нь мэдээжээр бид бүхдин оюун санааг баяжуулж улам үнэ цэнтэй болгоход тус нэмзр болох учиртай. Харин оюун санааг ядууруулж, хүн чанарыг алдуулах тнйм эд агуурсыг нэмэгү.үлж, эдийн засгаа тийм чиглэлээр хөгжүүлэх нь аз жаргал авчрах бус гай тотгор учруулка. Эрүүл саруул байх нь бид бүхний озоуи санааг эрүүлжүүлж, ертөнцийг үзэх бидниЙ үзлийг зөв чиглэлээр тэлэн арвнжуулахад хэрзг болох тустай, чухал зүйЛ' Мөн. Би үзэл бодлын хувьд эрүүл саруул байхыг бие бялдар, эд агуурсын талаас өндөрт тавьдгийн учир үүкд байгаа юм. Сүүлийн үед хүмүүс бнеэ хэтэрхий бодож, биенд сайн гэвэл юу ч хамаагүй идэж, ууж, яахаас ч буцахгүй болдгоожээ. Эндүү ойлговуузай. Эрүул байхын чухлыг би сайн ойлгож байна. Эрүүл байхын тулд бдеэ арчлахыг зордуд Суруушаах гэсэн ч юм биш. Энэ биенд заяасан нэгэн насны амьдралаа эруүл саруул үзэл бодолтойгоор идэвхтэй өнгөрөө!х нь үнэ цэнтэй эм уух юм уу чийрэгжүүлэх клубт явахаас илүү дээр гэдгийг хэлэх гэсэн юм. Эрүүл чийрэг биетэй, эрүүл саруул үзэл бодолтой хүнийг эрүүл хүн гэнэ.


Амьдрал ахуй улам сайжирч нийгмийн өөрчлөлт хурдсах тусам хүмүүсийн огоун санаа ядуурах нь амархан байдаг. Бие бялдрын хувьд эрүүл чийрэг харагдах боловч оюун сакааны ядууралд орсон хүн дэндүү их болжээ. Үзэл бодлоор эрүүл биш бол чулуу шиг биетэй байгаад ч ямар ч ашиг алга. «Цатгалан» гахайны юунд нь найдах билээ - дээ. Залуучууд цаг хожнх, настайчууд цаг нөхцеөх илүү соннрхолтой. г.эсз;н нэг өгүүлэл унрдиж билэз. Үнэхээр тийм. Цаг нөхцөех сонирхолтой залуу^хүЪ байх ахул тэр хүн залуу байхаасаа татгалзсан байж таараа. Залуучууд үзэл санааныхаа эрүүл саруулд, настангууд бнсийнхээ эрүүл мэндэд анхаарлаа илүү хандуулж байна гэж бас хэлж болох юм шиг байна. Зөвхөн, биеийнхээ эрүүл мэндэд анхаараад байдаг залуу хүн байх ахул тэр хүн бас залуу байхаасаа аль хэдийн татгалзсан байж таараа.

ТАНЫ ДУРТАИ ЗҮЙЛ ЮУ ВЭ? Жилийн 200 гаруй өдрийг би хилийн чанадад өнгөрөөдөг, Дээр нь дотоодынхоо байнгын томилолтыг нэмбэл гэртээ .байх өдөр бүр ч цөөхөн. Тийм болхоор өөрийнхөө төрсөн өдер, мэдээж эхнэр, хүүхдийнхийгээ ч нэг л мэдэхэд таг мартаад өнгөрөөчихсөн байдаг. Би ер нь хэнээс ч илүү зав зай муутай амьдардаг хүн, Ажилдаа ийнхүү зай завсаргүй дарагдчихаад байх надад аятайхан байдаг. Хүмүүс заримдаа намайг ажлыи хэнээ тусчихсан амьтан гэдэг. Ажил хийж эхэлснээсээ хойш би ганц өдөр ч амарч үзээгүй. Гэрийнхэнтэйгээ далайн хөвөөнд очиж үэсэнээ бас санахгүй байна. Гэлээ гээд би түүндээ ер харамсаж байгаагүй. Ямарваа нэг ажлыг хийсэн шиг хийхгүйгээр амжилтад хүрсэн тийм нэг ч хүнийг би мэдэхгүй. Ажилд улайран зүтгэснээс болж хохирсон нэг ч хүнийг бас мэдэхгүй. Ким Ү Жүн шиг зөвхөн ажилтай зууралдаж явах юм бол хорвоод амьдрах ямар сонирхол байх юм бэ гэж хүмүүс асууж ч магадгүй. Хэр тааруу ажиллаж, амарч амьдрахаас биш, тэгж ажлын боол болж явах нь юуны нь жаргал байх юм вэ? гэж эгдүүдэж ч мздэх юм. Иймэрхүү яриа бол үнэхээр ажиллаж хөдөлмөрлөхийн баяр баясгаланг мэдэхгүй байгаагаас гарч байгаа үг. Ажилд шамдан зүтгэж буй хүний дүр төрх хичнээн үзэсгэлэнтэй сайхныг мэдэхгүй байгаа хэрэг. Хүн, ялангуяа залуу хүний ажил хөдөлмөрт Hep-


лөн зутгзх үеийнх нь дүр төрх хамгийн сайхаы байдаг гэдгрчг ойлгохгуй байна гэсэн үг. Ямар иэг ажлыг хийгээд дуусчихлаар сэтгэл догдлон юутай ч зүйрлэшгүй беөн баяр хөөр болдгийг мэдэхгүй байна гэсэн үг. Ер нь яахлаараа ажил гэхээр зовхи нь бууж үстэй толгойгоо барьдаг байна вэ? Эрдэм шинжилгээний нэг хэсгийн саяхны хийсэн судалгаанаас үзвэл, сүүлийн үед манай дунд сургуулнйн ахлах ангийн сурагчид ажилд маш их дургүй болсон байна. Ажил хийх «сайхан биш», «монжуулна», «тамын зд», «залхуутай», «дарлагдаж буй сэтгэгдэл төрдөг» гэх мэтчидэнгээр эсрэгээр нь бодож явдаг сурагчид 23,5 хувь буй нь ажил хөдөлмөрт нааштай ханддаг 11,4 хувийнхтай харьяуулахад хоёр дахин их байна гэсэн дүгнзлт гарсан байна. Яагаад ийм байдалд хүрэв? Яагаад гэвэл, ажил хөдөлмөрийг ердеө л нэг амь зогоох хэрэгсэл гэж ойлгодог учраас кйм болсон юм биш үү гэмзэр байна. Зөвхөн гэдсээ тэжээхийн тулд ажилладаг хүн надад аятайхан санагддаггүй. Амьд амьтны сор манлай болсон хүн зөвхөн гэдсэндээ юм хийхийн тулд ажиллана гэдэг юутай эмгэнэлтэй хэрэг вэ? Тэр тусмаа хэмжээлшгүй их хүсэл тэмүүллээр шатан дүрэлзэж байх учиртай залуу хүн тиймэрхүү урагшгүй үзэл бодолтой амьдар«а гэдэг үнэхээр харамсалтай хэрэг. Мэдээж ажил хвдөлмөр хийх нь мөнгетэй холбоотой хэдий боловч хөдөлмөр, хөлс хүчээ зөвхөн зөосны нүхээр хэмжих төдийгөөр ойлгодог хүн бол ажил хөдлмөрийн ариун цагаан үнэ цэнийг басамжлан !доромжилсон хэрэг болно. Мөнгөөр үл хэмжигдэх эрхэм нандин үнэ цэн ажил хөдөлмөрт бий, Итгэл үнзмшил, урам зоригтой ажиллаваас ажил хөдөлмөр хүнд баяр баясгалан авчрах тийш ойртон ойртсоор сая баяр баясгалан авчрах үед өөртөө итгэх итгэл, урам зориг улам улмаар бадран оргилдог билээ. Хичээл сургууль мөн адилхан. Сурагч хүн шимтэн суралцах ёстой. Комын цагаан солио тусчихаж гэмээр мэрийх хэрэгтэй. Ширээнийхээ ард хоёр нүд нь уншиж байгаа зүйл дээрээ очтон гэрэлтэн тусаж суугаа сурагчийг харахад бахадумаар байдаг. кичээл номондзо бүх анхаарлаа төвлөрүүлсэн ти-йм сурагчийн дүр төрх өнгө жавхаатай байдаг. Ямар ч юманд шймтзн мэрийсэн хүн чингэж сайхан харагддаг жамтай, Гэтэл хүчээр нэг юм хичээлээ дуртай дургүй нь аргагүй хийхчээн болдог сурагч байдаг аваас түүнийг угаасаа дургүй ажилд орчихоод додомдож яваа хүн лугаа адил харамсалтай агаад золгүй хэрэг гэхээс өөрөөр хэлэх арга алга. Ажиллаж байж гзмээн ажлын амт шимтийг амсах ёстойн адилаар сурагч хүк бас. эрдэм мэдлэгийн үр шимийг өөрийн мэрийлтээр олж хүртэх


учиртай, Бусдын шахалт шаардлагаар, хүчээр бус өөрөө дур хүслээрээ, бусдын төлөө бус өөрийнхөө төлөө сурд байгаа юм хэмээн бодогтун. Тэгэх юм бол хичээлд хандах хандлагаас эхлээд л өөр болоод ирнэ. Хичээл номондоо дур сонирхолтой ч болно. Менгөнкй төлөө ажиллаж, дүнгийн төлөө сурч байгаа бкш- өөрийнхөө аз жаргал сайн сайхан, бүр цаашлаад өөрөө дотор нь багтаж буй нийгмийнхээ сайн сайхны төлөө хедөлмөрлөж, сурч байгаа юм.щуү гэсэн сэтгэлээр өөрийгөө хөвчлөөд үзэгтүн. Ажил хедөЛмөр хүнд яахлаараа баяр баясал авчрахгүй байх билээ дээ? Юм сурахаас яалаа гэж дургүйцэж болох юм бэ? Сокирхол гэж чухам юу юм бэ гэсэн асуулттай тулгарьал би л лав мад суучихна. Үнэндээ сонирхол гэж яг энэ гээд гаргаад тавьчих юм надад байхгүй. Тэгэх тусмаа дур сонирхол гэдгийг зүгэзр нэг даг нехцөөх зүйл төдийхнөөр авч үзвэл бүр ч тийм. Бк солонгос даам жаахан нүүдэг боловч нэг их дуртай бнш атлаа дааманд дуртай гэчихвэл үнэхээр дуртай хүнд эвгүй санагдаж магадгүй тул тэгж хэлж чадахгүй. Хаа сайгүй элбэг тааралддаг гольфыг ганц удаа ч тоглож үзсэнгүй. Биеийн тамирын бусад төрлөөр ч сүүлдээ ондгой хөөцөлдсөн юм байхгүй. Жүжиг, хөгжмийн концерт үзэх зав бүр ч үгүй. Хэрвээ сонирхол гэдгийг хөндлөнгийн ямар нэг шахалт шаардлагагүйтээр сайн дураараа, тийм болохоороо өөрийнхөө сэтгэлдээ хөтлөгдөн дуртай зүйлээ хкйх явдал хэмээн тодорхойлох юм бол яах аргагүй миинй дуртай зүйл «ажил» гэхээс еөрөөр хариулж чадахгуй. Би нэг удаа ч өөрийгөө албадан ажиллаж үзээгүй. хэн нэгэн хуний шахалтаар ажиллаж байгаагүй, харин ч ажил хийж түүндэз хөгжин баясаж сэтгэл тэнэгэр явдаг болохоор миний дуртай зүйл ажил хөдөлмөрөөс өөр юу байхсан билээ дээ. Зармм хүн ажил хөдөлмөр, хичээл сургуулийг бөөн дарамт гэж үздэгээс болж түүнээс түвэгшээж бэрхшээдэг бололтой. Харин түүнийг хийгүүштэй зүйл хэмээн үзэж түүндээ дурлах аваас сонирхол бий болно. Сонирхолтой болоод крэхээр шимтэн чармайж, шимтэн чармайхлаар бүтээлч байдал аяыдаа нэмэгдээд ирнэ. Бүтээл нэмэгдээд ирэхээр үр дүн сайжирдаг нь амьдралд нэгэнтзэ батлагдсан үнэн. Тэгээд санасакдаа хүрч чадсандаа сэтгэл ханаж улам сайхан болоод ирнэ. Зорьсондоо хүрэхээс илүү юутай ч зүйрлэж үл болох тийм баяр баясал хүнд өөр юу байдгийг би мэдэхгүй юм. Хүсэл сонирхлынхоо дагуу сайн дураараа, урам зоригтой ажиллах аваас лав л бизнес зрхэлдэг хүн жижиг пүүсээ


улам томруулж, тоног төхөөрөмж юугаа нэг хоёроор нь нэ-< мэзд байж чадна. Суралцдаг хуний тухайд гэвэл сурлага нь.< суга ахиж түүнийхээ хэрээр үр дүнд хүрч болно, Миний үг үнэмшнгдмээргүй байлаа ч гэсзн нэг удаа ч болов ингэж. мэрийгээд үзэхийг хүсье. Дахиад хэлэхэд ямарваа нэг ажилд шимтзн мэрийхгүйгээр амжилтад хүрнэ гэдэг бол тзнгэрээс од шүүрэх лугаа адил хэцүү. Мөн аливаа.нэг юманд шим тэн мэрийчихээд талаар өнгөрнө гздэг бас түүн лугаа адил ховор. Бизнес эхлэхийнхээ өмнө би ходын хамаатан нэг ахынхаа Хансөн Сырөб гэдэгт пүүст 7 жил ажилласан. Садан төрөл хэрнээ надад тОгтмол цалин өгдөг байлаа. Гэвч би тэр пүүсийн эзэн нь шиг хийх ёстой зүйлээ өөрөө санаагаараа хийчихдэг, хэн нэгэн хүн шахаж шаардахаас урьтаэд юмаа амжуулчихдаг байсан. Амралтыи -өдөр амрах нь бүү хэл’ оройхон босож үзээгүй. Зорьсондоо хүрчихээр сэтгэл юутай ч зүйрлэмгүй нэг л сайхан байдаг болохоор би өнөө хэр махран зүтгэж явна. Ийм хүнийг жаргалгүй хүн гэх үү? Гольф ч жрахан тоглочихож чадахгүй, сэтгэл сэргээх кино ганд хоёрыг ч болов үзэж чадахгүй байсан ч. Мөн гадаадад яггүй хүмүүстэй хэлэлцээыий ширээнд сууж ярвигтай хэлцэл хийн томоохон захиалга олж авах нь гольф^ киноноос хэд дахин илүү сонин байдаг. Щинэ ажил төрлөер шинэ хүнтзй ойртон танилцахад өрсөлдөөн и-хтэй тэмцээнд орж байгаа тамирчин шиг сэтгэл зоенин түгшдэг бөгеед уг тэмцээн улам ерсөлдөөнтэй болж, цар хүрэз нь томрох тусам миний анхаарал төдийчинээ төвлөрч, сонирхол ч бас. нэмзгддэг. Эсрэг талынхаа хөзрийн нууд модыг судалж мэдээд хэлэлцээний санаачилгыг гартаа авч амжклттай урагшлуулан хөтөлж чадсандаа бахархах сзтгэл. түүкчлэн асуудлаа бурэн шийдвэрлэчихээд хэн хэн нь сэтгэл ханамжтайгаар rap барих үе төрддг тэрхүү шинэ урам хайрлах хөөр баясал амьдрах оргилуун эрч хүчийг мднь бадрааж, амьд явах сэтгэлийн тэнхээг минь сэлбэж өгдөг. Энэ жил ч гэсэд хэн нэгнийхээ төрсөн өдрийг гэртээ хамт тэмдэглэнэ гэж гэргин, хүухдүүДдээ амлаж чадахгүй нь. Энэ талаараа би ямагт^буруутай боловч ийм эр нөхөр, аавыгаа зөв ойлгодог гэрийнхэндээ баярлаж явдаг.

\ОЁР КЭН Ч ХЭЛЭХЭЭ БОЛЬЧИХСОН БОЛОХООР 1)И ХЭЛЖ БАЙНА Удган аалз модны холтсон завсар авгалдайгаа бөөнөөр кь сурмагхан нь аргагүй цдц^с орхиод шүлсэзрээ сзмхэн горлон далдалка. Цагаа болохоор тэдгээр авгалдайнууд аалзны төрх олж эхэлнэ. Хальсаа дөнгөж доолон гарч хө* дөлж ядаж буй үрсээ тэжээхээр мөнөэх удган аалз өөрийн биеийг огоорон үүгээр түүгээр хзрэн бэдэрч идэш хөеө зөөиө. Бусад амьтдаас ялгагдах юм ер угүй. Өөрөө бараг үл пднэ, Тэгээд мөмөөх үрс аалз өөрсдөө хоолоо олж идэхтэйгээ болоод нрэхзэр зх нь эдэж туйлдан үхэж орхидог. Эцсийн зцэст эх нь бяцхан үрснйнхээ төлөө амь биеэ золиосолж буй хэрэг. Зарим төрлийн аалз өөрийгөө идэш болгодог тохиолдол байдаг гэнэ лээ. Үнэмшмээргүй мэт боловч үрс аалз ийнхүү эхийгээ идэж шй !М тэжээл авдаг аж. Амьтны зх болсон удган аалзны энэ Хохирол үхлээсбид амьдралаа зхэлж буй үрсийнхээ төлеө өерийгөө золиосонд гаргаж байгаа сэтгэл уярам эхийн ачлал, хайрыг мэдэрч болно, Үрс аалзны амьдрал тэр чигээрээ эхийнхээ мөхлийн дүнд бий болдог аж, Нэг үеййнхэн хохирол амсахгүйгээр дараачийн үеиинхэн хөгжиж цзцэглэнэ гэж байдаггүй. Өөрсдийнх нь төлөө амь биеэ үл хайрлан хөдөлмөрлөж, ухаан суулгаж өгсөн эцэг, эхчүүдийн ард үлдэгсэд аз жаргалтай. Хелс, нулимсаа урсгасных нь төлөө тэд эцэг, эхчүүддээ баярлана. Харйн залхуу хойрго, хариуцлагагүй эцэг эхчүүдийн хойч уеийнхэн азгүй агаад иаг хугацаа алдаж> эд баялгаа бүрэлгэсэн эдэг, эхчүүддээ тэд гомдох болно. Миний бодлоор одоогийк чкнээлзг хангалуун амьдралтай айлын ихэнхэд нь биеэ үл хайрлаж шургуу хөдөлмөрлөсөн емнөх үеийнхний хохирол шингээстэй байгаа. Ертөнцийн жамыг дагаж үрсийхзэ төлөө өөрийгөө золиосолсон яг л тэр удган аалз шиг бидний эцэг, эхчүүд бидний телөө бүсээ чангалж, шургуу хөдөлмөрлөцгөөсөн билээ, Бидний энэ зэрзгтэй амьдрах болсон нь ч манай өмнөх үеийнхэн амь биеэ үл хайрлан зүтгэснийх. Өнөөдөр дэлхийд амьдрал сайтайд зүй ёсоор орох орнууд бүгдээрээ л нэгэн үеийнхний амссан хохирол дээр суурилж ийм бол оо. Германы хөгжлийг «Рейн мөрний гайхамшиг» гэцгээдэг. Гайхамшиг аа гэж? Гайхамшиг нь юундаа


байгаа хэрэг вэ? Тэдний хөгжлийг гайхамшиг гзх юм б о Я тэр гайхамшгийг дайнд ялагдан юу ч үгүй сүйрсэн германыЯ амьдралыг дахин сэргээх гэж өдөр шөнөгүй цуурайтуулан! дэлдсэн бүтээн байгуулалтын алхны дуу буй болгосон хэрэг. Алхны тэр дуу үнэндээ бүтээн байгуулалтад амь биеэ зориулагсдын дуу байсан агаад хохирол амсагчдын тэр л дуу дайны дараах Германыг баян чинээлэг болгосон гол хүч болсныг санадгаах хэрэгтэй, Зөвхен Германы хувьд тийм байсан юм биш. ээ. Хойд Америкийг нээхзд хэдэн үеийнхэн амь насаа зориулсан бөгөөд Япон ч гэсэн Мэйжийн үеийн шинэтгэлийн хохирлыг1 I дамжиж едий зэрэгт хүрсэн. Мөн Английг их гүрэн болго-Jj сон хүмүүс хэн хэн байлаа? Тэд феодалын газар эзэмшлийн систем устсаны дараа бөөн бөөнөөрөө хот руу дутган орж боолын амьдралыг тзсвэрлэн давж үйлдвэрийн хүрдийг эр-: гүүлсэн аж үйлдвэрийн хувьсгалын үенйн эрсдэн хохирогчид байсан юм. Мэдзэжээр энэ хорвоод ^охирлын үнэ цэнгүйгээр бүтдэг юм гэж байхгүй. Тохиолдлоор бол бүр ч үгүй. Нүхийг ухах тутам гүнзгийрч, гүнзгийрэхийн хэрээр ус тогтдог нь жам. Манай орны хувьд 1960—аад оноос хойших бидний энэ үеийнхэн яг тэр амь биеэ үл хайрлан «хохирогсдын үе» мөн гэж би боддог. Миний үеийнхэн хохирогсдын үе гэж би ам-: ны уншлага болтлоо ярьдаг нь хоосон үг биш ээ. I960—аад он өыгөрч байж бид денгөж эдийн засгийн бүтээн байгуулалт руу хараагаа чиглүүлж тэр үеэс авахуулаад өнөө хүртэл бид гагцхүү улс орноо бусдын дайтай улс болгох юмсан гэсэн бодолтойгоор зогсоо зайгүй хөдөлцгөөсөн. Үүний үр шимийг бидний дараачийн үе болох залуус та нар хүртэж байна гэж санадаг. -$ Хохирол амссан бидний үеийнхэн түүхэн үүргээ ухам- "} сарласан билээ. Тэр нь нийгэм, улс орноо чинзэлэг сайхан I болгох ёстой5 тэргүүний хөгжилтэй орнуудыг гүйцэх ёстой, |1 тэгснээрээ хойч уеийнхэндээ арвин ургац хураан өгч бахархал төрүүлэх ёстой гэсэн гүн бат эрмэлзэл байсан юм. Хохирлын үеийнхэн өерсөддөө юу ч хүсээгүй. Тэд зөвхөн л ажиллацгаасан. Тэд зөвхөн хохирол л амсацгаасан. Зэгсэн амьдралтай, эсвэл жаахан сзхүүн зантай зарим араб хүн хааяа надаас «Ерөнхийлөгч (пүүсийн еренхийлөгч. орч.) Ким та юунд тэгтлээ амрах ч үгүй өдөр, шөнөгүй зүт-, гэж явдаг юм бэ? Одоо жаахан сэтгэлээ тайвшруулж амсхийвэл яасан юм бэ?» гэж асуухад нь би «Одоохондоо та( бидний амьдралын төвшин ихээхэн ялгаатай байгаа хэдий ч дараачийн үеийнхний үед энэ ялгаа багасах ёстой бус уу?;


Бндщш үеийнхэн энэ ялгааг багасгах шимт хөрс нь болох ёстойгоо ухамсарлаж явдаг болохоороо сэтгэл тайвшрах арай болоогүй л байна. Тэгэх ч үндэс алга...» гэсэн нэг л хариулт өгдөг. Бид үүнээс ч илүү хохирол амсах ёстой гэж би хувьдаа боддог. Улс орон маань'учиргүй хөгжчихсөн юм шиг хэттансаг хангалуун байх гэж, хэр хэмжээнээсээ хэтэрсэн юм хэрэглэх гэж давран шунахайрдаг хүмүүс хэзээнээс ч юм бз бий болжээ. Би нийгэм дэх ийм^рхүү хандлагад маш их санаа зовдог хүн. Хохирол амсан хөл дээрээ тэнцэн боссон тэр үеийнхзэ үзэл бодлыг бид дахин сэргээх ёстой. Хохирол хараахандаа улам их шаардагдаж буй үед бид амьдарч байна. Үгүй, ер нь өмнөх үеийнхэн дараагийн үеийнхнийгээ бэлтгэх учиртай гэсэн тэр үүднээс аваад үззхэд бүх үеийнхнийг хохирол амсагчдын үеийнхэн гэлтэй. Хохирлын үеийнхэн сэтгэл тайвшрахгүй байж бас сурах хэрэгтэй. Бид эхлээд сэтгэл тайвширч орхих юм бол бидний дараачийн үеийнхэн сэтгэл хангалуун амьдарч чадахгүй болчихож мэднэ. Өвөг эцгийнхээ суулгасаи модноос ач зээ нар нь жимс хурааж идэх нь хууль. Өөрөө идэж чадахгүй хойно жимсний мод суулгаад яах юм бэ? гэж цааргалах хүн ер нь байх уу даа? Хэрвээ тэгж хар амиа хичээх юм бол, энэ нутагт алимиы ганц ч мод өөрөө аяндаа ургахсан байх болов уу даа. Бид яах вэ, өөрсдөө жимсийг нь идэж чаддаггүй юмаа гэхэд модыг нь дуртайяа суулгацгааж байна. Хойч үеийнхэн маань суулгасан модноос минь алим жимс хураан идэж, өвгөн миний сэтгэлийг дурсан санах аваас хичнээн өлзий буянтай үйлс болохсон билээ. Хохирол гэгч хар толгойгоо ббдсон аминч сэтгэлээс үүсдэггүй юм. Хохирол бол өөрийгөө биш өрөөл бусдыг, өнөөдрөөс маргаашийг, хувийн сонирхол, олз омгоос нийгмийн эрх ашгийг урьтал болгосон үед л төрөх боломжтой зуйл. Хохирол бол тэр утгаараа бусдад буян хийх эх оронч үзлийн оргил мөн. Бидний сайн мэддэгчлэнгэзр ширхэг будаа газарт унаж «үхвэл» үр жпмс нь төлжин арвижна. Энд «үхвэл» гэдэг үгийг «хохирвол» гэсэн утгаар хэлж байна. Энэ бол үнэн юм шүү. Хөрсөнд орсон үр соёолон нахиалж үржинэ. Хөрсөнд эс орвоос тэр ганц ширхэг үр үр хзвзэрээ л үлдэнэ. Харин тэр үр өөрийгөө эс тордуулан үхэж орхивол өөрөөр хэлбэл, хохирвол үржин төлжих нь гарцаагүй. Үрийг ялзруулах хэрэгтэй. Хөрсөнд орсон үр үхэж мөхөх учиртай. Ялзрахгүй юм бол үржиж төлжихөөсөө татгалзсан хэрэг болно. Ширхэг үр хохирол амсахгүйгээс асар их ургац алдаж ®чнөөн хохирол амсана. Шалтгаан нь тодорхой:


Нэг уеийнхэн хохирвол дараагийн үеийнхэн арвнн урга: хүрааж чадка. Гэтэл хохирол амсваас зохих тэр үеийнхэ' : йрхөн тур зуурын хувийн ашиг, завшааныг хичээж xoxiрол хүлээхээс татгалзах ахул тэр кь хойч \7еийнхээ чинээлэ] амьдрал, цэцзглэл хөгжлийг саатуулахад хүрнэ. Чннгих дхээхэн гарз хохирол учруулж тэкэглэсэн хэрэг болно. Сүүлийн үед залуучууд «хохирол» гэдэг үгзнд дургүйц; дзг бслолтой. Барууны нөлөөнд өртөж хувиа хичээсзн, юмы; наана цаанатай бодохыг хүсдэггүй тэр байдалтай нь энэ ү нийцдэггуй юм шиг байна. Тзгэх юм бол -энэ үгийи орон! «бие сэтгэлээ зориулах» гэдэг үгийг хэрэглэсэн ч болох юм! Хохирол амсах, бие сэтгзлээ зориулах' гэх мэтийн үгс ту саяхан болтол бид бага байхдаа чихээ халууцтал сонсдо байсан үгс. Гэтзл суүлийн үед залуучууд эдгээр үгийг ба-‘ par сонсохгүй шахам өсөж байх шиг байна. Залуучууда хандаж «хохирол амсацгаа», «бие сзтгэлээ зориулагтун» гэ» хэлэх хүн үгүй болжээ. Хэн ч ингэж хэлэхээ больчихсон бо-| •лохоор ирээдүйнхээ телөө хохирол амс. нийгмийнхээ төлөө бие сэтгэлээ зориулагтун гэж би хэлэх гзсзн юм. Өөрийн дур зоргоор амьдрах нь харахад сайхан юм ,шиг боловч түм-: ний тусыг бодож тзр дур зоргоосоо нядаж амьдрах нь улам ч үнэ цэнтэй байдаг. Бидний үеийнхэн хөрсөнд орж мөхехөд хэзээ ч бэлэн үр лүгээ адил хохирогчдын үеийнхэн. Бнд хохнрч байж ургуулсан үр жнмсийг та нар хураацгаах. болно. Бидний үе та бүхэнд тэгсэнчлэн залуучууд та н ар | бас дараагийн үеийнхэндээ арвин ургац хураалгахын тулд «ялзран мөхөх» уе гздгээ санацгаах хзрэгтэй.

БОДСОНООР БОЛДОГ ХОРВОО

% ,

Ажиллах явцдаа би үнзхзэр олон эрхзм анд нөхөдтэй болсон. Тэдний нэг нь Роберт Шюллер ламтан. Дэлхийн дуутай соён гэгээрүүлэгч, Драведн сүмийн тэргүүн .хамба знэ ламтан хүний амьдралд эзлэх итгэл бишрзлийн дувь жинг бүхнзэс илүү эрхэмлэн номлогч болой. Саяхан би түү-! нийг урьж ДЭҮ-гийн удирдах ажилтнуудын мэргзжил дээшлүүлэх цугларалтад оролцогсдод ном тавдулахад тэрээр, «Та бүхзн үнэн бодгаль биеийг олох хэмэзвззс дотоод сэтгэлдээ нэвтэрч өөрийгвө ззэ.мд» хэмэзн айлдсан юм. Сэтгэллйнхээ Дясалгалын хүчзэр ирзздүйгээ шнйдэж болно гэсэн үг аж. Түүний айлдсакаар хүн өөрийгөө ямагт бусдаас мөхөс дорой, хэнд ч хэрэггүй, эгэл жирийн өчүүхэн амьтан хэмээн бодож хүчиндээ үл итгэн амьдарваас тицм л байж',

J


1 Г

) J

харин авьяас ухаантай, амжилт гаргах чадвартай, бусдаас илүү гэсзн итгэл үнэмшилтэйгээр амьдарваас унэхээр тийм байдаг гэнэ. Авьяаслаг хийлчин болохыг хүсзэл тийм хийлчинтэй дотоод сэтгзлээрзэ өөрийгөө адилтган холбо, сайн өмгөөлөгч болъё гэвэл сайн өмгөөлегчийн дүр төрхийг сэтгэлдээ шингээн дүрсэлж яв хзмээн ламтан зөвлөсөн юм. Юманд учир,.суманд занги бий гэгчээр бид яагаад ч хүч хүрэхгүй, тийм болохгүй бүтэхгүй юм гэж байхгүй байх. Хүүхэд ахуйгаасаа би,_ аэтгэл зүрхэндзэ нэгийт мөрөөдөж явсан. Мэдээж. бүтэх' зсэх нь тодорхой бус. байсан ч гэлээ ззгсэн сайн бизнесмен. улс орныхоо цэцэглэл. хөгжилд хувь нэмэр оруулах сайн эдийн засагч болохыг хүсдэг бай- • лаа. Чадна чиг гэж өөртөө итгэж явсан. Талийгаач эцэг минь намайг бага байхад худалдаа наймаа хи.йвэЛ гайгүй сайн хийчихнэ гэж өегшүүлдэг байж билээ. Тэр цагаас хойш би дотроо сайн бизнесмений дүр төрхийг ургуулан бодож явсан гом. «Сайн бизнесмен болох юмсан, болно чиг, би ер нь сайн бизнесмен мөн» гэсэн бат итгэл үнэмшнл нададасар их урам зориг төрүүлсэн. Тэгтлээ бишрэн сүсэглэдэггүй боловч залуу ахуй насанд минь намайг маш их ивээн тэтгэдэг ямар нэг бурхан араас минь харж замыг минь засаж байгаа юм шиг өегхөн сэтгэлд автагдаж явсан удаа олон байсаан. Ямар ч юмыг бай эхлэх л юм бол болохгүй зүйл үгүй1г сэтгэл шулуудан зоригловол санаснаараа юуг ч ямраар ч хийж болох юм шиг байж билээ. Эмээж шантрахыг үл мэдрэх, хүчиндээ итгэх тэр итгэл л чухамхүү орь залуу наснаас өөр’ юу ч үгүй байсан тэр үеийн миний цорын ганц зэвсэг минь болж өгсөн юм. Тэгээд ч тэр зэвсэг минь бүтээх чадвар чансааны хувьд хамгийн шилдэг үр өгөөжтэй ззвсэг байсныг шуудхан хэлье. Аж ахуй эрхлэн хөтлөгч Японы их хүмүүсийн нэг Токо Тошио хаана ч билээ нэгтээ хүчкндээ итгэх итгэл, нөрлөн зүтгэх шургуу чанарын талаар: «Ажлыг амжилттай урагшлуулан хөтлөх хүч юу вэ? гэвэл мэдээж авьяас чадвар. Гэхдээ авьяас чадвар бол шаардлагатай нөхцөл болохоос бус шийдвэрлэх төгс нөхцөл биш. Шийдвэрлэх төгс көхцөл гэдэг бол чадвар дээр зүтгэл, махруу, дайчйн давшингуй, тасралтгүй байх чанарыг нэмснийг хэлнэ. Тийм хүчийг нөрлөн зүтгэх хүч гэмээр байна. Ал<ил хийхэд саад бэрхшээл. хохирол дагалдаж гаралгүй яах вэ. Харин тэгэх тусмаа хүнд хүчир зүйл рүү зоригтой дайран орж хохиролд хотойхгүй дахин өндийн босох нь нөрлөн зүтгэх явдал даруй мөн. Эгэл жнрийн бус ажил үйлс ч нөр зүтгэлийн үр дагавар байх


нь олонтаа. Юмыг хийх бол эдэст нь хүргэ. Чадахгүйгэдэ бол чадварын чинь туйл биш. Тэр бол гагцхүү нөр зүтгэ, дутсаных» гэж онцлон хэлжээ. Охид> хөвгүүд та нартаа юут ч бай хийж чадна гэйэ: итгэл үнэмшил, хүчиндээ итгэх итгэлээр дүүрэн, идэвхтэ байр суурьтай байхыг захья. Юм болгонд нааштай үзэл бодлоор идэвхтэй хаидахыг хүсье. Тийм хүнд болохгүй бүтэхгүй! юм гэж байхгүй. Тэр бүр бүрэн адшглаж чадахгүй болохоосү биш юм бүхэнд бололцоо нуугдаж байдаг нь хууль. Амжил-| тад хүрсэн хүмүүс гэдэг бол цөмөөрөө тэрхүү нуугдмал бо-г лолдоог нээж илрүүлсэн хүмүүс. Хүчиндээ бүрэн ИТГЭСЭН( } хүн^ юманд итгэл үнэмшилтэйгээр, овсгоотой махран орсон * хүнд л амьдралын хаалга нээлттэй байдаг. Роберт Шюллер Ч ламтан «Өнөөдрийн амжилт өчигдерхөн боломжгүй байсащ' юм» гэж айлдсан юм. Үнэхээр тийм. Огт боломжгүй хэмээн' няцсансан бол пенициллиндйг яаж хийж, онгоцыг яаж нисгэх байсан юм бэ? Болно, бүтнэ, болгоно, бүтээнэ гэсэн итгэлээр жигүүрлэсэн хүмүүс байсан учраас түүх эдүгээ хүртэл урагшилж ирсзн хэрэг. Харин юм бүхэнд болохгүй, бү-. тэхгүй гэсэн талаас нь эхэлж ханддаг идэвхгүй. үгүйсгэгч байр суурьтанд бол болж бүтэх юм гэж нэг ч үгүй. Тийм хүнд бүх юмды үүд хаалга таг хаалттай/байж таараа. Ёс бусаар амьдрагч хүн уг нь эрчимтэй урагшлах чадвартай хэдий ч түүнигээ эс ухааран төрөлхийн доголон юм шиг хазганана. Хөгжмийн суут авьяас билэгтэй атлаа уран зурагт авьяасгүйгээ мэдэлгүй хамаг цаг. хүчээ үрдэг хүн ч бий. Энэ бол өрөвдөлтэй агаад харамсалтай хэрэг төдийгүй тиймэрхүү арчаа муутай сул дорой шинж нь хүнийг еөрийг нь бүтзэсэн бурхны итгэлийг эвдэн тэрсэлсэн хэрэг мөн гэдгийг ухаарах ёстой. Яагаад гэвэл хүнд шавхагдашгүй кх увьдас чадвар заяагдсан хийгээд түүнийгээ ашиглаж амьдрах үүрэгтэй гэдэгт би итгэдэг болохоор тэгж үздэг. Тэр их увьдас билэг, чадвараа бүрэн ашиглацгаахыг мэрийхгүй байгаа нь хувь хүний хувьд төдийгүй нийгмийя ( хувьд асар их гарз хохирол учруулдгаараа гэмт хэрэг болно. Өөринхөө авьяас чадаарыг дутуу үнэлэх хэрэггүй. Хэрээ I мэдэхгүй биез тоож сагсуурах нь зохимжгүй боловч хэт хүл- I .цэнгүй ноомой байх кь бүр ч тусгүй. Өөрөөр хэлбэл өөрий- I гөө дутуу үнэлэх нь хэтрүүлэн дөвийлгөхөөс долоон дор. Та I бүхний дотор тооны, ухаанд огт явахгүй хүн байж таараа. I Мөн биеийн тамир гэвэл хирдхийн цочих, олны өмнө гара- | хаараа хэлгүй юм йшг болчихдог хүн ч байгаа'байх. Гэтэл | улс төрийн зүтгэлтэн ч юм уу. урлагийн хүн, эрдэмтэн эсвэл1 I над шиг бизнесмен болохыг хүсдэг хүн ч бий байх. Тийм хү■сэлтэй бүхэнд би хорвоод хэдэн оймс илүү элээсэн ахмад 1

.64


\үний хувнар юуг ч атугай хийж болно гэсэн итгэлтэй бай гэж аахимаар байна. Хийхээр хүсэж бодож байгаа зүйлээ (-'.тгзлдэЭ; нарийвчлан дүрслэн бодогтун. Түүнийгээ ямар ч бансан санаснаараа хийж бүтээж чадна гэсэн итгэлийг заавал ч үгүн эзэмдэгтүн, «Өнөедрийн амжилт өчигдөрхөн боломжгүй байсан».

ХОШУУЧЛАН МАНЛАИ>1^ГЧ БОЛОГТУН ■ Солонгосын дайны (1950—1953 он) үед манайх Дэгүд дайжпн амьдарч байлаа. Ааз баригдаж, ах нар цэрэгт татагдчихав. Аргагүйн эрхээр би өрх гэр толгойлох болж гэрнйнхнийхээ амьжиргааг дааж авч явах хэрэгтэй болов. Co­ nn худалдаж амьдрахаар шийдэв. Тэр үед би арван дөрөвтэй байлаа. Эрлэг дайны албин чөтгерийн тулалдааны талбарт арван дөрөвхөн настай балчир жаалхүү надад хийчихмээр ажил тийм ч их байгаагүй. Сонйн худалдах тэр ажлыг хүртэл тэр үед сонинк газар ажиллаж байсан аавын дээр үеийн нэг шавь олж өгсөн юм, Тэр үед сонин худалдах ажил ч бас хэн хүнгүй олчих ажил биш байв. Би сониноо голдуу Банчен зах дээр худалддаг байлаа, Сониноо аваад замдаа ганцыг ч худалдалгүйгээр Банчен зах руу гүйж хүрдэг ба'йсан. Учир мь Банчен захад хүн их, замдаа хэд гурвыг худалдах гэж байгаад тзр захын аятайхан байрлалаа бусдад алдчихгүйн тулд тэр. Замдаа ганц хосрыг худалдах гэеээр байгаад цаг алдчихвал өөр хүн надаас өмнө Банчен зах дээр түрүүлээд оччихдог байв. Тийм болохоор сонин худалддаг хүмүүс дотроос би ямагт Банчен зах дээр хамгийн түрүүнд очдог байлаа. Байнга л хамгийн эхнийх нь байдаг байсан. ГЪхдзэ түрүүнд нь очлоо ч тэр захыг ганцаараа эзэгяэх аргагүй байдаг байсан. Нэг сонин худалдахад хариулт мөнгө өгөх хэрэгтэй болно. тэгээд ирэхээр цаг их ордог байв. Хичнээн түрүүлж очоод түргэн худалдлаа ч гуравны нэг орчмыг худалдах хооронд араас ирсэн хүүхэд түрүүнд орж сониноо худалдаж гарна. Өдөрт 100 ширхэг сонин худалдаж байж сая дөрвөн ам бүлийнхээ өдрийн хоолны асуудлыг шийдвэрлэх ёстой байв. Ээж. хоёр эмэгтэй дүү гурав намайг гэртээ хүлзздзг байсан. Иохой хамартаа хүрэхээр усч гэдэг үг бий. Илүү ашигтай өөр арга сүвэгчилж хариулт мөнгеэ гурвалжлан звхэж урьдчилан бэлтгэж халаасандаа дүүрэн чихэж аваад явдаг 6 о л о б . Үнэхээр ашгаа өглөө. Байнга хамгипн түрүүнд очоод сонинтойгоо хариулт мөнгөө зэрэг өгчихөөд мөнгийг нь авч урагшлахаар цаг ихээхэн хэмнэдэг болов.


Гэлээ гээд тэр зах дээр зөвхөн өөрийнхөө сонинг бүгдннг нь зарах бололцоогүй байв. Гуравны хоёр хэртзйг нь худалдах үест өөр хүүхэд араас нэхэж дахиад түрүүнд орчихдог байв. Тэгэхээр нь би эхлээд мөнгөе авалгүй зөвхөн сониноо тарааж өгчихөөд дараа нь сэтгэл өег гзгч нь тэр замаараа зргэж сониныхоо үнийг хурааж авдаг арга эдэст нь олов. Ийм арга хэрэглэснээр хэн ч намайг гүйцэж ирж чадахаа больсон юм. Мэдээж тэгж байгаад сониныхоо үнийг завшуулчих тохиолдол гардаг байсан. Нэг хоёр хүнд завшуулсан ч сониноо бүрэн худалдах нь илүү ашигтай гэж би тооцоолсон юм. Мөн тэр дороо авч чадаагүй сониныхоо үнийг хэд хонргийн дараа авчихаж болдог байв. Хэдэн cap иймэрхүү байдлаар сониноо зараад ирсэн чинь өөр сонин худалдагч тэнд үзэгдэхээ ч больсон юм. Тэгээд Банчен захыг би сониноороо ганцаараа эзэгнэх болж билээ. Ямар ч нөхдөлд5 ямар ч ажлын заавал хошуучлан манлайлагч нь болох ёстой гэсэн миний үзэл бодол, итгэл Банчен захад сонин худалдсан бүр тэр үед бий болсон ч юм бил үү бүү мэд. Би эдүгээ хүртэл ажиллахдаа үргэлж л хошуучлан манлайлагч байхыг хичээж ирсэн. Нэг ихсэтгзлханах нь ч юу юм бэ, гэхдээ бахархууштай амжилтад цөөнгүй хүрсээн. Хошуучлан манлайлагч больё гэсэн хун бүх талаараа мэрийдэг. Тийм болохоор эхний байранд орж чаддаггүй юм аа гэхэд удаах байранд ордог. Гэвч анхнаасаа «би ч чадахгүй дээ», «надад ч тийм авьяас байхгүй дээ», «би ч эхний байранд орох чадваргүй дээ» хэмээн шантрах юм бол тийм хүн юу ч бүтЗэж чадахгүй. Ямар юм дийх вэ гэдэг асуудал мэдзэж чухал. Гэхдээ чухлын чухал нь ямар юм хийх вэ? гэдэгт бус түүнийгээ хэр зэрэг дээд зэргээр чармайж хийх вэ? гэдэРт байгаа юм. Улс төрийн ч, аж ахуйн ч ажил хийсэн, эсвэл урлагийн ажилтан, эрдэмтэн болсон ч өөрийнхөө сонгон сбрлосон тэр салбартаа үнэхээрийн тэргүүн манлай йь болъё хэмээн мэрийх хэрэгтэй. Хо1дуучлан манлайлагч болохыг чармайгтун. Яасан ч яах вэ дээ хэмззн юманд тэргүүлэх огтын ч с.онирхолгүй, туйлбаргүй шантрамтгай хүн болох хэрэггүй. Зорилго бол ямагт тэргүүн байранд зориулагдсан зүйл. Тэргүүн байрыг зорилгоо болгон дээд зэргээр мэрийгтүн. Дээд зэргээр мэрийсНййхээ хэрээр үр шимийг нь хүртэх болно. Ямар ч юманд хошуучлан манлайлсан хүн бол тэргүүн манлай нь болъё хэмээн дээд зэргээр мэрийн зүтгэсэн хүн мөн гэдэгт би итгэдэг, Зүгээр цаг нөхцөөн тэгс ингэсхийж яваад эхний байранд opcon хүн гэж байхгүй.


Мажаар гаралтай, хөл бөмбөгийн цуутай нэг тамирчин хөл бөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээнд түрүүлснийхээ дараа хэвлэлийн бага хурал дээр яагаад түрүүлсэн тухай нь асуусан сэтгүүлчид: «Би хөл бөмбөгт их даг зардууллаа. Тоглоогүй үедээ хөл бөмбөгийн тухай л ярьж явдаг. Ингэж ярихгүй үедээ хөл бөмбөгийн тухай бодож явдаг» гэж хариулжээ. Бусдаас товойн гарсан хөл бөмбөгчин аяндаа зүгээр л нэг гараад ирээгүй нь лавтай. Хэн хүнгүй эхний байр эзэлчихнэ гэж үгүй( сэтгэлээ зориулж дээд зэргээрмэрийн зүтгэсэн хүн л тэр салбартаа тэргүүлж чадна. Гайхамшиг гэж ер байхгүй. ДЭҮ—гийн хөгжлийн хурдыг «гайхамшиг» гэцгзэх 6 о л о е ч тэр нь бид хошуучлан манлайлагч болохын төлөө эдүгээ хүртэл хичнээн их хөлс хүч гаргасныг мэдэхгүй хэлж байгаа үг. Би өөрөө, түүнчлэн манай ДЭҮ ямагт хошуучлан манлайлагч байхаар дээд зэргээр мэрийж ирсэн. Ямар ч ажилд тэргүүн байр эзлэх ёстой гэж би *боломж гарах бүртээ ДЭҮ—гийнхнээ зоригжуулдаг юм. Цаашдаа ч тэгэх болно. Хүрсэн төвшиндөө сэтгэл тайвшрахгүйгээр улам л өндөр өөд мацан ахих болно. Дээд зэргээр мэрийх явдал л хожим нь .амаа барин гэмшихгүй байх цорын/ ганц зам мөй гэдгийг хэнээс ч илүү сайн мэддэг болохоор пнгэж бодож байна. Залуу хүний зорилго бол зөвхөн тэргүүн байрны телөөбайх ёстой. Ямар ч салбарт хошуучлан манлайлагч л байх ёстой. Эхдий байрыг* өрөөл бусдад өгөхөөрурьдаас найр тавьж хэрэггүй. Чингэх нь өгөөмөр сэтгэЛ бус билдуучлал, бие сэтгэлээ зориулах үзэл санаа биш, үхээнц доройн шинж болно. Санамсаргүйгээр ч юм уу «миний хувьд удаалж чадвал болоо», «кад шиг хүн юуны нь хошуучлах...» гзж бүү яригтун. Эхний байр яг минийх, надад л заяагдсан юм хэмэзн сэтгзл хоёрдолгүй шийдзэд үзэгтүн. Тэгээд дээд зэргзэр мэрий. Үр дүн гарцаагуй гарна.

ДЭЛХИЙ БИДНИИГ ДУУДАЖ БАЙНА 1976 онд «Хангук Кигэ» (пүүс.орч.)-г хүлээн авч машины үйлдвэрт анх ажиллахдаа би техникийн хөгжил бидэнд юу юугүй тулгамджээ гэдгийг ойлгосон юм. Үйлдвэрийнхэз дэвжих, доройтохыг шийдвэрлэх чухал асуудал болно гэж үзсэн болохоор би бодож бодож зцэст нь Германы «Ман» (бидэнтэй, техникийн чиглэлээр хэлхээ холбоотой) пүүст хандаж манай инженер техникчдийн мэргэжлийг дээшлүүлж


бгөхнпг хүсэв. Техникийн дээд сургууль дүүргэж тасгийн! дарга, орлогчоор ажяллаж байсан залуу инженер техникч-1 дэзсээ 12 хүн сонгож яйуулахаар-товлосон боловч олон хүн 1 ялангуяа уйлдвэрлэл хариуцсан хүмүүс «Тэртээ тзргүй ин-1 жекер, техникчид дутагдаж байхад гол инженер тсхникчдээ I нэг жилийн хугацаагаар хөндийрүүлбэл ажил шууд догол- | доно» гэцгэзн хүчтэй эсэргүүцэв. Пүүсийнхээ төлөө сэтгэл | ' зовнпсноое тэд ийм санал гаргасан хэрэг. Гэвч би энэ сана- -<1 лыг зрс няцаасан. Өнөө маргаашаас алсыг харах хэрэгтэй i гэж би бодсон юы. Үйлдвэрлэлийн ойр зуурын доголдолд б санаа зовоод техник технологио хөгжүүлэхгүй бол пүүсээ I цааш авч явах аргагүй болно гэж үзсэн учраас би одоохон- ( доо хэдүү ч гэлээ ирээдүйнхээ төлөө хуруу хумсза маажилж тэсэж гаръя гзсэн санал тавьсан юм. Жпл өнгөрч тэдкийг дадлагаа дуусгаад ирэхэд анх явуу- j лахад нь татгалзаж байсан удирдах ажилтнууд мкний сaнал зөв байскыг зевшөөрөхөд хүрч билээ. Учир нь Германд . i тэдний нэг жчл сурч ирсэн техникийн чадвар манай техннк технологийн төсшинг 5-аас доошгуй жилэзр наашлуулахуйц үр дүн өгсен юм. Маний үед.йнхэн шинэ тулгар хөгжиж буй БНСУ—ын сүүлчийн үе бөгөөд эдугээгийн залуус хөгжингүй БНСУ—ын эхнкй үеийнхэн болно гэдзгт би итгэдэг. Үнзндээ бидний үе хохирол амсагчдын үеийнхзн. Нэгэн үеиГшхэн хохирол амсах- \ гүйгзэр тэр орон хөгжин цэцэглэхгүй гэж би боддог. Манай орои жараад оиоос хойших өнгөрсөн хорин хэдхэн жилийн бог;ино хугацаанд энэ зэрэгтэй хөгжсений гол хүчин • зүйл кь юутай ч атугай бидний үеийнхний амь бие үл хайрласан зүтгэл мөн гзж болох юм. Бид хойч үедээ шинэ тулгар хөгжиж буй орныхоо байдлыг тэр хэвээр нь шилжүүлж өгөхгүйн тулд амь бие хайргуй хөдөлмөрлөж ирсэн. Үүний дүид бид залуу уеийнхэндээ хөгжингүй орны хэмжээнд хүргэж өвлүүлэн өгч чадна гэж найдаж байгаа. Тийм болохоор манай охид хөвгүүд хөгжингүй БНСУ—ын анхдагч үеийнхиий хувьд ертөнцийг үзэх өргөн хүрээтэй үзэл бодолтой байгаасай гэж би боддог. Юуны өмнө ирэздүйгзэ харж чаддаг ирээдүй өөд тэмүүлдэг тийм хүн болохыг зөвлее. Ам л нээвзл «\фД би ч...» гээд л өнтөрсөн үеэ магтах дуртаи хүн байдаг. Ьнгөрсөн нь тийм хүний нүдийг хааж ирээдүйг кь харагдуулдаггүй. Өнгөрсөн нь түүнип хөлеөз чамгдагаад крээД'/й рүү нь гишгүүлдэггүй. Тийм хүний тухайд бол ирэздүй цаг гэж байхгүйтэй адилхан. Здгээрээс бид манай үндэстнйй зөвхөн өнөө маргаашаа аргацаан өнгөрүүлдэг амьдралын үзэл бодлыг олж харж болио. Тэрхэн зуураа амар, сэтгэл хангалуун байвал болох


нь тэр гэсэн сэтгэлгээнд «ирээдүйдээ тэмүүлэх ухамсар» иэвчих зай завсар байдаггүй. «Илжиг ээ, илжиг ээ тонгоч, хөгширсөн хойноо чадахгүй...» хэмээн дуулдаг. Өнгөрсөн хнйгээд тухайн тэрхэн үетэйгзэ амь бөхтэй зууралдсан иймэрхүү үзэл бодлоос ирээдүйн алдар, аз жаргалын төлөө өнөөдрөө зориулж хохирол амсах гэсэн крээдүй вөд тэмүүлсэн үзлийг олж харж чадахгүй, Хүн бол алсыг харж сурах хэрэгтэй. Хүний амьдрал ойрын зайн уралдаан бишч ^ . 42195 м зам туулах марафон гүйлт. Маргаашийн тэлөө өнөедрөө зориулах ухаантай байх хэрэгтэй. Марафон гүйлтийн тамирчин бүх хүчээ эхнээсээ шавхахгүйгээр үлдсэн замдаа нөөцөлдгийн адил ндээдүйнхээ төлөө өнөөгөө золиослон зориулдаг хүн зайлшгүй үр дүнд хүрнэ. Харалган сэтгэлгээгээ орхис. Ойр зуурхны ашгийн хойноос улайран түүиэзсч илүү их ашгаа алдаж тэиэглэхээ больё. Хүний амьдрал енөө маргаашаар төгсдөггүй. Ялагч хүн эцэст нь баярладаг гэсэн үг байдаг. Түр зуурын ялимгүй юманд байдгаараа баярлаад ирээдүйд илуү их баярлах боломжоо алддаг тэнэг хүн бүү болоосой гэж хүснэм. Өнөөдрийн' туслах дүрдээ сэтгэл тайвшралгүй, ирээдүйн гол баатар болохыг мөрөөдөцгөөе. Өнөөдрийн туслах дүрдээ сэтгэл нь ханадаг хүн маргаашийн хөлсеөр тоглогч болж хувирч ч мэднэ. Хөгжингүй орны анхны үеийнхэн болж буй залуучуудад хандаж бас гадаад ертөнц рүү нүдээ нээж, гадаад ертөнц рүү тэмүүл гэж збвлөмөөр байна. Дэлхийн бусад орнууд саахалт айлын дайДай ойрхон боллоо. Япон гэхэд өдөртөө л очоод ирэх жишээтэй. Ийм жижигхэн нутаг худгийн мэлхий лугаа адил болой. Өидөрлөгөөс доошоо харахад хорвоо дэлхий хичнээн уудам тэнүүн гээч. Бидний амьдарч буй алгын чинээ газрыг түүнтэй жишвэл юун ч өчүүхэн юм бэ дзэ? «Өндөрт нисдзг шувуу алсыг хардаг». Дэлхийн дэвжээн дээр гарахлаар хараа тэлж амин хувиа хичээх явдуу үзлийг давантуулж чадна. Би эхнээсээ л гадаад ертөнцийг сонирхсон. Саяхан болтол манай үйлдвэрлэгчид гадаад зах зээл рүү хараагаа чиглүүлэхгүй л байсан. Тийнхүү сонирхсон нь ч надад аз болсон ч юм бил үү бүү мэд. Дотоодын зах зээл хязгаарлагдмал байхад дэлхийн зах зээл асар уудам байв. Тэр үеэс би. улс орнуудын хил хязгаарт хавчигдалгүй сүлжиж ДЭҮ пүусээ томруулан өргөтгөж ирсэн. ДЭҮ—г гадаад ертөнцтэй холбож шинэ зах зээлд мөрөө гаргах гэсэн бүтээлч, гадаад ертөнд рүү тэмүүлэгч, дайчин давшингуй тийм хүмүүсийг юуны өмнө ажилд авч ирэв. Ий-


мэрхүү сэцтэлгээ л чухамдаа ДЭҮ—гийн сэтгэлгээ байсан 1 учраас тэгсэн юм. 1 Зөвхөн ирээдүйн түүхийн гол үүрэг гүйцэтгээд зогсох- 1 гүй дэлхийн түүхийн гол эзэн болохыг залуучууд та нараас 1 хүсье. Алсын- өргөн хараатай байх энэ л явдал хөгжингүй ' БНСУ—ын анхдагч үеийнхний эззмшвэл зохих үзэл баримтлал мөн гэж би бодож байна. Ийм л үзэл баримтлалтайгаар : ирээдүйгээ чпглэн, гадаад ертөнд рүүгээ хандаж явцгаая. , Өнгөрсөн, одоо хоёртоо зууралдах аа больцгооё. БНСУ-ын энэхэн явцуу хилээр хязгаарлахаа больцгооё. Ирээдүй залуучуудынх. Хорвоо ертөнц мөн залуучуудынх. ГҮН ҮНДЭСТЭЙ МОД БОЛ...

j .

Манай улсад байгалийн баялаг бараг байхгүй. Нутаг жижит, хүи ам их. Олон талаар таатай бус нөхцөлтэй. Гэвч бид ганцхан юмаар баялаг бөгөөд тэр нь чадвар сайтай ажиллах хүчний нөөц. Эн зэрэгцүүлэх жйшиг дэлхийн хаанаас үл олдох тийм хэмжзэний сурч боловсрох гал халуун хүсзл эрмэлзлийн ачаар төрсөн шилдэг ухаантнууд, тэдний амь •бие хайргүй хүчин чармайлт, дайчин давшингуй чанар л хөгжингүй орнуудаас ялгагдах бидний ялгааг багасгаж өгсөн цорын ганд зэвсэг болсоы гздэгт би итгэж,явдаг. Түүшй ачаар бидхаачнүүр улайхааргүй мэргэжил, чадвартай болсоон. Манайхны мэргэжил, чадвар дэлхийн хэмжээнд хүрэв. Мэртэжлийн уралдаанд хэдэн жил дараалаи турүүлж медаль авсан орон БНСУ-аас өөр байхгүй. Бидний хийж угсраад дэлхийн зах зээл дээр гаргасан бараа хөгжингүй орйыхоос чанарын хувьд огтхои ч дордохгүй байна. Боловсруулах технологийн хувьд гэхэд бусдад атаархамгүй хүчтэй болоод байна. Гэхдээ зөвхөн боловсруулах технологийг сайжруулах нь хангалттай биш юм. Боловсруулах технологийн суурь салбар, тухайлбал бүтаэх технологийн тухайд бид болоогүй байна. Бидэнд суурь дутаад байна. Эяэ хооронд суурь шинжлэх ухааны салбарын хөрөнге оруулалтыг хэтэрхий ойшоосокгүй. Шалавхан шиг үйлдвзрлзэд туүнээсээ ямар ч хамаагүй барааг зах зээлд rapгаад байх хзрэгтэй гэж байсан тухайн үеийн бодит шаардлага маань зөвхөн боловсруулах технологи, хавсарга судалгаатай л'зууралдаад байхад хүргэжээ. Суурь шинжлзх ухааны салбарьгн судалгааг даруйхан идэвхжүулэхгүй бол бид технологи хуулбарлдгч б'олох төдийгөөс хэтрэхгүй. Технологийг хуулбарлагч бищ бүтээгч болохын тулд суурь шинжлэх ухаанд анхаарч хөрөнгө оруу70

4

| | I 1 i I I I

{ | > | ;

| : | | Ү |


лалтыг нэмэгдүүлэх хэрэгтэй. Бүтээх технологиор хоцрогдсон орон өдөр ирэх тутам арагшаа шахагдах нь дэлхийн ханд. лага болоод байна. Суурь муута» байшинг бодоод үзье. Хэзээ нурахыг нь мэдэхгүй үргэлж сэтгэл зовон түгшинэ. Үндэс нь бөх баймааж нь мод сайн ургаж үр жимс нь төлжиж, суурь нь бат бэх баймааж нь байшин барилгыг өндөрсгөж болно. Суурьгүй байшинг төсөөлөх аргагүйн адилаар суурь шинжлэх ухааныг ойшоохгүйгээр д^Нүйлдвэрийгхөгжүүлнз гэж найдаад нэмэргүй Одоо бид хуулбарлах, хавсарга судалгаа хийх шатнаас өнг.өрч бүтэзх шатанд жилжих ёстой. Энэ зорилгоор мадай ДЭҮ суурь шинжлэх ухааны мэргэжилтнүүдийг гадаа-j дад олиоор нь сургаж байна. 2000-аад он гэхэд суурь шинжлэх ухааны докторын зэрэгтэй мянга орчим эрдэмтэн ДЭҮ-д ажнллах болно. Цагийн аясыг аваад үзсэнчтэр үедбүтээдч технологи хэрэглэж өвөрмөц бүтээгдэхүүн шинээр гаргахгүй бол шахагдахаас өөр аргагүй болох төлөвтэй. Манай ДЭҮ-гийн соёлын фондоос эрхлэн гаргадаг «ДЭҮ—гийн эрдэм шинжилгээний түүвэр эмхтгэл»-д цэвэр суурь шинжлэх ухааны судалгааны бүтээлд дэмжлэг үзүүлж түүнийг нь хэвлэдэг. Бүх шинжлэх ухаан, соёл иргэншлийн тулгуур үндэс болсон суурь шинжлэх ухааны ач холбогдлыг ойлгодог учраас ингэж ханддаг юм, , Бидэнд байгаа баялаг гэвэл боловсролтой шилдэг ажиллах хүчнээс өөр юм бараг байхгүй. Тиймээс хөгжсөн бусад оронтой өрсөлдөн тэдгээрээс илүү гаръя гэвэл бид баялаг ихтэй бусад орны залуучуудаас хавьгүй илүү идэвхтэй сурч, хөдөлмөрлөх хэрзгтэй. Би ялангуяа төрөлхийн авьяас билгийг амьдруулах ойлголтын хүрээнд суурь шинжлэх ухаа^ ныг хөгжүүлэхэд үиэнчээр хүчин зүтгэх залуус олон гараасай гэж боддог, Одоо гол анхаарал тавьж буй нарийн шинжлэх ухаанч мэдээж чухал л даа. Гэвч бүх шинжилгээ судалгаанд тулгуур үндэс бий. Тэр үндэс нь болсон суурь судалгаа, суурь inHH>iiJi3x ухааныг ойшоохгүй ‘бол ямар ч судалгааг хийх боломжгүй. Жирийн амьдралаас жишээ авч юмны үндэс суурийн тухай ярьж ч болох юм. Чухамдаа Солонгос улс нэг хүнд ногдох архины хэрэглээний тухайд дэлхийд дэзгүүрт ордог бөгөөд ер нь манай хүмүүс архины талаар хэр мэддэг бол оо? Архины гарал үусэл, түүх\ төрөл, архи ба эрүүл мэнд, уух арга, хоол болон архины зохидоо гэх мэтийг^.


Уухаасаа өмнө архины талаар мэдвэл зохих гол зүй-И лийг мэддэг хүн бараг алга. Ихзнхдээ архи байгаа учраасш юм уу эсвэл согтохын төлөө төдий уудаг аж. Тийм болохоорЯ архины хэргдхлээ асар их ч гэсэн Солодгост «архи уух соёл»Я хөгжиж чадаагүйгээр барахгүй дэлхийн сайн архийг үйлд-Ж вэрлэж чадахгүй байна. Суурь муутай байгаа нь зөвхөн "ар-Ш хи бус бөгөөд мяндас, машин төхөөрөмж, цахилгаан бараа, ® автомашин зэрэг аж үйлдвэрийн бүх салбарт бид тэргүүнин jf технологийг хуулбарлах Шатнаас ангижирч чадаагүй байна. t Заримдаа тэргүүний технологийг сурталчилдаг пүүс, цахим | тоодоолуурын сүржин сурталчилгаагаар технологио харуул- 1 сан үйлдвэр ч байна. Гэвч багийг нь авбал доторх нь хоо- * сон хөөс, I Нэгэн үе хамгийн сайн гэгдэж байсан юм «моод» өнгө- $ рөхөд өнгө зүсээ алддаг жамтай. Гэвч бүх юм хувирч байхад | хувирдаггүй, хувирч болдоггүй суурь тухайлбал, ямар нэ- i гэн үкдсэн сургаалтай адил юм бидннй амьдрал дунд бай- | даг жамтай. Залуу хүн тухайн цаг үеийн аяс маяг, хорвоо- I гийн урсгалыг даган амьдралынхаа замыг хөнгөн хуудуу, '! амархан шийдэхийн өмнө ахин дахин тунгаан бодож үндсэн гол зүйл рүү илүү анхаараасай гэж би боддог. Бүхий л судалгаанд боломж олгож өгдөг суурь шинжлэх 5 ухаан зрдэм шинжилгээний салбарт хаана ч чухлын нэгэн | адилаар бидний амьдралд ч бас тийм үндэс, тийм суурь чу- , хал гэдгийг онцлон авч үзэх ёстой. Ялангуяа өнөө үеийнх • шиг аливаа юмсын «үидсэн чанар», «гол шалгуур» алдагд- \ сан ийм нөхдөл байдалд юмны эх сурвалж, зарчим улам чухлаар шаардагдаж буй нь хурц мэдрэгдэж байна. Өнөөдөр манай нийгэм яагаад ийм ээдрээ будлиантай тууштай биш байна вэ? Яагаад гуйвж дайваад тэнцвэрээ олохгүй байна вэ? Бидний энэ үе маань ямар ч нөхцөлд гээж үл болох амьдралын үндсэн чиг шугамаа алдчихсан үе юм биш байгаа даа хзмээн би сэтгэл зовниж явдаг юм. Итгэж дагах үлгэр дууриалалгүй үе хэврэг байдаг. Үндсэн чиг шугамгүй болохоор гуйвж дайван, үндэс суурьгүй болохоороо ганхдаг. Сурах бичиггүй болохоор сурах юм тодорхой бус болдог. Яах гэж амьдарч яваагаа мэдэхгүй болохоор амьдрал утга учиргүй болж, яаж амьдрахаа мэдэхгүйгээс... Бид гээчихсэн амьдралынхаа үндэс суурийг одоо дахин олж авах хэрэгтэй. Яаж амьдрах нь зөв хийгээд үнэ цэнтэй байх вэ?, яаж амьдарваас тийм бус байх вэ? гэдгийг тодорхой зааж өгч чадах жор олж авах хэрзгтэй. Тэгээд будлиантсан үзэл баримтлалаа зөв тогтоон авч хүний ёсоор амьдрах ёстой.


I I i ■

Роберт Фулгомын «Би мэдвэл зохих бүхнээ үнэндээ цэцэрлэгээс сурсан» гэдэг ном алдартай болсны учир юунд байна вэ? Энэ нь юмны үндэс с.уурийн тухай бидний ойлголтыг дахии эргэцүүлэн бодоход хүргэж байж ч болох юм. Дмдралдаа мөрдөх ёстой үндсэн чиг баримжаагаа үнэндээ Гшд бүгдзэрээ цэцэрлэгээс сурсан. Тэр бол доктринтурт бэлтi"j)x явддаа арай гэж олж сонсох тнйм хэцүү түвэгтэй зүйл биш ээ. Бпд цэцэр<эгээс сурч мэдсэн шиг экгийн агаад мэдзэжийн амьдралын тийм фД-чиглэл болсон үзэл бодлоо гзэчихсэн амьдарч яваагаа т§р номноос санаандгүй ойлгосон явдал уг номыг цуутай болгосон юм биш байгаа даа. Залуу нас бол хүний амьдралын үндэс суурийг төлөвшүүлдэг үе. Энэ л үедээ үндэс сууриа ёсоор нь тавьж чадсан хүний амьдрал бат тогтвортой болж өөдлөн дэвжинэ. Харин түр зуурын жаргал дэнгэлд автагдан амьдралынхаа ундсэн суурийг оромдсон хүн-ий амьдрал элсэн дээр барьсан байшин лугаа адил үргэлж аюумшигтай.

ХЭРЭГЛЭЖ, АРИГЛАХАД УЧИР БИЙ

, / ( |

Мөигийг- зөв зарах хэрэгтэй. Гэвч цагтай адил түүнийг зөв зарцуулах нь тийм ч амаргүй. Ухаалаг хүн зайлшгүй ажилд хзр хэмжээнийх нь цаг зарцуулдаг шиг гарцаагүйхэрэгцээтэй зүйлд төдийчинээ мөнгө хэрэглэдэг. Бага мөнгийг ч бай хамаа намбаагүй зарж болохгүй. Энэ нь тун ялимгүй ч бай дагийг хамаагүй үрж болохгүйтэй адилхан. Залуугаасаа мөнгөний талаар зев ойлголттой байх нь сайн. Мөнгө ямагт завсрын үнэ цэнийг агуулдаг. Мөнгө өөреө сайн юм биш, муу ч юм биш. Гагцхүү хүмүүс мөнгийг хэрхэн хэрглэснээс л сайн, муу тал нь илэрдэг. Энэ үүднээс залуучууд мөнгийг сайн талаас нь зөв зарах аргыг зртнээс эзэмших хэрэгтэй геж надад бодогддог. Юуны өмнө мөнгнйг зайлштүй хэрэгцээтэй юманд л зарах хэрэгтэй. Түүний шалгуур нь «ашиг». Өөртөө болон өрөөл бусдад ашигтай зүйлд зарцуулах нъ мөнгийг хэрэглэх зев арга мөн. Хичнээн их мөнгө орлоо ч зайлшгүй хэрэгцээтэй зүйлд бол зарах нь зөв. Гэвч хичнээн бага мөнгө орох байсан ч зайлшгүй биш бол зарах хэрэггүй, Асуудлын гол нь мөнгөний хэмжээнд биш, харин өөрт болон хөршид чинь тус болохуу, үгүй юу гэдэгт байгааг эхэлж бодох хэрэгтэй. Ямар ч хэрэггүй юманд мөнгө үрэх нь хамгийн тэнэг хэрэг. Тухайлбал, сэтгэлийн хөдлөлөөрөө ямар нэг юм авна


гэдэг бол тийм явдал. Зайлшгүй хэрэгцээгүй мөртлөө хям дьЯ нь бодож ухасхийгээд авчихдаг хүн байдаг. Мөн өөрт нь ояЯ цын хэрзггүй атал бусдыг дууриагаад авчихдаг хүн ч биЙж Мөн ч хэцүүхэн хэрэг шүү гэхээс өөр юу гэх вэ. ХэдийгээЩ авсан юмны үнэ нь бага ч байлаа гзсэн. | Харин өөрийнхөө ирээдүйн төлөө эсвэл ойр дотныхондоа! тус болох юм бол мөнгө ахиухан зарахдаа ч гонсойх хэрэг! гүй. Тухайлбал сурах, эмчлүүлэх, эсвэл ядарсан хүнд туЦ лахад rap татахгүй байхад гэмгүй. «Хангуг Киге>>—г би анх хүлээж аваад ажиллагсдынхаа! •урам, эв нэгдлийг бодож ахуй үйлчилгээний байгууламл|I барихаар шийдсэн юм. Тэр үед ажиллагсдынхаа ахуй нөх| . цөлийн талаар анхаарал халамж бараг тавьж чаддаггүйүа байв. Гэвч би хөдөлмөрчдийн ахуйг сайжруулахад анхаа«| рахгүй бол болохгүй гэж бодсон. Тийнхүү халуун усны газар, үсчин, ганц бие хүмүүсийн байр, орчин үеийн тоноглолт-;' той гуанз барих шийд өгөв. Тэр үеийн ханшаар наанадаж 3 тэрбум воны хөрөнгө орох томоохон ажил байсан учир| удирдах ажилтнууд бүгд л эсэргүүдэв. Тэдний эсэртүүцдэг нь ч мэдээж бас учиртай байв. Тэр^. үед «Хангуг Киге» нийтдээ 6 тэрбум воны хөрөнгөтэй бай-j еан бөгөөд түүнийх нь талтай тэнцэх их хэмжээний мөнгийг-; үйлдвэрлэлтэй шууд холбоогүй ахуй үйлчилгээний байгуу-4 ламжид зарцуулах нь тэдэнд ойлгогдохгүй байсан юм. Тэгэх тусмаа тэр пүүс бөөн өртэй байв. Тэд эхлээд хуримтлагдсан өрөе дарах 'нь юу юунаас тулгамдсан асуудал г->ж бодож байжээ. Мэдээлг үүнийг буруу бодол гэх аргагүй байв. 1 Гэвч бй шийдвэрээсээ будаагүй. Ажйллагсдынхаа ахуй' нөхцөлийг сайжруулах үйлчилгээний байгууламж барих нь аль ч талаас аваад үзэхэд зөв гэж бодсон. Тэдний хугарсан ургйыг сэргээх нь эцсийн эцэст пүүсээ өөд нь татахад тус ч болно гэж үзсэн юм. Яльгүй йх байсан ч гэсэн шаардлага^ J тай л юм бол тэр хэмжээний зардал гаргах уу болих уу гэж 1! ^ тээнэгэлзэх хзрэг байхгүй гэж бодсон. Мэдээж 3- тэрбум вон гэдэг бол асар их мөнгө. Би их Т мөнгө гэдгийг нь мэдзхгүйгээр тэгж щийдсэн юм биш ээ. : Зайлшгүйзарцуулах шаардлагатай л юмбол хэмжээ нь юуиг | даа тэгтлээ чухал байх юм билээ дээ? Зарууштай юманд би f хичнээн ч их мөнгө бай шуудхан өгчихдөг. Харин хичнээн бага боловч хэрэггүй юманд үрэх мөнгөнд бол гар татдаг. Тэр үед Инчонд байдаг пүүсийн төв рүү Сеулээс ажилчдын автобус явдаг байв. Тэр автобус Кениний өндөр хурд- ;; тай замаар явахад 500 воныд “хураамж төлех ёстой байв. Гэтэл Инчоноос жаахан наана байдаг өндөр хурдтай замын


зөрлөгийг дайрч явбал хураамж нь 300 вон болохыг би санаадгүй мэдсэн юм. Арай хол ч гэсэн ажилчдынхаа автобусыг түүгээр явуулах болгов. Ява^ болгондоо 150 вон хзмнэж болох юм гэж бодоод ТЭГСЭН хэрэг. 3 тэрбум уу, 150 уу гэдэгт асуудал байгаа юм биш л дээ. Зайлшгүй шаардлагатай. бол 3 тэрбум воныг ч зарах лхэрэгтэй. Энэ бол мөнгийг зөв хэрэглэж байгаа хэрэг. Гэвч зайлшгүй биш бол 150—хан вон ч үрж болохгүй. Энэ бол мөнгийг зөв зарцуулж байгаа хэрэг.*ч Би худалдан авагч түншдээ өгөх бэлгийг голдуу өөрөө сонгодог. Тэгэхдээ гол төлөв ваар мэтийн өвөрмөц зүйл авч өгдөг бөгөөд бэлгийн юм авах- үед худалдагч нь намайг том f пүүсийн эзэн гээд ү.нээ учиргүй нэмэх гэдэг. Тэгэхээр нь би ч тэр худалдагчтай наймаацалдаж үнийг нь эцсийг нь хүртэл буулгана. Дэмий илүү мөнгэ өгч юм авах хэрэггүй шүу дРэ. ДЭҮ группийн ерөнхийлөгч хүн байж нарийндаа хатлаа гэж тэр худалдагч бодож магадгүй боловч миний хувьд тийм биш. Мөнгөтэй гээд урсгачихдаг хүнийг өглөгч, зайяшгүй хэрэгцээтэй юмандаа мөнгө зарах гэсэн хүнийг харамч гэДэг бодлоосоо салах хэрэгтэй. Би хэдийгээр автобусны 150 воны хураамжнн дээр ч юм уу эсвэл ваар авахдаа нарийлдаг ч гэсэн ажилтнуудынхаа мэргэжил боловсролыг дээшлүүлэхэд 20 тэрбум воныг ч харамгүй зарчихна. Мөн ДЭҮ—д байгаль орчныг бохирдуулах үдлдвэр олонгүй ч байгаа нэгд нь орчны бохирдуулалтыг багасгах төхеөрөмж тавихад мөнгө хайрладаггүй, ДЭҮ—д ажиллаж байгаад нас барсан хүний тэтгэмжийн тухайд ч өөрцгүй. Хүн бол мөнгө зарах, зарахгүй -байх тохиолдлыг сайн ялгадаг байх хэрэгтэй. Зайлшгүй хэрэгтзй үед нь хэрэглэдэг хүн л зөв зардаг хүн. Өчүүхэн ч гэсэн хэрэгцээгүй юманд мөнгө үрдэг хүн бол мөнгө зарж чаддаггүй хүн. Мөнгө бол. хэн зарж байна гэдгээс болж сайн муу талтай. Залуугаасаа мөнгө хуримтлуулж сурах нь сайн. Байгаагаа тэр дор нь үрчихдэг нь тэнзг хүний хэрэг. Байгаа юмаа маргаашийнхаа төлөө бага багаар нөөцлөх хэрэгтэй. Энэ л ухаалаг хэрэг. Шашныг шинэчлэгчдийн нэг Иохан: «Олохынхоб хэрээр ол. Боломжийн хөрээр хуримтлуул Тэгээд бусдын тусын тулд боломжийн хэрээр зар» гэж хэлф(н байдаг. Эртний сургамжтай энэ үгэн дээр ,өөрийнхөө «мөигөний тухай гүн ухаан» болгож дээр өгүүлсэнчлэн «зайлшгүй хэрэгтэй юманд их мөнгийг ч бүү хайрла. Хэрэгцээгүй юманд сохор зоосыг ч хайрла» гэж иэмж хэлмээр байна.


ГЛР ХҮРВЭЛ ТОРГУУЛЬДАГ

Бнд өрсөлдеенай үед амьдарч байна. Үгүй, ер нь амьдЗН рал маань өөрөө өрсөлдөөн ч юм уу бүү мэд. УралдахадЦ ямагт нэг нь л түрүүлдэг. Уралдаж буй тамирчин олон хэдий ч тэднмй нэг нь л алтан медаль зүүдэг. Түрүүлэхгү^ бол ходордог. Тэмдээн болгон өөрнйн гэсэн дүрэмтэй. Ямар ч тамирчнн түүмийг баримтла.ч ёстой. Дүрэм зөрчсөн нь . тохирсои торгууль хүлээнэ. Сануулга авна .заркмдаа хасагдана ч. ‘ Хоёр жмлийн ©мыөөс бн өөрийи улсын хөл бөмбөгийд * нийгэмлэгийн даргып ажлыг хариудаж байна. ДЭҮ—д ч | «ДЭҮ—РОЯЛЗ» нэртзй мзргэжлийн баг бий. Хөл бөмбөгийд тамирчин бөмбөгөид гар хүрч болдоггүй (хаалгач бол > еөр хэрэг боловч). Нөгөө талын тамирчнаа өшдглөх гом уу тээглэн хааж болохгүй. Эиэ бол хориотой. Болохгүй гэж хориглосон дүрмийг зөрчөөд байвал тэмцээн биш болно. Хөл бөмбөгийн нэгэн адил амьдралын ерсөлдөөнд ямар нэг тодорхой дэг жаяг байдаг. Бид бүгдээрээ амьдралын. тэмцээнд оролцож байгаа тамнрчид. Тийм болохоор өрсөлдөх ёстой. /Өрсөлдөхдөө шударга өрсөлдөх хэрэгтэй. Тэгэхгүй бол өрсөлдөөн утгагүй болно. Тзмцээпд хамгийн чухал нь шударга шийдэл. Ялах нь чухал боловч түунээс чухал нь шударга, нэр тертэй тэмцэлдэх ясдал мөн. Бульхайтай ялснаас шударгаар ялагдсан нь дээр. Ямар ч аргаар хамаагүй ялснаас эцсээ хүртэл мэрийгээд нэр төртэй ялагдсан хүнд бид илүү дуртай байдаг. Орчин үе бол өрсөлдөөний үе. Гэвч сөргөлдөх, эе эвээ бусниулах тийм үе болгож болохгүй. Өрсөлдеөний явцад бие биенээ устгаж үгүй хийх биш, харилцан дэмжпж, хэн хэнийгээ сайн сайхан болгох у.чиртай. Тийм үед сайн өрсөлдөгч , найзаас чинь, бурхан багшаас тань илүү ашиг тустай болж J болох юм, !; 100 ли (1ли 0,393 км. орч.) зайд уралдах марафон гүйл- i тийн тамирчдын хувьд хамт уралдах тамирчин байхгүй бол '< амжилт нь буурдаг гэдэг. Өмнө хойноо орон уралдвал өрсөлдөгчөөсөе хоцрохгүйн тулд хавьгуй- илүу амжилт гаргана. Тийнхүу өрсөлдөж л байгаа хэрэг, Нэг нъ нөгөөгөөсөө түрүүлбэл хоцорсон нь дахин өмнө нь гарна. Эцэстзэ тэд илуү сайн амжилт гаргахуйцаар бие биенээ дэмжсэн гэсэн үт. Өрсөлдөөн бол ийм л зүйл. Өөрөө амжилтад хүрье гэвэл өрсөлдөгчөө үгуй хийх биш еөрийгөө ч, өрсөлдөгчөө ч амжилтад хүргэхүйцээр, харилдан нөлөелж дэм үзүүлэх нь өрсөлдөөний үндсэн зарчим. Ийнхүү өрсөлдөөн бүтээлч хүчний эх сурвалж болж өгдөг.


I зь.ч өрсөлдөөн хэтэрч сөргөлдөх, эе эвээ бусниулах байд•iuap солигдвол бутээлч хүч, түүний эх сурвалж алдагдахад хүрнэ. Зэрэгцэн орших, хамтдаа хөгжих үндэс суурь нь нур«а. Ганцаараа сайи сайхан амьдрах гээд өрөөл бусдыг сүйтn x h i эцснйи будзгт еерпйгөө сүйрзлд хүргэх зам гэдгийг ОНЛГОХ х э р э т й . Ганцаараа амьдардаг цаг хэдий ш> биш болжээ. Догматик, амин хуана хичээсэн үзэл бодлоо орхнх хэрэгтэй. Хамтран гжиллаж, харилцап тусагйь хэрэгтэй. Машнны үйлдвэрийн дем гэгддэг автомашины үйлдвэрийг аваад үзье. ДЭҮ a юм уу, Хендэ зэрзг том үйлдвэрүүд бнсэ дааж дангаараа антомашин гаргаж чадах уу? Иэг автомашиид гэхэд л хэдэн мянга^ түмэн |д анги хэрэгтэй. Нэг машнп гаргая гэхэд л тэр бүх эд аигийг хчйх бух дамжлагаас нэгийг ч орхиж болохгүй. Мэдээж пүүсүүд аль альнь сайн бүтээгдэхүүп гаргах үүднзэс ширүүн өрсөлдөнө. Тийм учраас чанар нь тогтмол сайжирсан бүтээгдэхүүи хэрэглзгчдийн гар дэзр очдог. Хэрэв өрсөлдөгч пүүс байхгүн бол бутээгдэхүүннйхээ чанарыг дээшлүүлэх, техиологио хөгжүулэх гэж шамдахгүй байх. Өрсөлдөгч байгаагүй бол бид одоо болтол гар ажиллагаатай угаалгын машинтайгаа байх ч юм бил үү. Чапар, технологийг шинэчлэн сайжруулахад ихээхэн цаг, зардал ордог боловч еөр пүүсийн бүтээгдэхүүнээс илүү сайн бараа зах зээлд гаргаж .өрсөлдеешд ялахын тулд нүүс болгон технологио сайжруулахаар чармайж түүний дүнд хэрэглэгчид үргзлж утаалгын сайн ыашмн, еайн хөргөгч хэрэглэх болно, Ийвхүү сайн өрсөлдөгч бол дайсан бнш сайн туслагч болдог. Гэвч хааяа өреөлдөөи хэтэрч шударга бус арга хэрэглэдзг пүүс ч гардаг. Үндэслэлгүй дуурхал тарааж өрсөлдөгч пүүсийнхээ үйл ажнллагааг эсвэл гадаадын үйлдвэркйн газартаи хамтран ажиллахад нь саад хнйх ззрэг нь тийм тохиолдол юм. Шударга &рсөлдэөний чух тыг мэдэхгүйгээс ипгэж байгаа хэрэг. Мөн өрсөлдөөний мөн чанарыг мэдэхгүйгээс ингэж байгаа хзрэг. Шударга өрсөлдөх хзрагтзй. Хуурах ззрэг шударга бус арга хэрэглэнэ гэж бодохын хэрэггүй. «Зорилго бол арга хзрзгслзэ тодорхойлно» гэдэг үг бол буруу зүйл. Муу аргыг зөвтгөдөг зорилго гзж байдаггүй. Зөв замаар яваа хүн зорьсон газраа хүрпэ, Зорьсон газраа хүрэх гээд буруу замаар явах нь зүнд нийдэхгуй, Бульхайгаар авсан 100 онооноос чадлынхаа хэрээр авсан S0 оноо хавьгүй илүү яагаад гэвэл 100 оноо өөрийн нь биш, харнн ЭО оноо о*эр сурагчийн өөрийнх нь юм. Хүкий амьдрал богино биш ээ. Дор хаяад залиар авсаи 100 оноотүүний амьдралдаа авах сүүлчийн оноо биш.


Падүг (солонгос ундэстний хөлөгт тоглоом)—т зөв нүү-. дэл гзж байдаг. ЗГоримын дагуу күүнэ гэдэг үг байдаг. Хүний амьдралд ч зөв нүүдэл, зөв зам байдаг. Хуурч аргалаад. тухайн үедээ завшчихаж магадгүй ч эдсийн эцэст зөв нүүоэн хүн хожно. Та нарт жинхэнэ сайн өрсөлдөгч бий юу? Энэ ширүүн өрсөлдөөний үед амьдарч байгаа та карт нөлөөлж хүчийг чинь сэргээж улам шамдан сурч, улам мэрийн ажиллахад хүргэдэг өрсөлдөгч бий юу? Дахин хэлэхэд тийм өрсөлдөгч бол эддзв дэмий юм ярьж явдаг найзаас чинь хавьгүй илүу найз чинь болно. Тийм өрсөлдөгчтэйгээ алхаагаа нийлүүлэн урагшилцга.агтун. Бас та нар өрсөлдегчийнхеө сайн өрсөлдегч нь болцгоо. Тэгвзл өрселдөгчгүй ганцаараа гүйснээс илүү сайхан ирээдүйд хүрэх болно.

ДЭҮ-ГИЙН ЗАХИРАЛ БОЛЪЕ ГЭВЭЛ «Усны эх нь тунгалаг бол адаг нь тунгалаг» гэдэг тун үнэн үг, Ус дээрээсээ доошоо урсдаг болохоор тэр. Тиймээс голын ус хэр тунгалаг байх нь ундарга нь ямар байхаас шалтгаална. Хүмүүс бөөгнөрөн амьдардаг нийгэм ч мен адил, Удирдах дээд хэсэг нь «тунгалаг» баймааж нь тэр нийгмийн голын ус тунгалаг байна. Ямарваа нийгэм хэр ариун тунгалаг байх нъ удирдах хүмүүс хэр улгэр дууриалтай байхаас шалтгаалдаг гэвэл хэтрүүлэг болохгүй. «Усны эх нь тунгалаг бол адаг нь тунгалаг» гэдэг нь удирдах дээд хүний үүргийг өнДөржүүлсэн үг T3Hi хэлж болох юм. Удирдах хүн ХЭрЭ|ГТЭЙ. Олон түмнийг сэнхрүүлж илүү сайн сайхан нийгэм байгуулахыи тулд эр зоригтой, үүргзэ бүрэн дүүрэн ухамсарласан тийм удирдах дарга нар шаардлагатай. Тзгвэл дарга гэж чухам хэн бэ? Хэн дуртай хүн дарга болж чаддаггүй. Гэхдээ дарга заавал хэрэгтэй. Дарга дэндүү сл&н, эсвэл хэт цөен ч байж болохгүй, Хэт олширвол олон толгойтой болж, дэндүү дөөдвөл ажил урагшилж өгөхгуй. Ямар ч ажилд юэдлзг, чадвартай хүн л дарга болох ёстой. Мэдлэг, чадваргүй хүн дарга болчихзол тэр нийгэм, хамт олныг хадан хясаа руу авааччихаж болзошгүй. Тэгвэл ямар хүн дарга байх ёстой билээ? Юуны өмнө дарга хүн жолоодох урлаг эззмшсэн байх ёстой. Хамт олноо сэнхрүүлэн зохион байгуулж хөгжил, цэдэглэл өөд дагуулах чадвартай байх хэрэггэй, Удирдах хүн


I ( I ! t | I

» | I |[ ’ .

бусдаас илүү чадвартай байх хэрэгтэй. Хамт олонд дарга хэрэгтэй байдгийн учир чухам үүнд л оршдог. Дарга байсан байгаагуй адил бол зориуд дарга гаргаж ирэх шаардлага байхгүй байхсан. Дарга хүний эзэмшвзл зохих удирдая зохион байгуулах урлаг нь хамт олны доторх зөрчил, бүтзэлч' бус байдлыг засан залруулж, тэдний хүч чадлыг хөгжил, дзцэглэл өөд чиглүүлж чаддагаар илэркэ. Гэхдээ тйшаарч үл болох зүйл бас бий. Удирдах хүч чадс-арыг захиргаадан дарангуйда.х эрх дархтай хутгаж ойлгож болохгүй, Нийгмийн гашүүдиин хүсэл зоригт кийцэзгүй зрх дарх нь удирдах хүч чадвараас тэс өөр зүйл. Дээр үед бид ч бас захиргаадан дарангуйлах аргыг удирдах чадвар гэж ташаарч байсан тал бий. Гэвч өнөөдөр улам бүр дэмжин тэтгэж өгёх ёстой удирдах, удирдуулах ёсонд дургуйцдэг сэтгэл зовоосон хандлага гарч байна. Удирдлагагүй үе бол «ардчиллын үе» биш ээ. Харин .ч ардчиллын үе бол тухайн хамт олны гишүүдийн саналыг тусгасан эрүүл, давшингуй удирдлага улам чухал болсон тийм үе, Тийм учраас удирдах хүч чадварын үндэс суурийг бзхжүүлж өгөхийн тулд хамт олны нийгмийн ухамсрыг өндөржүүлзи төлөвшүүлэх шаардлагатай байна. Энэ кь захиргаадан дарангуйлах аргаас ангшкрахын зэрэгцзз олон түмний санаа бодолд тулгуурласан эрүүл бөгөөд дайчин давшингуй, ардчилсан удирдлагыг дэмжин хамгаалж өгөх тийм ухамсар, ухаантай байхыг хэлж байна. Удирдах хүнээс бвдний хүсэх нэг чухал зүйл бол үүргээ үнэнчзэр ухамсарласан байх явдал юм, Удирдах хүн хашиж буй албаа дзэд тэнгэрэзс заяасан уүрэг хзмээн үзэж тзр ажлын төлөө төрсөн гэж ойлговол зохино. Тэр ажлынхаа төлөө амьдарч яваад эрсдэнэ,, чингйх нь тэнгэрэзс надад: даатгасан үүрзг гэж үзэх хэрэгтэй. Ийм ухамеар суугзагүй хүн дарга болбол нүгэл үйлдэнэ. Тийм дарга өндер хариудлагаас нүүрээ буруулж 'хэмжээгүй эрх дархаар далайлгана. Тийм даргын авч яваа хамт олны уур амьсгад эрүүл байх учиргүй. Ажцл албаны өндөр хариудлагаа ухамсарлахгүйгээр зевхөн өөрийн эрх ашгаа боддог хүн дарга байх зрхүгүй. Удирдах хүнд байх чухлаас чухал шинж бол өөреө хохйрол амсахаас айхгүй байх үзэл бодолтой байх явдал мөн. Ийм үзэл бодол нь үүргээ тууштай ухамсарлах явдлаае үүдэн гарч буй хэрэг. Үүргээ ухамсарлахгүй юм бол амь биеэ зордулдх үзэл бодол тврөхгүй. Амь биеэ зориулах үзэл бодолгүй бол үүргээ ухамсарлана гэж бас байж таарахгүй. Зйэ хоер шинжийг агуулахгүйгээр удирдлагын хүч чадварыг бэхжүүлэн баталгаажуулж бүр ч .чадахгүй. Удирдах


?;уч ч-йдзар аяндаа бий болчихдог зүйл биш. Өндөр тушаалд гйрда® гзүз| зяйдаа бйй болчихгүй, Үүргээ бат тууштай ухаж-арлюк, өөрөө багтаж байгаа хамт олныхоо төлөө өөр 'НГО© »риу.'1ахад: бэлэн, тэднийхээ төлөө хохирохоос уд шваа;: y.rjcr бодолток тпйм хүн удирдах хүч чадвартай болж

щдщй,

Тэп-хэзр ямар нэг хамт олныг толгойлно гэдэг бол өргеотэй замаар хөл нүцгэн явна гэсэн үг. Хувийн амьдрал, соиирхдог зуй тэр байтугай гчр булээ ч хохироох хун л дарга болж чадна. Бухэл бүтэн улс орны тэргуүнэзр үл барам хамгиан бага хамт олны дуяд «дарга» гэж хэлэгддэг хүид нөрнйгөө хохироох ийм ухамсар шннгэсэн байх ёсгой. Тннм учраас хэн хүигун дарга болчнхдоггүй. Дарга болох л■-л\ 1:ч өөрөнс пь хамазрна. Микйй хувьд ДЭҮ—-i'lifin амжклт, хчгжлнйн телөө амьдрзл.ча зориулсаи хүн. Нүдний хор гаргах "завгүп ажиллаад -л,р уитах цаг зай ч олдохгүй юм. Энэ хооронд энэ гээд хллчпх соиирхож дурлах зүйлээ ч олсонгуй, өнөө болтолархм ч амссагтүй. Халууи ам булзэрээ амьдрахын сайхныг бн яа :ш тШ хпдзхгүй байх вэ дээ? Гэвч би гэр бүлийнхнийхээ жаргалыг ажилдаа зордулч.чхаж. Миний энэ байдалд анхандаа сэтгэл дундуур байдаг байсан эхнэр минь цөхөрчпхсем ч юм уу одоо бүр тайвширч орхиж, Амралтаар нь ганц удаа ч дагуулж явж үзээгүй хөвгүуддээ үргэлж өртэй юм ншг санагддаг. Гэвч манайхан одоо ийм аав, ханиа ойлюж харнн ч бахархдаг бололтой. Ингэж ойлгосоид нь баярлахаас бмш яах вэ. Мэдээж, нийгмийн үндэс. болсои гэр булийн ач холбогдШш бп ойлгодог. Тэгээд ч эвозг гэр бүл л аз жаргалын ундчртщ г*’дп:йг ч жэддэг, Миний хэлж байгаа зүйл зөвхөн удирддх хунд л хамаарна. Удирдах хүн наанадаж тиймэр.үү хувийн жаргалыг умартахиг мэддэг байх ёстой. Хэн бүхзп бүгдзэрээ хувийн жаргал хөөцөлдөх юм бол хамт олон, нийгмийгхзн авч явах юм бэ? Хэн нэг нь авч явах ёстой биш гэж уү? Буедыи аятай тухтай байдлыг хангаад зогсохгүй тэр хамт о.-щыг зөв замаар авч явахын тулц өерөө амар тайван байхаасаа тат.галздаг хэн нэгэнхүн байхёстой бус уу? Дор хаяад ftapxa гэж дуудуулъя гэвэл тэр ззргээр еөрийгөө хохироохыг сй :гох ёсток. Манай ДЭҮ—гкйнхэн хүртэй ажиллахдаа нйм үззл бодол баримталж ажилладаг. Бүтээлч, дайчин даьшидгуй, амь бие хайргүй, үнэнч хөдөлмөрлөдөг хүнд ДЭҮ ГИЙНХ5Н хамгийн их дуртай. Тийм хүн л удирдах ажилтны эрх эдэлнэ.Тийм хүн ДЭҮ~гийн захирал болж чадна. Бүтээлч чадвараар дутмаг авч ажилдаа амжилт гаргах ендөр


хүсэл эрмэлзэлтэй, унэнхүү мэрийн чармайдаг хүнд ч бас ДЭҮ дуртай. Тийм хүнийг ДЭҮ—д авч болно, Энэ хоёр янзын шинжийг агуулсан хүмүүс пүүсийнхээ ашгийг, пүүсийнхээ ажлыг хувийнхаасаа илүү чухалчилж чаддаг хүмүүс. Тэд хувийн жаргалаа пУүсийнхээ хөгжил, амжилтад хувь кэмэр оруулж чадлаа гэсэн бахархлаар сольсон хүмүүс. Нөгөөтэйгүүр хий гэснийг л хийчихээд өөртөө, амьдралдаа илүү анхаардаг хүн ч бий, Тийм хүн пүүсийнхээ хөгжил, амжилтад хувь нэмэр оруулк 1ваагаараа бахархахын оронд хувиа борлуулж гэр бүлийнхнийгээ аятай тавтай байлгаснаараа сэтгэл нь өег явдаг, Тийм хүн ДЭҮ—д хэлтсийн даргаас дзэш гарахгүй. Алба, амины ажлыг ялгаж чаддаггүй . хүнд ДЭҮ хамгийн дургүй. Сав л хийвэл тэгэх гээд байдаг хүн ман.ай пүүст хэрэггүй учир аяндаа шахагдаж таараа. Удирдагч хүн дайчин давшингуй чадварыг эзэмшин хамт олноо араасаа дагуулж, үүргээ тууштай ухамсарлан амь биеэ ул хайрлах үзлээр зэвсэглэсэн дагт хүмүүсийн хүндэтгэлийг хүлээж чадна. Удирдах хүн хүндэтгзл хүлээсэн байх ёстой, Дарангуйлагч, удирдах хүн хоёр үүгээрээ ялгаатай. Хүмүүс дарангуйлагчаас айсандаа эрх мэдэлд нь ордог боловч түүнийг хүндэлдэггүй, Харин удирдах хүнээс айхгүй хэрнзэ түүнийг хүндэлж дагадаг. Хүндэтгэл хүлээсэн цагт л сая жинхэнэ нэр хүндтэй болно. Удирдах хүн нэр хүндтэй байх ёстой. Тэгж байж хамт олноо араасаа дагуулж чадна. Удирдах хүний нэр хүнд дарангуйлагчийн эрх дархаас шал өөр. Дарангуйлах эрх дарх. жинхэнэ уднрдах чадвар хоёрыг хольж хутгаж болохгүйн адил эрх дарх, нэр хунд олох хоёрыг хольж болохгүй. Эрх дархыг устгах ёстой, үүргээ жинхэнэ ёсоор ухамсарласан, амь биеэ зорйулахад бэлэн тийм удирдах хүний хүлээсэн нэр хүндийг хүндэтгэх хэрэгтэй. Энэ хэр байвал боллоо гэх буюу аль эсвэл дэндүү хувна хичээх сэтгэлгээнээсээ ангижирч нийгэм, улс орныхоо тусын тулд удирдах ажил хийгээд үзье гэсэн ухамсрыг залуучууддаа шингээхийг хүссэндээ удирдах хүний тухай ийнхүү ихээхэн нуршчихлаа. Учир нь хэн хүнгүй дуртай ньудирдах ажилтан болж чаддаггүй, болоод ч нэмэргүй байдаг билэз. Гэвч' нөгөө талаас нь аваад үзвэл бүх хүн өөрийяхөө удирдагч мөн. Хэн ч миний өмнөөс амьдрахгүй. Энэ утгаараа ёидний хэн маань ч амьдралынхаа удирдагч иь. Тийм болвхоор дээр миний өгүүлсэн удирдах хүи байх болзол бас бүх хүнд хамааралтай гэж үзвэл зохилтой.


Удирдах дайчин давшингуй чадвар, эзэмших, үүргээ бү> рэн дүүрэн ухамсарлах, бэрхшээл хохирлоос үл шантрах, өөдтэй амьдрах хүсэлтэй тийм залуу хүн бол дээрх тулгуур шинж төрхийг эзэмшсэн байхыг хүсье.

БИД БНСУ-ЫН ИРГЭН Би аль ч нутгийн хүн биш. БНСУ—ын л иргэн. Аль нутгийнх вэ гэдэг асуудал яахаараа тэгж байнга анхааралтатдагийг би мэдэхгүй. Миний үндэс угсаа Жээжүү арал. Уг арал Чөллө мужийн хажууд байдаг. Жээжүү арлыг муж болгосны дараа миний аав тус муж<ийн хоёр дахь захирагчаар ажиллаж байсан юм, Тэгэхлээр би Жээжүү арлын ч, Хопам мужийн ч хүн. Уг нь би ДэТгүд төрсөн. Дэгү хотын Понсан хороолол миний төрсөн газар. Бага сургуульд байхдаа би Дэгүд амьдарч байсан. Солнгосьш дайаы үед түр зуур Еннам руу дүрвэн ухарч амьдарсан. Тэр утгаараа би Еннам нутгийн хүн. Би Сеулд өссөн. Сеулд дунд, бүрэн дунд, дээд сургууль сурч, ажилд орсон. Энэ утгаараа би бас Сеулийн хүн. Үүгээрээ би ямар нэг тогтоосон нутгийн хүн биш гэдгийг хэлэх гэсэн юм. Харин би солонгос хүн, БНСУ—ын иргэн, энз л хангалттай. Энэ жаахан газар нутаг дээр нзг хэлээр ярьж амьдардаг хүмүүс өөр хоорондоо ялгаатай байлаагээд юу шалих вэ дээ. Өөр байлаа ч нэг нутагт амьдардаг янз бүрийн үндэстэн ястны ялгаанаас илүү гэж хэлэх арга байхгүй. Адилхан Кенги мужийнх ч гэсэн бейсболд дуртай, наргиа, хээ шаагүй, хүнтэй амархан танилцдаг олонтой хүн болои сонгодог хөгжим сонирхдог, дотуур тамрртай, гэр тойрондоо эргэлддэг зожигдуу хүн хоорондоо олон талаар ялгаатай. Хүн болгон өөр. Яг адилхан хүн гэж үгүй. Гзхдээ тэр нь онцын ялгаа биш. Хүмүүс тиймэрхүү ялгаакаасаа илүү олон талаар, илүү чухал шинжүүдээрээ бие биенкйгэ? дууриасан байдаг. Ийнхүү ялгаатайгаасаа адилхан тал нь илүү гэдгийг хүлээн зевшөөрөхийн садуу бас бпе биенээсээ ялгагдах ялгаа гэр өчүүхэн Лдий «ялгаа»-г тухайн хувь хүний нь хувьд хүндэтгэх нь зүйд нийцнэ. Тэгэхгүйгээр ялгаварлан гадуурхахад хүрвэл тусгүй юм болно. Бидний бие б.иенэзсзэ ялгагдах ялгаа нь энэ хорвоо олон янзын хүмүүсээс бүтсэн гэдгийг л нотлох төдий зүйл бөгөөд тэрнээс илүү ч, дутуу ч юм байхгүй. Харин тэр ялгааг ялгаварлах үзэл болгох нь зэрлэг хэрэг. Энэ нь Гитлер еврейчүүдийг герман үндэстэн

■■]

'I j ;


биш хэмээн гадуурхан яргалж байсан үеийн үзлэзс өөрцгүй. Өөр хоорондоо ялгаатай байх, олон талтай байхыг болов хувь хүнийг хүндэтгэдэг тийм нийгэм сайхан. Манай энэ алгын чинээ газарт нутгархах ялгаа гэгч байж таарахгүй улс орноо сүйрэлд учруулах нутгархах хандлага гүнзгийрзхэд улс төрийн зүтгэлтэн, ахмад үеийнхний харнуцлага нзн их гэж би боддог. Залуучуудаас асуухад нутгархах хандлагыг эдэг.эхчүүдэзсээ өвлөж авсан гэж шуудхан хариулах юм. Хорвоод уламжиДд<|үлдээх юмгүй -Солоод нуТ’ "■*рхах гэгч харамсалтай агаад ичгуүртэй өв үлдэзх гэж үү? Нэгдзн нягтрах, эе эвээ хйчээх, ижилдэн дасах нь байтугай сөргөлдөх, тзмцэлдэх, ялгаварлах муу зуршлыг хойч үедээ үлдээсэн буруутай буурлуудаа залуус мааиь та нар уучлах учиртай. Та нарын үе бол иймэрхүү муу зуршлаас ангижирсан байх ёстой. Та нарын үе бол хөгжингүй БНСУ—ын зхкий үе. Та нарын үе сөргөлдөх, тэмцэлдэх, ялгаварлан гадуурхах явдлаас цэвэрлэгдэж нэгдэн нягтрах, зе эвээ хичээх, ижилсэн дасах үзэл санаа дэлгэрсэн үе болох ёстой. Тэгэхийн тулд залуус та нар «би» гэсэн явцуусэтгэл1;ээнээсхальж «бид» гэсэн уужим сэтгэлгээгээр сэтгэж сурах хэрэгтэй. «Би» гэсэн ойлголт чинь хүмүүсийн бие биенээсээ ялгагдах ялгааг ялгаварлан гадуурхах хандлага руу хальтруулахад хүрнэ. Харин «бид» гэсэн ойлголт бол хүмуүсийн энэ ялгааг хувь хүний шинжтэй болгож өгдөг. «Би» гэдэг сэтгэлгээ нь хувиа хичзэх үзэл бодолтой хутгалдсан байдаг. Тийм болохоор бусадтай маргах, сергөлдөх нь ердийн хэрэг. «Бид» гэсэн сэтгэлгээ нь хүн хүнээ түшихэд чиглэсэн байдаг болохоор ямагт харилдан туслах харьдаатай байдаг. Гадаадад яваад үз. Тэгвэл «би» биш, «бид» гэсэн байдлыг ухаарч зөвхөн хар амиа бодож, аар саар хэрүүл хийж явдаг өөрийнхөө арчаагүй, пчгүүртэй байдлыг ойлгох болно. Эргзцүүлэн бодоход «иутгархах узэл» гэгч нь худган доторх мэлхийн адил цаг үеэсээ гажсан хуурамч ойлголт төдийзүйл. ДЭҮ—д нутгархах асуудал огт байдаггүй. «Яагаад» гэж a'cyyx ч хэрэггүй. ДЭҮ бол гадаадтай ажилладаг пүүс. Гадаадад яваад үзвэл Чөллө мужийнх, Кенсан мужийнхгэх нь ямар ч утгагүйг ойлгоно. Хорвоо ертөнц уудам болохоор бид Чөллө юм уу, Кенсан мужийнх бищ бүгд БНСУ-ын иргэн. Тийм болохоороо л хилийн чанадад дайралдахаараа баяр хеөр болж элэгсэг дотко уулзацгаадаг хэрэг. Би нутаг нутгийн хүмүүс өөр хоорондоо хэлхээ холбоо тогтоож амралтаар нь хүүхдүүдзэ харилцан ирж очуулах ч юм уу эсвэл өөр өөр нутгийнхан ялангуяа Чөллө, Кенсан мужийн залуус гэрлэх зэргээр нутгархах явдлыг арнлгах хө-


Бид хззээ хэззэнээс илүү эе эвээ хичээх, нзгсзх, хүчээ дөлгөөн өрнөөсэй гэсэн хүсэл бодолтой байдаг хүн. Хэрэи тийм хөдөлгөөн бодитойгоор өрнөвөл түүнийг дуртайяа дэмЯ иэгтгзх ухаан санаа шаардагдаж буй үед амьдарч байна. жихэд бэлэн байна. » .£ <:Би» гэсэн өрөвдөлтэй харалган байдлаас гарч «бид» Нэг жижигхэн сонгиыо байна гэж бодъё. Ганд хүн идчих гэсэн өргөн далай руу гаръя. Алганы хонхроос бага ганц дайны сонгино. Гэтзл түүнийг идэх гэж шүлсээ залгих хүн гонгинотой зууралдалтүй, царнаас том олон сонгиныг төсөөхэд хэд, дөрөв тав ч байна гэж бодъё. Ганцаас илүү хүнд лөн бодоцгосё. «Би» гздгзэс хальж бид гэдэг үзлээр амьхүртэхгуй тэр сонгины төлөө хоорондоо тэмцэлдэж ХЭ Н НЭГ дарцгаая. Бид БНСУ—ын иргэн. нь урьтаад. талыг нь идчих байх. Хэн нэг нь талын талыг идэх байх. Зарим нь амсаж чадалгүй хояорч магад, Эсвэл чЧ тэд сонгиноос болж арсалцаж байх хооронд огт хамаагүй хүн дундаас нь завшчих боломж ч их гарна. Тэгвэл хэн нь ч ■амтыг нь үзэж чадахгүй өнгөрнө. Харин тэмдэлдэхийн ( АМЬДРАЛ ГЭДЭГ НОМЫГ УНШИГЧДАД оронд хүчээ нэгтгэн уг сонгиныг том болгох аргыг хайвал 1 байдал өөр болно. Том болгочихоод хувааж йдвэл нэг хүнд I Туршлага бол сайн сурах бичиг. Хүн туршлагаасаа юмногдох хувь багасаж болох авч хэмжээ нь том ч болжмэднэ. 1 ны учир Алганы хонхроос ч бага тэр сонгиныг ганцаараа бүгдийг нь авдаг. начрыг ухаарч, амьдралд зүгшрэх арга ухаанаа олж идчихвэл тэр хүн ганцаараа эзэмшиж байгаа хэрэг. Гэвч XVIII зууны Английнулс төрийн зүтгэлтэн Честер Фииелтүүний идсэн сонгнно алганы хонхорын чинээ жижиг гэсэн дийн бичсэн номыг уншиж байгаад сэтгэл татсан өгүүлбэрүг. Гэтэл тэр сонгиныг цар шиг том ургуулаад гурван хүнтэй тааралдав. Гаагт Нидерландын элчин сайдаар суужбайхтэй хувааж идвэл нэг хүнд дөрөвний нэг буюу ганцаараа даа хүүдээ бичсэн захиануудаа ном блгожээ. идсзнээс их ногдоно. Энэ бол хууль. Хамтран хүчээ нэгтгэТэрээр «Амьдрал гэдэгболяэг б.оть номтой адил юм». хийн учир ийм буюу. Санаагаа нэгтгэн олсноо хуваавал ног- «Амьдрал гэдэг энэ номноос олсои мэдлэг нъ эдүгээ хүртэл хэвдох хувь нь багасахгүй, ихсэнэ. Охиноо нөхөрт гаргаад сэт- лэгдсэн бүх номоид шингэсэн мэдлэгээс ч илүү их тус болтэл нь түгшиж суугаа хөгшдийг охиноо алдаж байгаа юм но» гзж бичсэн нь зөв юм. Амьдрал гэдэг номыг еайн унших биш, харин нэг хүүтэй боллоо гэж бод хэмээн тайтгаруулах хэрэгтэй. Амьдралыг сайн таньж мэдсзнээр амьдралын нь олонтаа сонсогддог. Зөв үг. Ямар ч юмыг яаж ухаара- ухаанд сурч, амьдралд хөлөө олно. Би туршлагын талаар хаас л шалтгаална. Хоёр хүн нэгдэхэд нэг хүний хувь бага- зориуд онцлон тэмдэглэсэн нь ийм учиртай. Амьдралаас сусах биш, хоёр дахин өснө. Бид өчүүхэн бага нутаг дээр амьдарч байна. Бүх нутгаа рах хамгийн шууд, үр дүнтэй арга нь туршлага юм. Францис Бэконоос эхлээд Жон Рок, дараа нь Хюм зэнэгтгээд ч Америкийн нэг мужаас бага. Тзгзэд ч талаас илүү нь уул учраас амьдрахад тохиромжгүйн дээр хоёр хэсзгт ху- рэг английн туршлагыг номлогчид бид бүхний бүх мэдлэг ваагдаж хэлтэрхий шиг болж орхисон. Ийм давчуу нутаг- «туршлагаас төрдөг» гэж үздэг. Тухайлбал, хүн төрөхдөе тай байж «орон нутгийн ялгаварлах» хандлага гаргах ньюу- ; цагаан цаастай адил ямар ч үзэл бодол, ойлголт байхгүй тай харуусалтай хэрзг вэ. Энэ нь ганц хүнд ч хүрэлцэхгүй j төрдөг гэн-э. Яваандаа туршлагад тулгуурлан цагаан цаасан сонгиныг ганцаараа идэх гэж хоорондоо тэмцэлдэхтзй адил. ■дээр дүрс зураг буй болдог бөгөөд тзрхүү зураг нь хүний Яахаараа хүчээ нэгтгэн сонгиноо томруулан ургуулах тухай амьдрал аж. - Иймээс аль болохоор залуудаа туршлагажиж авахыг мэбодохгүй, өөр зуураа сөргөлдөн үр ашиггүй тэмцэлдэхэд хүрийх хэрэгтэй. Тэгж гэмээн сэтгэлгээ гүнзгийрч хараа тэлнэ. чээ үрдэг байна вэ? Сонгиноо томруулах арга зааж өгье. Ингэхийн тулд га- ТэгЖ байж амьдралын нууцыг олж хардаг болно. Күнз гурдагшаа гарах хэрэгтэй. Энэ алгын чинээ нутаг дээр чи би ван хүц хамт явж байвал тэдний дотор миний багш гарцаадээ хүрэх биш, «бид» гэсэн нэгэн цогц болж сонгиноо том гүй байгаа гэсэн байдаг. Би амьдрал гэдэг номыг харьцангуй эрт уншиж эхэлсэн. болгох хэрэгтэй. Тэгэх юм бол илүү үр дүнд хүрнэ. Манайх Дэгү рүү ухран дүрвэх үед би өрх тэргүүлж байсан. Уужуу, далайцтай амьдаръя. Өргөн уудам хорвоо өөд хараагаа чиглүүлбэл «би,чи» арилж «бид» гэсвн ойлголт бий Би знэ явцад хүмүүсийн харьцааны гадна дотно байдлыг ажиглаж мэдэх боломжтой болж мөнгө, ажил, өрсөлдөөн болно.


хийгээд ялах, ялагдах .зэрэг амьдралын наад цаадахыг га'Я дарлахтай болсон юм. Тэр үеийн байдал миний амьдрал^ багагүй нөлөөлснийг нуух бодолгүй байна. f Чадаж байвал юуг ч гэсэн хийгээд ү з . ё с суртахууны; хувьд үл нийцэхээс бусад залуу хүн биеэрээ амсаж туршлагажиж болохгүй зүйл гэж байхгүй. Биеийн тамир, хичээл (Н о м д о о шамдаж, олон найз нөхөдтэй болж, дурлаж чболко/ Хүрз барьж, машин жолоодож, үүрэг ч үүрч үзэхэд зүгээр. Ямар ч юмыг хийж үзсэн нь үзээгүйгээс дээр. Биеэрээ үзэхгүй бол ойлгохгүй. Туршлага номлогчдын үгзэр бидний үнэхээр лавтай мэдэж байна гэж гарраагуй хэлж чадах зүйл бол биеэрээ үзсэнээс өөр зүйл байхгүй, Бид биеэрээ үзэж мэдэрсэн тэр зүйлээ л мэддэг. Өөрөө биеэрээ амсаж мэдэрнэ гэдэг бол амьдралын хамгийн сайн, цорын ганц сурах бичиг мөн. Тийм болохоор амьдрал гэдэг но.мыг өмнөө дэлгэчихэ&д сууж байгаа та нарт онцгойлон хэлэх хэдэн үг иадад байна. Нэгдүгзэрт, цаг л гарзал явж юм үзэж бай. Явж гом үзнэ гэдэг бол шинэ ертөнцтэй танилдаж буй хэрэг. Аялж явахын жинхэнэ утга учир нь шинэ ертөнцийг нээж мэдлэгийнхээ хүрээг тэлэхэд оршино. Гэвч шинэ юмыг анзаарах-' 'гүй. зүгээр нэг зугаалаад ирвэл цаг үрэхээс өөр ямар ч нэмэргүй. Яваад ирэхдээ ямар нэгэн юм мэдэж ирэхгүй бол явсан, байСан хоёр адил. Явж байхдаа юманд байнга анхаарлаа төвлерүүлж хандах хэрэгтэй. Нүдний чинь өмнө тусаж буй шинэ юмыг сайтар хар. Хаа очсон ч тэр газар чинь өөр газраас юугаараа ялгаатай байгааг нягтлан ажигла. Тэр газрын онцлогийг ойлгохыг бод. Тарвасыг гаднаасмь долоохтой адил хайхрамжгүй харсан болоодирэх биш, очсон тэр газраа гүнд нь орж ажигла. Саваагүй байх нь аялж явахдаа огтхон ч мартаж болшгүй зүйлийн нэг. Хаа ч очлоо явж үзэх хэрэггүй газар гэж бапдаггүй, Гэвч түүхэн ач холбогдолтой, сэтгэл татсан соёлын өвтэй газар байвал бүр сайн. Би ажил гэсээр байгаад жилийн гуравкы хоёрыг гадаадад өнгөрөөчихдөг болохоороо гэрийнхнээсээ тун их уучлал гуймаар санагддаг. Ялангуяа хүүхдүүдээ эдгийн ёсоор халамжилж чаддаггүйдээ үргэдж зовж явдаг. Сэтгэлийн энэ зовнураа бага ч гэсзн нимгэлэхийн тулд тэдэндээ үзүүлдзг цорын ганц халамж болгож амралтаар нь хааяа гадаадад явуулдаг. Үүний цаана юм үзүүлж сургах гэсэн санаа надад байдаг ioi\f. Тэднийгээ олон улсын үйл амьдрал гадарладаг, болгох юмсан гэж ийнхүү гадаадад явуулдаг боловч мөнгө, цаг хоёрыг нь дэмий үрэхгүйн тулд болж өгвөл баруун тийш

(

1


нь явуулдаггүй. Египет, Энэтхэг, Май зэрэг үндэстний соёлын өв сангийн эх нутаг руу явуулж хүн төрөлхтний түүхийн эрч хүч, хүний оюун ухааны аугаа их бүтээлтэй танилцуулахыг боддог. Хоёрдугаарт, олон янзын найз нөхөдтэй бол гэж зөвлөх байна. Сайн найз нөхөдтэй болох нь амьдралыг таньж м> дэхзд аяллаас дутахгүй чухал үүрэгтэй. Мздээж сдйн найз нөхөд шүү дээ. Олон сайхан нөхөд бол их хөрөнгө. Ажил хийхэд найз нөхөд чинь,.трвал хэрэг болно. Миний нөхөд гэхэд л цаашдаа ямар ч хүн болох юм билээ. Найз нөхөд Олон, дайсан цөөн байх тусмаа еайн. Гзвч үүнд санаж явууштай нэг зүйл бий. Хэт олон найз нөхөдтэй байх гээд хүнтэй дотно үерхэж чадахгүй бол дэмий. Сэтгэлййн үгээ ярьчихдаг, өөрөөс чинь өөрдгүй тийм дотнын нэг ч найз байхгүй бол зуун танилтай байгаад ч хэрэггүй. Үнэнч нөхөр хэрэгтэй мөчид зарим нь нүүрээ яаж ч буруулж болзошгүй учраас тэр. Тиймээс олон танилтай байхын зэрэгцээ дотнын найзтай болохыг хичээх хэрэгтэй. Гуравдугаарт, аливаа юманд сэтгэл гаргаж санаачилгатай хандаж бай. Нарийн ажиглаад үзэхэд хүрээлэн байгаа юм бүхэн бидний сайн багш, сайхан сургууль мөн юм байна гэдгийг санаж яв. Тухайлбал, ханз үсэг суръя гэсэн сэтгэл байх л юм бол замын хажуудах хаягнаас ч мэдээд байж болох шуү дээ. Автобус, метронд зүгээр л дэмий зогеож, сууж явах нъ амьдралыг ойлгох хүсэл байхгүйгээс тэр. Санаа л байвал автобус, метронд ном уншиж, англи хэлний бичлэг сонсох зэргээр цагийг бүтээлчээр өнгөрүүлж болно. Дөрөвдүгээрт, номтой байнга нөхөрлө. Ном уншина гэдэг бол дам байдлаар туршлагажна гэсэн үг. Бид ертөнцийн бух юмыг биеэрээ үзэж мэдрэх арга байхгүй. Учир нь орон зай, даг хугацаагаар хязгаарлагдмал. Уг нь юмыг биеэрээ үзэж. тодорхой мэдзх ёстой боловч тэгж чадаагүй буюу тэгзхийн аргагүй, мэдэхийн аргагүй зүйлээ номноос мэдэрч, мэдэж болно. Амьдралын я®ц дотроос биеэрээ амсаж олж авсан ойлголт номныхоос шууд илүү тодорхой' нь мэдээж боловч тэрмаань биеэрээ үзэж мэдрэх тиймнөхцөлдл боломжтой. Биеэрээ үзээгүй юмаа ч бид бас олж мэдэх хэрэгтэй бөгеөд түүнийг номоор дамжуулж олж мэдэх хэрэгтэй болно. Ном уншица гэдэг бол хүнтэй нөхөрлөхтэй адил. Аль болох олон салбарын олон хүнтэй нөхөрлөх шаардлагатайн адил ном ч гэсэн олон янзынхыг уншвал сайн. Сайн хүнтэй үерхэх ёстойн адил номноос ч бас мууг йь биш, сайныг нь олж унших хэргтэй. Олон танилтай байх гээд дотнын найзтай болохоо гаргуунд нь хаяж болохгүйн адил тогтон нухаж уншихгүйгээр хэдэн зуун ном уншаад ч нэмэргүй. Найз нөх-


дөө нэг нэгээр нь эрхэмлэн хүндлэхийн адил ганц номыг ч болов хайнга гүйлгэж хараад өнгөрч болохгүй. Үргэлж номтой нөхөрлөцгөө. Болж Л ӨГЕӨЛ юм хийгээгүй үедээ ном барьдаг болцгоо гэж зөвлөмөөр байна.

ХҮМҮҮСИЙН ХАРЫДАА Та бүхэн шоргоолж, тагтаа хоёрын үлгэрийг мэдзх байх. Гэнэтийн борооноор горхины ус нэмэгдэж шоргоолж усанд автагдан урсах болжээ. Нисэж явсан тагтаа щоргоолжийг хараад өрөвдөн усруу модны навч хаяж өгчээ. Шоргоолж тэр навчин дээр гарч амь аврагджээ. Нэг өдөр тагтаа модон дээр суун үүргэлж байж гэнэ. Нэг анчин өвсөн дунд орж нуугдан тагтаа руу буу шагайж байсныг харсан шоргоолж тэр анчны хөлийг хазаадхаж. Анчин дочин хашгирсанд тагтаа сэрж шор’гоолжны ачаар амь гарчээ. Ямар ч тус -нэмэргүй хүн гэж байдаггүй. Бас хэний ч тус дэмжлэг хэрэггүй төгс төгөлдөр хүн ч бас байдаггүй. Хүмүүс бие биендээ тус дэм болж амьдрах тавилантай. Хүмүүсийн харилцаа чухал болохын учир үүнд оршино. Ажил төрө.]1 хийгээд ирэхээр хүмүүсийн хоорондын харилцаа хичнээк чухал болохыг илүү сайн ойлгодог. Манай пүүс эхний үедээ Индонезийн «The» гэдэг худалдааны пүустэй харилдаатай байлаа. Тэр үенйн мөнгөөр нэг ярд (0,91 метр) даавууг хорин центээр өгч байсан санагдана. Гэтэл Индонезид импортын бараанд хатуу хяналт тавин хязгаарласнаас болж үнэ нь өмнөхөөсөе хагас гаруйгаар буурав. Гэвч удаан хугацааны гэрээтэй байсан учраас тэр пүүс хохирол хүлээх нь тодорхой хэдий ч арга буюу уг барааг үргэлжлүүлэн авахаас өөр аргагүй байв. Түүнийг нь би мэдзэд хохирлыг нь аль болохоор багасгах зорилгоор бараагаа гаргахаа багасгасан боловч уг пүүс өрөнд ороход хүрсэн юм. Давын өмнө 300 мянган доллар төлөхгүй бол банк эрхийг нь хаеах гээд сандарцгааж байхад нь очиж 300 мянган доллар өгч тусалсан юм. Тэр үед манай пүүсийнмөнгөн хөрөнгө 10 мянган доллараас илүүгүй байсан болохоор 300 мянган доллар бидний хувьд асар их мөнгө бөгөөд үнэхээр зоримог шийд болсон юм. Гэтэл жилийн дараа байдал гэнэт өөрчлөгдлөв. Индонезийн^ зах ззэлийн асуудал бүрэн шийдэгдэж 1 ярд даавууны үнэ 36 цент хүртэл есөв. Өмнө нь 17 центээр гэрээлсэн байсан боловч тэр пүүс дадаас 35


I | I < > ; А 1

J /}) ү ү

центээр авна гэв. 35 центээр авлаа ч зах зээлийн үнээс 2 дентээр хямд учир дажгүй болно гэцгээв. 17 цент байсныг 35 центээр худалдсанаараа бид 1 сая орчим доллар элбэг олоз. Нэг жклийн өмнө би 300 мянган доллар өгч өрийг нь хааж өгсний ач тусыг тэр пүүс ийнхүү хариулсан юм. Энэ мэтээр бусдад тус хүргэвэл түүнийхээ ачийг бас гарцаагүй хүртэнэ. Шоргоолжноос хүртэл туслалдаа авах хэрэг бишгүйдээ гарах болно. Өөрөөс нь биш гэхэд өрөөлөөр дамжуулж, буян үйлдсэнийхээ хариуг aMcarfa. 1Өнэ бол амьдралын жам. Бусдын төлеө буяы үйддэх нь здсийн дүнд өөрийнхөө төлөөүйлдэж буй хэрэг гэдзг. Шалихгүй хонжоонд улайран бүсад хүмүүсийг хүнд хэцүү байдалтай байгааг нь мэдсээр байж туслахгүй өнгөрөх нь 'тэрхйн үедээ ашигтай мзт боловч уужуухан бодоод үзвэл өөрөө өөрийгөө хохироон мэрэхээс өөр өөдтэй юм болохгүй. Зөвхөн өөрийнхөө ашгийг хеөсөн харьцаа явуургүй. Харилцан туслалцаж адилхан сайхан амьдрах хууль үйлчлэх ёстой. Нэг нь хэмжээ хязгааргүй ашиг олж нөгөөх нь хохирох тийм харьцаа тасрахдаа амархан. Манай ДЭҮ ийм зарчмыг тууштай баримталдаг. Бидолсон ашгийнхаа хэмжээгээр нөгөө талаа ашигтай ба*йлгахыг боддог. Тиймээс ч «ДЭҮ—тзй ажиллавал хохирохгүй» гэсэн птгэлийг нөгөө талдаа төрүүлэхийг тууштай мэрийж ирсэн. Хүмүүс хоорондоо харилцахдаа ч энэ зарчмыг баримтлах хэрэгтэй гэж би боддог. Нэг нь нөгөөгөө ашиглаж хожих гэсэн ткйм .харьцаа хэн хэндээ хортой. Бие биенийхээ баир байдлыг урьдаар харж үзэн тусалж хэн хэнийхээ төлөө байж чадвал тийм харьцаа аль алиндаа ашигтай. Амьдралд хүмуүсийн харьдаанаас илүү үнэтэй зүйл ховор. Хүнийг таньж мэдье гзвэл нөхрийг нь шинж гэсэн үгбайдаг бөгөөд хэнтэй нөхөрлөж байгаагаас нь тзр хүний яс чанарыг ч мэдэж болно. Ороо нь ороогоороо, жороо нь жороогоороо гзгчээр хүмүүс бие^ биенээ олж ойртон нийлдэг жамтай. Тийм учраас аль болохоор сайн хүнтэй нөхөрлөхийг хичээх хэрэгтэй. Бүтэл муутай залуусыг хүмүүс муу хүн дагаж замаа алдлаа гэж хзлдэг нь хүнээ олж нөхөрлөх явдал хичнээн чухал болохыг харуулж байгаа хэрэг мөн гэлтэй. Өөрөөсөө сайн хүнтэй нөхөрлөвөл өөрөө ч мэдэлгүй тэр хүнээ аяндаа дууриадаг болчихно. Мөн өөрөөсөө муу хунтэй нөхөрлөвөл өөрөө ч анзааралгүй явсаар байгаад муу нөлөөнд нэг мэдэхэд автагдчихдаг. Сайхан харьцаа хүний амьдралыг өөдрөг болгодог гзж хэлж болыо. Яагаад гэвэл, сайн хунтэй сайн харь-


цаатай болно гэдэг бол ихээхэн дэвжинэ. гэсэн үг. Тэр нь мөнгөнөөс хавьгүй эрхэм нандин зүйл. Хүмүүсийн харьцаа нь мөнгөөр худалдаад авчихдаг зүйл биш. Ховор нандин тусмаа хүмүүсийн харьдаа амаргүй. Ер нь ихэнх тохиолдолд ховор нанднн зүйлийг олоход хэцүү байдаг жамтай. Хүмүүсийг хооронд нь холбодог чухал учиг бий. Энэ бол харнлцан итгэлцэх сэтгэл. Гзхдээ хүнд итгэх итгэл нэг <$глөө гэнэт буй болчихдог гом биш ээ. Хүний итгэлийг олохын тулд тзвчээр, чармайлт хэрэгтэй. Ажил үйлээ зхэлсэн үеийн бас нэг юм яръя, Мөнгө зээлэх хэрэг гарсан боловч баталгаа болгох юм надад огт байсангүй. Хэн гэдгийг нь ч мэдэхгүй жулдрай залууд банк нүдээ аниад менгө зээлүүлэх юм гэж хаа байх вэ. Өөрөөр хэлбэл ятгэхгүй байлаа. Итгүүлэх юмгүй хүнд мөнгө зээлүүлэх учир ч байсангүй. Тэгэхээр нь харилцдаг банкныхаа эрхлэгч дээр долоо хоногт заавал нэгээс хоёр удаа очиж хийхээр төлевлөж байгаа зүйлээ үзүүлээд тодорхой тайлбарладагбайлаа. Түунээс өөр арга ч байсангүй. Заримдаа өглөө эрт гэрээр нь ч очдог байв. Өвлийн хүйтэн өглөө очоод хаалгыг иь тогшиход босоогүй байна гээд гэрийнхэн нь оруулахгүй болохоор гарч иртэл нь гадаа чичрэн хүлээж байсан удаа ч бий. Энэ нъ нэг үгээр хэлэхэд надад итгэдэггүй байсан тэр хүнд итгэл олохьш тулд миний гаргасан тэвчээр, хүчин чармайлт байсан юм. Ж ил шахам тэгсний дараа надад итгзж билээ. Өөрийгөө итгүүлэхийн тулд тийнхүү бүтэн жил хичзэж, тэвчээр гаргасан хэрэг. Тэр үеийн итгэл одоо ч үргэлжнлж л байна. Аливаа ажил тэр тусмаа аж ахуйн ажилд хамгийн чухал нь хүн. Юм бүхний охь манлай нь хүн. Хүн л хамгийн гол хүч. Эцсийн эцэст ажлыг хүн хийж гүйцэтгэдэг болохоор манай пүүс хүний асуудлыг чухалчилж үздэг. Пүүс хөгжих үү, үгүй юу гэдгийг шийддэг хамгийн гол хүчин зүйл бол мөн л хүн. Хүнээс чухал юм үгүй. Амьдрал дээр ч мөн өөрцгүй. Ямар хүнтэй харьцахаас тэр хүний амьдрал өөдлөх, уруудах нь шийдэгддэг гэвэл хэтрүүлэг болохгүй. Олон сайн хүнтэй нөхөрлөвөл сайн. Тэгэхдээ бусдад үргэлж тус болохыг хичээх хэрэгтэй. Харилцан тус болбол хэн хэндээ дэмжлэг болно. Бусдад тус болбол ,алс хэт нь заавал түүний ачийг амсана. ОЛОХ, ЗАРАХ АВЬЯАС Би мөнгө олохдоо чадамгай хүн. Бусад талаар бүү мэд. наанадаж мөнгө олохын хувьд хэнд ч мөчөөгөө өгөхгүй;


Манайд мөнгө хамгийн сайн олдог хүмүүсийн жагсаалтанд одоохондоо миний нэр байнга явж л байгаа. Дэлхийн хэмжзэний бизнесменүүдийн тоонд намайг оруулсныг бодвол үнэхээр би мөнгө олох увьдастай бололтой. Дэлхийн хэмжээний бизнесмен энэ тзр гэдэг нь ер нь хар үгээр бол мөнтө сайн олдог хүнийг хэлдэг үг юм биш биз ЗЭ. Тийм ээ. Хаа ч явсан минир нүдэнд мөнгө олох аргазам дурайж ха.рйгддаг. Тэгээд би наргиан болгож «гу^амжинд менгө хөглөрч байдаг бо^рхоор түүнийг зүгээр хамаад ирвэл л бол оо» гэж хэлж байсан удаа бий. Мэдээж знэ бол наргиан, нэг л зүйрлэл. Гудамжинд нь мөнгө хөглөрч'байдаг тийм улс гэж байдаггүй кь ойлгомжтой, мөнге олно гэдэг нь хэвтчихээд ам руугаа хоол хийхтэй адилхан амар ажил ч биш, Мөнгө олох хэцүү бөгөөд бусдаас илүү зовж зүдэрч байж олно, Үүнийг мэдсээр байж ингэж тоглож хэлсний учир нь бн өөрөв юунд илүү анхаарч явдаг вэ гэдгийгээ л хэлэх гэсэв юм. • Зураач хун хаа ч явсан зурчихмаар сайхан үзэсгэлэнтэй газар харж явна. Загасчин хүн загас барьчихмаар аятайхан газрыг л хайна. Үүний нзгэн адил бизиесменүүд каа ч явсан мөнтө олох арга сүвэгчилж явдзг. Эднийд юу худалдвал зүгээр бол?, ямар наймаа хийвэл мөнге жаахан олчих бол? гэх зэргээр энд тэнд явж байхад санаандгүй сонин сайхан саназ гэнэт орж ирдэг юм, Би мөнгө олох звьяастай. Тэр авьяасаа ашиглан хэр чинээгээрээ овоо мөнгө олдог. Гэвч надад за‘яагаагүй авьяас бас бий бөгөөд дутагдал ч багагүй байгаа, түүний нэг нь олохоос биш, олсноо зарах авьяасгүй. Мөнгө олохдсо гарамгай ид шидтэй хэднй ч зарахдаа таг амьтан. Аливаа ажлыг тэр чиглэлийн авьяастай хүнээр ць хийлгэх хэрэгтэй гэж би боддог. Биеийн тамирт год хүн түүиийгээ л хөөцөлдөх нь дээр, Хөгжимд бусдаас илүү авьяастай хүүхдүүдийг хөгжмеөр нь дагнуулах нь зүйтэй. Хөгжимд сайн хүүгээ авьяасгүй атал нь хүчээр инженер болгоно гэвэл хэцүү. Мөнгө олох увьдастайнхаа адилаар мөкгяйг сайн зарцуулдаг хүн ч байдаг. Тинм хүнээр мөнгө бариулах хэрэгтэй Тэгвэл зөв юманд зарцуулна. Мөнгө зарах чадваргүй хүн мөнгөө хэрэггүй зүйлд үрэх 10м уу буруү зарах явдал ч их гарч болно. Би өөрийнхөө юм уу гэрийнхнийхээ төлөө үйлдвэрлэлээ нэмэгдүүлж, дэлхийн зах зээлээр хэсэж валют олж яваа юм биш ээ. Хэрвээ тиймсэн бол би өдийд томоохон баян болчихсон байж болох байсан боловч харин оюуны ядууралд


Орчихсон байх байх. ДЭҮ—гийн тухайд «миний юм» гэсэн өмчлөх сэтгэл надад байгаагүй. Тэгвэл л буруу. Би ДЭҮ-г өмчлөгч иь биш. мэргэжлийн удирдагч нь. Тиймээс ДЭҮ—• вийи олсон мөнгө мииийх биш. Тэр мөнгийг манай нийгмийн 'русын тулд зөв чиглэлээр нь сайн зарцуулчих чадвартайхүн барьж зарцуулаасай гэж би боддог. Би «ДЭҮ—гийн соёлын сан» байгуулж хувийнхаа хөрөнгийн ихэнхийг шавхаж оруулахдаа ч ийм л бодол, итгэл үнэмшилтэйгээр оруулсан. Магадгүй хрйстосын шашинд үнэнхүү сүслэн биширдэг байсан өэжийнхзэ нөлөөгөөр хүртсзн тэр шашны бусдын төлөө буян үйлдэж, өөрийгөө зориулах ёстой гзсэн үзэл санаа миний энэ бодлын үндэс суурь болсон ч юм бил үү бүтү мзд. Ийнхүү хал үззж хашир суухаасаа өмнө ээжзэсээ евлөн авсан оюуны хүмүүжил миний амьдралын балчир үеийг тодорхойлжээ гэж боддог. Ильгүй мэргэжлийн үгээр «үйлдвэрлэлийн ашгийн нийгмий-н сурвалж» гэж хэлж болох мөнгө «зөв зардуулах энэ ажлыг» манай ДЭҮ-гийн тухайд гол төлөв «ДЭҮ-гийн соёлын сан» гүйдэхгэдэг, Битүүнд огт оролцдоггүй. Уг ажлыг «соёЦын сан» бүрэн хариуцдаг. Учир нь тэд мөнгө зарцуулахдаа надаас дээр, ДЭҮ-гийн соёлын сан суурь шинжлэх ухааныг голлосон эрдэм шинжилгээний ажил хийх, бүтээлийг нь хэвлэхэд тусалдаг. Манай улс суурь шинжлэх ухааны талаар хангалтгүй байгааг харгалзан бүх шинжлэх ухааны үндэс болсои суурь шинжлэх ухааны судалгаанд дэмжлэг үзүүлэх ажлыг эндээс төвлөрүүлэн зохицуулдаг. Үүнээс гадна бид мөн хойд Чөллө мужийн Мүжү, Өмнөд Чөллө мужийн Вандо, Шинан, Жиндо зэрэг алслагдсан газарт 10 жилийн өмнөөс эмнэлгийн салбарууд нээн ажкллуулж байна. Соёлын амьдралаас тасархай, үр хүүхдээ сургах асуудал хүнд, хүмүүс явах дургүй тийм хол газрын мухарт очиж тариачид, загасчдыг эмчилж өгч буй манай эмнэлгийнхний өерсдийгөө огоорсон ажил үйлс улам үнэ дэнтэй байхаас өөр яах вэ. Бас тэгээд үүргээ ухамсарлахгүйгзэр хэн хүнгүй очил^ хийх ажил биш шүү дээ. Анагаах эрдмийг зөвхөн мэргэжилд- тооцох, мөнгө олох аятайхан арга мэтээр үздэг өнөөгийн нехцөлд тздний сэтгэлийг бүр ч хүндэтгүүштэй. Үнэндзэ тэкдэхийн эмчилгээний ажлыг өргөтген эмнэлэг нзмж баримаар байвч үүнд маань хүч хавсрах хүсэлтэй хүн гарахгүй юм. Тийм болохоор манайхнаар эмчлүүлсэн тэндэхийн хүмүүсзэс толгой сайтай, ухамсартай залуусыг сонгон авч сургах бодолтой байна. Тэд сургууль төгсөж нутагтаа очоод манайхны ажлыг үргэлжлүүлж чадах байх.


Боловсролын салбарт бид Окфо дахь усан онгоцны үйлдвэрийнхнийхээ хүүхдүүдэд зориулсан цэцэрлэгээс авахуулаад бүрэн дунд сургуулийг хүртэл хамарсан' сургалтьш төвтэй. Оувен дэх Азийн дээд сургуульд ч дэмжлэг туслалцаа үзүүлж байгаа. 1978 оноос Сеулийн хэвлэл мэдээллийн сангийн шугамаар хэвлэн ннйтлэгчдийг гадаадад мэргэжил дээшлүүлэх, материал хэвлүүлэх, судалгаа хийх зардлыг нь дааж байна. Олон нийтийг хойноосоо'чд$гуулах учиртай хэвлэл, мэдээллийнхний харааг тэлж, сурах боломж олгох зорилготой гом. Өөрсдийгөэ хэт магтаад байгаа ч юм уу бүү мэд. Уул нь сайн юмыг нуух тусам сайхан, сайн юмыг дуулиан дэгдээхгүй байх нь дзэр гэдзг боловч ДЭҮ—гийн хийж байгаа ажлыг би өөрөө ийнхүү ярих нь яагаад ч юм бэ нэг их аятайхан биш юм шиг санагдах юм. Буруугаар ойлгохгүй байвал сайнсан. Гайхуулах, магтуулах гэсэндээ бй эиэ тухай зориуд ярьж байгаа юм биш шүү. Залуучууд та нарыг зөвхөн мөнгө их олдог ажилтай зууралдаж болохгүй гэдгийг л хэлэх гэсэн юм. Мөнгийг их олохоос зөв зарцуулах нь илүү чухал гэж үздэг миний санаа бодлыг ойлговол бол оо. Та нарын дунд над шиг бизнесмен болох юмсан гэсэн хүн байгаа байх. Бүх талаар дэмжинэ, Тийм хүн мөнгө олохдоо чадамгай байх хэрэгтэй. Хаа ч явсан, хэнтэй ч уулзсан мөнгө харагдах ёстой. Нүдэнд мөнгө харагдахуйц мэрийж хичээнгүй ажиллах хэрэгтэй. Гэвч зөвхөн үүгээр хязгаарлагдахгүй, Бизнесмен зүгээр л мөнгө олдог хүн байж таарахгүй гэдгийг сайтар ойлгогтун Юунд мөнгө олдог вэ? гэвэл зөв зарахын тулд л олдог юм. Мөнгө олоод хэрэггүй юманд бүл цүл үрчихдэг хүн бизнесмен болж чадахгүй. Ямар ч аргаар хамаагүй «өөрийнхийгөө» л арвижуулах юмсан гэсэн шунаг сэтгэлээр ажилдах гэвэл томоохон эндүүрэл болно. Манай бизнесменүүд муу хэлэгддэгийн учрыг тунгаавал мөнгө олоогүйдээ биш, олсноо зөв зарцуулж чадаагүйгээс л тэгж муу хэлүүлж, зэмлүүлдэг юм. Мөнгийг зөв зарцуулах нь олохоосоо чухал. Мөнгийгзөв зарах авьяасгүй хүн түүнийгээ сайн зарцуулдаг хүнд бариулчихвал болно. Хэцүү юм байхгүй. Хэцүү юм шиг сакагддаг нь өерөө олсон мөнгө, хөл дээр ыь босгосон ажлаа «миний юм» гэж бодоод байгаад л байгаа юм, Мөнгийг олдог нь ч сайн 'олж, зардаг нь ч сайн зарахдаа «миний юм» гэж өмчирхөх ойлголтоос ангижирч чадах юм бол асуудал тийм ярвигтай хэдүү биш ээ. Мөнгө сайн олдог нь уйгагүй олж, сайн зардаг нь ч нийгмийн төлөө ухаалаг зарцуулбал


болно. Тэгэх юм бол бидний амьдарч байгаа хорвоо дэлхий, улам сайхан, улам амгалан тайван болно.

ТҮШИЖ АМЬДРАХ ХОРВОО Хүн ганцаараа амьдарч чадахгүй. Ямапг ханьсаж, нийгмийн дунд амьдардаг. Хүмүүс нийгмийг бүрдүүлдэг, нийгэм хүнийг хүн болгодог. Америкийн Питер Беркер гэдэг нийгэм судлаач үүнийг «нийгэмжих» гэсэн ойлголтоор тайлбарласан байдаг. Эхлээд хувь хүн нийгмийг бүрдүүлэн нийгмээс ангид оршиж байснаа эргээд нийгэмдээ уусан ижилсэх шатыг дамждаг гзеэн үг. Хүн ганцаараа амьдарч чадахгүй. Бие биетэйгээ ямар нэгэн шижмээр холбогддог. Тийм учраас бид бусадтай хамт амьдрах ёстой. Түшиж амьдрах гэдэг чухамлоу юм бол?, яаж амьдрахыг тэгж хэлэх вэ? Түшиж амьдарда гэдэг бол хувиа хичээсэн явцуу үзэлд баригдахгүй байх ёстой гэсэн үг. Өрөөл бусдыг үл ойшоон өөрөө л сайхан амьдрах юмсан й ж улайрцга-адаг нь л манай нийгмийн асуудал болоод байна. Бусдыгаа бага ч гэсэн бодолцдогсон бол мансуурах бодис нуудаар зарж, хүнсэнд хортой зүйл холих гэж арай ч оролдмооргүй дээ. Хэдэн саяар тоолох мөнгөгүйн улмаас ганц өрөө байраад эх эдэг, хүүхдуүдтэйгээ бөөнөөрөө амьдрахаас өөр аргагүй ядуу хөршүүдийнхээ амьдралыг өчүүхэн ч гэсэн өрөвддөг сэтгэлтэй хүнсэн бол тэдний томоохон байр турээслэн суух үнээс хэ^ дахин илүү үнэтэй булган дээл эгэлдзргэлчихээд гуйж явахгүйсэн дээ. Тэгэх тусмаа газар, байр зэрэгт ухаан жолоогуй мөнгө хаямааргүйсэн дээ. Энэ бүхэн бол бусдыгаа харж хандаж амьдрах ухамсаргүйгээс бусад хүд яаж ч байсан хамаагүй гэсзн хувиа хичээх явцуу үзлээс үүдэн гарч байгаа хэрэг. Үүнийг үнэхээр өөдгүй, арчаагад алдсан хэрэг гэхээс өөр юу гэх вэ. Тийм болохоор Тоинби гэдэг түүхч хүн төрөлхткий ,хямр'алыг «өөрийгөө төвд нь тавих» гэсэн дээд зэргийн хувиа хичээх үзлээс олж харсан байх. Тэрээр хүн төрөлхтний найдвар төрүулсэн цбрын ганц зам 'нь «Өөрийгөө төвд нь тавих» үзлийг даван туулахад оршино гэжээ. Хувийн шуналд автагдаж болохгүй. Ямар ч юманд хувийн эрх ашгийг огоорон ямагт «хамтач зарчмыг» баримтлах хэрэгтэй. Би ганцаараа амьдардаггүй, бусад хүмүүстэй


харьцаж амьдардаг гэдгийг үргэлж санаж явах хэрэгтэй. Бие биенээ түшиж амьдарна гэдэг бол хамт орших гөдийгүй хамт хөгжиж цэцэглэх жамтай зүйл. Үүнийг голдуу «хамтын цэцэглэлт» гэж нэрлэдэг. Мөн аж ахуй эрхлэн хөтлөх миний гүн ухаан ч гэцгээдэг. ,Хэн нэгэн нь өөрийнхөө эрх ашгийг бодоод бусдынхыг үгүйсгэж болохгүйн адил аж ахуйн ажил мөн тийм. Мэдээж хөрөнгөтөн нийгэмд үйлдвэр аж ахуйн газар ашиг хөөцөлдөх нь тодорхой. Үгүйсгэх аркагүй. Энэ бол улс төрийн на1 мууд засгийн эрхийг авах зорилго тавьдаггүй гздэгтэй адил] хан худал зүйл. Гэлээ гэхдээ үйлдвэр аж ахуйн' газрууд зөв' хөн дан ганц ашгийн хойноос хэг хөөцөлдөж болохгүй. Улс төрийн намууд зөвхөн засгийн эрхийг авахын төлөө бүхнийг j зориулж болохгүйтэй адил зүйл. Үйлдвэр, аж ахуйн газар зөвхөн ашгаа бодоод өрселдөгч буюу арилжаа хийдэг пүүсзэ унагааж болохгүй. Бүр даашилбал үйлдрэр, аж ахуйн газрыр эрх ашиг нийгмийн эрх ашигтай хослохгүй бол болохгүй. Хувь хүн нийгмээс хамааралгүй байж болдоггүйн адил үйлдвэр, аж ахуйн газар ч нийгмээс ангид байж таарахгүй. Үйлдвэр, аж ахуйн газар бол нийгэм дотор оршдог. Энэ бол ДЭҮ—гийн баримталдаг зарчмын нэг. Энэ маань өөр үйлдвэртэй харилцах, бусад оронтой худалдаа хийдрээ харилцан ашнгтай байна гэсэн үг. Бусадтай харилцахдаа хэт ашиг олох гэвэл тэрхэн зуураа ащигтай байж болох авч алсыгаа бодвол түүн шиг тэнэг юм байхгүй. Учир нь бусдын халаасыг дүүргэчихээд харилцаагаа үргэлжлүүлэх аж ахуйн тийм нэг ч ажилтан гарахгүй. Тийм харилдаа удахгүй тасарна, өөреө таван хувь юм уу тав дахин ашиг олсон бол нөгөө талдаа мөн тийм хэмжээний ашиг олох нөхцөл, боломж олгох 4 хэрэгтэй. Зөвхөн өөрийнхөө халаасыг дүүргэх гэлгүй, нөгөө талынхаа халаасыг ч дүүргэх хэрэгтэй, Ингэх нь тэрхэн үедээ ашиг багатай мэт байвч алсдаа хавьгүй дээр. Нөгөө талдаа «Тэр хүн, тэр үйлдвэртэй холбоо тогтбовол яасан ч хохирохгүй» гэдэг ойлголт төрүүлэх нь чухал. Би энэ зарчмыг тууштай баримталж ирсэн. ДЭҮ бусад орнуудтай харьцангуй өргөн хэлхээ холбоотой хамтран ажилладгийн учир шалтгаан өөр юманд байхгүй, үүнд л байгаа юм. Хамтран ажиллахдаа өөрийн өртөг, 'ашгаа нарийвчлан тооцоолж үзээд уг хамтын ажиллагаанаас гарах ашгийн дор хаяж талыг нөгөө талдаа өгөхүйцээр зохицуулдаг. Ялангуяа гадаадын үйлдвэр, пүүстэй харьцахдаа нөгөө талынхаа ашгийг үл барам өөрийнхөө ашгийг хохироох шударга бус гэрээ байгуулахаас болгоомжлох хэрэгтэй. Нө-


төө талдаа ашиг олох боломжийг хангаж өгөхийн зэрэгцээ өөртөө ашиг гаргахыг нөгөө талаасаа шаа,рдах ёстой. Америкийн Алясккйн хойд хэсэгт байдаг Форуд нуурын хөвөөнд байгуудсан далайн ус боловсруулах үйлдвэрийн захиалгыг авахад ийм нэг явдал гарч билээ. Уг ажлыг технологийн хувьд дэлхийд нэрд гарсан аме’ рикийн Бэктейл пүүс санхүүжүүлэхээр болсон бөгөөд ма-най ДЭҮ—гийн хөлөг онгоцны үйлдвэрээр бариулах тэдний гэрээний нөхдөл нь бкдэнд дэндүү ашиггүй байв. Ажлын явцад ч хамаагүй Бектейл дүүс дангаараа гэрээгээ цуцлах буюу сунгаж болох төдийгүй хөлсийг нь ажлын чанарыг үнэлсний дараа төлнө гэсэн нөхдөлтэй байв. Ажлаа биднээр хийлгэх, явцын дунд доголдол гаргавал гэрзэгээ хэзээ ч цуцлах байдлаас шалтгаалан ажлын хөлсийг төлөхгүй ч байж болох болзолтой байв. Миний хувьд тийм нөхцөлийг хүлээж авах ямар ч боломжгүй байв. Харилцан тэгш байх байр суурийн үүднээс харилцан ашигтай байх баталгаа тэдний зүгээс гаргуулах шаардлагатай байв. Гэхдээ ихээхэн өрсөлдөж, учирлаж байж авсан томоохон байгууламжийн зйхиалгаас татгалзах аргагүй байлаа. Би дахин Бэктейл пуүсийн захиралтай уулзаж байр сууриа учирлан тайлбарлаж «Аливаа гэрээ шударга бөгөөд харилцан тэгшбайх учиртай. Манай ДЭҮч ийм байр суурьтай байдаг: Үүнийг танайАмерик, улсорноо сэргээнмандуулах үзэл баримтлалаа болгодог шүү дээ» хэмээн ятгасан боловч харамсалтай нь миний ухуулгыг хулээж авах янзгүй байв. Тэгэхээр нь уг захиалгаас татгалзахаас еөр арга алга хэмээн бодоод би шуудхан «ийм ашиггүй нөхцөлөөр хийж чадахгүй» гэчихэв. Ингэснийхээ эцэст гэрээний нөхцөлийг залруулж чадсан юм. Анхныхаасаа огт өөр гэрээ хийж ажлаа эхлэхээс өмнө мөнгийг нь авах болов. Хамтран амьдарч, адилхан хөгжих бидний энэ зарчим зөвхөн үйлдвэрлэлийн хүрээнийхэнд хамаардаггүй гэдгийг бид ойлгодог. Ийм зарчим хүмүүсийн бүх талын харилцаанд ямагт үр дүн өгдөг. Аль алиндаа ашигтай байх ёстой Ашигнь хожиж тууний улмаас бусад нь олноороо хохирсноор тэр нийгэмд огтхон ч сайн юм болохгүй. Харин ч үймж эмх замбараагүйтэхэд л хүрнэ. Үйлдвэрийн эзэн төдийгүй ажилчинд ч, үйлдвэрлэгч төдийгүй хэрэглэгчид ч, багш төдийгүй сурагчид ч, эх эдэг т®дийгүй үр хүүхдэд нь ч ашгаа өгч бүгдэд нь ашигтай сакн болох ёстой. Энэ бол сайн сайхан нийгэмд хүрэх зам. Бие биенээ түшиж амьдарна гэдэг бол харилцаьд итгэлцэж амьдарна гэсэн үг.

^ '

/1 4

, | \


Бидний үеийн эмгэг дотроос €>нөөдөр хамгийн аюултай нь үл итгэлдэх явдал гэж би боддог. Засгийн газар ард түмэн, багш сурагч, үйлдвэрийн дарга ажилчин, эх эцэг үр хүүхзд бие биенээ итгэхгүй байна. Итгэхгүй болохоор хэл амаа ололцох, хэд амаа ололцохгүй болохоор итгэлцэх а.рга байхгүй, тэгэхэ-эр үл авцалдахын гинжин урвал үргэлжлээд л байна. Хэдэн жилййн өмнө нэгэн илтгэлд «та ажилладаг пүүсээ куруутай гэж боддог уу» гэсэн асуултад «тийм» гэж хариулсан хүн хагаст нь ч ху^эгүй гэсэн байсан. Мэдэхгүй юм даа, дахиад саналыг нь асуувал түүнээс ч дор үнэлэлт гарах болов уу даа. Өнөөдөр нийгмийн ноцтой асуудал болж байгаа пүүс тэнд ажиллагсдын хооронд зөрчлийн шалтгаан нь шударга бус хуваарилалтад байж болох авч гол нь итгэлцэхгүй байгаадаа л оршдог гэж би хувьдаа үздэг. Итгэлцэхгүй байгаа хүмүүс яаж бие биенээ түшиж амьдарцгаахыг хүсэх вэ дээ? Нөхөр нь эхнэртээ, эхнэр нь нөхөртеө итгэдэггүй тэж бодъё. Яаж нэг гэрт амьдрах вэ? Хамт амьдрахын тулд харилцан итгэх хэрэгтэй. Үл итгэх явдал хувиа хичээхтэй нягт холбоотой. Замбараагүй байдал, зөрчлийн явцад бид энэ муухай аминч үзэл, үл итгэх халдварт өвчинд өөрийн мэдэлгүй өртчихдөг бололтой. Цаашдаа юу болохыг мэдэхгүй, ирээдүйдээ итгэх ШТ5Л иь алдарсны улмаас хүмүүс өөрийн болон гзр бүлийнхнийхээ амьдрал, түүпийхээ тогтвортой байдльтн хойноос хөөдөлдөхөд хүрчзэ. Ийм нөхцөлд хувиа хичээх үзэл, бусдад үл итгэх явдал үүсэхээс өөр аргагүй. Үнэхээр харамсалтЕй хэрэг. Итгэлцсэн цагт ойлголцохгүй зүйл гэж гарахгүй. Харин итгэлцэхгүй бол юун дээр ч ойлголцохгүй. Эхнэр нөхөр хоёр бие баендээ итгэхгүй бол гэр бүл аз жаргалгүй болно. Найз нэхөд үл итгэлцвээс нехөрлөлд ан цав сууна. Үйлдвэрийн эзэн, ажилчид' үл итгэлцвээс үйлдвэр дампуурна. Засгийн газар, ард түмэн хоёр үл итгэлцвээс улс орон замбараагүйтэнэ. Бие биенээ түшиж амьдрахын тулд бид хэн хэнийгээ итгэж, хайрлах хэрэгтэй. Итгэхийг хэн нэгэн нь нөгөөгөөсөө .шаарддаг зүйл биш ээ. Гагцхүү өөрөө л өөрөөсөө шаардах хэрэгтэй. Залуучууд амьдралаа зохиож, ертөнцийг үзэх үзлзэ төлөвшүүлэхдээ «Хүмүүс бие биенээ түшиж амьдрах ёстой» гэсэн мэргэн сургаалд юуны өмнө анхаарлаа хандуулахыг хүсэх байна. Хүн бол ганцаараа амьдардаг амьтан биш ээ. Хззээ ямагт ханьсаж, харилцаж амьдардаг. Хүн ганцаараа


биш. Знэ хорвоо хүн гандаараа амьдардаг хорвоо ч биш. Залуус минь бие биенээ тушиж хамт амьдрах тийм нийгэм байгуулахын тулд хар амиа бодох жигшүүрт үзлийн балчкгт уналгүй, харилцан итгэж, бусдынхаа эрх ашгийг хамтад нь харгалзаж уздэг хүн болах хэрэгтэй. Тийм нийгэм хичнээн сайхан.

ХОРВОО ЕРТӨНЦ УУДАМ, ХИЙХ АЖИЛ ИХ БАЙНА Би юм л хийж байх дуртай. Ерөөс зүгээр сууж чаддаггүй. Хорвоод хамгийн хэцүү юм гэвэл юу ч хийхгүй зүгээр суух гэж би боддог. Зарим хүн зүгээр суухыг «амралт» гэж хэлж магадгуй боловч миний хувЦ тэгж амарсанд орвол харин ч бүр хэцүү ажил сонгож авсан нь дээр. Хөдлөх хэрэгтэй. Юу ч бай хийх л хэрэгтзй. Хнйгээд ирэхээр ажкл аяндаа ундраад ирнэ. Ажилсаг залуу хүнд би дуртай. Өөрөө тийм болохоор дуртай төдийгүй түүнээс илүү чухал зүйл, тухайлбал тийм залуус. л түүхийг баяжуулж, хорвоогийн шинэ хаялга хязгаарыг нээж чадна гэдэгт итгэдэг учраас тийнхүү дуртай. Гэвч хийх ажлаа олчихсон хэрнээ хийхээ болохоор хөдөлдөггүй тийм хариуцлагагүй байдалтай бол би эвлэрэхгүй. Тэ-гэхээр миний дуртай залуу хүн ямар байх вэ гэвэл, ;оу хкйхээ мэдзхзэр барахгүй түүндээ махран зүтгэж бүр өөрийн болгож чадах тийм л хүн байх'ёстой. Юм их хийдэг болохоороо тэд огт юм хийх дургүй хүмүүстэй харьцуулахад алдаж эндэх нь арай илүү байж мэДзх юм. Гэхдээ ганц хоёр удаа зндэж буруудлаа гээд тэд зорьснооеоо амархав няцчихна гэж бодрхгүй байна. Ганц хсёр удаа зндэж буруудсан ч түүнийгээ даван туулах зориг тэрчэгф байвал тзр | юу ч биш. Огтхон ч айх хэрэггүй. Бэрхшээл хохирлоос шантрагч хүн уул үзээгүй ба-йж хормой шуух, ус үзээгүй байж гутал тайлах гзгч болно. Уул үзээгүй хормой шууж, ус үз&эгүй гутал тайлдаг хүн ажлын амт щямтийг амсгж чадахгүи, алдаж эндэхэзсээ болгоомжлоод байвал зорьсондоо хүрэхийн баяр баясгаланг насандаа ч амсаж чадахгуй. . Хорвоо дэлхий уудам, хийх ажил их байна. Хэн ч очиж үзээгүй тийм газар очихыг хичэзх хэрэгтзй. Хэний ч хийгээгүй ажлыг хийх хэрэгтэй. Тийм хумүүсийг гаргасан мөрөөр түүх алхам алхмаар урагш ахдж ирсэн. Хэн ч хүрээ98


гүй газар хүрэхийг мэрийдэг хэний ч хийгээгүйг хийхийг мэрийдэг тийм хүмүүсийг бид анхны мөр гаргагчид гэдэг. Тэднийг аюул дагадаг. Тэгэхээс ч аргагүй. Хэн ч яваагүй замгүй газраар явах хойно. Тэднийг бас зэмлэх хүн ч гарах' л байх. Хэн ч хийж үзээгүй юмыг тэд хийх гэж оролдох юм чинь. Гэлээ гээд тэд тийм айдас, зэмлэлээс хулчийх хүмүүс биш ээ. Тэд харин аюул бэрхшээлийг сөрөн хэний ч хүрээгүй балар газар зам гаргаж, хэний ч хийж чадаагүй зомыг хийчихсэний нь д-а^з хүмүүс сая тэднийг магтан шагширцгаздаг юм. Шиннйг эрэлхийлэх үзэд санаагаар найдвартай зэвсэглэгдсэн үед тэр улс орон, тэр үндэстний соёл иргэншил цэцзглэн хөгжиж өсөн дэвжинэ. Харин алмайран залхуурах,. шиннйг эрэлхийлэн. бүтээхээс зайлсхийх уур амьсгал газар аван ноёрхвоос тэр улс орон, ард түмний соёл иргэншил яах аргагүй доройтон мөхдөгийг түүх бэлээхнээ гэрчлэн харуулж байна. Хатан хаан Елизаветийи үед Англи улс далайн дээрэмчдэд хүртэл хэргэм зэрэг хүртээн далайн чанадад ■ мөрийг нь гаргуулсан. Түүний дүнд Англи «наран үл жаргах гүрзн» байгуулсан. Америк яалаа? Баруун зүгийг нь нээсэн хэёгийг америкийн түүхээс аваад хаячихвал өнөөдрийн энэ хүчирхэг баяц чинээлэг орныг төсөөлж болох байсан гэж ‘үү? Баруун нутгийг нь нээсэн хүмүүстээ Америк тэр үед 200 мянган пен (1 пен— 3,3 ам метр. орч.) газар үнэгүй өгч урмыг нь сэргээжээ. Америкийн өнөөгийн хөгжил тэр үеийн анхдагч мөр гаргах үзэл бордлоос түлхэц авсныг хэн ч үгүйегэхгүй байх аа. Испани бас яалаа даа? Ердийн нэг зөгнөн мөрөөдөгчөөс үл хэтрэх Колумбийг дэмжиж бүхэл бүтэн шинэ тив нээлгэсзн. Мздээж, тэдгээр орны бодлого бүгд гарцаагүй зөв гэсэн үг биш л дзэ. Тэдгээр орон энэ явцдаа ихээхэн алдаа гаргасан. Гэвч тэдний гадагш’ тэмүүлсэн, самбаатай шкнжийг Дагац дууриах хэрэгтэй юм. Өнө эрткий түүхтэй ч манай үндэстэнд шинийг эрэлхийлэн тэмүүлэх үзэл санаа их дутмаг тал бий. Бид энэ бүх хугапааид шиннйг эрэлхийлэн тэмүүлэхийн оронд амарлиигуй баих, дайчин давшингуйгаасаа зайлсхийн хойргоших тал барьж ирсэн нь тодорхой байна. Ямар нэгэн асуудалд идэвхтэй байр суурь баримтлахын оронд аядах хандлага хучтэй байв. Дззр үеэс хүлцэнгүй ёсыг номлож ирсэн Күнзийн уламжлалын дөлөөний уршиг байж магадгүй юм. Түүний улмаас «Ачтаны орон» буюу «Намуун дөлгөөн өглөөний орон» гэсэн даруухаи нэр авсан ч юм бил үү бүү мэд. Гэвч өнөөдөр


дэлхий дахинд шийвэрлэх үүрэг гүйдэтгэж яваа хөгжингүй гүрнүүдтэй харьдуулахад улс орны минь чадал хүч ихээхэн хоцсфч яваа гэдгийг сайтар ойлгох ёстой. ДЭҮ анхнаасаа хилийн чанад руу хараагаа чиглүүлж ирсэн. ДЭҮ—г байгуулах тэр үед экспортын хойноос хөөцөлдвөл алдах гом шиг ташаа ойлголт манайд түгээмэл байсан цаг. Тийм болохоор манайхаас илүү явсан хэд хэдэн пүүс гадаадаас юм авч л байсан уу гэхээс биш, экспортын чиглэлээр ажиллаж гадаад зах зээлд нэвтрэх талаар боддог ч үгүй байсан шүү дээ. Тийм нөхцөлд бид гадаад зах зээл рүү зорнгтой нэвтэрч эхэлсэн. Бусдын болохгүй, бүтэхгүй хэмээн шогширч байсан ажлыг зориг гарган болгон бүгээж амжилт олсноороо ер нь бид чинь өнөө болтол «хийж үзээгүй», «хийе гэсэн» хүн гараагүйгээс л ийм байдлаар чадахгүй явж ирж шүү дээ гэдгийг нотолж өгсөн юм. Хийж оролдож үзээгүй мөртлеө болохгүй бүтэхгүй гэж урьдчилан няцах шиг тэнэг юм байхгүй. ДЭҮ—гийн иймэрхүү шинийг эрэлхийлэх үзэл санаа, дайчин давшингуй хандлага нь анхныхаа шинэ мөрийг үргэлжлүүлэн Америк, Европ, мэдээж днпломат харилцаа ч үгүй бансан Судан, Нигери, Ливи, Ангол, Алжир, Хятад, Укгар, Чехословак, ЗХУ—ын зах зээлд хүртэл нэвтрэх хүч болсон юм. Эдгээрийн дотор Судан, Ливи, Алжир, Нигери, Унгар зэрэг орнуудын зах зээлд ДЭҮ пүүс нэвтэрсний ачаар дипломат харилцаа тогтох хүртэл харилцаа сайжран хөгжсөн. Залуучууд аа, хорвоо ертөнц уудам, хийх ажил мундахгүй их байна шүү. Гэвч нэг л замаараа сажилж, дадаж зуршсан нэг л юмаа хийхчээн аядах гэсэн хүнд тийм биш байхл даа. Тийм хүнд хорвоо ертөнц өөрийнх нь төсөөлж байгаачлан давчуу, мөнөөх л хийдгээс нь өөр ажил олдохгүй биз. Хэний ч яваагүй замаар явж, хэний ,ьч хийгээгүй юмыг хийхийн хойноос хөөцөлддөг санаачилгатай, дайчин давшингуй хүмүүсийн хувьд хорвоо ертөнц уужран, хийх юм ундарна. Би наанадаж гэхэд л тийм үзэл бодол, тийм байр суурьтай енөө хэр явж ирсэн бөгөөд цаашдаа ч ажил ундрааж түүндээ эзэн болж амьдрах болно. Залуучууд аа, анхны мер гаргагчид болцгоогтун! Жинхэнэ амьдрал бол акхны мөр гаргагчдын зам мзн. Манай гариг огторгуйн хязгаар уудам дахь цэг гэмэзр жижиг давчуу хэдий ч хараахан хөл тавиагүй газар бий бөгөөд үй түмэн хүн өчнөен янзын юм хийж байгаа боловч гар хү-. рээгүй ажил бас л байна. Орчлон хорвоо уудмыг бодож их үйлс бүтээхийн төлөө тзмүүлдгээ. Хохирохоос бүү айцгаа.


Мэдээж шинийг эрэлхийлэн тэмүүлэгчид ганцаарддаг тал бий. Гэвч ирээдүйгээ та бүхэн өөрсдөө хайн тэмүүлцгээх учиртай. Энэ л жинхэнэ амьдрал болой.

A3 ЖАРГАЛЫН ХЭМЖҮҮР «Хүний төлөө сурч байтаа биш» гэдэг үгийг байнга сонсож ирлээ. «Номтой хүн хошуу дарга хийнэ» гэж дээр үед мөн ч их ярьдаг байж билээ. Сурч мэдэхэд ингэж их анхаарал тавьдаг байв. Их юм сурч, мэдэх нь амьдралд хэрэгтэй гэдгийг биеэрээ үзсэн өвөө, аав нарын маань амнаас гарсан ЗДгээр үг амьд сургаал юм. Тэдний амьдралаас урган гарсан энэ сургаал яс маханд шпнгэм чухал болохыг сурч боловсрохын төлөө гаргаж буй манай нийгмнйн эрч хүч, идэвх зүтгэлээс шуудхан 'харж болко. Их юм сурсан хүн сайм сайхан амьдрах баталгаатай болж буй явдал солонгос нутагт үнэхээр бодит байдал болж байгаа юм бол «Хүний төлөө сурч байгаа биш», «Мэдлэг бол хүч» гэдэг зүйр үг одоо болтол сургамжтай нь тодорхой. Залуу нас бол амьдралдаа зов бэлтгэх үе. Энэ үеийг хэрхэн өнгөрвехөөс түүний амьдрал өөдтэй өнгөтэй эсвэл уруу дорой явах нь ихээхэн шалтгаална. Үнэхээр шамдан суралцаж, аль болох дх юм мэдэж авахыг залуучуудад захимаар байна. «Мэдлэг бол хүч» гэдэг эртний энэ үгийг би унэн үг гэж үздэг болохоороо ингэж захиж байгаагом. Харин «Хүний төлөө сурч байгаа биш» гэдзг үгэнд цухалзаж байгаа хүниймсэг, хувиа хичэзсэн санааны тухайд бол жаахан бодуушгай юм шиг санагддаг. Минийхэзр бол сурснаа бусдад зориулах ёстой. Ингэх нь сурах бололцоотой хүн тийм боломжгүйнхзэ емнө хүлээсэн нийгмийн үүрэг. Зөвхөн «сура"х» төдийгөөр ч хязгаарлахгүй бид ззэмшсэн зуйлээ бусадтай хуваалцаж тэдэнд туслах ёстой. Сурснаа бусдад збриулж байгаа нь олсон мөнгенөөсөө өгч байгаа гэсэн хэрэг. Хувиа хичээх нь муу. Эд материал, оюун самааны аль ч талаар өөрцгүй. Бусдын төлөө амьдрах нь чухал. Өөрийнхөө төлөө биш. Бусдын төлөө амьдарч эхэлбэл амьдрал гэрэл гэгээтэй. бүлээн дулаан, аз жаргалтай болно. Бусдын төлөө амьдрах гээд үзвэл амьдрал өөрөө амьдрууштай өедрөг сайхан болоод ирнэ. Өөрөө л юм сурч, сайхан амьдарч, аятайхан байвал бусад хүн ямар ч байсан хамаагүй гэж боддог залуусыг би


үзэн яддаг. Тийм хун өөрөө кийгмийн зүгээс анхаарал халамж хүртэж буйгаа мэдэхгүй, бне биенээ түшиж амьдрахын жаргалыг ойлгохгүй байгаа нь тодорхой хэрэг. Дайны үед ухран дайжиж Дэгү хотод сонин зарж гэрийнхнийхээ амьдралыг залгуулж явах үед би жинхэнэ аз жаргал гэж юу байдгийг мэдэрч билээ. Тэр үед дүрвэн дайжпгсад хэн ч ялгаагүй туйлын'1ядуу ер нь амьдрахаас үхэх нъ амар байсан үе шүү дээ. Бид үргэлж өлсөх л дөө. Тэр маань тэр үеийг тэсэж өнгөрөөх зоригийг өгсөн дорын ганц .хүч байжээ. Аав хойшоо баригдаад явчихсан (Хойд Солонгос руу. орч.), ах цэрэгт татагдчихсан болохоор манайх гэдэг айл ямаршуу байсныг ярилтгүй. Нусгай амьтан би ээж, хоёр дуүгээ авч явах өрхийн тэргүүн бблов. Эл байдал намайг еокин тэврээд гудамжинд гарахад хүргэж, нэг л өдөр өнжвөл гзрийнхэн маань хоосон хонох учраас өдөрт 10 км газар харайх шаардлагатай болсон юм. Бн Панченкй зах дээр сонии зардаг байв. 100 ширхэг сонин авч худалдчихаад шөнө орой ирэхэд ээж, дүү нар маань надтай хамт хоолоо идэх гээд хүлээж байдаг байв. Баярлахаас яах вэ. Өдөржин зүдэрч ирээд хоолды ширээний ард өөд өөдөөсөө харж суусанүед хоол ямар сайхан амттай, сэтгэл хичнээн сайхан байдаг байсан гээч. Гэвч даржинхан тэр ширээнийхээн ард тэр бүр хамт сууцгааж чаддаггүй байв. Нас бороо орно. Панченкй зах орчимд дан сарамп.ай байшингуудтай ил зах байсан учир тэнгэр муудвал хаачихна, би ч сониноо бүрэн зарж чадахгүй болж орхино. 100 ширхэг бүгдийг зарж байж гэрийнхзн адаань хоолтой хонодог учир хэцүүдэхээс биш яах вэ. Тэгээд бас үнкйг нй тушааж байж зарах сониноо авдаг учир маргааш нь гзртээ шалихгүй мөн■гө үлдээгээд гарах болно. Тийм өдрийн орой гэртээ ирэхэд эзж, дүү нар маань унтчихсан байдаг байв. Бусад өдөр намайг хүлээж байдаг гэрийнхэн маань намайг ирэхээс емнө унтчихсан байдгийн учир тодорхой л доо. Ганц аяга хсолноос өөр: юмгүй учир хоосон унтсан Хэрэг. Тэр ганц аяга хослоо ээж иадад өгеөд «Бид нар идчихсэн, миний хүү өлсөв биз дээ, май, ид» гэнэ. Дүү нарыг маань намайг ирэхээс емнө унтуулчихсан э^жийнхээ сэтгэлийг ойлгож ядах юухан байх вэ. Ганц аяга хоолоо ахдаа өгөх гээд элгээ тэврээд албаар унтчихсан дүү нарыгаа хараад өөрийн эрхгүй нулимс гарна. Би нулимсаа нуугаад «Би замдаа юм идчихсэн. Өлсөөгүй, та нар ид» гэдэгсэн.


Ээж бид хоёр хоёулаа худал хэлж, тэгж баййа Гэдгээ сайн мэдэж байсан ч хоёулаа л хэн хэндээ баярладаг байсан тэр мөчийн сэтгэлийг яаж’ ч илэрхийлэх юм билээ дээ. Аз жаргал гэдэг бол өөр юм биш. Нэг их учиргуй том юм ч биш, солонго ши1* барихын аргагүй зүйл ч биш. Одоо бодоход миний амьдралын хамгийн жаргалтай үе тэр үе байсан юм биш байгаа даа гэмээр байдаг, Ээж, дүү нар маань намайгаа, би тэднийгээ гэдэг... Бид тэр үед ядуу ч ба^щул байв. Өгөх юмгүй байж бие биендээ'өгөх л гэдэг байсан. личнээн юмтай ч хорголоо тоолоод хэрэглэж чаддагтүй хүнийг ямар баян хүн гэх вэ дээ. Жинхэнэ утгаараа баян хүн бол их юмтай хүн биш, Өглөгч хүн л баян. Өгч чаддаг, тийм сэтгэлийн тэнхзэтэй хүн бол хөрөнгө нь их бага хамаагүй баян хүн. Бид баян хүний тухай ойлголтоо ингэж өөрчлөх ёстой. Буян хүртээх 'утгаар эргүүлж ойлгох хэрэгтэй,• As жаргал хэрхэн бийболдгийг би тийм ч сайн мэдэхгүй. Гэхдээ миний хувьд хөрөнгийн хэмжээ, нэр төр, эрх мэдэлтэй онцын холбоогүй гэдэг нэг л зүйлийг би тов тодорхой хэлж чадна^ 'Гүүн дээр нэмж бас эдүгээг хүртэлх миний амьдралын хамгийн ядуу үе, дайнаас дүрвэн дайжснн тэр үе мйнйй хамгийн аз жаргалтай үе байсан гэж би боддог гэж хзлж чадна. Түүнээс хойших амьдралынхаа туршид би «бусдын төлөө а,мьдрах» гүн ухааныг хэрэгЖүүлэх гэж зүтгэж ирсэн. Гэхдэз одоо үед тэгж амьдрах хэиүү гздгийг ойлгож байна. Гэхдээ би даашид энэ үзэл баримтлалаа амьдралд лавшруулан хэрэгжүүлэх санаатай байгаа, Бусдын төлөө амьдрахын тулд бусдыг хайрлах< сурах хэрэгтэй. Барууны соёлын нүглийн нэг болсон хувиа хичээх явцуу үзлийг даван туулж нийгэм түүнчлзн өөрөө багтаж байгаа хамт олноо хайрлах хэрэгтэй гэдгийг л би үнэн голооссо захих гэсэн юм. Аз жаргал хайрын сэтгэлд шингэнэ, хайраас аз жаргал төрнө. Хүн болгон аз жаргалтай амьдрахыг хүсдэг. Хэн хүнгүй адилхан. Гэхдээ бид яавал аз жаргалтай болохоо мэддэггүй. Би ч сайн мэдэхгүй. Өөрийнхөө төлөө биш бусдын төлөө амьдарч, бусдыг хайрлаж чадвал аз жаргал бий болж эхэлнэ гэдгийг л би мэднэ. Шамдан сурч, ажиллаж олсноо бусдад зориулцгаая. Залуучууд аа, бусдадаа сэтгэл харамгүй тусалж, өглөгч өгөөмөр байхын телөө! Тэгэхийн тулд шамдан сурч, уйгагүй ажиллацгаагтун. , Маргааш бусдад өгч туслах чадвартай болохын тулд өнөөдөр бол та нарын сурч мэдэх, бэлтгэх үе чинь мөн.


НЭР ХУГАРАХААР... Хүний нандигнан хайрлаж явах ёстой зүйлсийн дотроос нэр төр хамгийн чухал. Амь насаа алдах нь тухайн хувь хүний л амьдрал дуусаж буй хэрэг, харин нэр хүндээ алдана гэдэг бол нийгмийн гишүүний хувьд мөхөж байгаа хэрэгх Мөнгө алдах нь харамсалтай хэдий ч алдаж болох зүйлийн нэг. Яагаад гэвэл дахиад олоод авчихаж бслох бөгөөд ер нь мөнгө зарагдах ёстой эд. Харин нэр төрөө хамаагүй гутааж болохгүй. Тэгвэл нийгмийн гишүүний хувьд үхэж? байгаа хэрэг. Нэр төрөө хүн амь шигээ хайрдах ёстойн учир үүнд оршино. Хүн болгон нэртэй. Нэр бол хүнийг төлөелөх төдийгүй, хүн өөрөө нэр. Бид хэн нэгэн хүний нэрийг сбнсмогц зүс царай, дуу хоолой, зан авир, нийгмийн байдал, намтар, давуу ба сул тал гэх мэтчилэн тэр хүний1бүх байдал санаанд ордог. Нэр бол тзр хүн өөрөө л гэсэн үг. Неро гэсэн нэрээр нь бид дарангуйлах засагт тэр хаа-, ныг бодож, Швайцер гэвэл африкийн ширэнгэд тэндэхйинхэнтэй хамт амьдарч байсан нэгэн санваартны ариун төрхийг санах болно. Нэр бол тийм нандин зүйл. Тийм учраас нэрэз гутаахгүй сайн хамгаалж явах хэрэгтэй. Нэрзэ гутаана гэдэг бол тэнэгээс, тэнэг хэрэг. Нэр хүндээ алдах нь нэрэз гутаахтай угтаа ижил. Нэр хүндээ хамгаалах нь нэрээ нандигнан хадгална гэсэн үг. Нэгэнт алдсан нэр, нэр хүндийг сэргэзх хэцүү гэдгийг ойлгох хэрэгтэй. Тэгвэл нэр төрөө яаж х-амгаалж, нэр бүтэн явах ямар арга зам байна вэ? Нэрэндээ тохирсон үйл ажиллагаагаар л хамгаална. Багш хүн багш шиг байж чадахгүй бол нэр хүндээ алдана. Оюутан, сурагч хун оюутан, сурагч ямар байх ёстой вэ түүндээ таарсан байдлаар биеэ авч явж чадахгүй бол аль хэдийн нэр хүндээ алдана. Эмч. эх эцэг, санваартан, шүтлэгтэн, үйлдвэрийн эзэн бүгд адил. Нэрэнд бас ямар нэг шинж төрх ямагт шингээстэй байдаг. Санваартан гэгдэхийн тулд тэр нэрэндзэ тохирсон өвөрмөд үнлдэл, горим журамтай байдаг. Туүнийгээ сахихгуй бол бид тэднийг муу хэлдэг. Багш, сурагч, үйлдвэрийн эзэд ч ялгаагүй. Гэтэл нэрээ дэндүү бодохгүй, гаргуунд нь хаячихдаг хүн байх юм. Эх, эдгийн нэр төрөө гутаасан хүмүүс ч гарч нэр төрөө уландаа гишгэсэн хуурамч багш, санваартнуудч олширч байна. Үйлдвэр, аж ахуй эрхлэгчид дотор ч мэдээж иэгж хэлэгдэх хүн бас байна. Тэд нэр хүндээ нийгмийн өмнө хүлээсэн үүрэг гэдгийг умартаж байна.


| . I

, ( 1 i

Багш олон ч багшийн багш байдаггүй гэдэг егөөдөл үнэв бол багш нар зааж сургах ажлаа нийгмдйн өмнө хүлээсэн үурэг мөн гэдгийг мартсанаас болсон хэрэг. Хүний амь насыг хариуцах эмч хүн өвчтнөөс эхлээд л эмчилгээний хөлс нэхвэл түүний мзргэжил зүгзэр нэг мэргэжил биш, нийгмийн өмнө хүлээсэн уүрэг гэдгийг ОЙЛГОХООС ЗаЙЛСХИЙСЭН' хзрэг. Үйлдвэрлэл явуулах нь мөннийгмийн уүрэг. Улс орныхоо хегжил, дэвшилд хувь нэ'мз^ оруулахын төлөө эдийн засгийн салбарт ажиллах үүрэг хүлээсэи хүкийг үйлдвэр, аж ахуй эрхлэгчид гэж би боддог. Минкй хувьд өөрөө идэх хоолтойгоо болох, гэр орныхныгоо арай илүү амьдралтай болгохын төлөө байсансан бол ажил хийхээ аль хэдийн больчихсон байж таараа. Үйлдвэрлэл эрхлзх хүсэлтэй залуусын дотор тийм хүн байвал тэр бодлооеоо даруй салах юм уу эсвэл анхнаасаа өер замаар явах кь дэзр. Би ажлаа больж жаахан амрах санаа байвч харамсалтай нь «Ким Ү Жүн» гэдг нэрнээс болоод тэгж болж өгөхгүй байна. «Ким Ү Жүн» гэсзн босгосон хөшөв маань нурчих вий гэж айх юм. ч Манай ДЭҮ.гийн зүгээе огт хийж болохгүй гэж би онцлон анхааруулдаг зүйлүүд бас бий. Нэгдүгээрт. зугаа цэнгэлийг дзврээсэн үйлчилгээ. Зугаацаж, ууж идэх үйлчилгээявуулбал хамгийн хялбар аргаар их мөнгө олно гэдгийг мэдэхгүйдээ тэгж байгаа юм биш. Нэр төрөө бодсондоо тэр. Хоёрдугаарт, давын өмнө шаардлагагүй өргөн хэрэглээний зүйлийг гадаадаас авах. Голдуу түүхий эд, үйлдвэрийн материал авдаг. Гадаадаас өргөн хэрэглээний бараа авахад. хүрвзл дотооддоо үйлдвэрлэдэггүй юм уу эсвэл орж ирсэн нөөцийг иь сайтар тогтоосны эцзст авдаг. Гуравдугаарт, жижиг, дунд үйлдвэрийн ажил руу хөндлөнгөөс нь дайрч орох. Жижиг дунд үйлдвэрий.ч хийх юмыг тэднээр хийлгэх нь зөв. Үйлдвэр аж ахуйн том пүүс компанид өөрийнх нь. хийх ажил тустаа бий. Бн ийнхүү гүйдзтгэх ажлын жагсаалт хүртэл тогтоож өгдгийн учир нЬ унэндээ «Ким Ү Жүн» юм уу «ДЭҮ» гэдэг нэрэнд байгаа юм. Би еөрийнхөө болон пүүсийнхээ нэрийг үнэнхуү нандигнан хайрладаг.


БАЯР ХҮРГЭ, ХҮРГЭ Би үйлдвэрлэл эрхэлж эхэлсэн үедээ их шагнуулсан, Шагнуулна гэдэг маань юу гэсэн үг вэ? Нийгмийн зүгээс үнэлсэн хэрэг. Шагнал гэдэг бас магтаал урамшуулал, үүрэг хариуцлага. Шагнуулах юм хийсэн учраас шагнуулсан гэдгээ батлахын тулд нэрээ бодож урьдынхаасаа илүү ажиллахаас өөр аргагуй болно. Би ч тэгсэн. Эхний үед авч байсан шагналууд, тэдгээрт шингзсэн нийгмийн үнэлгээг хөсөрдүүлж болохгүй учраас урьд урьдаасаа, улам ч их шогшсон. Тэгж байж ийм болсон. 'Би туршлагадаа тулгуурлан аль болох их шагнаж урадешуулах хэрэгтэй гэж үздэг хүн. Шагнал олон тусмаа сайн. Манайхан ер нь алга таших, баяр хүргэх, шагнахдаа ихээхэн хойрго юм шиг санагддаг. Жишээ нь намайг Америк юм уу Европт очиж лекц уншихад голдуу босож алга ташина, баяр хүргэж гар барина, ер нь сүйд болдог. Заримдаа үг хэлж байхад баяр хүргэж гар барих тохиолдол ч гардаг бмсан. Заримдаа зурвас ч ирнэ. Гэтэл яг тэр лекцийг өөрийнхөндөө уншихад ямар ч ‘нөлөө ажиглагдахгүй үе олод байдаг. Гадаадынханд болохоор л миний лекц Линкин Гецбургнйн үг шиг сэтгэлийг нь хөдөлгөж босож алга ташиж, гар барив гэж дээ. Миний бодоход бусдад баяр хүргэн урамшуулдаг, алга тададаг зуршил тэдгээр орны нийгэмд өргөн дэлгэрсэн бол манайд тийм биш юм шиг байдаг. Хүн ер нь ялихгүй ч юмаар шагнуулсан сэтгэл нь сэргэж амны • уншлагын төдий магтаалд ч баярладаг номтой. Тэгээд өөрийгөө үнэлүүлсэндээ болж түүнийгээ хөсөрдүүлж чадахгүй учир улам сайн ажиллаиа. Шийтгзснээр гаргасан алдаанаас нь гандаае бусдыг засаж чадахгүй. Харин шагнаснаараа бид хүний бүх амьдралыг ч өөрчилж чадна. Тийм учир хүмүүжлийн үр нөлеөг дээшлүүлэхийн тулд ч их шагнах хэрэгтэй гэж боддог. Учир нь нэр төрийн үнз цэнчйн чухлыг шагнал урамшууллаар дамжуулж 'ойлгуулах шаардлагат^й байдаг. Нийгэм өөрийг нь үнэлж байгаагаар бахархан нэрээ бодоход хүргэснээр урьдынхаас улам илүү үнэнч шударга ажиллуулж болдо! гэдэгт би итгэдэг. Хэрйээ баталгаа нь хаа байна гэж асуух хүн варах юм бол би өөрөө гэж хэнэг ч үгүй хариулах болно.


Хэнд ч гэсэн нийгмийн дунд эзлэх өөрийн гэсэн байр суурь бий. Зөвхөн хүнд ч биш, энэ хорвоод оршиж буй юм бүхэн өөрийн эзлэх байртай. Тэр байх ёстой байрандаа бай| маажнн ч эмх замбараатай, амар тайван байна. Эс тэгвээс ! хорвоогийн юмс ээдрээ будлиантай, муухай болно. Иүд хамрынбайранд байя гэж бо^даод үз. Чих амны, ам нүдний байJ ранд байвал ямар вэ? Эйэ^бол хэвийн бйш. Нүд нүднийхээ, 1 хамар хамрынхаа байранд л байх ёстой. энэ бол хэвийнзүйл. 1 Тэгж байж зохиолдоно. Байх ёстой газраа байж баймааж нь горим журамтай, тогтвортой байна. L Хоол бол бидний амьдралд зайлшгуй байх зуйл. Бид хоол идэж байж л амьдарна. Хоолгүй амьдардаг хүн г'эж үгүй. Гэвч, хоол аягандаа байвал л хоол. Хэрвээ хоол аяганд биш, дазар уначихсан байвал хэн түунийг хоолгэж идэх вэ. Аль хэдинн хоол биш, хаягдал болно. Хоол аягандаа байж, хүн түунийг идэж хүч тамир авна, газар уначихсан бол хогийн саванд л хийчихнэ, Тийм учраас юм өөрийнхвө байранд л байх хэрзгтэй; Байх ёстой газраа байдаггүйд л асуудал байгаа юм, байраа эзэлж чадахгүйгээс байнга асуудал үүсдэг. Оюутан сурагч, эх эцэг, эхнэр, хөдөлмөрчид, уйлдвзрлэл эрхлэгчид байраа эзэлж чадахгүй бол нийгэмд асуудал үүснэ. Ноднин манай ДЭҮ шинэ жилээр «Шинэ ондоо нөхөр ; нь нөхөр, эхнэр нь эхнэр, настан нь настан, залуу нь залуугийн хувьд байх газраа байх ёстой учир ажиллаж, сурч, : зааж, олж, зарж байгаа, ерөесөө өнөөдөр амьдарч байгаа , хэн бүхнийг байх ёстой байранд нь байлгая. Байх ёстой I газраа өөрийн байр гэдгийг ойлгодог болохоороо хорвоогийн I түмэн бодис байх газраа байна. Бид ч гэсэн вөрийнхөө бай*, ранд байж оршин тогтнож байгаагаа ойлгож, бахархаждэд( хийд нзртэй төртэй, буйртай солонгос хүн болъе» гэсэн сурталчилгаа/ өргөн хинсэн. Үнэхээр оюутан сурагч, хөдөлмөрчин хун цэрэг бугд өөрийнхөө байранд байх зөв бөгөөд тэгж байж нийгэм тогтвортой урагшлан хөгжиж чадна гэсэн итгэл энэ мэндЧиЛгээнд ШЙНГЭСЗН юм. Хөдөлмөрчин хүний байх ёстой байр эзэнгүйдэж болохгүй бегөөд өөр хүп түүнийг нь эзэгнэж ч ,болохгүй. Оюутан сурагч,, цэрэг, чх эцэг, эхнэр хэн нь ч мөн тийм. Байх ёстой байранд эзэи бий. Эзэн нь тэрхүу байраидаа , байх ёстой. Гэвч эзэн нь биш завсрын хүн түүнийгнь голдуу эзэлчихсэн байдал ажиглагддаг. Байр болгоны дааиа тодөрхой үүрэг, чадвар байх жамтай атал түүнийг харпу-


тамирчии гээ биелүүлэл ёетой. c-iun. Шугамын гадна байх --лПиъё w.m|< л »too хаяад оногчнйн байранд ирчнх-' " Хамгаалагч нь гаднах шугаманд гараад ирж гэж боды", Тийм баг тоглож чадах уу? Бейсболнйн байрны алийг нь муу, алийг нь сайн, ал II iir нь чухал, алпйг нь чухал биш гэх вэ дээ? Байрандаа эочн болсон тамирчинд тэр байр еайн, тэгж чадаагүйд иь тзр байр муу байж таараа. Тамирчид -“= түүнд ньтохирсон ажил, албан тушаал өгдөг' Ж иоийн а ж и п Т 1 !а м и Рчид нийлж‘ ииилж ^* баг болдог болохоор нэг ньМөч байра» ба -------------------------------- ------ Лj _ , " .■ /хириин •; . ‘ ...... ажилт-^хамгаалах — -— ч/хам гаалах кь в.ь зөвхөн оовлст түүнии ш " " '1 хувиин асуудал биш. ----- • наас тасгиин дарга, орлогчоос дарга болж шат алгассан жиги*н амжилт тамирчин бүр өөрийнхөө байранд үүргээ хур -----------------д ы^ м a u w i ш a i. a«/u I ГИЙН 2 М Ж И Л Т Т й М И р Ч И Н О ү р П ТС»ГЛ ДЭҮ— ГТ --Г МЙи vun I ТТ rvrr^^r, -т _ _____ /ss.il* Л сайн гүйцэтгэв Г гэдгээс II ___и с шээ гийн хувьд элбэг тохиолддог нь _____ чадах ажилд нь-£1 33psr шалтгаалдаг чадалтай хүнийг тавих миний бодлоготой холбоотой. Ин-fJ рП1 нь „нэ ^үн ямар ч байранд байсан түүнийхээ ү| ҮР гээд ирэхээр пүүст ззрэг орсон нэг нь орлогч болчихо.од*УлуНг дүнг °"аогах гаргах хэрэгтэй. хэрэгтэй, Бейсболийн Бейсболийн тамирчид тамирчид байрандаг иаирандпа байхад нөгөө нь аль хэдийн удирдах гол албанд дэвшчихсэн НОГДСОН үүргээ uсайн амжилтанд n n биелүүлбэл тэр баг --- --------r , хүрдLJ . байх тохиолдол ч гардаг. ЛППЙ1ТVQO ^отлпигит ГЫЧ Т ТЧТ-ШИГ ёсоор ёг.ООП IIЬ гийн адил хүн бүр А өөрийнхөө байрны Л үнэ цэнийг нь Чадах ажилд нь тавихаас нлүү сайи боловсон хүчний хамгаалдаг тийм нийгэм сайхан нийгэм. Бид өөрийхөө байбодлого гэж хаа байх вэ? Хэдхэн жилийн өмнө хүртзл би ранд зайлшгүй байх ёстой, байхгүй бол болохгүй тийм хүп боловсон хучний асуудлыг еөрөө гардан хариуцаж байсан. болох ёстой. Байсан байгаагүй нь адил, байхгүй нь ч дэзр, Харин одоо манай салбар пүүсийн захирлууд боловсон хүч- байж болохгүй хүн болчихож болохгүй. ний талаар миний баримталдаг зарчмын дагуу өөрсдөөшууд Байхгүй байж болохгүй хүн гэж ямар хүн байх вэ? Байхариуцдаг болов. «Эргэдэг сандал дээр еуудаг ыь тустаа байдаг юм уу, рандаа оноогдсоноо зохих ёсоор биелүүлдэг хүн л «байхгүп Суугаад авбал л боллоо...» гэж нийтийн нэгэн дуунд дуул- байж болохгүй» ,хүн. Үүний эсрэг суугаа суудалдаа өгөгдсеп дагсан. Үнэндээ тийм биш. Аль суудал еөрийн туетай эзэн- ажлаа зохих ёсоор нь хийдэггүй хун бол «байж бодохгүй» хүн. тэй. Эзэн нь суудалдаа суух ёстой. Тэр суудалд тохирсон Сурагчийн ширээнд суусан сурагч хичзэлдээ шамдах хэрэгхүн л суух хэрэгтэй. Тэгээд хариуцсай ажлаа хийх хэрэгтэй. тэй. Тэгснээрзэ заавал байх ёстой хүк болж чадна. Багшийн Ингэвэл хэвийн. Харин эс зохих завсрын хүн суудал эзэл- ширээкд суусан хүн зааж буй зүйлдээ л үнэн сэтгэлээсэз чихээд урьдахаа хийхгүй юм уу, хийх ажлаа сайн хийхгүй бүх хүчээ зориулах ёстой, Тэгснээрээ байхгүй бол болохгүй хүн болно. Ажил хийдэг хүн ажилдаа, гэр ахуйгаа хариуцбол тун дэмий юм болно. сан нь түүндээ бүхнээ зсрнулах хэрэгтэй. Тохирсон хүн зоХүн болгонд өөрийн нь эзлэх байр суурь бпй. Өөрийн хих байрандаа байгаа нийгэм л хэвийн, амар төвшин байна. эзлзх байр сууриа эзлэх хун нь ззэлж байвал тийм нийгэм ■Суудлаа буруу эзэлснээс л ямагт асуудал гардаг. эрүүл саруул, тогтвортой байна Бид өөрийнхөө байрыг хоосон орхичихоод магад чүгүй Мөн хүмүүс эзлэх байр сууриндаа тохирох ажил хийх I ёстой. Суудал болгон еөрийн тусгай эзэнтэй бандгийн адил 1 үл зохих завсрыи суудалд сууж байгаа вм биш биз? Байсуудал бүрийн үүрэг, үйл ажиллагаа өөр өөр. Ямар суудалд раа эзлэхгүй хоосон орхичихвол тэр хэмжээгээр нийгэмд суух нь чухал. Тэхдээ хамгийн гол нь суугууштай суудалд хоосон зай гарна. Минкй тэр хоосон зайг иадаас өөр хэн ч нөхөхгүй. Би тэнд очиж суухгүй бол хэн ч намайг орлохгүй. сУУгУУштай хүн сууж уу гэдэгт л байна. Сайн муу суудал Яагаад гэвэл бусад хүмүүс дор бүрнээ суудалтай, эзнээхүгэж тустаа байдаггүй. Өөртөө тохирсон суудалд суувал сайн лээсэн тэр суудал яг минийх учраас тэр. суудал, тохироогүй суудалд суувал тэр чинь муу суудал. Бейсбол тоглогчдыг харвал зогсох байр, гүйцэтгэх үүргээ сайн биелүүлэх нь хичнээн чухал болохыг амархан өйлгож болно. Экд тамирчин бүр өөрийн байртай. Бөмбэг шидэгч, дохигч, шугамын дотор, гадар байрлагч гэж бий. Тэр болгоны үүрэг өөр. Тэд өөрийн байрандаа л эзэн болж.үүр10« < ' цах чадваргүй хүн уг байрыг эзэгнэчихвэл юу болохсон билээ? Багшлах чадваргүй хүн багшилна гэж бодоодүзье. Түү!.-г:С сурагчид юз’ сурах вэ? Хзлтсийн дарга?, пүүсийн захирал хийх чадваргүй хүн дарга?, захирлын суудлыг эзэлжээ гэж бодъё. Тэр пүүс зохих ёсоор ажиллах уу? Сохор, сохрыгоо хөтөлдөггүй. Тэгвэл хоёулаа пүхэнд унана. Боловоон хүчний бодлого гэдэг бол нэг их тусгай юм биш. Тохирсон ажпл, суудалд нь тавих нь чухал. ДЭҮ энэ талаар тууштай байр суурь баримталдаг. Чадалтай хунд ' - ' - г

•-}


Эдыйн шуналтай хүний амьдралд баяр хөөр байдаггүйн учрыг тайлахад амархан. Учир нь эдийн шунал ханахыг мэддэггүй, өөрөөр хэлбэл «харьцангуй ядуурал» юм. Жишзэ Бид год төлев «тэр амьдрал , сайтай, тзр дорой нь нэг хүн чармайн зүтгэж байж олон жил мөрөөдөж явсан амьдралтай» гэж ярьцгаадаг, Юуг нь үндэслэн тэгж үнэл- байшингаа худалдаж авч гзж бодъё. Байшинтай болохын' дэг хэрэг вз? Ер нь «амьдрал сайтай» гэдэг нь яаж амьд* өмнөх үеэсээ их л баян хүн болж таараа. Гэвч тэр байшинрахыг хэЛдэг юм бэ? Би буруу бодоогүй бол хүмүүсийн амьд- гаас нь том, сайхан байшйн тоо томшгүй байгааг хараад рал сайн, мууг-ийн шалгуур нь хөрөнгийн хэмжээ биш байгаа эдкйн шунал нь дахин хөдөлнө. Сэтгэл нь ханахгүй. Баярдаа. Жишээ нь, хзн кэг нь «тэр амьдрал сайтай юу» гэж лах ч учиргүй. Эртний грецийн домогт идээд идээд цадахасууж гзж бодъё. Тзгэхэд «Хн, тэр чинь хэмжээгүй баян»7 гүй байсаар сүүлд нь өерй-й^хөө арьсыг хуулж идээд үхсэн гэх юм уу эсвэл «Үгүй ээ, хувхай хоосон» гэж хариулах байх. 7 нэтнйй тухай гардаг шиг шунал бол эцэс төгсгөлгүй. Тийм хүн яаж баяр хөөртэй байх вэ дээ? Эцэс төгсгөл» Амьдрал сайтай юу гэж асуухад баян, хоосон гэж хариулж ,/ байгаагаас үзэхэд уг асуулт шууд л баян, ядуу гэсэн хоёр гүй шуналаар дүүрч, сэтгэл ‘ханах, баярлах хөөрөхийг мэойлголтыг хамтатган илтгэж буй нь үүнээс мэдэгдэж байна. Т дэхгүй тийм амьдрал сайхан гэж үү дээ? Амьдралын зорилго бол их юмтай болоход биш гэдэгт Хөрөнгийн их, багыг амьдрал сайи, муугийн шалгуур болбп итгэдэг. Хөрөнгө бол бахархах зүйл биш, Зд юм ихээрээ годогт би харамсдаг. Мэдээж хүн сайхан амьдрах хэрэгтэй. Гзвч хөрөнгө их гайхуулна гздэг тэнэг хэрэг. Өөр гайхуулах юмтайсан бол хураах нь сайхан амьдрах гарцаагүй зам биш. 'Гэр нь чи- юунд мөнгө, хөрөнгөерөө гайхуулах вэ дээ. Хэрвээ гайхуулдаг юмаа гэхэд тоогоор нь биш, чанараар нь гайхуулдаг иээлэг амьдрах зам байж болох авч сайхан амьдрах зам байгаа даа. Хэр зэрэг юмтай Даа биш, хэр зэрэг сайй хэрэгбиш. Яагаад? Үүнд хариуЛахад амархан, Сайхан амьдарна лэж байна вэ?, байгаа юмаа ямар юманд яаж зев зарцуулж гэдэг бол тооны ойлголт биш, чанарын ойлголт бөгөөд хөбайна вэ? гэдгийг пь сонирхох хзрэгтэй юм. рөнгө гол нь биш, сэтгэл ханамжтай байх нь.гол учраас тэгж үзэж болно. Мен емчлөх биш, эзэмдэх асуудал учраас Хэмжээгүй их хөрөнгөтэй байлаа ч бусдын төлөө сохор тэр; i1 зоос ч зарцуулдаггүй бол түүнийг баян ‘хүн гэх аргагүй. Өмчийг зорилгоо болгон үйлвэрлэл явуулдаг бизнесмен Түүнэзс ядуу хэрнээ бусдын төлөө байгаагаа харамгүй. зобайдаг. Тэдний зорилг.о бол өмч хөренгө хураахаас өөр юу риулдаг хүнийг бол харин ч тэр хзрээрээ баяк гзх нь зөв. ч бкш. Харин эзэмдэх зорилгоор үйлдвэрлэл эрхэлдэг бизбйян юмуу, үгүй юу гэдгийг хэр зэрэг хөрөнгө хурааснаар несыен байдаг. Ганц боддог иь өмч учраас үргэлжид учраа нь биш, байгаагаа бусдын төлөө хэр зэрэг зориулдаг гэдолж ядан явдаг бизнесмен байхад эзэмдэхийн баяр бахдагзэр нь авч үзэх хэрэгтэй. Бүр даашилбал бид өөрсөддөе лыг амсаж еөдрөг явдаг бпзнесмен ч байдаг. Аль нь дээр байгаа хөрөнго, мөнгийг өөрийнхөө өмч гэж үзэж болохгүй. By? Мэдээж үйлдвзрлэл бол ашгийг гол зорилгоо болгодгийг ■ Тэгэх л юм бол шунал хөдөлж, тэр шунал нь ямар ч аргаар үгүйсгэх аргагүй. Гэхдээ зөвхөн тзр нь үйлдвзр оршин тогт- | хамаагүй баяжих гэсэн нүгэлт сэтгэл рүү хетөлж тэр нь улНОХ үндэс болдог ГЭДЭГ бодол бас буруу. к.аар шударга бус үйлдэлд түлхэнэ. Ийнхүү емчлөх, эсвэл эзэмдэх зорилготой бизнесменүүд f Христосык аомлолд «сахиулын ухамсар» гэсэн үг байбайдгийн адил өмч херөнгө зоорилон хураахын төлөө амь- [ даг. Эиэ нь би хөрөнгөө өмчлөгч нь бищ, зүгээр л сахиул дардаг хүн ч байдаг. бас эзэмдэхийи төлөө явдаг хүн ч байНЬ, миний херонгө бол намайг энэ хорвоод амьд явах хугадаг. Энэ хоёр хүний аль нь сайн амьдардаг бол? Үүнийхачаанд л түр .зуур надад олдсон төдкй зүйл, тиймээс амьд риулт нь аль биэнесмен нь сайн бэ гэсэн өмнөх асуултын явахдаа түүнвйгзэ сайн эзэмшиж зөв зарцуудах үүрэг хахарпулттай нягт холбоотой. j риуцлага надад ногдсон юм гзсэн ухамсар юм. «Сахиулын Нзг кжыг би тов тодорхой хэлж чадна. Юу гэвэл өм- i эиз ухсмсар» йадад таалагддаг. чийн хойноос улайрч явдаг хүмүүс ерөнхийдеө амьдралдаа Хүн бол хязгаартай амьтаи. Бнд үхсэн ч хорвоо мөнх сэтгэл дундуур байдаг. Өмчийн шунал ялангуяа, юмгай бегөөд үүрдийн юм шиг хайрлаж байсан.эд юмыг маань байх гэсэн шуналд хязгаар байдаггүйгзэс тэгдзг. Бараг бүх өбр хүн ззэмших болно. Менхийн байгалийн өмнө насны юмтай хэрнэз хүний ганц юмыг салгах гэдэг бол эдийн нүхэмжээтэй хүн даруу байх хэрэгтэй. гэлт шунал ПО П1 ӨМЧЛӨХ ҮҮ, ЭЗЭМДЭХ ҮҮ?


Хөрөнгө гэдэг бол зарим утгаараа зовлонгийн эхлэл. Буддын номлолд нөлөенөөс ангижрах, емчгүй байхыг онц.лон тзмдэглэдгчйн учир ийм буюу. Би хэлдээ томоохон үйлдвэр худалдааны группийн эзэн болозч өмчийн талаар онц сокирхдоггүй. Бизнесменүүдийг -өмч хөрөагийн хойноос шунасандаа үйлдвэрлэл эрхэлдэг гзж боддог хүмүүс томоохон ажил ернүүлээд 1041 уу, их гарын хэмжээгззр хөдөлсний дүнд буй болсон эзэмдэхийн баяр баясгаланг огт ойлгохгүй. Хоногийн 24 цагтай уралдан харайлгаж, зовж зүдэрч яваагийн эцсийн үр дүн хөрөнгөө бага зэрэг арвижуулахаас хэтрэхгүй бол над шиг азгүй хүн байхгүй байх. Миний ажил, зүтгэлийн үнэ бол хэдхэн улаан мөнге биш ээ* Тэгэхийн тулд бусад хүмүүс шиг аятайхан амарч ч чадахгүй, ажлын хррдлого; авсан юм шиг гүйж харайж яваа ч юм биш ээ. Нээрээ шүү. Бусад хүн амсаж чаддаггүй тййм баяр баясгаланг би амсаж яваа хүн. Тэр маань «эзэмдэх ухамсар». Үйлдвэрлэл явуулах явцад надад төрдөг эзэмдэхийн баяр нь хөрөнгөө арвижуулах төдийтэй харьцуулах эд биш. Хүн болгон бүтэхгүй хэмээн толгойгоо сэгсэрдэг тэр ажил руу зориглон орж бүтээх юм уу, гадаадын зах зээл дээр бусад орны бараатай өрсөлдөн ялах үед тэрдөг эзэмдэхийн баяр хөер иамайг улам шамдуулан ажиллуулж, амьдралын утга учрыг улам сайн мэдрүүлзх 'жинхэнэ зх ундарга нь болдог. Тэр болгоныг яаж хзлж барах билээ дээ. Би хожмын өдөр «Мөнгө их олсон хүн» гэдэг үнэлэлт авахыг хүсэхгүй. Тийм үнэлэлт миний хувьд магтаал бус, доромжлол болно. Магтах юм олдохгүй болоод тэр гэжүү? Харин би «эзэмдэгч» гэсэн үнэлэлт авахыг хүсэж байна. Хөрөнгөнд хэмжээ байдаг боловч эзэмдэхэд хязгааргүй гэдэгт итгэдэг болохоороо тэр.

БҮТЭЭЛЧ ЦӨӨНХИЙН ХҮЧ Өнөөгнйн Америкийг «уиаж байгаа аварга хүн» гэцгээдэг. Ёс төр нь газарт унаж, ажилч хичээнгүй, ариун шуарга байхыг номлож байсан уламжлалт пуританизмын үзэл нь ч гандаж эхлээд удаж байна. Хүчирхийлэл, гэмт хэрэг, хар тамхн дэлгэрч хүнлэг чанар нь эвдзрч залуус нь зугаа цэнгэл хөөж хайран цагаа үрж байна. Гэвч тийнхүү уруудан доройтохын балчигт живж байхад нзг хэсэг нь шөнөжин ном уншиж, судалж гэрэлт ирээ-

^ § ' ч

,


| 1 | !

I ;

i j ’ ^ I

дүйн төлөө, өнөөгийнхөө хөгжил, дэвшлийг хөөс шиг замхраачихгүйн телөө хөлсөө урсгаж яваа хүмүүс бас бий. Нийт хүн атмтай нь харьцуулахад тун бага байж мэдэх боловч тэр цөөхөн сэргэлэн толгой үй түмэн америкчууд, асар том америкийн нийгмийг хетөлж явна гэдгийг бодох хэрэгтэй. Тоонд шүтэн хууртаж болохгүй. Too бол зөвхөн хэмжээний илэрхийлэл болохоос биш чанарын ялгааг й л т г э ж чадахгуй. Жишээ нь, 100 гахар дзг хүн хоёрын үнэ цэнийг зүйрлэхийн аргагүй боловч тооньТ харьцаагаар бол 100:1 гээд л илэрхийлчихнэ. Энэ бол тооны хязгаарлагдмал тал нь бөгеөд тооны хойноос хевелзөөд байж болохгүйн шалтгаан ч үүнд байгаа юм. Too гол нь биш. Тоинбигийн хэлснээс одоо иш татаад үзье. Тэрээр хөгжил, дэвшлийн зам өөд түүхийн хүрдийг 'залж яваа хүмүүсийг «бүтээлч цөөнх» гэжзэ. Түүнийхзэр бол соёл иргэншлиин хөгжил бол санаачлах ба хариуцах тэмцлийн үр дүн бөгөөд нэг нь санаачлахад нөгөэ нь амжилттай хариуцаж бүтэзлч дөөнх нь соёл иргэншлээ хөгжүүлдэг гэнэ. Тэр цөенх хэсгийг нийгмийн нийт гишүүдтэй харьцуулбал тун бага. Гэвч тэдний нөлөөлөх хүч нь бүтээлч цөөнх нь болсон тэр тоонд нь огтхон ч байгаа юм биш, бүтээлч чанараас нь гарч байгаа юм. Хэдийгээр цөөнх нь боловч тэд бүтээлч авьяасаа, ашиглан бүтээлч биш олныгоо түүхэн хөгжилд өөрсөдтэйгээхамт татан оруулдаг. Тэгэх нь тэдний онц эрх төдийгүй ногдсон үүрэг нь ажээ. Бүтээлч цөөнх хэсэг өөрсдийнхөө үүргийг биелүүлж чадахгүй бол тэр нийгэм, түүх хөгжих аргагүй. Тэд бүтээлч бус олонхыг өөрчилж түүхийг урагшлуулах ёстой. Эс тэгвээс тэр нийгмийн соёл иргэншил зогсоно. Бүтээлч цөөнх хэсэг өөрт заяагдсан чадвараа алдвал тэдний багтаж буй нийгэм, соёл ргэншил мөхлийн зүг эргэнэ. Мөн бүтээлч чадвараа түүх, соёл иргэшлийн тусын тулд зориулахгүй өөрсөддөө сэтгэл нь ханантайвширч «ноёрхогч цөөнх» болж хувирваас тэр нийгэм я.ахын аргагүй мөхөх зам руугаа орно. Удирдах давхаргынхан зугаа цэнгэл хөөцөлдөн амарлингуй байдалд автвал бүтээлч тэмүүлэл, оролдлого хандлага нь арилна. Тэгээд мөхөх үйл явц эхэлнэ. Тоинбигийн ажиглалт өнөөгийн бидэнд багагүй зүйлийг бодогдуулж байна. ч, Нийгэм, түүх сэргэн мандах, мөхөх нь бүтээлч цөөнхийн хариуцлага мөн. Удирдагч нь хариуцлагаа үнэнхүү ухамсарлаж түүх, нийгмийнхээ өмнө төвшин нуруутай байж.амв


биеэ үл огоорон зүтгэвэл тэр нийгэм хэрхэвч ухран доройтохгүй. Пүүс ч, улс орон ч адил. Өсөж хөгжих нийгэмд бүтээлч, хариуцлагатай хүмүүс их шаардагддаг. Хүн бүтээлч байх хэрэгтэй. Нийгэм, түүхийн хүрдийг хөгжил дэвшил, аз жаргал өөд залж чадах бүтээлч ажилтан болох хэрэгтэй. Бүтээлч цөөнх хэсэг яах ёстой вэ?, бүтээлч болохын тулд бид хэрхэх ёстой вэ? Бүтээлч хүн оппортунист юм уу, ажиглагчийн байр суурьтай байж таарах- 3 гүй. Хүлцэнгүйн үзэлд автаж бүр ч болохгүй. Гон бке, гозон толгойноос өөр юм бодохыг мэддэггүй жол эр бүтээлч цөөнхөд бас багтах эрхгүй. Наанадаж улс, үндзстнийхээ түүхийг, цаанадаж хүн төрөлхтдий түүхийн өмнө юу хийж, яаж хувь нэмэр оруулах вэ гэдгээ нарийн тооцоолж чадах өргөн хараатай байх ёстой. Израильчууд Египетээс гарч 40 жил эзэнгүй тал нутгаар тэнүүчидснийг мэддэ биз дээ? Бурхнаас заяасан нутаг нь Канан байсан боловч тэнд өөр хүмүүс амьдарч байжээ. Тэгэхээр нь эзгүй талд хуарагнаж, хэдэн туршуул Канан руу илгээсэн аж. Тэд очоод тэндэхийн болон хүмүүсийн байр байдлыг нь ажиглаж буцаж ирээд арав нь «Тэр нутгийг бид эзэлнэгэдэг бүтэхгүи нь. Тэидэхийнхэн биднээс хавьгүй бадриу том, дайз нь бат бэх юм. Тулалдаж дийлнэ гзж бодохын ч хэрэггүй. Бид тэдний дэргэд царцаа л гэсзн үг» гээд толгой сэгсэрчээ. Үлдсэн хоёрнь арвынхаа саналыг эсэргүүцэн «Бид эзэлж чадна. Айх хэрэггүй. Тэд чинь зүгээр будаа, Тэр нутагчинь бурхан бидэнд өгнө гэж'хайрласан газар» гэжээ. Тооны талаас нь аваад үзвэл хоёр хүний санал үиэдээр чамлалтай, ойшоохгүй байж болохоор байв. Олонхийн саналаар шийдсэн бол тэд Кананыг эзлэх бодлоосоо татгалзах байсан байх. Гэвч тэр хоёрын саналыг дагаж эцсийн эцэст Кананыг эзэлж авчээ. Түүх бол заавал олонхийн саналаар шийдзгддэг зүйл биш. Изриальчууд Кананыг эзэлсзн жишээ тооны олон, цөөнөес болдоггүй гздгийг бидэнд сайтар ойлгуулж байна. Бурхны номд тэдний нэрийг Ехосүва, Каллеб хэмээн нэрийджээ. Тэд «бүтээлч дөөнх» юм. Тэр хоёрын бүтээлч санаа изриалчуудыг Канан гэдэг жаргалтай-сайхан нутаг руу аваачжээ. Бүтззлч цөөнх хзсэг өөдрөг байдаг. Тэд тэсэхэд бэрх укалтын үед' ч ’ өөдрөг үзлийн бамбарыг унтраалгүй өргөн барьж явдаг улс. Бүтзэлч цөенх түүхийн дэвшилд итгэдэг, Түүхийн хүрд тийм л бүтээлч цөөнхийн ачаар хөгжлөө түргэтгэдэг.. Бүт.зэлч сэтгэлгээ, дайчин давшингуй байх хандлага одоо манай нийгэмд үнэхээр хурцаар шаардагдаж байна. 1Н


■Улс эх орон, үндэстэн, хүн төрөлхтөн, түүхийн өмнө хариуцлага хүлээсэн бүтээлч дөөхийнхөө эгнээнд та бүхнийг хүчин хавсрах хэрэгтэй гэхээс өөр захих юм алга.

ЭНЭ ДАЙТАЙ БОЛ БОЛЛОО ГЭЖ ҮҮ?

й Г ft J I'

I

| ! , Т :

Залуу насны үнэ цэч/^дайчин давшингуй, үл шантрах чанартаа байдаг. Залуус бол яыагт шинэ юм руу махран орж бүтэшгүй зүйл ч бай үзээд алдах оргилуун сэтгэлтэй улс. Тийм сэтгэл зориг залуу насыг ба-талгаажуулж өгдөг. Залуу хүн хохирохоосоо хулчийдаггүй. Тэгэхээсээ айх юм уу байгаа байдалдаа сэтгзл тайвшран бахь байдгаараа байх гэдэг тийм хүнд залуу хүн байх эрх байхгүй. Насандаа гол нь биш, залуу хүн шиг амьдарч чадаж байвал нас нь хамаагүй, залуу л хүн. Хорвоогийн үл таних амьдрал руу сөрөн орж үзэж тарахад сэтгэл зүрхээрээ бэлэн хүнийг бол насыг нь харгалзахгүйгээр залуу хүн гэж үзэх ёстой. Харин аливаа зүйлээс зүрхшээн бэмбэгнэгч, оргилуун эрч хүч нь шалдаа буугч хүн бол нас нь ямар ч байлаа залуу хүн гэх арга байхгүй. Тийм хүн наснаасаа хавьгүй хөгшин харагддаг. Залуу бол ирээдүйг цогцлон бүтээгчид. Түүнийхээ тө-. лөө сөрөн тэмцэгчид. Тэд эргэж харах газаргүй учир зөвхвн урагшаа хардаг, буух газар байхгүй учир дээшээ хар-. даг, алдах юмгүй учир сэтгэл түгших хэрэг байдаггүй. За-. луу болохоороо ямагт аюулыг сөрдөг. Залуу болохоороо ямагт эрч хүчтэй“байдаг. Тэд амарлингуй байдал, байгаа байдлаа хэвээр нь хадгалахыг хүсдэггүй. Амар жимэр байхын тулд аз туршихаас болгоомжилж, бахь байдагтаа зууралдаж аливааг сөрөд сэдэх дургүй бол «нас нь хамаагүй» түүнйиг хөгшин хүн гзхэд алдаа болохгүй. Шинййг эрэлхийлж эзэмдэх учиртай ирэздүй хойчоо бодохын оронд алдаж, бүтэлгүйтэх вий хэмээн урьдаас болгоомжлои биеэ оторлох нь залуу хүний чанар огтхон ч биш. Биеийн амрыг харж, амар жимэр амьдралаа хэвээр нь хадгалсандаа сэтгэл ханах нь сүйрч мөхөхийн цондон гэдгийг ойлгох хэрэгтэй. Хувь хүн, хамт олон аль нь ч бай гол төлөв анхандаа юмыг бүтээх дайчлан давшингуй, үзээд алдах хүсэл тэмүүллээр дүүрэн байдаг. Хохирохоос хулчийдаггүй, эрч хүч нь бялхаж байдаг. Баруун тийш үл мэдэг замд гарсан амери-


кийн анхдагчдыг бодоод үзэгтүн. Аюултай агаад хэн ч амжилтын баталгаа өгч үл чадах алс холын харанхуй бартаат замд гарах үед тэдний сэтгэлийг юу бадраасан хэрэг вэ? Ердеө л залуу нас, хэн ч саатуулж үл чадах эрэмгий бадрангуй сэтгэл л тийнхүү бадрааж өгөө. Тэр үед Америк залуу байжээ. Байгаа байдалдаа сэтгэл нь ханасан, өнөө маргаашаа өнгөрөөсөн, зугаа цэнгэлд умбаж боллоо бүтлээ гэж боддог өнөөгийн Америкаас шал өөр байжээ. Ажилд шинээр орсон залуу хүн хүсэл тэмүүлэлдээ хөтлөгдөн гал усыг үл ажран ажилдаа махран зүтгэдэг. Өөр юу ч үгүй ганцхан залуу насаараа гэрэлт ирээдүйгээ бүтээх учиртай. Тэгэхийн тулд үргэлж суралцаж, сэдэж, өөрийгөөө хөгжуүлэхэд бүх оюун ухаанаа зарах ёстой. Түүнийхээ үр дүнд ахиж дэвшин, зэгсэн хөрөнгөтэй ч болно. Тэрхүү ахиж дэвшсэн байдал, хөрөнгө чинээ нь залуу халуун насных нь үр өгөөж болно, Гэтэл тийм эрч хүчтэй байсан хүн дарга болчихоороо хөдлөхөө больчихдогийг би олон харсан. Үргэлжлүүлэн суралцахгүй, юманд махран зүтгэхгүй, өөрийгөө боловсруулахад анхаарахаа больчиядог. Олж авсан 'албан тушаал, хурааж хуримтлуулсан хөрөнгө зоорь мэтээ алдчих вий гэсэн болгоох үзэлд автчихдаг. Хэр тааруухан ажилласан болоод бусдын нүд хариулж тэгс ингэсхийгээд өнгөрөөнө. «ОДоо ч болоо», «Энэ дайтай бол боллоо» гэж ярина. Байгаа байдалдаа сэтгэл нь ханаж тайвшрах чухам тэр мөчид өөрөө уруудан доройтож мөхөж байна гэдгээ мэддэгтүй. Харамсалтай хэрэг. «Энэ дайтай бол боллоо» гэж тайвшрах цаг мөч гэж бидэнд байдаггүй. Зорьсондоо хүрлээ гээд сэтгэл ханах мөч хамгийн аюултай. Хэрэв зорьсондоо хүрсэн бол дараачийнхаа илүү өөр шинэ зорилт дэвшүүлэх хэрэгтэй. Зорилт нь ямагт «хараахан хүрээгүй» өндөрт байх ёстой. Та нараас хэн нэг нь сайн сурах зорилт өөртөө тавьсан гээд үзье, Тэгээд шамдан сурч зорьсондоо хүрлээ гэж бодъё. Тэгвэл та нар одоо боллоо гээд тайвширч орхих уу? Одоо боллоо гээд зогсчих уу? Үгүй зг>, тэгэх ёсгүй. Илүү өндөр зорнлт тавих хэрэгтэй. Онц гзж байдаг шүү дээ. Онц сурах зорилт тавиад дахиад зүтгээд үзэгтүн. Түүндэз хүрчихэж болно, Тэглээ гээд бас тайвшрах уу гэвэл тийм биш. Хүрснээс чинь илүү өндөр зорилт гэж ямагт байдаг хуультай Өөртэйгөе сөргөлцөөд үз. Бүх хичээлдээ онц сурна гээд дахин зүтгэж болох шүү дээ. Онц сурах нь мздээж амаргүй. Бусдаас илүү гарахын тулд асар их хүч, чармайлт шаардагдана, Гэхдээ онцыгоо


хамгаална гэдэг иь онц сурахаасаа улам хэдүү. Одоо боллоо хэмээн тайвшрах гэсэн дотоод сэтгэлтэйгээ тэмдэж ялах нь амаргүй учраас тэр. Залхуурах нь залуугийн шинж төрхөө алдахын дохио. Залхуурвал хойрго болж хойрго болоод ирэхээр ажил үйлс зогсоход хүрнэ. Юм хийхгүй юм уу хийх дургүй байх нь үнэхээр сэрэмжлүүштэй зүйл. Амьд амьтан эрчимтэй хөдөлж, ажил үйл явуулж байж өөрдйгөө оршин тогтножбайгаагаа нотлон харуулдаг ^ам тай. Хөдөлгөен бол амьд биеийн оршин байх нөхцөл^ үйл ажиллагаа бол амьд байгаагийнх нь нотолгоо. Амьгүй юм хөдөлгөөнгүй байдаг. Нэг жил ч бай, хоёр жил ч бай хөдлөхгүй бол бахь байдгаараа, if тэндзэ л байна. Үхдэлийг харахад л ойлгомжтой. Үхэхийнхээ өмнө тухайлбал, амьд байхдаа’идэвхтэй хөдөлгөөнд байсан махбодь үхэхлээрээ хөдөлж чадахаа болино. Үйлдвэр, хамт олон, улс орон ч адилхан. Дайчин давшингуй, үзэж алдах хүсэл тэмүүллээр оргилуун залуугийн тийм эрч хүчээр хөдөлж зс чадах хувь хүн, үйлдвэр, хамт олон, улс оронд мөрөөдөл байдаггүй. Тийм . хувь хүн, үйлдвэр, хамт олон, улс орон бол үхсэнтэй адил. Мөрөөдөл бол зогсонгуй үхмэл байдалд заяагдсан зүйл биш. Мөрөөдөл бол амьдрал, залуу насны өөрийнх нь гом. Тийм учраас хувь хүн, үйлдвэр, хамт олон, улс орон залуугийн эрчэз алдсан үед бидний бэлтгэх зүйл бол эмгэнэл илэрхийлэхээс өөр юм байхгүй. Гайхмаар эрт өтөлдөг хүн, үйлдвэр ч байдаг.'Мадай пүүстэй харилцдаг бусад пүүсийн эд ангийн асуудлыг тодруулахаар здримдаа үйлдвэрлэгчидтэй уулзах яЬдал үе үе гар; даг. Нэг жижиг дунд лүүсийн эзэн байв. Гэтзл тэр өөрийнхөө I бүтээгдэхүүний тухай надад о(гт'тайлбарлаж чадсангүйд нь би их гайхав, Дэргэд нь байсан үйлдвэрийн дарга оронд нь хариулав. Энэ ч яах вэ гэе. i Тэр жижиг пүүсийн эзний унасан'‘машин нь минийхээс хавь[ гүй том, үнэтэй байсанд сэтгэл ЬЬнсойлоо. Ийм үйлдвэрийн ирээдүйд би итгэх арга алга. Наанадаж тэр эзэн бодит байдалдаа тайзширсан амарлингуй йэгэн болжээ гэж бодогдсоноос л тэр. Ийнхүү би бодит байдалд дасах нь түүний эцэс төгсгөл гэж бодох болсон юм. Эх орон нэгт залуучууд аа! Тайвшрал бол мехөл. Залуу л хүн юм бол э«э дайтай бол боллоо хэмээх болгоох үзлийг тууштай няцаах хэрэгтэй. Учир нь тайвшрах нь залуу хуний ажлын арга барил биш. Хүчээ гарга. Юмыг ямагт шинээр эхэлж байгаа тийм урам

!


зоригтойгоор дайчин давшингуй хандагтун. Зорилтыг «хараахан хурээгүй» төвшинд тавьж залуу хүн шиг эрч хүчтэй орогтун. Ирээдүйг та нар нээх учиртай. Бидэнд ямар шүү ирээдүйг нээж өгөх нь гагцхүү залуус та нарын гарт байна.

ЭЗЭН БА ЗАРЦЫН УХАМСАР Хот газрынхан сайн мэдэхгүй байх л даа, цагаан будаа тарьсан талбайд «Б» гэдэг хогийн ургамал ургадаг. Тариачин хүн түүнийг зулгаах ёстой. Тэгж байж дагаан будаа сайн ургадаг. Нэгэн газрын эзэн зарцдаа «Талбайд очиж хогийн ургамал зулгаа» гэсний дагуу уг зарц нь өдөржингөө зулгаасан боловч маргааш нь талбайд мөн л хогийн ургамал харагдсан аж. Хичцээн явуулсан ч адил гэнэ. Гэтэл эзэн өерөө нэг удаа очиж зулгаагаад ирсэн чинь хогийн ургамал дахиад харагДахаа больж гэнэ. Яагаад тэгдэг билээ? Өөрийнх нь эзэмшлийн газар учраас уг эзэн үнэн санаасаа ажиллаж хүнийх болохоор зарц нь тэгс ингэсхийээд байжээ. Ялгаа нь эзэн үү, зарц уу гэдэгт л байсан хэрэг. Өөрөө эзэн нь болохоор хийх зүйлээ идэвхтэй эрэлхийлээд хййчихнэ, «бусад нь хөдлөхгүй байхад би юу гэж хийх юм бэ» гэж бодох ч үгүй. Бусдаар шахаж шаардуулахгүйгээр еерөө мэдээд хийчихнэ. Харин өөрийнх нь юм биш учраас зарц нь хийх юмаа санаж сэдэхгүй «бусад нь хийхгүй байхад би яах юм бэ» гэж үргэлж бодно. Шахаж шаардахгүй брл юм хийе гзхгүй. сав л хийвэл хойш суухыг бодно. Эзэн, зарц хоёр ийм л ялгаатай. Өнеөдер содиалист эдийн засгийн систем уналтад орж байгаа нь угтаа эзний ухамсартай их холбоотой. Хувкйн өмчийг хүлээн зөвшөөрдөггүй нийгэмд бүгд хөлсний хун болохоос өөр аргагүй учраас тэр юм; Хараад байхад өөрийнх-ийгөө төдийгүй өрөөл бусдын ажлыг ч сайн хийчихдэг хүн байхад бусдынх буү хэл еөрийнхийгөө ч шаардахгүй бол хийдэггүй хүн байх юм. Өөрийгеө эзэн гэж үздэг үү, зарц гэж боддог уу гэдэгт уүний ялгаа байгаа юм. Бид ямагт эзэн хүний ухамсраар ажиллаж, амьдра-х ёстой. Эзэн хүний ухамсартай хүн өө шалтаг эрэхгүй, бүтээлч ямагт дайчин давшингуй, юм хийх хорхой шуналаар дүүрэн явдаг. Эзний ухамсар суусан ажилтан өөрөө пүүсийн эзэн шиг дуртайяа ажиллада.г, Ийм хүн олонтой пүүс заавал амжил-


танд хүрнэ. Харин өөрийгөө зүгээр нзг далин авдаг зарцын төдий боддог хүн дээд хүний даалгаснаас өөр юм хийх гэхгүй, үнэн сзтгэлээсээ ч хийхгүй байж мэднэ. Ийм хүн олонтой пүүс амжилтанд хүрэхгүй. Айл ч, улс орон ч өөрцгүй.. 10 жилийн өмнө манай пүүс гадаадад их барилга барьж зхэлж байсан үед юмсан. Зуны бүгчим халуун нэгэн өдөр манай пүүсийн өмнө юунд ч юм бэ баахаи хүн дугаарлан зогсож байлаа. Хараад баймаар аятайхан зүйл ч биш байв. Гадаа гараад орж ирэхдээ санамсаргүй харсан чинь ихэнх нь эмзгтэйчүүд, зарим нь хүүхдээ %үрсэн байв. Сүүдэр ч угүй, наранд шарагдан хөлс нь гоожиж байв. Би тэр дор нь учрыг асуусан чинь манай пүүсээс гадаадад ажиллуулахаар илгээсэн ажилчдын гэр бүлийнхэн байв. Тэд толгой хоргодох сүүдэргүй шатам халуунд хөлсөө гоожуулж, уйлагнаж байгаа хүүхдээ сэгсчин тэвэрч зогсоход тэдиийг хариуцсан ажилтнуудын өрөө нь сэрүүцүүлэх төхөөрөмж сайтай бараг жихүүцмээр байлаа. Халуун наранд гадаа зүдэрч зогсоо пүүсийнхнийхээ гэр бүлийнхнийг өрөвдөж уучлалт гуймаар санагдахын сацуу сэрүүхэн тасалгаандаа сууж буй ажилтнуудад уур хүрээд хариуцсан даргыг нь «Чн гадаа гараад зогсоод үз. Тавхан минут гараад үз» гээд ширүүхэн загнав. Оруулах газаргүй учраас яах ч арга алга гэсэн шүү ухааны шалтаг тэр дарга тоочих гэсэн боловч би хүлээж аваагүй. Тайлбар шалтаг тооч гэж олгосон албан тушаал биш шүү дээ. Ядахдаа манай пүүс шүү дээ гэж бодсонсон бол, наранд шарагдан хөлсөө гоожуулж зогсоо тэр хүмүүс манай пүүсийнхний гэр бүлийнхэн шүү дээ гэж бодсонсон бол ямар нэг арга олох л байсан байх. Дор хаяж тэр олон хүнийг, өдий төдий цагаар тийм аагим халуунд хөөрхийлөлтэй нь аргагүй зогсоохгүй байх ёстой байсан гэж бн үзсэн. Хашлшн м*уу зүйл бол халамж хайхрамжгүй хандлага мөн. Үүргээ бүрэн гүйцэтгэх ёстой эззн хүний ухамсар дутах юм бол тэгс ингэсхийн болгоон өнгөрөөх, үл ойшоох, юманд соргог биш хандах байдал нүүрлэж орхино. Тийм болохоор зарнм хүн эдүгээ үеийг «халамж хайхрамжгүй цэвуүн даг» хэмээн сэтгэл нь хөрөн гонсойдог болсон ч байж магадгүй. Эззн хүн бол үл ойшоогч байх ёсгүй. Тийм учраас та нар бүх юмандаа эзэн хүний ёсоор хандах хэрэгтэй. Зарц ч биш, үл ойшоогч ч биш, жинхэнэ эзэн нь болох хэрэгтэй. Ямагт бусдыг үлгэрлэн хошуучилж хийх зүйлээ шамданолж ажнллаж байхыг хүсье. Тэгж баймааж нь урам зоригтой, үр бүтээлтэй байна. Аргагүйн эрхэнд ажилласан болох юм бол урам ч үгүй, бүтээлч үгүй болно. НЭ


Сайн сурдаг тэргүүний ихэнх сурагчид хичээлээ давтахдаа залхуурдаггүйгээр үл барам дуртай нь аргагүй цаг гаргаж хичээлээ хийдэг. Өөрсдийнхөө сайн дураар хичээлдээ дурлаж сонирхдог болохоороо түүндээ урамшин Үйчээлээ хийдэг. Тэгээд ч үр дүн нь ахидаг. Гэтэл хичээл хийдэггүй сурагчид бол тийм биш. Тэд өөрсдөө дурлаж хичээллэдэггүй. Багшийн өгсөн гэрийн даалгавар төдийхнийг ;хүчээр шахам хийсэн болоод л гүйцээ. Тзд ний хувьд гэрийн даалгавар хийх нь хичээл хийсэн болж 'байгаа нь тэр. Гэрийн даалгавар хийдэггүй сурагч бас бий бөгөөд тэднийг бодвол даалгавар хийдэг нь дээр гэх ч магадгүй. Гэвч өгсөн даалгаврыг чуу чамай албаар хийхчээн болдог хүнд урам зориг төрөх учир байхгүй. Ахиц гарахгүй нь ч ойлгомжтой, сайн сурч ч чадахгүй. Хүний өмнөөс амьдардаг хүн гэж байхгуй. Амьдралынхаа эзэн нь та нар өөрсдөө. Амьдралаа бусдад даатгах гэж үү? Амьдралынхаа «эзнийг» хямдхан гэгч нь худалдчихаад хөлсний зарц болох гэж үү? Тийм тэнэг юм хийхгүй байхыг л хүсье. Та бүхэн өөрсдийнхөө амьдралын эзэн гэдгээ санаж явагтун. Өөртөө өөрөө эзэн бологтун. Эзний ёсоор амьдрагтун! Эзрий ёсоор суралцаж эзний ёсоор өөрийгөө авч явагтун. Хөлсний зарцад биш, харин эзэн хүнд хүсэл мөрөөдөл ямагт байдаг юм.

ИУУГДСАН АВЬЯАСЫГ ХЭН ИЛРҮҮЛЖ ӨГӨХ ЮМ БЭ? ■

-

.

Туйлын ядмагхан биетэй эх нь хайрт хүүгээ аврахын тулд хүндээс хүнд машин өргөсөн юм гэнэ лээ гэсэн яриа сонссон. Сандарч мэгдсэн хүн хааяа хэмээсээ хэтэрсэн хүч гаргадаг тал бий. Хүн ер нь үнэндээ асар их хүч чадавхитай амьтан. Гагдхүү түүнийгээ бүрэн дайчилдаггүй учир тийм хүч чадавхитайгаа сайн ойлгодоггүй хэрэг. Өөртөө байгаа тэр чадавхийг ухаарч дайчилсан нь амжилтанд хүрч тэгж чадаагүй нь хорвоогийн бор хоногуудыг эгэлхэн өнгөрөөж байгаад дуусдаг билээ. ; Нэгэн мэдээнээс үзэхэд, хүн ер нь чадавхийнхаа 15-аас илүү хувийг ашиглаж чаддаггүй гэнэ. Хорь орчим хувийг нь ашиглавал год авьяастан гэгдэж 30 хувийг нь ашиглавал нэгэн үеийн баатар болдог гэнэ. Эцдийн эцэст гоц авьяастан гэгдэнэ үү, баатар ч гэгдэнэ үү ямар ч байсан өөртөө байгаа чадавхийг өөрөө нээсэн хүн гэж хэлж болно.


Эдисоны нзгэн туршилт 200 удаа амжилтгүй болсон хэркээ өөрийгөө байнга боловсруулж, дотоод чадавхиа тасралтгүй дайчилсаар тэрзэр' гоц авьяастан болж чаджээ. Юутай ч ату.гай хүн өөрөө хамгаас эрхэм чухал. Асар нх хөрөнгө. эрх дархтай боллоо ч түүний эзэн нь хүн. Хүн өөрийгөө байнга зүлгэж байхгүй бол амархан зэвэрчихдэг. Өөрийгеө тасралтгүй ташуурдан шахаж байхгүй бол хялбархан хоцрогдчихно. Бахь бай^гаараа зууралдаад байна I гэдэг бүтэхгүй хэрэг. Байгаа Siaftp сууриа хэзээ ч хүртэл Й хамаагүй хадгалаад байж болох„юмаа гэсэн н бусад хүмүүс V алхам алхмаар ахиад байдаг болохоор эцсийн дүнд өөрөө V хоцрогдоно гэсэн үг. Урагш ахихгүй юм бол шахагдаж үлЪ дэх -л болно. , Хүн өөрийгөө байнга бүтээлчээр хөгжүүлж байх ёстой. Гүн ухаанч Берксон эрчимтэй урагшлан давших нь амьдралын, мөн чанар Рэж хзлсэн байдаг. Амьд амьтан өөрийгөе! эрчимтэй хөгжүүлэх хэрэгтэй. Тэр бол амьдралын хууль Та бүхэн ямагт өөрийгөө эргэн харж ухаантай, сайн сайхан хүн болохын тулд өөрийгөө шахах хэрэгтэй. Бусдад энэрэнгүй,' өөртөө ямагт хатуу байх хэрэгтэй. Өөртөө шалтаг олгож өөрийгөө зевтгехөөс сэрэмжилж явах хэрэгтэй. Өерийгеө дийлдэг хүн өрөөлийг ялж чадна. Өөрөө алмай донгио хүн бусдаас тийм л үнэлгээ авна. Оюутан байхдаа илүү ахиухан юм мэдэж сурч аваагүйдээ би харамсаж явдаг. Залуудаа гадаадад явж суръя гэсэн боловч болж егөөгүй юм. Тэгээд ч тэр үү юм сурах юмсан гэсрн бодлсосоо би ер салдаггүй. Ялангуяа дэлхийн олон орноор явж янз бүрийн давхаргын хүмүүстэй уулзахаараа өөрийгөө голох үе их гардаг. Ялангуяа мэдэхгүй улс орныхонтой уулзахад тэр орны түүх, нийгмийн ёс занШлыг сайн мэдэхгүй бол ярианы сэдэв амархаан хазайж орхидог. ү Ямар шашинтантай ч тааралдах, юу сонирхдог хүнтэй ч уулзах юм билээ бүү мэд. Энэ бүх байдалтай зохицож чадахгүй бол ажлаа эвтэйхэн шийдэж чадахгүйд хүрнэ„ Тиймээс лал, хинд шашны тухай сайя мэдэж, Судан, Алжирын түүхийн талаар өөрийн гэсэн ойлголттой байх хэрэгтэй. Нэг пүүсийн ерөнхийлөгч байна гэдэг тийм ч амар зүйл биш. Ткйм болохоор би гадаадад явахдаа заримдаа найз профессоруудтайгал хамт явдаг. Онгоцонд явахдаа тэдний яриаг сонсох гзж тэр шүү дээ. Түүнээс өөрөөр цаг гаргах боломж ч байдаггүй. дээд сургуулийн тэнхмээр лекц яриаиы хойноос явж юм сонсож мздэх зав надад даанч байдаггүй. Гэвч юм сонсож мэдэх хэрэгтэй, нислэгийн цагийг ашиглахаас ч өөр арга байхгүй. Ингэж явахдаа онгоцонд, очих гэж 1C1


байгаа орныхоо түүх, нийгмийн байдлын талаарх сйлголтсо гүнзгийрүүлж сүүлийн үеийн гол хандлагыг нь мэдэж авдаг. Мэдээж энэ нь босох суух зуурын төдий нимгэн ойлгоц байдаг боловч түүнээс шимэ мэдлэг олж авч байгаа юм шиг хүчээ сэлбэдэг нь үнэн билээ. Сүүлийн үеийн залуусын сэтгэлгээ бодит байдалд хэт баригдсан, хувийн ашиг харсан шинжтэй болж гэлцдэг. Үүнд ихээхэн санаа зовдог хуний нэг нь би. «Тухайн тэрхэн үеэсээ» өөрийг мэддэггүй залуу хүн өөрийгөө хөжүүлэхэд цаг, чармайлтаа зориулах үчир байхгүй. Ямар ч аргаар хамаагүй өнөө маргаашаа гайгүй шиг өнгөрөөвөл болоо гэсэн сэтгзлгээ залуусыг хордуулж байна. Дөррөн аргын хүрд цээжлэх маягаар авсан 100 оноондоо сэтгэл нь ханачихвал тэр сурагчийн сурлага ахина гэхэд хэцүү. Түүний авсан оноонд бүтээлч юм алга.' Харин ч бүтээлч чадварыг нь мөхөөхөд хүрнэ. Шог зураг, телевизээр хүмүүжсэн сурагчид юм сэтгэх дургүй болж, адал явдалд хорхойтон сэтгэл нь хаиадаг болчпхно. Өөрийгөе хөгжүүлэх зав ч түүнд гарахгүй. Байгаа бандалтайгаа зуралдах нь ухралт мөн. Бахь байдгаараа байж түүндээ тайвширчихсан хүнийг дүүрчмхсэн хүн гэхэд хэтрүүлэг болохгүй. Цаашид хөгжинө гзх найдвар байхгүйгээс тэр. Өгөршихгүйн тулд үргэлж өөрийгөө хөгжүүлж, шамдан суралцсан хүн л байнга өөдлөн дэвжннэ. Нийгэм тийм хүнийг хүлээж байна, бид тнйм залуусыг эрж байна. Өөртөв хатуу шаардлага тавь. Одоо ч боллоо доо гэж сэтгэл хаиах мөч гэж байдаггүй. Насан өөд болтлоо өөрийгөө шах. Хөдлөхгүн бол өеөднө. Нэг л байрандаа байгаад байна гэдэг бол ухралт гэсэн үг. Гоц авьяастан, баатарлаг хүмүүс гэдэг бол яг та нарт ав адилхан байдаг авьяас чадвараа та нараас арай илүү хөгжүүлж ашигласнаас өөр юм байхгүй, тийм учраас та нар ч өөрийгөө хөгжүүлбэл гоц авьяастаи, баатарлаг хүмүүс болж чадна гэдгийг бүүмарт. Нуугдсан дотоод нөөц чадавхиа илрүүлэгтүн. Тэр чадавхи чинь та нарыг илрүүлзх хүртэл нуугдсаар байх болно. Гэвч дуудахад л сэрэхэд бэлэн байгаа юм шүү.

к 'Щ

! Ю ь ■ I

I

ЮМТАЙ ХҮН Л БОЛДОГГҮЙ

..

Бид урьдыхаас үнэхээр чинээлэг үед амьдарч байна. Нэг хүнд ногдох үндэсний орлого 5000 долларт дөхөж, автомашинууд замаар пкг шахцалдаж, асар том их дэлгүүрийн лангуу гоёмсог бараагаар дүүрсзн хийгээд гадаадад

-


чөлөөтэй зорчих болсон зэрэг нь үүнийг харуулж байна. Гэтэл учир- начиргүй үрэлгэн байдал нийгэмд халдварт өвчин мэтэзр тархаж байгаа нь сэтгэл зовоож байна. Мэдээж бнд нэг үеэ бодвол чинээлэг нийгэмд' амьдарч байгаа хэдий ч тзгтлээ гайхуулаад байхаар ч бас биш байна гэж бодогддог учраас ийнхүү сэтгзл түгших юм. Манай улсын нэг хүнд ногдох үндэснпй орлбго одоо л 5000 долларт хүрч байна. Гэвч энэ нь Япон, Тайванийхан5000 долларт хүрч- байсан тэр- үетэй харьцуулбал агуулга, амьдралын төвшингөөр адилгүй юм. Юмны үнэ, вон (БНСУ-ын үндэсний мөнгөн тэмдэгт. орч.) -ын ханш өссөнийг бодолцвол үнэндээ манай улсын энэ үзүүлэлт Япон, Тайваний 2000 доллараас хзтрэхгүй гэдгийг бодох хэрэгтэй. Бид үнэн хэрэгтээ 2000 долларын үндэсний орлогын төвшинд л амьдарч байна. Тэгвэл өнөөгийн манай хэрэглээний төвшин ямар байна вэ? Япон, Тайваний хэрэглээнээс огтхон ч дутахааргүй байна. Би орлоготойгоо харьдуулахад хавьгүй их хэрэглэж байна. Бод л доо. Хоёр мянгахан доллар авдаг хүн 10 мянган доллар хэрэглэчихвэл амьдрал нь дажгүй байх уу? Хоёр мянган долларын орлоготой хүн түүнэзсээ нэлээд e a ­ rn хэрэглэх ёстой. Тэгж байж тэр айлын амьдрал хэвийн, тогтвортой байна. Гэтэл хуримтлуулах нь бүү хэл, 10 мянган долларын юм зарцуулчихаар чинь сүйд бололгүй яах вэ дээ. Манайхны менгө үрдэг сүүлийн үеийн байдал «сүйд боЛсон> тэр айл шиг байгаа нь сэтгэл зовоохоос өөр яах вэ. Ядуугийн зовлонгоос ангижраад хэдий удсан гэж тэгж байгаа юм бү\ мэд. Энэ нь дөнгөж сая хелд орж эхэлЖ байж шууд гүйх гзж бангаа хүүхдийг харж байгаа юм шиг сэтгэл түгшээж байна. Юм сайн олох нь чухал боловч олсноо зайлшгүй юманд зарах нь бас чухал. Зовж зүдэрч байж мөнгөтэй болсон хүн хамаагүй зардаггүй. Өөрийн нь хөлс, хүчээр олдсон мөнгө учраас тзр. Түүнийгээ олох гэж хичнээн зовж зүдэрснээбодохоос хамаагүй үрж чаддаггүй. Үрэлгэн байх нь өөрийнхөө хөлс хүчийг гаргуунд нь хаяхтай адил хэрэг. Харин хялбархан аргаар олдсон мөнгө амархан үрэгддэг. Өөрийн хөлс, хүч шингээгүй мөнгийг хүн хайрлах гэдзггүй. Үүний нэгэн адил шаардлагагүй хэрэглээ ч аяндаа өсөх нь бас амархан байдаг. Тэгвэл, манай нийгэмд хэр хэмжээнээсээ хэтрүүлж хэрэглэх хандлага дэлгэрч эхэлж байгаа нь юуны дохио болж байна вэ? Хөдөлмөрийн үиэ цэн, түүгээр олдсон мөнгө чухал болохыг хүмүүс умартаж байгаа юм биш биз? Аль эсвэл, болж өгвөл зовж зүдрэлгүн. хөл123


>сэн юм. Тэрээр пүүсээс авдаг далингаараа яагаад ч тинм 'булган дээл эхнэртээ авч өгч чадахгүй гэдгийг би мэдпк -байлаа. Түүнээс гадна тэдкийх хсёр ч машинтай байв. Цлдингаараа яагаад ч дийлэхийн аргагүй чинээлэг амьдарч байо, Цалннгийн хувьд тийм боломжгүй нөхцөлд ямар m тэи орлогын хэвийн бус өер эх үүсвэр байж таараа гэсэн үг. Бас тзгээд худалдааны хэлтэст ажиллаж байсан учир х Л1 ч харсан сэжиглэхэзр байв. Нэг ажилтны хэвийн бус чинээлэг амьдрал пүүсийн бу сад хүмүүст нөлөөлөХгүй гэх газаргүй тул байдлаа ойлгох -боло.мж түүнд олгохоор түр чөлөөлөх тушаал гаргав. Түү ний эхнэрийн булган дээлийн учир надад нэг л сайи ойлгогдохгүй байв. Тэгтэл түр чөлөөлөгдөх.. шинд авсан ажилтап маань сүүлд нь пүүсээсээ өөрөө бүр гараад явчихсан юм. Хүн байгаа юмныхаа хэрээр нийгмнйн өмнө хариуцлага хүлээдэг. Бидний бүх юм‘ нийгмээс хүртсэн зүйл. Эд хө•рэнгө, нзр төр, эрх мэдэл бүгд тнйм. Энэ бүгдийг зөвхөи вертөе хэрэглэ гэж хүртээсэн юм биш. Нийгмийн төлөө хзрэглэ гэж нийгмээс «даалгасан» зүйлс. Тийм болохоор ихээхэн юмтай гэж бодох тусмаа эгэл жирийн байх хэрэгтэй. Бусдаас илүү ажиллаж, бусдаас даруу амьдарч нийгмийи урсгалыг эрүүл чиглэлээр хөтлөх хэрэгтэй. Бид урьдынхаасаа чинээлэг нийгэмд амьдарч байгаа нь ■үнэн боловч түүгээрээ гайхуулах хэмжээнд хараахан хүрээгүй байна. Тэргүүний хөгжилтэй орон болох үу, эсвэл ингэзд байгаад байх уу гэдгййг шийдэх салаа зам дээр бид •одоо зргзлдэж байна. Тэргүүний хөгжилтэй орон болоход хамгийн их саад болох зүйл бол бидний залхуурах, хэмээсээ хэтрүүлж хэрэглэх явдал мөн гэдгийг санууштай байяа. Одоо л ажиллах явдал хичнэзн үнэ цэнтэй болохыг дахин саиацгаая. Оюун ухаанаа шинээр зэвсэглэцгээе. Улам чинэзлэг амьдрахын тулд өиөөгийнхөө энэ чинээлэг байд.лыг улам хадгалцгаая. Хойч үеийнхэндээ «чинээлэг» амьдрал, «-югтвортой» байдлыг өвлүүлж өгөхийн тулд хүсэлшуиалаа бас Жаахан хазаарлаж ажилч хичээнгүй, төяөв даovy байдалд суралиацгаая AM, АЖЛЫН НЭГДЭЛ, СЭХҮҮН ЗАН • Гадаадынхан гуанзанд хооллочихоод үлдвэл голдуу 'боолгож аваад явдаг. Зөвхөн гадаадад төдийгүй манай гуанзнуудад гадаадын тийм хүнтэй бишгүй тааралдаж болjho. Гэтэл бид зориуд бас тэгээд үнэтэй, хоол захиалчихаад бүгдийг нь идэлгүй орхиод явчихдаг. Нэрэлхээд ч юм уу, үлдсэнийг нь боогоод аль гэж хэлж чаддаггүй, нэрэнд нь муу юм шиг боддог, бусад хүмүүс өөрийг нь ядуу, хорголоо тоолсон амьтан гэх вий хэмээн эмээдэг. ,126


Тэгвэл үлдсэн хоолоо боож аваад явж байгаа гадаадынхан дөмеөрөө хорголоо тоолсон хумүүс болж таарах уу? Тэд блднээс ядуу Оолоод хсюлныхсо үлдэгдлийг боож аваад явдаг гэж үү? Бас тэгээд өөрийчхөө мөнтөөр авсан хоолноосоо үлдсэнийг нь аваад явах нь нэрэнд нь муу юм болох хэрэг үү? Гаднаа гяланцаг, дотроо паланцаг гзгч л манайханд байдаг бололтой. Бид мэдэмхийрэх их дуртай улс. Бага мэддзг хүн л мэдэмхийрдэг шүүХдЭэ. Юмгүй байж баячуул шиг бас мөнгө үрэх гэнэ. Бүгдээрээ тиймгүй ч дотоод ертөнцийн сайхныг үл ойшоон гадаад хэлбэр үзэмжээрээ хээнцэр байх гэдгээнэ. Цаанаа ямар ч байсан хамаагүй аятайхан ярьчих хэрэгтэй гэж бодно. Дотроо хов хоосон, гаднаа л сээхэлзүүр загнацгаана. Естой л гаднаа гяланцаг, дотроо паланцаг гэхээс өөр арга алга. Залуус та нар маань л ингэж хов хоссон гадаад үзэмжинд автахгүй байгаасан, залуу насаа тзгж бүү урээсэйгэж би боддог. Залуу нас бол чухам л дотоод ертөнцөө хөгжүүлдэг үе. Жинхэнэ үнэ дэн. нандин шинж төрх бол өнгөн талаас бус дотоод сртөнцөөс урган гардаг. Өнгөн үзэмж хэврэг, дотоод ертөнцийн сайхнаас урган гарсан үзэмж үнэ хүндтэй, Гадаад үзэмж түр зуурын, дотоод сртөнцмйн сайкнаас үл мэдэгхэн ч гэсэн мэдрэгдэх үзэмж менх. Хоосон машин чихраа ихтэй, дүүрэн ачаатай бол чихардаггүй. Тэгэх ч учиргүй. Залуу хүн еониуч учраас аятайхан харагдах өнгөнд амархан .татагддаг нь үнэн. Тнйм болохоороо аль нэ.г дуучин кжуу, жүжигчний хувцас, хөдөлгөөнийг өрсөн дууриах гэдэг. Залуусын биширдэг зүйл гэвэл гоёж гоодсон урлагийнхнаас голдуу хэтэрдэггүй нь тийм учиртай. Тэдэнд урлагийнхны тэр хувцас, хөдөлгөөн үнэхээр сайхан харагддаг учраас тэдвийг дууриахыг хүсдэг хэрэг..Тэр байтугай урлагийнхны тухай явган яриаг сонсоогүй бол гадуурхагддаг явдал ч гардаг гэнэ. Ямар нэгэн дуу ч юм уу, жүжигчинд дуртай байхыгмуу гэх гэсэн юм биш л дээ. Гол нь залуу нас бол та нарын амьдралын хамгийн үнэ цэнтэй үе бөгөөд тэр чинээгээрээ богинохон байдаг учраас гадаад үзэмжинд хууртан залуу иасаа үрж болохгүй гэдгийг л зөвлөх гэсэн юм. Дахдн хэлзхэд гадаад үзэмж бол түр зуурын, дотоод ертенцийн сайхап бол мөнхийн байдаг учиртай. Залуу насаа дотоодертөнцөө баттай баяжуулахад зориулах хэрэгтэй гэж би боддог. Зэрвэс харахад аятайхан тийм зүйлд хууртахгүй байх хэрэгтэй. Хортой мөөг гаднаасаа хичнээн сайхан харагддаг 127


билээ дээ. Бидний хэрэглэдэг хүнсний мөөгтэй зүйрлэхэд дзндүү гоё гзмээр бус уу? Тэр өнгөн гоё үзэмжинд нүд алдаж болохгүй. Тэр чинь хортой мөөг. Хиймэл үнэт чулуу бас жидхнээсзэ хичнээн гоё билээ дээ. Ялтахын аргагүй адилхан. Жинхэнэ нь биш учраас хиймэл чулуу үнэхээр андуурмаар өнгөлөг, туяатай байдаг. Хүний, нүд хужирлах шаардлагатай учраас л тэр. Тэр сайхан өнгө, туяанд хууртаж болохгүй. Тэр чинь хуурамч эд, Шээсний сав хичнээн гоё сайхан гялалзсан ч шзэснйй л сав. Харин гадна тал нь барзгар, болхи ямар ч байлаа гэсэн цэцгийн саванд бол сайхан цэцэг л тарьдаг. Юмыг .гаднах байдлаар нь дүгнэж болохгүй. Ямагт дотор нь юу байгааг, агуулга нь хэр бодитой вэ гэдгийг нь сурвалжялж мэдэх хэрэгтэй. «Өнгөнд орвол чанар»-ыг голлоно гэдэг юу гэсэн үг болж таарах вэ? Юуны өмнө бага ярьж их ажиллахыг чухалчил гэсэн үг. Амаар биш, ажил үйлсээрээ харуулах ёстой гэсэн үг. Тухайлбал, ажил үйлээрээ нотолно, ам ажил нэг байна гэсэн үг. Ус цас шиг ургуулж яриад тэр нь амьдралд хэрэгжихгүй бол тийм хүний угийг хүн ч итгэхгүй. «Үлгзр жишээ бол багш» гэсэн үг байдаг. Дахин дахин ярихын оронд шууд үлгэрлэн үзүүлэх явдлыг сургалтын үндэс болгох нь хавьгүй дээр гэсэн санаа энэ үгэнд тусгагджээ. Суданд зхэлсэн манай ДЭҮ-гийн анхны гүйдэтгэсэн ажил бол зочдын харшийн барилгын ажил байв. Барилгын талбай Суданы ерөнхийлөгч Нимерийн байрны яг ,эсрэг талд байв. Тэр үед Суданы засгийн газар манайтай харилцахдаа идэвхгүй байр суурь баримталж байсан юм. Суданд залуучуудын ордон барьж байсан Хойд Солонгосын нөлөө ч байсан байж магадгүй байв. Хойд Солонгостой Садан дипломат харилдаатай, манайхантай харилцаагүй байв. Бид олон талын бэрхшээлтэй тулгарч байсан. Энэ завшааныг л алдвал дахин Судан руу орж хамтран ажиллаж чадахгүйд хүрнэ гэж тэр үед бодоод амаар бус ажил үйлсээрээ харуулахаар шийдэв. Итгэл, үнэмшилтэй ажил үйлс мянган юм ярьснаас хавьгүй илүү нөлөөтэй гэдэгт би итгэж байв. Манай ДЭҮ-гийнхэн харшийн знэ ажилд бүх хүчээ дайчлан оров. Шөнөд нь бамбар асааж хүртэл ажилласны дүнд барилгын ажил ч хурдацтай явж эхлэв. Ерөнхийлөгч Нимер залуучуудын ордны барилга барьж буй Хойд Солоигосыг зочид буудал барьж байгаа манай ДЭҮ-тэй харьцуулж үзээ байх. Ажлын явц, техникийн хувьд манайх хавьгүй илүү гэдгийг мэдээд гайхсан гэдэг. Хүнд үнэмшүүлэх хамгийн үр дүнтэй хэрэглүүр бол ам яриа биш. Мэдээж ярих нь чухал л даа. Үнэн, юмыг үндэс128


лзлтэй ярих хэрэгтэй. Өөрийнхөө санааг үр өгөөжтэй дамжуулах хэрзгтэй. Гэхдээ хүний сэтгэлийг татах илүү хүчтэй зүйл бол үг яриа бус, ажил үйлс мөн. Амласан зүйл бүтэхгүй байж болох авч ажил үйлсээрэз харуулсан зүйл бол бүтэлгүйтэхгүй. Хэлсэндээ хүрдэггүй хүнд би итгэдэггүй. Хэн нэ!гэн'д итгүүлж, ойлгуулъя гэвэл сайхан яриа урсгаснаас үнэн бодитой үйл ажиллагаагаараа харуулсан нь дээр. Ажил' үйлээрээ баталж өг. Өнгөнөөс агуулгыг илүү голчилно гэдэг бол бас чадва* раа сайжруулна гэсэнчүг. Дүр үзүүлдэг биш, чадвартайхүн л хэрэгтэй. Чадвартаи хүн хоосон дүр үзүүлэлтгүйгээр хүмүүсийн хүндэтгэл хүлээдэг. Чадваргүй хүн хичнээн сүр бадрууллаа ч хүмүүс түүнийг итгэж өгдөггүй. Чадвараа дээшлүүлж байх хэрэгтэй. Залуудаа мэдлэгээ зузаатгах хэрэгтэй. Тал бүрийн боловсролтой, өргөн хараатай, мэргэжлийн нарийн ур чадвартай болох хэрэгтэй. Гаднах хэлбэр загвархан хөөцөлдөн цагаа үрээд байвал за^ луу нас чинь нэг л мэдэхэд өнгөрчихнө. Ганц минутын зугаа цэнгзлйн төлөө өнөөдөр цагаа үрж байгаа хүн маргааш бүтэн цаг санаа алдах бэлтгэлзэ хийж байгаа хэрэг. Хэдэн жилийн өмнөх материалаас үзэхэд манай 100 мянган хүнээс 2500 нь оюутал бөгөөд далаад оныхоос нзг дахин их байна. Энэ тоо юуг харуулж байна вэ? Энгийнээр хэлбэл жил бүр дээд мэргэжлийн 250 мянга гаруй хүн бэлтгэгдэж байна гэсэн үг. Тэдэнд тэр бүр ажил олдохгүй байна. Та нар ийм л хурц өрсөлдөөнтэй үед амьдарч байна. Тэгс ингэсхийгээд өнгө хөөцөлдөж залуу насаа өнгөрөөж болохгүй нь_ Илүү гардаггүй юмаа гэхэд ядаж хоцрогдохгүйн төлөө мэдлэг чадвараа дээп1лүүлэх хэрэгтэй, Өөрсдийнхөө төлөө мэдлэг чадвараа дзэшлүүлж, дотоод ертөнцөө баяжуулж чадваЧ манай нийгэм, улс орны ирээдүй төдийчинээ саруул сайхан болно. Эс тэгвээс бидний ирээдүй харанхуй гэсэн үг. Манай ирээдүй гэрэлтэй байх уу, харанхуй байх уу гэдэг нь гагдхүү залуусаас шалтгаална. Өнгөнд хууртан ачаагүй, чихарсан хоосон тэрэг бүү болцгоо. Мэдлэг чадвараа тууштай бататган, дотоод ертөндөө алхам алхмаар баяжуулж улс орныхоо хөгжлийн тулгын чулуу болох хэрэгтэй.. ТӨГСГӨЛИИН ҮГ Бололцоо бол залуу насанд заяасан 'зүйл мөн; Залуу нас бол хүүхэд ахуйгаас насанд хүрэхэд шилжих зүгээр нэг шилжилтийн юм уу, амьдралд түр дайраад өнгөрөх завсрын үе биш. Чухам энэ л үед хүний амьдралын Ю


даашдын гол чиглэл, утга учир шийдэгдДэг гэхэд хэтрүүлэг боло.хгүй. Энэ утгаараа бололцоо бол залуу насанд л тохиох зуйл мөн, Өсөж өөдлөх, уруудан доройтох, эерэг сөрөг байх,. хүсэх цахрөхийн аль алиныг залуу нас өөртеө агуулж байдаг. Хүн залуу насаа хэрхэн өнгөрүүлэхээс болж дэвжин дээшилж ч, уруудан буурч болно. Нааштай, найдлага төрүүлсэн гэрэл рүү ч, цөхрөлийн сөрөг харанхуй руу ч орчихож болно. Нэг үгээр хэлэхэд залуу нас бол хараахан төгс тогтворжоогүй үе. Бид залуусын талаар анхаараа^ байгаагийн учир үүнд л 6aflrEf-aSoM. Залуу нас «бололцоо»-ны эх сурвалж учраас л ахмад хүний хувьд, залуус та нар маань гардан авах улс орны чинь ирээдүйд сэтгэл зовж явдаг худалдаа үйлдвэрлэл эрхлэгчийн хувьд залуустаа хандаж ийнхүү нуршаа захиас захиж буй минь энэ. Залуу хүн хүсзл мөрөедөлтэй байх хэрзгтэй. Туүх бол хүсэн мөрөөдөгчдийнх. Мөрөөдөн тэмүүлэгч хуну хүсэл йерөөдлийг төрүүлэгч нийгэм, хүсэл тэмүүллииг ЭЗЭМдэгч үндэстэн л дэлхийн түүхийн гол эзэн 'болж чадна. Залуусын хүсэл мөрөөдөл цэвэр ариун, нэрмэл ус шиг тунгалаг, өргөн далайцтай байх ёстой, Явц муутай, одхиогүй юмыг залуу хүн хүсэж дурлах ёсгуй. Орь залуу хүний цээжинд огторгуй багтах ёстой. Ийихүү хүсэл мөрөедлөөр бялхан оргилж байх хэрэгтэй. Нэгэн гүн ухааитан «Хүсэл мөрөөдөлгүй залуу хүн оюуы санааны хувьд амиа хорлосонтой адил» гэж хэлсэн байдаг. Тийм болохоор залуус минь цэвэр ариун агаад далайдтай хүсэл мөрөөдөлтзй байцгаагтун. Залуу хүн бүтзэлч сэтгэлгээтэй байдаг. Түүхийг бүтээлч сэтгэлгзэ хөтөлж явдаг. Бүтзэлч, догцлон байгуулагч хандлага давамгайлсан нийгэм, үндэстэн, огтхон ч мөхөхгүй. Залуус идэвхтэй байр суурь барнмталж ямагт юмыг нааштай талаас нь эхэл-дэг учраас хошуучлан манлайлж явдаг. Идэвх чармайлттай залуус ирээдүй өөд тэмүүлдзг. Түр зуурын зугаа цэнгэл, амарлингуй байдалд шунах нь залуу хүний сзтгзлгээ биш. Залуу хүн ямагт ирээдүйг харж, амьдрал руу тэмүүлдэг. Ирээдүйд тзмүүлдэг залуу хүн амьдралыг харж чаддаг. Түүнд ирээдүй, амьдрал хоёр адилхан нэг зүйл. Залуу хүи нийгмийн хувьд идзвхгүй байр суурь баримтлахыг хүсдэггүй. Тэд юманд эзний ёсоор хандахыг эрмэлздэг. Энэ эрмэлзлийг нь бид дэмждэг. Тийм учраас залуус бүтээлчзэр сзтгэдэг. Идэвхтэй ,еөдрөг үзэл бодолтой, ирээдуй, амьдрал тийш хандсан тэмүүлэлтэй, түүхийг бүтээгчид болцгоогтун. Залуу хүн дайчнн давшингуй байх хэрэгтэй.


Давшингуй, зоригтой байж түүхийг урагшлуулна. Дайчшт давшингуй хүн гарцаагүй амжилтанд хүрнэ/Залуу хүн өөртөө бат итгэлтэй байдаг. Тиймээс ч зоригтой байдаг. Үзэж алдах дуртай, бүтэлгүйтэхээс айдаггүй. Бүтэлгүйтэхээс бэмбэгнэж эхэлбэл тэр хүн залуу насныхаа утга учрыг алддаг гэвэл буруудахгүй. Залуу хүн эззмдэж сурах хүслээр оргилуун байдаг. Түүнийгээ хэрэгжүүлэхийн тулд өөрийгөө ямагт өсгөж боловсруулахыг зрмэлздэг. Өөртөө итгзлтэй, дайчин давшннгуй зориг хатуужилтай, далайцтай байх, сурч эзэмдд^, үзэж алдах, шннийг эрэлхийлзн нээх, эрч хүч энэ бүхэн бол залуусын хэрэглэдэг нэр' томъёо. Харин хулчгар, дорой, амарлингуй, мятрах, цөхрөх, алмайрах, зохицох, дагах энэ бүхэн бол залуу хүнд байх ёсгүй зүйл. Тиймээс залуус минь дайчин давшпигуй, гэхдээбайтарлагаар дайчин давшцнгуй байцгаагтун. Дүтэлгүйтэхээс үл змээн, амьдралдаа тууштай дайчин давшингуй байцгаагтун. Залуу хүн амь бие хайргүй зүтгзх үзэл бодолтой байх хэрэгтэй. Амь бне үл хайрлан хохирох үзлийн херсөн 'дэзр түүх бойждог. Нэгэн үеийнхэн хохирол амсахгүйгээр түүний дараа үскйнхэн хөгжил, цэцэглэлд хүрч эс чадна. Залуу хүн үүргээ тууштай ухамсарлах ёстой. Нийгэм, улс„ хокч үеийнхнийхээ өмнө хүлээсэн үүргээ бүрэн ухамсарлаагүй бол залуу хүн байх эрхгүй. Ялангуяа өнөө үеийн залуус бол бүр ч тлим. Бид тэргүүний хөгжилтэй орои болох даваанд тулж ирээд байна. Бидний үеийнхний ухамсар, амь хайргүй зүтгэл улс орноо энэ ззрэгт хургэлээ. Давааг давж гарах нь манай залуу үеийнхний үүрэг болоод байна. Өнөөгийа залуу үеийнхэн амь хайргүй зүтгэх үүргээ ухамсарлахгүй аваае э>нэ давааг давж чадахгүй болж магадгүй. Бид ний хэн нь ч гэсэн тийм харамсалтай зүнлийг залуугаасаа хүсэхгүй шүү. Тийм учраас залуус минь амь хайргүн зүтгэх үзэл бодолтой байцгаагтун. Хойч үеипнхнийхзэ тусын тулд хувь нзмэр оруулах ухамсрыг тууштаи эзэмшигтүн. Залуу хүн бне биенээ дэмжиж түшиж амьдардаг. Хүн бол бие бненээ дэмжин түшкж амьдрах тавилантай. Гагнаар амьдрах нь үгүй. Амиа бодох нь муу. Залуу хүн хувийн явцуу үзэл, ашиг хонжсонд хордоогүй байдаг. Өөрийгеө гэхээс өрөөл бусдыгаа гэдэг. Өериннхөө эрх ашгаас хамт олныхыгоо дэздэлдэг. Хувиа хичээх бузар үзлийн боол болсон хүн бол залуу хүн биш. Залуу хүн итгэлийн үнэ цэнийг ойлгодог. Залуус бие биедээ туслах, бие биенээ хайрлахын сайхныг дууриадаг. Залуус хамтран амьдарч,


хамтдаа хөгжих зарчмыг баримталдаг. Залуус хувийн «өмчтэй» зууралдахгүй бие биенээ түшиж амьдрах сонирхолтой байдаг. Залуус бол харанхуй өрөөнд элгээ тэврэн сууж хий мөрөөддөг улс биш. Тэр бол залуус байх ч газар биш. Злуусын байх газар уулзах, харилцах өргөн талбар байх ёстой. Тэнд бусадтай гар гараасаа барилцана, «миний» гэсэн явцуу байдлаасаа ангижирч залуус тэнд хамтарч «бид» болдог. Тийм учраас хувийн үзэл, ашиг хонжоонд хордож болохгүй, Итгэл, хайраарка*1бие биенээ түшин ирээдүйг зорин амьдарцгаагтун. Залуу хүн шударга байх ёстой. Ахмад үеийнхэн чинь хэдийгээр шулуун шударга амьдрахыг хүсэвч гэр бүл, ажилтайгаа зууралдаад санасандаа төв шударгаар хүрэхэд хэцүү байлаа. Заримдаа хувдйн ашиг завшаан хөөдөлдөн худал хэлэх, дургүй юмаа хийхэд ч дүрч байв. Залуу хүн энэ талаар татлаа багатай, энд тэндээс чангаацалдсан юм үгүй байдаг. Залуу хүн шулуун шударга байдлыг санасан бодсоноо хэрэгжүүлэх хамгийн сайн зэвсгээ болгох нь зүйд нийцнэ. Залуу хүн төлөв даруу байх ёстой. Уйгагүй суралиаж байж өсөж хөгжи«ө. Биеэ тоож эхэлбэл өсөж урагшлах нь зогсож, хөгжих нөөд бололцоогоо алдана. Өөрийгөө чамлаж уйгагүй мэрийн суралцах явцадл өсөж хөгжинө. Цагаан будаа боловсрох тусмаа түрүү нь бөхийдөг. Талбайд ажиллаж байгаа тариачны хөлс, үйлдвэрийн ажилчны тос болсон хувцас, өглөө арЖчэн цайгаа чанаж байгаа эхийн халуун сэтгэл хар аяндаа бидэнд их зүйлийг сургаж мэдрүүлж байна. Эргэн тойрноос бидэнд ийнхүү нөлөөлж буй дохио сануулгыг сэтгэл зүрхнээсэз мэдэрч өөрийгөө чамлан идэвхийлэн суралдах хэрэгтэй.

Horwoo delhii uudam hiih ajil ih bn  
Advertisement