Page 1


Д.Төмөрсүх Ц.Энхжаргал Г.Энхээ Т.Янжин Ц.Эрдэнэчимэг Г.Алтанцэцэг

бичих урлаг /1ЛЮ-ийн ахлах ангийн сурагчид болон их дээд сургуулийн оюутнуудад зориулав./

Редактор: Д.Өлзийбаяр D.Ph


ЭССЕ бичих урлаг

Энэхүү номыг бусад этгээд хэвлэх олшруулахыг “Зохиогчийн эрхийн тухай” хуулиар хатуу хориглоно.


ЭССЬ бичих урлпг

Iл г ч и г

УДИРТГАЛ ТЭРГҮҮН БҮЛЭГ “ ЭССЕ “ ЭХИЙН ХЭЛБЭР ХЭЛЗҮЙН БҮТЭЦ 1. Эссе гэж юу вэ? түүний төрөл, онцлог, бичих аргачлал 2. Эхийн зохиомжийн онцлог, уран зохиолын бусад төрлүүдээс ялгарах нь 3. Эхийн холбох хэрэглүүрийн утга, үүрэг

ДЭД БҮЛЭГ II ЭССЕ “ ЭХИЙН МЭДЭЭЛЛИЙН БҮТЭЦ 4. 5. 6. 7. 8.

Эхийн мэдээлэл, түүний хэв шинжийн тухай Эхийн мэдээллийн бүтцийн задлал Эссег сургалтанд ашиглах нь Монтений сонгодог эссе түүний онцлог Монтений эссенд хийсэн ажиглалт бичлэгийн онцлог


ЭССЕ бичих урлаг

УДИРТГАЛ Эх бол хэлзүйн бүтэц, агуулга утга санааны хувьд нарийн зохион байгуулалттай битүү тогтолцоо бүхий томоохон нэгж бөгөөд зохиогчийн үзэл бодлын илэрхийлэл, гоозүй - танин мэдэхүйн мэдээллийг дамжуулах үүрэгтэй , өвөр зуураа утга, хэлбэрээрээ харилцан нягт холбоотой түвшдийг багтаасан цогц нэгдэл мөн. Ялангуяа уран сайхны эх бол бүтэц утгын нэгдмэл чанар, нэгж бүрэлдүүлбэрүүдийн тогтсон дараалал, эрэмбэлэгдсэн байдал, мэдээлэл - харилцааны зорилго чиглэл, бүрэн төгс шинж гэх мэт эхэд байвал зохих бүхий л шинжийг агуулсан байдгаараа нэн өвөрмөц ажээ. Уран сайхны эх нь уран сайхны бус эх, тухайлбал, эрдэм шинжилгээ, албан хэргийн гэх зэрэг бусад эхээс зориулалт, хэлний эстетик үүрэг болон гоо сайхны нөлөөллөөрөө эрс ялгаата1', байдаг. Иймээсхарилцааны зорилго чиглэл ньаливаа эхийн бүтэц - утга - зохиомжийн ялгааг эх судлалын бүтээлүүдэд тодорхойлсон байна. Тухайлбал: эрдэм ш инжилгээ, албан хэргийн эх нь зохиогчийн тавил, зорилго чиглэлийг яв цав тодорхойлж байдаг учраасуншигчдадтогтвортой нэгутга санаа бүхий ойлголт өгдөг байна. Иймээс уран сайхны бус эхийн огүүлэмж нь логик дараалалтай, товч тодорхой байхаас гадна үгийн сангийн нэг төрлийн загварт найруулгыг шаарддаг ажээ. Тэгвэл уран сайхны эх бол зарчмын хувьд ил, далд олон утгатай, тодорхойлон бичиж байгаа зүйлд зохиогчийн хандах хандлага, харьцаа нь далд нуугдмал байж болох бөгөөд тэрхүү далд санаа нь ил тодорхой хэллэгээр илэрч байх зүй тогтолтой байна. Өөрөөр хэлбэл, уран сайхны эхийн агуулгын далд нуугдмал чанар нь уран сайхны бус эхээс уран сайхны эхийг ялгах нэгэн чухал шинж мөн. Иймээс эх задлалын бүтээлүүдэд “ Зохиогчийн үзэл санаа хичнээн нуугдмал байх тусам уран сайхны бүтээл төдий чинээ сайн болдог " гэж тодорхойлсон нь санамсаргүй хэрэг биш юм. Нөгөө талаар уран сайхны эхэд дүрслэх ур маяг, хэлний яруу хэрзглүүрийг чөлөөтэй ашигласан байдаг. .


ЭССЕ бичих урлаг

Уран сайхны эхийн найруулгын “ давтагдашгүй “ чанар нь уран сайхны бус эхийн загварт найруулгаас ихээхэн ялгаатай юм. Уран сайхны эхийн бүтэц - утгазүйн байгууламжийг утгазүйн үнэлэмжээр нь агуулга ба санаа гэсэн хоёр хэв маягт хувааж болох ажээ. Агуулга нь эхийн өгүүлэмжийн өрнөл хөгжлийн цогц илэрхийлэл мөн тул ил тодорхой байдлаар илэрч, санаа нь эхийн агуулгын бүтцээс урган гардаг мэдээллийн үндсэн дээр бүтнэ.Тодорхой эхийн агуулгын гаргалгаа нь харьцангуй тогтвортой байхад, харин санаа нь хувилбартай байдаг ажээ. ЕЕрөөс эхийн утга санааг ойлгох нь далд санааг олж мэдэх, ямар утгаар хэлж байгааг сэргээн тодруулах чадварыг шаарддаг учраас уран сайхны аливаа эхийг ойлгох нь нарийн бүтээлч үйл юм. Тиймээсэхийн утга санаагойлгох гэдэгньэхийг тал бүрээс нь задлан шинжилж ухаарах, бие даан боловсруулах оюун санааны шат дараалсан үйлдэл мөн гэж үзвэл зохилтойг судлплчид тэмдпглпсои бпйнп, Урлислйхпы импрЧ.1ХИИ1 лодлол шинжилжойлгоходтухайн хиш ий х |1иүии м лдиаш еищ на "охийлхолзүйн” мэдлэг(эхийн > iiih.ip холзүйл бүгоц, зохиомж, дүрмийн цогц) зайлшгүй xopui гуй богоод ураи сайхны эхийн утга санааг ойлгоход уран сайхны тодорхой бүтээл бүрт хэрэгжиж байдаг зохиогчийн урлах, дүрслэх ур маяг, арга барилын туршлагыг таньж мэдэх нь чухал юм. Нөгөө талаар уран сайхны эхэд хэл шинжлэлийн задлал хийх үндсэн зорилго нь эхийн уран сайхны ерөнхий үзэл cot mar илрүүлэх, өөрөөр хэлбэл, уран сайхны бүтээлийн гол yi 1ДЭСболсон сэтгэл хөдлөл - эмоци, эхийн өгүүлэмжид харьцах эохиогчийн үнэлэмж ямар байгааг нээн харуулах явдал мөн. Задлал хийхдээ эхийн дотоод дахь янз бүрийн түвшнийг, тухайлбал, бие даасан үгс, тэдгээрийн утгы н орныг тодорхойлдог үгийн сангийн түвшин, өгүүлбэр, цогцолборын бүглц, холбох хэрэглүүрийн утга үүргийн талыг судалдаг огүүпблрзүйн түвшин, догол мөр (цогцолбор), эхийн ца г, орон Ьолми чриоиы бүтцийн харилцан нөлөөлөл, хүүрнэл, өг үүломжиии хэв м аягийг тодорхойлдог зохиомжөгүүлбэрзүин түишнийг тус тус авч үзэж байна. Эдгээрээс годло эхийн далд ";)ломент”-үүдийг илрүүлэхэд ихээхэн олхаарах хэрэгтэй юм. Бид монголын утга зохиолд шинэ тутам хөгжиж буй эесе хэмээх бичлэгийн шинэ төрлийн нэгэн зүйл эхийг агуулга, бүтэц


ЭССЕ бичих урлаг

зохиомж, зохиогчийн ур чадвар, үзэл бодлын илэрхийлэл, эхийн төрөл зүйлийн зориулалт зэрэг хэдэн гол талаас нь задлан шинжлэх зорилгоор энэхүү сэдвийг сонгосон болно. Бичлэгийн шинэ төрөл “Эссе” хэмээх ьь монголын утга зохиолд 1980 - аад оны дунд үеэс үүссэн бөгөөд үүний гол төлөөлөгч нь эрдэмтэн зохиолч Л.Түдэв юм. Европ дахинд аль эрт ХҮШ зууны үед үүссэн "эссе” хэмээх утга зохиолын төрөл зүйлийн талаар манай уншигчид өнөөдрийг хүртэл нэлээд бүрхэгдүү ойлголттой байсаар ирлээ. “ Эссе “ гэдэг нь аль нэгэн асуудлаар тухайн зохиогч үзэл бодлоо эргэцүүлэл, бясалгалын байдлаар илэрхийлсэн, ихэнхдээ богино хэлбэрийн хүүрнэл зохиол юм. Чингэхдээ зохиогчийн үзэл бодол нь заавал үнэн зөв байх юмуу эсвэл, уг асуудлыг шийдэх эцсийн хариу байх албагүй юм. Харин ч тухайн асуудлыг олонд нээлттэй орхиж болох талтай ажээ. “Иссэн айрагны” амттай зүйрлүүлж истэл бясалгасан бодлын илрэл нь “чсээ” болдог гэсэн утгаар нь зохиогчийн хийсвэрлэсэн үзэл бо/ ал ур чадварыг тусгасан байдаг. Ийнхүү "эссе” гэдэг төрөл зүйл олон щинжлэх ухааны уулзвар дээр үүсч бий болсон өргөн цар хүрээ бүхий агуулгатай байх ёстой ажээ. " Эссе (франц. essai ) гэдэг нь утгазохиол, гүн ухаан, нийгмийн болон бусад асуудлыг шинжлэх ухааны тогтсон хэлбэрээр биш, чөлөот хэлбэрээр шүүн хэлэлцсэн найруулал юм“ гэж тайлбарласан зэргээс үзэхэд эссе нь дараах хэдэн үндсэн шинжийг агуулсан байна. Үүнд : ■Богино хэлбэрийн хүүрнэл зохиол ■ Бодол бясалгал, эргэцүүллийн шинжтэй ■Агуулгын хувьд өргөн • Асуудлыг олон талаас нь авч үздэг ■Дүрслэх ур маягийг чөлөөтэй ашигладаг • Зөвхөн зохиогчийн үзэл бодлын илэрхийлэл • Дэвшүүлсэн асуудал нь олон түмэнд нээлттэй Монголчууд ийм маягийн зохиол бичсэн нь тун ховор юм. Гэвч Д. Нацагдорж, Ц. Дамдинсүрэн, Д. Батбаяр, Д. Норов, Б. Догмид зэрэг зохиолчийн зарим эссе хэлбэрийн зохиолыг энэ төрөлд хамруулж болохыг судлаачид тэмдэглэсэн байдаг. Сүүлийн үед манай зохиолчид эссе өгүүлэл нэлээд бичих болжээ. Үүнтэй уялдуулан эссений төрөл зүйл, бүтэц зохиомж, дүрслэх ур маяг, хэл найруулгын онцлог, уран зохиолын бусад


ЭССЕ бичих урлаг

юрөл зүйлээс ямар ялгаатай болох, түүний давуу тал зэргийг судлах зайлшгүй шаардлагатай болж байна. Ер эх задлал нь тухайн эхийн зохиомж - өгүүлбэр зүйн Оүтцийн онцлогийг тодруулахаас эхэлдэг ажээ. Эхэд задлал хийхэд тухайн цаг үеийн нийгмийн амьдралын онцлог, зохиогчийн намтар судлал, бүтээлийн зохиогдсон байдал зэрэг мь уул эхийн тухай уншигчдын төсөөллийг өргөжүүлэхэд зайлшгүй чухал боловч энэ нь утгазохиол судлалын задлалд хамааралтай болно. Аливаа хэлний хэл зүй бол хүн төрөлхтний харилцаан дахь холиий "үйл ажиллагаа “ -гажигласны үрдүн юм. Цаашилбал, хопиий үгсийн сан хөмрөг нь хүнийг хүрээлэн буй ертөнцийн юмс үзэгдлийг нэрлэх үүрэгтэй бол, хэлзүй нь тэдгээр юмс Y30Iдэл ямар харьцаанд оршиж байгааг илэрхийлэх үүрэгтэй ажоэ. Иймээс ямар ч эхийг хэлний бүтцийн талаас нь янз бүрийн 1үптиозр, янз бүрийн хзмжэогээр хэсэглэн хувааж болно. Чишлхдаа inyiii.i пммп, пхийи aryyaiwi зааглаж, бас холбож turn,in х:«:1ии1 uni I<н 11шх III.чуха!Iажоо. Өорөорхэлбэл, эхийн I>Ү11Д hi * IIIиии .и у у п т in» хорьцаигуй төгс санааг их бага ямар и н к .iMJiuai илорхийлж чадаж буй эсэхээр нь зааглах к; 1|ки лж гасон ү| болно. Нөгөөталаар уран сайхны эхийгбүлэг, хзааг, зүйлээр нь зааглаж байгаа нь түүний зохиомж - бүтцийг харголзан, уул эхийн өгүүлэмжийн гол шугамын үндэс болсон огогдсон мэдээллийг бүрдүүлэгч бие даасан хэсгийг ялгаварлан за а та ж байгаа хэрэг юм. Иймопо ах судлалын онолын бүтээлүүдэд эхийн бүтэц, зохиомж, бүрдэл хэсгийгтодорхойлохдоо цогцолбор догол мөр, охлэл , өрнөл, төгсгөл хэсэг, зүйл, цогцолборын бүрэлдүүлбэр, хэллэг, өгүүлэмж, өгүүлэмж, эхийн мэдээллийн хэв маягийг илтгэсэн, ойлголт ухагдахуун, нэр томьёог түгээмэл хэрэглэж байна. Бид монголын утга зохиолд шинэ тутам хөгжиж буй fiM*II 1'ПИЙ11 нэгэн төрөл эссег задлахдаа 1980 - аад оны үеэс ()ИЧИ1Д|; hi ассогтөлөөлүүлэн, эрдэмтэн зохиолч Л. Түдэв, яруу ндир.ич u Дашбалбар, судлаач Б. Ганбат нарын бичсэн бүлюлаус {>01И110 хзлбэрийн цөөн хэдэн эссег сонгож авсан {>01 ню. Мен "Эссө"- ний мен чанарыгтодруулахын тулд Мишель До Монтений сонгодог эссений гол онцлогийг товч авч үзэж, зарим нэг харьцуулалт хийхийг эрмэлззв. /


ЭССЕ бичих урлаг

Ер эссег задлахдаа оросын эрдэмтэн И. Р. Гальперин, И. М. Гореликова, Е. А. Реферовская нарын онолын бүтээлүүдийн үзэл санаа, доктор профессор Б. Пүрэв-Очирын туурвисан" Монгол хэлний эх задлалын асуудлууд11, “Монгол хэлний дадлагын өгүүлбэрзүй, 2003“ бүтээлүүдэд дурдсан эх задлалын ундсэн асуудал, түүнчлэн доктор 3. Ганчимэгийн бичсэн ганц сэдэвт эрдэм шинжилгээний бүтээлд дурдсан аргазүйн асуудлуудыг онол - аргазүйн гол баримтлал болгов. Эссе эхэд задлал хийхдээ: - Эхийн хэлбэр - хэлзүйн бүтцийг тодорхойлох, эхийн бүрэлдүүлбэр - өгүүлбэр, цогцолборуудын дараалал, тэдгээрийг холбосон нийлэг, задлаг хэрэглүүрийн үүрэг, цогцолборуудын утгын авцалдаат цогц чанарыгтодорхойлох - Эхийн бүтэц - зохиомжийн онцлогийг тодорхойлох - Эссе эхийн мэдээллийн бүтцийн онцлогийг тодорхойлох - Эх зпхиогчийн ур чадварт задлал хийх - Э х^йн гол сэдэв, гол агуулгы н утга зүйн сүлжээг тодорхойлогч “ түлхүүр - үг хэллэг “ - ийг ялган тодорхойлох - Эхийн төрөл зүйлийн зориулалт, харилцааны ялгааг тус тус тодорхойлно.


ЭССЕ бичих урлаг

ТЭРГҮҮН БҮЛЭГ_______________________________________ “ ЭССЕ “ ЭХИЙН ХЭЛБЭР ХЭЛЗҮЙН БҮТЭЦ 1. Эссе гэж юу вэ? түүний төрөл, онцлог, бичих аргачлал Манай утга зохиол сэтгүүл зүйд “эссе” хэмээх нэр томъёо үзэгдэх болсноос хойш хориод жил өнгөрлөө. Мөн үргэлжилсэн ү| ийн төрөл зүйл болох эссе маягийн бүтээлүүдийг эссе, эсээ, исээ (Л. Түдэв), төрөгдөл (Л. Норовсүрэн) зэргээр нэрлэж буй нь энэ төрөл зүйл монголын утгазохиолд шинэ тутам хөгжиж байгаа учраас бичлэгийн хувьд ч нэг мөр болоогүй байгаагийн илэрхийлэл юм. Эссе гэж юу вэ ? бичлэгийн ямар онцлог шинжтэй төрөл болох талаар судлаачид тодорхойлсон байна. Тухайлбал, доктор Г. Дэлэг "... Нийгмийн чухал асуудлын талаар зохиогч өөрөө ямар м эдлэг, турш лага хуримтлуулсан, тухайн асуудалд хэрхэн хандаж, юу гэж үзэж байгаагаа илэрхийлсэн бүтээлийг эссэ гэнэ “ гэсэн байхад, доктор М. Зулькафиль “ Эссе бичигч тал бүрээс нь нарийвчлан судалж, түүнийг эрэмбэ дэс дараалалтай нарийн логик холбоогоор үзүүлэхийг урьдал болгодоггүй, харин сонгож авсан сэдвээ нийгмийн хурц асуудлыг хондөхөд чиглүүлж, түүнийгээ хувийн сэтгэгдэлтэй хослуулан бодол эргэцүүллийн маягаар гаргаж хэлэхийг гол зорилгоо болгодог “ гож тодорхойлжээ. Мөн доктор Л. Норовсүрэн: "Төрөгдөл бичигч аливаа үйл япдал, ү.10|диийг урнаар дүрслэн үзүүлэхийн тулд уран яруу lb inpyyjII U, ярианы хэлийг ашиглан, элдэв баримт жишээг чипиогэй хэрэглэдэгбайна. Төрөгдлийг шинжлэх ухаан, гоо зүй, ос суртахуун, түүхийн аль ч сэдвээр бичлээ гэсэн гүн ухааны бясалгалын аяс нэвтэрхий байдаг нь түүний гол онцлог мөн “ гэх мэтээр тодорхойлсон байна. Францын соён гэгээрүүлэгч Мишель Дө Монтень “ Ертөнцийн юмс үзэгдэл, амьдрал, хүний мөн чанар, тэдгээрийн учир холбогдлын тухай бусдаас хараат бус хүний давтагдашгүй өвөрмөц байр суурь, үзэл санааг дагнан илэрхийлэх боломжтой, богино хэмжээний бичвэр байж болно “ гэж үзсэн ажээ. Эссе нь мөнхийн үнэн, тодорхой аксиомыг номлодоггүй, бас шинжлэх ухааны тайлбар, хатуу томъёоллоос ангид байж, бичээчийн оюуны цэцэрхийлэл, онгодын цалгиа, ертөнцийг үзэх


ЭССЕ бичих урлаг

хувийн үзэл, туршлагыг илэрхийлдгээрээ бусад бичвэрээс ялгаатай байна. Иймээс хүний дотоод ухамсрын гүнд орших ухамсаргүйн түлхэцүүд болох хайр, нинж, эс хонзон, айдас, уур хилэн, гомдол, баяр бахдал зэргийн илрэн гарах хэлбэрүүдийн нэг нь эссе юм гэж тайлбарласан ч байдаг. Түүнчлэн хүн, ертөнц хийгээд өөрийгөө олон аргаар танин мэдэж илэрхийлдэг. Тэрхүү илэрхийлэл, эргэцүүллийн нэг төрөл жанр нь эссе юм гэж үзсэн байдаг. Өөрөөр хэлбэл, хүний сэтгэхүй нь зөвхөн юмс үзэгдэл хийгээд бурханы оршихуйн мөн чанарын тухай биш харин ертөнцийн ямар ч асуудлыг эргэцүүлэн бясалгаж, оюун дүгнэлт хийдэг. Тэрхүү бодол эргэцүүлэл нь уг чанартаа эссе юм гэж тайлбарлаж бас болох. Эссе нь францаар “ оролдох”, “турших”, “ найруулах “таталбар хийх” гэсэн утгатай бөгөөд сонгодог утгаар нь авч үзвэл, хүний бие даасан сэтгэхүй, танин мэдэхүйн чадамж, сэтгэлгээний цар хүрээний чадавх, бололцооны чухамхүү шалгуур нь эссе ажээ. Ийм j3c дээр дурдсанчлан, эссе нь шинжлэх ухааны болон мэргэжлийн нарийн ойлголт, нэр томъёо, хатуу үндэслэгээ, эцсийн нотолгоо, мөнхийн үнэнийг номлодоггүй, харин эрин үеийн өндөр соёлт сэтгэгчдийн адилаар оюун ухааны чөлөөт эрэл хайгуулыг л олон өнцгөөс нь цэцэн, задгай ухаанаар илэрхийлж харуулдагт түүний мөн чанар оршиж байна. Нөгөө талаар, эссенд аливаа юмс үзэгдлийн тухай олон талын мэдлэг, сэтгэлгээний чадавх, хэл найруулгын чадвар зэрэг нь цогцолсон байх учиртай ажээ. Эссе гэдэг нь аль нэгэн асуудлаар бусад хэнийхтэй ч төсгүй, өөрийн үзэл бодлыг илэрхийлсэн ихэнхдээ богино хэлбэрийн хүүрнэлт, бичлэгийн хэлбэр юм. Эссе нь аль нэг юмс үзэгдлийн талаар гүн ухааны, намтар түүхийн, нийтпэлийн, утгазохиол шүүмжлэлийн, эрдэм шинжилгээний хялбаршуулсан эсвэл уран зохиолын зан төрхийг тодорхойлсон хэв маягтай байж болох бөгөөд ингэхдээ уг зүйлийн талаар зохиогчийн хийсвэрлэсэн шинэ үзэл бодол, эргэцүүлэл зайлшгүй тусгагдсан байх ёстой ажээ.

i ,


ЭССЕ бичих урлаг

Лссоний онцлог: I Орчии үеддэлхий дахины утга соёлын ертенцад эссе улам • |үр идопхтэй нэвтэрч, нэлээд эрчимтэй хөгжиж буй тсзрөл зүйл I 1Д1ИЙ1 еудлаачид хүлээн зөвшөөрч байна. Өөреор хэлбэл, /I и 1хий дахинд утга зохиол, сэтгүүл зүй, нийгэм, гүн ухаан, 1мйкшийн шинжлэлийн салбарын бүтээлүүдэд эсссний тинж I yiКНИЙ нэвтэрсэн байна. Бүх чиглэлээр эссег бичдэг болжээ. ? Ьусад зүйлүүдийг бодвол эссе нь амар хялбар, энгийн ,i|tm.‘ip тодорхойлох зүйл биш юм. Эссег шинжлэх ухааны үүдплос парийн тодорхойлсон бүтээл манайд харьцангуй цөон 1мйиа. Дэлхий дахины практикаас үзэхэд эссед гүн ухааны, (үүхиин, утга зохиолын, шүүмж судлалын, намтарзүйн, миитлэлийн, ёс суртахуун номлолын, шинжлэх ухааны хилбаршуулсан, тэр ч байтугай яруу найргийн шинж бүхий ()ү 100) 1үүдийг оруулдаг. Энэ бол эссе бичлэгийн төрөл зүйлийн хуиьд хог чолоотой, олон төрөл зүйлийн шинжийг нэгэн зэрэг in yyiKixi.itIхлмт гпршиижүүдийннэгдлийгтодорхой дотоодзүй 1Ч1 Ю11, iioiuiK х(Ц|(|(К)|||,| үндсэн дээр хангадаг үгийн урлагийн и||прм1тц х iiili ip МД1ИЙГ харуулж байна. \ )t:i'11lio ji орчин үеийн үгийн урлагт асар хурдан хөгжиж Ьүи амьд ооиирхолтой, бас нарийн гөвөгтэй төрөл зүйл гэдгийг биддоар гэмдэглэсэн. Гэхдээ үгийн урлагийн аль ангилалд орох DO? 11ийтлэлийн, утга зохиолын, уран сайхны, шинжлэх ухааны, шүүмжлэлийн бүтээлийн алинд багтах вэ? гэсэн асуудал зүй бсоор гарч ирнэ. Өнөөдөр энэ асуудал маргаантай байгаа Ьогоод хэн ч үүнд бүрэн төгс хариулт өгч чадаагүй байна. I иимоос эссе гэдэг нь чухам юу вэ? гэсэн асуултад хариулт оюхийн тулд Францын гүн ухаантан, улс төрийн зүтгэлтэн, зохиолч нийтлэлч Мишель Эйкем де Монтений 1580 онд бичсэн “Essais” хэмээх бүтээлд өнгөцхөн боловч дүн шинжилгээ хийж, дотоод мөн чанар, хэлбэр бичлэгийн ур чадварын асуудалд пихллрплп хандуулах шаардлагатай гэж үзэж байна. й иь их төлөв зохиогчийн бодол эргэцүүллийн өнгө I |ЧГ ||үхии П| үүлэмжүүдээс бүрддэгтул түүнд өвөрмөц шийдэл, П()1ии iti|*чи!i 111хпм тутамд илэрдэг онцлогтой байна.


ЭССЕ бичих урлаг

Эссений бүтэц I. Танилцуулах хэсэг Оршил Тайлбар Үндсэн хэсэг Мэдэгдэл Үндэслэл Дэмжлэг Дүгнэлт Төгсгөлийн хэсэг Зохиогчийн санаа Дүгнэлт Дээрх хэсгүүдийг солбин нэгтгэдэг тэр зүйл нь үндсэн санааны логик дараалал юм. 1 ^ 'Ч-'У А. Танилдуулах хэсгийг бичих: Эсс.иий танилцуулах хэсэг нь сонирхолтой байхаас нь гадна дараагийн хэсгүүдийнхээ агуулга хэлбэрийг танилцуулж байдаг. Хүмүүс хоорондын чиг хандлага ууулзалтын эхний 90 минутад тавигддагийн адил сэтгэл догдлуулам эхлэл, уншигчийг өөртөө эргэлтгүй татдаг билээ. Сэтгэлийн догдлол тэсрэн гарахад бэлэн тэмүүлэл, энергийн цалгиа нь үйлдлийн эхэнд хэдийчинээ илэрнэ төдий хэмжээгээр бусад хэсэг, бүтэцдээ дамжин нөлөөлдөг. v" Б. Үндсэн хэсгийг бичих: Үндсэн хэсэг бол эссегээр дэвшүүлж байгаа санааныхаа нотолгооны гол тайлбар байдаг. Эссений амин сүнс нь: ■Мэдэгдэл • Үндэслэл • Дэмжлэг • Дүгнэлт гэсэн бүтэцтэй нотолгоо юм. Нотолгооны зорилго бол өгүүлэгчийн дотоод дахь итгэлийг уншигчийн дотоод ухамсарт халдааж, үнэмшил төрүүлэх явдал бөгөөд хүний дотоод ухамсар дахь итгэл нь бичвэрийн нөхцөлд оновчтой үг, зөв найруулга, уран санаа, тогтвортой бүтцийн үргэлжилсэн байдлаар үүсэн бэхэждэг сэтгэцийн төлөв байдал юм.


:н;ск бичих урллг II

I Ш1И1II1УУ11. IK х:к.,и

I | 1ппхии м:)д;к)ЛОЛ (« 1ДИИЙИ модоэдэл >ид«

III

Голгой огүүлбэр Домжих огүүлбэрүүд Голгой өгүүлбэр Дэмжих огүүлбэрүүд Толгой өгүүлбэр Дэмжих өгүүлбэрүүд Дүгнэлт хэсэг Дүгнэсэн өгүүлбэр Эссе бичигчийн өөрийн бодол %^ I лнилцуулах хэсэг: :)ио нь эссений хамгийн гол эхний хэсэг байх бөгөөд ерөнхий I >.I слдиийн мэдээлэл гэсэн 2 хэсгээс бүрдэнэ.Ерөнхий мэдээ h i . чссппий содэвтэй холбоотой суурь мэдээллийг уншигчдад "in n : »iI:) in, ушлигчдын сонирхлыг татахуйц байх хэрэгтэй. С»дмиин мэдээ нь эссений гол санааг танилцуулна. Үүнд: ;)(;сонд авч үзэх гол сэдвийг танилцуулна. I ол сэдвээс салбарлан гарах дэд сэдвүүдийг дэвшүүлнэ. " Эссег ямар зохион байгуулалттай бичих талаар мэдээлнэ. Эссений танилцуулга нь ерөнхийгөөс тодорхойд чиглэсэн байх ёстой. Үндсэн хэсэг: Эссений үндсэн хэсэг нь нэг ба түүнээс дээш догол мөр (цогцолбор) бүхий дэд хэсгээс бүрдэнэ. Дэд хэсэг бүр нь толгой өгүүлбэр, үндэслэл гаргасан дэмжигч өгүүлбэрүүд, зарим тохиолдолд төгсгөлийн өгүүлбэрүүдтэй байж болно. Өөрөөр хзлбэл, сэдвийн мэдээг тодорхой баримт жиш ээгээр Ышжуупоан байх хэрэгтэй. Үүний тулд уг сэдвийн мэдээтэй xiiiiliiii) Ьүхий нотолсон хариултууд бичнэ. Д үгнэпт хэсэг: : ill.» х н м in. дирллх үндсэн үүргийг гүйцэтгэх ёстой. 1пи,и mi хусэг рүүгэо орох гэж байгааг мэдээлж болох I ил оанаануудыг дүгнэнэ.

<т т >


ЭССЕ бичих урлаг

- Өгуүлж буй зүйлийн тухай зохиогчийн хамгийн эцсийн бодлыг уншигчдад үлдээж болно. Дүгнэсэн хэсэг нь өгүүлж буй зүйлийн талэар төгс дүр зураг өгнө. Төгсгөлийн өгүүлбэр нь танилцуулга .эсгийн эхлэлтэй адил ерөнхий мэдээлэл агуулсан байна.Төгсгөлийн өгүүлбэр нь уншигчдад сэдвийн мэдээг сануулах ёстой. Өөрөөр хэлбэл, сэдвийн мэдээг илэрхийлсэн өгүүлбэрээсээ арай өөрөөр бичигдсэн байна гэсэн үг. Төгсгөлийн өгүүлбэрийг яаж бичих вэ? Олон янзын шийдэл байж болно. Үүний тул зарим нэг эссений төгсгөлийг харъя. - Тийнхүү “ хүний бие махбодын хий хуйн эргүүлэг” гэдэг нь айхтар нээлтэд тооцогдов. Гэтэл эртний монголчууд үүнийг мэддэгээр барахгүй “ таван самшуу" гэж нэрлээд, зураг сэлтийг үйлдэж, тооцоог нэгэнт гаргаад, эмч домч нар хэрэглэдэг байжээ. Тэр бүхнийг эргэцүүлэн бодвол монгол совин хоосон биш юм ажээ. (Л. Түдэв. “ Совин “) - “Сайхан зүүд зүүдлэв үү” гэж монголчууд их л дотно хүнээ ээ асуудаг заншилтай юм. Зүүдний сайхан муухай нь харьцангуй ойлголт боловч зөгнөгч сэтгэлгээний өвөрмөц үзэгдлийн хувьд нэн сонирхолт ой бөгөөд нарийвчлан судлууштай “далд ухамсрын” илрэл мөн. Зүүдээ манахтун! (Л. Түдэв. “ Зүүд ") - Газар эх минь таныхаа түмэн ачийг оройхон боловч ойлгож мэдсэндээ би баяртай байна. Таныгаа өнөөдөр л бид ойлгож хайрлахгүй бол хойч үеийхнийг минь тэжээх хувцаслах тэнхэлгүй бопчихно шүү дээ, та минь ! Газар эх таныгаа ертөнцөд намайг төрүүлсэн ачлалт сайхан ээжтэйгээ зүйрлэн хайрлаж явья даа. (Б. Ганбат. “ Газар эх “ ) - “Тоос, тоос”л гэнэ, тоос бол газрын үржил шим, үймэгч хуурай “чөмөг” юм. (Д. Урианхай. “ Т оос“ ) гэх мэт бариглтаас үзвэл дүгнэлт хэсэгт үндсэн хэсгийн гол санааг дүгнэсэн, эхлэл хэсэгтэй адил ерөнхий мэдээлэл агуулсан (тухайлбал, “Тоос” гэсэн эссе ) зэрэг дээр дурдсан шинж цөм агуулагдаж байгаа болно. Эссений үндсэн хэсгийн гол санаанууд нь зохиогчийн эцсийн бодлыг илэрхийлнэ. Ийнхүү . цсийн бодлоо илэрхийлж байгаагийн гол зорилго нь уншигч тухайн эссенд дэвшүүлсэн асуудлын талаар үргэлжлүүлэн бодох, уг эссений талаар дахин нэг санахад туслах зорилготой байдаг ажээ.

1

' i

j 1 )

'


ЭССЕ бичих урлаг

Дссе бичих алхмууд : 1- р алхам: Бичихээсээ өмнө: »)хлээд бичих зүйлээ сайтар тунгаан бодно. Ингэхдээ бүтэц, изхион байгуулалт, дэс дараалал зэргийг үл хайхран бодол олиаандаа байгаа бүхнээ цаасан дээр буулгахыг зөвлөсөн Ьойдаг. Бичсэн зүйлээ утга санаагаар нь холбож үзэх Дэс дараалал, логикийг анхаарах. Бичсэн зүйлийнхээ утга санааг анхааран тухайн эх болгон дээр нарийвчлан ажиллах. Бүгдийг дахин эхнээс бичих. 2- р алхлм: Эхний хэсэг: Энэ хэсэгт эссе буюу зохион бичлэгийн товч утга, ерөнхий төлөвлөгөөг тусгана. Эхний хэсэгт эссений товч агуулгыг тусгаж өгвөл унш игчдад ерөнхий утга санааг түргэн ойлгож, үргэлжлүүлэн уншихад хялбар болдог. Тийм учраас эхний хэсгийг аль болох сонирхолтой, анхаарал татахуйц болгохыг зөвлөсөн байдаг. 3- р алхам: Үндсэн хэсэг: Их биеийн хэсэг бүр нь өөрийн агуулгы г хадгалсан 01 үүлбэрээр эхэлдэг бөгөөд энэ өгүүлбар иь ямагт шинэ санаа шуулсан байх ёстой ажээ. Дараа нь энэхүү өгүүлбэрийн утга оанааг тодруулсан янз бүрийн жишээ, тайлбар, тоо баримтыг номж оруулна. 4 р алхам: Дүгнэлт: Зохион бичлэгийн энэ хэсэгт дээрх бичсэн зүйлийнхээ талаар дүгнэлт гаргана. Ерөнхий дүгнэлт нь илэрхийлсэн гол санаануудыг 3-4 өгүүлбэрт багтаасан байна. Дүгнэлт нь сэдвийн бүх гол санаанд тулгуурласан таны үзэл бодол байх бөгөөд тухайн сэдвийн хүрээнд шийдвэрлэсэн асуудлын ач холбогдол хэрэгжих магадлал үүсэх үр дагаврыг тодорхойлно. 5-р алхам: Хянах. Засварлах: Зохиогч биш уншигчийн байр сууринаас дахин нэг уншиж найруулга болон зөв бичих дүрмийн алдааг засна. Эссений зорилго сэдэв, утга санаа нягт аялдаатай, агуулга нь логик холбоо сайтай, уншихад хялбар ойлгомжтой байгаа эсэхийг


ЭССЕ бичих урлаг

нягтална. Тухайн сэдэв агуулгад тохирсон нэртомъёо үгхэллэг хэрэглэх, хэт хүнд үг хэллэг байх ёсгүй гэдэгт анхаарна. Сайн эссе ямар байх вэ? - Уншихад хялбар, ойлгоход амархан, гол санаа нь тод гарсан байхаас гадна дүгнэлт төгсгөл хэсэг нь оновчтой байх ёстой. - Эссе нь зохиогчийн үзэл бодол, хувь хүний онцлогийг харуулж чадсан байх ёстой. - Эхлэл ба төгсгөл нь ойлгомжтой бөгөөд утга санаа нь логик холбоотой байх. Эссе бичихэд ак саарах бусад зүйл: Ер эссе бич 1хэд дараах алдаа дутагдал түгээм эл тохиолддог болохыг аргазүйн бүтээлүүдэд тэмдэглэсэн байдаг. Үүнд : - Агуулга, үндсэн санаатайгаа авцалдаа муутай хэтэрхий чамин, хийсвэр үг хэллэг хэрэглэдэг. Ийм үг хэллэг нь хоосон чимэг болж, хувь хүний үзэл бодлыг бүрэн илэрхийлж чаддаггүй. - Дүрмийн алдаа их гаргах, мэргэжлийн үг хэллэг их хэрэглэх - Зохион бичлэгийн зорилго нь утга санаанаасаа зөрсөн байх. - Ядуу хэллэгтэй байх. - Зохион бичлэг нь нэгэн хэмтэй байх ёстой. - Өөрийнхөө сайн мэддэг, сонирхдог зүйлийн талаар бичих, харин сэдвээ сайн сонгох хэрэгтэй. - Эссе хэтэрхий урт байх хэрэггүй. - Гол сэдвээсээ хазайхгүй байх. Эссе бичих агуу бөгөөд санаанд оромгүй долоон сануулга 1. Таны эссег олимпийн шүүгчид дүгнэхгүй. Эссе бол олимпийн усан сэлэлт, уран гимнастикийн үзүүлбэр биш. Эссег гартаа улаан үзэг барьсан шүугч бус сэтгэл догдлуулсан мэдээллийг хүлээж байгаа багш профессор уншина. Энэ хүн бол таны сэдэвт бус харин таны тухай сэтгэгдлээ тархиндаа бичиж дүгнэлт хийх бөгөөд энэ залуу надад үнэхээр таалагдаж байна хэмээн уулга алдахаар байх ёстой.


ЭССЕ бичих урлаг

J 1,1Нд нэг гоц санаа байх ёстой. ' )ii:> I к> эхний зөвлөгөөнөөс урган гарна. Гол санаагаа хэрхэн I . ipKicnn осэхийг мэдэхийн тулд маш хурдан уншдаг. Үнэндээ ; 1;|Ццүү| юэн санаагаа хэт чамирхаж илэрхийлбэл тэр нь нуршуу ""tl/jljOI. i]i 1 Г«п санаа нь өөриймсөг бөгөөд нүсэр биш байх ёстой. "fO M СЭДЭВ”-ээс аль болохоор зайлсхий. Өөрийн гэсэн •it үуша шголдөр анхны санаагаахадгалсан байвал санаа чинь н VI шмруун болно. Ёс суртахууны асуудал хөндөн ярих гэж 1 м и 1 !К) бол санаанд оромгүй өвөрмөц бөгөөд өөртөө luxupyy.icoH байдлаар бичих хэрэгтэй. •I с:ул чолоотэй бай. Бүү тэвд ; 1м.1|)Ч дпаал сургуулилтгүйгэор зурагзурах, кинонд тоглох, | к ml mu х н 1 ч i;)c")ii Г)ллмл1длпл I р m> зураг зурах, жүжиглэх нь i.i.m.iii <У|Чvvmhii. iiii х ip:n i in Ьичих ч үүнтэй адилхан. Та •ч>рин) и 11 >ш щ 1)|Н111Ч1 i п>• i|iiii/i л шйвширч чадах тул хэд - <д h i ...... |цпИ‘1- м 1/р UI юи хүиоос зөвлогөө авсны дараа л I 'I I" I I» hi yi !,t„ I и ооримгоо тань. I л оорьо чухам хэн бэ? Өөрийгөө таних явдал нь амжилтанд хүрах хамгийн дөхөмтэй зам. Таныг хийж буй ажилдаа махруу лүпалтой хүн гэдгийг харуулах дүрийг сонгоно гэсэн үг. U Хиир дурлал бол хамгийн чухал нь биш ч, нэгэнт танд биигаа бол түүнийгээ гээж болохгүй. Ямар ч сэдвээр эвтэйхэн бичиж болох боловч хамгийн их сэтгэгдэл төрүүлэхүйц сэдвийг сонго. Эргэлзээгүйгээр хүсэл эрмэлзлэлийнхээтухай бич. Та ямар нэг зүйлд сэтгэл татагддаг бол тэрхүү сэтгэл, итгэл, үнэмшлээ тодорхой илэрхийлэн бич. Аливаа чухал мэдээллийг хүргэж чадвал багшид үнэлэгдэх боломж тань төдий чинээ нэмэгдэнэ. 7. Эссе бичигчдийн хэрэглэх хоёр үр нөлөөтэй хийгээд чамирхуу хэрэгсэл харилцан яриа, ишлэл Уншигчийн сонирхлыг татна гэдэг бол эссе бичигчийн хамгийн гол зорилго, нууц түлхүүр нь юм. Гагцхүү ингэж


ЭССЕ бичих урлаг

бичихийг хичээж эссендээ гол дүрийн үгийг олж иш татвал өөрт тань тустай. 2. Эссе эхийн зохиомжийн онцлог, уран зохиолын бусад төрлүүдээс ялгарах нь Сэдэв, агуулгын тохироо, эхийн гол утга санаа, эхийн өгүүлэмжийн гол шугам ба хажуугийн салбар шугам, утгын нэг хэсгээс нөгөөд шилжих шилжилт, эх зохиогчоос эхийн утгын бүтцийг хэрхэн төпөвлөх хийгээд эхийг задлах, төрөл бүрийн эхийг зохиох зэрэгт энэхүү утгын бүтэц, зохиомжийн онцлогийг хэрхэн харгалзах вэ ? гэдэг нь эх задлалын нэгэн чухал асуудал болно. Эссений зохиомжийн онцлогийгтодруулахаасөмнө эссе хэмээх бичлэгийн шинэ төрлийг судлаачид хэрхэн үзэж байгааг товч дурдъя. Эссе(эсээ) (франц essai) хэмээх нь “туршлага, оролдлого, найруулал, тойм гэсэн олон утгатай үгээс гаралтай нэр томъёо болно. Эссе нь ямар нэг шалтгаан болон асуудлын талаар хувь хүний бодол, төсөөлол, таамаглалыгшингээсэн, юмсүзэгдлийн мөн чанар, шалтгаан, холбоо хамаарлыг бүрэн гүйцэд илэрхийлсэн байх албагүй бэсрэг хэм жээний чөлөөт зохиомжтой үргэлжилсэн үгийн зохиолын зүйл юм. Эссе нь ямар нэг шинэ сонирхолтой санаа бодол дүгнэлтэд тулгуурлаж : • түүх I Ш • гүн ухаан • намтарчилсан • нийтлэлийн • уран сайхны • утга зохиол шүүмжлэлийн ■эрдэм шинжилгээний хялбаршуулсан (шинжлэх ухааны хялбаршуулсан) ■уран зохиолын хэв маягтай байж болдог ажээ. Чингэхдээ уг зүйлийн талаар зохиолчийн хийсвэрлэсэн шинэ үзэл бодлыг тусгасан байхаас гадна, шинжлэх ухааны мэдлэгийн олон салбарын ухагдахуун, ойлголт нэр томъёог хослон ашигласан байж болдог. Үүнээс үзэхүл эссе нь олон шинжлэх ухааны уулзвар дээр үүсч бий болсон өргөн цар хүрээ, агуулгатай төрөл зүйл юм. Эссе н'ь өгүүллэг болон найрууллаас ялгарах онцлог талтай.


ЭССЕ бичих урлаг

Огүүллэг нь: 1. Хэмжээний хувьд роман туужаас бага өөрөөр хэлбэл дүрслэгдэхүүнээ үзүүлэхдээ хүний амьдралын нэгэн сод үйл япдал, учрал, зурвасхан агшнаар хүмүүсийн хоорондын хлрилцаа, хүн чанар, сэтгэлийг нээн үзүүлэх чадвартай үрголжилсэн үгийн төрөл зүйл юм. 2. Өгүүллэг бол туульсын зохиолын төрлийн бие даасан зүйл юм. Роман туужаас хэмжээгээрээ харьцангуй бага түгээмэл лүйл болно. Туульсын зохиолын бусад зүйлээс нэг болон цөөн кюны баатартай , баатрын амьдрал, явдлын өчүүхэн хэсэг, луурдын тохиолдлын чанартай үйл явдлыг өгүүлж түүгээрээ иишмийн ямар нэг чухал асуудлыг хөнддөг. ,'i. Наатрууд нь ихэвчлэн тодорхой байр суурьтай , зан төлөв lib юловшин тогтсон хүмүүс байна. А 1одорхой өгүүлэгчтэй өгүүлдэг шинжээрээ ялгарна.Шог *п | 11И11, соггэл зүйн аж байдлын гэх зэргээр олон зүйл ангид *y iu .ii дд.н •- ■: . 11(1И|1ҮҮМИ1| lilt"

1iiyyiiii.ii ми пдил ураи сайхны шаардлага , хэм хэмжээний -vi'1'Д лдил богоод харин гагцхуү түүнд дүрслэгдэж байгаа ii.hMi.ip иь заавал бодит байдаг онцлогтой. 1уульсын төрлийн биеэ даасан төрөл зүйл юм . Энэ нь прио дахины соён гэгээрүүлэгчдийн уран зохиолд бага мэддэг мүйлээ таньж мэдэх эрмэлзлэлээс үүссэн харьцангуй залуу зүйл юм Лажимдаа баримтатзохиолын шинжийголж бодожбаатрыг дү[к:олдэг болжээ . Үүгээрээ реализмтай гүнзгий холбоотой. ■Европ дахинд эссе хэмээн нэрлэгддэг энэ төрөл зүйлийн цэлаар манай уншигчид өнөөдөр ч нэлээд бүдэг бүрхэгдүү ойлголттой байдаг бололтой. Эссе гэдэг нь аль нэг асуудлаар зохиолч бусад хэнийхтэй ч төсгүй өөрийн үзэл бодлыг илэрхийлсэн ихэнхдээ богино хэлбэрийн хүүрнэлт зохиол юм . Онэ үзэл бодол нь заавал үнэн зөв , уг асуултанд өгөх эцсийн хариу байх албагүй. • Францын оролдлого, дээж найруулга гэсэн үгнээс гаралтай 011Эүргэлжилсэн үгийн зохиолын нэг төрлийн нэрийг манай утга похиолд тэр чигээр нь авч хэрэглэсэн байна.(орчуулгагүй ) Хомжээний хувьд тийм том биш үргэлжилсэн хэлбэрийн зохиол бигоөд зохиомжийн хувьд,чөлөөт сонголт хийгдэх зохиогчийн ||пдол санааг ямар нэг тодорхой асуудал учир шалтгааныг


ЭССЕ бичих урлаг

илрүүлэхэд ашигладаг. Тэгэхдээ цаад юмны мөн чанарыг гүн гүнзгий гаргах гэж чармайдаг. Дээрх дурдсан тодорхойлолтоос үзэхэд эссе нь өгүүллэг болон найрууллаас ялгаатай болох нь харагдаж байна. Тухайлбал, өгүүллэг нь туульсын зохиол учраас нэг буюу цөөн тооны баатруудын амьдралын нэгэн сод үйл явдал, учрал зэрэг зурвасхан агшнаар хүмүүсийн хоорондын харилцаа болон түүгээрээ дамжуулан нийгмийн ямар нэг чухал асуудлыг хөндсөн байдаг. Найрууллын хамгийн гол онцлог нь дүрслэгдэж байгаа зүйл нь заавал бодитой байх ёстой . Бусад зүйлээрээ өгүүллэгтэй адил юм. Тэгвэл “ эссе “ нь хэдийвээр үргэжилсэн үгийн зохиолын төрөл зүйл гэдгээрээ төстэй боловч дүрслэгдэж байгаа зүйл, зохиомж, агуулга, утга санаагаараа дээрх хоёр төрлөөс ялгаатай юм . Үүнд : Дүрсэлж байгаа зүйлийнхээ хувьд : - тул амдсан асуудал - аливаа юмны учир шалтгаан - зохиогчийн өөрийн үзэл бодол - өөрийн дүгнэлт, хариу эргэцүүлэл бүхий байдаг бол Зохиомжийн хувьд : - Эссе нь харьцангуй чөлөөт зохиомжтой, зохиолч уг дүрсэлж буй зүйлээ нотлох , батлах , үгүйсгэх , шүүмжлэх зэрэг зорилгоор уран зохиолын болон хэлний ямар ч арга хэрэглүүрийг хэрэглэсэн байж болно. Уран сайхны эхийн зохиомж гэдгийг онолын бүтээлүүдэд дараах байдлаар томъёолжээ. Латин хэлний бүрэлдэхүүн нэгдэл гэсэн үгээс гаралтай. Зохиолын зохиомж нь нэлээд нарийн төвөгтэй ойлголт юм . Уран зохиолын онолд ч маргаантай явсаар ирсэн асуудал ажээ. Нэг үе онолчид хоёр үндсэн үзлийг баримталж байлаа. Үүнд : 1. Зохиомж бол зохиолын өгүүлэмж, үйл явдалтай адил 2. Зөвхөн зохиолын хэсэг бүлэг түүний дэс дараа хэлхээ мэтээр үзэж байв. Эдгээр нь өрөөсгөл үзэл ойлголт ажээ. Сүүлийн үед зохиомжийг агуулгат хэлбэр гэж тайлбарлан, дүрийн бүтэц,


;к;о н бичих урлпг

* " " 'и

мми иinи<)iit,нI оропхий байгууламжтай холбон үзэж hi. н hi

| (/ц үилмшилгой юм.

Лпкипмж ыд;и in, Ьодит байдлаар нөхцелдсөн зохиолчийн "I •| "|м |иш үчнх үзол, уран бүтээлийн ерөнхий арга хийгээд мд" Hi!- ■i|м11, үзол санаа, гоо зүйн зорилготой уялдаж, уран >>HfUd.ni шрол зүйл, анги бүрт нэн өвөрмөц байдлаар пн ||'»иин мдох тийм зүйл ажээ. I i*/t in зохиомжид : A iyyiim ба хэлбэрийн диалектик I | 11Н1ХИЙ бүтэц 1н үүло1 дэхүүний дарааллыг хамааруулан үзэх нь зөв '•mi Жишао нь “ Хоньчин Найдан “ бие даасан олон бүлэг бүхий, • 'ү I н| (‘М годорхой өгүүлэгдэхүүн дараалалтайн гадна хүүрнэл, •• «дирхойлол, хөрөг дүр, захидал, байгалийн зураглал, ‘ "<ИН1|ЧИЙН тэмдэглэл гэх зэрэг зохиомжийн нэгжүүдийн ■1|Ч.Ц.и, слттэлгээний үр дүнд бүтэж буй нь тухайн зохиолын in-Hi ||\лжии1 юдруулж байгаа юм. 1н«иомжийн зүйл зохиол бүрт адилгүй харьцаагаар орсон 'мцдл 1 . Зохиомж нь тодорхой дүрслэлийн арга хзлбэрүүдийн нийшг цогц байдагучраастүүнийгнэгжүүдээр нь хялбар таньж 1НХИОМЖИЙГ тодорхойлж болно Жишээ нь : Ц. Дамдинсүрэнгийн " Буурал ижий “ найраглал лахидлын хэлбэр, С. Лочингийн “ Үргэлжлэлтэй долоон өдөр буюу хоёрын өчил " роман дотоод ярианы хэлбэртэй нь уохиомжийн нэгонцлог юм . Иймээс зохиолд гарч буй зан төрх, хэв шинж, уран дүрийн бүтэц байгууллын тогтолцоог зохиомж гэж ойлгож болно . Ингээд дээр дурдсан онолын үзэл баримтлалыг үндэслэн, эссе эхийн зохиомжийн онцлогийг товч авч үзье. Эхийг бүтэц зохиомжийн талаас нь хамгийн ерөнхийгөөр эхлэл, үндсэн хэсэг, төгсгөл гэж хэсэглэж болох юм. Энэ хуваарийн дагуу |урван зохиолчийн бичсэн эссег эхлэл, үндсэн хэсэг буюу өрнөл, төгсгөлөөр нь харьцуулж үзье. Үүнд :


ЭССЕ бичих урлаг Л Т үд эо Зүүд

0 Д аш балбар М иний нээсэн эх орон

Б. Г а н б з т Га за р э х м и н ь

ЦО ГЦОЛБОР1 - 3

У хлэл

М и н и й б а гы н тө с ө ө л л ө ө р э х о р о н б ол т эн гэ р . т о л го д х о ё р б ай ж ээ. Э д ү гэ э о н ж и л у л и р ч . с а й х а н ю м б у х э н д э х о р о н ш и н гэ с э м гэ ж 6 и и тгэ д э г б ол л оо . З ө р ж б у й с а й х а н б ү с гү й д э х о р н ы н у у гд м а л д ү р б и й б ө гө ө д . т ү ү н и й х э е л и й д хөдөлж эхэлсэн хүүхэд одот ертөнцтэй ЦОГЦОЛБОР 1 х о л б о о т о й . с а л х и ш у у р гы г м э д эр ч б у й гэ д э гт ү л эр гэ л зэн э. С а н с р ы н х у р а а н гу й л с а н б и е т б ү с гү й ' З ү ү д э л с э н гү й я ө л а а д а а ' гэх ю м уу зүүдлээд с э рс э н ч ин ь хүний хэвл ийд тор ниж буй ня л х үр одцын тохиолоор б ү тэ н га п ц о а р д д б д й л .ю ' х з м э э н д у у л ж б ү р э л д э х и й н и д х а в ы г э д эл ж , э х и й н ( n W iU i м о ш о л хүм тэй х а а н а ч нь апхаанд цаг м өч а гш и н 10 ХИШЩОЖ б о л н о А р д ы н д у у н д х э м ж и гд э х у й , х о ж м ы н ө д ө р х о ё р Ij.lM iy i.lH ( Ш 1«1 |Н 1. 1Г туу л ь с д д х о л д э э р з э б а т з о гс о ж . х я з га а р гү й хүм д | >й И лир )» н и ш <үү/Г 1 v i х m y i. u i <u n i u / ‘ үүд (ю м OJX5II зл й н ю э л т т э й у у д а м д од Ы 1 | | 1 үу и и й р и и д ү и д ҮЧ И Р Ш 1 м и ч и д а и и о ч и х ы г ш и р та х х о в гү ү н и й г ш> Ои м и н и й О о ло од х ү н го р о л х т н и й | 1|>Н1П1| < >|iyyil li.H M I/l 1УУДМИЙ 1 У|1||1 '1 ДУУИДМИүИ I'.lH * ү |1 1 м »дмүү X 1Ш1И И Д П ИШ1Х ү р тоэсэм t i l >1111(1 у й l i f t н ш ү и ШМ 1 И ■ Ч үу и 1»ум үи (IIHC.I* MIIIM Г ү ү и /| IX Ором iy y /t him н i v l it ill. tiiH H 4v y imMlHiH /iv n ii n им i| v i ii n im m u tt П |Ч НИ * f iy lt 1 IMYY МИИИИ <)ММО III. X )tl> 1|( 4 l|J 11 iy ilU lf.H I уми.п lU fftC U O ( 1|)ЧИ111ҮҮ 11)!1 ш и и ш и ш .) i) ll> м о д о и д ч .»х о р о н о р ш м ж б у й о га а д н э о ч и е б ү х э н нь н д м д й г ох о р н м Э ү ү д О ол т п п г д л ш г ү и о р т о м ц н у д э э р х а р ж б а й н а . Х ү н тө р ө л х тн и й О о го о д э о о х о н н о й р с о ж б у й м ерөөдөл дүрслэлийн х а м ги й н у о и й н ү з э гд э л г э с э н э м ги й н гэ р э л т д ү р нь э х о р о н б а й л а о . Т ү ү н д с а н а -ги л э р х и й л с э н . л х а м а г с а й н с а й х н а а ш и н гэ э н бодож . хүсл ээрээ э н э р э н гү й их • үнэнийг бий б о л го н . т ү ү н д ээ тэ м ү ү л ж . тэм үүлэл нь хунийг б у р х а н л а г б о л го д о г байв.

ЦО ГЦО ЛБО Р 1 Т э н гэ р э ц э г ю у га а га за р эх та н а а с а а и л ү ү д ү з э ж я в с а н гү й б и л э э . Х э д и й ти й м ч га за р эх та н ы х а а ач ивээлийг д утуу о й л го с о о р д ө ч и н н а с ы г д ө р ө ө л ө х ш а х с а н а а ү л н у у н х ү л ц э л өч ь е. О слы г хэптрүүлнэ үү У у ч л а л гу й х , у х а а р л ы н е н гө плстай, ам ьдчиллы м а р га а р д урсэлсэн

■#\ /

Ш

Щ ГлЬ "

З о х и о гч э х о р н ы ту х а й о й л го л т о о хи й св эр л эл эзр яруу го д илэрхийлсэн. Үндсэн хэсэг

З үүд т эй холбоо той з ан үйл э үүд ний ом гил а л. а ч хол б огд о л . гү н у х а а н ч д ы н ү з э л б а р и м т л а п . ш инжлэх ухааны той л б а р с э л ти й г ө гүү л с э н

Э х ор но о хой р лзх. ш үтэх биш рэх тухай А лтан О в оо уул ы нхао т у х а й д э п гэ р э н гү й а гү ү п с э н Ю уг ш ү т н э тү ү н д х а й р о р ш и н о х а а н з ха й р срш ин о. тэн д сайха н сан аа сай м үйл зэ р э гц э н э гэ э д х у н и й ою у н ухааны хүч чадлы г д о м ги й н з о х м о м ж о о р т о д о р х о й г а р га с а н

Га за р бол х ү н б о л о о д б ү х и й л э м ы а н . у р га м л ы г т ө р ү ү л э гч э х т ө д и й гү й . т э ж э э н т з т гэ гч нь ю м гэ с э н гол ө гү ү л э м ж б үхи й

Т ө гс гв л Ц О Г Ц О Л Б О Р 14 "С а й х а н з ү ү д з ү ү д л э в ү ү ’ гэж м о н го л ч у у д и х л д о т н о хүнэ э сэ э а с у у д а г за н и ш л т а й ю м . Зү ү д н и й с а й х а н м у у х а й нь х а р ь ц а н гу й о й л го л т б ол ов ч з ө гн ө гч с э тгэ л гэ э н и й ө в ө р м ө ц үзэ гд л и й н х у в ь д н э н с о н и р х о л т о й б ө гө ө д н а р и й в ч л а н с у д л у у ш га й 'д а л д ух а м с р ы н " и л р э л м өн . З ү ү д э э м ан ахтун!

Х э р в э э х ү н д а в ь я а с б и л и г б у й ав аа с т ү ү гэ э р б а р д а х ю ун. Т э р нь тү ү ни йх б у с б о го о д , т ү ү гэ э р д а м ж у у л а н эх ор он м инь бусд ад үйлчл эх ш ат бую у

Г з з а р э х м и нь т з н ы х а а т ү м э н а ч и й г о р о й х о н б о л о в ч о й л го ж м э д с эн д э э б и б а я р т а й байна. Т э н ы г а а ө н ө ө д ө р л б и д о й л го ж х а й р л а х гү й б о л хо й ч үе и й хн и й г м и н ь тэж э э х х у в ц а с л о х т эн хэл гүй б о л ч и х н о ш ү ү д э э . та м и нь га за р эх тан ы хза ертөнцөд нам айг төрүүлсэн ачлапт с а й ха н э э ж т э й гэ э з ү й р л э н ха й р л а ж яв ъ я даа.


ЭССЕ бичих урлаг

3. Эхийн холбох хэрэглүүрийн хэв маяг, утга үүрэг Тухайн өгүүлэмжийн тохирсон харьцаа, холбосон орчны дотор төгс эхийн бүрдэл хэсгүүд ийг өөр хооронд нь нөхцөлдүүлэн холбох хэлний ба хэлний бус арга хэрэглүүрүүд, тухайлбал: учир зүйн, үгсийн сангийн, хэлзүйн, утгазүйн хэрэглүүрүүд, тэдгээрийн эхийн утга, мэдээлэл, хэлзүйн бүтцэд гүйцэтгэх айн ба хэрэглээний утгууд гэх мэт бас нэг бүлэг асуудал нь эх задлалд хамаарна. Бидний сонгож задалсан эхэд холбоо үгийн бүрэлдүүлбэрийг холбон нөхцөлдүүлэхээс эхлээд гишүүн өгүүлбэр ба гол өгүүлбэрийг холбох, улмаар догол мөр, цогцолборыг өөр хооронд нь харьцааны янз бүрийн утга үүрэгтэйгээр холбодог дотоод ба гадаад холбоос өдий төдий тохиолдож байгаа боловч тэдгээрийг утга үүргийн ойролцоо шинжээр нь бүлэглэж үзвэл их төлөв цогцолборуудыгхолбосон учир шалтгааны холбоос давамгайлж байгаа нь эссе эхийн үндсэн шинжээс хамааралтай байна. Тухайлбал, Л. Түдэвийн бичсэн “ Зүүд “ эссед ийнхүү, ийм учраас, ингэхлээр, иймээс, тиймээс, тэгэхлээр гэсэн угсруулах холбоос голлосон байхад 0. Дашбалбарын 11Миний нээсэн эх орон “ эссе-д үүнээс үүдэн, ингээд, тэгээд, тэр, тэр нь, хэрвээ гэсэн холбоос олонтаа давтагдаж байна. Тэгвэл Б. Ганбатын эссед өгүүлбэр ба цогцолборыг гол төлөв ТЭ - язгуурт холбоосоор холбосон нь өгүүлэмжийн гол утга, эхийн нэгжүүдийн утгын авцалдаа, бодол эргэцүүлэл, хийсвэрлэлийн өнгө аясаас шалтгаалж буй гэж үзэв.


H W БҮЛЭГ “ ЭССЕ “ ЭХИЙН МЭДЭЭЛЛИЙН 5ҮТЭЦ 4. Эхийн мэдээлэл, түүний хэв шинж “Мэдээлэл” (информация) гэдэг үг нэгдүгээрт, ахуйн буюу ердийн хэрэглээний, хоёрдугаарт, нэр томъёо судлалын гэсэн 2 утгаар хэрэглэгдэж байгаа юм. Мэдээлэл гэдэгт юуны өмнө нэрлэх шинжийг агуулсан холбоо үгээр илэрч буй бүхий л мэдээг хамруулж байна. Энэ нь ямар нэг санааг агуулж байгаа өгүүлбэр, эсвэл хэд хэдэн өгүүлбэрийн нийлц (цогцолбор), эсвэл бүхэл бүтэн эх ч байж болох ажээ. Энэ талаас нь авч үзвэл мэдээллийг нэрлэлт, санаа, агуулгатай адилтгаж болно. Мэдээлэл (информация) гэдэг нэр томъёог эх судлал, харилцааны онолын бүтээлүүдэд “гагцхүү үнэн бодит байдал, харьцаа, юмс, үзэгдлийн тухай шинэ мэдээлэл өгөх, дамжуулах” гэсэн утгаар хэрэглэж байна. Эх с' длалын онолын бүтээлүүдэд мэдээлэл бол эхийн үндсэн ай гэж тэмдэглээд, хэв шинжээр нь: - Утга төгс - баримтын мэдээлэл - Утга тегс - үзэл баримтлалын мэдээлэл - Утга төгс - далд санааны мэдээлэл гэж ангилсан байна. Утга төгс - баримтат мэдээлэл нь хүрээлэн байгаа орчинд юмуу хүний ухаан санаанд үүсэж болох, үүсэж байгаа, үуссэн баримт сэлт, үйл явдал, түүний явцын тухай мэдээллийг агуулна. Үүнд эрдзм!дийл дзвшүүлсэн таамаглал, тэдний үзэл бодол, харьцуулсан Ооримг сгни, годгээрийн шинж чанар, тодорхойлолт, довш үүлслл асуудлы г ш ийдвэрлэх боломжуудын тухай мэдоолал багтана. Утга тогс баримтын мэдээлэл нь мөн чанараараа ил тодорхой байх, өероор хэлбэл, ямагт уламжлагдаж, ам дамжсан, “хуулбар” байдлаар илэрнэ. Тэгвэл утга төгс - далд санаааны мэдээлэл нь хэлний нэгжүүдийн тусламжтайгаар шүтэлцээт, хамсмал дагалт утга төгс-баримтат мэдээллээс урган гарсан далд мэдээллийг агуулсан байдаг. Хэдийвээр энэ нь чөлөөт мэдээлэл боловч утга төгс-баримтат мэдээлэлтэй нэгдэж, эхийн утга санааны өвөрмөц шинжийг бүрдүүлдэг ажээ. Утга төгс-үзэл баримтлалын мэдээлэл нь уншигчдад утга төгс-баримтат мэдээллийн хэрэглүүрээр тодорхойлон бичсэн үзэгдлүүдийн хоорондох харьцааг зохиогч юу гэж ухаарч


байгааг илэрхийлдэг. Өөрөөр хэлбэл үз:>|дмүү,чипи..............•« шалтгаан-үр дагаврын холбоо, тэдгээрийн ИИИ1 <м ',мнЛи ».• улс төр, соёлын ач холбогдол, бие хүний хоуринд"* *■ ч ч»• •■п• < түүний сэтгэлзүйн болон гоозүйн-танин мэдзхүим • ..... ... НӨЛӨӨЛЛИЙН т а л ы г и л э р х и й л н э ГЭСЭН ү г ЮМ. У 1 1. 1 ' III баримтлалын мэдээлэл нь урансайхны эхийн гол шии I ...... н > шинжлэх ухаан-танин мэдэхүйн эхүүд ч ийм млд:-m tui'" агуулсан байдаг. Бидний сонгож авсан эссө ахүү/t ж мэдээллийн бүтэц, хэв маягийн талаасаа утга төгс oi/i ii i - щ (үзэл баримтлал)-ын мэдээлэл бүхий эх болно. Уран сайхны эхийн мэдээлэл, утга санааны даих|м .и бүтцийи талаар доктор, проф. Б.Пүрэв-Очир " Нэгт: [ухлил хэлбэржсэн үг, холбоо үг буюу нийлмэл үг, энгийн өгүүлбор, хэллэг, нийлмэл өгүүлбэр, цогцолбор, эхээр тэмдэглэгдзж байгаа байгаль, нийгмийн юм, үзэгдэл, хөдөлгөөн, тэдгээрийл харилцан хамаарал, шүтэн барилдсан учирзүйн холбоо буюу мэдэхүүний тал, хоёрт: үг ба нөхцөлийн хосолсон тэрхүү сүлжээг дамжин бүтсэн өгүүлбэрзүйн нэгжүүдийн бүрэлдэхүүнүүд болох нэр ба үйл гишүүний илрэх байдал, хэлбэр ба утгын бүтэц, байрлалд шүтсэн хэлзүйн айн утгын тал, гуравт: яригч ба сонсогч биеийн хоорондын тохирсон зохистой харьцаа, холбосон орчны доторх гадаад ба дотоод ярианы өгүүлэхүйн зорилго, мэдээлэх, харилцах үүргийн тал, дөрөвт:, өгүүлэгчээс бодит байдалд хандах харьцаа, үнэлэмж, баймж утгын илрэл, өгүүлэгчийн сэтгэл хөдлөлийн илрэл, утга санааны давхраат бүтэц, аялгын хэлбэржилт гэх мэт хэдэн гол асуудал хамаатай гэж үзэж болно” хэмээн тодорхойлсныг эхийн утга санаа, мэдээллийн бүтцийг нээн илрүүлэх, эх задлахад онолын гол тулгуур ойлголт, баримжаа болгож авлаа. Монгол хэлний эх задлалын туршлагад тулгуурлан, эссе эхийн мэдээллийн бүтцийг сонгон авч эхийн хүрээнд задлан харуулав. Доктор, профессор Б. Пүрэв - Очир эх задлалд хамгарах гол ойлголт, шалгуур үзүүлэлтийг - Охийл агуулга, сэдэл - Сэпол ходлол, хандлага - Зориулши - Субъектүүдиип хирилцпл - Микро ба макро i үн|пний и;ижүүд - Онцолбор дэвстриил х, 1ры|.ш - Холбох ба дүрллих хэрэглүүр


ЭССЕ бичих урлаг

- Түлхүүр үг хэллэг - Бичлэгийн төрөл зүйл, харилцааны орон зай гэх мэтээр тодорхойлсныг эх задлалд гол аргачлал болгов. 5. “Эссе” эхийн мэдээллийн бүтцийн задлал Монголын уран зохиолд "эссе” хэмээх бичлэгийн шинэ төрөл хөлөө олон тэмцэж зогсоход эрдэмтэн зохиолч Л.Түдэв эх барин түшилцсэн хүний нэг билээ. Түүний эссенүүд 1980 -аад оны дунд үед “Хөдөлмөр” зэрэг сонинд гарч эхэлжээ. Тэрээр 2001 онд “ Үгэн бороо “ хэмээх шилдэг эссенүүдийн түүврээ нийтлүүлжээ. Энэхүү номын өмнөх үгэнд зохиогч “Исээ” исүү гэдэг бол исэж жигдэрсэн айрагны нэр, тэрэн шиг исэж жигдэртэл бясалган бодсон зүйлээ үгээр хэрхэн бичсэнээ өрнөдөд “ эссе” х; мээн нэрлэдэг болжээ." хэмээн тэмдэглэсэн байдаг. Доктор Лочин " Монгол толбоос гараагаа эхэлсэн Л. Түдэвийн иссэн бодлын дээж болсон исээнүүд нь манай уран зохиолд ганцаар товойсон үзэгдэл боллоо. Л. Түдэв нь исээг бие даалган, упа зохиолд еөрийн гэсэн байрыг нь эзлүүлж гарган тавьснпарпл монголчууд, монголын зохиолчид эссег бичих чадалтай о и х а а п й тэр хэмжээний боловсролтой болсныг харуулж байпа" т ж оицлоп дурдсан байна. “Эссе “ нь уран зихиилыи Оусид т р о и зүйлийг бодвол харьцангуй чөлөөт зохиомжтой 0айда1, Оссо д дпраах зүйлүүдийг оруулсан байж болох ажээ. Үүнд : - Домог - Зүйр цэцэн үг, мэргэн үг хэллэг - Эрдэмтэн мэргэдийн үзэл онол - Хараал ерөөл - Шинжлэх ухааны нээлт, амжилтын тайлбар - Сэдэвтэй холбоотой зарим нэг зүйлийн тоо баримт мэдээ сэлт гэх зэрэг “Эссе”-ний хэмжээ нь харилцан адилгүй ч тэр нь богино хэмжээний зохиолд хамаарна. '‘Эссе''-г зохиогчийн бичлэгийн ур чадварын талаас нь задалж болно. Үүнд: 1. Зохиогчийн үг сонголт, найруулга, урлах хэв маяг 2. Бодит байдалд хандах хандлага 3. Уншигчийн санал хүсэлт, үнэлэлт дүгнэлт, эхийг хүртэн хүлээж авах чадвар Л.Түдэв, О. Дашбалбар, Б.Ганбат, Д.Урианхай, Н.Өлзийбат, Д.Батбаяр зэрэг зохиолчийн бичсэн “ эссе”-нээс богино


ЭССЕ бичих урлаг

хэлбэрийн цөөн хэдэн эссег гол хэрэглэгдэхүүн болгон ашиглаж, зохиомж, мэдээллийн бүтэц, зохиогчийн ур чадвар гэсэн чиглэлээр задлал хийхийг оролдлоо. Л. Түдэвийн бичсэн “Зүүд” хэмээх эссед хийсэн товч задлал Энэ эссений ерөнхий бүтэц зохиомж нь : - Эхлэл хэсэг Зүүдэлсэнгүй явлаа даа" гэх юм уу” зүүдлээд сэрсэн чинь ганцаараа байлаа" хэмээн дуулах монгол хүнтэй хаана ч таарч болно.......... - Үндсэн хэсэг ...... Зүүд манах, зүүд тайлах, зүүд шинжих зан үйлийн тухай болон эртний грекийн сэтгэгчдийн зүүдний талаарх үзэл баримтлалын талаар өгүүлсэн. - Төгсгөл буюу дүгнэлт гэсэн хэсгүүдээс бүтжээ. Тайлбар: цогцолборуудыг гол утга санаагаар нь товчлон авсан болно. 2.Үүрэг мэдээллийн бүтцээр нь (дэвсвэр -онцолборын харьцаагаар нь) ^ V” “Ү ” Хамгийн ерөнхийгөөр үзвэл, эссений гарчиг нь дэвсвэр мэдээлэл болно. Цогцолбор I. Зүүд: зүүдний бэлгэшээл, зүүдний зөн ёрыг тайлбарлах, зүүд манах, тайлах, шинжих зан үйл, зүүд нь зөн билгийн шинжтэй. Цогцолбор П.”Үүр шөнийн зүүд мэргэн” төдийгүй биелэх боломжтой гүн нойрын зүүдийг төдий л санадаггүй... Цогцолбор III. Зүүд нь гай ч авчирдаг, жаргалыг ч зөгнөдөг. Зүүд бол оргүй хоосон хуурмаг зүйл бишээ. Цогцолбор IY. Сэтгэгчдийн үзлүүд, зүүдний ангилал, зүүд нь далд ухамсрын илрэл мөн . Зүүдээ, манагтун! Тайлбар: Цогцолборуудыг гол утга санаагаар нь товчлон пнсан болно. Зохиогчийн ур чадвар : )цмхүү исллпдлп зүүд болон түүнтэй холбоотой зан үйлийн (>үхии л зүйлийп шллпр бичсэнээс гадна зарим сэтгэгчдийн үзэл оиолыг монголчуудын «оп 0IUоотэй харыдуулан бичсэн байна. Гүүнчлэн зүүд нь муу зүйлийг ч сайн зүйлийг ч зөгнөж болдгийг тодорхой жишээгээр нотлон өгүүлсэн байна. Энэ эссений болон


ЭССЕ бичих урлаг

ер нь зохиогчийн гол санаа нь зүүд бол “оргүй хоосон хуурмаг зүйл бишээ” энэ бол ямар нэгэн байдлаар болох гэж байгаа болсон, болоод өнгөрсөн зүйлийн талаарх явдлыг зөгнөн мэддэг өвөрмөц нэгэн далд ухамсрын илрэл “ мөн юмаа гэсэн гол санааг илэрхийлжээ. Зохиомжийн хувьд: - Эхлэл хэсэгтээ (суурь мэдээллийн хэсэг) зүүдний тухай өгүүлэх гэсэн санаагаа тодорхой гаргасан байна. - Дунд хэсзг (учир шалтгааны мэдээлэл) энэ хэсэгт зүүднээсээ болж гайд учирсан хөвгүүний тухай болсон явдлыг өгүүлсэн. Түүнчлэн суут хүмүүс зүүдэндээ алдарт бүтээл, нээлтүүдийг хийсэн тухай өгүүлжээ. - Төгсгөл хэсэг (дүгнэлт) - т эртний грекийн сэтгэгчдийн үзлийг монголчуудын сэтгэлгээтэй харьцуулан дүгнэж, улмаар манай өвөг дээдэс ч гэсэн эрт дээр үеэс зүүдээ манаж, шинжиж, тайлж иг сэн уламжлалтайг дурдаад, зүүдний сайн мууг хариулдаг зарим нэг судар байсан тухай өгүүлжээ. - Гол онцлог нь: Гадна талаасаа нь харахад хүүрнэмж хэлбэрийн боловч дотоод мөн чанараараа логик болон эргэцүүлэн дүгнэсэн маяггай эесе юм. - Ерөнхийд нь: дүгнэвэл хүүрнэмж холбэрийн боловч гүн ухааны аястай зүүдний далд утга санааг ойлгуулах гэсон, мон энэхүү сэтгэлгээний өвөрмөц илрэл нь ямар нэгэн байдалд бодит зүйлийн үнэн зөв илрэл байж болох тухай өгүүлжээ. Иймээс “зүүдээ манагтун” хэмээн төгсгөжээ.


ЭССЕ бичих урлаг

О. Дашбалбар Миний нээсэн эх орон Үүрэг мэдээллийн бүтцээр нь (дэвсвэр -онцолборын харьцаагаар нь) Цогцолбор I. Миний багын төсөөллөөр: Эх орон-тэнгэр толгод Он цаг өнгөрөх тусам Эх орон - бүх сайхан юманд шингэсэн Цогцолбор II. Сансрын хураангуйлсан биет бүсгүй хүний хэвлийд торниж буй нялх үр оддын тохиолоор бүтэн бүрэлдэхийн ид хавыг эдэлж, эхийн алхаанд цаг мөч агшин нэмэгдэх бүр, хожмын өдөр хоёр хөл дээрээ бат зогеЪж, хязгааргүй орон зайн нээлттэй уудамд од мичид анивчихыг ширтэгч хөвгүүнийг би, миний болоод хүн төрөлхтний үр гэж мэдмүү. Хэвлийдээ нялх үр тээсэн бүсгүй алхаж явна. Түүнд эх орон оршиж буй гэмүү. Цогцолбор III. Эх орон гэдэг нь: Модонд ~ ^ > ч эх орон оршдог. Навчинд Бүх хунд оршиж буй тэнгэрлэг хүчийг эх орон өгнө. Тэрхүү тэмүүлэл нь хүнийг бурхан шиг болгодог. Цогцолбор IY. Алтан -О воо бол амилсан уул юм. Энэ уулыг хүн ард хэдэн зуун жил хайрлан биширч, тэр санаа нь нэг цэгт төвлөрөн хүн бүхний итгэл хүсэл түүнд шингэж ийнхүү энгийн нэг уулнаас эх орноо хайрлах хайр болтлоо бэлтгэгджээ. Мөнх хайрын бэлгэдэл нь Дарьгангын Алтан -Овоо буюу. Цогцолбор Ү.


ЭССЕ бичих урлаг

Би үеийн үед: Хүний итгэя нууц хүслэн шингээсэн уулыг харах бүр гурван зуун жилийн өмнө өвгийн өвөг минь энэ уулыг яг л над шиг ширтэн зогссон доо гэж бодном. Өвөг дээдэс минь энэ уулаар дамжин надтай уулзах гэсэн байжээ. Алтан -Овоо бол бодлын шидээр бүтсэн уул юм. Юуг шүтэж эхэлнэ. Тэнд хайр оршино. Хаана хайр оршино Тэнд сайхан санаа, сайн үйл зэрэгцэнэ. Цогцолбор YI. Эрт цагт нэг банди баруун зүгт эрдэм сурахаар оджээ. Ингэхэд нь эх нь цагаан дарь эх бурхан бүтээлгэж ирэхийг захижээ. % & ...ariSS %" , <гь Цогцолjo p YII. Хүү ном сураад ирэхдээ эхийн захисныг умартан, гагцхүү гэрийн гадаа ирсэн дор гэв гэнэт санав. Эхийн хүслийг эс гүйцэтгэсэн тул нүүр учрах хэцүү, ийм олбиргон бодолд автан газар ширттэл бөөрөнхий цагаан чулуу үзэгдэв. Чулуугаа шүүрэн аваад, хив хадагт сайтар ороогоод өвөртлөв. Эхийн захиасыг биелүүлэв хэмээн хуурч, нөгөөх хадганд боолттой чулууг өгчээ. “Ээж минь үүнийг хэзээ ч задалж үл болно” хэмээн захив. Цогцолбор YIII. Эх нь нутгийн тэр чулууг насан эцэс болтол бурхан гэж итгэн тахисаар нэгэн өдөр ертөнцийн жам ёс тулж ирэв. Хүү минь би бурхандаа үнэн сэтгэлээсээ дөчин жил сүсэглэж мөргөлөө. Ямагт буяны мөр хөөж, хүсэл бүхнээ бурхандаа даатгалаа. Цогцолбор IX. Хүү гүнээ гэмшин хадгаар ороосноо задалбаас тэнд чулуу биш


ЭССЕ бичих урлаг

шижир алтаар бүтээсэн цагаан дарь эх бурхан өнгө гялалзан байв. Учир нь : Бодолдоо ийнхүү сэтгэж Бүхий л оюун санааны хүчээ нэгэн цэгт төвлөрүүлэн сэтгэж чадсанд оршмуу. Тэгж чадваас эс бүтээх юм нэгээхэн ч үгүй билээ. Цогцолбор X. Би нүүж яваа үүлсийн сүүдэр дор ганцаардан ахуйдаа эх орноо дуудмуу. Тэр залбиран хүлээх эх орон минь-Итгэл билээ. Тэрхүү итгэлийн хүчээр би бие сэтгэл оюун бодлоо ариусгаж цэвэрших болно. Эх орныхоо гоо сайхны оргилд хүрэх зам маань байгаль ээж буюу. Байгаль хүрэх зпм маань дотоод сэтгэлийн дээд зэргийн приуммп Оуюу. ^ £И'% ОМишбалбар

Миний нээсэн -э х орон (эссе) ■

.

^

Цогцолбор 1-ийн агуулга: Тодорхой цаг хугацааны дотор хүний үзэл бодол хувьсан өөрчлөгдөж, ертөнцийг үзэх үзэл улам нарийсч, аливаа юмс үзэгдлийг бодит ба хийсвэр талаас нь боддог болсон. Цогцолбор 1-ийн бүтэц: I. Төсөөлдөг байжээ II. Итгэдэг боллоо III. Эргэлзэхгүй болсон эдгээр өгүүлбэрүүд нь үйлийн цагаар төгсөх нөхцөлөөр хэлбэржсэн байна. Цогцолбор I - ын зохиомж: IncMiiiioii иf гэл-эргэлзэхгүй-гэсэн санаатай тулгуур үгийг длмжип iipnii I itii .'ip т п гп д хобр, | .tux.III тм 1)үх hi lx ii|)un юм. U tipuH хунлийд Xd/nHicOH хүүхэд ч эх орон юм. гэсэн (яшаогаар доорх снүүшмжийг бүтээжээ.


ЭССЕ бичих урлаг

Төсөөлөл-итгэл-эргэлзэхгүй гэсэн үгийг цогцолборын тулгуур үгс гэх ба уран санаа бүтээж буй түлхүүр үг юм. Цогцолбор 1-ын найруулга: Уул үгс нь тодорхой үйл явцыг дараалан өгүүлсэн тул хүүрнэсэн цогцолбор авч “хүний үзэл бодол, танин мэдэхүйн үйл байнга хувьсан хөгжиж байдаг” гэсэн гол санаа төрүүлэх тул эргэцүүлэн дүгнэсэн шинжтэй. Энэ цогцолбор нь гадаад талаасаа хүүрнэсэн найруулгатай ба дотоод талаасаа эргэцүүлсэн найруулгатай тул хоёр найруулгын хосолсон эх юм. Цогцолбор М-ын агуулга: Эх орон гэдэг нь эгэлхэн улиасны навчнаас эхэлдэг. Хүний дотоод нөөц, тэнгэрлэг их хүч, хүсэл мөрөөдөл, тэмүүлэл зэргээс эх орон бүтдэг. Цогцолбор М-ын бүтэц: I Наьчис найгалзана II Эх орон оршино III Эх орон харж байна IY Тэнгэрлэг их хүч-эх орон Ү Хүсэл мөрөөдөл эх орон байлаа YI Хүсэл нь бурханлаг болгодог. Цогцолбор М-ын зохиомж: Эх орон-навчис-модод-тэнгэрлэг хүч-хүсэл мөрөөдөлтэмүүлэл зэргээс бүтдэг гэсэн санаатай тулгуур үгийг дамжин эх орноос ангид зүйл гэж байдаггүй гэсэн өгүүлэмжийг бүтээжээ. Цогцолбор П-ын найруулга: Энэ цогцолбор нь үйл явцыг хүүрнэх хэлбэрээр бичсэн боловч эх орон гэдэг нь хүнийг бурханлаг болгодог агуу их хүчтэн, эх орноос илүү гэгээлэг зүйл үгүй юмаа. Хүн бол эх орны эд эс нь билээ гэсэн эргацүүлэн дүгнэсэн шинжтэй байна. Энэ цогцолбор нь гадас д талаасаа хүүрнэсэн дотоод талаасаа эргэцүүлсэн найруулгатай тул хоёр найруулга


ЭССЕ бичих урлаг

хосолсон эх юм. Цогцолбортуран зохиолын амьдчилах аргыг эрхэмлэсэн. Жишээ нь: эх орны нүдээр харах, зохиогчийн үгээр илэрхийлэх чадвар( аливаад хандах хандлага) (үзэл бодлын төлөвшил) зэрэг нь харагдана. Мөн сансрын хураангуйлсан биет бүсгүй хүний хэвлийд торниж буй нялх үр гэсэн нь агуу их санааг илтгэжээ. (Эхийн хэвлийг ариун сайхан нандин бүхнээс илүү, түүнд бүрэлдэн тогтсон үр ч гэсэн маш ариухан гэдгийг давхар харуулжээ. Энэ бол зохиогчийн сэтгэлгээний онцлог юм. Цогцолбор IV-V-ын агуулга: Эх ооныхоо эд эс болсон эгэлхэн уулнаас биш эх орноо хайр; ах, шүтэх, бишрэх үзлээр хүмүүжиж, байгалийн онгон догшин тэр шүтээн уул үеэс үед дамжйн шүтэгдсээр ирснийг харуулжээ. Цогцолбор IV-V-ын бүтэц: Энгийн ба дэлгэрэнгүй нийлмэл огүүлбэрээр илэрч утга санаа тегс огүүлбэр цаг заах нөхцөлөөр хэлбэржжээ. Цогцолбор IY-Y-ын зохиомж: Амилсан уул-хайрлан бишрэх-итгэл-хүсэл-хайр Алтан -Овоо-өвөг дээдэс-үр сад мэдрэх-шүтэх-хайр-сайхан санаа-сайн үйл зэрэгцэнэ. Цогцолбор IY-Y- ын найруулга: Онэхүү цогцолборт үеийн үед эцэг өвгөдийн минь шүтэн биширч ирсэн Алтан-Овоо бол үнэхээр амилсан уул юм. Энэ уулаар дамжуулан хүн мөнх байдаг гэсэн санааг илэрхийлсэн байна.Үнэхээр үнэн сэтгэлээсээ биширч, шүтэж чадвал тэр нь бодлын ид шидээр бүтэж , эргээд тэр ид шид нь хүнийг бурханлаг, гэгээлэг болгодог гэсэн санааг эргэцүүлэн дүгнэх аястай гаргажээ. Цогцолбор XI-XY Энэ хэсэгт домгийн зохиомжийг ашигласан байна. Хүн үнэхээр оюун ухааныхаа хүчийг нэгэн цэгт төвлөрүүлэн итгэж чадвал юм бүхэн бүтнэ. Энэхүү санаагаа: Хүү бурханы оронд ээждээ чулуу хадганд боож авчирч өгсөн түүнийг ээж нь дөчин жил бурхан хэмээн шүтсээр иржээ.


ЭССЕ бичих урлаг

Ингээд насан эцэс болохынхоо өмнө бурхнаа харахыг хүссэнд хүү нь үнэнээ хэлсэнд ээж нь чулуу ч байсан ч хам аагүй би харм аар байна гэжээ. Ингээд түүнийг хадагнаасаа гаргаж ирэхэд чулуу биш цагаан дарь эх бурхан болон гарч ирдэг. Энэ бол үнэхэзр хүний итгэл, оюун санааны хүч, бодлын ид шид ямар их гайхамшигтай болохыг харуулж байна. Энэ бол эссед байдаг өвөрмөц зохиомж юм. Зохиолч үүгээрээ гаргах гэсэн санаа бодлоо маш оновчтойгоор илэрхийлжээ. Эх зохиогчийн ур чадварын тухайд: үгийн сонголт, хэл найруулга, мэдээллийн онцолбор дэвсгэрийн харъцаа, цогцолбор тус бүрийн бүтэц зохиомж, агуулгыг задла үзэхэд үнэхээр үгийн сонголт хэл найруулга сайтай, далд утга бүхий үг хэллэгийг маш оновчтой ашигласан гэх зэрэг зүйлүүд ажиглагдлаа. Миний нээсэн эх орон гэдэг бол би өөрөө юм. Эхлээд би эх орныг тэнгэр толгод гэж боддог байсан бол өсөж том болж, ухаан суух тусмаа эх орон гэдэг бол сайхан бүх юманд эх орон оршдог юм гэсэн санааг шаталсан, ахисан маягаар дүрслэн үзүүлсэн байна.Э нэ нь бас зохиогчийн ур чадварыг илэрхийлэх дүрслэл, зохиомжийн нэгэн хэлбэр болов уу гэж бодож байна.

- *

Б. Ганбат.

' =-< Газар эх Үүрэг мэдээлийн бүтцээр нь: (дэвсвзр-онцолборын харьцаагаар)

Цогцолбор I. Газар эх таныхаа ачийг дутуу ойлгосон тул хүлцэл өчиж, ослыг хэлтрүүлнэ үү. Цогцолбор II. Энэ бол сэтгэлийн наалинхай үг биш. Газар бол хүн болоод бүхий л амьтан ургамлыг төрүүлэгч эх юм. Цогцолбор III. Газар эх нь төрүүлэгч эх төдийгүй тэжээн тэтгэгч нь юм.


ЭССЕ бичих урлаг

Цогцолбор IY. Газар эхийнхээ ач тусыг ертөнцөд намайг төрүүлж өегосип ачлалт сайхан ээжтэйгээ зүйрлэн хайрлаж явья даа. Эхийн агуулга: Гол санаа нь : Газар эх гэдэг бол бүхнийг төрүүлэгч хийгээд тэжээн тэтгэгч нь учраас газар эхийнхээ төрүүлж өсгөеөн ээжтэйгээ зүйрлэн хайрлан явья гэсэн гол утга санааг илэрхийлжээ. Найруулга: Эргэц /үлэн дүгнэсэн шинжтэй бусад бүх хүмүүст газар эхээ xaйpJ ан хамгаалах санааг ухуулан ойлгуулах гэсэн өнгө аястай. Эссений бүтэц: 1) Хүлцэл өчье 2) Ослыг хэлтрүүлнэ үү 3) Төрүүлэгч эх юм 4) Тэжээн тэтгэгч юм 5) Энэ их ач тусыг ээжтэйгээ адил хайрлаж явъя даа ‘ Зохиогчийн ур чадварын тухайд: Энэхүү эссений онцлог нь ер нь хүн ардад газар эхийг хайрлах тухай мөн түүнчлэн эх орноо хайрпан хамгаалах тухай зүгээр энгийн э р г э ц ү ү д с э н мөртлөө хүүрнэсэн өнгө аястайгаар уриалсан, гэмшсэн байдлаар бичжээ. Л. Түдэв Үнэр идэгч 2.Үүрэг мэдээллийн бүтэц (дэвсвэр- онцолборын харьцаагаар) Цогцолбор I. Үнэр идэгч амыны тухай домог уншлаа Үнэр идэгч нь утгагүй юм шиг санагдана. Үнэрийг зөвхөн үнэрлэж болохоос, идэж болохгүй нь лав Эцэг дээдэс юугаа ярьж байсан болоо.


ЭССЕ бичих урлаг

Цогцолбор II. Үнэр идэгчийн тухай мөрийг мөшигсөөр үнэрийн тухай, үнэрлэх эрхтэн хамрын тухай олон сонин юм мэдсэнээ хуваалцъя. Цогцолбор III. Хүн эхлээд үнэрээр ертөнцийг танин мэджээ Хүнийг хүн болгосон гол эрхтэн нь хамар ажээ. Хүн анх амаараа биш хамраараа ярьдаг байжээ. Гэхдээ энэ нь худал биш үнэн зүйл юм. Цогцолбор IY. Хүн үнэрээр ер~өнцийг танин мэдсэн нь маргаангүй Хамраар зөвхө i үнэр ялгана. Хамрын гол үүрэг нь амьсгалах юм Хамар нь дээр үед буюу дэёингарын үед нүд, чихнээс илүү чухал байсан. Тэр үед хүн бөхийж хоолоо иддэг байжээ. Харин босоо явах болсноос хойш хамрын мэдэрхүй чадвар гээгдсээр одоо зөвхөн хоёр, гуравхан үнэр ялгадаг. Цогцолбор Ү. Үнэрийг тодорхойлсон хичнээн үг байдгийг тоолоод үзье . Муухай сайхан үнэр гэсэн хоёр ерөнхий үг бий. Муухай үнэрийг түүнээс арай олон үгээр томьёолно. Энэ нь бидний хамрын үнэртэх чадвар ядуу гэдгийг илтгэнэ. Үнэрийг бие даасан үгээр биш харин үнэрийг хадгалагч эд юмсын хамт хавсарган тодорхойлно. Цогцолбор YI. Үнэртэх хэл гэж амьтны ертөнцийн бие биенээ ойлголцох гол арга. Хүн нэг шоо дөрвөлжин см агаарт 7*10 молекул хуралдсан байвал сая анзаарна. Нохой мөн тийм хэмжээтэй агаарт 9000- хан молекул байхад мэдэрч чадна. Хүн нохойноос 800 мянга дахин дутуу. Хүн дөрвөн хөллөж явдаг байхдаа мөн тийм сайн үнэрч байжээ.


ЭССЕ бичих урлаг

Цогцолбор YII. )^үн 15 янзын үнэр гаргадаг. Хоногт 800 см кв үнэрийг хүрээлэн буй орчиндоо түгээдэг үүнийгээ тэр бүрийд хамраараа мэдэрдэггүй. • Үнэр нь долгион хэлбзрээр хийн маягаар нэвчих юмуу • Шингээх аргаар тархам чүгдзгийг нарийвчлан мэджээ ■Хүний хампр ама бүхнийг сайн шинжих чадвар дутмаг ■Үнзр ЯЛ1лх ча/цюргай энэ чухал эрхтэн одоо пмш дш х X.IMlilUJIUX рмфлөкс үүсэх дуу зохицуулах үүргээ илүү биелүүлж үнэр ялгах авьяасаа арын алба болгожээ. Цогцолбор YIII. Одоогийн хүн үнэр ялгах эрхтнээр орчлонгийн тухай мэдээллийг дөнгөж ганц хувийг авдаг. Дөрвөн хөллөж явдаг байхдаа наяас доошгүй хувийг авдаг байжээ Адгуус амыан ч мөн тийм хэмжээний мэдээллийг хамраараа авдаг байна. Садан төрлийнхөө хэд хэдэн овог сүргийг ч үнэрээр нь ялгадаг. Цогцолбор IX. Эх нь үрээ үнэрээр нь таньдаг. Харилцааны болон мэдээллийн дуу авиаг механик аргаар байж болох үзэл өөрчлөгдсөн. Үнэрийн хэл буюу химийн хэл гэсэн бүхэл бүтэн систем нэмэгдлээ. Үнорийн хэлний үгийн сан цагаан толгойг судалж байна. Лммиы хэлийг ашиглан хүн амьтны ертөнцийг гартаа авч li'Hlllo ЦощопЬорХ. Лмыны үизрийи х;>нии1 судлахад: үнзрийн хэлний химийи бүюц кодыг танин мэдэх. Амьтны үнэрийн гол амин судас нь заар юмаа.


ЭССЕ бичих урлаг

Заарыг бүрэн судлах нь бараг л амьд ертөнцийн зүрхний нууцыг мэдэж авахтай адил Цогцолбор XI. Загасны заар нь хэдэн жил ч үнэрээ хадгалдаг. Загасны хэлийг ашиглан аль нэгэн усанд төрцийг орхиулан, өсгөж үржүүлэх боломжтой. Цогцолбор XII. Хортон шавьжийг жигшээх үнэрийг хэрэглэвэл хор цацахгүй сэрэмжилж чадна. Дуртай үнэрийг нь гарган ойр хавийн ялаа шумуулыг устгаж болно. Цогцолбор XIII. Зарим ургамал ш авьж очиход муухай үнэр гаргаж хорхойнуудыг үргээдэг. Мөн аюулын тухай зар тараадаг. Тэр з jpbir авмагц бусад ургамлууд муухай үнэр гаргадаг. Энэхүү хачин үзэгдлийг эрдэмтэд шинжиж мэджээ. ' ' -к ;;5®' ■ Цогцолбор XIY. Амьтан ургамлын заар нь үржлийн ач холбогдолтойгоос гадна оо энгэсэг үнэрт усны адил дур булаам үнэртэй. Үнэрийн хэл нь бусдад дуулдахгүй мөртлөө харанхуйд ч хамар дамжин ойлгогддог өвөрмөц онцлогтой. Цогцолбор ХҮ. Хамар хүний гол эрхтэн байж оюуны хөгжлийн эх үүсвэрийг тавьсан нь үнэн. Хүний бие хөрч даарахыг хамгийн түрүүнд хамар мэдэрдэг. Хүн хамраа бөглөвөл Ходоодны шүүсний шүлтлэг чанар буурна. Элэг цөсний ажиллагаа удааширна. Цөс ялгаралт багасна. Шүд үүрэмтгий болно. Цусанд гемоглобин буурна. Зүрхний үйл ажиллагаа хамартай шууд холбоотой.


ЭССЕ бичих урлаг

Д. Урианхай 5-Эссе эхийн утгын задлал Зохиолч Д. Урианхай нь сайтар бодож эргэцүүлэн бясалгадаг, өчүүхэн бага зүйлээс их санаа- г олж нээдэг, энгийн зүйлийг жир бусын учиртай болгож, эгэл санааг эмзэг асуудал, гайхамшигтай зүйл болгон хувирдаг чадалтай зохиолчийн нэг гэж боддог. Түүний бичсэн ямар ч зохиолыг уншихад гүн санаа бодол, эргэцүүлэл, бясалгал, сэтгэлгээний цараа, зохиолчийн эмзэг хэрнээ торгон мэдрэхүй, гүн учирлал агуулж байдаг онцлогтой. Ихэнхдээ эссендээ бодол, бясалгал, эргэцүүллийн шинж чанартай бөгөөд хүн өөрөө дотроосоо гэгээрэх, түүнийхээ ачаар хүн өөрөө баяр баясгалан, аз жаргалыг мэдрэх сэтгэлийн ариусал, гэгээрлийг гүн ухааны үүднээс бичсэн байгаа нь Монтений сонгодог эссетэй төстэй байгааг онцлон хэлэх нь зүйтэй болов уу. 1. Биеэ шоолох Хүнд нэн тэргүүнээ байваас зохих хамгаас аугаа чанар Биеэ - шоолох ! Хүн өөрийгөө шоолж, өөрийгөө ичээхэд дотроо бүрэн эзэн суусан цагтл хүн төрөлхтөн сая муугийнхаа гэмийг хална. Хүн төрөлхтнийг хүний муу муухайгаас хойшлуулах ганц аврал нь хүн бүр дор дороо өөр өөрийн муу муухайг улайлгах, биеэ ичээн шоолох шийтгэл! Өөрийгөө шоолох гэгч юу вэ? Давын түрүүнд өөрийн гэмийг өөртөө улайлгаж биеэ зэмлэх, амьдралын “сүүдэр” - ийн бурууг өөрт үүрч, зөвийг өрөөлд өгөх, ороөл бусдыг ямагт өөрөөсөө өмөөрч биеэ гэмшлээр гэсгээх! I омшил л хүмүүн дотроосоо ариудахын магад үүд, хүмүүнийг дотоод “хор” - оос нь гэтэлгэх хамгийн хоргүй, ариун гэсгээл! • Энэ эссений эхний хэсэг нь шууд утгаараа хамгийн хүнд байх, хамгийн аугаа чанар болох “өөрийгөө таньж мэдрэх”- ийг шогчлох хэлбэрээр биеэ шоолох гэсэн нь хэн бүхэнд ойлгомжтой болжээ. • Үндсэн хэсэг нь: Өөрөө өөрийгөө таньж, өөрөөсөө муу муухайг зайлуулах өөрийгөө шийтгэх, гэсгээх чадвартай болох юсэн утгатай байна. ■Төгсгөл хэсэгт: биеэ шоолох, өөрийгөө шоолох гэгч юу вэ? I :|Д1ийг тайлбарлан тоочих аргаар шууд утгаар нь илэрхийлжээ.


ЭССЕ бичих урлаг

- Уг эссений эхний хэсэгт: шоолох, ичээх, халах гэсэн үйл үгийг утгын хувьд лавшруулан хэрэглэсэн нь өөрийгөө танихад тодорхой хэмжээний хугацаа хэрэгтэйг харуулжээ. - Үндсэн ба төгсгөл хэсэгтээ: улайлгах гэсэн үйл үгээр зөвхөн өөрийгөө таних эхний үе шатны үйл явцыг тодорхойлсон. Ичээх —гэсэн үйл үгээр өөрөө өөрт байгаа муу муухайг илрүүлээд түүнээсээ ичих, эс ичвэл өөртөө шаардлага тавьж, удирдан жолоодож, “дотор хүнтэйгээ ярилцаж" өөрийгөө ялан дийлэх нь чухал гэсэн санааг илэрхийлжээ. - Төгсгөл хэсэгт: Өөрийн гэмийг өөрөө өөртөө хүлээлгэх, дотоод ухамсартаа тунгаан бодох, зөв буруугийн дэнсээр дэнсэлж үзсэний үндсэн дээр өөрийгөө улайлгах, улайлгасны эцэст ичих, ичсэнээс гэмээ мэдэж эхэлнз. Гэмээ мэдсэнээр өорөө өөрийгөө зэмлэнэ. Өөрийгөө зэмлэж чадваас бие, сэтгэл, хэл ариудахын эх үндэс. Хэл ариудвал сэтгэл ариудна, сэтгэл ариудвал бие ариудна. (өөрөө өөрийгөө зэмлэж чадвал гэгээрэхийн) Бие, хэл, сэтгэл ариудвал гэгээрэхийн эхлэл. Гэгээрч эхэлвэл гэмшиж эхэлнэ. Гэмшиж чадваас гзсгээж чадна. - Энэ эссений үндсэн санаа нь хүн, хүн шиг байя гэвэл өөрөө өөрийгөө таньж мэдрэх, дотоод ухамсраа хөгжүүлэх, өөрийгөө нээх, өөрийгөө удирдан жолоодох, ялан дийлэх бие, хэл, сэтгэл гурваа ариутгаж дотоод хороо арилгаж чадваас гэгээрлийг олох магадын үүд нээгдэх учиртайг харуулжээ. - Найруулга зүйн хувьд үйл үгүүдийг оновчтой хэрэглэж илэрхийлэх санаагаа улам тодорхой болгож чадсан.Жнь: улайлгах, зэмлэх, үүрэх, өмөөрөх, гэсгээх, ичих, ичээх гэсэн үйл үгийн зарим нь бусдаар үйлдүүлэх хэвийн нөхцөлд байгаа нь бусдаар хийлгэх санаа огт биш харин өөрөө өөртөө бусдын хүчтэй тэнцэхүйц тэсвэр тэвчээр гаргаж өөрөө өөрийгөө мэдэрч, ухаарч, гэгээрэх гэсэн санаа ажээ. Мен хүн бүр дор дороо гэсэн нь хүн өөрөө өөртөө эзэн болчихвол эзэнгүй хүн гэж үгүй. Өөрөөсөө ангид хүн гэж үгүй юм гэдгийг харуулсан. Гараар гардаг цоож Хайртай бүгдээ, шороогоор булах хавраа, гүрвэл аахилах улаан элсээ, хир хөлс ханхлах, хөдөөх хөөрхий хувцсаа, утаа тортог молцоглох умгар бор гэрээ... үнэт бүгдийн адил үнэлж, сэтгэл дотроо аван агуулнам. Сэтгэл минь хайртай бүгдийн минь сав нь ч буй, цоож нь ч буй. Цоож цоождоо, “хармын хар”


ЭССЕ бичих урлаг

- ын цоож шиг хатуу өргөст, ганц түлхүүрт хатан цоож буюу. Ганц түлхүүрийг нь би хол гэж хоосны чанадад хийгээд төвд, бөх гэж үйлийн үрд хийгээд шалтгаанд нуун бүлгээ! Харин сэтгэл - цоож минь “хармын хар”- аас ганц их ялгаатай нь: гараар гардаг ганц тохиолтой бүлгээ! Тэр тохиол хоосны чанад мэт ойр, үйлийн үр мэт хялбар, хэн бээр ч андуугүй учран, сэтгэл - цоожийг минь амар эгэлхнээ гараар гаргаж чаднам бөгөөд юу хэмээвэл, эх орныг минь үнэн голоос хайрлан авай хэн хүмүүний элгэн цагаан хайр буюу. - Энэ эссений оршил буюу эхний хэсэгт: Ертөнцийн юмс үзэгдэл бүхэн учир шалтгааны холбоотой. Үүнд хүн, байгаль, амыан, эд зүйлс, гэр орон бол хүний үнэт зүйл болж, түүнийгээ ч сэтгэлдээ агуулж байдаг гэсэн санаа юм. Өөрийн санаа өөртөө зөв Сэгсгэр ч гэсэн ээж минь Сиймхий ч гэсэн гэр минь гэснийг санагдуулна. - Мөн хэдийгээр эдэлж, хэрэглэж байгаа зүйл нь муу муухай ч гэсэн сэтгэлд шингэсэн зүйлийг юугаар ч орлуулдаггүй гэсэн зохиогчийн санаа байж болох юм. - Оршил хэсгийн энэ санааг үндсэн хэсгийн дэвсвэр санаа болгон тавьжээ. Сэтгэл нь хайртай бүгдийн сав нь буй, цоож нь ч буй гэсэн нь үндсэн хэсэг болж байна. - Хүний сэтгэлд буйг хэн ч эс мэднэ. Хамгийн баттай галд шатахгүй, усанд урсахгүй хулгайд алдахгүй зүйл бол сэтгэлийн гүи дэх бодол юм. I (оож цоождоо “хармын хар” цоож шиг гэж адилтгаад хатуу 11|Ност, ганц түлхүүрт хатан цоож буюу гэснээс үзэхэд “хармын хлр" боловч хатан болж уярах магадлалтай. Хатуу өргөстэй ч уярдаг гэсэн санаа байна. Ганц түлхүүрийг байнга нээгээд байхааргүйгээр “холын хоосны чанадад “хийж “бөх гэж үйлийн үрд” хийгээд шалтгаанд нуух бүлгээ гэснээр “үйлийн үр”- ээр сэтгэлийн үрийгтөлөөлүүлж сайн муу бүх зүйл сэтгэлийн үрээр хийгддэг. Үүнээс үүдэн.“санаа сайн бол заяа сайн” сайн юм бүхэн сайны дагуултай байдаг. Үндсэн санааны тайлал болгохоор учир зүйн холбогдол бүхий Харин сэтгэл — цоож минь. гэсэн 4 үгээр багцалж гаргасан. -Төгсгөл хэсэгтээ: “хармын хар” -ы н цоожийг үндсэн утгаас чшллтайгаар гаргаж өгсөн. Шинж чанарын хувьд: Гарааргардаг тохиол Хоосны чанад мэт ойр


ЭССЕ бичих урлаг

Үйлийн үр мэт хялбар энэ санаагаар хэн хүнд ямар ч зовлон жаргал үйлийн үр тохиолдовч даван гардаг жамтай. Түүнээс тодорхой хугацаанд ямар нэгэн аргаар ангижирч салж болно. Харин эцсийн эцэст салж болдоггүй ганцхан зүйл бол эх орон, эх орноос минь илүү үнэ цэнэтэй нандин эрхэм гэж үгүй. Эх орноо хиргүй тунгалаг хайраараа хайрлаж эцэстээ бордоо болон үлддэг учир хайрлахгүй байхын аргагүй юм. Уг эссений тайлал нь: Хүний сэтгэл гэдэг юугаар ч хэмжиж болмооргүй аугаа их хүчтэй хязгааргүй зүйл юм. Гагцхүү хүн гэдэг нь адгууснаас ялгагдах ганцхан зүйл бол ухаан, ухааны үрээр сэтгэл тэгширч, аливаад хандах хандлага нь сэтгэлийн үрээр гэсэн санааг агуулсан. Эх орныг минь үнэн голоос хайрлан авай гэсэн нь чин сэтгэлийн их гүнд мөнхөд байж, эх орныхоо төлөө зүрх нь цохилж, судас лугшиж явдгийн илрэл болов уу гэлтэй. Төгсгөлд нь хэн хүмүүний элгэн цагаан хайр буюу гэснээс үзэхэд х' н бүхэн эх орноо хайрлах, хайрлахдаа бүр (элгэн цагаан хайр) - аар дотоод сэтгэлээсээ сэтгэлийнхээ гүнээс ямар ч харгүй цагаахан хайраар бие, хэл, сэтгэл гурвын ариуслаар хайрлах ёстой юм гэдгийг багцлах хэлбэрээр бичжээ, 3. Юуны тулд Хүмүүнд амьдрахуйн хүчин бол юуны тулд заяадаг буй? Хоёрхон зүйлд хэрэг буйн тулд буй ! - Өөрт өнөө тохиосон бэрхийг давахад зарах хэтэд тохиох бэрхийг давахад хэрэглээр нөөцлөх - Өрөөл бусдад өнөө тохиосон бэрхийг давахад нь туслаар зарах, хэтэд тохиох бэрхийг давахад нь туслаар нөөцлөх; Энэ хоёрын тусад болой ! Дурьдсан БЭРХ эс тохиовоос яах? Хэмээн өчүүхнээр ч эс эсэргүүцтүгэй, хорвоо тэнхлэггүйгээр эс эргэх шиг, хүн бэрхгүйгээр эс төрөх “хүн тойрог" эс багтаах хэмээ юу ! - Эхний хэсэгт: яруу асуултын хэлбэрээр бичжээ. хоёрхон зүйлд хэрэг буйн тулд буй! - Үндсэн хэсэгт: өөрт тохиосон бэрхийг давахад зарах, хэтэд тохиох бэрхийг давахад хэрэглээр нөөцлөх; өрөөл бусдад туслаар зарах, хэтэд тохиох бэрхийг давахад туслаар нөөцлөх; үндсэн хэсгийн санааг тодруулбал зарах, нөөцлөх гэсэн үйл үгээр нэгэнт хүний хорвоод амьдарч байгаа хүн бүхэнд хуримтлагдсан сэтгэлийн тэнхээ, сэтгэлийн өглөг,


ЭССЕ бичих урлаг

энэрэхүй сэтгэл, сэтгэлийн хатамж, сэтгэлийн дэм гэх зэргээр юугаар ч үнэлж боломгүй, юугаар ч орлуулж боломгүй, юугаар ч сольж болохооргүй хүний (мөс чанарын) үнэт зүйлсүүд байдаг. Хүний мөн чанарыг таних хүчин зүйл нь жаргал зовлонгийн хар цагааны дэнс, үхэл хагацал, үгүйрэл хоосролын хэрэв эдгээр нь хүнд тохиовоос түүнийг сөрж давна уу гэхээс биш сөгдөж унах ёсгүй. Түүнд л хуримтлуулсан сэтгэлийн тэнхээнээсээ зарах, зарцуулах ёстой боловч нөөцөлж үлдээх ёстой гэсэн санааг харуулсан. • Өрөөл бусдад тохиох бэрхийг давахад туслах нөөцлөх Дэм дэмэндээ, дэс эрчимдээ гэсэн санааг агуулсан. Нөхрийн тусыг урьд нь өг Өөрийн тусыг сүүлд нь ав. Хүнд тусална гэдэг бол хүний нинжин сэтгэлийн илрэл төдийгүй хүн ариудах, гэгээрэх, үхаарахын эх үндэс. Хүн хүнийхээ төлөө амьдарна, хүн хүноэ хайрлаиа гэдэг бол аугаа их хүчин хуримтлагдана гэсэн үг юм. Хүний хүчин зүйлээс үнэлж цэгнэж болдоггүй зүйл бол ухааны ухаарал сэтгэлийн гэгээрэл юм. Үүнээс үзэхэд хүн бол өөрийн ба өрөөлийн тусын, тулд амьд явдаг. - Төгсгөл хэсэгт: Хүний хорвоод амьдарч байгаа хүн бүхэнд жаргал зовлон хүрд шиг эргэлдэж хуй шиг эрчилж байдаг. Үүнээс ангид хэн ч байхгүй. 1. Энгүүн арга Хүн өдөр бүрий, өглөө босоод л баярлах нэгэн энгүүн арга Ьуй. Гоц энгүүн арга! Юу хэмээвэл, үхэхийг бодох! “Үхэх гэдэг амар амгалан, үхэх гэдэгжаргал, хүмүүн үхсэнээр амьдын муу муухайгаас ангижирч юу ч мэдэхгүй, юу ч ажрахгүй амирлаж, ертөнцийн зовлонгоос тонилно, ингэхлээр, үхэл гэдэг баяр баясгалан, үхэл гэдэг хүслэнгийн дээд!” гэж бодон, үхэхийн сайханд гэгээрэх, үхлийгсэтгэлийн далдад эерэн хүсдэг болох!! Хүн жилийг үдэж нас нэмэх нь нэгэнт мөнх бус, хязгааргүй бус, амьдралын эцэс рүү, хязгаар руу, мөнөөх сайхан юм — Үхэл рүү дөтөлж жилээс жилд хоногоос хоногт айлсаар довтолгож буй гэсэн үг. Хүмүүн үхлийг нэгэнт хүсүүштэй оайханд, хүлээж даллууштай амгалангийн манлайд “залснаар” 1ийнхүү өдөр өдрийг угтах, үдэх нь хүнд өдөр бүрий, өглөө Ьпсоод баярлахуйн үндэс уг магадтай болмуй зээ.


ЭССЕ бичих урлаг

Үхлийг эеэрүүлж, сэтгэлээ угийн саднаар барилдуулах л үхлийг ялах энгүүн арга!... - Эхнйи хэсэгт: Хүн бүхэн өглөөг гэгээлэг сайхнаар угтдаг. Өглөө бүрт шинэ санаа, баяр баясгаланг авчирдаг гэсэн утгаар бичжээ. Үүнийг энгүүн арга гэж нэрлэжээ. - Үндсэн хэсэгт: Энгүүн аргаас илүү гоц энгүүн арга гэж буй гээд үхлийг жаргалд дүйцүүлэн тайлбарлажээ. “Үхэл гэдэг амар амгалан үхэх гэдэг жаргал” гэснээ шууд бус утгаар тайлбарласан байна. Үнэхээр ч үхлээр бүх зүйл төгсгөл болж энэ насныхаа үйлийн үр, өвчин зовлон гай барцдаас салан хойд насандаа диваажинд төрж жаргалын үүдээ нээдэг ч байж болох юм. Энэ утгаараа үхлийг муучлах буюу үхлээс айх нь утгагүй юм. Харин ч бүр үхэхийн сайханд гэгээрэх, үхлийг сэтгэлийн далдад эерэн хүсдэг болох! гэсэн нь муу явахаар сайн үх гэсэн санаатай дүйхээс гадна ер нь ч нэгэн суутын хэлснээр үхлийг хүснэ гэдэг нь саруул ухаантны шинж гэснээс үзэхэд СЭТГЭЛИЙ1- далдадаа гэгээрлийг хүсэмжилсэн утгатай байна. ■ Өөг өөр хэлбэл өөрийгөө мэдэрч орчин тойрноо таньсан хүнд хорвоо ертөнц багахан юм шиг өөрийг нь багтаахгүй хавчаад ч байгаа юм шиг хоног хугацаа уртсаад өнгорөхгүй басамжлаад ч байгаа юм шиг санагдаад өөрийн эрхгүй үхлийг хүсэх бодолд автана гэдэг бол сэтгэлгээний цар хүрээний хэмжээстэй холбож үзмээр... - Төгсгөл хэсэгт: Эхний хэсгээ дүгнэн тайлбарлах хэлбэрээр бичсэн. Хоног хугацаа cap жил өнгөрөх тусам хун гэдэг амыан мөхлийн ертөнц рүү алхам алхмаар дөхөж байна гэсэн үг. Үүнийг хэн ч анзаардаггүй. Юунд тэмүүлж байгаагаа ч мэддэггүй. Нэгэнт хүн бол мөнхийн орчлонд төрөөгүй нь лавтай. Тийм учраас үхлээс айх, гуних гутах учиргүй, харин ч муу муухайгаас ангижирч шинэлэг сайханд тэмүүлэх учир өглөөд баярлахуйн үндэс нь ийм магадтай болмуй. ■Үхлийг цээрлэх бус эерүүлэн ойлгох нь үхлийг ялах энгүүн арга гэж дүгнэснээс үзэхэд сэтгэлээ ариутгаж сэтгэлээрээ өөдрөг баян байх нь чухал юм гэсэн санааг илэрхийлжээ.


ЭССЕ бичих урлаг

2. Тоос... Муугийн “хэрэг” буй бөгөөд их... "Муу тоос, муу тоос!” л гэнэ, тоос бол газрын бор шим, шар “чөмөг” юм. Газрын үзэсгэлэн үр цэцэгнээсээ, үр цэцгийн үзэсгэлэн газрын шимээс, газрын шим - хурсан тоос, хөрмөг, ялзмагаас бүрддэг хэмээнэм. “Тоос, тоос!” л гэнэ. Тоос бол газраас холторч, ганганаас шүүрч буй хуурай “тос” юм. Тоосонд, ертөнцийн юм бүгдийн адил эерэг сөрөг эвлэлдэн тэрсэлдэж буй. Сайн нь агуулагдан буй, муу нь агуулагдан буй!... Муугийн “хэрэг” буй бөгөөд их... Гагцхүү хэрэггүй муу гав ганцхан буй хүний муу аюу. Монголчууд “Тэнгэрийн муу арилдаг, хүний муу арилдаггүй” гэж хүний м уугаас эрлэгийн савраас хиртэлзэж, голомтоо самруулсан лугаа аюун хэлэлцдэг нь тэр учраас буюу. Харин тоос бол арилдаг, алга болдог “Хэрэгтэйн цаад хэрэгтой” муу буюу! “Тоос, тоос” л гэнэ, тоос бол газрын үржил шим, үймэгч хуурай “чөмөг” юм. £

£

z'

-

- Эхний буюу оршил хэсэгтээ: Муу хэрэг байдаг. Байх байхдаа их байдаг гэсэн санааг оршил болгон авчээ. - Оршил хэсэгт: “Муу тоос муу тоос “ л гэнэ гэж эхэлсэн нь муу хэргийг тоосоор төлөөлүүлэн болохгүй юм тоос ямар Ьуруугой юм бэ? гэсэн санааг агуулсан байна. Харин ч тоосны Mull чпиар, тоосны үнэ цэнийг газрын шар “чөмөг”газрын үзоегэлэн үр, үр цэцгийн үзэсгэлэн, үзэсгэлэн - газрын шимээс, шим нь - хуурай тоос хөрмөг, ялзмагаас бүрддэг хэмээн шинжлэх ухааны үүднээс тайлбарлажээ. Үндсэндээ тоос, хөрмөг, ялзмаг зэрэг газрын бордоо юм байна. “тоос тоос!” л гэнэ тоосны мөн чанарыг уран сайхны аргаар тоос бол тос юм гэж тоосыг тостой адилтгаж тоосонд ертөнцийн эерэг сөрөг хоёр эвлэлдэн бас тэрсэлдэж байдаг. Мон сайн ч буй муу ч буй гэснээс үзэхэд болох муугийн хэрэг i.nJDH санааны оршил буюудэвсвэр болгожтоосны мөн чанарыг Н.рпгцүүлэн тавьсан байна. Гагцхүү гэдгийг (зөвхөн) гэсэн у 11.111|й дүйхүйц хэрэггүй муу гав ганцхан буй нь муу аюу гэсэн м| уу||!>:1|)ИЙН утгыг онцгойлон тодотгож өгчээ.


ЭССЕ бичих урлаг

- У| Уссоний үндсэн хэсэг буюу гол санаа нь: Хүний муу I-.IIMil ооггэл, дотоод хор арилдаггүй гэснийг харуулж байна. Хүпий муу санаа нь эрлэгийн савартай сүлэлдэн хиртэлзэж юломтоо самруулсан лугаа адил аймшиггай зүйл хэмээн монголчууд цээрлэн үздэг. Хүний мууг тоосны гадаад шинж чанартай адилтган зүйрлэсэн боловч хүний муу арилдаггүй юосны муу арилдаг. Тоосыг муучилж байгаа ч гэсэн хэрэгтэй муу гэж байдаг гэсэн санааг илэрхийлжээ. - Тогсголд нь: Тоосны мөн чанарыг тодотгон харуулжээ. Д. Ьгпбплр 1. Гээсэн зүү "Том жижиг олоп л зүү байх учиртай юмсан. Нэг нь ч алга. Хүүхдүүд л юм обхчоон болж байгаа нь энэ гээд энд тэнд хаячихдаг юм байх даа. Тэгсэн хэрнээ хогоор гарахгүй юм. Хайчдаг байнаа. Ор дэрэнд л битгий орчихсон байгаасай” гэж охнэрийг өгүүлэхэд нь “Юу билээ. Би гэдэг хүн чинь өдий иаслахдза мөн ч их олон юм бодсондоо. Тэр бүгд хайччихав ла Эно ертөнцөд багтаж шингэхгүй л юм байх учиртайсан. I >ү| доэрээ гээсэн зүү шиг ул мөргүй алга болчихлоо гэж үү. Арай X III иоон хүний сэтгэлд чимээгүй шигдэж, зүү мэт цусыг нь д> и. it i зүрх рүү нь дөхөж яваа юм биш байгаа” хэмээн бодохуйд 1)И|' I. ipt-.хийп. - Эхнии хэсэгт: Бодит байдлаас ургуулан байх байхгүйн |ух.,1И щүүиж, бпйхгүйн шалтгааныг байж болох шалтгаантай in. it р.ццүүи;)н тавьснаар үндсэн хэсгийнхээ дэвсвэр санаа t itil|| til I ХиИДИПМГИЙН үгээр илэрхийлжээ. - Үндс:»н хосгийн гол санаа нь: “Юу билээ. Би гэдэг хүн 1ini н. идии тюлохдаи мен ч их олон юм бодсон доо. Тэр бүгд к. 1ИЧ*!ИХ;|П ла. Гээсэн зүүгээ хайхын адил гээсэн бодлоо хайж, . 1111.1 (|11||, 1ИХПОО гэж үү гээд эргэцүүлэн бодоод, өөрөө өөртөө *.||>иут 111( 111, хл()иулгандаа эмзэглэн бие нь зарсхийв. Хүний I үуI|ж п|||и| 1үүл(::)Н амьдрал хар цагаан, сайн муугаар дүүрэн (цццiii<I х.111 мүу| орюцүүлэн бодож байгаа тухайн хүний ух.1. 1|ilit.iiI И1ИИЖИИ1 хл|)уулсан. - fo re I on хзсаггоо: Хон нзгэн хүний сэтгэлд чимээгүй mmдлж ;iyy м п цү< ьн in. даган зүрх рүү дөхөж яваа юм биш fiiin iiiii" I at,;ill 1и1Д(1||Д|hi (it 1|)ИЙН эрхгүй эмзэглэж байгааг нээхэд хүнии м(1|)1пм v t. 1М1.дп||'11..1ИМП хүибүхэн алдаа онооны дэнсэн


ЭССЕ бичих урлаг

дээр жинлэгдэж байгаа нь зайлбаргүй юм гэдгийг мэдэрсэн нөгөө талдаа өнгөрүүлсэн амьдралаа эргэн санагалзаж хэн нэгэн хүнийг гомдоочихоогүй байгаа даа гэсэн бодол өөрийг нь эзэмдэж өр зүрхийг нь шаналгаж байна гэдэг бол ухаарлын шинж юм. Амьдарч ажиллаж байгаа хүнд алдаа заавал байна. Харин алдаагаа мэдэрч засаж чаддаг хүн л аугаа юм гэж нэгэн суутын хэлсэн үг байдаг. Хүн бол сэтгэлийн амыан гэдгийг харуулсан. - Хүн өөрийн өнгөрүүлсэн амьдралаа цэгнэж бусдынхаа төлөө сэтгэл нь эмзэглэж, бие нь зарсхийж байгаа нь өөрөө өөрийгөө танин мэдрэх гэсэн хувь хүний онцлог шинж юм. 2. Цав цагаан Зулзаган хонгор салхи санчиг үс оролдон, зуур зуурхан сэвэлзэж агсан цаг өчигдөрхөн сөн. Зулын гэрэл шиг шар цэцэг дэлбээ нээн, зуун жил ганхах юм шиг баясан баясан байсан цаг өчигдөрхөн сөн. Өнөө гэтэл эргэн тойрноо цас. Үзэх харах юм бүхэн дун цагаан. Үнэндээ залхмаар цав цагаан. - Эхний хэсэгт: зулзаган хонгор салхи санчиг үс оролдон - гэсэн өгүүлбэрээр хүний амьдралын торгон агшин болох залуу насыг дүрсэлжээ. Энэ дүрслэл нь үндсэн ба гол санааны дэвсвэр болжээ. Ямар ч хүн залуу насаа мөнхийн байх юм шиг бодож явтал нэг л мэдэхэд залуу сайхан үе нь өнгөрсөн байдаг. Тэр сайхан үеэ хэрхэн яаж өнгөрөөхөө, өнгөрөөснөө төдийлөн анзаардаггүйг харуулсан. Ө нгөрсөн хугацаа нь ойрхон очигдөрхөн юм шиг боловч асар их хугацааг ардаа орхисноо Ki.ii 1чиганд хяруу унахаар эргэцүүлэн бодож байгааг дүрсэлжээ. - Төгсгөл хэсэгтээ: үндсэн хэсгийхээ гол санааг лавшруулан “эргэн тойрноо цас “ мөхлийн эхлэл болох хөгш рөлийг төлөөлүүлэн харуулсан. Үзэх харах юм бүхэн дун цагаан "үнэндээ залхмаар цав цагаан" - гэдгээр харууслын шинж чанарыг залхах, уйдахын өнгө аясаар далдалсан гэмээр. - Зохиогчийн гол санаа нь энэхүү эссегээрээ цагаан өнгийг эсрэг санаагаар дүрсэлсэн. Ихэнх тохиолдолд сүүн цагаан сэтгэл, цагаахан сэтгэлээр гэх мэтээр гэгээлэг байдлаар дүркэлдэг бол энэ эссенд гэрэлгүй мөхлийн шинж чанарьн >.|руулж “ цагаан”— аас бас залхдаг юм гэсэн cnim oi 1111 1|1ИИ11ЖЗЭ.


ЭССЕ бичих урлаг

3. Хайр Алсын моринд дөрөөлөхийн цагт ижий - Замдаа сайн яваарай, миний хүү хэмээн баруун хацрыг минь үнсэн хоцорно. Алсын мориноос дөрөе мултлан буухын цагт ижий: - Сайн явж ирэв үү, миний хүү хэмээн зүүн хацрыг минь үнсэн угтана. Хагацлаар хуваагдсан ижийн хайр сая бүтэн болж надад шингэнэ. Эхний цогцолборт: Монгол эх хүн хүүгээ алс юманд явахад нь зүүн хацрыг нь үнсэж, сайн сайны ерөөлөө талбиж, сэтгэлдээ хүүгээ санан залбирч байдаг эх хүний хайрын тухай өгүүлжээ. Явахад нь зүүн хацрыг нь үнсээд үлдсэн ижийн хайр хагаслан, хагацаж үлддэг. Төгсгөлд нь: Хүүгээ эргэж ирэхэд нь зүүн хацрыг нь үнсэн байж, эх хүний энэ их хайр (үрээ хайрлах) нь бүтэн болдог. Эх хүний сэтгэлд үр нь хэдий том болсон ч үргэлж нялх гэнэн юм шиг санагдаж байдаг. Эх хүний үрээ хайрлах энэ их ариун хайр нь үрийнхээ аливаа гэм буруу, айдас хүйдэс, барцад саадыг арилгах учиртай. Эхтэй хүний зулай битүүрдэггүй гэдэг. Үнэхээр ч эх хүн бол аливаа тохиолдох гай барцад, аюул түйтгэрээс үрээ хамгаалж, хайр цагаан сүүгээрээ халхалдаг гэж монголчууд ярьдаг. Энэхүү эссе нь еронхийдөө эхийн хайрын тухай өгүүлжээ. Эх үр нь уулзсан цагт, тэр үод л ижийн хайр сая бүтэн болж тэрхүү хайрын хүчээр үр нь өсөн хүмүүжиж, гэмээ нь сайн сайхан ухаалаг хүн болж төлөвшдөг. Эцэг эхийн хайранд умбаж, хайрыг амталж өссөн хүн, хүнийг энэрэх, хайрлах үзэл санаа төлөвшиж чаддаг. Иймээс зохиогч нь эссегээ хагацлаар хуваагдсан ижийн хайр сая бүтэн болж, надад шингэнэ гэжээ. Алсын моринд дөрөөлөх гэсэн шууд бус утгатай хэлц үгийг оновчтой хэрэглэсэн бөгөөд уул хэлцийн утгыг: 1. Ажил амьдралын замд орох 2. Алс хол газрыг зорих 3. Ажил үйлс нь амжилтад хүрэх зэрэг утгаар ойлгож болох мэт.


ЭССЕ бичих урлаг

4. Живэхүй Харанхуй. Анир чимээ ч үгүй. Нүдээ анина. Аньсага даран хумхийн тоосон бууж буй нь мэдрэгдэнэ. Ухаан санаа, мэдрэхүй цөм тийш чиглэнэ. Одоо зөвхөн аньсага бус, хамар ам хөмсөг, дух ч бус гар хөл бүхий л биеэн дээр завсар чөлөөгүй буун буй хумхийн тоосыг бүр ч тод мэдэрнэ. Ширхэг ширхгээр буух хумхийн тоос улам зузаарч, зузаарах тусмаа аньсага нээж боломгүй мэт, гар хөл ч хөдөлгөхийн аргагүй хүндрэн тоосон хучлаганд дарагдах мэт болох агаад энэ үед ямар нэгэн зүс үл таних хязгааргүйн зүг живэх мэт зугуухан доошилсоор .... Доошилсоор...... доошилсоор - Эхний хэсэгт: Харанхуй. Анир чимээ ч үгүй. гэдгээр түлхүүр үг буюу үндсэн санааны дэвсвэр болгон авчээ. - Үндсэн хэсэгт: Живэхүйн эхлэл харанхуй чимээгүйн хослол. Ийм нөхцөлд нүд нээхийн аргагүй. Нүдэнд эс өртөнө. Аливаа зүйлийг нүдээрээ харж мэдрээд оюун ухаандаа тунгаана. Тэгвэл оюун ухаан ч харанхуйд чиглэнэ. Харанхуйд юуг ч эс мэдэриэ. Харанхуйд хааш аа ч эс хөдөлнө. Хөдөлгөөнгүй бүхэнд тоос хучлагад дарагдана, Харанхуй, аниргүй, хөдөлгөөнгүй гурвын цогц бол живэхүй юм. • Живсэн биет доошлох нь зайлбаргүй. Нэгэнт живсэн бол эргэлт буцалтгүй. Живсний эцэст хөвөх тохиолдол буй. Ямар үед хөвөх нь тодорхой. • Уг эссений гол санаа нь: Хүний амьдрал зугуухнаар доошилсоор живэх буюу мөхөлд хүрнэ гэсэн үг юм. Монгол ардын цэцэн үг байдаг. Уруудахад унтаж идэх Өөдлөхөд санах сэрэх Уруудахад буруудах гэх мэт сургаал үгийн утгатай дүйх юмаа. 5. Зүүд Сэрнэ. Эргэн тойрноо харж юу билээ хэмээн бодно. Мөнөөх пивдар сав, тогоо шанага, хөхүүр цах, нүднээ тусахад зүүдэлж •ийгаад сэрсэнээ ухаарна. Зүүдний ертөнцөд төөрч явах минь м.плй санагдана. Нүдээ анин зүүдээ нэхнэ. Хулжсан зүүд үл и|>111 Оргэнэ. Хөрвөнө. Зүүд үл ирнэ. Тэгтэл хаа ч юм, сэтгэлээс •имид холын холд адуу янцгаах сонсогдоно. Хулжсан зүүд юм mm I .шагдана.


ЭССЕ бичих урлаг

■Уг эссегээ сэрнэ гэсэн үйл үгээр эхэлжээ. Ганцхан үйл үг боловч энэ үгийн цаана юуг зүүдэлж, юуг санагалзаж, юуг ч бодож байж болох юм. Зүүдэнд хүний хүсэл мөрөөдөл, хүсэл хясал, үхэл хагацал, баяр хөөр, хар цагаа.н бүгд сүлэлдэж байдаг. Ганцхан харамсалтай ба баяртай нь сэрснээр төгсгөл болдог. Зарим зүүд зөн совингийн биелэл болдог. Үнэхээр мартаж болмооргүй эргэн эргэн санаж, эвлүүлж бодох, үргэлжлүүлэн зүүдэлмээр сайхан зүүдээ нэхэх ч тохиолдол буй. Нэгэнт сэрсэн бол зүүд хэзээ ч эргэж ирэхгүй зарим тохиолдолд бодит зүйлийн гэнэтийн биелэл зүүд, мэт санагдана. Энэ чинь юу болж байна аа зүүд биш байгаа даа гэж итгэж ядан гайхах үе ч бий. Л .Т ү д э в З үуд >

Тайлбарлах, хүүрнэх, өнгө аясаар бичсэн.

Д . Б атб ая р зүүд

уриалах

> Хүүрнэх, эргэцүүлэх, өнгө аясаар бичжээ.

дүрслэх

> Гол саь аагаа: болсон үйл явдал, суутн' удын зүүдний үзэл баригк.тлалаас, монголчуудын сэтгэлгээтэй харьцуулан авч үзэн илэрхийлсэн байна.

> Хүн зүүдэндээ баяр баягалан, уйтгар гуниг, хагацал учрал гэх мэтээр маш олон зүйлийг янз бүрийн байдлаар зүүдэлдэг тухай өгүүлжээ.

Зүүд нь ямар нэгэн бодит байдлын илрэлийг зөгнөсөн байж болох" далд ухамсрын" илрэл мөн. Зүүдээ манахтун! хэмээн зүүдний ач холбогдол, зөн билгийн талаар мэдэж байвал хэрэгтэй гэсэн санаагаар төгсгөжээ.

> Сайхан зүүд зүүдэлвэл хүн нэхэн зүүдлэхийг хүсдэг. Гэвч зүүднь ямар ч тохиолдолд сэрснээр төгсгөл болдог. Муухай зүүд зүүдэлбэл хүн зэвуүцэж, сэрдхийдэг. Энэ нь зүүд нь зөн билгийн шинжтэй байж болох гэдэггэй холбоотой гэсэн санаагаар төгсгөжээ.

Д. Нацагдорж Бид хэд Хөөрхий таван хүүхэд, хүн бүр нэг хэсэг цаасыг аваад чив чимээгүй тонгойцгоож, жирс жирс зурна. Агшин зуурын хугацаанаа өчүүхэн толгойнуудын дотор нь бүх ертөнц хэдэнтээ бөмбөрч, ямар нэг сонин зүйлийг цаасан дээр гаргана. - Утгазүйн задпал “Хөөрхий таван хүүхэд” гэж эхэлсэн нь санамсаргүй бичсэн үг биш ээ. Таван хүүхдээр таван тивийг төлоолж хүүхдээр нь хиргүй тунгалаг сэтгэлээр эвлэн нэгддэг гэсэн санаа байж болох


ЭССЕ бичих урлаг

юмаа. Хоромхон зуур их зүйлийг бүтээж дэлхий ертөнцийг тэр чигээр нь цаасан дээр буулгана гэсэн санаа юм. Дэлхий нийтийн зохиолчдын хамтын ажиллагааг харуулсан. о Найруулга зүйн талаас авч үзвэл: Хөөрхий гэдэг үг хүүхэд гэдэг үгтэй холбогдож өрөвдөх хайрлах сэтгэлийн өнгө аясыг илтгэжээ. Жирс жирс гэсэн үйл үгийг дэзтан хэрэглэсэн нь үйл байдлын хөдлөлийг эрчим жүүлж идэвхтэй үйл ажиллагааг харуулсан байна. Өчүүхэн толгойнуудын-гэснээр тухайн хүн ганцаараа аливаа зүйлийг бүтээхэд хүрэлцэхгуй хамтын хөдөлмөр чухал гэдгийг харуулсан. Мөн зохиолчид нийгмийн хөгжлөөс нэг алхмын өмнө явдаг гэдгийг харуулсан. Бөмбөрч - гэдэг үйл үгийг оновчтой сонгожээ. ■Дэлхий бөөрөнхий - харьцуулсан ■ Хүний оюун уха.ан цаглашгүй, хязгааргүй юм гэдгийг харуулсан • Дэлхийг хүний толгойтой харьцуулахад хүний толгой өчүүхэн байж болох юм. Н. Өлзийбат 1. Яргуй Чи, хайрын сэтгэлд дэлбээлсэн хаврын цэнхэр яргуй байлаа. Чи энгэр газрын нугад хэнзэлж, эхний хайрыг зүрхэнд асааж, эзгүй сэтгэлд мөрөөдлийн дуу авчраад эрт хагдарсан хаврын яргуй байлаа. Ай хөөрхий сэтгэл ээ гэж! Хаврын яргуй чи цөөхөн настай. Хан хорвоод ургах хугацаатай. Гэлээ ч хавар хаварт дахиад л мөрөөдлийн цэнхэр яргуй дэлгэрдэг нь амьд байгалийн жам юм биз ээ. • Яргуйг амьдчилж, хайрыг төлөөлүүлсэн. Энгэр газрын нугад хэнзэлж гэсэн нь нөмөр газар цаг орой болсон ч хэнзэрч ургана гэсэн санаа юм. Хайр сэтгэлд цаг хугацаа эрт орой гэж байдаггүй мөнхийн зүйл юм гэдгийг харуулсан. Яргуй хэнзлэн ургадаг ч хагдарч унадаг юм гэдгээр хайр мөнхийн боловч хувирч хувьсаж өөрчлөгддөг гэдгийг илэрхийлсэн. ■Яргуй хэдийгээр богино настай ч амьд байгаль гэдгээр хайр богинохон настай амьдын жаргалтай гэдгийг харуулжээ. Хэнзэлж, хагдарсан, хугацаатай - гэдэг үйл үгээр Гюгинохон гэсэн санааг илэрхийлжээ.


ЭССЕ бичих урлаг

Ай хөөрхий сэтгэл ээ гэж! гэсэн бүтэц бус өгүүлбэрээ санаашран бодлогоширсон өөрөө өөртөө хариулах, гуниглах сэтгэлийн өнгө аясыг илтгэсэн боловч хавар хавартаа ахиад л цэнхэр яргуй дэлгэрдэг нь амьд байгалийн жам гэснээс үзэхэд яргуйгхүний сэтгэлтэй холбон үзэж амьдчилсан байна. Хаврын цэнхэр яргуйтай хайр сэтгэлийг холбосон нь хаврын улирал хайрын улирал ч байж болох юм. Хаврын хаварт аливаа зүйл урган төлжиж, уяран хайлдагтай ч холбоотой юм. 2. Хайр Бороогүй өдөр ч хайрын сэтгэлд бодлын солонго л татна. Тэнгэр гижигдэх цэцгийн цоморлиг бүхэн нарны гэгээн туяатай. Цэцгээр наадах салхи хөгжмийн уяхан эгшигтэй. Бороо орохгүй нь гэж цэцэг тунирхах мэт ишин дээрээ туяхан найгана. Үүлс түүнийг аргадах мэт чимээгүй зөөлөн нүүнэ. Хайр - Баярлах, тунирхах, аргадах гурав шиг санагдана. Баярлахад орчлонгийн бүх өнгөний нийлбэр цогцлон, түүнийг хэлэх үг, будах өнгө эс олдоно. Тунирхах нь нартай борооны том том болор дусал цэцэгсийн иш даган нэг хоёр, нэг хоёроор бөнжигнөн мэлтэгнэх мэт. Аргадах нь чиний амьсгаа шиг бүлээн, салхи хацар илбэн, хурын үнэр тээж авчирна. Хайр хайрлахын учир утганд хөтлөгдөне. Түүнд эс хөтлөгдөх аваас хайр биш ажээ. •Солонгын тансаг гоёмсог өнгөний ялгарлыг хайртай зүйрлэжээ. Хайр сэтгэлийн мөн чанарыг солонгоор төлөөлүүлэн гаргасан. •Эхний цогцолборт: хүний хайр сэтгэл аугаа зүйл юм гэдгийг байгалийн цэцгийн цом орлиг, зөөлөн сэвшээ салхиар дамжуулан уран яруу тансагаар илэрхийлжээ. ■Хүний сэтгэл байгалтай салшгүй холбоотой юм. Хүн байгалийн бүтээгдэхүүн гэдгийг харуулсан. •Бодлын солонго, тэнгэр гижигдэх цэцэг, гэсэн холбоо үгсийн сонголты г зөв хэрэгл эснээр хүний хайр гэдэг үгээр илэрхийлэхийн аргагүй юм гэдгийг харуулсан. Цэцэг тунирхах, үүлс аргадах - гэсэн үйлийн холбоо үгсийг шууд бус далд утгаар хэрэглэсэн нь уг эссений үнэ цэнийг бүр тодотгож өгчээ. Тунирхаж байхад алгадна гээгүй аргадна гэсэн нь логикийн үүднээс ч авч үзэхэд ч хүний стэгэлийн хамгийн торгон агшин буюу бие биеэ хайрлах хайрлуулах гэсэн санаа юм. Үүнээс үүдэн тэнгэр - аав, газар - ээж, арга билгийн


ЭССЕ бичих урлаг

лйлголтыг ч хөндсөн байж болох талтай. Тэгвэл цэцэг нь т з а р болж, үүл нь тэнгэр болж, арга билэг нь аав ээж болон хайр сэтгэлийн гол нь гэж үзэж болмоор. •2-р цогцолборт: Хайр- Баярлах, тунирхах, аргадах - 3 үйл үгээр хайрын илчлэх эхний шатны агшныг (зүгээр нэг юманд баярлах биш) гэж дүрслэхийн тулд үгээр илэрх 1Йлэх үггүй, онгө гарах будаггүй гэснээс үзэхэд хайр гэдэг бол үьэхээр цаглашгүй тансаг сайхан гэдгийг тод/гомруун харуулжээ. Тунирхах нартай борооны том том болор дусал - гэж дүрсэлсэн нь хүний сэтгэлийг хайраар хөглөх мэт болжээ. Нартай бороо, том том болор дусал - гэсэн нэрийн холбоо үгээр илэрхийлсэн нь уран яруу хэрэглүүрийг маш оновчтой хэрэглэжээ. Том том болор дусал - гэсэн нь хайрын нулимсан дуслыг том том болортой зүйрлэсэн нь хиргүй цэнгэг гэгээлэг зүйд, юм гэдгийг харуулжээ. ■Аргадах нь - Хайрлах, хайрлуулахын нандин чанарыг харуулжээ. Хүнийг хайрлана хүнд хайрлуулна гэдэг тэнгэрлэг w w саихан зүил юм. ■Утгын бүтэц: Хайр гэдэг хамгийн нандин бөгөөд тансаг хязгааргүй цаглашгуй, түүнийг хэзээ ч хиртээж болохгүй. Харин бүтээгч нь та өөрөө. Хайрлаж байж хайрлуулна. Н. Ө л зи й б а т

Д . Б ат б а я р Хайр

^

Эссе нь ерөнхийдөө эх хүний хайрын тухай өгүүлсэн.

Х ай р

> Хайр сэтгэлийн тухай өгүүлсэн.

> Хүүрнэх, эргэцүүлэх өнгө аястай

> Эргэцүүлэх .уянгын өнгө аястай.

> Далд утга санаатай ухаарлын. энэрэхүйн, хүмүүжлийн ач холбогдолтой.

>

Ил утга санаатай, уран яруу үг хэллэгтэй.

Эх үрсийн нандин, ариун хайрыг ухаарлын, өнгө аясаар, шууд бус утгатай хэлцээр эхлүүлэн энгийн хүүрнэн өгүүлжээ.

>

Залуу насныхаа өнгөрсөн хайрынхаа тухай өгүүлсэн дурсамжийн шинж чанартай. Хайрыг их уянгын, тансаг, нандин эмзэг талаас нь үгийн сонголт сайтайгаар ярүу тансаг илэрхийлэн гаргажээ.

>


ЭССЕ бичих урлаг

БОЛОВСРОЛЫН БАЙГҮҮЛЛАГА ДАХЬ АВЛИГА МОНГОЛ ҮЛСЫН ХӨГЖЛИЙН ИРЭЭДҮЙД нөлөөлөх нь Оршлын оронд: Би бол хүн. Би бээр огторгуйн уудамд он цагийн урсгалаар аялан буй тэнхлэгт нүдэн гаригийн тэрбум зургаагийн нэг нь. Би бээр эх дэлхийн элгэн хөрснөө эзэн нь болон дэвжсэн хүнсармагчин өвөгтэй, хүннү, сяньби удамтай хүн төрөлхтний түмэн түмэн үрсийн нэг. Би бээр эмгэн буурал дэлхийн элгэн тушаа оршигч хөгжил дэвшлийн замналтай, хүмүүнлэг ардчилсан нийгэмтэй хөх Монгол Улсын өсөн өндийж, өргөжин дэвжиж яваа ирээдүй залгамж үеийн нэг нь. Боловсрол Х И Й Г Э Э Д Т Л Л Ж И Й V H 3 цэнэ Хөх тэнгэрийн стсэгтэй, хүлэг морин ханыай монгол түмэн 1921 оны хувьсгалаар үндэсний эрх чөлөөгөө олж авснаасхойш улс орноо социализмын эх өлгий болгох агуу зорилго тавин түүний замаар замнаж байсан билээ. Гэвч энэ бүхний цаанаас хүний эрх, эрх чөлөөг магтан дуулах, эрэлхийлэх узэл санаа цухалзаж эхэлснээр социализмыг түлхэн унагааж xvMvvi-mar ардчилсан нийгмийг сонгосон бөгөөд ингэснээр Монгол Улс дэлхий дахинтай хөл н ийлуулэн алхах даяаршлын их харгуйд орсон бөлгөө. “Ардчилсан нийгмийн мөн чанар боловсролыг либералчлахад оршино” гэдэг. Аливаа зуйлийг хайрцгаар нь бус доторхиор нь д у гн э х у з э л санаа давамгайлсан энэ ардчиллын эрин зуунд хунийг өнгөн узэм ж , өв хөрөнгөөр нь бус бөндгөр доторхи мэдлэгээр нь дугнэх болсон нь бахдууштай. Тийм дээ ч өдрөөс өдөрт өргөжин дэвжиж буй техник технологийн агуу дэвшилд гологдохоорп/й “бие” xvh болон төлөвшихийн тулд ухамсарт xvh бурийн сэтгэхуйд боловсрол хэмээх оюуны талх онцгой байр суурь эзлэх болсон нь маргашгуй унэн ю м . Нийгмийн шинжлэх ухаанд боловсролыг “Боловсрол гэдэг бол xvh ард иргэдэд шингэж төлөвшсөн эрдэм ухаан, мэдлэг дадлага, х у м у у н л э г харилцаа, зан заншил, амьдрах арга чадвар юм” хэмээн тодорхойлжээ. Эндээс узэхэд , боловсрол нь зөвхөн чадварлаг боловсон х у ч и н байхад нөлөөлөхөөс гадна хунийг xvh болгож тө лө вш уулэ х тал бурийн ухамсаржилтыг бий болгодог гайхамшигт нэгэн цэнэглэгч ажгуу. Т э гэ э д ^ а л и в а а нэгэн улсын хөгжил дэвшлийн ун д э с нь боловсорсон ард тумэн байдаг. Тиймээс хувь хуний боловсрол


ЭССЕ бичих урлаг

нь тухайн улсын хөгжил дэвшилд шууд нөлөөлөх чухал болж өгдөг байна.

хучин

зу йл

Ээлжит өглөг буюу Монголын боловсролд авлига бий юү? Бага ангийн бяцхан дуугээ авах гэж нэг удаа сургууль дээр нь очлоо. Дэвтрийг нь шалгатал хичээлээ бичээгуй байх юм. Учрыг лавлатал тэр өдөр хамгийн хойно суугаад самбараа харж чадаагуй гэнэ. Хамгийн жижиг биетэй гээд урд суудаг байсан болохоор юунд хойшлуулсныг багшаас нь асуутал:" хардагп/й юм бол шил зу улгэ хгуй км/, урд суулгахгуй” гэж ёозгуйхэн хариулж байна. Гэвч төдөлгуй унэн хариултыг олсон юм. Эрдэм чадпаараа гайхагдсан туршлагатай багш гэгдэх тэр эрхэмд өгөх өргөл барьц дутагдсанаас тэгсэн аж. Балчир хуухдийг хэл ам хийж сайн ангиас нь салгаад яахав дээ гэж ээж нь бодсон учраас тэр х ун д хусээд байсан эд зуйлсийг нь бэлэглэсэн сурагтай. Бэлэглэсэн ч гэж дээ аргагуй эрхэнд өгсөн хэрэг luvv дэ э . Авч өгөх сургаар” багш нь маргааш савыг нь авчирч у з у у л ь ө , яг тиймийг авчихгуй юу” хэмээн зөөлөн дуугарч хөнгөн инээвхийлж байна лээ. Тангараг өргөөгуй ч өргөснөөс өөрцгуй, xvh амын боловсролын төлөө хучин зутгэгч ахмад сурган хум ууж уулэгч xvh хоёрдугаар ангийн бяцхан хуухдээс Цагаан толгой, дөргөн аргын тоо заасныхаа төлөө /хийх ёстой ажлаа хийснийхээ төлөө/ бэлэг хэмээх нэрийн дор элдэв хээл хахууль нэхэн суух нь ичгэвтэр гэхэд д э н д у у ичгэвтэр гутамшигтай явдал биш гэж уу. Т уунээс хойш ажаад байтал өнөөх өглөг маань хоёр сарын л х у ч и н т э й юм байна лээ. Ө гснийхөө маргааш суудал урагшилсан д уу минь хоёр cap таг чиг байснаа дахиад л хамгийн хпймо суудаг болсноо ярилаа. Харин ээж нь “яая даа, дахиад л hoi юмны арга бодохоос” гэж байх юм. Х уухэд насны хиргуй соггэлээр эрдэм сурах гэж хичээж явахад цаана нь багшийн шунаг сэтгэлийн хар суудэр, узэгний хошуу хоёр д у н г нь шийдээд байгаа юм биш биз та минь ээ. Ямар кинон дээрх шан горьдогч шар лам нар биш дээ. ■ийснийх нь хөлсийг өгдөггуй биш өгдөг төр засаг байхад юуны учир улаан цагаандаа гартлаа бизнес хийх болов оо энэ багш Hii|i Доэр өгуулсэн жишээ бол Монгол Улсад оршиж буй олон »"'ДИ1 узэгдлийн энгийн л нэг хэлбэр. Унэндээ сургууль дахь иииии.1Н галаар Монголын толгойтой бухэн мэдэж, чихтэй |и-innil спнсож байгаа. Гэвч энгийн иргэд 6vv хэл, эрхэм төр mi Hi in. хуртэл дули й думбэ оргин суугаад байгаа учраас л


ЭССЕ бичих урлаг

өнөөгийн Монгол орон дахьболовсролын байгууллагууд авлига өглөгийн агуу хэлхээ аалзны тороор хэрэгдсэн юм. Жил 6vp авдаг конкурс, гадаад улсад суралцуулах шалгалт зэрэг авлигын vvp уурхай болсон гэхэд хилсдэхгуй. Арван жил мэрийж сурсан толгойтой xvvxflv v fl ухэн хатан суралцаж байхад бэл бэнчинтэй айлын сурлагап/й x v v x flv v fl сургууль сонгосон шигээ додигор явдаг. “Би тийм сургуульд тэгж орно гэж том амладаг” тэгэхдээ дараа нь унэхээр орчихсон байдаг. Аргагуй m vv дээ. Мөнгө хэмээх алтан T vaxvvp тэдний гарт байхад МЭДЛЭГТЭЙ Ч МЭДЛЭГГУЙ ч 6vx сургууль тэдэнд нээлттэй. Уг нь боловсрол гэдэг чинь хуний мэдлэг чадвараараа олж авсан оюуны унэт капиталсан. Гэтэл өдгөө манай оронд мэдлэгээрээ бус мөнгөөрөө олж авсан хоосон капитал болоод байна. Их сургуулиуд 6vp тогтсон ханштай болчихсон гэж байгаа. Хэрэв эмч боллоо гэж бодоход дор хаяж 1-3 саяыг “шидэж” байж АУИС-д орох жишээтэй. Мэдээж бугд мөнгөөр орно гэж юу байхав. Эрх биш 100 х у у х э д орлоо гэхэд 70 хувь нь бор зурхээрээ, сурсан мэдлэгээрээ ордог биз. Гэтэл улдэж буй 30 нь тэр ч танилын, тэр ч мөнгөний “но”-той x v v x flv v fl байдаг. За яахав орчихдог юм гэж бодоход төгсөөд тэд яах вэ? Шинэ залуу мэргэжилтнээр л хөгжиж чадах Монгол Улсад чадваргуй 30 эмч гараад яах юм бэ? Чадвартай эмч бол бурхан юм гэхэд чадварп/й нь алуурчин л болно mvv дээ. Тэгэхээр эх орны минь аль 30 газар алуурчин эмч очиж аль x v m v v c m h амин дээр мөнгөөр далдалсан мэдлэгээ турших вэ? -Авлигын эсрэг бид юу хийж чадах вэ? -Их сургуулийн оюутнууд нэг удаа хун д mwnar өгөх болоод 6vrfl л багшаа яаж аргалах талаар боджээ. X vh 6vp “өглөг”-өө дэвтрийнхээ завсраар хавчуулж өгөөд байж. Гэтэл нэг оюутан мөнгөө дэвтрийнхээ завсар хавчуулж өгчихөөд, асуултдаа ч хариулж. Тэгээд дунгээ авсныхаа дараа “багшаа мөнгөө авъя" гэж тэр багшийг эвгл/й байдалд оруулсан гэдэг. Ийм нэгэн хөгтэй боловч бодит явдлыг сонсоод би их л дэмжсэн юмдаг. Бурууг хийсэн xvh хэзээд шийтгэл хуртдэг. XapvtH шийтгэл өгөх ёстой газар нь өгч чадахп/й байхад зальжин ч гэмээр, сэргэлэн ч гэмээр тэр оюутны у й л д э л шийтгээд өгчихсөн байна mvv дээ. Даанч иймэрхуу эсэрпл/цэл тун ховор, эгээ л өдрийн од шиг. Ихэнх нь л олонхио дагаж дууп/йхэн авлигад автсаар яваад байдаг болохоор эрхэм “авлига” гуай хэзээ ч алга болохгуй,


ЭССЕ бичих урлаг

мөхөж сөнөхп/й, нийгэм маань ч эруулжихп/й. Боловсролын яам 10 жилийн тогтолцоонд шинэчлэл хийж байна. Шинэчлэлд ч муу нь юу байхав, бужигнаж завхарчихгл/й л бол дэмжиж болмоор асуудал. Гэтэл Боловсролы н яам оөрөо ш инэчлэгдээгуй байж боловсролын системийг орвонгоор нь шинэчлэх гэж улайраад байгаа юм биш биз? Зургууль 10 жил чбайжболно, 11 чбайжболно. Боловсролын системийг унэлэх шалгуур бол авлига гажуудалгуй цэвэрталыгньхарахаас 10,11 жилээрээ ялгарах асуудал биш ээ. Тиймээс унэхээр л боловсролын системийг өөрчилж шинэчлэхийг хусээд байгаа юм бол эхлээд яавал эруул ёс зуйт систем байх талаас нь, яавал шударга vhbh бодит чанартай мэдлэг олгох талаас нь анхаарах ёстой юм шиг. Авлига авлаа гэж зөвхөн багш нарыг буруутгах аргагуй. Дээдэх нь суудлаа олохгуй бол, доодох нь n/йдлээ олдоггуйн улгэрийг санаж Боловсролын яам Моигол Улсын ирээдуйг бэлтгэгч гол цөм маань зөв ажиллах хэрзгтэй. X vh 6vp дээд мэргэжил эзэмших ёстой юм шиг боддог болсон энэ уөд чанаргуй олон м эргэжилтэн төруулж буй их сургуулиудыгхянах ёстой ш у у д э э . Багшийн ёс з у й , журам гэж нэг сайхан зуйл байдаг даа. Хувьсгалын уеийн v^op тэргээр хичээлээ амжуулдаг байсан багш нарын сайхан сэтгэл, халуун хайр одоогийн багш нарт дутагдаад байх шиг. Багш гэхээр бидэнд ариун сэтгэлт, ачит уйлс т xvh санаанд орохоос авлига нэхэж, адайр аашилсан xvh бодогдох ёсп/йсэн. Гэхдээ энд би 6vx багш нарыг хэлээгуй билээ. Заахаа зааж, сургахаа сургаж, алсын харгуйд хөтөч болсон ардын багш манайд олон бий. Чухам нийгмийн ороо бусгаа энэ уед багш xvh тэр л эрхэм нандин ёс з у й ч , унэнч шударгаараа улдээсэй гэсэндээ хэлсэн юм. Монгол Улсаа хөгж уулэх , xvh ардыг би бэлдэж, сургаж байна mvv гэсэн сануулгыг багш нар маань өөртөө өгч алхам тутамдаа мөрдлөг болгон хичээж байгаасай. Ингээд дугнэн узэхэд боловсролын байгууллага дахь авлигад удирдах газрын анхаармаар зуйл ч бий, багш нарын гажуудал ч бий, сурагчдын ухаармаар зуйл ч бий. Иймээс улс эх орныхоо хөгжлийн төлөө аль аль нь дор бурнээ хичээж, хамгийн apvva хийгээд шударга гогтолцоог бий болгохын төлөө ажиллах хэрэгтэй юм. “Боловсролтой иргэн улс орны баялаг, харин туунийгээ ivtоэр нэг баялаг бус улс эх орны хуч болгон хувиргах хэрэгтэй.” Hip гажуудлыг их сургуулиуд нь өөрсдөө ч хулээн зөвшөөрсөн н н т ж и г систем байлаа. Тэр бол өнөөх алдарт хандивын анги


ЭССЕ бичихурлаг

гэгч юм. С уули й н гурван жил шалгалтын оноо дутсан хумуусийг харж узэх нэрийдлээр байгуулсан энэ ангид элсэгчид нь “сургууль х ө гж у у л э х сан” гэгчид доод тал нь 200 мянга, цаашлаад нэг сая төгрөгийг тушаадаг. Боловсролын сайд Цагаан өнөө жил хандивын ангийг хаах тухай нудээ олсон тушаал гаргасан ч ийм маягийн ангиуд зусээ хувилгаж нэрээ далдлан амь бөхтэй оршсоор л байгаа гэнэ. “Оллоо” сайтын 2005 оны арваннэгдугээр сарын 10-нд бичигдсэн “Боловсролыг завхруулж ханаагуй юу” нэртэй нийтлэлд 2005.08.31-нд БСШУЯ-ны нэгэн хэлтсийн даргаас нэр бухий есөн оюутныг өөрийн сургуульдаа э л с у у л э х и й г хуссэн бичиг МУИС-ийн захиралд ируупсэн тухай дурджээ. Тэр ч Их Хурлын гишууний танил, энэ ч яамны даргын хамаатан гэсэн гарын усэгтэй дагалдах бичиг өвөртөлсөн оюутнууд борооны дараах мөөг мэт олширсон тухай баримт д э н д у у хангалттай бий. У уний талаар олон нийтийн хандлага гэвэл хандивын анги байхдаа мөнгө нь ядахдаа сургуулийн санд байж, харин татан буулгасан биш хувийн халаас руу ордог болсон юм биш биз хэмээх хардлага төрж байна. Ёстой л нуухыг нь авах гээд нудийг нь сохлохын улгэр байгаа биз. Ингээд узэхэд цэцэрлэг, бага сургуулиасаа авахуулаад дээд мэргэжил олгох их сургуулиа хуртэл боловсролын байгууллагын 6vx шатанд авлигын хар суудэр тусчээ. Томыг нь болъё гэхэд өдөр тутмын жижиг ДУН тавиулахын төлөө ч өнөөх авлига л явагдаж байна. Туслах хичээл дээр улирлын дунгээ дээшлуулмээр байвал нэгж явуулчих, хоолонд оруулчих гэсэн “эрхэм” багш нартай би өөрөө ч тааралдаж байсан. Энэ бухнээс узэхэд даравч дардайж, булавч бултайна гэгчээр Монгол оронд тэр тусмаа боловсролын байгууллагад авлига байхгуй ээ гээд бардам хэлчих арга даанч алга даа. Ийм гажуудсан боловсролын тогтолцоотой улс орон хөгжинө гэж бодоход хэцуу. Тиймээс улс орныхоо хэт ирээдуйн төлөө авлигын эсрэг бид юу хийж чадах вэ? Орхон аймаг, Баян-Өндөр сум Монгол-Туркийн хамтарсан сургууль 103 ангийн сурагч Б.Булганчимэг (1-р байр эзэлсэн эссе)


ЭССЕ бичих урлаг

Утгын задлал: • Нийтлэл эссе Дүрсэлж байгаа зүйлийнхээ хувьд: Нийгмийн .тул гам д сан асуудлы н нэг боловсролы н байгууллага дахь авлига ямар их хор хөнөөлтэйг бодит байдалд тулгуурлан тайлбарлажээ. Аливаа юмны зүй тогтол учир шалтгааны шүтэлцээг маш нарийн харуулж чадсан. Нийгэм оршин тогтноход бие хүний үүрэг оролцоо маш их. Түүний дотроос хүн бүрийн боловсрол чухал. Боловсролоос гадна, хүнийгхүн болгон төлөвшү/лэх нь юунаас ч илүү чухал гэдгийг илэрхийлжээ. Авлига сайн үргких, хөгжин дэвших гол нөхцөл нь хүнд суртал гэдгийг багшийн үйл ажиллагаагаар харуулсан. Хүнд суртлын хүлээс нь албан тушаалаар айлган сүрдүүлэх, албан тушаалаа урвуулан ашиглах, ёс зүйгүй байдал гаргах зэрэг зохисгүй үйл ажиллагаанд татан оруулдаг юм гэдгийг ч их дээд сургуульд элсэн орж байгаа “но”той хүүхдүүдээр харуулжээ. Авлигын зүй тогтлыг бүдүүвчээр үзүүлбэл: Албан тушаал

Хүнд суртал

Хээл хахууль

Авлига

I' || * Эдгээр үйл явцын нарийн учир шалтгааны холбоог жишээ баримтаар нотлон үзүүлэв. Зохиогчийн өөрийн үзэл бодол: Хувьсгалын үеийн үхэр тэргээр хичээлээ амжуулдаг байсан багш нарын сайхан сэтгэл, халуун хайр одоогийн багш нарт дутаад байх шиг. Багш гэхээр бидэнд ариун сэтгэлт, ачит үйлст хүн санаанд орохоос авлига нэхэж, адайр аашилсан хүн бодогдох ёсгүйсэн. Гэхдээ би бүх багш нарыг хэлээгүй билээ. Заахаа зааж сургахаа сургаж байгаа ардын багш нэр олон бий. Чухам нийгмийн ороо бусгаа энэ үед багш хүн тэр л нандин ёс зүйг үнэнч шударгаараа үлдээсэй гэсэндээ хэлсэн юм. Өөрийн дүгнэлт, хариу эргэцүүлэл: Ихэнх нь л олонхоо дагаж дуугүйхэн авлигад автсаар яваад байдаг болохоор эрхэм “Авлига" гуай хэзээ ч алга болохгүй мөхөж сөнөхгүй. Нийгэм маань ч эрүүлжихгүй. Боловсролын яам өөрөө шинэчлэгдээгүй байж болосвролын систем ит орвонгоор нь шинэчлэх гэж улайраад байгаа юм биш биз. Сургууль 10, 11 жил ч байж болно. Боловсролын системийг


ЭССЕ бичих урлаг

үнэлэх зарчим нь гажуудалгүй байх нь чухал. Ерөнхий шалгалт өгөхөд мөнгө төлөх нь хэр нийцтэй вэ? Ямар үндэслэлтэй вэ? Юунд зориулагдах вэ? гэдгийг бодож үзүүштэй баймаар. Зохиомжийн хувьд: Эссений зохиомж нь чөлөөтэй, зохиогч дүрсэлж байгаа зүйлээ үнэн бодитой тоо баримтаар баталсан, нотолсон, үгүйсгэх үзэл бодлоо мөнгөөр орсон 30 эмчээр илэрхийлсэн. Шүүмжлэх санаагаа хандивын ангиар харуулсан. Хэл найруулга: Дүрслэг, хэрэглүүрийг оновчтой ашигласан. Өөрийнхөө тухай илэрхийлэхдээ би бол дэлхийн хүн амын нэгээхэн хэсэг. Тэр дундаа Хөх Монгол улсын ирээдүйн нэг залгамж үе гэж тодорхойлжээ. Эссений дэвсвэр санааг Монгол орныхоо түүхэн он цагийн хэлхээсээр эхэлсэн. 1921 оны ардын хувьсгал, социалист бүтээн байгуулалт, ардчилсан нийгэм байгуулсныг авч үзж ээ. Эссений гол агуулгаа “ Б оловсрол”-ын тодорхойлолтоор нотолсон. Авлига бий юу? гэсэн асуух өгүүлбэрээр асуудал дэвшүүлэн түүндээ өөриин амьдралд тохиолдсон бодит жишээгээр хариу өглөө. Хариу өгөх явцдаа хэлний яруу хэрэглүүрийг оновчтой ашиглажээ: Жишээ нь: Монголын толгойтой бүхэн мэдэж, чихтэй бүхэн сонсож байгаа гэвч энгийн иргэд бүү хэл эрхэм төр засаг нь хүртэл ДҮЛИЙ ДҮМБЭ оргин суугаад гэснээс үзэхэд гаргах гэсэн санаагаа цөөн хэдэн хэлцээр товч тодорхой гаргажээ. Мөн дараагийн хэсгүүдэд “Дээд хүн нь суудлаа олохгүй бол доод хүн гүйдлээ олохгүй" гэснээр шүүмжлэлийн өнгө аясыг хавчуулан өөрийн үзэл бодлоо илэрхийлжээ. “Нүдээ олох” гэсэн хэлцийг сайшаан зөвтгөх утгаар хэрэглэжээ. “Борооны дараах мөөг" гэснээр ямар нэгэн зүйл хэт олшрохоор үнэ цэнэгүй болдог гэсэн санааг гаргасан. “Нуухыг авах гээд нүдийг сохлохын” үлгэрээр хандив өглөгийн арга бүр нарийсч хувийн халаасыг зузаалах гэсэн санаатай яв цав тохирчээ. Буруу зүйл бол яаж ч байсан илэрдэг гэсэн санааг “Даравч дардайдаг булавч бултайдаг” гэсэн хэлцээр уг эссег төгсгөжээ.


ЭССЕ бичих урлаг

БОЛОВСРОЛЫН БАЙГУУЛЛАГА ДАХЬ АВЛИГА МОНГОЛ ҮЛСЫН ХӨГЖЛИЙН ИРЭЭДҮЙД нөлөөлөх нь Дэлхийн хөгжиж буй орнуудын нэг маной орои бөгөөд Х01ЖЛИЙН ГОЛ ХӨДӨЛГӨГЧ XV4 нь бидний боловсрол юм. Долхийн Х01ЖИЛ, хөгжингуй орны зэрэгт ГУЙЦЭЖ очихын тулд бид XVH

, ip/даа боловсруулах хэрэгтэй гэдэгт хэн хунгуй санал иэг байдаг (юловч өнөөдрийн боловсролын систем бодит байдал дээр имар байна вэ? Энэ асуудлыг xvh 6vp өөр өөрийн нудээр харж уиэлэлт өгч байгаа, угуй 6vp д угнэлт хийж байна. Өнөөдөр найман настай балчраас 80 настай буурал хуртэл аилига гээчийг ярьдаг мэддэг болжээ, угуй 6vp хэрэглэж байна. Энэ нь өөрөө Монгол орны нийгэм авлигын торон дээр оршин байгаагийн илрэл биш. гэж vv. Бид энэ авлигын торон дээр байгаа мөртөө ариун шударга ардчилсан нийгэмд 15 жил амьдарсан гэж бардам хэлэх юу л бол. Авлига гэдэг 6vx улс ундэстний хөгжлийг боомлогч, эдийн засгийн паразит /шимэгч/ гэж би ойлгодог. Энэ паразит миний Монголын боловсролын байгууллагад байгаа нь юутай харамсалтай, юутай эмгэнэлтэй вэ? Бидний зарим нэг нь хэн нэгэнд мөнгө өгч хэргээ бутээлгэх нөгөө нь баяжихыг авлига гэж ойлгодог. Энэ нь өөрөө авлига гээч паразитыг бурэн олж хардаггуй бидний алдаа, угуй 6vp аймшиг болоод байна. Тэгвэл авлига гэж юу вэ? Я.Цэвэлийн монгол хэлний тайлбар толинд авлига гэдэг угийг нэгд эдэд шунах, ёсон бус аргаар юмыг олзолж авах, хоёрт хээл хахууль гэж тайлбарлажээ. 1996 онд батлагдсан Монгол Улсын авлигын эсрэг хуулинд “ ... хээл хахууль авах, хувьдаа материаллаг болон бусад ашиг хонжоо олох зорилгоор албан тушаалын байдал, боломжоо ашиглах и й н х у у ашиглуулахаар т у у н д шан харамж буюу хөнгөлөлт давуу талыг хувь xvh хуулийн этгээдээс олгох явдлыг ойлгоно’’ гэжээ. Мөн төр засгаас хязгаарлагдмал авлигын тугээмэл тархсан хэлбэруудэд -Дээрэм тонуул хийх, төрийн өмчийг завших дансны аргаар мөнгө идэх, өмч хөрөнгийг зуй бусаар зарцуулах -Эрх мэдлээ урвуулан ашиглах, айлган с у р д у у л э х , ул ундэсгуй өршөөл уучлал у з уул э х , худалд м эдуулэх -\А/рэгхариуцлагаа ул гуйцэтгэх, ажил цалгардуулах, бусдын хучийг сорж мөлжих


ЭССЕ бичих урлаг

-Хээл хахууль, шан харамж авах, хууль бус ашиг хонжоо олох -Сонгуулийн булхай хийх, санал будлиантуулах -Нууц мэдээллийг зуи бусаар ашиглах бичиг баримтыг хуурамчаар уйлдэх -Төрийн албан тушаал, өмч хөрөнгө, зөвшөөрлийг дур мэдэн худалдах, дурэм журам, худалдан авсан зуйлсийн нэр төрөл у н и й н ж агсаалт, гэрээ болон зээлийг ов мэх гарган будлиантуулах -Нөлөөлөх оролдлого гаргах, тал засч зуучлах, ашиг сонирхлын зөрчилд автах, зуй зохисгуй бэлэг, мөнгөн төлбөр узвэр уй л ч и л гэ э , дайллага цайллаганд өртөх -Тал тохой татах, бусдыг хаацайлах -Албаны тамга тэмдэг бичиг хэрэг орон байр болон давуу эрхийг урвуулан ашиглах /Жералд Е -кайдены “Албан ёсны авилгалын ерйнхий онол" өгууллээс товчлон авав./ Боловсролын системд авлига бий Бид авлига гэж юу вэ? гэсэн асуултын хариугаа авлаа. Харин боловсролы н системд авлига бий юу? Өнөөдөр манай боловсролын салбарт галч, тогоочоос авахуулаад сурагч, оюутан багш, боловсролын сайд гээд нийгмийн 6vx л давхаргыг хам арсан нэг сая гаруй xvh я с л и , цэцэрлэг, ерөнхий боловсролын сургууль, коллеж болон их, дээд сургуульд ажиллаж, сурч боловсорч байна. Иймд боловсролын салбар маань энэ нийгэмтэй салшгуй холбоотой нь харагдаж байна. Манай улс авлигаар бусад орнуудтай харьцуулахад маш дээгуур давхидаг гэдгийг хэн хунгуй ярьдаг, мэддэг. Энэ нийгэм авлигын суурь хөрс нь болж байгаа учир туу н д оршин буй боловсролын систем өөрөө бай нь болж байна. X vh 6vp л боловсролын систем дэх авлигад өөр өөрийн байр сууринаас хандаж өгч авч эсвэл нудээрээ узэж чихээрээ сонсож харилцаанд нь оролцох болжээ. X vh хуухдээ эрдэм номтой шударга, унэнч , төр нийгэмдээ хэрэгтэй сайн xvh болгоно гэж бодсон мөчөөсөө л ямар цэцэрлэг, сургуульд, хэн багшийн ангид оруулах вэ? гээд аль сайн гэсэнд нь танил тал засаж архи, набор тэрпл/тнээр “ил а в л и га ” өгдөг. Энэ мэт жиш ээг тоочвол хэдэн ч өдөр зарцуулагдах байх. Гэхдээ цухас дурьдвал, Миний эргэн тойронд ... Би юмны наана цааныг ойлгож эхэлсэн тэр мөчөөс л өдөр тутамдаа авлига гэгч этгээдтэй таарч тулгарч байжээ.


ЭССЕ бичих урлаг

Манай сургуулийн зарим багш нар хичээлээ заахгуй цонхолдог байлаа. Бид х у у х э д л юм хойно баярлаж биеийн тамирын багшдаа тамхи өгч зааланд тоглоно, эсвэл сургуулийн оффист байрлах биллъярд тоглож захиралдаа орлого оруулах, аль эсвэл багш нарынхаа гэрт очиж хувийн ажилд нь тусалж цагийг зугаатай л өнгөрөөдөг. Манай сургуульд надтай математикаар өрсөлддөг нэг хуухэд байсан. Би туунээс и л м байсан ч ийш тийш уралдаан тэмцээнд оролцох эрх хааяа шууд т у у н д л ноогддог. Би оролцож чадаагуйдээ гомдож уйлахад аав, ээж хоёр унэнээр явбал vxap тёргээр туулай п/йцнэ гэдэг чи и луу их хичээгээрэй гэж сургамж а$ч байсан цаг саяхан. Тэгвэл энэ авлига гэгч зуйл нь манай оронд хэзээ бурэлдсэн узэгдэл вэ ? Нийгмийн энэ узэгдэл XIII зууны уө д Монголд бурэлдэн бий болж эхэлсэн гэсэн мэдээ байдаг боловч TWHaac эрт у о д ч байсныг угуйсгэх аргап/й юм. Ард т у м н и й ёс заншил rvvx соёлоор аливаа сайн муу зуйл уламжлагдан хогжсоор ирсэн байдаг. Авлига ч мөн адил уламжлагдан хөгжсоор ирснийг өнөөдөр бидэнд tvvx гэрчилж байна. XIII зуунаас бурхны шашим монголд нэвтэрч XVI-XVII зууны уед мөн чанараараа дэлгэрэн бэхжиж XX зууны ахний хагас жилд шарын шашин оргил уедээ хурч байсан. Энэ он удаан туухийн урсгалд мөн адил vp хуухдээ эрдэм номтой сайн xvh бОЛГОХЫН тулд эрдэм НОМТОЙ ГЭХ XVMVVCT XVVXfl33 шавь болгон зарцлуулж, өргөл барьц өгдөг байжээ. Нийгэм соёлжихын хэрээр энэ нь талархсан сэтгэлийн бэлэг нэрийдлээр өгөх ил авлига болон хувираад байна. Мөн цэцэрлэгээс их, дээд сургууль хуртэл авлигын хэмжээ нь ихэсч арга нь 6vp нарийсч байгаа нь илт мэдрэгдэж байна. Төрийн хянан шалгах хорооноос боловсролын салбар дахь төсвийн хөрөнгийг нягталж узсэн байна. /2001 он/ уг сургалтын дунгээр аттестат засвартай, элсэлтийн шалгалт өгөөгуй X анги төгсөөгуй зэрэг 14 төрлийн зөрчилтэй 3860 хуухдийг журам зөрчин оюутнаар элсуулж ээ . Тэгвэл энэ оны хувьд буртгэгдсэн 35 мянган ажилгуй иргэдийн 3860 нь их, дээд сургууль төгссөн, ямар нэг мэргэжилтэй x vm vvc байгаа юм байна. /МОНЦАМЭ мэдээ 2005.10.28 баасан №207 /828/, №43 /74/ Энэ баримт миний сонирхлыг ихэд татаж байна. Монголчууд бидний мэргэн vr бий “ нугэл нудээрээ" гэж энэ биеллээ олжээ гэхээс өөр надад хэлзх vr алга. Мөн ерөнхий боловсролын сургууль төгсөөд тэдгээроос дөрөв дахин их буюу 12663 байгаа юм. Хэрвээ vp хуухдийнхээ ,


ЭССЕ бичих урлаг

өөрийнхөө, ирээдуйн сайн сайхны төлөө гэж авлига өгч байгаа бол авлигач та нэгийг бодох цаг болсон юм биш vv. “ нугэл нудээрээ” болчих вий. Зарим балмад этгээд мөнгө л байвал бухнмйг шийднэ гэсэн сэтгэхуйгээр өөрийн ажил мэргэжилтэйгээ боловсролын салбарыг адил хэмээн харьцдаг. Энэ бол том эндуурэл. Шударга оюун ухааныг тахин шутдэг багш эрдэмтэд захаас аван бий. Харин ашиг хонжоо бизнесийн мөрөөр боловсролын салбарт орж ирсэн xvm vvc байгаа. Гэхдээ тэд удахп/й хурц мэргэн оюун ухаанд ялагдаж хэнд ч хэрэгп/й нийгмийн хог болж нудний булайг нэгээр нэмэх болно. Яагаад гэвэл “хөрөнгө баялгаас ямагт цатгалан сэтгэлгээ төрдөг. Цатгалан хунээс ямагт 6 уд у у л э г авир гардаг” /Солон/ Харин авлига өгөхөд нь аваад байгаа xvm vvc " өөдгуй хуний эсрэг өөдгуй зан гаргана гэдэг тун ч арчаагуйн арга” /Эпихари/ гэсэнтэй дуйх биз ээ. Би хуссэн сургуулиа авч оюутан болоход манай гэр 6 ул бугдээрээ л баяртай байсан. Харин миний аав, ээж хоёр төрийн сангаар сургах материал бурдуулэх гээд тэр хаврын халуунд х у н д суртал авлига дунд гуйж байхад аав ээжийнхээ ачийг хэзээ би хариулна даа гэж сэтгэлдээ шивиэхээс өөр арга надад байгаап/й. Би төрийн санд хамрагдаж чадсангуй, за яахав гээд өнгөрсөн. Энэ жил миний дуу нэгэн дээд сургууль авч хөдөөнөөс хотод ирсэн. Тэгээд л би дуугийнхээ бурдуулсэн материалыг авч төрийн сангаар сургахаар тэмцлээ эхэллээ. Цаас хэдий нимгэн ч чичихээс нааш урагдахгуй, xvh х э д и й бодсон ч хэлэхээс нааш ухаардагп/й гэсэн мэргэн угийг тэгэхэд л би ойлгож билээ. Захирал, орлогч, caHxvv, гээд 6vx л эрхтэн дархтантай нь бусад х у м у у с и й н нэгэн адилаар оочирлон уулзсан. Албан тушаалаа хунд сурталд урвуулах, авлигыг ам хэлээрээ солилцохыг би өөрийн биеэрээ мэдэрлээ. Б олохгуй 6 утэхгуй зуйл гэж байхгуй хэмээн сэтгэх залуу насны омгоороо төрийн сангийн гуйцэтгэх захиралтай очиж уулзахад наана чинь л бидний толгойн өвчин болоод байна гэсэн товч бөгөөд тодорхой хариулт авсан. Энэ мэтчилэн боловсролын системийгтойрсон толгойн өвчин газар авч байна. С эргийлэн тэм цэж, таслан зогсоох боломж бий. БОЛОВСРОЛЫН БАЙГУУЛЛАГА ДАХЬ АВЛИГА МОНГОЛ УЛСЫН ХӨГЖЛИЙН ИРЭЭДУЙД НӨЛӨӨЛӨХ НЬ Б олохгуй 6 утэхгуй зуйл гэж байхгуй 100 хувь таслан зогсоодоггуй юмаа гэхэд 99 хувийн боломжийг ардчилсан нийгэмд бий болгож


ЭССЕ бичих урлаг

tiojiHO. "Юу хамгаас мэргэн бэ? Цаг хугацаа. Учир нь тэр л ыйлагдаагуй бухнийг нээдэг гэж МЭО VII-VI зуунд амьдарч бпйсан суут мэргэн Фалес хэлсэн байдаг. Тэгвэл бид цаг хугацаа биш гэж vv? \А/нийг бид хийхп/й юм бол хэн хэзээ хийх юж. Юу хэфл/ вэ? гэхэд өөрийгөө таних, юу амархан бэ? гэхэд бусдад зөвлөгөө өгөх гэж хариулсан байдаг. Тэгэхлээр бид юуны өмнө өөрийгөө таньж дараа нь бусдад зөвлөгөө өгч байж л авлигаас ангижирна. Xvh 6 vp боловсрол эзэмшдэг учраас боловсролын систем дэх авлига xvh бугдэд хамаатай. Харин яаж сэргийлж таслан зогсоох боломжтой вэ? гэсэн асуултыг танд нээлттэй у л д э э ө . Харин миний өмнө... аливаа улс ундэстний тусгаар тогтнол, аюулгуй байдал, хөгжил цэцэглэлт, apvvn мэндэд хувь хуний боловсрол чухал байр суурь эзэлдэг. “ М онгол Улс коммунизмаас эрх чөлөөт нийгэм руу шилжиж 15-хан жилийн дотор эрчимтэй ардчилагдаж, эдийн засгаа нээлттэй болголоо. Bvc нутагтаа болон дэлхий дахинд танай орон амжилтын улгэр дууриал болж байна. Эрх челоөгөө олох нь ямагт амарп/й байдгийг би мэдэх бөгөөд та бухний тэвчээр зоригийг америкчууд бахархдаг юм. Өдөр тутмын хучин зутгэлээрээ та бухэн vp ач нарынхаа амьдралыг д э э ш л у у л ж байна. Төв Азийн цээжинд чөлөөт нийгэм байгуулж байгаа та нартай Америкийн ард тумэн хамт байгааг хэлэхээр би ирлээ” гэж ардчиллын өлгий нутгийн Ерөнхийлегч ноён Ж.Буш биднийг ендрөөр ун эллээ . Харин авлига сайн засаглал, шударга ёс, ардчиллын мөн чанарыг эвдэж суйтгэгч гол хөнөөл болж байна. Саяхан гаалийн байцаагчийн машинаас нэг тэрбум төгрөг олдлоо гэж бичиж байна. Оюутан миний нудээр харахад асар их мөнгө. Харин боловсролын системийн, жишээ нь: дээрх төрийн сангийн мөнгө тлл/ний хажууд юу ч биш. Гэхдээ энэ хоёр хоёулаа чанарын ялгаа алга. Энд хоёр хуний амьдрал шийдэгдэж байна. Энд Монгол Улсын хөгжлийн ирээдуй шийдэгдэж байна. Энд хэн нэгний эрх ашиг зөрчигдөж байна. Энд ундэсний шударга ёс мөхөж байна. Энд ардчиллын унэт чанар устгагдаж байна. X vmvvc ээ! Э нэ нийгмээ одоо л аврахп/й бол маргааш оройтно. Ундэсний шударга ёсны шилдэг хамгаалагч нь бид байх остой. Өнөөдөр Монголд 184 их, дээд сургууль 123 мянган гаруй


ЭССЕ бичих урлаг

оюутан сура. щаж байна. Бид хоорондоо авлига, хээл хахуулиар биш Монгол чанараар өрсөлдье. Ингэж байж л миний, Монголын ирээдуй хөгжин цэцэглэнэ. Ийм сэтгэхуйтэй олон аавын хөвгууд ээжийн охидууд байгаа. Бид өнөөдрөөс эхлэн төр засгийн хийж гуйцэтгэж чадахгуй байгаа тэр авлигын сулжээний эсрэг төрийн бус байгууллага байгуулж тэмцэцгээе. \Л/нд: 1-Монгол Улсын оюутан 6vp тэгш эрхтэй, өнөөдөр нэг мэргэжил э з э м ш у у л д э г хоёр дээд сургууль байгаа гэхэд сургалтын агуулга, чанар, хангамж хоёр өөр байна. Ийм байдалд оюутан бид л хохирно. Боловсролын яамны баталсан хууль журмын дагуу бугд тэгш сурч боловсрох ёстой. 2. Авлига өгч авч цаагуураа бидний эрх ашигт халдаж байгаа хум уусийг илруулэх. Ингэснээрээ бид хэн нэгэнд атаархаж муу санахгуй, авлигачдад мөнгөөр дээд сургууль төгсдөгп/й гэдгийг ойлгуулж чанар, чадвараараа өрсөлдөж чадах нийгмийн бУТЭЭГДЭХУУН болж төлөвших. 3. Монгол Улсын хөгжлийн ирээдуй шударга боловсон хучин мөн. Шударга бус замаар явсан xvh шударга ёсыг узэн яддаг. Энэ нь хөгжлийг боомлогч хөнөөлт дайсан. Ийм x v m v v c боловсролын систем дэх авлигыг бий болгож боловсролоос унд';ах Монгол Улсын хөгжлийн ирээдуйд гарз хохирол учруулж бсйна. Бид зурх сэтгэлээрээ өөрсдийнхөө, Монгол Улсын хөгжлийн ирээдуйн төлөө нэгдэн тэмцэх тэмцэл нь Монгол Улсын хөгжлийн ирээдуй, ардчилал шударга ёсонд оруулж буй хувь хуний унэт хөрөнгө оруулалт юм. Энэ асуудлыг би цаашид судалж дэлгэруулэхэд зурх сзтгэлээсээ хандах бөгөөд санал нэг нөхөдтэй хамтран ажиллахад бэлэн байгаагаа энэ дашрамыг ашиглан хэлье. Миний төлөө надаас өөр хэн зутгэх вэ Амиа бодон суувал хэн намайг гэх вэ Одоо л амжиж бутээхгуй юм бол Амжилт биднийг хаана хулээх вэ Шунал ихэдвэл шулам болно Иударга ёс шулмыг устгана. Иударга ёс уурд мөнх! ЭМШУИС, Анагаах ухааны сургууль оюутан С.ГОНЧИГСУМЛАА (2-р байр эзэлсэн эссе)


ЭССЕ бичих урлаг

I >үгцийн задлал: - Оршил хэсэг: - Боловсрол гэж юу вэ? Ямар байх ёстой вэ? - Тайлбар - Авлига гэж юу вэ? - Үндсэн хэсэг Боловсролын системд авлига бий юу? - Мэдэгдэлд -Яслиас эхлээд их дээд сургууль орно - Үндэслэл -Үр хүүхдээ.эрдэм номтой сайн хүн болюхым тулд - Нотолгоо -XIII-XIX зууны 'үед өргөл барьц өгдөг байсан. - Баримт -2001 он уг сургалтын дүнгээр атестат засвартай, элсэлтийн шалгат өгөөгүй. X анги төгсөөгүй зэрэг 14 төрлийн зөрчилтэй 3860 хүүхдийг журам зөрчин оюутнаар элсүүлжоэ. (МонЦаМэ мэдээ 2005-10-28) - Ишлэл үг - Үнэнээр явбал үхэр тэргээр туулай гүйцэх. - Нүгэл нүдээрээ, - “Хөрөнгө баялгаас ямагт цатгалан сэтгэлгээ төрдөг. Цатгалан хүнээс ямагт бүдүүлэг авир гардаг". /Солон/ - Өөдгүй хүний эсрэг өөдгүй зан гаргана гэдэг тун ч арчаагүйн арга. /Эпихари" - Цаас хэдий нимгэн ч чичихээс нааш урагдахгүй. Хүн хэдий ухаантай ч хэлэхээс нааш ухаардаггүй. - Дүгнэлт АНУ-н ерөнхийлөгч ноён Дж.Буш хэлэхдээ авлига бол сайн засаглал, шударга ёс, ардчиллын мөн чанарыг эвдэн сүйтгэгч гол хөнөөл болж байна. - Төгсгөл хэсэг: Зохиогчийн үзэл санаа. Авлигын эсрэг хүчээ нэгтгэж, үнэнч шударгаар өсөлдөж, хөгжил дэвшлийн төлөө хүн хүнийхээ төлөө эвлэлдэн нэгдэж хамтран ажиллацгаая!!! 6. Эссег сургалтанд ашиглах нь Нийгэм, улс төр, эдийн засгийн хөгж лийг дагаад боловсролын агуулга, стандарт, арга зүй өрчлөгдөх зайлшгүй шаардлага гарч байна. Иимээс орчин үеийн чиг хандлага,


ЭССЕ бичих урлаг

үнэлэмжинд “эссе" “эссе бичвэр” гэдэг зүйл маш чухлаар яригдах боллоо. Ялангуяа ахлах анги, их дээд сургууль, колледжид суралцагсдын мэдлэг, чадвар, чадамжийг үнэлж дүгнэхэд “эссе” нь онолын болон практикийн онцгой ач холбогдолтой, бодит шалгуур болж чадах юм. Тэхээр эссег сургалтанд өргөнөөр нэвтрүүлж, эссе гэж юуг хэлэх вэ, яаж бичих вэ, яаж хэрхэн дүгнэх вэ гэдгийг нарийвчлан гаргах нь чухал болж байна. Эссе гэж юу вэ, бичих аргачлалын талаар 1- р бүлгийн 1.1- р хэсгээс үзнэ үү! Эссег үнэлэх: Эссе нь суралцагсдаас нэлээд өндөр ур чадвар шаарддаг, тэдний онолын мэдлэгийгдүгнэх шалгуурболжөгдөг. Эссегээр дунд сургуулийн нийгмийн ухааны гүнзгийрүүлсэн ангийн сурагчид болон их, дээд сургууль, коллежийн оюутнуудын мэдлэгийн цар хүрээг үнэлэн дүгнэх боломжтой. Эссег үнэлэх дараах 3 шалгуур байна. Үүнд: 1. Тодорхой, ойлгомжтой байдал: 2. Агуулга: 3. Шүүмжлэлтэй хандсан байдал: гдээрх ерөнхий шалгуурыг дараах байдлаар нарийвчлан үзсэний эцэст ерөнхий оноог тавина. Ф"г ^ 1. Тодорхой, ойлгомжтой байдал - Оршил хэсэг: Зохиогч эссенд гаргах гэж буй гол санаагаа гаргаж чадаж уу үгүй юу гэдэг асуудлыг анхаарах ёстой. Өөрөөр хэлбэл, зорилгыг сайн тусгаж өгөх хэрэгтэй. - Бүтэц, зохиомж Зохиогч догол мөрийг хэр сайн ашиглав? Догол мөр тус бүр утгын хувьд нэгдмэл, логик дэс дараалалтай байх ёстой. Ингэхдээ тухайн асуудлыг янз бүрийн шинжлэх ухаантай холбохын зэрэгцээ хүмүүнлэгийн ухааны баримталдаг чиг хандпагын үүднээс сайн тайлбарлах хэрэгтэй.


ЭССЕ бичих урллг

Хэл найруулга: Лохиогчийн уран огүүлох члдилр пль х:х:;и i х.чрхаи илэрч м|к;им 6э? гэдгийг анхаарах хор:и юй. |ухайп лсуудльп бичих чмцдаа уран дүрслэл, халилыг омоичюй т з п р ш. .к т ш \ пуж шох нь зүйтэй. Мөн өгүүлбэр зүй, 01үүламжийи I ;u I дуур ппхаарах хэрэгтэй. Өгүүлбэрүүдийн төгсгелийп х у и и р тл !, оорчлөлтийг сайн ашиглах нь хэл найруулгын иэг юл суд;к: юм. Хэлзүйн нэг л хэлбэрээр өгүүлбэр бүрийг төгсгоод байиал иайруулгын алдаа болно. Хэрэв эссенд урт хэмжээтэй өгүүлбор зонхилох болбол тэдгээрийг ижил хэмжээтэй хэсгүудэд хуваах< бичих нь илүү сайн болно. Агуулга - Мэдлэгийн асуудалд тулгуурласан байдал: Энэ нь зохиогч бичиж буй зүйлийнхээ тухай хэр эорэг мэдлэгтэй байна вэ гэдэг асуудал юм. Уг асуудлы г тайлбарлахдаа оновчтой жишээ татаж авч чадаж байвал сайн. - Гол санаануудыг тусгасан нь: Гол санаагаа гаргахдаа зохиогч ишлэл үг, жиииээ,г чадамгай ашиглах нь эссений чанарыг сайжруулна. Ишлэл нь оновчтой жишээ нь нотолгоотой-байвал асуудал тусгалаа тод олно. 4. Шүүмжлэлтэй хандсан байдал - Гол санаануудыг гаргаж, хооронд нь сөргүүлж тавьсан байдал: Бичиж буй асуудлын талаар өөрийн тайлбар, шинжлэх ухааны номлодог тайлбартай харьцуулан үзэх хэрэгтэй юм. - Хувийн бодол, өвөрмөц санаа туссан байдал: Зохиогч хувийн бодол санаагаа тусган гаргаж, асуудлын талаарх эргэцүүллээ дэвшүүлж, дүгнэж байна гэсэн үг. Мөн санаа оноо, асуудал дэвш үулэх, тухайн зүйлд шүүмжлэлтэйгээр хандаж байна гэсэн үг. Эссег үнэлэхдээ түүний шалгуурын дагуу 2-3 хүн үнэлгээ өгч харьцуулах, эсвэл маш өндөр түвшинд хийгдсэн эссетэй харьцуулах зэргээр үнэлж болно. Дээрх шалгуурыг үндэслэж Л.Түдэвийн бичсэн "Зүүд” гэсэм эссег авч үзье.


ЭССЕ бичих урлаг

Энэхүү эссений оршил хэсэг нь : “Зүүд” гэдэг юусан билээ? гээд яруу асуултын маягаар тод илэрхийлжээ. Бүтэц, зохиомж: Эхлэл, гол, төгсгөл гэсэн бүтэцтэй. Болсон үйл явдлаар иш татаж оруулсан бөгөөд эрдэмтдийн баримталж байгаа зүүдний талаарх онол баримтуудыг монголчуудын сэтгэлгээтэй харьцуулан, нарийн дэс дараа логиктойгоор оруулсан нь энэхүү эссений онцлог юм. Хэл найруулга: Хүүрнэмж, эргэцүүлэмжийн өнгө аястай, хэлний болон уран зохиолын яруу үг хэллэгийг төдийлөн ашиглаагүй ч үг сонголтын хувьд, жишээ, баримт, иш таталтыг маш зөв газар нь байрлуулж оновчтой найруулжээ. .■ ' ?*. Мэдлэгийн асуудалд тулгуурласан байдал: Л. Түдэв нь зүүдний талаар багагүй мэдлэгтэй байсан нь сонгосон баримт, иш таталтаас нь илт харагдаж байна. *?%■

Ж&Ш

Гол санаануудыг тусгасан нь: Маш оновчтой жишээ, баримтыг ашигласан. Агуулга: Зүүд нь хий хоосон зүйл хуурмаг зүйл биш юм харин ч энэ нь ямар нэгэн тохиолдолд бодит зүйлийн илрэл байж болох гэсэн гол санааг гаргасан. Шүүмжлэлтэй хандсан санаа: Хүмүүс ээ! Зүүд нь далд ухамсрын илрэл бөгөөд зүүдээ манах, зүүдээ тайлах, зүүдээ шинжих нь хүний амьдрал болон ажил үйлсийн болох болон болох гэж байгаа зүйлийн урыал, зөгнөл байж болох юм иймээс зохиогч нь төгсгөлд нь зүүдээ манагтун гэж дуусгажээ. Үүгээрээ зүүдээ манах, зүүдний ач холбогдлыгтаниулах гэсэн санааг уриалах өнгө аясыг илтгэжээ. Маш товчхноор ийнхүү задлан, үзэж болохоор юм шиг санагдпаа. !1

<Ш Е Ш >


7. Монтений сонгодог эссо түүнии онцлог 1<)ун түрүүн түүний талаар товч өгүүльо. Слрмп m , iii /(, i i i i i .iii у и й и Фраицын аугаа их сэтгэгч Мишель Эйком до Momoin. IMWonfl Бордохотын худалдаачны гэр бүлдторжсю. "Mu iiio iii ," * imoox нэрлэгдэх өөрийн эдлэн газартаа сууж, язгуурш ы Ьийдлаар амьдрах болжээ. Мишель Монтенл гэрийн багштай | ургалтаар анхны боловсрол, хүмүүжил олж авч, улмаар Бордо хотын коллеж, дараа нь их сургуульд хууль зүй, гүн ухаан лудалжээ. Тэрээр 1554 онд Периге, 1570он хүртэл Бордо хотод ларламентийн зөвлөхөөр тус тус ажиллаж байв. Ийнхүү 1570 юхэд түүний амьдралд ихээхэн өөрчлөлт орж, эрхэлж байсан засгийн ажлаасаа гарч найзынхаа бүтээлийг хэвлүүлэхээр 11арист ирсэн ажээ. Цаашид 'улсынхаа нийслэлд бүрмөсөн оууршихаар шийдэж, ном зохиол уншиж оюун ухаанаа бясалган уран бүтээл туурвих ажилдаа шамдан оржээ. Парист амьдарч байсан үед мөнөөх цуутай, мөнхийн бүтээл нь болох "Essais” (1580-1588) зохиолоо бүтээхээр эргэж буцашгүй шийдсэн байна. М. Монтень энэ бүтээлдээ өөрийнхөө үзэл бодлыг тов тодорхой, бас нэлээд дэлгэрэнгүй илэрхийлсэн гэж судлаачид үздэг. Тэрбээр шашны сургаал бол хэнд ч хэрэггүй “хуурамч сургаал” гээд хойд насанд нь жаргаана гэдэг шашнЫ хуурамч номлол бол бидний гэнэн тэнэгийг ашиглаж даажигнасан хэрэг юм. Уг нь хүн гай зовлонгүй амар тайван байж, бие сэтгэлээ жинхэнэ ёсоор жаргаах ёстой гэсэн санааг нийтлэлүүддээ дэвшүүлсэн байдаг. Монтень тухайн үеийнхээ сэтгэгчдийн дотроос зөвхөн гүн ухаан эсвэл утга зохиолын чиглэлээр бус, гүн ухаан, утга зохиол, түүх сэтгүүл зүй, нийтлэл зүй, гоо зүй, ёс зүйн үндсэн шинж тэмдгүүдийг нэгтгэсэн янз бүрийн бичлэгийн төрөл зүйлийКнэгэн зэрэг агуулсан бүтээл туурвисан хүн. Нөгөө талаар Монтень өөрийнхөө эзэмшсэн мэргэжил, мэдлэг, боловсрол, туршлагад тулгуурлан бие хүний дотоод ертөнцийг нийтлэл - уран сайхны аргаар чөлөөтэй илэрхийлсэн бараг цорын ганц бичгийн хүн гэдгийг судлаачид хүлээн зөвшөөрчээ. Аливаа бүтээл эссе мөн үү? биш үү? гэсэн маргаан олонтаа гардаг бөгөөд энэ талаар бараг хүн болгон өөр өөр санаа бодлыг илэрхийлдэг нь түгээмэл юм. Гэтэл тийм маргааныг таслах, нэг мөр болгон шийдвэрлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн бүтээл


ЭССЕ бичих урлаг

бол М. Монтений одоогоос 400 гаруй жилийн өмнө бичсэн тухайн үед нийгмийн сэтгэлзуйд хүчтэй давалгаа үүсгэж чадсан “Essais" мөн. Зохиогчийн ганц бүтээл нь үгийн урлагийн ертөнцөд бүхэл бүтэн урсгал төрөл зүйлийг үндэслэн бараг хагас мянган жилийн турш үл тайлагдан мөнхрөн үлдэх нь нэн ховор үзэгдэл юм. Эссе бүтээл дэх сэтгэхүйн ер бусын содон шинж нь үндсэн сэдэв нь гол сэдэв болгон сонгож авсан бие хүн өөрөө өөрийгөө тодорхойлоход оршино. М. Монтений “Essais” бүтээлд орсон 107 эссегийн 87 нь "... тухай” гэсэн тодотголтой бүхий гарчигтай байгаа нь санамсаргүй зүйл биш юм. “Тухай” тодотгол нь энэ бичлэгийн төрөлд орсон бүх юм зайлшгүй төгс төгөлдөр бус гэсэн шинжийг агуулж буйн илэрхийлэл юм. Монтений үгээр хэлбэл утга санаанууд нь “шил шилээ харсан” байрлалаар ордог байна. Бид энд М.Монтений “Essais” бүтээлд задлан шинжлэх замаар эссенд ямар нэгэн тодорхойлолт өгөх, манай тогтмол хэвлэл дээрх эссенүүдийг дээрх бүтээлтэй харьцуулах аргаар алдаа, оноог илрүүлэх, үнэлэлт хийх зорилт тавиагүй бөгөөд гагцхүү эссегийн сонгодог жишээгээр дамжуулан түүний онцлог шинжийг тодорхой хэмжээгээр гаргаж өгөхийг хичээсэн юм. Эссе бол зохиогчиин мэдлэг боловсролд тулгуурласан үзэл бодлын чөлөөт илэрхийлэл, сэтгэлгээний оролдлого, амьдралын туршлагыг тусгаж буй янз бүрийн бичлэгүүдийн хэв маяг, шинж тэмдгүүдийн нэгдлийг өндөр түвшинд хангасан нийтлэл- уран сайхны, гүн ухаан - эргэцүүллийн бичлэгийн өвөрмөц төрөл зүйл мөн. 8. Монтений эссенд хийсэн ажиглалт, бичлэгийн онцлог О нцлог: Түүний эссег уншаад ойлгоход нарийн, төвөгтэй, хэцүү байна. Ихэнхдээ хийсвэр ухадахуун, ойлголтын талааар өөрийн санаа бодол, гүн ухааны аястай бичсэн байна. Гол онцлог нь эссендээ дэлхийн түүхийн сонгодог жишээ баримтыг сонгон оруулсан байдаг нь уул санаагаа гаргаж ирэхэд ихээхэн ач холбогдолтой болсныг дурьдах нь зөв болов уу. Тэр өөрөө агуу гүн ухаантан, философич хүн байсан бөгөөд түүний бүтээлүүд нь ихэнхдээ гүн ухааны өнгө аястай байдаг. Зохиогчийн тодорхойлсноор Миний ном надаас төрсөн агаад би номоо


ЭССЕ бичих урлаг

тэр төвшинд бүтээсэн ажээ. Энэ номыг зохиогчоос салгаж үзэж үл болно. Учир нь энэ бусад бүтээлд байдаг ямар нэгэн хөндлөнгийн, мөн чанарыг илэрхийлэхүйц зорилго агуулаагүй бөгөөд миний үндсэн ажил болж, амьдралын миш> салшгүй хэсгийг бүрдүүлсэн. Монтений “Энд миний дотоод ортоицод оршиж буй бүх эсрэг тэсрэг бүх зүйл ээлжилж бМЙГПЛ М.')1 санагддаг. Би өөрийгөө яаж харж, хандаж б а й го а и кл ; шалтгаалан өөрөөсөө ичих, эсвэл мунхаг тэнэг, ариул ис суртахуун, эсвэл завхай явдал, чалчаа задгай.эсвол ду1ли байдал..., өгөөмөр уян хатай, эсвэл хатуу харамч, эсвэл цатлм занг ч олж чаддаг.” гэж бичжээ. Бичлэгийн арга барил: - Гүн ухааны эргэцүүлсэн, аливаа зүйлийг олон талаас: ль авч тайлбарласан. - Өөрийнхөө сэтгэлийг ихэд шинжилж, тухайн зүйлд халдаж буй өөрийн санаа, бодлоо тогач, тодорхой, дэс дараа, учир агуулгатай гаргаж чаддаг. - Түүний бичсон зохиол одоо хүртэл үна цэнао алдаогүй байгаагийн гол учрыг би бодохдоо өөрийнхоо тухай, ,болол өөрт байгаа бүхий л зүйлээ маш удаан хугацаалд лягталж, өөрөө өөрийгөө бүхий л талаар танин мэдэрсэн. Түүний зохиолыг өөрийнхөө гүн рүү хийсэн сэтгэлгээний нөр их эрлийн үр дүн гэж дүгнэж болмоор. Гол санаа: - Ихэнхдээ хийсвэр зүйлийн тухай бичжээ. Жишээ нь: үй гунигийн тухай, нөхөрлөлийн тухай, айдсын тухай гэх мэт. - “Тухай" гэсэн тодотголыг хэрэглэсэн нь санамсаргүй зүйл биш. Энэ нь тухайн бүтээлд зохиогчийн үзэл бодол, эргэцүүлэл орж байгаагийн шууд илэрхийлэл гэсэн үг. Ишлэлт баримт: - Танин мэдүүлэх ач холбогдолтой дэлхийн сонгодогтүүхээс тухайн сэдэвтээ тохируулан ишлэл авсан нь. - Ишлэл баримтаа тухайн сэдвийнхээ гол санааг нэмэн өргөжүүлэх, ойлгуулах, өөрийн үзэл бодолтой дүйцүүлэн бичсэн нь.


ЭССЕ бичих урлаг

- Өөрийн хэлэх гэсэн гол санаандаа яв цав тохируулан баримтаа сонгож чаддаг мөн түунчлэн авсан ишлэлээ өөрийн үзэл бодолтойгоо нарийн холбож гаргаж чаддаг нь. Францын их соён гэгээрүүлэгч “Эссе”- г үндэслэгч Мишель дө Монтень нь зохиолч байгаад төдийгүй агуу их гүн ухаантан, сурган хүмүүжүүлэгч байсныг түүний зохиол бүтээлээс харж болно. Түүний бичсэн номыг уншаад олон орны хүүхэд залуус өөрийгөө танин мэдэж, ихийг мэдэж ухаарах нь дамжиггүй юм. Түүний гайхамшигт бүтээлүүд нь маш олон оронд орчуулагдан хэвлэгдсэн бөгөөд манай оронд дөнгөж л 2005 онд Г. Аюурзана гэдэг хүний орчуулгаар гарчээ. Түүний эссег уншиж байхад манай зарим нэг зохиолчдын эссе нь адил төстэй байгааг олж ажиглалаа. Түүний нэг нь зохиолч Д. Урианхай юм. Энэ хоёр зохиолчийн гарчиг нь өөр ч агуулга, утгын хувьд ойролцоо учраас энэхүү хоёр эссег харьцуулан авч үзье. Монтень Гүн ухаан нь үхэлд суралцах явдал болох тухайд Гүн ухаан бол өөрийгөө үхэлд бэлтгэхээс өөр юу ч биш гэж Цицерон хэлсэн билээ. Эргэцүүлэл бясалгал бидний сэтгэлийг “Би" хэмээх мөнх бус ойлголтын хягаараас гэтэлгэж, биед хашигдах үзлээс ангижруулдаг бөгөөд энэ бүхэн нь ямар нэг хэмжээгээр үхлийн өмнөтгөл юм. Товчоор хэлбэл, хорвоо дэлхий дээрх бүхий л мэргэн ухаанаас төрсөн эргэцүүлэл, бясалгал эцсийн дүндээ биднийг үхлээс айхгүй байхад л сургадаг. ... Бидний амьдралын замын эцсийн цэг бол тэмүүлэл бүхний маань хязгаар буюу үхэл билээ....

/


ЭССЕ бичих урлаг Д. Урианхай Энгүүн арга г

Үхлийг эерүүлэн өгүүлсэн.

бодох

тухай

^ Хүн бол хэзээд мөнх бус, өдөр, хоног, cap, жил ерөөсөө л хүн төрснөөсөө хойш үхэл рүү явдаг. Иймээс үхлээс айх бус, үхлийг эерүүлэн ямар нэг зовлонгоос ангижрах, амар амгалангийн сайхныг мэдэрч болох юм гэсэн гол санааг гаргажээ.

а

Зарим нэг хүмүүс үхсэнээр амьдын зовлонгоосоо хагацаж, амар тайван, сайн сайхны ертөнцөд очдог байж ч болно.

Монтень Гүн ухаан нь үхэлд суралцах явдал болох тухайд > Үхлийн мөн чанарыг философи, гүн ухааны үүднээс авч үзжээ. >

Хүн ер нь орчлон ертөнцийн юмсын учир шалтгааныг гүйцэд ухаарвал, үнэндээ амьд явна гэдэг нь утгагүй юм шиг санагддаг. Философи бол бүх юмны учир, шалтгаан зүй тогтлыг судалдаг. Иймээс ч үхлийг үнэн зөвөөр таниулахыг зорисон.

> Хүн үхлийн мөн чанарыг мэдсэнээр үхлээс айхгүй байх, өөрийгөө мөнх бус гэдгийг санаж, энэ өчүүхэн хугацаандаа сайн сайхныг бүтээж, үхэлтэй өрс;ож, уралдаж амьдрах хэрэгтэй гэсон гол санаа.

Дүгнэлт Өрнөдөд эссе хэмээн нэрлэгддэг, “ Иссэн " бодрын хүчээр бичигддэг үргэлжилсэн үгийн энэ ярвигтай төрөл зүйл нь манай оронд 1980 -аад оны үеэс нэвтрэн орж иржээ. “Эссе”- нь ямар нэг учир шалтгаан асуудлын талаарх өөрийн үзэл бодлоо бусдад ойлгомжтой илэрхийлэх чадвар юм. Чингэхдээ хэлний болон уран зохиолын ямар ч арга хэрэглүүрийг хэрэглэж болох чөлөөт бичлэгтэй өвөрмөц төрөл болно. Хэмжээний хувьд ихэнхдээ богино хэлбэрийн үргэлжилсэн үгийн зохиолын хэлбэрээр тохиолддог. Монголын утга зохиол судлаачдын үзэж байгаагаар эссе бичлэгийн гол төлөөлөгч ньЛ. Түдэв гэжсанал нэгтэй хүлээн зөвшөөрч байна. Доктор Ч.Лочингийн өгүүлснээр “Л. Түдэвийн иссэн бодлын дээж болсон исээнүүд нь, манай уран зохиолд ганцаар товойсон үзэгдэл болж байна” Иймээс их төлөв эрдэмтэн зохиолч Л.Түдэвийн эссег гол хзрэглэгдэхүүн болгон ашиглаж, эссе эхийн хэлбэр хэлзүйн бүтэц, мэдээллийн бүтцийн үндсэн гол шинжийг тодруулах үүднээс богино хэлбэрийн цөөн хэдэн эссенд хэлний болон шүүлэмжийн задлал хийхийг оролдлоо. Чингэхдээ эссе эхийн бүгэц зохиомжийн онцлог, агуулга, зохиогчийн урлах маяг,


ЭССЕ бичих урлаг

өгүүлэх өнгь аясын талаас нь ажиглалт хийж, дараах дүгнэлтийг хийж байна. Үүнд : 1. “ Эссе “ гэдэг нь аль нэгэн асуудлаар тухайн зохиогч үзэл бодлоо эргэцүүлэл, бясалгалын байдлаар илэрхийлсэн, ихэнхдээ богино хэлбэрийн хүүрнэл зохиол юм. Чингэхдээ зохиогчийн үзэл бодол нь заавал үнэн зөв байх юмуу эсвэл, уг асуудлыг шийдэх эцсийн хариу байх албагүй юм. Харин ч тухайн асуудлыг олонд нээлттэй орхиж болох талтай гэсэн нэгэн гол онцлог байна. 2. "Иссэн айрагны” амттай зүйрлүүлж истэл бясалгасан бодлын илрэл нь “исээ” болдог гэсэн утгаар нь зохиогчийн хийсвэрлэсэн үзэл бодол ур чадварыг тусгасан байна. Ийнхүү “эссе” хэмээх нь аль нэг асуудлын талаар зохиогчийн үзэл бодлыг чөлөөтэй нээж харуулахад нэн тохиромжтой, өргөн цар хүрээ бүхий агуулгатай бичлэгийн төрөл зүйл ажээ. 3. “ Эссе (франц. e ss ai ) гэдэг нь утгазохиол, гүн ухаан, нийгмийн болон бусад асуудлыг шинжлэх ухааны тогтсон хэлбэрээр биш, чөлөөт хэлбэрээр шүүн хэлэлцсэн найруулал юм “ гэж тайлбарласан зэргээс үзэхэд эссе нь дараах хэдэн үндсэн шинжийг агуулсан байх бөгөөд эдгээр шинж нь монголын зохиолчдын бичсэн эссенд ч нэгэн адил түгээмэл хадгалагдаж байна. Үүнд : - Богино хэлбэрийн хүүрнэл зохиол - Бодол бясалгал, эргэцүүллийн шинжтэй - Агуулгын хувьд өргөн - Асуудлыг олон талаас нь авч үздэг - Дүрслэх ур маягийг чөлөөтэй ашигладаг - Зөвхөн зохиогчийн үзэл бодлын илэрхийлэл - Дэвшүүлсэн асуудал нь олон түмэнд нээлттэй байх 4. Доктор Л. Түдэвийн бичсэн эссе нь гол төлөв нийтлэл, хүүрнэмжийн өнгө аястай бөгөөд тэдгээрт тоо баримт, эрдэмтдийн үзэл онол, домгийн холбогдолтой зүйл, шинжлэх ухааны нэр томьёо, түүхэн үйл явдал, ардын аман зохиол, өвөрмөц хэлц, харилцаа ба ганцаар ярианы хэлбэрүүд зэргийг оновчтой сонгож туурвисан зэргээрээ онцгой ялгарч байгаа тул эхэд задлал хийхэд хамгийн тохиромжтой гэж үзэв. 5 Эссе нь зохиогчийн үзэл бодлыг илэрхийлсэн, бодол эргэцүүллийн чөлөөт зохиомжтой эх мөн тул түүнд бодит байдалд хандах зохиогчийн хандлага ба үнэлэмжийг илтгэсэн, мэдээллийг онцлох үүрэгтэй янз бүрийн баймж үгс, учир


ЭССЕ бичих урлаг

шалтгааны утгатай холбох үгс түлхүү орсон нь цогцолбор болон эхийн утга санааг товойлгон гаргахад чухал үүрэгтэй байна. 6. Яруу найрагч О.Дашбалбарын бичсэн “ Миний нээсэн эх орон “ хэмээх эссе нь бодол эргэцүүлэл, гүн ухааны аястай, гиймээс цогцолборууд нь далд санаа агуулсны зэрэгцээ учир шалтгаан хийгээд яруу сайхныг тодорхой /штгэн гаргасан ©вөрмөц эх болсон байна. 7. Эссе бол зохиогчоос шинжлэх ухааны өргөн мэдлэг, амьдралын арвин туршлага, бясалгах, ургуулан бодох, хийсвэрлэх зэрэг сэтгэхүйн үйл ихээхэн шаарддаг учраас хэн бүхэн эссе бичиж чаддаггүйн учир үүнд байна. 8. Эссед аливаа зүйлийн талаарх зохиогчийн хийсвэрлэсэн үзэл бодлыг тусгасан байхаас гадна, шинжлэх ухааны мэдлэгийн олон салбарын ухагдахуун, ойлголт нэр томъёог хослон ашигладаг болох нь доктор Л. Түдэвийн эссенээс тодорхой харагдаж байна. Үүнээс үзвэл эссе нь олон шинжлэх ухааны уулзварт үүсч бий болсон өргөн цар хүрээ , агуулгатай төрөл зүйл болно. Хавсралт эссе Л.Түдэв ^ Технологийн зургадугаар хэвшил захиалгаа өгч байна XX - зуун түүх болон өндөрлөж XXI - зуун хүүхэд болон мэндэллээ . Өндөрлөн улирч буй зууны өв хөрөнгө гэж юу үлдэв ээ ? Эд өлгийн өвийг ярья гэвэл нэлээн юм тоочиж болох боловч" талийгч” зуун маань дэлхийн хэмжээний хоёр их дайн, орон нутгийн зиндааны өдий төдий дайнд эд баялгийнхаа ихэнхийг үрж бараад тун бага өв хөрөнгө үлдээсэн юм. Түүнийг өгүүлэх нь гунигтай бөгөөд мэдрэлд халгаатай тул орхиж XX зууны оюун санааны өвийн тухайд товчхон өгүүлсүгэй. XX зуун аугаа эрдэмтэд /Альбэрт Эйнштейн.Нильс Бор/, аугаа их сэтгэгчид /Владимир Ульянов.Ленин, Арнольд Тойнби, Лев Гумилев/, аугаа их жүжигчид /Чарльз Чаплин, Аркадий Райкин, МейланьФан/, аугаа ихзохиолчид/МаркТвен, Бернард Шоу/ мөн аугаа их дарангуйлагчид /Гитлер.Сталин, Мао/болон Ьусад оюутны онолоор төрүүлсэн зуун юм.


ЭССЕ бичихурлаг

XX зуун хүнийг үй олноор устгах зэвсгийг төрүүлэгч зуун бөгөөд эрдэм тдийн ухааны г боловсрол ухаан дутсан дарангуйлагчид нүгэлт үйлсийнхээ хэрэглүүр болгон улс төрд замаас завшиж цөмийн, биологийн, химийн зэвсэг буй болгосон зуун юм. XX зуун урьдын аугаа их нээлтийн ирийг мохоож шинэ нээлтүүд хийж, гелийн хэт урсамтгай чанар, метаны хэт дамжуулах чанар, квантын цахим болон хромодинамик, хов хоосны /вакум/ цахилгаан сульдаат модель гэхчлэн зуундаа багтахгүй шинэ зуунд уламжилан хэрэгжихээр онол ухаан үүсгэж хүн төрөлхтний цахим оюун /электроника/, гарвал зүйн ухаан /генная инженерия/, нанотехнологи гурваар “ хорхойг” хүргэн амтжуулж эхэлсэн зуун юм. Энэ бүхний нийлбэр үр дүнгээр XX зуун нь технологийн зургадугаар хэвшлийн үүдийг нээж өгөөд “ цэргээс халагдаж” буй зуун юм. Технологийн зургадугаар хэвшил хэмээгчийн мөн чанар юу вэ? Тэр бол “ эх болсон зургаан зүйл, хамаг амьтан” гэдгийг зургаан гол зүйлээр төлөвшүүлэн тогтоох хэвшил юм. Нэгдүгээрт: Улам жлалтай бус эрчим хүч гарган авч ашиглан хэвшүүлэхийг XXI зуун хамгийн түрүүний захиалга болгон хүн нийгмийн өмнө дэвшүүлэн тавиад байна. Уламжлалт эрчим хүч бол хүн төрөлхтний нялх байх цагтаа хуурай хавиралдуулж гал гарган авснаас эхлээд түмэн түмэн жилд үргэлж хэрэглэсээр ирсэн эртний уламжлалт “ дулаацах”, “шатаах” эрчим хүч юм. Мод түлж байснаа чулуун нүүрс, дараа нь газрын тос гэхчлэн асаж шатдаг бүхнийг ашиглан дулаан гаргаж улмаар түүнээ цахилгаан эрчим хүч болгон хувиргаж сураад одоогийн улирч буй зуунд усны хүчээр турбин эргүүлэн цахилгаан үйлдвэрлэх, улмаар цөмийн урвалын хүчээр ажлаа бүтээх хүртэл ахиж дэвшлээ. Энэ бүхэн одоо нэгэнт уламжлалт хэвшлээр эрчим хүч үйлдвэрлэх” хоцрогдсон” арга гэгдэх боллоо.Нэг талаас хорвоогийн нөөц хязгаартай юм болохоор түлээд шатаагаад илчинд нь “ дулаацаад” байх нүүрс түлээ маань хоног хоногоор багасч айл гэрээр барахгүй улс үндэстэн, цаашлаад дэлхий даянаараа “гал алдах” цаг тун ойрхон ирлээ.


ЭССЕ бичих урлаг

Нөгөө талаас нүсэр том зуух байгуулж айлын өроө болгонд ширмэн сараананг байгуулж дулаацах, эсвэл ендөр хүчдэлүүдийн бүдүүнбүдүүн утастатаж, ган төмөр шон босгож хорвоо дэлхийгээ аалзны тор шиг “ баглах “ нь тун ч хоцрогдсон мөртлөө асар зарлага үрлэг бүхий болхи ажиллагаа ажээ. Тэр бүхнийг “ халж” чадах уламжлалын бус v /сгүүртэй эрчим хүчийг бий болгож “ эрчим хүчний” хувьсгал хийхийг" шино зуун шаардаж бас захиалга өгч байна.Нар, салхи биохими гэдог бараг үнэ төлбөргүй үргэлж оршиж байдаг баялгийг буй болоод үйлдвэртээ эрчим хүчний эх булаг болгон ашиглах нь эрчим хүчний технологийн зургадугаар хэвшил тогтоход ердөө л “ гучин таван үсгээ нүдлэн үг болгох” анхан шатны “ цагаам толгой” буюу “ үсэглэл” юм. Өнөө үедагаарынхийг/устөрөгч, нүүрстөрөгч болон буслд/ ашиглан цахилгаан дулааны эрчим хүч буй болгохоос эхлоад сансраас “ хүч сэлбэх” санаа сэдэл, төсөл хүртэл боловсруулж эхлээ/^байна. Үүнд Монгол оюун ухааны хувь нэмэр оруулох " галтай” залуус төрж байгаа гэдэгт эргэлзэх юм алга. Хлрин тор “ галыг” л өөрснөө ч өрөөл бусад нь дүрэлзтэл асапхыи тулд " хэтээ" бэлтгэж “цахиураа’’ зэхэх хэрэгтэй. ^оёрдугаарт: Зарчмын хувьд цоо шинэ тээврийн тогтолцоог технологийн зургадугаар хэвшил шаардаж байна. Модон тэрэг, тэмээн жингээс эхлээд ачаа тээшээ, нүүдэл суудлаа зохицуулах арга ухааныг монголчууд эрт дээр цагаас сэдэж эзэн хааныхаа өргөөг хүртэл олон шар хөллөсөн үхэр тэргээр тивээс тив дамжуулан нүүлгэж , өөрөөр хэлбэл, төрийн ордон нь “ нүүдлийн” байсан үеэс хойш яван явсаар XX зуунд орохуй цагт бүх тэрэг, чийчаан, уурын тэрэг, галт тэрэг гэхчлэн олон янзаар нэрлэж байгаад нисэх онгоц, усан онгоц тэр ч байтугай сансрын хөлөгт суугаад авсан түүхэн замнал маань одоо бүр хэзээ язааны уламжлалт тээвэр болон хувирлаа. Шинэ зуунд нисэх онгоц гэдэг нь маань хүртэл хоцрогдож хүний амь насанд улам бүр “ халгаатай” унаа болоод байна. Авто болон агаар усан тээвэр, төмөр зам хэмээх уламжлалт хэлбэрийг тийм ч амар орхихгүй боловч” хоолойн тээвэр" "бөмбөлгийн тээвэр" гэхчлэн шинэ маягийн тээвэр буй болгох тлаар хөгжингүй орнууд санаж сэдсээр байна.


ЭССЕ бичих урлаг

Өргөн уудам нутагтай, хүн бүл цөөтэй монголчууд” зарчмын нэр барияаар" тээвэр эрхлэхэд оюунаа зарах цаг болжээ. Гуравдугаарт: Холбоо барих, мэдээлэл дамжуулах, хадгалах боловсруулах зарчмын шинэ тогтолцоотой болохыг технологийн зургадугаар хэвшил шаардах боллоо. Монголчууд ХШзууны үед морин өртөөг буухиа хэлбэрээр зохион байгуулж босоо бичгээ галт бамбараар шөнийн тэнгэрт гэрлэн дохио бичиг болгон мэдээ дохио өгч нийслэл Хархору маас өсөх заршгийг нэгзн хонолдйн дотор ернөд Европх хүргэж чаддаг байсан гэдэг билээ. XX зуунд төмөр утас татаж холбоо барьдаг, морзын зүүмэр тогшиж мэдээ дамжуулдаг, өрнөдийн аргыг сурч улмаар радио телевизээр дамжин одоо бол цахим шуудан интернетээр дэлхийн аль ч өнцөг булантай холбоо барьдагтаа хүрчээ. “ Хүний дор орохгүйсэн” гэсэн бичигдээгүй хуулиа барьсаар буйн гэрч юм. Гэвч XXI зуун буюу “ цахим эриний” технологийн зур гад угаар хэвш ил тогтоохы н тул, харилцаа холбоо мэдээллийн цоо шинэ, зарчмын ялгаатай тогтолцоог буй болгох хэрэгтэй байна. Түүнд тун ойрхон очсон Монголчууд ‘гартай'7 гар утастай/ болцгоосоор байна. Одоо “ нүдтэй” “ чихтэй" болох ёстой гар утасны сайн талаас гадна саар тал нь илүүтэй байгааг ч “ төвшитгөх” шаардлагатай байна. ■юП . у ’ т Дөрөвдүгээрт: Үйлдвэрлэлийн түүхий эдийг зарчмын шинэ хувилбартай болгохыг зургадугаар хэвшил шаардаж байна. Малынхаа арьс шир ноос ноолуур , оүү сааль өөх тос , мах ясаар монголчууд дэлхийд байхгүй арга зүйтэй өөрөөр хэлбэл хаягдалгүй, хоргүй, зарлагагүй технологийг “ нүүдэлчний соёл иргэншлийн хүрээнд буй болгосон түүхтэй. Хонийг их ханштай болгосон “дублёнка” хэмээх элдмэл нэхий дээл, ямааг ямбатай болгосон “ кашмир” ноолуур, ноёдын хүртдэг "виски” гэгч хатуу дарс, өрнөдийхний хоолны хачир болсон “ голланд” бяслаг мэтийн юмыг монголчууд мянган жилийн тэртээд "бор гэртээ боловсруулж” , “хар гэртээ хайдагшуулж” явсан билээ.


ЭССЕ бичих урлаг

Лтгахад гар халтирдаг торго шиг зөөлөн элдсэн нэхий дээл, лүүгээр нэрсэн шарз, борзыг өнөө үед “ экологийн цэвэр бүгээгдэхүүн'' гэгчийн зиндаанд тавихаар сонгодог бүтээгдэхүүн Оойсан ю м с а н ж ^ Гэхдээ шинэ зуунд зөвхөн хүнс хувцсаар зогоохгүй орон сууц, одлэл тавилга, машин тэрэг хүртэл шинэ мчягийн түүхий эд шаардах болжээ. Цахиурыг ган болдын оронд хэрэглэж, суудлын тэрэгний моторыг хүртэл хийдэг болж буй нь үүний нэг баримт. Монгол орон шиг элбэг их цахиур чулуутай улс ховор гээд бодоход залуу монголчуудад санах сэдэх юм байна даа. Тавдугаарт: XXI зуун бол “ био эриний" анхдугаар зуун тул хүний амьдрал ахуй, соёл, хууль ёс, үйлдвэрлэлийн бүх хүрээнд бараг орчуулахгүй хэрэглэж байгаа нэр төрлийн мэдлэг бүрэн эрхээ эдлэх болно. Юуны урьд мал аж ахуй, газар тариалан эрхлэх уламжлалт арга хэрэглүүр нь био эринд үндсээрээ биш гэхэд дийлэнхдээ өөрчлөгдөх болно. Мянгат малчин гэдгээр баримжаалаад үзье. Одоо бол тоо толгойг нь тоолоход мал нь мянга хүрч баЙЕ;ал тэр хүн “ мянгат малчин”. Харин XXI зууны дунд үе гэхэд “ мянгат малчин “ гэдэг нэр томьёо гээгдэж ‘‘ саятан малчин” буй болно. Түүнийг ньнотлохын тулд тоо толгойгоор нэгсая мал тоолуулах хэрэггүй. “Саятан” гэгдсэн тэр малчин ердөө л ганц суурь хонь, ганц азарга адуутай байж мэднэ. Харин түүний “ крио банкинд” хадгалуулсан / мөнгө биш шүү/ сайн чанарын хурц ухны юмуу азраганы гүн хөлдөөсөн үр нь клонац/ төлжүүлэхэд / оруулбаас мянган толгой мал болохоор байх учиртай.ХХ! зуунд мөнгө хадгалдаг банк хоцрогдож “биобанк” “криобанк” хоёр ноёрхох болно. Бэлчээрийн мал аж ахуй зөвхөн “ клонацын” /төлжүүлэх/ мал аж ахуй болно. Харин малчин бол” клонацын хадгаламж эзэмшигч” болох юм. Газар тариалан ч иймэрхүү хэлбэрт шилжих юм. Таримал ургамлууд, ялангуяа хүнсний ногоог “ гарвал дамнасан” /трансгенный/ хэлбэрт шилжүүлнэ. “ Гарвал дамнасан” /гажсан/үртариа нэгталаасаа мянган центнерургац авахаар болтлоо өсгүүлэн төрхийголно. Гарвал гажсан булцуут сонгино, тарвас шигтомордоггүй юм гэхэд зангидсан нударгын дайтай болно.


ЭССЕ бичих урлаг

Америкийн “ гарвал гажлын” комисс саяхан хөдөө аж ахуйн 150 төряийн таримал ургамлыг “ гарвал гажаах " аргаар тариалах зөвлөмж өгчээ. Хятад улс ч гэсэн энэ жишгээр явж эхлэв. Харин Европынхон үүнийг эсэргүүцэж Оросууд дургүй байгаа нь бас гарвал гажихын хэтийн үр дагавар тодорхойгүй болох учирт хамаарсан сэтгэлгээ юм. Монголчуудад энэ нь падгүй мэт болох боловч манай улс хүнсний бүтээгдэхүүнийхээ дийлэнхи хувийг гадаадаас авсан хэвээр байх юм бол “ гарвал гажсан” бүтээгдэхүүний золиос болохгүй гэх газаргүй л дээ. Иймээс шинэ зууны залуус / өвгөд бол тэрнээс өар ангид өтелсан/ бмеа бодож “ гарвал гаж&хын “ болон " клонацын”/ төлжүүлэх/ шинэ эрдмийг нарийн судлах шаардлагатай байна. Зургадугаар: Хүрээлэн байгаа орчин, байгальд хандах зарчмын шинэ сэтгэлгээ, арга зүй, экологийн өөр хүмүүжил буй болгохыг технологийн зургадугаар хэвшил мөн л шаардах боллоо. Монголчууд дээр хөх тэнгэр , доор бор дэлхийгээ дээдлэн шүтэж, хүн төрөлхтний түүхэнд нүүдлийн ахуй, малчин амь зуулгын давтагдашгүй сонгодог соёл иргэншлийг буй болгосон билээ. Тэрхүү ололтоо, тэрхүү эрхэмсэг уламжлалаа XX зууны хоёрдугаар хагасаас хойш аажмаар гээж орхиж, бас ад үзсээр шинэ зуунтай золголоо. Аз нь биш эз нь татсан үрэлгэн бэлэнчлэх муу зуршлын балгаар уугуул ус маань бохирдож, суугуул нутаг маань цөлжиж эхэллээ. Ийм нөхцөл байдлын дунд хэрхэн аж төрж, эх байгалийнхаа аясыг алдахгүйгээр цаг эриний дунд хэрхэн аж төрж, эх байгалийнхаа аясыг алдахгүйгээр цаг эринийг туулах талаар залуу үеийнхэн толгой дараалан бодох бясалгах , үйлдэх бүтээх шаардпагатай боллоо. Ахмад үеийнхэн чадах чинээгээрээ “ хөх тэнгэр, хөрст дэлхийнхээ” хуулийг сахисаар харьцангуй бага хохиролтойгоор өнөөгийхөнд монгол газар дээр одоо идэр залуу яваа хүмүүс тэдгээрийн үр хүүхэд аж төрж амьдрах тавилантай учир технологийн зургаан хэвшлийн зургадугаар шаардлагыг хэрэгжүүлэх хувь тавилангийн асуудал мөн билээ. Иймд шинэ зууны босгоор алхаж буй энэхэн үед л баримжаа зөв авах хэрэгтэй юм.


ЭССЕ бичих урлаг

Эс тэгвээс 2030 он гэхэд, өөрөөр хэлбэл одоогийн Монгол улсын шинжлэх хаан, технологийн их сургуулийн оюутнуудыг I i IBhh насаа тэмдэглэж амжаагүй байхад “ хиймэл ухаан/ искуственный разум/ хүний ухаантай тэмцээд ирэх" бөгөөд кибер биет/киборг/ хаанчлах эрхээ эдлэхийг шаардах прогноз мрчхаад байна шүү дээ. Ийм болохоор Монгол Улсын Шинжлэх Ухаан Технологийн Их Сургууль шинэ зууны босгоор алхан суут шинжлэх ухаан, юхнологийн зургадугаар хэвшил тогтооход дээр дурьдсан чургаан зүйл захиалга бйл эрин зууны оюуны захиалга. Одгээрийг хэн хэрэгжүүлж чадах вэ? Тэрээр XXI зууны бүрэн чрхт иргэн болж чадна. Эвдрэлийн зуунаас эрдмийн зуунд орох энэхүү гарман дээр иорэлхэлгүй морио сольцгоогтун. Л.Түдэв зүүд Зүүдэлсэнгүй явлаа даа" гэх юмуу “зүүдлээд сэрсэн чинь юнцаараа байлаа" хэмээн дуулж байгаа монгол хүнтэй хаана ч юхиолдолжболно. Ардындуунд байтугай баатарлагтуульсад хүндтэй байр эзэлсэн “Зүүд” гэдэг юусан билээ ? Зүүд бол I агцхүү нойрон дунд учирдаг ертөнц. Сэрүүн байхад зүүдний сураг ч дуулдахгүй, байж болшгүй бүтэшгүй юмыг “Сэрүүн (үүдэллээ” гэдэг нь тийнхүү нойрон дунд л илэрдэг шинжийг III. холсэн хэрэг. Зүүдэндээ үзсэн бүхнийг хүн сэрүүндээ заавал эргэцүүлэн боддог. Ямар учраас тийм зүүд үзсэнээ эргэцүүлэн бодохдоо ллпвал ирээдүйтэй холбодог нь хууль. Болоод өнгөрсөн юмны I ухий зүүдэлсэн байлаа ч гэсэн тэр нь юуны цондон болохыг имар ч хүн бясалгаж боддог. Сайхан юм зүүдэлсэн бол бэлгэшээн баясаж явна. Аймаар аигүй юм зүүдэлсэн бол сэжиглэж бишүүрхэнэ. Ойлгомжгүй юм (үүдэлсэн бол учрыг нь олохыг бодно.Өөрөө учрыг нь олж чадахгүй бол өрөөл бусдаас асууж лавлана. Тийнхүү зүүд |. 1Йлах авьяастан тодордог. Дээр үеийн хаад ноёдод тийм алба тдаг байжээ. Одоо ч зарим эрхтэн дархтанд олон тооны зүүд мйлагч үйлчилдэг байна. Зүүд нойрын онолын нээлт ном ||уюэлээс гадна зүүдний зөн ёрыг тайлбарласан судар бичиг Huui Нүй гарчээ.


ЭССЕ бичих урлаг

Тийм судар монголчуудад ч хэд хэд бий.” Зүүдээ манах”, "Зүүд тайлах”, “Зүүд шинжих” гэх мэтийн зан үйл монголчуудад бий. Бас аймш гийн юмуу муу ёрын зүүдийг хариулах, саармагжуулах зан үйл, тийм уншлага тарни ч байдаг болой. Яагаад зүүдийг ийм их сонжиж анхаардаг болсон юм бол? Зарим хүний зүүд зөн билгийн шинжтэй байдаг аж. Тийм хүний амьдрал ахуй зүүдэлснээрээ болдог удаа цөөнгүй ажээ. Хүний зүүдэнд хайртай дотно хүмүүс нь голчлон ордог, бас заналт дайсан нь зүүдлэгдэх тохиолдол элбэг бий. "Үүрийн зүүд мэргэн” гэж монголчууд ярьдаг. Үүр шөнийн зааг дээр зүүдэлсэн зүүд биелэх нь олонтаа учраас тийнхүү ярьдаг болсон биз. Зүүд нойрны онолоор бол үүр шөнийн зааг дээрх зүүдээ сэрсэн хойноо тодхон санах хуультай аж. Харин гүн нойрон дундаа юмуу нойрны эхэнд зүүдэлснээ хүн төдий л санадаггүй нь олон ажээ. Санахгүй бол түүний биелсэн тухайд хэлэх үг байхгүй болой. Зүүдэлдэггүй хүн энэ дэлхийн дээр нэг ч байхгүй. Харин их бага зүүдэлдгээрээ ялгаатай. Бас худал, үнэн зүүдэлдгээрээ ялгаатай. Гэхдээ шилжилтийн гэгдэх наснаасаа өмнөх жилүүдэд хүүхдүүд ихээхэн зүүдэлдэг нь нийтийн жишиг гэмээр түгээмэл үзэгдэл болно. Италийн Флоренцийн нэгэн жаал хүү зүүдлэхдээ сүмийн үүдлн дэх чулуун арслангийн ангайсан аманд гараа хиГгээдэхсэн чинь чулуун арслан амаа хамхиж гарыг нь хазчихлаа гэж зүүдлэн айхдаа чарлан сэржээ. Тэгээд л удалгүй тэр зүүдээ мартчхаж гэнэ. Хожим нь найзуудтайгаа өнөөх сүмийн үүдээр өнгөрөх зуур гэнэт зүүдэлсэн тэр нэг явдлаа санаж чулуун арслангийн аманд гараа шургуулаатахжээ. Тэгтэл гарыг нь нэг юм часхийлгэн хазсан нь тэр арслангийн амны хонхорхойд үүрлэсэн хилэнцэт хорхой байжээ. Хилэнцэт хорхой асар их хортой тул хазуулсан өнөөх хөвгүүн хордож удалгүй нас баржээ. Зүүдлээгүйсэн бол тэр арслангийн аманд гараа хийгээ ч үү үгүй ч үү. Лай гэдэг тийм ажээ. Энэчлэн зүүднээсээ болж баярласан, гутарсан, баларсан, мандсан тохиолдол хүн төрөлхтний түүхийн урт замд бишгүй л нэг ажээ. “ Жаргалтай хүн муухай зүүдэлдэг, зовлонтой хүн гоё зүүдэлдэг гэж” үг байдаг. Зүүд бол хүний өдөр тутмын амьдралын мөрөөдөл зөгнөл, хүсэл тэмүүлэлтэй нягт уялдсан үзэгдэл юм. ‘Тийм болохоор зөгнөл, таамаглалын сэтгэлгээний нэг аяс, зөн


ЭССЕ бичих урлаг

совингийн төрөл зүйлд хам аарах шинжтэй байдш ш» ойлгомжтой билээ. Зүүдээрээ нээлт хийсэн эрдэмтэн, зүүдээрээ зохиол бичсои зохиолч, зүүдээрээ бүтээл туурвисан зохион бүтээгч цөошүи байдаг. “Хубилай хаан” гэдэгтом бөгөөд төгсөөгүй найраглалли английн зохиолч зүүдэн дундаа бичсэн гэдэг шиг их тоочин Гауо 19жилийн турш тархиа гашилгаад бодож чадаагүй нэгэн тоогоо зүүдлээд бодчихсон гэдэг. Италийн хөгжмийн зохиолч Тартини зүүдэлж өөрийнх нь хийл хөгжмийг чөтгөр аваад түүний удтал оролдоод зүүдэндээ нойрмоглон сонсчээ. Сэрмэгц тэрхүү аялгууг нотлон бичиж аваад” чөтгөрийн жиргээ" гэж нэрлэсэн бүтээл нь тийнхүү зүүднээс төржээ. Суут хүмүүст ийм зүүд нэг бус удаа тохиосныг олон ном сударт ТЭМДЭГЛЭН үлдээжээ. Тэгээд бодохоор зүүд ХЭМЭЭГЧ III) оргүй хоосон хуурмаг юм хараахан биш ажгуу. - Зүүд бол төөрөлдсөн сүнсний ажил гэж их Гомер үзэж бдйж, - Зүүд бол бурхны үйл гэж их гүн ухаантан Сократ хлпдш' байжээ. - Зүүд бол мөнхийн үнэний бясалгал гэж их Платон боддог байжээ. - Зүүд бол уураг тархины унтаа үеийн үйлдэл гэж Демокрит мэргэн бичдэг байж. - Зүүд бол сэрүүн үеийн маань сэрлийн нойрон дундах сэрэл гэж Аристотель шинждэг байжээ. Тэгвэл Монголчууд юу гэдэг байж вэ? Монголчууд зүүдийг “ шөнийн мөр" гэж номын нэрээр нэрлэдэг байв. Тэгээд “ шөнийн мөр” хэдүйд гарснаар нь ангилан гурав хуваана. “Үдэш харуй бүрийн зүүд” гэж дөнгөж дэрэн дээр толгой тавиад нойрсож эхлэх үед зүүдэлсэн зүүдийг хэлдэг байж. Түүнийг монголчууд едрийн үзсэн юмны үргэлжлэл гэдэг байж. Үүгээрээ Аристотель мэргэнтэй малчин монгол өвгөн эн зэрэгцэж очдог болой. “ Шөнө дүлийн зүүд” гэж хоёрдахь шатны зүүдийг Монгол хүн нэрлэдэг бөгөөд тийм зүүдийг “ чөтгөр шулмын үймүүлж буй” гэж тооцдогоороо хөдсөн дээлтэй нүүдэлчин маань өрнөдийн их туульчин Гомертой нэг зиндаанд суудалтай байдаг. “Үүр шөнийн зүүд” гэж гуравдахь шатны зүүдийг монголчууд нэрлээд хамгийн мэргэнд тооцож учрыг шинжлэн мэдэхийг чармайдгаараа өрнөдийн их мэргэн Платон юмуу Демокриттэй эрдэм ухаан булаалддаг байв.


ЭССЕ бичих урлаг

Одооны зүүд нойрны шинжилгээний ухаанд “гүехэн нойр", “гүн нойр” гэж хуваагаад энэ хоёр шатыг дотор нь бас ангилан зэрэг тогтоосон бөгөөд “ гүехэн нойрыг” альфа-ритм”, “гүн нойрыг “ “дельта-ритм” хэмээн томьёолсон нь эцсийн дүнд манай өвөг дээдсийн баримжаалж байсантай дүйж очдог нь сонин. Ялангуяа “ дельта-ритм” нойрны үеийн зүүд нь хамгийн бүтээлч үр дүнтэй бас ч зөн билгийн шинжтэй байдгийг шинжилгээний аргаар нотолсон нь монголчуудын “үрийн зүүд мэргэн” гэдэг “ онолтой” дүйхээр ажээ. Монголчууд бас заримдаа “үхсэн мэт унтах” гэж ярьдаг. Тэр нь үхчихсэн юм шиг унтдаг тохиолдлыг буюу одоогийн нэр томъёогоор "летаргический сон” гэдэгтэй дүйх юм. Баруун Алтайд нэг тариачин эр энэ зууны эхээр" үхсэн мэт унтаад “ 22 жилийн дараа сэрэхдээ орны нь дэргэд хүмүүс юу гэж ярьцгааж байсныг бараг цөмийг нь тогтоогоод эргэн санаж нэгд нэгэнгүй өгүүлж ёстой л “ дэлхийн чихийг дэлдийлгэсэн' нэгтохиолдлыг хүмүүс одоо мартжээ. Манайд ардын хувьсгалын дараа зүүд нойрны ухааныг хөгжүүлэхийг бага ч гэсэн анхаарч сэхээтнүүд цөөн боловч нэлээд юм хийсэн билээ. Бидний үеийхний багш нарыг бэлтгэх сургуульд суралцаж байх цагт манай эрдэмтэн багш нарын HarjH Ц.Раднаа багш сэтгэл зүйн хичээл заадаг асан Раднаа блгшийн 1947 онд бичиж шинэ үсгээр хэвлүүлсэн “зүүд нойрны учир” гэдэг ном их л сонин санагддагсан. “ Шүд унаж зүүдлэв. Хохирол үзэх буюу ураг төрлийн хүмүүсээс үхчихнэ. Сувд үзэж зүүдлэв. Уйлах нээ. Шавар үзэж зүүдлэв. Баяжих нээ. Шинэ гэр үзэв. Тавтай амьдрах нээ. Архи ууж зүүдлэв. Зовлон амсах нээ.Түүхий мах идэж зүүдлэв. Хүүхэд өвдөж зовоох нээ гэх зэргээр ....гайтай зэвүүн зүүднээс болгоомжлон дэмий юм сэдэж өөрийн амьдралын хувьслыг хүлээдэг байлаа” гэж Ц.Раднаа багш тэрхүү номондоо бичсэн / 14 дүгээр талд/ нь бий. Багшийн ном тэр үеийн үзэл суртлын хатуу нөлөөнд бичигдсэн хэдий ч зүүд нойрны учрыг орчин үеийн нүдээр харахад хүмүүст тус хүргэсэн нь эргэлзээгүй юм. Уоьдын монголчууд Лондол ламын “зүүдээр үзэгдсэн элдэв зүйлийг шинжлэх арга” гэдэг судраар гол төлөв зүүд нойроо шинждэг байлаа.


ЭССЕ бичих урлаг

Бас “ Зүүдний сайн мууг тайлах судар оршвой”, “ Муухай зүүдийг чанагш хариулах судар оршвой” гэх мэт монгол хэлээр бичиж барласан олон тооны судар уншдаг байж. Тэрчлэн түвд хэлээр олон тооны ном байсан нь гол төлөв лам хуврагуудын мэдэлд ашиглагдсаар иржээ. “Сайхан зүүд зүүдлэв үү” гэж монголчууд их i дотно хүнээсээ асуудаг заншилтай юм. Зүүдний сайхан муухай нь харьцангуй ойлголт боловч зөгнөгч сэтгэлгээний өвөрмөц үзэгдлийн хувьд нэн сонирхолтой бөгөөд нарийвчлан судлууш тай “далд ухамсрын” илрэл мөн. Зүүдээ манагтун! О.Дашбалбар Миний нээсэн эх орон Миний багын төсөөллөөр эх орон бол тэнгэр, толгод хоёр байжээ. Эдүгээ он жил улирч, сайхан юм бүхэнд эх орон шингэсэн гэж би итгэдэг боллоо. Зөрж буй сайхан бүсгүйд эх орны нуугдмал дүр бий бөгөөд, түүний хэвлийд хөдөлж эхэлсэн хүүхэд одот ертөнцтэй холбоотой, салхи шуургыг мэдэрч буй гэдэгт үл эргэлзэнэ. Сансрын хураангуйлсан биет бусгүй хүний хэвлийд торниж буй нялх үр оддын тохиолоор бүтэн бүрэлдэхийн ид хаеыг эдэлж, эхийн нь алхаанд цаг мөч агшин хэмжигдэхүй, хожмын өдөр хоёр хөл дээрээ бат зогсож, хязгааргүй орон зайн нээлттэй уудамд од мичид анивчихыг ширтэх хөвгүүнийг нь би миний болоод хүн төрөлхтний үр гэж мэдмүү. Хэвлийдээ нялх үр тээсэн бүсгүй алхаж явна. Түүнд эх орон оршиж буй гэмүү. Миний өмнө зулзаган улиас навчсаа сэрчигнүүлэн найгалзана. Энэ модонд ч эх орон оршиж буй агаад, навчис бүхэн нь намайг эх орны нүдээр харж байна. Хүн төрөлхтний мөрөөдөл дүрслэлийн хамгийн гэрэлт дүр нь эх орон байлаа. Түүнд л хамаг сайн сайхнаа шингээн бодож, хүслээрээ энэрэнгүй их үнэнийг бий болгон, түүндээ тэмүүлж, тэмүүлэл нь хүнийг бурханлиг болгодог байв. Алтан -Овоо бол үнэхээр амилсан уул юм. Энэ уулыг хүн ард хэдэн зуун жил дараалан хайрлан биширч, тэрхүү олон зуун мянган хүний бодол санаа нэгэн цэг-энэ уул дээр төвлөрөн, хүн бүхний итгэл, хүсэл түүнд шингэж, ийнхүү энгийн нэг уулнаас эх орноо хайрлах хайр болтлоо бэлтгэгджээ. Өвөг дээдэс минь дэмий ч нэг энэ уулыг тахиж шүтээгүй ээ.


ЭССЕ бичих урлаг

Тэд нэг л юманд хайраа шингээх ёстой байсан юм. Бидэнд ирэх ёстой тэр мөнх хайрын бэлгэдэл нь Дарьгангын Алтан Овоо буюу. Тэгээд би үеийн үед хүний итгэл, нууц хүслэн шингэсэн уулыг харах бүр гурван зуун жилийн өмнө өвгийн өвөг минь энэ уулыг яг л над шиг ширтэн зогссондоо гэж бодном.үүнээс үүдэн би энэ уулыг хайрлан биширсэн юм. Өвөг дээдэс минь энэ уулаар дамжин надтай уулзах гэсэн байжээ. Гурван зуун жилийн адагт энэ ууланд ирэх үр сад минь бас л миний адил Алтан -Овоо ширтэхүй дор, би орчлонд амьдарч яваагаа түүгээр дамжин мздзрнам. Ийнхүү Алтан-Овоо бол бодлын шидээр бүтсэн уул тул биширч болох амуй. Бишрэн хайрлаж болох тул үнэн мөн гэмүү. Юуг шүтэж эхэлнэ, тэнд хайр оршино. Хаана хайр оршино, тэнд л сайхан санаа, сайн үйл зэрэгцэнэ. Эмэг эхийн яриаг өгүүлмүү. Эрт цагт нэгэн банди баруун зууд эрдэм сурахаар одохуй дор төрүүлж өсгөсөн эх нь цагааи дарь эх нь цагаан дар эх бурхан бүтээлгэж ирэхийг захижээ. Хүү чанад нутагт ном гүйцээгээд эргэх цаггаа эхийн захиасыг умартан, гагцхүү гэрийн гадаа ирсэн дор гэнэт санав. Буцъя гэвч хожимджээ. Эхийн хүслийг эс гүйцэтгэсэн тул нүүр учрах хэцүү, ийн олбиргон бодолд автан газар ширттэл бөөрөнхий цагаан чулуу үзэгдэв. Хүүгийн дотор нэгэн бодол гялсхийх зуур нөгөө чулуугаа яаран шүүрч, хив хадагт сайтар ороогоод өвөртлөв. Ингээд уулзсаны эцэст эхийн захиасыг биелүүлэв хэмээн хуурч, нөгөөх хадагт боолттой чулууг өгчээ. “Ээж минь үүнийг хэзээ ч задалж үл болно хэмээн хатуу захив” Эх нь нутгийн тэр чулууг насан эцэс болтол бурхан гэж итгэн тахисаар нэгэн өдөр ертөнцийн жам ёс тулж ирэв. Эх өгүүлрүүн: Хүү миньбд бурхандаа үнзн сэтгэлээсээ дөчин жил сүсэглэн мөргөв өө. Ямагт буяны мөр хөөж, хүсэл бүхнээ бурхандаа даатгалаа. Өнөө амьдын хорвоогоос одох цаг ирэв. Бурхнаа л нэг үзвэл сэтгэл гүйцмүй гэжээ. Хүү яах аргаа эс олж, удтал дуугүй зогсож, эцэст нь үнэнээ хэлэхээр шийдэв ээ. За яах вэ чулуу ч болсон үзье дээ, нэгэнт дөчин жил бурхан гэж итгэж, өдөр бодолдоо, шөнө зүүдэндээ үзэн тахисан учир хараагүй хагацаж үл чадна гэв.


ЭССЕ бичих урлаг

Хүү гүнээ гэмшин хадгаар ороосноо задалбаас тэнд чулуу бус, шижир алтаар бүтээсэн цагаан дар эх бурхан өнгө үзэсгэлэн төгс гялалзаж байв. Үүний учрыг тайлах нь: Бодолдоо үнэнхүү итгэж, бүхий л оюун санааны хүчээ нэгэн цэгт төвлөрүүлэн сэтгэж чадсанд оршмуу. Тэгж чадваас эс бүтэх юм нэгээхэн ч үгүй билээ. Би нүүж яваа үүлсийн сүүдэр доор ганцаардан ахуйдаа эх орноо дуудмуу. Т эр залбиран хүлээх эх орон -минь Итгэл билээ. Тэрхүү итгэлийн хүчээр би бие, сэтгэл, оюун бодлоо ариусгаж цэвэрших болно. Эх орноо гоо сайхны оргилд хүрэх зам маань байгаль ээж буюу. Байгальд хүрэх зам маань дотоод сэтгэлийн дээд зэргийн ариутгал буюу. Оюун санааны дээд үнэнд хүрэх замыг зөв үйл, сэтгэлээр засмуу. Аугаа их Сүхбаатар, Занабазар, Нацагдоржийг төрүүлэх бэлтгэл мянга мянган жилийн турш үргэлжилсэн ажгуу. Хэрвээ хүнд авъяас билиг буй аваастүүгээр бардах юун. Тэр нь түүнийх бус бөгөөд, түүгээр дамжуулан эх орон минь бусдад үйлчлэх шат буюу. Б.Ганбат Газар эх минь Тэнгэр эцэг юугаа газар эх танаасаа илүүд үзэж явсангүй билээ. Хэдий тийм ч газар эх таныхаа ач ивээлийг дутуу ойлгосоор дөчин насыг дөрөөлөх шахсанаа үл нуун хүлцэл өчье. Ослыг хэлтрүүлнэ үү. Газар эх минь энэ үгийг өөрөөр ч олонтоо хэлсэн хүний хэлэхийг ч бишгүй сонссон, ном хэвлэлээс ч зөндөө уншсан, гэвч энэ үгийг газар нутгаа хайрласан сэтгэлийн үг л юм гэж бодсоор өнөөг хүрчээ. Газар эх гэж зүгээр нэг хайрласан сэтгэлийн найланхай үг биш юмсанжээ. Газар бол хүн болоод бүхий л амьтан ургамлыг төрүүлэгч эх юм. Төрүүлэгч эх нь төдийгүй тэжээн тэтгэгч нь юм. Намайг газар эх минь хооллож, хувцаслаж байдаг байна. Гэтэл би энэ тухай нэгээхэн удаа эргэцүүлэн тунгааж байсангүй. Мал сүргийнхээ буян хишгийг дээдлэн шүтэгч нэгэн билээ, би. Монгол орны үнэт баялаг эрдэнэт сүргийнхээ үр шимээр би хоолтой, хувцастай явдаг гэж сүслэн биширч ирлээ. Үнэхээр тийм. Гэвч намайг дам ивээгч буюу буян хишигт таван хошуу


ЭССЕ бичих урлаг

малыг маань тэжээгч нь ГАЗАР ЭХ та минь шүү дээ. Ингэж бодож яваагүй өдий хүрсэн минь түмэн буруу. Юуны учир би газар эхийн хайр ивээлийг дутуу ойлгож байсан юм болоо. Газартай шууд харилцаж байсангүй. Газар ивлэхэд хагартлаа баярлан цадаж, газар гандахад нулимс унагатал гомдон өлсөж үзсэнгүй. Улаан гантай жил ч гэсэн буянт малынхаа шимийг/ гангаас болж хэдий хомсдсон ч / хүртээд төдий л ажирдаггүй байжээ. Газарт би тариа ургуулж, ногоо тарьж үзсэнгүй. Сайндаа л гэхэд хүмүүсийн нэгэнд тарьж ургуулсныг хураалцах төдий даган баясаж явлаа. Ардын хувьсгалаас хойш нэн ялангуяа 1950-аад он сүүлээс эхлэн манай оронд газар тариалангийн үйлдвэрлэл ихэд хөгжлөө. Энэ салбарт ажиллагсад газар эхийн үнэ цэнийг илүү мэддэг жинхэнэ ёсоор ойлгодог гэдэгт эргэлзэх юм алга. Бусад монгол хүний сэтгэлд харин мал сүргээ шүтээд түүний цаана биднийг дам тэжээн хувцаслагч газар эхийг жинхэнэ ёсоор хайрлаж чадцаггүй тийм нэг эндүүрэл байдаг гам биш байгаа даа. Газар эхийн энэ их ач тусыг ойлгохгүй бол түүнийг жинхэнэ ёсоор хайрлаж чадахгүй. v А Хурдан тэрэг хөллөн замгүй газраар давхиж явахдаа «тээж төрүүлсэн эхийнхээ эрдэнэт биеийг гарын хумсаар урж байгаатай чанар нэгэн хэрэг үйлдэж байна шүү» гэж сэтгэл зүрх нь хэзээ эмзэглэхгүй шүү дээ. Айлд өргөгдөөд төрүүлсөн эхээ хожим нь мартаж орхисон тэнэгхэн хүү шиг малынхаа буян хишгийг шүтсэн хэрнээ бүгдийн эх болсон -газар таныхаа ачийг төдий л ухаараагүй явсан намайг мянгантаа уучлаарай. Газар эх минь таныхаа түмэн ачийг оройхон боловч ойлгож мэдсэндээ би баяртай байна. Таныгаа өнөөдөр л бид ойлгож хайрлахгүй бол хойч үеийхнийг минь тэжээх хувцаслах тэнхэлгүй болчихно шүү дээ, та минь. Газар эх таныгаа ертөнцөд намайг төрүүлсэн ачлалт сайхан ээжтэйгээ зүйрлэн хайрлаж явъя даа. Л.Түдэв Үнэр идэгч Үнэр идэгч хэмээх амыан байсан тухай хуучны домог уншаад гайхлаа. Үнэр идэгч гэгч нь утгагүй юм шиг бодогдоно. Үнэрийг зөвхөн үнэрлэж болохоос, идэж болохгүй нь лав. Тэгэхээр эцэг, дээдэс юугаа ярьж байсан юм бол оо.

<т ш >

•й

<» 4 ц

I'

1


ЭССЕ бичих урлаг

“ Үнэр идэгч дисаан хоёр төрж тэгээд орныг эзэгнэв” гэж ном сударт гарна. Түүний мөрийг мөшгөн явсаар үнэрийн тухай, үнэрлэх эрхтэн хамрын тухай олон сонин юм сонсож мэдсэнээ уншигчдад ярья. Хүн эхлээд үнэрээр ертөнцийг танин мэд кээ. Бас хүнийг болгосон гол эрхтэн хамар ажээ. Тэрчлэн хүн анхаидаа амаараа биш хамраараа ярьдаг байжээ. Энэ бүхэнд одоогийн хүмүүс итгэхгүй нь лав. Гэхдээ л худал биш үнэн болох нь нэгэнт нотлогдсон юмыг энд ярих ёстой. Хүн эхлээд үнэрээр ертөнцийг танин мэдсэн нь маргашгүй юмаар нотлогджээ. Хүний танин мэдэх таван сайн зэвсгийн хамгийн ашиг багатай нь хамар юм шиг санагдана. Хоёр нүд, хоёр чих л хүнд юу юунаас чухал, юу юунаас илүү мэдээлэл, сэрэл өгч байна. Ам дараа ньорно Глгэл хамар ямар мэдлэг өгдөг билээ. Хамраар зөвхөн үи:>риЙ1 л ялгана. Өөр юухан байх вэ. Хамраар амьсгалнп, lap иь гол үүрэг юм. Гэвч хамар дээр үед нүд, чихнээс ч илүү чухап Ьлйжээ. Дээр үед гэдэг нь аль дивангарын цагиЙ! хэлж блйпи Оөрөөр хэлбэл хүнбосооявжсураагүйбайх үо юм. Тэр ц;н I хүн хоол тэжээлээ бөхийж олдог, бохийж иддэг байжээ. Хонь, ямаа, адуу, тэмээний адил эсвэл галуу, нугас, тапаа, бүргэдийн ижлээр хүн хоол олж идэхдэо бохөлзөн газар шүүрч байлаа. Гэвч хоёр хөл дээрээ боссон цагаас хойш амьд амьтад дотроос цор ганцаараа хоол олж идэхдээ бөхөлзөхөө байснаас эхлэн хүн хүн болж, бүхий л адгууснаас онцгойрчээ. Бөхөлздөг байхдаа хүний хамар газарт их ойрхон байлаа. Үнэр авахдаа ч сайн байжээ. Харин босоо явах болсноос хойш хүн хамраа сөхдөг хэрэг. Хамар ч эх газраас холдож аажмаар мэдрэхүй чадвараа гээсээр байгаад одоо зөвхөн хоёр гуравхан үнэр ялгадаг болчихжээ. Ийм болоогүй гэвэл үнэрийг тодорхойлсон хичнээн үг мэддэгээ тоолоод үзье. Муухай, сайхан үнэр гэсэн хоёр ерөнхий үг бий. Сайхан үнэрийг хичнээн үгээр тодорхойлдог вэ гэхэд хуруу дарах цөөн үг бий. Муухай үнэрийг л түүнээс арай олон үгээр томъёолно. Гэтэл нүдээр үздэг өнгөний тухай хавьгүй олон үг бий. Энэ маань бидний хамрын ялгах чадвар ядууг илтгэнэ. Үнэрийг бие даасан үгээр биш харин уул үнэрийгхадгалагч эд юмсын нэртэй хавсарган тодохойлно. Алимны үнэр, загасны үнэр, зөгийн


ЭССЕ бичих урлаг

балны үнэр гэвэл хүн ойлгохоос биш улаан, цагаан, хөх гэдэг шиг шууд нэг үгээр үнэрийг нэрлэхэд бэрх болно. Хүн ярьдаг болохоосоо өмнө үнэрлэх чадвараа доройтуулсны гэрч энэ юм. Хэрвээ үнэг хэл мэддэгсэн бол түүний үгийн санд үнэрийн тухай маш олон үг байж таарна. Хүн, үнэг хоёр үнэрлэх чадвараа ойролцоо байсан цаг бий. Гэвч хүн босоо явдаг болсноос хойш дээр хэлснээр үнэрээс холдож, хамрын чадвар суларчээ. “Үнэртэл хэл” гэж амыны ертөнцийн бие биенээ ойлголцох гол арга. Одоо бол хүн үүнд итгэхээргүй мартжээ. Учир нь хүн нэг шоо дөрвөлжин сантим етр агаарт 7.000.000.000 молекул үнэр хуралдсан байвал сая анзаарчээ. Гэтэл нохой мөн тийм хэмжээний агаарт 9000-хан молекул үнэр байхад л мэдэрч чадна. Ингэхээрээ үнэрч чадавхаараа хүн нохойноос 800 мянга дахин дутуу буюу ердоө л битүү хамартай гэсэн үг. Сургуультай нохой бол 700-хан молекул-үнэр шоо дөрвөлжин сантиметр агаарт байхад мэдэрдэг байна.хүн дөрөвхөн хөллөж явдаг амьтан байхдаа мөн л сайн үнэрч явжээ. Хүн өөрөө 15 янзын үнэр гаргадаг хоногт 800 см.квад үнэрийг хүрээлэн буй орчиндоо түгээдэг боловч тэр бүрийд хамраараа мэдэрдэггүй болжээ. Үнэр шинжих ухаан /одорлогия/ хөгжиж, үнэр нь долгион хэлбэрээр хийн маягаар нэвчих юм уу шингэх аргаар тархан түгдгийг нэгэнт нарийвчлан мэджээ. Гэвч хүний хамар энэ бүхнийг төдий л сайн шинжих чадвар дутмаг болжээ. Арван мянга хүртэл янз бүрийн үнэр мэдрэх чадвартай энэ чухал эрхтэн одоо амьсгалах, хамгаалах, рефлекс үүсгэх, дуу зохицуулах үүргээ илүү биелүүлж, үнэр ялгах авьяасаа зөвхөн арын алба болгожээ. Үнэр ялгах эрхтнээр одоогийн хүн орчлонгийн тухай мэдээллийнхээ дөнгөж ганц хувийг авдаг байна. Дөрвөн хөллөж явдаг байхдаа хамраараа бүх мэдээллийн 80-аас доошгүй хувийг авдаг байжээ. Дөрвөн хөлтэй амыад одоо ч байгааг, ижил сүрэг нь хаагуур явсан, тэдэнтэй ямар тохиолдол учрал болсон, тэд юу хийцгээсэн, нутгийн хязгаар хаана дуусгах тэр бүхнийг үлдээсэн үнэрээр нь ялган танина. Адгуус тэгээд үнэрээр бичсэн захидал, сонин хэрэглэдэг гэхэд болно. Садан төрлийнхөө хэд хэдэн овог, сүргийг ч үнэрээр нь ялгадаг аж.

{ *


ЭССЕ бичих урлаг

Эх нь үрээ үнэрээр нь танина. Хургаа голсон хонь, ботгоо голсон ингэ бодвол хурга, ботгонд нь өөр гаж үнэр шингэсмээс болдог биз. Ишиг нь үхчихсэн ямаанд өөр ишиг авахуулахын тулд үхсэн ишигнийх нь арьсыг нөмрүүлж байж аргадах малчны аргын учир нь үнэрийн хэлнээ түшиглэсэн байдаг ажээ. Харилцааны болон мэдээллийн хэрэглү' р дуу авиагаар буюу механик аргаар л байж болно гэж үздэг узэл одоо нэгэнт өөрчлөгдөж (үнэрийн буюу химйин хэл) гэгч бүхэл бүтэн систем нэмэгдлээ. Одоо “Үнэрийн хэлний" үгийн сан, цагаан төлгойг судалж байна. Амьтны хэл үнэр, энэ хэлийг бүрхэн судалсан цагт амыны ертөнцөд жинхэнэ аюул учрах болно өөрийнх нь хэлийг ашиглан амьтны ертөнцийгхүн гартаа бүрэн авна. Одоо болтол хүний мэддэггүй байсан ганц нууцыг хэрвээ ингэж алдвал ертөнц хамгаалалтгүй болж үлдэх юм. Гэвч хүн амьтны хэлийг өөрстөд нь ашиглахаар ухаан суужээ. Амьтны үнэрийн хэлийг судлахын тулд юуны урд аливаа амыны үнэрийн химийн бүтэц, кодыг танин мэдвэл зохино. Амыны үнэрийн хэлний гол амин судас нь заар юм. Заарыг бүрэн судлах нь бараг л амьд ертөнцийн зүрхний нууцыг мэдэж авахтай адил. Хүдрийн заарыг дуунд оруулан монголчууд дуулдаг. Баавгайн заар, чонын заар, хуцны заарыг бид маш сайн ялган танина. Гэвч загасныхыг мэддэг монгол хүн тун ховор биз. Гэтэл загасны заар усан дотор хэдэн ч жил үнэрээ хадгалан үлддэг байна. Голын эхэнд төрцнөөс биеийг олсон яргай загас/лосось/ урсгал даган уруудаж их далайд очоод тэнд хэдэн жил амьдарч байснаа олон зуун километр замыг буцаж туулж, урсгал сөрөн явсаар голын эхэнд анх мэндэлсэн газартаа анх төрсөн усандаа эргэж ирдэг загасны ёсыг судалдаг хэдэн зуун хослолоос бүрдсэн өвөрмөц заарны үнэрээр загас баримжаа авч эх болсон газраа төвөггүй олж ирдэг ажээ. Тэр нууц үнэрийг нь танин мэдсэнээ ашиглан загасны хэлээр аль нэг усан санд дуудан аваачиж, төрцийг орхиулан өсгөж үржүлэх боломж нээгдэх юм. Ургамлын хортон шавжийг жигшээх үнэрийг хэрэглэж чадвал янз бүрийн хор цацахгүйгээр хортон шавжнаас сэрэмжилж болно. Эсвэл ялаа шумуулын дуртай үнэрийг гарган авч түүний тусламжаар ойр хавийн ялаа шумуулыг дуудан цуглуулж устгаж болно.


ЭССЕ бичих урлаг

Зарим ургамал хортон шавж хүрэлцэн очиход нь мөчир салаанаасаа муухай үнэр гаргаж тэр хорхойнуудыг хөөн үргээдгээр барахгүй энэ аюулын тухай ойр хавьдаа зар тараадаг байна. Тэр зарыг авмагц мөнөөхөн ургамлууд бас л муухай үнэр гаргадаг хачин үзэгдлийг эрдэмтэд шинжиж мэджээ. Аливаа амьтан ургамлын заар нь бас үржлийн ач холбогдолтойгоор барахгүй, оо энгэсэг үнэрт усны адил гоёлын буюу дур булаах учир холбогдолтой юм. Үнэрийн хэл нь бусдад дуулдахгүй мөртлөө харанхуйд ч хамар дамжин ойлгогддог өвөрмөц онцлогтой юм. Үнэрийн хэл нь бусдад дуулдахгүй мөртөө харанхуйд ч хамар дамжин ойлгогддог өвөрмөц онцлогтой ажээ. Үнэрийн хэлний үгийн санд эр, ом хүний, өөрийн аюултай, аюулгүй, аймаар , гэмгүй, эрүүл, өвчтой, өлсголөн, цатгалан гэх мэтийн бараг хоёр зуугаад үг байгааг эрдэмтэд олжээ. Ингээд бодоход хамар хүний гол эрхтэн байж, оюуны хөгжлийн эх үүсвэрийг тавьсан нь үнэн ажээ. Одоо ч тэр чанараа хадгалсаар байна.Хүний бие хөрч даарахыг хамгийн түрүүн хамар мэдэрч найтааж дохио өгдөг. Найтаасан хүнийг “ бурхан өршөө” гэж ерөөдөг. Хүнийг хамраа бөглөөд байвал ходоодны шүүсний шүлтлэг чанар нь буурч, элэг бөөрний үйл ажиллагаа удааширч, цөс ялгарах нь багасаж, улмаар шүд үйрэмтгий болж, цусанд гемоглобин буурна. Зүрхний үйл ажиллагаа хамартай шууд холбоотой гэнэ. Үнэр идэгч гэж хүнийг ч хэлсэн байж болох юм. Нялх хүүхэд төрөхдөө анхны өдрүүд эхээ үнэрээр нь таньдаг байна. Үнэр хүн төрөлхтний нялх балчир үеийн гол эрдэм байж. Одоо бол хүн хиймэл үнэр гарган авч түүгээр гоёж гооддог болжээ. Үнэр шинжих ухаан буюу олдоргийн тусламжаар янз бүрийн гоё үнэртэн үйлдвэрлэж, түүгээр гоёж гооддог болжээ. Үнэр шинжих ухаан буюу одоргийн тусламжаар янз бүрийн гоё үнэртэн үйлдвэрлэж, түүгээр орчин үеийн эмэгтэйчүүд гангалан гоёж байна. Үнэртэй усны болон гоо сайхны үнэртэнг эсвэл цэцгийн үнэрийг ялгах талаар хүний чадвар нохойныхоос арван мянга дахин илүү мэдрэмтгий ажээ. Үүгээрээ хүн адгууснаас их хол явж, гоо сайхны үнэр мэдэгч болон хувирчээ.


ЭССЕ бичихурлаг

Амыны үнэрийн хэлийг бүрэн судалж дуусах үед хүн адгуус хоёр бие биенээ улам гүнзгий ойлгодог болно. Үнэр идэгч гэгчийг утга тэр үед бүрэн ойлгогдоно. Л. Түдэв “Бүтээлийн чуулган 17” Совин Совин та та х” гэдэг нэгэн өвөрмөц ойлголт малчин монголчуудын сэтгэлгээ, яриа, зан заншилд эрт дээр үеэс төлөвшин тогтжээ. Баруун нүдний дээд зовхи нЬ Байн байн татаад байна аа хө Багын найз минь ирэх юм болов уу даа гэж монгол бүсгүй дуулдагдуун дотор ч бадаг мөр бий. Совин нь гол төлөв хувь хүнд өөрт нь бүдэг бадаг мэдрэгдэж ихэвчлэн анзаардаггүй өнгөрдөг ёстой л маш хувийн чанартай тохиолдол юм. Тийм болохоор нэг их нийгэм члэгдэх юм уу үзэл суртал чл ал гүй хүм үүсийн сотгэл санаанд уягдаж залгамжлагдан үлдсэн өвөрмөц ойлголт билээ .Совин татлаа гэж хэдүйд ярьдаг нь ч тодорхой юм . Аливаа хүний сэтгэл санаанд өөрт нь л гагцүү мэдрэгдэхээр ихээхэн бүдэг дохио учраас совинг хувь гагцхүү өөрөө ухаарвал ухаардаг үгүй бол талаар өнгөрдөг. Гэхдээ чих хангинах , зовхи татах , уруул чичрэх мэтийн шинж тэмдэг мэдэгдэхэд түүнийг совинд хамааруулж эргэцүүлэн боддог. Баруун чих хангинавал хэн нэгэн хүн алсаас сайнаар дурсаж байна. Зүүн чих хангинавал мөн л нэг хэн нэгэн хүн муу хэлж байна гэсэн онош дүгнэлт гаргадаг . Бас зүгээр байж байхад уруул чичрэх юмуу татавганах юм бол хэн нэгэнтэй хэрэлдэх нь гэж үзээд тэр өдөртөө хэрүүлээс болгоомжилж явах жишээтэй . Нүдний зовхи татах тохилдолд ч мөн л зохих ёсны таамаглал гаргадаг . Тэрийгээ хамгийн ойр дотны хүндээ хэлэхээс биш нэг их зарлаад шуугиулаад байдаггүй . Татсан зовхи онох нь цөөнгүй . Заримдаа тун огцом байдлаар совин татах ч удаа байдаг. Аль нэгэн зүгт юмуу ямар нэгэн газарт очих гэж явтал нэг л очмооргүй санагдаж зүг чигээ юмуу очих газраа өөрчлөх удаа ч хүнд нэг биш тохиолддог .Зүгээ юмуу газраа өөрчлөөгүй бол ч балрах байжээ гэж хожим нь сэтгэлдээ бодох үе ч бий . Заримдаа бусдын сануулж хэлсээр байтал зөруүдлэн өөрийнхөөр яваад ёстой “ балардаг “ ч хүн байдаг . Тэр тухайд


ЭССЕ бичих урлаг

бол “Эз нь татжээ “ гэд эг." А з ", “Эз” гэсэн хос үг бий . “ Сохор аз “ гэсэн ойлголт ч бий. Совинтой төстэй-, бүх худалдаж хольж сольж орхидог ойлголт ч бас бий. "Зөн совин, ёр, аз, эз’’ гэх мэтийн ардын ярианы нэр томьёог манай сэтгэл зүйч, сурган хүмүүжүүлэгч, нийгэм судлаач нар төдий л хайхардаггүйн алдсанаас болоод одоогийн эрдэмтдийн үгийн санд ийм төрөлхийн монгол үгс биш харин “"телепатия”'.... елекинез'”' ‘"’кстрасенс” гэх мэтийн өрнө зүгийн туйлын шинэ залуу нэр томъёо давамгайлжээ. Өвөө нь совинч байсан хүний ач өнөөдөр “ совин гэдэг” үгийг төдий л хэрэглэхгүй, харин ч” телепат” гэх мэтээр тэлээлээд л “ падхийчихдэг” болжээ. Гэтэл өвөөгийн нь бор авдрын ёроолд хэвтэж “Хаш хагуурцаг” гэдэг судрыг аваад нээж үзвэл: “Хулгана цагт-баруун, идээ иднэ. Зүүн, ноён ирнэ” гэж маш товч бичсэн “прогноз" байж байгаа. Энэ хэдхэн үгээр хөөвөл ойлгохуйяа төвөгтэй. Гэвч” нүд татахыг шинжих” тухайд хэлж байгаа зүйл болохыг нь анхаарвал маш ойлгомжтой туйлын товч тодорхой ажээ. Хулгана цагт зүүн үд татвал ноён хүн манайд ирэх нь гэж оношлоод түүнийг яаж угтахдаа бодож бэлтгэлээ базаах буюу юм уу эсвэл эзгүй байхаар шийдэхэд ч хүрч мэднэ. “ Хулгана цагт баруун, эдийн харуус, зүүн, охин төрөв.” гэж “чих жонгинохыг шинжих” сударт бичжээ. Хулгана цагт баруун чих жонгинохыг эдийн харуус болно гэдэг нь эдлэл юмаа гээх юм уу эсвэл ямар нэгэн талаар хохирол учирна гэсэн үг юм. Тэрчлэнгээр өвөг дээдэс маань зөн, зовин.ёрыг “тайлан уншдаг" нотой явжээ. “хаш хагуурцаг” мэтийн зарим судар хэдийгээр орчуулгын шинжтэй боловч дорно зүгийн соёлын хүрээний үзэгдэл учраас монголчуудын багтсан тэр л орчилд хамраах зүйл юм. Гэтэл өрнөдөд ямар байв? Тэрхүү алс баруун зүгт хүнээс гаж хүмүүс бус нөгөх л хоёр хөл, хоёр rap, хохимой толгойтой хүн гээч нэгэн бие биеэс юугаар ч үл ялгагдах ижил төрөлтэй байсан болохоор тэдэнд мөн л зөн совин, ёр, бэлгэ байсаар иржээ. Байх байхдаа хэдэн зуун жилээр холчлон зөгнөдөг Нострадамус гэх мэтийн мэргэд ч заяажээ. Тэрхүү Нострадамус монголчуудын тухай гуравдахь мянганы эхээр баруун зүүн чих хангинуулсан явдал болно гэдгийг бас тааварлан хэлсэн ажээ. Тэрхүү зөн нь шалгагдахад өдөр нэгэн мөчлөг буюу дараагийн гахай жилийг хүлээх бага


ЭССЕ бичих урлаг

шиг хугацаа үлджээ. Гэвч үүнийг үл өгүүлэн мөнөөхөн хүн бүрд заяасан совингийн тухайд одоогийн шинжлэх ухааны хэлээр ярья.”Телепатия”, “Телекинез" гэдэг нэр томъёо тун саяхан л шинжлэх ухааны үгий санд орсон бараг л шинэ нээлт гэгдэж байлаа. Эдгээрийг орчуулах нэр томъёог” мэргэд’’ ’ огтоож чадахгүй ёстой л өнөө” телевизор” гэдгийг эхлээд “ зурагт радио”, "зурагт” гэж байснаа сүүлдээ цагаандаа гарч “телевизор" гэдэг дээрээ буцаад буучихсан шиг юм болоод байгаа билээ. Гэтэл монголчууд ийм ойлголт эрд дээр үеэс “гүйдэл", “зөн”, “совин", “ёр” гэх мэтээр тодорхойлсон байсан нь гээж болшгүй уламжлал билээ. Одоо үед совингийн ухаарал өрнөдөд их гүнзгийрч экстрасенс гэдэг зайнаас нөлөөлөх авъяасаа нээцгээж түүнэо хүн дээр туршихаар багагүй" зурагтаар” дамжуулан хэдэн мянган хүнд олны өмнө албан ёсоор нөлөөлөхийг чармайдаг хүмүүс ч "төрж гарлаа”. Оросын Кашпировский.Английн Ури Геллер, АморикийнЖим Ватсон ,Японы Акияма гээд л улс болгонд л и х " совинчид” тодрон гарчээ. Тэдний тоонд орж байгаа Оросыи Валерий Авдеев ухамсрын онцгой байдал, “имага” гэгчийг нээсэн гэж одоо алдаршиж байна.тэр нь хүний бодол санааны гүйдлийг бүрэг зогсоож, оюуны хоосон чанар буюу бүхнийг огоорон нэг цэгт төвлөрөх чадварыг нээж олсон хэрэг ажээ. Гэтэл үүнийг чинь монголчууд аль дээр балар эрт үеэс мэдэж таниад тийм авьяастнаа дээдлэн эрхэмлэснээр ирсэн юм гэж хэлчихвэл үнэмших хүмүүс олон биш биз. ‘'Имага” х э м у у н өргөмжилсөн Авдеевийн “нээлт” бол манайхны сайн мартаг дсаи хуучин явдал юм. Тиймэрхүү маягийн сэтгэлгээний авьяасыг монголчууд “Имага “биш харин “Самади” гэдэг байлаа. Тэрхүү “Самади” хэмээх өргөмжлөлтэй сүүлчийн монгол хүн бол шинэ монгол улсын анхны ерөнхий сайд Самади багш Жалханз хутагт Дамдинбазар байсан билээ. Эрчим хүч ба мэдээлэл авах онцгой байдалд орж чадах мэдрэмжтэй хүнийг самади гэж өргөм ж илдөг байсан монголчуудад өнөө үеийн “имага” ухамсар шинэ юм хараахан биш ажээ. Гэхдээ өнөөгийн монголчууд түүнийгээ мартсан болохоор тийм хүмүүст “имага” “экстрасенс” шинэ юм бололгүй яахав. Одоо үед тийм авьяасыг “СЧВ” гэж нэрлэж байна.


ЭССЕ бичих урлаг

Манай наймаачдад их танил санагдаж магадгүй. Учир нь Оросын томоохон хотуудын мухлагуудын цонхон дээр "СКВ” авна гэсэн зарлал сүүлийн үед нүд эрээлжлэм наалттай байдаг боллоо. Энэ бол хөрвөх чадвартай валют мөнгө олж авахын хүслэнг илэрхийлсэн товчилсон үг юм. Харин "СЧВ” бол (сверхчувственное восприятие) хөрвөх чадвартай валют биш хөрвөлгөх чадвартай онцгой мэдрэмжийг хэлж байгаа хэрэг. Аливаа хүнд мэдрэмжийн чадавх бий. Ерийн нэг чадавх төдийгүй бүр авъяасын хэмжээнд хүртлээ буйлж хөгжсөн тийм чадвартай хүм үүс бий. Тэднийг монголчууд” илээч”, “бариач”, "үзмэрч”, “зөнч” , “совинч”, “ёрч”, “төлөгч”, “мэргэч”, “домч” гэх мэтээр нэрлэдэг байлаа, Одоо эдгээрээс тун цөөхөн нь л үлджээ. Харин сүүлийн үед мартагдсан тэрхүү авъяасаа” соргзэн амьдруулахын “ мөрөөдөл хөдөлж байгаа ажээ. Монголчууд зуугаад жилийн өмнө гээсэн тэр юмыг /заримыг нь түүнээс ч эрт үед гээсэн/ өнөөгийн өрнөдийн их гүрнүүд олж аваад шинжиж”сенсац’7 шуугиан/ дэгдээдэг болжээ. Онцгой мэдрэмж судлах хүрээлэн хүртэл АНУ-д байгуулагджээ. Тэрний нэг идэвхтэн Диана /АНУ/ гэгч хүний биед найман томоохон хий хуйн эргүүлэг байгааг нүдээр үздэг авъяастай ажээ. Тийнхүү “ хүний бие махбодын хий хуйн эргүүлзг” гэдэг айхтар нээлтэд тооцогдов. Гэтэл эртний монголчууд үүнийг мэддэгээр барахгүй “ таван самшуу” гэж нэрлээд зураг сэлтийг үйлдэж тооцоог нэгэнт гаргаад эмч домч нар хэрэглэдэг байжээ. Тэр бүхнийг эргэцүүлэн бодвол монгол совин хоосон биш юм ажээ.


ЭССЕ бичих урлаг

Ном зүй: 1. М.Базаррагчаа "Монгол хэлний эхийн тухай” УБ. 1989 2. М.Базаррагчаа нар. “Монгол хэл” IX анги . УБ. 2002 3. С.Байгалсайхан “Уран зохиол шинжлэлийн удиртгал" УБ. 1995 4. С.Байгалсайхан "Уран зохиолын лавлах тсль” УБ. 2001 5. Д.Галбаатар “Уран зохиолын үндсэн ойлголт нэр томьёоны хураангуй” УБ 2002 6. 3. Ганчимэг “ШУХД-ыг когнитив хэл шинжлэлийи үүднээс зэрэгцүүлэн судлах нь” Докторын зэрэг горилсон диосортаци. УБ. 2003 7. Гальперин.И .Р “Текст как обьект л и н т и т и ч о о к о г о исследования” М. 1981 8. Гореликова М.И “Лингвистический анпмиз художөствөнного текста” М. 1983 9. Д.Дэнсмаа "Эх зохиолд задлал хиих дадлагын хичээл" УБ. 2001 10. Папина.А.Ф. “Текст : его едииицы и глобалычые катогории" М. 2002 11. Б. Пүрэв - Очир “Монгол хэлний өгүүлбэрзүй I дэвтэр” УБ. 1997 12. Б. Пүрэв - Очир "Монгол хэлний өгүүлбэрзүй II дэвтэр” УБ. 1998 13. Б. Пүрэв - Очир “Монгол хэлний эх задлалын асуудлууд IY дэвтэр” УБ. 2002 14. # . Пүрэв - Очир “Монгол хэлний дадлагын өгуүлбэрзүй III дэвтэр” УБ 2003 15. Реф еровскаяЕ .А “Лингвистические исследлвания структуры текста” Л. 1983 16. Росс.А.Н “Большой толковый словарь русского языка” М. 2003 17. Ц. Сүхбаатар “Эхийн найруулга зүй. Тэргүүн дэвтэр" УБ. 2001 18. М. Зулькафиль “Өөрчлөл шинэчлэл, хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл" УБ., 1994, 19. Л. Норовсүрэн “Сонины бичлэгийн төрөл, зүйл” УБ., 1994, 20. Г, Дэлэг нар. “Эсээ - Сэтгүүлч”. 1988, №2 21. Д. Дашмөнх - Эссе бүтээлийн тухай асуудалд - "Ням гариг", 1996, №34 22. Б. Б олд- Эрдэнэ ЭСЭЭ - ний тухай өгуүлэхэд... - “Сэтгүүлч", 1996, №3-4

Esse bichih urlag nom