Page 1

¯ÑÕ-íû äàðãûí 2008 îíû 07äóãààð ñàðûí 18-íû ºäðèéí 01/97 òîîò òóøààëûí õàâñðàëò

ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ YÍÄÝÑÍÈÉ ÑÒÀÒÈÑÒÈÊÈÉÍ ÕÎÐÎÎ

Ýäèéí çàñàã, íèéãìèéí ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äýýð õóâèëáàð òîîöîî, òààìàãëàë áîëîâñðóóëàõàä àøèãëàõ ãàðûí àâëàãà

Óëààíáààòàð õîò 2008 îí


Àãóóëãà

I.

Íèéòëýã ¿íäýñëýë

II.

Õóâèëáàð òîîöîî, òààìàãëàë áîëîâñðóóëàõàä àøèãëàãäàõ ñòàòèñòèêèéí àðãóóä II. 1 Ýêñòðàïîëÿöè õèéõ ýíãèéí àðãà II. 2 Äèíàìèê ýãíýýíèé àíàëèòèê àðãà 2.2.1 Äèíàìèê ýãíýýíèé òîîí óòãûí ººð÷ëºëòººð òýãøèòãýëèéã ñîíãîõ 2.2.2 Äèíàìèê ýãíýýíèé ãðàôèêààð òýãøèòãýëèéã ñîíãîõ 2.2.3 Äèíàìèê ýãíýýíèé èíòåðïîëÿöè 2.2.4 ̺÷ëºãèéí áîëîí óëèðëûí õýëáýëçëèéí øèíæèëãýý II. 3 Îëîí õ¿÷èí ç¿éëèéí ðåãðåññèéí àðãà

III.

Ñòàíäàðò ïðîãðàììûã àøèãëàí ýäèéí çàñàã, íèéãìèéí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äýýð õóâèëáàð òîîöîî, òààìàãëàë áîëîâñðóóëàõ íü Õàâñðàëò


I. Íèéòëýã ¿íäýñëýë 1. Ýíýõ¿¿ ãàðûí àâëàãà íü ¯ÑÃ-ûí äàðãûí (õóó÷èí íýðýýð) 2007 îíû 5 äóãààð ñàðûí 7-íû 01/64 òîîò òóøààëààð áàòëàãäñàí “Ñòàòèñòèêèéí áþëëåòåíü, òàíèëöóóëãàä îðóóëàõ àëèâàà ìýäýýëëèéã öóãëóóëàõ, áîëîâñðóóëàõ õÿíàõ, á¿òýýãäýõ¿¿í áîëãîí ãàðãàõ” æóðìûí 2.1 äýõ çààëòûã õýðýãæ¿¿ëýõýä ÷èãëýãäñýí. 2. Óã ãàðûí àâëàãûã àøèãëàí ñàëáàðûí ìýäýý õàðèóöñàí ìýðãýæèëòýí ºìíºõ ñàð, óëèðàë, æèëèéí ìýäýýëëèéí äèíàìèê áîëîí õîëáîãäîõ áóñàä ìýäýýëëèéí ýõ ¿¿ñâýðò òóëãóóðëàí òóõàéí ñàëáàðûíõàà ñàð, óëèðàë, æèëèéí õ¿ëýýãäýæ áàéãàà ã¿éöýòãýëèéí áîëîìæèò õóâèëáàðóóä, áàéæ áîëîõ ò¿âøèí, ÷èã õàíäëàãûã òîîöíî. II. Õóâèëáàð òîîöîî, òààìàãëàë áîëîâñðóóëàõàä àøèãëàãäàõ ñòàòèñòèêèéí àðãóóä Ýäèéí çàñàã, íèéãìèéí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äýýð õóâèëáàð òîîöîî, òààìàãëàë áîëîâñðóóëàõàä àøèãëàãäàõ ñòàòèñòèêèéí àðãóóäûã äàðààõ ãóðâàí á¿ëýãò õóâààí àâ÷ ¿çíý. II.1 Ýêñòðàïîëÿöè õèéõ ýíãèéí àðãà Ñóäëàãäàæ áàéãàà þìñ ¿çýãäëèéí èðýýä¿éí ÷èã õàíäëàãûã ýêñòðàïîëÿöèéí òóñëàìæòàéãààð õóãàöààíû òîäîðõîé ¿åä ïðîãíîç÷ëîõîä äàðààõü ýíãèéí àðãóóäûã àøèãëàíà. ªñºëòèéí äóíäàæ õóðäûã àøèãëàí ÷èã õàíäëàãûã òîîöîõäîî äàðààõü 3 àðãûã õýðýãëýíý. ¯¿íä: 1. Àðèôìåòèê äóíäæèéí àðãà. Ýíý àðãûã õóãàöààíû ¿å á¿õýíä àáñîëþò ººð÷ëºëò íü òîãòìîë, õàðüöàíãóé ºñºëòèéí õóðä áóóðàõ õàíäëàãàòàé äèíàìèê ¿ç¿¿ëýëòèéí õóâüä àøèãëàõàä òîõèðîìæòîé. Òîìú¸îëáîë:

¯¿íä: - Ñóóðü îíû òîî õýìæýý - n îíû òîî õýìæýý – Àðèôìåòèê ºñºëòèéí äóíäàæ õóðä - Õî¸ð ¿åèéí õîîðîíäîõ õóãàöàà


2. Ãåîìåòð äóíäæèéí àðãà . Ýíý àðãûã àáñîëþò ººð÷ëºëò íü ìîäóëèàðàà õóãàöàà àõèõ òóñàì íýìýãääýã, õàðüöàíãóé ºñºëòèéí õóðä íü òîãòìîëäóó äèíàìèê ¿ç¿¿ëýëòèéí õóâüä àøèãëàõàä òîõèðîìæòîé. Òîìú¸îëáîë:

¯¿íä: - ñóóðü îíû òîî õýìæýý - n îíû òîî õýìæýý – Ãåîìåòð ºñºëòèéí äóíäàæ õóðä - 2 ¿åèéí õîîðîíäîõ õóãàöàà

3. Ýêñïîíåíöèàëü äóíäæèéí àðãà. Ýêñïîíåíöèàëü äóíäàæ íü òóõàéí  ¿ç¿¿ëýëò ìàø áîãèíî õóãàöààíä òàñðàëòã¿é ºñºõèéã õàðóóëíà. Ãåîìåòðèéí äóíäàæ íü ýêñïîíåíöèàëü äóíäæèéí íýã îíöãîé òîõèîëäîë þì. Ýêñïîíåíöèàëü äóíäæààð òîîöñîí òóõàéí ¿ç¿¿ëýëòèéí ºñºëòèéí äóíäàæ õóðä íü ãåîìåòð äóíäæèéíõààñ èë¿¿ áàéíà. Ýêñïîíåíöèàëü äóíäàæ íü 20-25 æèë áóþó óðò õóãàöààíû ºñºëòèéí õóðäûã òîîöîõîä òîõèðîìæòîé. Òîìú¸îëáîë:  

¯¿íä: - ñóóðü îíû òîî õýìæýý - n îíû òîî õýìæýý – Ýêñïîíåíöèàëü ºñºëòèéí äóíäàæ õóðä 4


- 2 ¿åèéí õîîðîíäîõ õóãàöàà

Õ¿í àìûí òîîíû ñ¿¿ëèéí 5 æèëèéí òàëààðõ ìýäýýëëèéã àøèãëàí 2008 îíû ºñºëòèéí äóíäàæ õóðäûã òîîöâîë: (ìÿíãààð) Îí 2003 2004 2005 2006 2007 Õ¿í àìûí òîî 2504 2533.1 2562.3 2594.8 2635.2 ªñºëò, õýëõýý ¯íýìëýõ¿é 29.1 29.2 32.5 40.4 àðãààð Õóâü 101.16 101.15 101.27 101.56 Õ¿í àìûí òîîíû ºñºëòèéí ÷èã õàíäëàãààñ õàðàõàä 2003-2007 îíû õîîðîíä àáñîëþò óòãà æèë á¿ð ºñºõ õàíäëàãàòàé áàéãàà ó÷èð ºñºëòèéí äóíäàæ õóðäûã ãåîìåòð äóíäæààð òîîöú¸. k=4

2635 .2 − 1 = 0.0128 2504 .0

Õ¿í àìûí 2008 îíû òîî: áàéíà.

ìÿíãàä õ¿ðýõýýð

II.2 Äèíàìèê ýãíýýíèé àíàëèòèê àðãà Äèíàìèê ýãíýýã àøèãëàí ñóäàëæ áóé ¿çýãäëèéí õàíäëàãûí øèíæèëãýý õèéæ òýãøèòãýëýýð èëýðõèéëñíýýð äàðàà ¿å¿äèéí ÷èã õàíäëàãûã óðüä÷èëàí ïðîãíîç÷ëîõ áîëîìæòîé. Ïðàêòèêò ò¿ãýýìýë õýðýãëýãääýã òýãøèòãýë¿¿äèéã àâ÷ ¿çüå. Äèíàìèê ýãíýýíèé òîîí óòãûí ººð÷ëºëò, ãðàôèê ä¿ðñëýëèéã õîñëóóëàí ò¿¿íèé õýëáýðèéã ñîíãîíî. Ýäãýýð òýãøèòãýëèéí òîìú¸î äàðààõü áàéäàëòàé áàéíà. 1. Øóãàìàí òýãøèòãýë Íýã ïàðàìåòðòýé Õî¸ð ïàðàìåòðòýé

yt -òýãøèòãýñýí òºâ a -ïàðàìåòð t -õóãàöààíû äóãààð 2. II ýðýìáèéí ïàðàáîë Íýã ïàðàìåòðòýé

y t = a1t

(13)

yt = a0 + a1t

(14)

yt = a2 t

(15)

yt = a 2 t 2 Ãóðâàí ïàðàìåòðòýé 3. III ýðýìáèéí ïàðàáîë 4. Ãèïåðáîë 5. Èëòãýã÷ ôóíêö

y t = a 0 + a1t + a 2 t

(16) 2

y t = a0 + a1t + a 2 t 2 + a3 t 3 y t = a0 + a1 : t

(17) (18) (19)

5


Õî¸ð ïàðàìåòðòýé Ãóðâàí ïàðàìåòðòýé

y t = a 0 a1 y t = 10

t

a0 + a1t + a 2 t 2

6. Çýðýãò ôóíêö

yt = a0 t

7. Ëîãàðèôì ôóíêö

yt = a0 + a1t + a 2 ln t

8. Ëîãèñòèê ôóíêö

a1

R 1 + 10 a0 + a1t R yt = 1 + a0 e −a1t yt =

(20) (21) (22) (23) (24) (25)

2.2.1 Äèíàìèê ýãíýýíèé òîîí óòãûí ººð÷ëºëòººð òýãøèòãýëèéã ñîíãîõ 1. Õýðâýý äèíàìèê ýãíýýíèé ò¿âøèíã¿¿äèéí àáñîëþò ººð÷ëºëò íü òîãòìîë òîîíû îð÷èìä ººð÷ëºãäºæ áàéâàë øóëóóí øóãàìàí (13)-(14) òýãøèòãýëèéã ñîíãîíî. Δ = y 2 − y1 ≈ y3 − y 2 ≈ y 4 − y3 ≈ ... ≈ y n − y n−1 2.

Õýðâýý äèíàìèê ýãíýýíèé ò¿âøèíã¿¿äèéí II ýðýìáèéí àáñîëþò ººð÷ëºëò íü òîäîðõîé íýã òîîíû îð÷èìä òîãòìîë ººð÷ëºãäºæ áàéâàë (16)-(17) òýãøèòãýëýýñ ñîíãîíî. Õî¸ðäóãààð ýðýìáèéí àáñîëþò ººð÷ëºëò/ õî¸ð äóãààð ýðýìáèéí ÿëãàâàð/

dΔ = Δ n − Δ n−1 = ( y3 − y 2 ) − ( y 2 − y1 ) ≈ ( y 4 − y3 ) − ( y3 − y 2 ) ≈ ... ≈ ( y n − y n −1 ) − ( y n−1 − y n −2 ) ¯¿íòýé íýãýí àäèëààð ãóðàâäóãààð ýðýìáèéí àáñîëþò ººð÷ëºëò íü òîäîðõîé òîîíû îð÷èìä òîãòìîë ººð÷ëºãäºæ áàéâàë òýãøèòãýë (18)-èéã ñîíãîíî. 3. Äèíàìèê ýãíýýíèé ¿ç¿¿ëýëòèéí ºñºëòèéí õóðä òîãòìîë áàéâàë èëòãýã÷ õýëáýðèéí òýãøèòãýë áóþó (20) òýãøèòãýëèéã ñîíãîíî. Ýíý ãóðâàí òîõèîëäëîîñ áóñàä ¿åä òýãøèòãýëèéã ãðàôèê ä¿ðñëýë áîëîí ¿ç¿¿ëýëòèéí ñòàòèñòèêèéí à÷ õîëáîãäëûã øàëãàí ñîíãîíî. 2.2.2 Äèíàìèê ýãíýýíèé ãðàôèêààð òýãøèòãýëèéã ñîíãîõ 1.

Äèíàìèê ýãíýýíèé óòãà ïðîïîðöèîíàëü áàéäëààð áàãà õóðäàà𠺺ð÷ëºãäºæ áàéâàë øóëóóí øóãàìàí òýãøèòãýë (Çóðàã-1)-èéã ñîíãîíî.

6


y Yt=α0+ α1t Yt=α1t

t 0

2.

Çóðàã 1

Ãðàôèê íü íýã îðîéòîé íóìàí ìóðóé õýëáýðòýé þìóó, ìºí òèéì áîëîõ òºëºâòýé, áàñ õýëõýý öýâýð ºñºëò íü øóãàìàí õàíäëàãàà𠺺ð÷ëºãäºæ áàéãàà öóâààíä II ýðýìáèéí ïàðàáîëûí òýãøèòãýë (Çóðàã 2)-èéã ñîíãîíî.

Yt=α0+ α1t+ α2t α2>0

y

α2<0 Yt=α0+ α1t+ α2t 0 3.

t

Çóðàã 2

Ãðàôèê íü õýâèéí òàðõàëòûí ìóðóéí òàë øèã þìóó õî¸ð îðîéòîé, ìóðóé õýëáýðòýé áîë III ýðýìáèéí ïàðàáîëûí òýãøèòãýë (Çóðàã 3)-èéã ñîíãîíî.

t

0 Çóðàã 3

4. Õóãàöàà àõèõ òóòàì ò¿âøèí áóóð÷, òýãø ºíöºãò êîîðäèíàòûí ñèñòåìèéí àáñöèññ, îðäèíàò òýíõëýãòýé ïàðàëëåëü ìàÿãàà𠺺ð÷ëºãäºæ áàéâàë ãèïåðáîë (Çóðàã 4)-èéã ñîíãîíî. Y1 7


y

Y1 c<0

c>0 t1

c>0

c<0 t

0 5. 6.

Çóðàã 4

Ò¿âøí¿¿äèéí ººð÷ëºëò îãöîì þìóó íýëýýä òºâºãòýé íºõöºëä èëòãýã÷ ôóíêö, íýëýýä óäààí ¿åä ëîãàðèôì ôóíêöèéã ñîíãîíî. Ãðàôèê íü II ýðýìáèéí ïàðàáîë, ãèïåðáîëûíõòîé òºñººòýé áîëîâ÷ íýëýýä ÿëãààòàé, äóíäàæ ººð÷ëºëò íü ÿìàð íýã òîäîðõîé õÿçãààðòàé áîë çýðýãò ôóíêö (Çóðàã 5)-èéã ñîíãîíî. Y

α1>1

α1<-1

0<α1<1

-1<α1<0 0 7.

t

Çóðàã 5

Äèíàìèê ýãíýýíèé óòãà íýã ¿å òîãòîíãè áàéñíàà õÿçãààðòàé ºñ÷, äàðàà íü áàñ òîãòîíãè áàéâàë ëîãèñòèê ôóíêö (Çóðàã 6)-èéã ñîíãîíî.

N 2

t 0

Çóðàã 6

Æèøýý: Õ¿í àìûí 1997- 2007 îíû òîîí ìýäýýëýëä ¿íäýñëýí 2008-2028 îíû õýòèéí òîîöîîëëûã õèéå. Õ¿í àìûí 1997-2007 îíû òîîíû ººð÷ëºëòººñ õàðàõàä ºñ÷ áóóðñàí òºâºãòýé ººð÷ëºëòòýé (Çóðàã 7) áàéãàà ó÷èð äýýð äóðüäñàí

8


òýãøèòãýë¿¿äýýñ õî¸ð òîõèðîìæòîé áàéíà.

ïàðàìåòðòýé

èëòãýã÷

òýãøèòãýëèéã

ñîíãîõ

íü

t Çóðàã 7

Õ¿ñíýãò 1 Õ¿í àìûí 1997-2007 îíû òîî, òîîöîîëîë Îí 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 Ä¿í

Õ¿í àìûí òîî ( ñàÿ. õ¿í) 2.3075 2.3401 2.3735 2.4075 2.4425 2.4754 2.5040 2.5331 2.5624 2.5948 2.6352 27.1760

t

t2

logY

(logY)*t

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 66

1 4 9 16 25 36 49 64 81 100 121 506

0.3631 0.3692 0.3754 0.3816 0.3878 0.3936 0.3986 0.4037 0.4086 0.4141 0.4208 4.3167

0.3631 0.7385 1.1262 1.5263 1.9392 2.3619 2.7904 3.2292 3.6778 4.1410 4.6289 26.5225

9


Ìàíàé óëñûí õ¿í àì 1997 îíû ò¿âøèíãýýñ 12 æèëèéí äàðàà áóþó 2008 îíä 2.671 ñàÿ, õàðèí 2013 îí áóþó 17 æèëèéí äàðàà 2.853 ñàÿ áîëîõîîð áàéíà.

2.2.3 Äèíàìèê ýãíýýíèé èíòåðïîëÿöè Ýêñòðàïîëÿöèéí àðãûã àøèãëàõ ¿åä äèíàìèê ýãíýýíèé òîäîðõîé õóãàöààíû ò¿âøèí ìýäýãäýõã¿é áàéõ òîõèîëäîë ãàðíà. Ýíý ¿åä óã ò¿âøèíã òîîöîæ îëîõîä èíòåðïîëÿöèéí àðãûã õýðýãëýíý. Óã àðãûã õýðõýí àøèãëàõûã äàðààõü æèøýýí äýýð àâ÷ ¿çüå. Õ¿í àìûí 1999-2001 îíû äèíàìèêààñ (Õ¿ñíýãò 1) 2000 îíû òîî íü ìýäýãäýõã¿é áàéâàë 2000 îíû õ¿í àìûí òîîã äàðààõü àðãààð îëíî. ¯¿íä 1. Òºâèéí àðãààð òîäîðõîéëîõ íü:

Y=

Y1999 + Y2001 2373.5 + 2442.5 = = 2408 ìÿí.õ¿í, 2 2

2. Öýâýð ºñºëòèéã àøèãëàí òîîöîõ íü:

Y2001 − Y1999 2442.5 − 2373.5 = = 34.5 áóþó 2 2 Y2000 = Y1999 + Δ Y = 2373.5 + 34.5 = 2408 ìÿí.õ¿í ãýæ òîîöíî. 3. ªñºëòèéí äóíäàæ õóðäûã àøèãëàí õýðýãöýýò ò¿âøèíã¿¿äèéã òîäîðõîéëæ áîëíî. Õ¿í àìûí 2002 áîëîí 1998 îíû òîîã àøèãëàí 2000 îíû õ¿í àìûí òîîã òîäîðõîéëáîë: ΔY =

æèë ìÿíãàí õ¿í Ýäãýýð àðãààð òîäîðõîéëñîí õ¿í àìûí 2000 îíû òîî íü æèíõýíý óòãààñ íýãä¿ãýýð áîëîí õî¸ðäóãààð àðãààð òîîöñîíîîð 0.02 õóâèàð, ãóðàâäóãààð àðãààð òîîöñîíîîð áîë 0.03 õóâèàð òóñ òóñ õýëáýëçýæ áàéíà. 2.2.4 ̺÷ëºãèéí áîëîí óëèðëûí õýëáýëçëèéí øèíæèëãýý Äèíàìèê ýãíýýíèé øèíæèëãýýíèé ¿åä ìº÷ëºãèéí áîëîí óëèðëûí õýëáýëçëèéã õàðãàëçàí ¿çíý.

10


¯çýãäëèéí äèíàìèê ÿâöûí íýã øèíæ íü òîäîðõîé õýìæýýíèé ìº÷ëºãèéí õýëáýëçýëòýé áàéäàã. ̺÷ëºãèéí õýëáýëçýë íü òýãøèòãýñýí õàíäëàãûí øóãàìààñ äýýø, ýñâýë äîîø õýëáýëçñýí ÷èãëýëòýé áàéíà. Äèíàìèê õàíäëàãûí øèíæèëãýý õèéõäýý õýäèéãýýð ìº÷ëºãèéí áîëîí ãýíýòèéí õýëáýëçëèéã àðèëãàæ ìàòåìàòèê òýãøèòãýëä øèëæ¿¿ëýõ áîëîâ÷ òóõàéí ¿çýãäëèéí ìº÷ëºãèéí õýëáýëçëèéã ñóäëàõ íü ¿çýãäëèéí ºíãºðñºí ¿åèéí õºãæèë ººð÷ëºëòèéã èë¿¿ òîäîðõîé ñóäàëæ ä¿ãíýëò ãàðãàõàä ¿ð íºëººòýé. ̺÷ëºãèéí õýëáýëçëèéã äàðààõ ¿ç¿¿ëýëòèéí òóñëàìæòàéãààð ñóäàëíà. ¯¿íä: 1. Õàíäëàãûí õóâèéí æèí ªãºãäñºí äèíàìèê ýãíýýíèé ò¿âøèíã¿¿äèéã òýãøèòãýñýí õàðüöóóëàí õóâèàð èëýðõèéëñíèéã õàíäëàãûí õóâèéí æèí ãýíý. y Õàíäëàãûí õóâèéí æèí= i × 100 ãýæ òîäîðõîéëíî. y (t ) ¯¿íä: îíû áîäèò óòãà îíû òýãøèòãýñýí óòãà

óòãàä

íü (26)

2. ̺÷ëºãèéí õàðüöàíãóé õýìæèãäýõ¿¿í Ýíý ¿ç¿¿ëýëòèéã òîäîðõîéëîõäîî ò¿âøèíã¿¿äèéí áîäèò áîëîí òýãøèòãýñýí óòãûí ÿëãàâðûã òýãøèòãýñýí óòãàä õàðüöóóëàí õóâèàð èëýðõèéëíý. ̺í õàíäëàãûí õóâèéã æèíãýýñ 100 õóâèéã õàñ÷ òîäîðõîéëæ áîëíî. y i − y (t ) ̺÷ëºãèéí ¿ëäýãäëèéí õàðüöàíãóé õýìæèãäýõ¿¿í= (27) × 100 ýñâýë y (t ) ̺÷ëºãèéí ¿ëäýãäëèéí õàðüöàíãóé õýìæèãäýõ¿¿í = Õàíäëàãûí õóâèéí æèí-100 (28) ãýæ òóñ òóñ òîäîðõîéëíî. ¯¿íä: îíû áîäèò óòãà îíû òýãøèòãýñýí óòãà Æèøýý: Òàðèàëàíãèéí íýãýí êîìïàíèéí õóðààí àâñàí ¿ð òàðèàíû òàëààðõ ìýäýýëýë ºãºãäºâ. Õ¿ñíýãò 2 Õóðààí àâñàí ¿ð òàðèà, òýãøèòãýñýí óòãà Îí 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007

Õóðààí àâñàí ¿ð òàðèà (ìÿí.òí) 7.5 7.8 8.2 8.2 8.4 8.5 8.7 9.1

Òýãøèòãýñýí óòãà 7.6 7.8 8.0 8.2 8.4 8.6 8.8 9.0

11


à Çóðàã 8 Õ¿ñíýãò 3 ̺÷ëºãèéí õýëáýëçëèéí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéí òîîöîîëîë

Îí

Áîäèò óòãà

Òýãøèòãýñýí óòãà

A 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007

1 7.5 7.8 8.2 8.2 8.4 8.5 8.7 9.1

2 7.6 7.8 8.0 8.2 8.4 8.6 8.8 9.0

Õàíäëàãûí õóâèéí æèí, õóâèàð 3=1:2 98.7 100.0 102.5 100.0 100.0 98.8 98.9 101.1

̺÷ëºãèéí ¿ëäýãäëèéí õàðüöàíãóé õýìæèãäýõ¿¿í 4=3-100 -1.3 0.0 2.5 0.0 0.0 -1.2 -1.1 1.1

Óëèðëûí õýëáýëçýë íü äàõèí äàâòàãäàõ øèíæòýé áºãººä ò¿¿íèéã óðüä÷èëàí òààâàðëàõ áîëîìæòîé. Ñòàòèñòèêèéí çîðèëãî óëèðëûí õýëáýëçëèéã õýìæèí òîãòîîæ, ñóäëàõ óëèðëûí õýëáýëçëèéã àëü áîëîõîîð áàãàñãàõ, àðèëãàõ àðãà çàìûã áîëîâñðóóëàõàä îðøèíî. Óëèðëûí õýëáýëçëèéã ñóäëàõ ãîë àðãà áîë øàòàëñàí äóíäæèéí àðãà þì. Ýíý àðãûã àøèãëàí óëèðëûí èíäåêñèéã òîîöîîëæ, óëìààð óëèðëûí íºëººëëèéã íü àðèëãàñàí äèíàìèê ìýäýýëëèéã ãàðãàí àâíà. ªìíºõ æèøýýíä òóëãóóðëàí øàòàëñàí äóíäæèéí àðãûã õýðõýí àøèãëàõ òàëààð àâ÷ ¿çüå. 1. Óëèðëààð ºãºãäñºí 5 æèëèéí ìýäýýëëèéã æàãñààí ò¿¿íýýñ äºðâºí óëèðëààð øàòàëñàí äóíäæèéã òîîöîæ äóíä õýñýãò íü õàðãàëçóóëàí áè÷íý. Öààøäûí øàòàëñàí áóþó ãóëñóóëñàí äóíäæèéã ãàðãàõäàà ò¿ð¿¿÷èéí íýã ò¿âøíèéã îðõèæ øèíýýð äàðààãèéí ò¿âøíèéã íýìýõ ìàÿãààð “ãóëñóóëñàí” äóíäæèéã îëíî. Øàòàëñàí äóíäæèéí íýìýãäýõ ò¿âøíèé òîî 2,3,4 çýðãýýð õýä ÷ áàéæ áîëíî. 2. Áèäíèé òîîöîîëñîí øàòàëñàí äóíäàæ õî¸ð, ãóðàâäóãààð óëèðëûí õîîðîíä áàéãàà òóë ¿¿íèéã óëèðëûí ºãºãäñºí áîäèò óòãóóäûí õàðàëäàà 12


áîëãîõ øààðäëàãàòàé. Èéìä äºðâºí óëèðëààð øàòàëñàí äóíäæèéí òºâèéã îëíî. Ýíý íü õî¸ðîîð ãóëñóóëàõ äóíäæèéí àðãà÷ëàëòàé ¿íäñýíäýý èæèë þì. Çàðèì òîõèîëäîëä ýíý ¿å øàò çààâàë áàéõ øààðäëàãàã¿é áàéäàã. Æèøýý íü, äîëîî õîíîãîîð øàòàëñàí äóíäàæ òîîöîõ ¿åä óã äóíäàæ äºðºâ äýõ ºäðèéí õàðàëäàà áè÷èãäýõ òóë äàõèí òºâèéã íü îëîõ øààðäëàãàã¿é. 3. Äèíàìèê ýãíýýíèé áîäèò ò¿âøèíã¿¿äèéã õàðüöóóëàí õóâèàð èëýðõèéëíý.

øàòàëñàí

äóíäæèä

íü

yi -ãóëñóóëñàí äóíäàæ y d -áîäèò óòãà 4. Øàòàëñàí äóíäæèä õàðüöóóëæ ãàðãàñàí á¿õ õóâèéã óëèðëààð æàãñààí õ¿ñíýãòýýð õàðóóëíà (Õ¿ñíýãò 4). Äàðàà íü óëèðàë á¿ðèéí õàìãèéí èõ, õàìãèéí áàãà õóâèéí óòãûã îðõèæ, ¿ëäñýí õóâèéí äóíäæèéã òîîöíî. Ýíý íü óëèðëûí áîëîí ãýíýòèéí øèíæ ÷àíàðòàé õýëáýëçëèéí íºëººëëèéã áàãàñãàæ áàéãààã õàðóóëæ áàéíà. ¯ëäñýí õóâèóäààñ òîîöñîí äóíäàæ íü çàñâàðëàãäààã¿é èíäåêñ þì. 5. Çàñâàðëàãäààã¿é èíäåêñ¿¿äèéí íèéëáýð íü 404.1 áîëæ áàéíà. Èíäåêñèéí ñóóðü íü 100 áîëîõ òóë äºðâºí ñóóðü èíäåêñèéí íèéëáýð 400 ãàðíà. Èéìä çàñâàðëàõ òîãòìîë ¿ðæ¿¿ëýã÷èéã îëîõäîî ñóóðü èíäåêñ¿¿äèéí íèéëáýðèéã áîäèò èíäåêñ¿¿äèéí íèéëáýðò õàðüöóóëíà. 400 Òîãòìîë ¿ðæ¿¿ëýã÷= = 0.9899 áîëíî. 404.1 Ýöýñò íü óëèðàë á¿ðèéí çàñâàðëàãäààã¿é èíäåêñèéã òîãòìîë ¿ðæ¿¿ëýã÷ýýð ¿ðæ¿¿ëæ óëèðëûí èíäåêñèéã òîîöíî (Õ¿ñíýãò 7). Õ¿ñíýãò 4 Àìðàëòûí ãàçðûí çî÷äûí òîî, óëèðëààð Îí I óëèðàë II óëèðàë III óëèðàë IV óëèðàë 2003 1861 2203 2415 1908 2004 1921 2343 2514 1986 2005 1834 2154 2098 1799 2006 1837 2025 2304 1965 2007 2073 2414 2339 1967 Õ¿ñíýãò 5 Øàòàëñàí äóíäæèéí òîîöîîëîë Îí 2003

2004

2005

Óëèðàë I II III IV I II III IV I II

Çî÷äûí òîî 1861 2203 2415 1908 1921 2343 2514 1986 1834 2154

4-ººð øàòàëñàí äóíäàæ

4-ººð øàòàëñàí äóíäæèéí òºâ y d

yi × 100 yd

2096.75 2111.75 2146.75 2171.50 2191.00 2169.25 2122.00 2018.00

2104.250 2129.250 2159.125 2181.250 2180.125 2145.625 2070.000 1994.625

114.8 89.6 89.0 107.4 115.3 92.6 88.6 108.0 13


2006

2007

III IV I II III IV I II III IV

2098 1799 1837 2025 2304 1965 2073 2414 2339 1967

1971.25 1972.00 1939.75 1991.25 2032.75 2091.75 2189.00 2197.75 2198.25

1971.625 1955.875 1965.500 2012.000 2062.250 2140.375 2193.375 2198.000

106.4 92.0 93.5 100.6 111.7 91.8 94.5 109.8

¯¿íä: 4-ð øàòàëñàí äóíäàæ  

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .        

4-ð øàòàëñàí äóíäæèéí òºâ     

  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  

 

 

Õ¿ñíýãò 6 Çàñâàðëàãäààã¿é èíäåêñèéí òîîöîîëîë 14


Îí 2003 2004 2005 2006 2007

I óëèðàë 89.0 88.6 93.5 94.5

II óëèðàë 107.4 108.0 100.6 109.8

III óëèðàë 114.8 115.3 106.4 111.7 -

IV óëèðàë 89.6 92.6 92.0 91.8 -

Çàñâàðëàãäààã¿é èíäåêñ 89.0 + 93.5 I óëèðàë = = 91.25 2 107.4 + 108.0 II óëèðàë = = 107.70 2 114.8 + 111.7 III óëèðàë = = 113.25 2 92.0 + 91.8 IV óëèðàë = = 91.90 2 Èíäåêñèéí ä¿í= Õ¿ñíýãò 7 Óëèðëûí èíäåêñèéí òîîöîîëîë Óëèðàë A I II III IV

Çàñâàðëàãäààã¿é èíäåêñ 1 91.25 107.70 113.25 91.90

Çàñâàðëàõ ¿ðæ¿¿ëýã÷ 2 0.9899 0.9899 0.9899 0.9899

Óëèðëûí èíäåêñ 3=1 2 90.3 106.6 112.1 91.0

Óëèðëûí èíäåêñ íü äèíàìèê ýãíýýíèé óëèðëûí õýëáýëçëèéã èëýðõèéëýã÷, ò¿¿íèéã õýìæèã÷ ãîë ¿ç¿¿ëýëò þì. Óëèðëûí èíäåêñèéã àøèãëàí äèíàìèê ýãíýýíèé óëèðëûí õýëáýëçëèéã àðèëãàæ, öààøèä äèíàìèê õàíäëàãûí øèíæèëãýý õèéõ, èðýýä¿éí ÷èã õàíäëàãûã óðüä÷èëàí ïðîãíîç÷ëîõ áîëîìæòîé áîëíî. Óëèðëûí íºëººëëèéã àðèëãàñàí ò¿âøèíã ãàðãàõäàà ò¿âøèíãèéí ºãºãäñºí áîäèò óòãûã óëèðëûí èíäåêñä õóâààíà. Óëèðëûí íºëººëºëã¿é ò¿âøèí = ªìíº àâ÷ ¿çñýí æèøýýíä 2003 îíû äèíàìèê ìýäýýëëèéí óëèðëûí íºëººëëèéã õýðõýí àðèëãàõûã àâ÷ ¿çüå. Õ¿ñíýãò 8 Óëèðëûí õýëáýëçëèéí òîîöîî

Îí

Óëèðàë

Çî÷äûí òîî

Óëèðëûí èíäåêñ

Óëèðëûí íºëººëëèéã íü àðèëãàñàí çî÷äûí òîî 15


2003

I II III IV

1861 2203 2415 1908

90.3 106.6 112.1 91.0

2061 2067 2157 2097

Àìðàëòûí ãàçðûí óäèðäëàãà ¿éë÷èëãýýíèé ÷àíàð, ñî¸ëûí ò¿âøèíã ñàéæðóóëàõûí òóëä óëèðëûí õýëáýëçëèéã àðèëãàñàí äèíàìèê ýãíýýíèé õàíäëàãûí øèíæèëãýý õèéæ äàðàà îíû äºðºâä¿ãýýð óëèðàëä 2121 àìðàã÷ èðýõèéã óðüä÷èëàí òîîöñîí ãýæ ¿çâýë óðüä÷èëàí ¿íýëñýí çî÷äûí òîîã óëèðëûí íºëººëëèéã áîäîëöîí òîîöîõ øààðäëàãàòàé. Óëèðëûí íºëººëëèéã õàðãàëçàí ¿íýëñýí çî÷äûí òîîã äàðààõü áàéäëààð òîäîðõîéëíî. Óëèðëûí íºëººëëèéã õàðãàëçàí ¿íýëñýí òîî =

Óëèðëûí íºëººëëèéã àðèëãàñàí õàíäëàãûí øèíæèëãýýãýýð õ Óëèðëûí èíäåêñ óðüä÷èëàí òîäîðõîéëñîí çî÷äûí òîî

(31)

2121 × 91.0 = 1930 áîëíî. 100 Ýíýõ¿¿ òîîöîîíû ¿íäñýí äýýð àìðàëòûí ãàçðûí óäèðäëàãà äàðàà îíû äºðºâä¿ãýýð óëèðàëä 1930 àìðàã÷ èðýõýýð òîîöîæ ºðºº áîëîí áóñàä ¿éë÷èëãýýã çîõèöóóëàõ áîëîìæòîé þì.

II.3 Îëîí õ¿÷èí ç¿éëèéí ðåãðåññèéí òýãøèòãýë Àëèâàà äèíàìèê ýãíýýíèé ¿ç¿¿ëýëò íýã þì óó õýä õýäýí õ¿÷èí ç¿éëèéí òóñ òóñûí õèéãýýä õàìòûí íºëººë뺺ñ øàëòãààëæ õóâüñàí ººð÷ëºãäºíº. ¯¿íèéã ñóäëàí èëð¿¿ëýõ íýã ãîë àðãà íü îëîí õ¿÷èí ç¿éëèéí ðåãðåññèéí øèíæèëãýý þì. Îëîí õ¿÷èí ç¿éëèéí ðåãðåññèéí òýãøèòãýëèéã àøèãëàõ íü ôóíêöèéí ÿìàð õýëáýðèéã ñîíãîí àüâàõààñ ýõýëíý. Ïðàêòèêààñ õàðàõàä äàðààõü òºðëèéí òýãøèòãýëèéã ãîë òºëºâ àøèãëàæ áàéíà. ¯¿íä: • Øóãàìàí òýãøèòãýë: (32) y 1, 2 ,... n = a 0 + a1 x1 + a 2 x 2 + ... + a n x n •

Çýðýãò ôóíêöèéí òýãøèòãýë:

y 1, 2... n = a 0 x1a1 x 2a2 ... x nan

(33)

• Ëîãàðèôì òýãøèòãýë: (34) lg y 1, 2...n = lg a 0 + a1 lg x1 + ... + a n lg x n Îëîí õ¿÷èí ç¿éëèéí ðåãðåññèéí òýãøèòãýëèéã àøèãëàõàä õ¿÷èí ç¿éëèéã ñîíãîæ àâàõ íü ÷óõàë áàéäàã. Òýãøèòãýëä çºâõºí ¿ð ä¿íãèéí øèíæ òýìäýãò ãîë íºëºº ¿ç¿¿ëýõ õ¿÷èí ç¿éëèéí øèíæ òýìäã¿¿äèéã îðóóëíà. ̺í ò¿¿í÷ëýí õîîðîíäîî ìàø õ¿÷òýé õàìààðàëòàé õ¿÷èí ç¿éë¿¿äèéã òýãøèòãýëä îðóóëàõã¿é. Ó÷èð íü ¿ð ä¿íä íºëººëæ ò¿¿íèé íàéäâàðòàé áàéäëûã áóóðóóëíà. Õ¿÷èí ç¿éë¿¿äèéí õîîðîíäûí õ¿÷òýé êîððåëÿöèéí õàìààðëûã ìóëüòèêîëëèíåàðü ãýæ íýðëýíý. Òóõàéëáàë, õîñ êîððåëÿöèéí êîýôôèöèåíò 0.8 áà ò¿¿íýýñ äýýø áàéâàë ìóëüòèêîëëèíåàðü ¿¿ñíý. Ñóäàëãààíä çºâõºí íýã ¿çýãäëèéí òîî ìýäýý öóãëóóëàõ íü õÿëáàð áîëîâ÷ ò¿¿íèé äîòîîä õàìààðëûí óòãà õîëáîãäëûã íàðèéâ÷ëàí òîäîðõîéëîõ íü áýðõøýýëòýé. Èéì õàìààðëûã ñóäëàõ ãîë àðãà íü àâòîðåãðåññ, àâòîêîððåëÿöè þì. Íýã äèíàìèê ýãíýý ºìíºõººñºº õýðõýí õàìààð÷ áàéãààã àâòîðåãðåññ, äèíàìèê ýãíýýíèé äýñ äàðààëñàí ò¿âøíèé õîîðîíäûí õàìààðëûã àâòîêîððåëÿöè èëýðõèéëíý. Äèíàìèê ýãíýýíèé õàìààðëûã àâòîðåãðåññ, àâòîêîððåëÿöààð ñóäëàõûí òóëä þóíû ºìíº äèíàìèê ýãíýýã òýãøèòãýõèéí çýðýãöýý àâòîêîððåëÿöèéí êîýôôèöèåíòóóäûã òîäîðõîéëæ, óã õàìààðëûí õ¿÷èéã õýìæèíý. 16


Àâòîêîððåëÿöèéí êîýôôèöèåíòûã çºâõºí òîäîðõîéëîîä çîãñîõã¿é ò¿¿íèéã øàëãàõ øààðäëàãàòàé. Ó÷èð íü äèíàìèê ýãíýýíèé ýõíèé, ýöñèéí õî¸ð ò¿âøíèé óòãà õîîðîíäîî èõýýõýí ÿëãààòàé ¿åä àâòîêîððåëÿöè áîäèòîé òºñººëºë ºãºõã¿é áàéæ áîëíî. Àâòîêîððåëÿöèéí êîýôôèöèåíòèéã øàëãàõ îëîí àðãààñ õàìãèéí èõ äýëãýðñýí íü Äóðáèí-Âàòñîíû øàëãóóð áèëýý. Øàëãóóðûí æèíõýíý óòãûã òîäîðõîéëîõäîî ò¿âøíèé õýëõýý ÿëãàâðûí êâàäðàòóóäûí íèéëáýðèéã, ò¿âøíèé êâàäðàòóóäûí íèéëáýðò õàðüöóóëíà.

¯¿íä: D - Äóðáèí Âàòñîíû øàëãóóðûí óòãà - t ¿åèéí áîäèò ò¿âøèí - t+1 ¿åèéí áîäèò ò¿âøèí - õóãàöàà - Äèíàìèê ýãíýýíèé óðò Îíîëûí óòãà íü 0-ýýñ èõ, 2-îîñ áàãà õÿçãààðò îðøèíî. Æèíõýíý óòãà íü 0ä îéðõîí áàéâàë àâòîêîððåëÿöè ìàø õ¿÷òýé, 2-ò îéð áîë àâòîêîððåëÿöè ñóë, òýð õî¸ðûí äóíä îðøèæ áàéâàë ñóäàëãààã öààøèä ã¿íçãèéð¿¿ëýõ õýðýãòýé ãýñýí ¿ã. Äèíàìèê ýãíýýíèé ðåãðåññèéí çàãâàðò õ¿÷èí ç¿éëèéí øèíæ òýìäãèéí òîîí ¿ç¿¿ëýëòýýñ ãàäíà ÷àíàðûí ¿ç¿¿ëýëòèéí íºëººëëèéã èëýðõèéëýõ äàììè/õóóðìàã/ õóâüñàã÷èéã îðóóëíà. Èéì íºõöºëä äàììè/õóóðìàã/ õóâüñàã÷èéã õî¸ð ÿíçààð èëýðõèéëíý. ⎧0 D=⎨ ⎩1 D – äàììè/õóóðìàã/ õóâüñàã÷ 0 – Õ¿÷èí ç¿éëèéí íºëºº ¿ç¿¿ëýõã¿é 1 – Õ¿÷èí ç¿éëèéí íºëºº ¿ç¿¿ëíý Æèøýý íü: Àëáàí áàéãóóëëàãûí íèéò àæèëëàã÷äàä ýðýãòýé õ¿íèé íºëººëëèéã èëð¿¿ëýõýä ýðýãòýé õ¿íèéã D=1, ýìýãòýé õ¿íèéã D=0 ãýæ òýìäýãëýíý. D õóâüñàã÷èéã õî¸ð ýñðýã òýñðýã òàë á¿õèé äàììè õóâüñàã÷ ãýæ íýðëýíý. Ðåãðåññèéí øèíæèëãýýíä äàììè õóâüñàã÷ îðóóëáàë Di ãýñýí òýìäýãëýã÷ îðóóëàí òîîí õóâüñàã÷ Xi –èéí àäèëààð òàéëáàðëàã÷ õóâüñàã÷ ìýòýýð àøèãëàíà. Äàììè õóâüñàã÷èéã ¿íýëãýýíä õýðýãëýõäýý: 1. 2. 3.

ãýñýí ãóðâàí õóâèëáàðûã àøèãëàíà.

Òýãøèòãýë (36)-ã öàã õóãàöààíû íºëººëëèéí ¿åä õýðýãëýõ íü èë¿¿ òîõèðîìæòîé. Òýãøèòãýë (37)-ã òýãøèòãýëèéí òºðëèéã çààñàí ¿åä àøèãëàíà. Æèøýý íü íèéò íàñ áàðñàí õ¿íä çºâõºí ýðýãòýé õ¿íèé íàñ áàðàëòûí íºëººëëèéã ñóäëàõàä äàììè õóâüñàã÷ààð ¿ðæ¿¿ëæ ºãíº (Ýíý ¿åä õ õóâüñàã÷ íü ýðýãòýé áàéõ òîõèîëäîëä). Òýãøèòãýë (38)-ã 2 ÷àíàðûí ¿ç¿¿ëýëò ººð õîîðîíäîî õàðèëöàí íºëººëæ áàéâàë àøèãëàõàä òîõèðîìæòîé. Óëèðëûí íºëººëëèéã äàììè áóþó ÷àíàðûí õóâüñàã÷ààð àøèãëàí òàéëáàðëàíà. Òóõàéëáàë äàðààõü áàéäëààð äàììè õóâüñàã÷èéã òýãøèòãýëä îðóóëíà. 17


D1 = ( 1, 0, 0, 0, 1, 0, 0, 0, 1, 0, 0, 0,...) D2 = ( 0, 1, 0, 0, 0, 1, 0, 0, 0, 1, 0, 0,...) D3 = ( 0, 0, 1, 0, 0, 0, 1, 0, 0, 0, 1, 0,...) D4 = ( 0, 0, 0, 1, 0, 0, 0, 1, 0, 0, 0, 1,...) Îëîí õ¿÷èí ç¿éëèéí ðåãðåññèéí òýãøèòãýë íü ¿ð ä¿íãèéí øèíæ òýìäãèéã áóñàä õ¿÷èí ç¿éëñýýñ õàìààðóóëæ ïðîãíîç÷ëîõîä àøèãëàãäàíà. Îëîí õ¿÷èí ç¿éëèéí ðåãðåññèéí øèíæèëãýýãýýð ïðîãíîç õèéõ àæëûí äàðààëàë: 1. Ïðîãíîç÷ëîõ ãýæ áóé ¿ç¿¿ëýëòýä íºëººëºõ õ¿÷èí ç¿éëñèéã òîäîðõîéëíî. 2. Ýäãýýð õ¿÷èí ç¿éëñýýñ ïðîãíîç÷ëîõîä àøèãëàõ õ¿÷èí ç¿éë¿¿äèéã ñòàòèñòèêèéí àðãà ç¿éãýýð ñîíãîíî. 3. Ñîíãîí àâñàí õ¿÷èí ç¿éë¿¿äýýð ðåãðåññèéí òýãøèòãýëèéã ¿íýëíý.

4. Ïðîãíîç÷ëîõ õóãàöààí äàõü õ¿÷èí ç¿éëèéí óòãà ìýäýãäýæ áàéâàë òýãøèòãýë (39)-ä øóóä îðëóóëæ òîîöíî. Òýãøèòãýë (39)-èéí õýëáýðèéã òîãòîîõäîî òýãøèòãýë (32)-(34)-èéí àëü òîõèðîõûã ñîíãîíî. Õàðèí ïðîãíîç÷ëîõ õóãàöààí äàõü óòãà ìýäýãäýõã¿é ¿åä õ¿÷èí ç¿éë òóñ á¿ðèéã ïðîãíîç÷ëîíî. Õ¿÷èí ç¿éë¿¿äèéã ïðîãíîç÷ëîõäîî II.2 á¿ëýãò ¿çñýí òýãøèòãýë (13)-(17)-ã ñîíãîí àâ÷ õýðýãëýíý. Ýäãýýð òýãøèòãýë¿¿äýýñ õàìãèéí ñàéí òîõèðîõûã íü ñîíãîõäîî äàðààõü øèíæ¿¿ðèéã àâ÷ ¿çíý. ¯¿íä: • Òýãøèòãýë á¿õýëäýý à÷ õîëáîãäîëòîé áàéõ (F ñòàòèñòèê áîëîí Äóðáèí-Âàòñîíû øèíæ¿¿ðèéã àøèãëàíà). • Òýãøèòãýëèéí ñîíãîëòûã õèéõäýý Àêàéêà- Øâàðç-èéí øèíæ¿¿ðèéã àøèãëàíà. Ýäãýýð øàëãóóðò õàìãèéí ñàéí òîõèðñîí òýãøèòãýëèéã ñîíãîí õ¿÷èí ç¿éë¿¿äèéã ïðîãíîç÷ëîîä òýãøèòãýë (39)-ä îðëóóëàí òîîöíî.

18


III. Стандарт программыг ашиглан эдийн засаг, нийгмийн үзүүлэлтүүдээр хувилбар тооцоо, таамаглал боловсруулах нь Ñòàíäàðò ïðîãðàìì àøèãëàí ýäèéí çàñàã, íèéãìèéí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äýýð õóâèëáàð òîîöîî, òààìàãëàë áîëîâñðóóëæ áîëíî. Òóõàéëáàë ñòàíäàðò EViews ïðîãðàìì íü ýäèéí çàñãèéí àëèâàà ¿çýãäëèéí øèíæ ÷àíàð, ç¿é òîãòëûã ñòàòèñòèêèéí àðãà òåõíèêèéã àøèãëàí ñóäëàõ ýêîíîìåòðèêèéí öîãö ïðîãðàìì þì. Òóñ ïðîãðàìì äýýð àæèëëàõäàà äàðààõü äàðààëëûã áàðèìòëàíà. ¯¿íä: 1. ¯íýëãýýíä àøèãëàõ òîîí ìýäýýëëèéí äèíàìèêèéã ýêñåë ïðîãðàìì äýýð áýëòãýíý. Ìýäýýëëýý áýëòãýõäýý þóíû ò¿ð¿¿íä ìýäýýëëèéí îëäîöîîñ øàëòãààëàí áîëîìæèò õàìãèéí óðò öóâààã ¿¿ñãýí ìýäýýëëèéí øèíæ ÷àíàðûã ñóäëàíà. Æèøýý íü á¿ðòãýãäñýí íèéò ãýìò õýðãèéí ìýäýýíèé õóâüä ñàð á¿ð ºññºí ä¿íãýýð ãàð÷ áàéãàà òóë ºìíºõ ñàðóóäààñ íü ÿëãàâàð àâ÷, òóõàéí ñàðä á¿ðòãýãäñýí íèéò ãýìò õýðãèéí òîîãîîð äèíàìèê ¿¿ñãýíý. Ò¿¿í÷ëýí ¿ç¿¿ëýëòèéã îíû ¿íýýð àâ÷ ïðîãíîç õèéõýýñ àëü áîëîõ òàòãàëçàõ, àëü áîëîõ áèåò ¿ç¿¿ëýëò, çýðýãö¿¿ëýõ ¿íýä øèëæ¿¿ëñýí ºðòãèéí ¿ç¿¿ëýëòèéã òîîöîõ øààðäëàãàòàé. Ó÷èð íü îíû ¿íýýð èëýðõèéëýãäñýí äèíàìèê ìýäýýëëèéí õóâüä ¿íèéí íºëººëºëòýé áàéäàã ó÷èð ¿íýëãýýíä íºëººëºõ ñóë òàëòàé. ̺í íýãäñýí ¿ç¿¿ëýëòèéí õóâüä á¿ðýëäýõ¿¿í õýñã¿¿ä òóñ á¿ðèéã ïðîãíîç÷èëñíû äàðàà íýãäñýí ¿ð ä¿íã ãàðãàâàë îíîâ÷òîé áàéäãèéã àíõààðàõ íü ÷óõàë. Õýðýãëýýíèé ¿íèéí èíäåêñèéí õóâüä äýä á¿ëã¿¿äýýð ïðîãíîç÷èëñíû äàðàà íýãäñýí ä¿íãýý ãàðãàõ íü èë¿¿ îíîâ÷òîé áàéæ áîëíî. 2. ¯íýëãýý õèéõ òîîí ìýäýýëëèéã EViews5.0 ïðîãðàììä îðóóëíà (Çóðàã 9,10).

Çóðàã 9


Çóðàã 10 Õ¿ðýýëñýí õýñãýýñ ñàð òóòìûí ìýäýýëýë1, óëèðëûí ìýäýý2, æèëèéí ìýäýýëýë3 îðóóëàõ ñîíãîëòûã õèéõ áºãººä ÿìàð íýãýí õóãàöààíû òàëààðõ ìýäýýëýë òîäîðõîéã¿é4 ¿åä ÷ ñîíãîíî. WF ãýñýí õýñýãò ¿¿ñãýæ áóé ôàéëûí íýðèéã áè÷èæ ºãíº. Õýðýâ õàäãàëñàí ôàéëàà íýýõ øààðäëàãàòàé áîë ôàéë íýýõ5 ãýñýí öîíõûã ñîíãîíî (Çóðàã 11).

Çóðàã 11 1

monthly quarterly 3 annual 4 integer date 5 file -> open 2

20


¯¿íèé äàðàà ýêñåë äýýð áýëýí áîëñîí ìýäýýëëèéã Eviews 5.0 ïðîãðàì ðóó îðóóëíà. Ýìïòè ãðóïï /Ýäèò ñýðèåñ/7 õîîñîí õ¿ñíýãòýä Èíãýõäýý Êóèê6 ìýäýýëëèéã îðóóëíà. Ìýäýýëëèéã îðóóëàõàä õÿëáàð áºãººä ýêñåë äýýð áýëòãýñýí ìýäýýëëèéã øèíýýð ¿¿ñãýñýí á¿ëýã8-òýý õóóëíà (Çóðàã 12). Èíãýñíýýð àæëûí òàëáàðò àâòîìàòààð äèíàìèê ýãíýý ¿¿ñ÷, ¿íýëãýý õèéõýä áýëýí áîëíî. Øààðäëàãàòàé òîõèîëäîëä ¿¿ñãýñýí á¿ëãýý õàäãàëíà. Á¿ëãèéí áàãàíà á¿ð äèíàìèê ýãíýý áîëæ îðîõ áºãººä íýðèéã íü ººð÷èëæ áîëíî.

Çóðàã 12 1. ¯íýëãýýã õèéõ: Ïðîãðàììûí äýýä õýñýãò áàéðëàõ öýñíýýñ òîîöîîíû òýãøèòãýë9 ãýñýí ñîíãîëòûã õèéíý. Ãàð÷ èðýõ òàëáàð äýýð òýãøèòãýëèéíõýý õýëáýðèéã îðóóëíà. Òýãøèòãýëèéí õýëáýðèéã òóõàéí ¿ç¿¿ëýëòèéí õàíäëàãààñ õàìààðóóëæ ñîíãîíî.

6

Quick Empty group /Edit series/ 8 Group 9 Quick - Estimate equation 7

21


Çóðàã 13 2. ¯íýëãýýíèé äàðààõ øàëãàëò: ¯íýëãýýíèé õóâüä õóâüñàã÷äûí íàéäâàðòàé áàéäëûã ýõëýýä øàëãàíà. Èíãýõäýý 20-îîñ äýýø õóãàöààíû äèíàìèê ýãíýýã õàìàðñàí ìýäýýëýëä ¿íýëãýý õèéñýí òîõèîëäîëä t ñòàòèñòèê íü ìîäóëèàðàà 2-îîñ èë¿¿, ìàãàäëàë íü 0-ðóó àëü áîëîõ äºõñºí áàéõ ¸ñòîé. Èéì òîõèîëäîëä òýãøèòãýëèéí ¿íýëæ áàéãàà õóâüñàã÷äûí ºìíºõ êîýôôèöèåíò¿¿ä íàéäâàðòàé ãýæ ¿çíý. Äóðáèí Âàòñîíû ñòàòèñòèê íü íýãä¿ãýýð ýðýìáèéí àâòîêîððåëÿöèéã (äèíàìèê ýãíýýíèé ò¿âøèí íü ºìíºõ ¿åèéí ò¿âøèíººñºº õ¿÷òýé õàìààð÷ áàéâàë àâòîêîððåëÿöè ¿¿ñíý. Àâòîêîððåëÿöè áàéãàà ¿åä áèäíèé ¿íýëãýý à÷ õîëáîãäîëã¿é áîëíî) èëýðõèéëýõ áºãººä 2 ðóó àëü áîëîõ äºõºæ áàéâàë ¿íýëãýý èë¿¿ ñàéæèð÷ áàéãààã èëòãýäýã. Ìºí ¿íýëãýýíä òîîöîõ çàéëøã¿é øààðäëàãàòàé íýã ¿ç¿¿ëýëò áîë äåòåðìèíàöèéí êîýôôèöèåíò (óã êîýôôèöåíòèéã êâàäðàò çýðýã äýâø¿¿ëñýíýýð R2 ãàðàõ áºãººä ýíý íü ñîíãîí àâñàí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä õàìààðàí õóâüñàã÷àà õýð çýðýã òàéëáàðëàæ áàéãààã çààäàã. ªºðººð õýëáýë, òýãøèòãýëä èëýðõèéëýãäñýí õ¿÷èí ç¿éëèéí øèíæ òýìäãèéí ººð÷ëºëò íü ¿ð ä¿íãèéí øèíæ òýìäãèéí ººð÷ëºëòèéí õýäýí õóâèéã òàéëáàðëàæ áàéãààã õàðóóëíà) þì. Ýíý ¿ç¿¿ëýëò 0-îîñ 1-èéí õîîðîíä óòãàà àâàõ áºãººä àëü áîëîõ 1-ä îéðõîí áàéâàë ñàéí. ¯íýëýãäñýí òýãøèòãýëèéí ¿ð ä¿í õàíãàëòã¿é áàéâàë (äýýðõ íºõöë¿¿ä õàíãàëòã¿é) çàñâàðëàíà. Òýãøèòãýëèéí ¿ð ä¿íã ñàéæðóóëàõäàà ëîãàðèôì÷ëîõ, õóâüñàã÷äûí òîîã íýìýõ, õàñàõ çýðãýýð òýãøèòãýëèéí õýëáýðèéã ººð÷èëíº. Õýðýâ àëü íýã õóâüñàã÷èéí t ñòàòèñòèê íü 2-îîñ áàãà áàéãàà áîë óã òýãøèòãýëä ÷óõàë øààðäëàãàã¿é õóâüñàã÷èéã òýãøèòãýëýýñ õàñàõ çàìààð ¿íýëãýýã ñàéæðóóëíà. Îäîî æèøýý áîëãîí EViews 5.0 ïðîãðàìì äýýð Ìàíàé óëñûí èíôëÿöèéí ò¿âøèíã îëîí õ¿÷èí ç¿éëèéí ðåãðåññèéí øèíæèëãýýíèé àðãààð òààìàãëàÿ. 2000 îíû I óëèðëààñ 2007 îíû IV óëèðàë õ¿ðòýëõ òîîí ìýäýýëëèéã àøèãëàí 2008 îíû I-IV óëèðëûí (Õ¯È-ýýð òîîöñîí) èíôëÿöèéí ò¿âøèíã òààìàãëàÿ. Ðåãðåññèéí òýãøèòãýëèéã ¿íýëýõäýý òàéëáàðëàã÷ õ¿÷èí ç¿éëñýýð íü äàðààõü ¿ç¿¿ëýëòèéã ñîíãîí àâëàà. ¯¿íä: -

̺íãºíèé íèéë¿¿ëýëò /Ì2/

-

Áîäèò ÄÍÁ / rdgp/

-

Òºñâèéí çàðëàãà /tz/

22


- Òºãðºãèéí àì äîëëàðòàé õàðüöàõ õàíø. (USA) Ýíý òîõèîëäîëä èíôëÿöèéí òýãøèòãýë íü åðºíõèé òîõèîëäîëä äàðààõü áàéäëààð áè÷èãäýíý.

Òîîí ìýäýýëëèéí õóâüä: 2000 îíîîñ õîéøõè óëèðàë á¿ðèéí ìýäýýëëèéã àøèãëàñàí. Òºñâèéí çàðëàãà, ìºíãºíèé íèéë¿¿ëýëò, äîëëàðûí òºãðºãòýé õàðüöàõ õàíø çýðýã ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã 2005 îíû ÄÍÁ-èé äåôëÿòîðîîð çàñâàðëàñàí. EViews 5.0 ïðîãðàìì ðóó ìýäýýëëýý îðóóëàõ òàëààð äýýð äýëãýðýíã¿é ¿çñýí ó÷èð ¿íýëãýýã õýðõýí õèéõýýñ ýõëýí òîîöîîëëûã õàðóóëúÿ. Èíôëÿöè áîëîí ýäèéí çàñãèéí áóñàä õ¿÷èí ç¿éëñèéí õîîðîíäûí õàìààðëûã ýíãèéí øóãàìàí çàãâàð, èëòãýã÷ õýëáýð (èëòãýã÷ õýëáýðèéí òýãøèòãýëèéã ¿íýëýõäýý øóãàìàí õýëáýðò øèëæ¿¿ëýõ áºãººä èíãýõäýý ¿ç¿¿ëýëò á¿ðýýñ ëîãàðèôì àâàõ çàìààð øóãàìàí õýëáýðò øèëæ¿¿ëæ áîëíî)-èéí òýãøèòãýë¿¿äýýð ¿íýëæ, óã õàìààðëûã õàìãèéí ñàéí èëýðõèéëæ ÷àäàõ òýãøèòãýëèéã ñîíãîíî.

¯íýëãýýã õèéõèéí ºìíº ñîíãîí àâñàí õ¿÷èí ç¿éëñ íü èíôëÿöèä íºëººëæ áàéãàà ýñýõèéã øàëãàõ áºãººä ¿¿íèéã Ãðàíæåðèéí òåñò10-èéã àøèãëàí øàëãàíà. Ãðàíæåðèéí òåñò. Ñîíãîæ àâñàí õ¿÷èí ç¿éë á¿ðèéí õóâüä “òóõàéí õ¿÷èí ç¿éë íü èíôëÿöèä íºëººëæ ÷àäàõã¿é” ãýñýí ¿íäñýí òààìàãëàëûã, “òóõàéí õ¿÷èí ç¿éë íü èíôëÿöèä íºëººëæ ÷àäíà” ãýñýí ºðñºëäºã÷ òààìàãëàëòàé òàâüæ òóñ á¿ðä íü Ôèøåðèéí F òåñòýýð øàëãàíà. Õýðâýý ¿íäñýí òààìàãëàë íÿöààãäâàë òóõàéí õ¿÷èí ç¿éëèéí ººð÷ëºëò íü ÿìàð íýãýí áàéäëààð èíôëÿöèéí ººð÷ëºëòºä íºëººëæ ÷àäíà. Õàðèí ºðñºëäºã÷ òààìàãëàë íÿöààãäâàë òóõàéí ñîíãîæ àâñàí õ¿÷èí ç¿éëèéí ººð÷ëºëò íü èíôëÿöèä íºëººëæ ÷àäàõã¿é ó÷èð òýðõ¿¿ õ¿÷èí ç¿éëèéã ðåãðåññèéí òýãøèòãýëä îðóóëæ ¿íýëýõ øààðäëàãàã¿é áîëíî. EViews 5.0 ïðîãðàìì äýýð Ãðàíæåðèéí òåñòèéã äàðààõü áàéäëààð øàëãàíà. ªãºãäºë áàéãàà á¿ëýã11-ýý íýýãýýä äýýä õýñýãò áàéðëàõ Âèþâ12 öýñíýýñ Ãðàíæåð êàóñàëèòè13 êîìàíäûã ñîíãîíî.

10

Granger Causality test Group 12 View 13 Granger causality 11

23


Çóðàã 14 Ãðàíæåð êàóñàëèòè êîìàíäûã ñîíãîõîä õóãàöààíû õîöðîëòûã ñîíãîõ í¿ä ãàð÷ èðíý.

Çóðàã 15 Ýíý í¿äýíä õóãàöààíû õîöðîëòûã çààæ ºãíº. Áèäíèé æèøýýíä ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéí ìýäýýëýë óëèðëààð ºãºãäñºí ó÷èð õóãàöààíû õîöðîëòûã 5 – ààð ñîíãîí àâàõ íü èë¿¿ òîõèðîìæòîé ãýæ ¿çýýä öààøäûí ¿íýëãýýíäýý àøèãëàëàà. Ñîíãîí àâñàí õî¸ð òýãøèòãýëýýð ¿íýëãýý õèéå. Èíãýõèéí òóëä Êóèê14 öýñíèé Ýñòèìýèò ýêóèøí15 êîìàíäûã ñîíãîíî. Ãàð÷ èðñýí öîíõîíä ¿íýëýõ ãýæ áóé òýãøèòãýëýý áè÷èæ ºãíº. Èíãýñíèé äàðàà Îêåé16 êîìàíäûã (Çóðàã 16) ºãñºíººð äàðààõü ¿ð ä¿í ãàðíà.

14

Quick Estimate equation 16 ÎÊ 15

24


Çóðàã 16 2000.1-2007.4 óëèðëûí íèéò 32 óëèðëûí òîîí ìýäýý áàéãàà áºãººä õóãàöààíû õîöðîëòûã 5 – ààð ñîíãîí àâñàí ó÷èð ¿íýëãýýíä 27 óëèðàë áóþó 27 àæèãëàëòûí íýãæ àøèãëàãäàíà. Îëîí õ¿÷èí ç¿éëèéí ðåãðåññèéí øèíæèëãýýíä ¿íýëýãäýæ áàéãàà ïàðàìåòðèéí òîîíîîñ àæèãëàëòûí íýãæèéí òîî äîð õàÿæ 3 äàõèí èõ áàéíà. Àíõíû ¿íýëýëòýíä 25 ïàðàìåòð (íèéò äºðâºí òàéëáàðëàã÷ õ¿÷èí ç¿éëèéí 5 õóãàöààíû õîöðîëò, ìºí 4 õ¿÷èí ç¿éëèéí ººðèéíõ íü íºëººëºë, ñóë ãèø¿¿íèé õàìò íèéò 25 ïàðàìåòðèéã ýõíèé òýãøèòãýëýýð ¿íýëæ ãàðãàõ øààðäëàãàòàé) áàéíà. Ðåãðåññèéí òýãøèòãýëèéí õóâüä à÷ õîëáîãäîë íü õàíãàëòã¿é áóþó òóõàéí õ¿÷èí ç¿éëèéã õ¿ëýýæ àâàõã¿é áàéõ ìàãàäëàë 0.05 – ààñ èõ áàéãààãààñ íü ýõëýí òýãøèòãýëýýñ õàñíà. ªºðººð õýëáýë, òóõàéí õ¿÷èí ç¿éëñèéã 95-ààñ äýýø õóâèéí ìàãàäëàëòàéãààð õ¿ëýýæ àâàõ õ¿ðòýë íü õàíãàëòã¿é áàéãàà ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã õàñíà.

25


¯íýëãýýíèé ¿ð ä¿íã Õ¿ñíýãò 9-ä õàðóóëàâ. (ðåãðåññèéí ¿ð ä¿íã Õàâñðàëò 1-ä ¿ç¿¿ëñýí.) Õ¿ñíýãò 9 Õ¿÷èí ç¿éëñ C M2 M2(-1) M2(-2) M2(-3) M2(-4) M2(-5) RGDP RGDP(-1) RGDP(-2) RGDP(-3) RGDP(-4) RGDP(-5) TZ TZ(-1) TZ(-2) TZ(-3) TZ(-4) TZ(-5) USA USA(-1) USA(-2) USA(-3) USA(-4) USA(-5) R2

Êîýôôèöåíò áóþó ïàðàìåòðèéí óòãà 73.07088 -0.081365 0.026206 -0.027237 0.105738 -0.095637 0.059685 0.086972 -0.062247 0.085843 -0.078353 0.062830 -0.092921 -0.017579 0.005764 0.010930 0.137096 0.019565 0.189629 -0.067332 -0.118841 -0.218996 0.462697 -0.018330 -0.071344

St.error áóþó ñòàíäàðò àëäàà 117.4718 0.029014 0.057535 0.090110 0.142613 0.091537 0.072230 0.214269 0.045842 0.119871 0.066194 0.103991 0.073539 0.025342 0.025945 0.030251 0.077403 0.054659 0.199838 0.128086 0.125694 0.305583 0.307932 0.144358 0.181042 0.999375

t-stat áóþó tñòàòèñòèòê 0.622029 -2.804340 0.455474 -0.302268 0.741435 -1.044798 0.826327 0.405900 -1.357857 0.716125 -1.183694 0.604187 -1.263562 -0.693650 0.222150 0.361305 1.771209 0.357940 0.948914 -0.525675 -0.945479 -0.716648 1.502596 -0.126976 -0.394074

ͺ뺺ëæ áóé õ¿÷èí ç¿éëñýýñ t ñòàòèñòèêèéí óòãà õàìãèéí áàãàòàéãààñ íü ýõëýí õàñâàë USA(-4) ãýñýí õóâüñàã÷ õàñàãäàæ áàéíà. ªºðººð õýëáýë óã ¿ç¿¿ëýëòèéí t ñòàòèñòèêèéí óòãà -0.126976 áàéãàà íü 95%-èéí èòãýõ ìàãàäëàëä õ¿ðýõã¿é, äºíãºæ 0.9106%-òàé áîëæ áàéãàà ó÷èð áàðàã à÷ õîëáîãäîëã¿é ãýñýí ¿ð ä¿í ãàðñàí. Áèäíèé ñîíãîæ àâñàí õî¸ð òýãøèòãýëèéã äýýð äóðüäñàí àëõìààð òîîöñîîð äàðààõü ¿ð ä¿í ãàð÷ áàéíà. Òýãøèòãýë (40)-(41)-èéã ¿íýëýýä, à÷ õîëáîãäîëã¿é ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã õàñàõ çàìààð ýöñèéí ¿ð ä¿íã ãàðãàí àâáàë äàðààõü ¿ð ä¿í ãàðíà. •

Òýãøèòãýë (41)-èéí ¿íýëãýýíèé ýöñèéí ¿ð ä¿í (Õàâñðàëò2). ¯ð ä¿íã Õ¿ñíýãò 10 -ä õàðóóëàâ.

26


Õ¿÷èí ç¿éëñ

Êîýôôèöåíò áóþó ïàðàìåòðèéí óòãà

St.error áóþó ñòàíäàðò àëäàà

M2 M2(-5) RGDP(-1) TZ(-2) TZ(-3) TZ(-4) TZ(-5) USA(-1) USA(-3) AR(1) R2

-0.029214 0.058432 -0.030697 0.031368 0.031968 0.028552 0.046834 -0.092091 0.1772 -0.450544

0.00676 0.008449 0.010638 0.00765 0.007613 0.007567 0.011466 0.037869 0.034399 0.20927 0.994309

Õ¿ñíýãò 10 t-stat áóþó t-ñòàòèñòèòê -4.32168 6.915735 -2.88551 4.10052 4.199255 3.77317 4.084429 -2.43184 5.151267 -2.15293

Ýíýõ¿¿ òýãøèòãýëèéí ¿ð ä¿í íü ñòàòèñòèêèéí õóâüä õ¿ëýýí çºâøººðºãäºõ¿éö áºãººä ñîíãîæ àâñàí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä íü èíôëÿöèéí ò¿âøíèé ººð÷ëºëòèéí 99%-èéã òàéëáàðëàæ áàéíà. Òèéìýýñ ýíýõ¿¿ ¿ð ä¿í äýýð õîëáîãäîõ òàéëáàðûã õèéæ äàðààãèéí àëõàì áîëîõ òààìàãëàë õèéõ áîëîìæòîé áîëíî. Òýãøèòãýëèéí ¿ð ä¿íãýýñ õàðàõàä ìàíàé óëñûí èíôëÿöèéí ò¿âøèíä ìºíãºíèé íèéë¿¿ëýëòèéí òóõàéí ¿åèéí õýìæýý íºëººëºõººñ ãàäíà 5 ¿åèéí õóãàöààíû õîöðîëòòîéãîîð íºëººëæ áàéíà. ̺í ò¿¿í÷ëýí áîäèò äîòîîäûí íèéò á¿òýýãäýõ¿¿í íü õóãàöààíû íýã ¿åèéí õîöðîëòòîéãîîð, òºñâèéí çàðäàë íü 2, 3, 4 áîëîí 5 ¿åèéí õóãàöààíû õîöðîëòòîéãîîð íºëººëæ áàéíà. Àìåðèê äîëëàðûí òºãðºãòýé õàðüöàõ õàíø íü 1 áîëîí 3 ¿åèéí õóãàöààíû õîöðîëòòîéãîîð íºëººëæýý. ªºð íýã ñîíèðõîëòîé ¿ð ä¿í íü èíôëÿöè ººðºº íýã ¿åèéí õóãàöààíû õîöðîëòòîéãîî𠺺ðòºº íºëººëæ áàéíà. • Òýãøèòãýë (42)-èéí ¿íýëãýýíèé ýöñèéí ¿ð ä¿í (Õàâñðàëò3). ¯ð ä¿íã Õ¿ñíýãò 11-ä õàðóóëàâ. Õ¿ñíýãò 11  Õ¿÷èí Êîýôôèöåíò St.error t-stat áóþó ç¿éëñ áóþó áóþó t-ñòàòèñòèòê ïàðàìåòðèéí ñòàíäàðò óòãà àëäàà LOG17(M2) LOG(M2(-5)) LOG(TZ(-2)) LOG(TZ(-3)) LOG(TZ(-4)) LOG(TZ(-5)) LOG(USA(-1)) LOG(USA(-3)) AR(1) R2

17

-0.245872 0.227288 0.15321 0.123092 0.114176 0.116179 -0.889417 1.206525 -0.433827

0.030477 0.03182 0.012456 0.01266 0.011711 0.013751 0.167176 0.161814 0.200482 0.994959

-8.06757 7.142949 12.3003 9.722612 9.749784 8.448478 -5.32026 7.456226 -2.16392

Eviews программд натурал логарифмыг log() гэсэн тэмдэгтүүдээр илэрхийлэгдэнэ.

27


Òýãøèòãýëèéí ¿ð ä¿íãýýñ õàðàõàä á¿õ ¿ç¿¿ëýëòèéã ëîãàðèôì÷èëñíû äàðàà ÷ õ¿÷èí ç¿éë á¿ðèéí íºëººëºõ õóãàöààíû õîöðîëò íü õýâýýðýý áàéãàà íü õàðàãäàæ áàéíà. Òýãøèòãýë (41). Ýíä: èíôëÿöèéí ò¿âøèí ìºíãºíèé íèéë¿¿ëýëò áîäèò äîòîîäûí íèéò á¿òýýãäýõ¿¿í òºñâèéí çàðëàãà àìåðèê äîëëàðûí òºãðºãòýé õàðüöàõ õàíø Òýãøèòãýë (42) Ýíä: èíôëÿöèéí ò¿âøíèé ºñºëò ìºíãºíèé íèéë¿¿ëýëòèéí ºñºëòèéí ò¿âøèí áîäèò äîòîîäûí íèéò á¿òýýãäýõ¿¿íèé ºñºëò òºñâèéí çàðëàãûí ºñºëò àìåðèê äîëëàðûí òºãðºãòýé õàðüöàõ õàíøèéí ººð÷ëºëò Îäîî ýíýõ¿¿ õî¸ð òýãøèòãýëèéí ¿ð ä¿íã àøèãëàí 2008 îíû íýãýýñ äºðºâ ä¿ãýýð óëèðëûí èíôëÿöèéí ò¿âøèíã òààìàãëàÿ. Èíãýõäýý ARMA  çàãâàðààð çàãâàð÷ëàõ çàìààð õ¿÷èí ç¿éëñ òóñ á¿ðèéí õóâüä íýã á¿ð÷ëýí äºðâºí óëèðëûí òîîí óòãûã íü òààìàãëàñàí áºãººä òààìàãëàñàí ¿ð ä¿íãýý äýýðõ õî¸ð òýãøèòãýëä îðëóóëàõ çàìààð èíôëÿöèéí ò¿âøèíã òààìàãëàñàí. Òààìàãëàñàí ¿ð ä¿íã Õ¿ñíýãò 12-ä ¿ç¿¿ëýâ. Õàðèí õ¿÷èí ç¿éë á¿ðèéí òààìàãëàëûã (Õàâñðàëò 4-7)-ä õàðóóëàâ. Õ¿ñíýãò 12 2008 îí 1-ð óëèðàë 2-ð óëèðàë 3-ð óëèðàë 4-ð óëèðàë

Òýãøèòãýë-1 110.88 109.38 112.20 111.81

Òýãøèòãýë-2 109.59 110.50 116.60 107.07

(Õàâñðàëò1) Èíôëÿöèéí îëîí õ¿÷èí ç¿éëèéí ðåãðåññèéí ¿ð ä¿í (EViews 5.0)

28


¯ð ä¿íãèéí øèíæ òýìäýã: ICPI Àðãà ç¿é: Õàìãèéí áàãà êâàäðàòûí àðãà Õóãàöàà: 06/22/02 öàã: 12:28 Õ¿÷èí ç¿éëñ C M2 M2(-1) M2(-2) M2(-3) M2(-4) M2(-5) RGDP RGDP(-1) RGDP(-2) RGDP(-3) RGDP(-4) RGDP(-5) TZ TZ(-1) TZ(-2) TZ(-3) TZ(-4) TZ(-5) USA USA(-1) USA(-2) USA(-3) USA(-4) USA(-5) Äåòåðìèíàöûí êîýôôèöèåíò Adjusted R-squared Çàñâàðëàãäñàí äåòåðìèíàöûí êîýôôèöèåíò S.E. of regression Ðåãðåññèéí ñòàíäàðò àëäàà Sum squared resid ¯ëäýãäëèéí êâàäðàòûí íèéëáýð Log likelihood Õàìãèéí èõ ¿íýíèé õóâü á¿õèé ¿íýëãýýíèé àðãà (ëîãàðèôì àâñàí) Durbin-Watson stat Äóðáèí-Âàòñîí ñòàòèñòèê

Ò¿¿âýð (çàâñàðëàãäñàí): 2001Q2 2007Q4 ¯¿íä àæèãëàëòûí óòãà: çàñâàðëàãäñàí 27 Êîýôôèöå St.error áóþó íò áóþó t-Statistic ñòàíäàðò Ìàãàäëàë t ñòàòèñòèê ïàðàìåòðè àëäàà éí óòãà 73.07088 117.4718 0.622029 0.5974 -0.081365 0.029014 -2.804340 0.1071 0.026206 0.057535 0.455474 0.6934 -0.027237 0.090110 -0.302268 0.7910 0.105738 0.142613 0.741435 0.5357 -0.095637 0.091537 -1.044798 0.4058 0.059685 0.072230 0.826327 0.4955 0.086972 0.214269 0.405900 0.7241 -0.062247 0.045842 -1.357857 0.3074 0.085843 0.119871 0.716125 0.5482 -0.078353 0.066194 -1.183694 0.3582 0.062830 0.103991 0.604187 0.6071 -0.092921 0.073539 -1.263562 0.3337 -0.017579 0.025342 -0.693650 0.5596 0.005764 0.025945 0.222150 0.8448 0.010930 0.030251 0.361305 0.7525 0.137096 0.077403 1.771209 0.2185 0.019565 0.054659 0.357940 0.7546 0.189629 0.199838 0.948914 0.4428 -0.067332 0.128086 -0.525675 0.6516 -0.118841 0.125694 -0.945479 0.4442 -0.218996 0.305583 -0.716648 0.5480 0.462697 0.307932 1.502596 0.2718 0.9106 -0.018330 0.144358 -0.126976 -0.071344 0.181042 -0.394074 0.7316 0.999375 Õàìààðàí õóâüñàã÷èéí äóíäàæ óòãà 140.1188 0.991869 1.944826 7.564700 -21.13469 3.284154

S.D. dependent var 21.56825 Õàìààðàí õóâüñàã÷èéí ñòàíäàðò àëäàà Akaike info criterion Àêàéêèéí øèíæ¿¿ð Schwarz criterion Øâàðçèéí øèíæ¿¿ð F-statistic F-ñòàòèñòèê Prob(F-statistic) 95 õóâèéí ìàãàäëàë

3.417385 4.617234 133.1554 0.007480

(Õàâñðàëò2)

29


Òýãøèòãýë (41)-èéí ¿íýëãýýíèé ýöñèéí ¿ð ä¿í áóþó èíôëÿöè áîëîí áóñàä õ¿÷èí ç¿éëñèéí õîîðîíäûí øóãàìàí õàìààðëûí ¿íýëãýýíèé ýöñèéí ¿ð ä¿í (EViews 5.0) Õàìààðàí õóâüñàã÷: ICPI Àðãà ç¿é: Õàìãèéí áàãà êâàäðàòûí àðãà Ò¿¿âýð (çàâñàðëàãäñàí): 2001Q3 2007Q4 ¯¿íä àæèãëàëòûí óòãà: 26 çàâñàðëàñíû äàðàà Äàâõàðäñàí 9 óòãà

Õ¿÷èí ç¿éëñ

M2 M2(-5) RGDP(-1) TZ(-2) TZ(-3) TZ(-4) TZ(-5) USA(-1) USA(-3) AR(1) Äåòåðìèíàöûí êîýôôèöèåíò Adjusted R-squared Çàñâàðëàãäñàí äåòåðìèíàöûí êîýôôèöèåíò S.E. of regression Ðåãðåññèéí ñòàíäàðò àëäàà Sum squared resid ¯ëäýãäëèéí êâàäðàòûí íèéëáýð Log likelihood Õàìãèéí èõ ¿íýíèé õóâü á¿õèé ¿íýëãýýíèé àðãà (ëîãàðèôì àâñàí) Òîõèðóóëñàí AR Roots çàãâàð

Êîýôôèöåíò áóþó ïàðàìåòðèéí óòãà

St.error áóþó ñòàíäàðò àëäàà

-0.029214 0.058432 -0.030697 0.031368 0.031968 0.028552 0.046834 -0.092091 0.1772 -0.450544

0.00676 0.008449 0.010638 0.00765 0.007613 0.007567 0.011466 0.037869 0.034399 0.20927

0.994309 0.991108 2.032744 66.11274 -49.02485

t-Statistic t ñòàòèñòèê

Ìàãàäëàë

-4.32168 6.915735 -2.88551 4.10052 4.199255 3.77317 4.084429 -2.43184 5.151267 -2.15293

Õàìààðàí õóâüñàã÷èéí äóíäàæ óòãà S.D. dependent var Õàìààðàí õóâüñàã÷èéí ñòàíäàðò àëäàà Akaike info criterion Àêàéêèéí øèíæ¿¿ð Schwarz criterion Øâàðçèéí øèíæ¿¿ð Durbin-Watson stat Äóðáèí-Âàòñîí ñòàòèñòèê

0.0005 0 0.0108 0.0008 0.0007 0.0017 0.0009 0.0271 0.0001 0.0469 140.944 21.55632 4.540373 5.024256 1.831336

-0.45

(Õàâñðàëò3)

30


Òýãøèòãýë (42)-èéí ¿íýëãýýíèé ýöñèéí ¿ð ä¿í áóþó èíôëÿöè áîëîí áóñàä õ¿÷èí ç¿éëñèéí õîîðîíäûí øóãàìàí áóñ õàìààðëûí ¿íýëãýýíèé ýöñèéí ¿ð ä¿í (EViews5.0) Õàìààðàí õóâüñàã÷: LOG(ICPI) Àðãà ç¿é: Õàìãèéí áàãà êâàäðàòûí àðãà Ò¿¿âýð (çàâñàðëàãäñàí): 2001Q3 2007Q4 ¯¿íä àæèãëàëòûí óòãà: 26 çàâñàðëàñíû äàðàà Äàâõàðäñàí 6 óòãà

Õ¿÷èí ç¿éëñ

LOG18(M2) LOG(M2(-5)) LOG(TZ(-2)) LOG(TZ(-3)) LOG(TZ(-4)) LOG(TZ(-5)) LOG(USA(-1)) LOG(USA(-3)) AR(1) Äåòåðìèíàöûí êîýôôèöèåíò Adjusted R-squared Çàñâàðëàãäñàí äåòåðìèíàöûí êîýôôèöèåíò S.E. of regression Ðåãðåññèéí ñòàíäàðò àëäàà Sum squared resid ¯ëäýãäëèéí êâàäðàòûí íèéëáýð Log likelihood Õàìãèéí èõ ¿íýíèé õóâü á¿õèé ¿íýëãýýíèé àðãà (ëîãàðèôì àâñàí) Òîõèðóóëñàí AR Roots çàãâàð

Êîýôôèöåíò áóþó ïàðàìåòðèéí óòãà

St.error áóþó ñòàíäàðò àëäàà

-0.245872 0.227288 0.15321 0.123092 0.114176 0.116179 -0.889417 1.206525 -0.433827

0.030477 0.03182 0.012456 0.01266 0.011711 0.013751 0.167176 0.161814 0.200482

0.994959 0.992586 0.013024 0.002884

81.49588

t-Statistic t ñòàòèñòèê

-8.06757 7.142949 12.3003 9.722612 9.749784 8.448478 -5.32026 7.456226 -2.16392

Õàìààðàí õóâüñàã÷èéí äóíäàæ óòãà S.D. dependent var Õàìààðàí õóâüñàã÷èéí ñòàíäàðò àëäàà Akaike info criterion Àêàéêèéí øèíæ¿¿ð Schwarz criterion Øâàðçèéí øèíæ¿¿ð Durbin-Watson stat Äóðáèí-Âàòñîí ñòàòèñòèê

Ìàãàäëàë

0 0 0 0 0 0 0.0001 0 0.045 4.937288 0.151263 -5.57661 -5.14111

1.862475

-0.43

(Õàâñðàëò4)

31


Áîäèò ÄÍÁ-èé á¿ðýëäýõ¿¿í õýñãèéí çàãâàð÷ëàë áóþó ARMA çàãâàðûí ¿íýëãýýíèé ýöñèéí ¿ð ä¿í (EViews 5.0) Õàìààðàí õóâüñàã÷: Áîäèò ÄÍÁ Àðãà ç¿é: Õàìãèéí áàãà êâàäðàòûí àðãà Õóãàöàà: 06/22/02 Öàã: 15:22 Ò¿¿âýð (çàâñàðëàãäñàí): 2000Q4 2007Q4 ¯¿íä àæèãëàëòûí óòãà: 29 çàâñàðëàñíû äàðàà Äàâõàðäñàí 9 óòãà Áóöñàí: 2000Q2 2000Q3

Õ¿÷èí ç¿éëñ

@TREND @TREND^3 @SEAS(1) @SEAS(2) @SEAS(3) @SEAS(4) AR(3) MA(2) Äåòåðìèíàöûí êîýôôèöèåíò Adjusted R-squared Çàñâàðëàãäñàí äåòåðìèíàöûí êîýôôèöèåíò S.E. of regression Ðåãðåññèéí ñòàíäàðò àëäàà Sum squared resid ¯ëäýãäëèéí êâàäðàòûí íèéëáýð Log likelihood Õàìãèéí èõ ¿íýíèé õóâü á¿õèé ¿íýëãýýíèé àðãà (ëîãàðèôì àâñàí) Òîõèðóóëñàí AR Roots çàãâàð Òîõèðóóëñàí MA Roots çàãâàð

Êîýôôèöåíò St.error áóþó áóþó ñòàíäàðò ïàðàìåòðèéí àëäàà óòãà 6.969868 0.005456 253.8410 596.9469 462.7587 616.9535 -0.896891 -0.937605 0.974927 0.966569 29.21216 17920.35 -134.3320

.48+.84i .97

t-Statistic t ñòàòèñòèê

0.708178 0.000744 72.80859 71.92547 70.83766 71.33803 0.122598 0.041523

Ìàãàäëàë

9.841972 7.330379 3.486416 8.299520 6.532665 8.648311 -7.315682 -22.58014

Õàìààðàí õóâüñàã÷èéí äóíäàæ óòãà S.D. dependent var Õàìààðàí õóâüñàã÷èéí ñòàíäàðò àëäàà Akaike info criterion Àêàéêèéí øèíæ¿¿ð Schwarz criterion Øâàðçèéí øèíæ¿¿ð Durbin-Watson stat Äóðáèí-Âàòñîí ñòàòèñòèê

.48-.84i -.97

0.0000 0.0000 0.0022 0.0000 0.0000 0.0000 0.0000 0.0000 651.9783 159.7687 9.815998 10.19318 2.547280

-.96

(Õàâñðàëò5)

32


̺íãºíèé íèéë¿¿ëýëòèéí á¿ðýëäýõ¿¿í õýñãèéí çàãâàð÷ëàë áóþó ARMA çàãâàðûí ¿íýëãýýíèé ýöñèéí ¿ð ä¿í (EViews 5.0) Dependent Variable: M2 Àðãà ç¿é: Õàìãèéí áàãà êâàäðàòûí àðãà Õóãàöàà: 06/19/02 Öàã: 12:27 Ò¿¿âýð(çàñâàðëàñàí): 2000:2 2007:4 ¯¿íä àæèãëàëòûí óòãà: 31 çàñâàðëàñíû äàðàà Äàâõàðäñàí 5 óòãà

Õ¿÷èí ç¿éëñ

@TREND @TREND^2 @TREND^3 @SEAS(1) @SEAS(4) AR(1) Äåòåðìèíàöûí êîýôôèöèåíò Adjusted R-squared Çàñâàðëàãäñàí äåòåðìèíàöûí êîýôôèöèåíò S.E. of regression Ðåãðåññèéí ñòàíäàðò àëäàà Sum squared residå ¯ëäýãäëèéí êâàäðàòûí íèéëáýð Log likelihood Õàìãèéí èõ ¿íýíèé õóâü á¿õèé ¿íýëãýýíèé àðãà (ëîãàðèôì àâñàí) Òîõèðóóëñàí AR Roots çàãâàð

Êîýôôèöåíò St.error áóþó áóþó ïàðàìåòðèéí ñòàíäàðò àëäàà óòãà 77.31893 -4.323991 0.139738 -44.47033 -29.70941 0.631271 0.996860 0.996232 37.59497 35334.54

-153.0858

t-Statistic t ñòàòèñòèê

9.355450 0.859454 0.019149 13.53985 13.25061 0.097802

Ìàãàäëàë

8.264587 -5.031088 7.297552 -3.284403 -2.242117 6.454576

0.0000 0.0000 0.0000 0.0030 0.0341 0.0000

Õàìààðàí õóâüñàã÷èéí äóíäàæ óòãà 888.6937 S.D. dependent var Õàìààðàí õóâüñàã÷èéí ñòàíäàðò 612.4634 àëäàà Akaike info criterion 10.26360 Àêàéêèéí øèíæ¿¿ð Schwarz criterion Øâàðçèéí øèíæ¿¿ð Durbin-Watson stat Äóðáèí-Âàòñîí ñòàòèñòèê

10.54115

1.884374

.63

(Õàâñðàëò6)

33


Óëñûí íýãäñýí òºñâèéí çàðäëûí á¿ðýëäýõ¿¿í õýñãèéí çàãâàð÷ëàë áóþó ARMA çàãâàðûí ¿íýëãýýíèé ýöñèéí ¿ð ä¿í (EViews 5.0) Õàìààðàí õóâüñàã÷: Óëñûí íýãäñýí òºñâèéí çàðäàë Àðãà ç¿é: Õàìãèéí áàãà êâàäðàòûí àðãà Õóãàöàà: 06/19/02 Öàã: 14:34 Ò¿¿âýð (çàñâàðëàñàí): 2000:1 2007:4 ¯¿íä àæèãëàëòûí óòãà: 32 çàñâàðëàñàíû äàðàà

Õ¿÷èí ç¿éëñ

@TREND @TREND^2 @TREND^3 @SEAS(3) @SEAS(4) @SEAS(1) Äåòåðìèíàöûí êîýôôèöèåíò Adjusted R-squared Çàñâàðëàãäñàí äåòåðìèíàöûí êîýôôèöèåíò S.E. of regression Ðåãðýññèéí ñòàíäàðò àëäàà Sum squared resid ¯ëäýãäëèéí êâàäðàòûí íèéëáýð Log likelihood Õàìãèéí èõ ¿íýíèé õóâü á¿õèé ¿íýëãýýíèé àðãà (ëîãàðèôì àâñàí)

Êîýôôèöåíò St.error áóþó áóþó ñòàíäàðò ïàðàìåòðèéí àëäàà óòãà 54.51748 -4.708144 0.130535 182.0538 449.0642 -123.8547 0.906175 0.888131 123.3630 395679.3 -196.1680

t-Statistic t ñòàòèñòèê

14.81482 1.319219 0.030071 58.82366 60.13181 56.39087

Ìàãàäëàë

3.679929 -3.568887 4.340852 3.094908 7.467997 -2.196361

Õàìààðàí õóâüñàã÷èéí äóíäàæ óòãà S.D. dependent var Õàìààðàí õóâüñàã÷èéí ñòàíäàðò àëäàà Akaike info criterion Àêàéêèéí øèíæ¿¿ð Schwarz criterion Øâàðçèéí øèíæ¿¿ð Durbin-Watson stat Äóðáèí-Âàòñîí ñòàòèñòèê

0.0011 0.0014 0.0002 0.0047 0.0000 0.0372 448.5956 368.8340 12.63550 12.91033 1.498867

(Õàâñðàëò7)

34


ÀÍÓ-ûí äîëëàðûí òºãðºãòýé õàðüöàõ õàíøèéí á¿ðýëäýõ¿¿í õýñãèéí çàãâàð÷ëàë áóþó ARMA çàãâàðûí ¿íýëãýýíèé ýöñèéí ¿ð ä¿í (EViews 5.0) Õàìààðàí õóâüñàã÷: ÀÍÓ – ûí äîëëàðûí õàíø Àðãà ç¿é: Õàìãèéí áàãà êâàäðàòûí àðãà Õóãàöàà: 06/19/02 Öàã: 12:04 Ò¿¿âýð (çàñâàðëàñàí): 2000:2 2007:4 ¯¿íä àæèãëàëòûí óòãà: 31 çàñâàðëàãäñàíû äàðàà Äàâõàðäñàí 4 óòãà

Õ¿÷èí ç¿éëñ

Êîýôôèö St.error áóþó åíò áóþó ñòàíäàðò ïàðàìåòð àëäàà èéí óòãà

@TREND @TREND^3 @SEAS(1) @SEAS(2) @SEAS(3) @SEAS(4) AR(1)

10.47125 -0.006565 1027.755 1022.401 1035.543 1036.832 0.660413

Äåòåðìèíàöûí êîýôôèöèåíò 0.944219 Adjusted R-squared Çàñâàðëàãäñàí äåòåðìèíàöûí êîýôôèöèåíò 0.930274 S.E. of regression Ðåãðýññèéí ñòàíäàðò àëäàà 11.32109 Sum squared resid ¯ëäýãäëèéí êâàäðàòûí íèéëáýð 3076.008 Log likelihood Õàìãèéí èõ ¿íýíèé õóâü á¿õèé ¿íýëãýýíèé àðãà (ëîãàðèôì àâñàí) -115.2468 Òîõèðóóëñàí AR Roots ¿àãâàð

t-Statistic t ñòàòèñòèê

2.062176 0.001636 25.10859 25.05902 24.96817 24.87847 0.129622

5.077770 -4.011811 40.93240 40.79973 41.47455 41.67589 5.094902

Õàìààðàí õóâüñàã÷èéí äóíäàæ óòãà S.D. dependent var Õàìààðàí õóâüñàã÷èéí ñòàíäàðò àëäàà Akaike info criterion Àêàéêèéí øèíæ¿¿ð Schwarz criterion Øâàðçèéí øèíæ¿¿ð Durbin-Watson stat Äóðáèí-Âàòñîí ñòàòèñòèê

Ìàãàäëàë

0.0000 0.0005 0.0000 0.0000 0.0000 0.0000 0.0000 1149.813 42.87353 7.886891 8.210694

1.781919

.66

35

Ediin zasag, niigmiin undsen uzuuleltuudeer huvilbar tootsoo, taamaglal bolovsruulahad ashiglah gari  
Advertisement