Issuu on Google+


Агуулга 1. Ф илософййн үүслийн тухайд ..................................

7

Цорно төвт узэл; Өрнө төвт узэл; Мифогенник; Гносеогенник; Протофилософи; Парафилософи

2. Ф илософи бол “ойлголтын үйлдвэрлэл” ............. (Харин философчид бол “ойлголтын найз” нар)

9

Материаллаг юмс узэгдэл, тууний тусгал болсон ойлголт, харин материаллаг юмс узэгдлийг тэмдэглэж байдаг хэлхэмээх гурван зуйлийн тухайд; Ойлголтыг хамгийн энгийн тувшинд тайлбарлахуй; Үг, ойлголт хоёрын тухайд; Хуний ундсэн шинж бол хийсвэрлэл мөн; “Философи бол угний эрэлд хатаж шаналсан оюун ухаан Философид хэрхэн суралцдаг вэ?

3. Ф илософи бол гүн ухаан биш ................................. 15 Философи бол софи мэдлэгт татагдана гэсэн уг; Философи нъ материаллаг бусхарин оюунлаг агуулгатай зуйл

4. Ф илософи бол рефлекс .............................................. 17 “Би юу ч мэдэхгуйгээ мэдэж байна Өөрийнхөө мэддэг хийгээд мэддэггуйг мэддэг хун; Эргэлзээ танин мэдэхуйн ундэс болох нь

5. Ф илософийн оюун санааны бүтэц ........................ 20 (Философи бол шинжлэх ухаан биш) Мэдлэг, итгэл бширэл, дур; Танин мэдэхуйн ангилал; Философи ба шинжлэх ухаан (ялгаа ба төсөө); “Шашны танин мэдэхуй”; Уран сайхны танин мэдэхуй; Демаркацийн асуудал хийгээд философи анархист эпистемологи болох нь; Философи юу судладаг вэ?

3


os? Б.Батчулуун

6. Ф илософийн дотоод болон гаднах хүрээ

......... 34

Будуувчлэл; Философийн салбаруудыг булэглэх нь

7. Ф илософийн сал б арууд .............................................. 36 Эпистемологи; Эмпиризм; Рационализм; Метафизик; Реализм; Логик ба философийн логик; Хэлний философи; Оюун санааны философи; Оюун санаа ба бие махбодийн онолууд; Ес суртхууны философи; Ёс зуйн онолууд; Улс төрийн философи; Улс төрийн онолууд; Шинжлэх ухааны философи

8. Ф илософийн он дарааллы н хүсн эгт...................... 51

И

4


'Р И Л О С О Т И ГЭ Ж

ЮУ вэ?

Философи гэж юу вэ ?

Сэтгэгчид ф илософийг янз бүрийн байр сууринаас янз бүрээр тодорхойлсоор ирсэн байдаг: •

Зарим н ь түүнийг ш аш ны номлолтой адил зүйл, хүний амьдралын утга учрыг тайлбарлан таниулах үндсэн хэрэгсэл гэнэ; Гэтэл зарим нь тэр бол физик, хими, математик гэх мэт тодорхой шинжлэхухаануудтай адил зүйл, тэр нь байгалийн юмс, үзэгдлийн утга учрыг олдог, тэдгээрээс гадна орших философи байх аргагүй гэнэ; Бүр байтлаа зарим нь тэр бол урлагтай адил зүйл, урлагийн дүрээр хэлж чадаагүй санааг ухагдхууны түвшинд илэрхийлж буй хэрэг гэнэ; Гэтэл зарим нэлээд хувьсгалч төрхтэй хэсэг хүмүүс ф илософи бол тэр чигээрээ үзэл суртал нийгмийг өөрчлөн хувьсгах номлол гэнэ; Бүр өөр н эг хэсэг хүмүүс түүнийг сэтгэхүйн мөн чанарыг илэрхийлэгч гэнэ.

Янз бүрээр л хэлж, тодорхойлох гэж оролддог. Харин би философоор оролдсон, философид умбасан гэж хэлж 5


Б.Батчулуун

болох 20 гаран ж и ли й н турш лага д э э р э э ү н д эсл эн философи гэж юу болохыг хамгийн эн ги й н ээр илэрхийлэхийг хичээе. Бяцхан товхимолын минь үндсэн зорилго энэ болно.

6


ФИЛОСОТИ ГЭЖ ЮУ вэ?

Философийн үүслийн тухай М эдээжээр философийг төдөн онд, тийм газар үүссэн гэж хариулт өгөх боломж байхгүй. Барагцаалбал 2500ЗОООжилийн өмнө эртний Египет, Грек, Хятад, Энэтхэг зэрэг газруудад философийн үүсэл тавигдаж эхэлжээ^ Гэхдээ философийн үүслийн талаар судалгаа явуулдаг хүмүүсийн дунд философи хаана үүссэн гэдэг асуудлаар м аргаан бай д аг юм бай н а. '^Ф илософи анх эр т н и й Энэтхэг, Хятад зэрэг оронд үүссэн гэж үздэг хүмүүсийг Дорно төвт узэлтнууд, харин эртний Грек, Ром зэрэг оронд үүссэн гэж үздэг хүмүүсийг Өрнө төвт узэлтнууд хэмээдэг байналФ илософи нь цаг хугацааны хувьд аль нэг газарт нөгөө газраасаа эрт үүссэн байж болно^ Гэхдээ хожуу үүссэн нь эрт үүссэнээсээ хуулбарласан, түүний залгамжлал болоогүй бол нэгийг нь нөгөөгөөс хараат болгох гэсэн оролдлого тийм ч оновчтой биш Энд хувийн санал бодлоо хэлэхэд философи гэсэн сонгодог ойлголтын үүднээс авч үзэх юм бол эртний Грек, Ромд байсан сэтгэлгээ нь ф илософ и аппарат илүү сайтай, категоржсон байдал нь илүү юм шиг санагддаг. Дорнын философи үүссэн гэж яриад байгаа тэр зүйлийг ажиглахад үлгэр домог, түүх, ёс суртхууны сургаал маягийн хандлага илүүтэй байдаг. Энд философийн категорийн аппарат, систем т ш инж арай дутуу боловсросон байдал илт ажиглагддаг. Ф илософи анх юунаас үүссэн, юутай холбоотой байсан гэх зэрэг нь протофилософийн асуудал юм. Протофило7


Б.Батчулуун

софи гэдгийг “угтал ф илософ и” хэмээн орчуулж болох бөгөөд философи юуг эх сурвалжаа болгож байсан бэ гэдэг асуудлыг авч үзнэ. Энэ нь мөн л маргаантай асуудал байдаг.[Нэг хэсэг хүмүүс философи үүслээсээ шашинтай холбоотой байсан гэдэг бол нөгөө хэсэг нь түүнийг үлгэр домгын дүрт сэтгэлгээтэй холбоотой байсан гэнэ. Энэ хоёр бүлэг хүмүүсийг мифогенникуүд гэдэгТ, Харин нөгөө нэг бүлэг хүмүүс философи анх үүсэхэд мэдлэг гол үүрэг гүйцэтгэсэн гэх бөгөөд тэднийг гносеогенникуүд хэмээнэ. Аль аль нь ф и л о с о ф и й н үүсэлд зохих х эм ж ээг ээ р нөлөөлсөн болов уу! Гэхдээ хувийн бодол санааг илэрхийлэхэд тодорхой шатанд хүрсэн мэдлэг философийг бий болгодог гэдэг нь илэрхий зүйл. Тэгэхээр мэдлэг нь философи бий болоход арай илүүтэй нөлөөлсөн байхыг үгүйсгэх аргагүй. Энд парафилософи гэсэн ойлголтын тухай дурьдахгүй өнгөрч болохгүй санагдлаа. Энэ нь философийн үүслийн шат, ф и л ософ и й н хамаарах ба үл хамаарах зүйлтэй холбогдон яригддаг ойлголт болно. Ф илософи анх үүсч байх үедээ хүмүүний мэдсэн бүх зүйл цутган орж байдаг интеграль зүйл байжээ. Тэр үедээ философи гэсэн нэр ч байхгүй байж. Хожим философи нэрийг авчээ. Харин тодорхой ш инжлэх ухааны мэдлэг улам нарийсч бие даасан шинжтэй болох хэрээрээ уг философи хэмээх зүйлээс салбарлан гарч математик, одон орон, биологи, хими болж байсан байна. Э нэ үйл явц XIV-XV зуунаас эрчимжсэн гэж үздэг. Т э гэ х э э р товч д оо ф и л о с о ф и й н торго н асуудалтай х о л боогүй түүн и й о й р о л ц о о б ай д аг м э д л э ги й н салбарууды г п ар аф и л о со ф и гэсэн н эр том ъ ёогоор илэрхийлдэг. Дашрамд нь энд нэгэн шүүмжлэлт санаа хэлэхэд м анай орны ф и л ософ и й н сургалт явуулдаг

8


« РИ Л О С О Т И ГЭ Ж Ю У Б Э ?

газруудад ф илософ и й н торгон асуудлыг биш харин ф и л о со ф и й н ой ролцоох, зари м даа бүр хэн н эгн и й санаасаа зохиосон зүйлийн философи нэрийн доор заах нь элбэг байна.

Философи бол “ойлголтын үйлдвэрлэл” (Харин философчид бол “ойлголт ын н а й з ” нар) {Материаллаг юмс узэгдэл, түүний тусгал болсон ойлголт, харин материаллаг юмс үзэгдлийг тэмдэглэж байдаг хэл гэсэн гурван зүйлийн тухайд) О д оогоос 5-6 ж и л и й н ө м н ө Ф р а н ц зо х и о гч и д то й “Ф илософи гэжю у вэ?” (Gillex Deleuze and Felix Cuattari, What is Philosophy?Columbia University Press, 1996) гэсэн HOM англи хэл дээр орчуулагдсаныг олж аван харахад “философи бол ойлголтын үйлдвэрлэл, философчид бол ойлголтын нөхөд” гэсэн тодорхойлолт өгсөн байв. Би энэ тодорхойлолттой 100% санал нийлэхгүй байгаач бас чиг сайн тодорхойлолт болохыг нь мэдэрсэн юм. Энэ номын бараг эхний хуудас “мужаан хүн модны найз, дар х ан хүн тө м р и й н н а й з, х а р и н ф и л о с о ф и ч хүн ойлголтын н ай з” гэсэн үгээр эхэлсэн байсан. Энэ юу гэ с э н үг бол охы г т а й л б а р л а я . Э н д я н з б ү р и й н мэргэжлийн хүнийг юугаар оролдож, ямар юмтай үргэлж х а р ьц аж б ай д гаар н ь то д о р х о й л с о н б а й н а л даа. Тухайлбал, мужаан хүн мод барьж аван, ян з бүрийн хэлбэр дүрстэй болгож хэрэглээни й эд зүйл (ш ирээ, сандал эсвэл янз бүрийн тоглоом) хийнэ. Дархан хүн үүн лугаа төмөртэй “ноцолдож ” түүгээр ян з бүрийн зүйл хийдэг. Тэгвэл философич хүн ойлголттой ноцолдож, 9


Б.Батчулуун

түүнийг бий болгож байдаг. Энд түр зогсоё. Учир нь ойлголт гэж юу вэ гэдгийг мэдэхгүйгээр бид цаашаа явахгүй нь ээ!!! Хамгийн ерөнхий утгаар нь авч үзвэл, хүн түүний ою ун ухаан ер ө ө сө ө л гурвап зуйл-тэй харьцаж байдаг. Нэгд, Материаллаг ертөнц Хоёрт, Хүмүүси й н харьц даг хоёр дахь зүйл бол түрүүний мод төмөр гэх мэт материаллаг зүйл биш түүний тусгал болсон ойлголт. Ойлголт гэдэг бол материаллаг буюу физик ертөнцийн тусгалын тусгал болсон зүйл. Энд л бид жаахан будлих гээд магадгүй (Гэхдээ та анхаарлаа дахиад жаахан төвлөрүүлэх юм бол үүнийг ойлгоно). Ж иш ээ нь, та “Ж имсийг хэзээ ч идэж чадахгүй, учир нь ийм зүйл биетээр байдаггүй, тэр бол ойлголт. Ойлголтыг идэж болохгүй. Харин та нэг бол лийр эсвэл алим, усан үзэм и д н э ” . Л ийр, алим , усан үзэм байна уу гэхээс “ ж и м с ” б ай д аггү й . Т э г э х э э р ф и л о с о ф и н ь и йм “ байдаггүй атлаа б ай д аг” жимс, мод (хус, хар мод, улиастай биш), хүнтэй (Сократ, Бат, Болд нартай биш) харьцдаг. Тэгэхээр ойлголт гэдэг бол шууд материаллаг ертөнцтэй холбогддог зүйл биш. Ө өрөөр хэлбэл, тэр бодитой байгаа алим, лийр, хуш, Сократтай холбоогүй, хийсвэрлэлийн зүйл байх нь. Байгаль шинжээчид бороо, цас, тодорхой нэг ургамал, жимс буюу физик эд юмстай харьцдаг. Түрүүний дурьдсан мужаан, дархан шиг. Гэхдээ тү ү н ээс арай илүү гүнзгий түвш и н д , мод тө м р и й г ажиглаад түүний мөн чанарыг ойлгох гэж оролддог. Эд бол ерөнхи й дөө байгаль ш и н ж ээчи д . М атери аллаг ертөнцтэй харьцдагхүмүүс. Гуравт, Хүмүүсийн харьццаг гурав дахь зүйл бол н эг дэх зүй ли й г (м атер и ал л аг ертөнцийг) тэмдэглэсэн, хоёр дахь зүйлийг (ойлголт, оюун санааг) илэрхийлсэн зүйл болох үг-тэй (хэл яриа Ойлголтыг хамгийн энгийн түвшинд тайлбарлахуй

10


Я>ИЛОСОсРИ ГЭЖ Ю У вэ?

гэсэн үг л дээ) харьцах явдал. Ө м нө нь бид ж и м с, м од, хүн гэж ярихдаа ойлголтын тухай ярьж байсан бол одоо энд үгний тухай ярих болно. Өөрөөр хэлбэл, үг түүний цаана байгаа зүйл хоёр өөр гэсэн үг байх нь. Тухайлбал, жигтэйхэн уран цэцэн үг, хэл яриатай байлаа ч тэр үг, хэлнийх нь цаана байгаа ухагдхуун (ойлголт), материаллаг (физик) юмс үзэгдлийн тухай мэддэггүй хүмүүс байдаг. Хүмүүний хувьд нар, хөрс, ус гэх мэт нөхцөл бүрэлдсэн үед “амьдарч” байдаг мод гэдэг зүйл ийг ойлгож-мэддэг байх нь чухал бөгөөд түүнийг “ мод” гэнэ үү, “tree” гэнэ үү, “дерево” гэнэ үү гол биш. Гол нь энэ гурван өөр авиа, аялгыг сонссон ч цаана нь н э гл зүйл байгаа шүү дээ. Үг, ойлголт хоёрын тухайд

Хамгийн товчоор хэлэхэд, исгэлэн амттай, бөөрөнхий хэлбэртэй, анхилуун үнэртэй, ногоон (улаан ч байж болно л доо) өнгөтэй, алганд багтах хэмжээтэй жимсийг ойлголт тусгаж байдаг бол үг тэмдэглэж байдаг. Тусгал, тэмдэг гэсэн энэ хоёр үгийн зарчмын ялгааг бид ойлгох хэрэгтэй. Тусгал гэдэг нь тусгалд өгөгдсөн зүйлтэйгээ ш а л тга а н т х ол б оотой б ай д аг. Ф и л о с о ф и д үүн и й г детерминант холбоо гэж нэрлэх нь бий. Өөрөөр хэлбэл, уг зүйл өөрчлөгдөхөд түүний тусгал болсон ойлголт бас өөрч лөгддөг. Н эгн и й х нь ө ө рч лө л т н ө гө ө ги й н х ө ө өөрчлөлтийн шалтгаан болдог байна. Гэтэл тэмдэг уг зүйлтэй шалтгаант холбоонд оршидгүй. Үг (хэл яриа) бол угаасаа конвенциаль шинжтэй. Үүнийг тохиролцооны шинжтэй хэмээн ойлгож болно. Дээрх шинжийг агуулсан жимсийг баруун Европ дахь нэгэн арал дээр амьдардаг байсан хүмүүс хоорондоо тохиролцоод “apple” гэсэн үгээр тэм дэглэсэн (энд та үг, хэл яриа бол нэгэн төрлийн тэмдэг гэдгийг бас ойлгосон байх шаардлага гарлаа) бол

11


Б.Батчулуун

тэ р га зр аа с н э л э э н н а а н а ор ш д о г х эс эг хүмүүс тохиролцоод “яблоко” гэж н эрлэсэн байх ж иш ээтэй. Г этэл А зи й н зүүн хойд х эс эгт о р ш д о г х э с э г хүн тохиролцоод “алим” гэдэг байна. Энд цаана нь нэг л зүйл байхад гурван өөр тэмдэгээр (алим, apple, яблоко гэс-эн) тэмдэглэж байна. Энэ гурван өөр авиа, үг, тэмдэгний ялгаа, өөрчлөлтний ш алтгаан уг зүйл буюу алим тай огтхон ч холбоогүй. Уг зүйлийг apple гэсэн ч, яблоко гэсэн ч, алим гэсэн ч угзүйл хэвээр үлдэнэ. Иймд тэмдэг, уг зүйл хоёр детерминант холбоогүй хэрэг. Уг зүйлийг ю угаар, х эр х эн т э м д э г л э х э э хүмүүс х о о р о н д о о тохиролцож болдог. Т эгэх ээр тэм д эг (хэл яр и а) нь конвенциаль зүйл. Д э э р ө гү ү л с н э эс харахад ю м с, ү зэгд эл тэй шууд х ар и л ц аж м эд эж болохоос гадна тухайн юмс үзэгдэл байхгүй б а й с а н ч тү ү н и й тухай ойлголтой харилцахад ч бас уг юмс үзэгдлийн тухай мэдэж болдог байх нь. Х ийсвэрлэл хөгжсөн хүний ш инж бол ойлголттой харилцаад тухайн юмс үзэгдлийн тухай мэддэг бол хийсвэрлэл хэмээх зүйл хөгжөөгүй амьтан ньзаавал угзүйлээ “харжүзэж, сонсож барих” гээд байдаг. Тэгэхээр философи нь хүний үндсэн ш инж болох хийсвэрлэл дээр тулгуурлаж байдаг. Хүний үндсэн шинж бол хийсвэрлэл мөн

О й лголтоос ой л гол т гаргаж бай даг и йм арга д ээр философи тулгуурлаж байдгийг зарим номон дээр арай өөр ү гээр и л э р х и й л с э н бай д аг. Т у х ай л б ал , М эл Томпсоны “Ф илософ и” (Өөрөө сурах бичиг) (Улаанбаатар 2001, 13-14 дахь тал) номон дээр “философийн хувьд нэг дэх болон хоёр дахь түвшний хэлний ялгааг гаргаж ирэх нь чухал байдаг” гээд дараах ж иш ээг татсан: “ Н эг дэх түвшний хэл: А бол Б-гийн шалтгаан


Т И Л О С О Т И ГЭ Ж Ю У в э ?

Хоёр дахь түвшний хэл: А бол Б-гийн шалтгаан гэдэг нь юу гэсэн үг вэ?” Ф илософи энд хоёр дахь түвшний хэл дээр тулгуурлаж байдаг. Э н э то д о р х о й л о л т ы г Г ер м ан ы ф илософ ич Гадамер (1900-?) өгсөн юм. Одоо энэ үг бидний хувьд тийм ч о й л го м ж гү й зүйл биш ээ. Ф и лософ и й н хувьд гол нь ойлголт (оюун ухаан) байдаг гэсэн үг. Үг ч биш, материаллаг юмс үзэгдэл ч биш ойлголт л хамгийн гол зүйл. Хүнд маш нарийн ээдрээтэй ойлголт байна гэж саная л даа. Гэтэл түүнийгээилэрхийлэхүголддоггүй. И ймявдал амьдрал дээр цөөнгүй тохиолддогыг та өөрөө мэднэ. Т аны толгойд эн ги й н ойлголт байвал та түүнийгээ амархан и л эр и й л н э л дээ. Х арин н эл ээд ээд р ээтэй ф и л о с о ф и ш и н ж т эй о й л го л т б ай вал тү ү н и й г и л эр х и й л э х эд ти й м ч ам ар гү й . Та т э г э х э э р тэр ойлголтондоо таарсан үг, нэр томъёо олох гэж зүдрэнээ дээ. Арай гэж олсон үг нь цаад утгаа нарийн илэрхийлж чадахгүй байх жиш ээтэй. Ф илософи гэдэг бол түүн лугаа ойл голт байгаад байдаг, түүнийг гаргаж илэрхийлэх үгийг олох гэж зовж буй зүйл байх нь. Зарим үг философи о й л го л то о Гутаан зэ р э м д э г л э ж б ай д аг (Э н д би философийн зарим нэг ойлголт, терминийг орос, англи үгээр хэлж ярьдаг хүнийг огтхон ч буруушаадгүй. Тэр хүн маяглахаасаа илүү өөрийнхөө тархинд буй ойлголтыг илүү оновчтой, тохирсон үгээр илэрхийлэхийн тулд тэдгээр гадаад үгнүүдийг хэрэглэсэн гэж боддог). “Философи бол үгний эрэлд хатаж шаналсан оюун ухаан”

Ф илософ ийн нэр томъёотой орооцолдож байдаг эн э байдал, материаллагзүйлтэй үл холбогдон хийсвэрлэлийг шаарддаг зэрэг нь зарим хүмүүст “хоосон” , номчирхсон

13


Б.Батчулуун

зүйл юм байна гэсэн ойлголт төрүүлэх нь бий. Тийм ээ, ф илософ и нь танд сүүтэй үнээ, тарган хонь, асар их м өн ги й г бий болгож өгөхгүй л д ээ. Гэхдээ Хүмүүн тө р х и й г о л со н тан ы с э т гэ х , т а н и н м эд эх хүсэл эрмэлзлэлээс өөрийн эрхгүй урган гардаг оюуны үзэгдэл бол ф илософи м өД С этгэлгээ байсан цагт философи байх л болно. Н эгэн сэтгэгчийн хэлснээр “Хүн, гахай хоёр ю угаараа ялгаатай вэ гэвэл гахай өөртөө шууд тулгарсан тэр зүйлийг олж идчихээд явж байдаг бол хүн өөрт нь шууд тулгараагүй, алс хол орш их, х эзээ ач холбогдлоо өгөх нь мэдэгдэхгүй тэр зүйлийн тухай бодож, сэтгэж байдагт орш ино” . Товчоор хэлэхэд философийг сургадаг юм б и ш , х ар и н түүнд су р ал ц д аг. Хэдийгээр би 10 гаран жил М УИС-д м эргэж ли й н бус ангиудад ф илософийн ерөнхий курс, мэргэжлийн ангиудад философийн мэргэж лийн курсууд орж байсан боловч өөрийн үйл ажиллагааг тийм амжилттай байсан хэлж чадахгүй. 70100 оюутныг нэг том зааланд суулгачихаад хэлж өгөн бичүүлэх ш иг (яг бага ан ги й н хүүхдэд ц ээж би чи г бичүүлж байгаа юм шиг) уйтгартай, бас зовлонтой ажил байдаггүй. Хэрэв хэлж өгч бичүүлэхгүй яриад явчихвал нөгөө олон оюутан маань бас зэрэгцэн ярьж шуугиад ёстой хачин юм болдог сон. Философид хэрхэн суралццаг вэ?

Тэднийгболсон болоогүй, ойлгомжтой ойлгомжгүй сурах бичиг уншаад бай гэж шахах нь ч бас тийм олигтой арга биш . И й м эр х ү ү асуудал О ро сы н ф и л о с о ф и ч М амардишвилид тохиолдож байсан шиг байна. Тэрээр өөрийн Би философийг хэрхэн ойлгож байна вэ ?бүтээлдээ философид сурах бичгээр дамжин суралцана гэдэг бол боломжгүй зүйл (М амардиш вили.М .К, Как я понимаю 14


Ф И Л О С О Ф И ГЭ Ж Ю У в э ?

философию, М., 1990, с. 14-24) гэсэн байдаг. Үнэхээр философийгхүнд ойлгуулъя гэвэл амьдзааххэрэгтэй. Энэ нь философийг философдож байжл илэрхийлж болдог гэсэн үг. Т үүн ээс биш н эг, хоёр хуурай үг, ө гү ү л б эр ээр ф и л о с о ф и й н с ан а аг и л эр х и й л эх аргагүй. У чир нь философи бол үгээр илэрхийлэхэд амаргүй оюун санаа ш үүдээ. Философид асуулт тавих, маргах явдал гарцаагуй чухал. Ф илософийг ойлгосон хүн л асуулт т авьдаг. Иймд философид асуулт тавих нь хариулахаасаа хунд байдаг. Ер нь ухаалаг асуулт өөрөө хариултаа зөөж байдаг гэсэн үг байдаг биз дээ.

Философи бол гүн ухаан биш Яагаад ингэж хэлж байгаа юм бэ? Гүн ухаан гэдэг гоё, сүртэй үг биш гэж үү. Тийм байж болох юм. Гэхдээ л түрүүний хэлснээр, энэ үг маань цаад утга - ухагдахуун —ойлголттойгоо төдий сайн холбогдож өгдөггүй юм. Эртний Грект мэдлэгийг софи болон технэ гэж хоёр хуваадаг байж л дээ. Технэ м эдлэг гэдэг нь ерөнхийдөө м атер и ал л аг ю м с, ү зэгд л ээс шууд га р с ан о й л го л т. Ө м н ө н ь татсан ж иш ээгээр бол алим, лийр, усан үзэм гэх мэт ойлголт. Харин эдгээрийг нэгтгэн дүгнээд “хаа ч байдаггүй” жимс гэсэн ойлголт гаргаж ирье. Тэгвэл тэр нь софи мэдлэг болж байгаа юм. Тийм софи мэдлэгийг сонирхож, түүнд татагд аж байвал ф и л о с о ф и б о л н о гэсэн үг л д ээ . Philosophy гэдэг бол sophy зүйлд philio (татагдах) гэсэн үг болж таарлаа. Гэтэл гүн ухаан гэсэн үгийг сонсоход

Философи бол софи мэдлэгг татагдана гэсэн үг

15


Б.Батчулуун

ийм утга нь бууна гэж үү дээ. Тэгээд ч математикийг тооны ухаан, ф изикийг бодис зүй, химийг хувилахуй ухаан гэх мэтээр орчуулаад байж болох атал орчуулахгүй байгаа нь учиртай байж таарах нь. Г С о ф п д /гэсэн үг н ь м а те р и а л л а г ^ -е р тө н ц и й н ту сгал би ш , харин тусгалын тусгал гэсэн утгатай байна. Ф изик ертөнцийн тухай ойлголт биш, ойлголты н тухай ойлголт байх нЬ. Тэгэхээр философи бол эртний грек ү гээр бол метафизик зүйл. Ф и зи к зүйлээс чанагуухи зүйл (мета гэдэг нь цаана, чанагуухи гэ сэ н у тгатай ). М а т е р и а л л а г, ф и зи к зү й л т эй орооцолддоггүй зүйл гэсэн үг. Уг нь энэ үгийг одоогийн бидний ойлголтоор философич биш харин математикч хүн гаргасан юм. Тийм ээ, таны нөгөө теорем, томъёогоор нь м эддэг П иф агор. 'Одоогийн ойлголтоор бол тэр математикч хүн л дээ. Гэхдээ тэр өөрийгөө хийсвэрлэлд дуртай хүн, ө.х, ойлголтонд дуртай хүн, ө.х, sophy-д philio хүн гэж нэрлэсэн юм. Ф илософи, математик хоёрт уг чанарын төсөөтэй зүйл байдаг гэж энэ л дээ. Математик нь өөрөө хийсвэрлэл, оюуны үр дүн бөгөөд хэдийгээр түүнийг прагматик маягаар өөрсдийн амьдрал дээр шууд хэрэглэж аш иг тусыг нь үзэх гэсэн оролдлого, хүсэл сүүлийн үед хэдий их болсон авч тэр нь метафизик з��йл байж л математикийнхаа ш инж чанарыг хадгалах болно. Харин философийн хувьд иймэрхүү оролдлогыг зөндөө үзсэн л дээ. Философи нь материаллаг бус харин оюунлаг агуулгатай зүйл

К.М аркс философи нь тийм л ухаалаг, цэцэн зүйл юм бол энэ дэлхийн хүндрэлтэй асуудлуудыг шийдвэрлэх ёстой х эм ээн “т э н г э р т байгаа ф и л о с о ф и й г газар т буулгая” гэж уриалж байсан. Түүнийхээр “философчид

16


=РИЛОСО=РИ ГЭ Ж Ю У в э ?

ертөнцийг янз бүрээр тайлбалаж байж, харин хэргийн гол нь түүнийг өөрчлөхөд орш и ж ” байж ээ. Э нэ бол угаасаа ф илософ ийн мөн чанарт харш илсан зорилго болно. Оюунлаг мөн чанартай зүйлийг ашгийн үүднээс матерйаллаг зүйлтэй хутгаж болохгүй.

& 16 Философи бол рефлекс Уншигч авгай та энэ гадаад үгнээс бүү цочирдоорой. Энэ бол тийм ч хэцүү ойлголт биш. Рефлекс гэхээр танд арван жилд байхдаа биологийн хичээл дээр үзсэн амьд бие махбодоос ерчи н доо үзүүлж буй хариу үйлдэл гэсэн ойл гол т бууж байгаа биз д ээ. Тиймээ энэ нь хариу үйлдэл мөн, гэхдээ оюун ухаан өөрөө өөрийгөө авч узээд хариу уйлдэл узуулж буй хэрэг мөн. Т эгэх ээр ф и лософ и судалсан цагт таны оюун ухаан өөрөө өөртөө хяналт тавьж байдаг болно. Сократ нэгэнтээ өөрийнхөө тухай “Би юу ч мэдэхгүйгээ мэдэж байна” хэмээсэн нь бий. Өнгөц сонссон хүнд энэ нь юу гэж байгаа юм болдоо хэмээн гайхшрамаар. Дараах тайл барыг авч үзье л дээ. Т а хэзээ өөрийгөө юм мэддэггүй гэдгийг мэдэх вэ? Юм мэдсэн цагтаа л юм мэддэггүй явсан юм байна гэдгээ мэднэ биз дээ. Та юм мэдэхгүй яваад л байх юм бол хэзээ ч юм мэдэхгүй байна гэдгээ мэдэхгүй. Магадгүй, би нэлээд юм мэддэгдээ гээд л яваад байж болох юм. Та ш инээр нэг зүйлийг м эдсэнээрээ түүний цаана өөрийн чинь мэддэггүй байсан хоёр юм байгааг олж харах “нүдтэй” болж байгаа хэрэг. Тэгэхээр юм м эдэж байж ө ө ри й н хөө м эд д эггү й г олж харах болохоос өөрийгөө мэддэг гэж бодоод байх юм бол тэр байдлаараа байгаад байна гэсэн үг. “Би юу ч мэдэхгүйгээ мэдэж байна”

17


Б.Батчулуун

Үүнтэй холбоотой арабын нэгэн цэцэн үг байдаг л даа. Хүн дөрвөн янз байдаг аж. Нэгд, юм м эддэг, м эд д эги й гээ мэддэг хүн байх бөгөөд түүнийг цэцэн хүн гэх бөгөөд түүнээс суралцах ёстой гэнэ. Хоёрт, юм мэддэг, м эддэгийгээ мэддэггүй хүн байдаг бөгөөд түүнийг унтаа хүн гээд сэрээх ёстой гэнэ. Гуравт, юм мэддэггүй, мэддэггүйгээ мэддэг хүн байх бөгөөд түүнийг юм сурах хүн гээд түүнд юм заах ёстой гэнэ. Дөрөвт, юм мэддэггүй, мэддэггүйгээ мэддэггүй хүн байх бөгөөд түүнийг илжиг гэж нэрлээд хөөх ёстой гэнэ. Өөрийнхөө мэддэг хийгээд мэддэггүйг мэдцэг хүн

Дээрх дөрвөн төрлийн сэтгэлгээтэй хүнээс нэг дэх, гурав дахь төрлийн хүнийг рефлектив сэтгэлгээтэй хүн гэнэ. Ф илософи мэдлэгийн уг чанар ийм сэтгэлгээг хөгжүүлж байдаг. Өөрөөр хэлбэл, мэдлэг өөрөө өөрийгөө хянах байдлы г ф и л ософ и ш и н ж гэй х эм ээн э. И йм ш инж тодорхой шинж ухаануудаас математикд их бий. Хэрэв математикч хүн хэзээ ч өөрөө өөрийгөө хянадаггүй бол бодлого бодож байх үедээ тэр буруу зам аар яваад байгаагаа мэдэхгүй. Зөв хариунд хүрэх аргагүй болно гэсэн үг. Шатарчин хүн ч гэсэн өөрийнхөө бодож байгааг дахин дахин нягтлахгүй бол хожигдох байдалд нэг л м э д эх эд о р н о . Г этэл б а й гал ь ш и н ж л э л и й н хувьд сэтгэлгээ өөр рүүгээ чиглэхээс ил үүтэй судлаж байгаа юм руугаа чиглэгдэж байдагтул рефлектив шинж харьцангуй багатай гэж үзэж болно. Т эгэх ээр ф илософ и ч хүн, эрдэмтэн (байгаль ш инжээч) хүн хоёр юугаараа ялгаатай вэ гэвэл “ ф илософ и ч хүн м эдэх тусмаа өөри йн хөө т э н э г и й г м э д д эг бол э р д э м т э н хүн м эд эх тусам өөрийнхөө ухаантайг мэддэг” гэсэн шог байдгийг энд дурдалтай.

18 I


сРИЛО СО сР И

ГЭЖ Ю У вэ?

Эргэлзээ танин мэдэхүйн үндэс бочох нь

Ф и лософ и й н реф лектив ш инж ийн т Ухай ЯРЬЖ байхад гар ц аагү й дурьдагдах ёстой сэтгэлгээний нэгэн үзэгдэл бол э р г эл зэх ү й н асуудал болно. Ер нь иргэдээ чөлөөтэй, юм боддог, шүүмжлэлт с эт гэ л гээ т эй болгон хүмүүжүүлэх зо р и лгы г ө м н өө тавьсан либерал нийгэмд ийм сэтгэлгээний тухай их ярьдаг. Эргэлзэх сэтгэлгээ гэдгийгшүү.аджлэлт, асуудалд бүтээлчээр ханддаг сэтгэлгээ хэмээн ойлгож болно. Эргэлзээ гэдэг бол сэтгэлгээний маш сайн үзэгдэл. Энэ нь мөы л м эд л эгээс гардаг. Х арин ерөөсөө ю м анд итгэдгүй хүн байдаг л даа. Тэр бол бидний авч үзэх гээд буй эр гэл зээ биш. Т ийм хүнд ю мы г х и ч н ээн сай н , ойл гомжтой тайлбарлаад хэрэггүй, угаасаа таны ярьж буй зүйл хичнээн сайн логиктой, зөв байсан ч итгэхгүй. Түүний хувьд танд итгэхгүй, ерөөсөө таны ярьж бодож буй зүйлийг муйхраар ч хамаагүй үгүйсгэх нь гол байдаг. Тэгвэл ямар эргэлзээнд бид итгэх ёстой юм бэ? Үнэхээр зөв сэтгэж еурсан, мэдлэгтэй хүн бол эргэлзэх ёстой зүйл дээр эргэлзэж, гайхахёстой зүйл дээр гайхдаг. Мэдлэггүй хүмүүс ю ман дээр гайхах сэтгэлгээ байдаггүй. Зохих хэм ж ээн и й м эдлэгтэй хүмүүс өөрсдийнх нь мэдлэгт харшилсан үзэгдэл, үйл явц гарах аваас яагаад ийм байгаа юм бол хэмээн түүний учрыг олохыг эрмэлздэг. Ньютон физикийн мэдлэгтэй байсан учраас модноос алим унахад гайхаж, эргэлзсэн. Түүнээс өмнө хэдэн мянган ж илийн турш өдий төдий сая хүмүүс модноос алим унах эн э үзэгдлийг харсаар ирсэн боловч гайхаж эргэлзсэн нь Ньютон л байжээ. Бусад хүмүүсийн хувьд “алим модноос тасарсан юм чинь газар уналгүй яахав” гэсэн мэдээж бол овч м эддэггүй асуудал эр гэл зэх с э т г э л г э э г н ь хаачихаад байсан. Тэд яагаад аянга цахилгаан буудаг,

19


Б.Батчулуун

газар хөдлөдөг, өндөр нам жил байдагийг мэддэггүй боловч энэ бүхнийгхэзээний мэддэг юм шигхаиддаг. Тэд гайхах, эргэлзэх сэтгэлгээ байдаггүй. Учир иь энэ бүх үзэгдэлийн талаар анхдагч мэдлэг байхгүй учир гайхах оюун санааны үндэсгүй юм. Хамгийн жирийн нэг жишээ татахад л математикийн нэлээн гүнзгий мэдлэг шаардсан сем и н ар д ээр гудам ж инд яваа ж и р и й н н эг хүнийг оруулаад суулгачихвал тэр хүн ярьж байгаа зүйлийг сонсоод яагаад тийм байгаа юм бол гэсэн эргэлзээ төрж чадахгүй. Тэнд яригдаж буй зүйлийг мэддэг, гадарладаг хүмүүст л эргэлзэх сэтгэлгээ төрөх бөгөөд улмаар тэр нь танин мэдэхүйнх нь үндэс болно. Эргэлзэж гайхсан хүн л тухайн ю м ны учры г олохы н тулд ою ун у х аан аа ажиллуулна биз дээ. Э нэ утгаар нь XI зуунд амьдарч байсан Ф ранцын нэгэн сэтгэгч (Пьер Абеляр) “ Эргэлзээ бол танин мэдэхүйн үн д эс” хэм ээсэн байдаг. Н эгэнт ингэж эргэлзээд түүнийхээ учрыг олчихдог зуршилтай болсон хүн хэзээ ч хоосон зүйлд итгэхгүй бөгөөд тухайн зүйлээ үнэн зөв гэдгийн учрыг олсон үедээ л юманд итгэдэг болдог.

Философийн оюун санааны бүтэц ( Философи бол ш инж лэх ухаан биш) Н ийгм ийн оюун санааны томоохон үзэгдлүүд болох шинжлэхухаан, шашйн, урлаг зэргийг бий болгож байдаг мэдлэг, итгэл-бишрэл, дүр (эдгээр нь тус бүрдээ онцлог бүхий оюуны элементүүд) гэсэн ян з бүрийн зүйлийг өөртөө багтааж байдгаараа философи нь тун чиг өвөрмөц үзэгдэл юм. Иймч учраас философи нь мэдлэг эзэмш сэн хүмүүсийн хувьд шинжлэх ухаан, итгэл-биш рэл бүхий хүмүүсийн хувьд ш аш ин, дүрт сэтгэхүйтэй хүмүүсийн хувьд урлаг болон харагддаг билээ. 20

_____________


‘Р И Л О С О Ф И ГЭ Ж ЮУ вэ?

Ф и л о с о ф и бол х ам ги й н гүн зги й ш и н ж л эх ухаан , и й м д тү ү н и й г “ ш инж лэх ухааны ш инж лэх ухаан” гэж тодорхойлж болно гэсэн нэг үг байдаг сан. Үүн шигхуучирсан, түүний зэрэгцээ болхи тодорхойлолт үгүй биз ээ. Ф илософийг тодорхой ш и н ж лэх ухаан ш иг болгох гэж оролддог позитивист, Гусерльч маягийн урсгал байдагл даа. Гэхдээ манайхны яриад буй утга бол дээрхээс өөр, философийг учир утгагүй дээдлэх гэхдээ шинжлэх ухаан хэмээх нэгэн лут зүйлд хамааруулах гэсэн оролдлого юм. Манайхан тэр д ун д аа урьдаа б ар ьд аг ф илософ чид м аань философийнхоо мөн чанарыг ойлгохгүй байна. Тийм ч учраас тэд ф илософ ийг ш инжлэх ухаан, англиар бол science, оросоор бол наука гэж тодорхойлоод байгаа юм. Эхлээд танин мэдэхүйн ангиллын тухай товчхон

Одоо дэлхий д ээр бараг бүх оронд танин мэдэхүйн ангилалыгхамгийн ерөнхий байдлаар О Ш инжлэх ухаан —Science —Наука; Ө Н ийгмийн шинжлэх ухаан —Social Sciences —Общественные науки; © Хүмүүнлэгийн ухаан — H um anities — Гуманитарные науки хэм ээн ангилж байна. Шинжлэх ухаан нь өөртөө физик, хими, биологи гэх мэтийг багтаадаг бол нийгмийн шинжлэх ухаан нь хууль, социологи, улс төр судлал харин хүмүүнлэгийн ухаан нь философи, түүх, шашин судлал, орон судлал, хэл шинжлэл зэргийг багтаадаг. Яг энэ утгаар нь энэхүү номыг бичигч 1995 оны орчим философчдын нэгэн хурал дээр философийг, 1999 оны түүхчдийн нэгэн хурал дээр түүхийг шинжлэх ухаан биш гэж хэлсэнээр хүний болоод өөрийн “ ш инж лэх ухааны г” дорд үзсэн хэрэгт орж байлаа. Хичнээн тайлбарлаад ч нэмэр үгүй юм билээ. Эргэлзэж гайхах сэдэл аргагүй л дутаж байна билээ. Ер нь хими, физик, биологийн хоорондоо төстэй байдаг тэр шалгуураар философийг шалгаж болохгүй нь шууд


Б.Батчулуун

ойлгогддог л доо. Ядаж эндээс харсан ч философи нь оюун санааны арай өөр тогтоц болох нь илэрдэг. Хэрэв бид философийг шинжлэх ухаан гэж тодорхойлох юм бол экзистенциализм, неотомизм, тейярдизмыг шинжлэх ухаан гэж тодорхойлсонтой адил зүйл болно. Ф илософи, шинжлэх хоёрын харилцаа, ялгаа хийгээд төсөөт тал, шинжлэх ухаан дахь ф илософ ийн, ф илософи дахь ш инжлэх ухааны элем ентийн асуудал бол нэлээд судалгаа шаардах нарийн асуудал болно. Энэ хоёр нь сэтгэлгээний туүхэнд ч ямагт хамт явж ирсэн, одоо ч мөн чанараараа зарим т��лаар холбогддог.

Философи ба шинжлэх ухаан

Бид энэ зүйлийн гарчгийг өгөхдөө “философийг шинжлэхухаан биш ” гарчигласан ньбасучиртай.|Ф илософ ид ш инж лэх ухаанч ш инж, ш инж лэх ухаанд ф илософ ч шинж байх боловч тэр хоёрыг адилтгаж болдоггүй. Тэгэх дээрээ тулах аваас дээр дурьдаж байснаар философид ч шашны шинж, шашинд ч философийн шинж буй. Бүр цаашилбал, философид ч уран сайханч шинж, урлагт ч философич шинж байдаг. Үүнээс үндэслээд философийг шашин, урлаг, үзэл суртал гэх мэтээр тодорхойлоод байвал философийн нийгмийн соёлд эзлэх статусыг алдагдуулж ерөөсөө философи гэж бие даасан зүйл байхгүй гэсэн гуйвуулгад хүрч болзошгүйТрГэгэхээр энэ бүхялгааг олж харахын тулд арай дэлгэрэнгүй тайлбарлая. Философи, ишнжлэх ухаан хоёрын ялгааны тухай • \ Ю уны түрүүн ф илософи нь асуудлыг хийсвэрлэх, бясалгах хандлагатай байдаг бол шинжлэх ухаан нь өөрийн судлагдхууныг “ барьж үзэж ” байдаг. Ө.х. шинжлэх ухаан нь илүү эм пирик шинжтэй бөгөөд философийг бодох юм бол мета бус байна. Ш инжлэх ухаанд ойлголт, “эд юмс” хоёрыг ойртуулах хандла22


«РИЛОСОФ И Г Э Ж Ю У в э ?

гатай байдаг. Харин ф илософ и нь голдуу м етаф изик ш инж тэй зүйлийг натурализмаас чөлөөлөгдсөн (байгалийн биет — физик зүйлээс чөлөөлөгдсөн) феноменологи нэр томъёогоор бол “ цэвэр ухамсрын” хүрээнд ярьдаг. Тэгэхээр шинжлэх ухаан объектив үнэн рүү философи нь “субъектив үн эн ” буюу Платоны эйдос, Аристотелийн хэлбэр, Гегелийн туйлын санаа, фрейдизмын либидо, экзистенциализмын амьдралын утга учир гэх мэт хийсвэр шинжтэй зүйл рүү тэмүүлж байдаг гэсэн үг. , Ф илософи мэдлэг шинэ нийлэг эдлэл, техник, сүүтэй үнээ, махны чиглэлийн хонь гаргаж өгөхөд чиглэгдсэн “технэ” шинжгүй, харин оюун санааг бий болгоход гол үүрэгтэй “соф и ” шинжтэй байдаг^ • Ш инжлэх ухааны онолыг туршилтаар батлах юм уу няцааж болдог бол философийн баримтлалыг туршилт юм уу аливаа эм пирик зүйлээр няцаах, эсвэл батлах боломжгүй байдаг. • Ш инжлэх ухааны хувьд нэг гол онол ноёрхсон “диктатурт” шинжтэй байдаг бол философийн хүрээнд янз бүрийн эсрэг, тэсрэг онол зэрэгцэн оршиж болдог “ардчилсан” шинжтэй байна. • Ш инжлэх ухааны хувьд өөрийн хуримтлуулсан мэдлэг, мэдээллийг хадгалах, дамжуулахад шаардлагатай өвөрмөц “хэлтэй” байх явдал гарцаагүй. Бид үүнийг “физикийн хэл”, “ математикийн хэл” , “хим ийнхэл” гэх мэтээр нэрлэдэг. Харин философийн ийм хатуу ш аардлага тавигддаггүй. Ф илософ ид гол санаа — сэтгэлгээ хоёр л чухал. Гэхдээ үүнийг философид өөрийн гэсэн категорийн апларат, тогтмол хэрэглэгддэг нэр, томъёолол байхгүй мэтээр ойлгож болохгүй. Өөрийн гэсэн агуулгатай категори, термин, илэрхийлэл философид багагүй хэрэглэгддэг. 23


Б.Батчулуун

Ф и л о с о ф и , ш и н ж л эх ухаан хоёр нь у лам ж лал, залгамжлалын байдлаараа бас ялгаатай. Ш инжлэх ухааны ш инэ онол нь урьдах онолынхоо үргэлжлэл болох юм уу эсвэл урьдах онол д ээрээ тулгуурлаагүй тохиолдолд гарч ирж чаддагтүй бол философид нэг нь нөгөөгөө үгүйсгэсэн онолууд зэрэгцэн оршин байх нь цөөнгүй. Философи, шинжлэх ухаан хоёрыг зорил го, чиг хандлагаараа өөр гэж ч болох юм. Ф илософи нь тодорхой нэг асуудлаар эцсийн шийд гаргах явдлыг зорилго бол гохгүй харин ямар асуудал буй, уг асуудлыг хэрхэн тавив, уг асуудалтай холбоотой ямар асуудал ш инээр гарч болох вэ гэх зэргийг бясалган эргэцүүлдэг бол ш инж лэх ухааны хувьд тухайн аль н эг асуудлаар эцсийн шийд гаргаж, уг асуудлыг нэг мөр шийдвэрлэх зорилго тавина.

Гэхдээ энэ хоёрт төсөөтэй шинжүүд бий. Д ээр яригдсан зүйлээс болж философи, шинжлэх ухаан хоёрт ойролцоо, төсөөтэй ш инж огт байхгүй, ямагт бие биедээ сөрөн зогсдог юм байна гэсэн ойлголт бүү төрөөсэй! Энэ хоёрт нийлэх, давхцах, ижил төсөөтэй байх шинжүүд бий. Тэгэхээр философи нь шинжлэх ухаанч шинжтэй болж, шинжлэх ухаан нь философич шинж илрүүлэх үе гэж юу вэ? •

Ф илософи шинжлэх ухаанч шинжтэй байна гэдэг бол дэвшүүлэн байгаа санаа нь үндэслэгээтэй, мөрдөлгөө яв цав хатуу логиктой, баримт түшсэн сэтгэлгээтэй байхыг хэлнэ. Ф илософи нь ш инжлэх ухааны гэж нэрлэж болох эдгээр ш инж үүдийг харуулснаараа за р и м үед хүмүүст илүү тод, о й л го м ж то й болж харагдах нь бий. Тэгвэл шинжлэх ухаан нь мета — онол бий болгосноороо философи ш инж тэй болдог. Ер нь аль нэг тодорхой ш инжлэх ухаан нь хөгжлийнхоө н элээн

24 ________


СРИЛОСО^РИ Г Э Ж

ЮУ вэ?

гү н зги й р с э н ш атан д о ч и ж , и х ээ х эн о н о л ж со н шинжтэй дүгнэлтүүдийг гаргаад ирэхээрээ философи ш и н ж и й г илрүүлэх нь бий. О н о лж и н о гэдэг нь эм пирик элементүүдийг өөрөөсөө шахан гаргасан, илүү хийсвэр шинжтэй болсон үеийг нь хэлж байгаа юм. Ш инжлэх ухааны онолууд ийм шинжтэй болох нь үе үе тааралддаг. Ф и зи кт гэхэд л Э нш тейний харыдангуй болон ерөнхи й онол гарч и р с э н э э р матери, хөдөлгөөн, орон зай, цаг хугацаа салшгүй х о л б о о то й бол охы г х ар у у лсан . М өн б и о л о ги ч А.И .О парин (Оросын эрдэмтэн. 1894-?), одон орон судлаач В.А.Амбарцумян (Оросын эрдэмтэн. 1908-?) нар ч тодорхой үеийг хүртэл шинжлэх ухааны хүрээнд байсан бөгөөд харин “ ам ьдралы н үүслийн тухай онол” , “ертөнцийн үүслийн тухай их дэлбэрэлтийн тухай онолоо” яриад ирэх үед философи асуудлуудыг хөн дөж э х э л с э н ю м. И н гэж ал и в аа б а й гал ь ш и н ж л эл и й н онолууд м ета он ол болох х эр э эр философи агуулгатай болдог. И нгэж л аливаа шинжлэх ухаан “өөрөө өөртөө философ и” болдог. Үүнийг “физикийн ф илософ и” , “ биологийн ф илософ и” , “астрономын ф илософ и” , “химийн ф илософи” гэсэн ухаанууд илэрхийлж байна. Энд оюун сан аан ы хөгжил хувьсал, өөрчлөлт, эм п и р и к болон онолын, мета болон ф изик зүйлийн харилцаа явагдаж түүн дээр үндэслэн философи гарч ирж байна. Гэтэл одоо манай зарим философчид (үнэндээ тэднийг философийн боловсролтой хүмүүс гэхэд тун эргэлзмээр байдаг) юм бүхэнд нөгөө гүн ухаан гэсэн үгээ нялзааж байна. Тухайлбал, “мал аж ахуйн гүн ухаан” гэж байдаг юм гэнэ дээ. Ф илософийг ингэж гутааж, Плато, Фома, Беркли, Локк, Декарт, Кант, Деррида, Раулс нарын үеэс ________

25


Б.Батчулуун

үед улам ж лан хөгж үүлж и р сэн тэр зү й л и й г и н гэж доройтуулна гэж байх уу даа. Бид чинь дэлхийтэй нэг философтой байж, бусад орны философийн хүрээнийхэнтэй ф илософ ийн н эг ойлголтоор харилцах ёстой байгаа юм биз дээ. “ Мал аж ахуйн гүн ухаан” гэдгийг чинь юу гэж хэлэх юм болж байнаа! (Н.Хавх. М онголын нүүдлийн мал аж ахуйн гүн ухаан. Улаанбаатар, 2000) “ Philosophy of Animal Husbandary” (би энд зориуд тэдний н ом ы н гарчиган д ээр англи ар алдаатай б и ч с эн э эр бичлээ, уг нь husbandry гэж бичих гэсэн шиг байгаа юм) гэж орчуулах уу! Оросоор “Ф илософия скотоводства” гэх н ь л дээ. Иймэрхүү нэг унэн, хоёр худлаар дүүрсэн зүйлийг философи гэх аргагүй. Ф илософийн талаар юу ч мэддэггүй хүн, аль эсвэл философи гэдгийг буруу ойлгосон хүмүүсд л иймэрхүү зүйл философи болон харагддаг байх. Ийм зүйл хүний танин мэдэхүйн түүхэнд ганц энэ удаа гарч байгаа юм биш л дээ. Зөндөө л байдаг байсан. Тэдэнд зориулж pseudo-philosophy, pseudo-science (псевдо-философия, псевдо-наука) буюухуурамч философи, хуурамч шинжлэх ухаан гэсэн нэр томъёо гарсан байдаг юм. Ер нь сциентизмыг (шицжлэх ухааныг цалигчлах узэл) шүумжлэх гэж эрт уеэс оролдож байсан хумуус бол шашныхан юм. Тэд зарим нэг тодорхой асуудал дээр ишнжлэхухаан эссенциалист (essence —мөн чанарын) тайлбар өгдөг гэдэгт эргэлзэж байв.

“Шашны танин мэдэхүй”

Энд бид ш аш ин гэдгийг нийгэмд хэрэглэгддэг ахуйн утгаар биш тан и н м эдэхүйн явцуу утгаар авч үзэх шаардлага гарч байна. Ш ашин нь аливаа зүйлийг “танин м эдэхдээ” тун чиг өвөрм өц байр сууринаас ханддаг билээ. Ш аш инд танин мэдэхүйн элемент бий бөгөөд


'РИЛОССЭТРИ Г Э Ж Ю У

вэ?

шинжлэх ухаан, шашин хоёрыг хэт дайсагнасан харьцаатай авч үздэг нь буруу гэсэн үзэл (У.Куэйн, 1908-?, АНУ-ын философич) сонсогдох болсоор нэлээд хэдэн жил өнгөрч байна. Үүнийг би танин мэдэхүйн хувьд энэ хоёрын огтлолцох цэгийг олж харахыг хичээсэн хэрэг гэж ойлгож байна. Яаж ч авч үзлээ гэсэн бодит сэтгэлгээг урьтал болгох аваас шашны дотор таягдан хаявал зохих зүйл (түүхийн ү ү д н ээс бол бүр ч) их бай д аг гэд эг нь гарц аагүй . Ш аш ныхан юмс үзэгдлийг танин мэдэхэд м эдлэгээс гадна бишрэл чухал гэж үзэхдээ далдад шүтэх шинжийг тэргүүн ээ тавьж бай ж ээ. Гэхдээ ш аш ны том оохон сэтгэгчид болох Бэркли, Хюм нар Галилей, К оперник нарын үзэл онолд шүүмжлэлтэй хандах замаар итгэл бишрэлийн эерэгталд нэлээд анхаарал хандуулсан. Итгэл-бишрэлийг бид янз бүрийн утгаар ойлгодог. Ахуйн утгаар бол ямар нэг зүйл, түүний дотор хүнийг хүндэтгэх, дагах, дэмжих гэсэн утгаар хэрэглэгддэг. Харин шашны хувьд энэ ойлголтыг ер бусын “ мэдрэхүй” , юмс үзэгдэлтэй харилцах өвөрмөц арга гэсэн утгаар хэрэглэнэ. И тгэл-б и ш рэл д интуитив тан и н м эдэхүйн элем ент багагүй ордогтул интуицийгхэр зэрэгтайлбарлаж чадна ш аш ны тан и н мэдэхүйг төдий ч и н ээ ойлгох болно. Кантын априори танин мэдэхүй гэсэн ойлголт ч энд зохих хэмж ээгээр холбогддог. Априори танин мэдэхуй гэдэг бол юмс узэгдлийн мөн чанарт туршлагын бус замаар (мэдлэгээр дамжуулахгуй гэсэн уг л дээ), шууд хурэх явдал юм. Транценденталь оршин байгаа зуйлуудийн тухай аксиом маягийн мэдлэгийг хүлээн авсаны ундсэн дээр бурхан, “ер бусын хуч ”, далдын зуйлийг оилгож мэдэн харилцаж буй маш олон хун байдаг. Бараг л бүх сүсэггнүүд ийм байдаг. ________

27


Б.Батчулуун

Т ом хүн х эзээч хүүхэд ш и г х аран х у й г х ү л ээн авч харилцдаггүй. Тэгэхээр сүсэггүй хүн сүсэгтэй хүнийхээ мэдрэмж харилцааг ойлгохгүй. Э нэ ер бусын мэдрэхүй, “ойлгоц” нь психологийн маш их урьдчилсан бэлтгэл дээр тулгуурладагт түүний онцлог оршино. Сүсэг бишрэл нь хүний сэтгэл гээч зүйлийг маш их эзэмддэг. Энэхүү сэтгэл нь оюун ухааныг ховсдон аливаа зүйлд априори маягаар ханддаг болгодог. Маги, астрологи, зөн совин, мэргэ төлөг маягийн танин мэдэхүй бүгд л ийм шинжтэй. Н е о т о м и зм , т е й я р д и зм , п е р с о н а л и з м за р и м үед эк зи с тен ц и ал и зм ы н х эр эгл эд эг ийм аргы г А гацци трансценденталъ арга гэж нэрлэсэн нь буй. Ер нь мэдлэг, итгэл-бишрэл хоёрын аль аль нь объект, субъектийн харилцааны ур дүн бөгөөд мэдлэгийн хувьд объектийн шинж, итгэл-бишрэлийн хувьд субъектийн шинж давамгайлсан байдаг гэж бодогддог. Т эгэхээр мэдлэг боловсрол гэдэг бол оюун ухаан, сэтгэлгээ биш. Оюун ухан гэдэг бол төрмөл, мэдлэг гэдэг бол олдмол зуйл. М эдлэг боловсрол нь хүний оюун ухаанд орж ирсэнэрээ түүнийг шүүлтүүртэй болгодог. Э нэ шүүлтүүр сийрэг байх хэрээр оюун ухаан — сэтгэлгээ нь X (икс) буюу далдад тэмүүлж, энэ шүүлтүүр нягт байх (ө.х. оюун ухаанд мэдлэг нэмэгдэх) хэрээр сэтгэлгээ шалтгаант холбоогоор сэтгэх шинжтэй болно. XX зууны их сэтгэгч Людвиг Витгенштейн мэдлэгийн төгс ш инжинд эргэлзэн амьдралын сонирхолтой зүйлс урлаг —уран сайхан, шашин, философийн хүрээнд гардаг гэж үзсэн болов уу! (Л.Витгенштейн. О достоверности. В журнале: “Вопросы ф илософ ии” , 1991, № 2). Э нэ бол ш и н ж лэх ухаан бүгдийг м эддэггүй гэдги йг хүлээн зөвшөөрсөн хэрэг.

28


<Р И Л О С О сР И Г Э Ж Ю У в э ?

Т анин м эд эх ү й н м өн чанар, м эд л эги й н хөгж ли йн зүй тогтлы н талаар дорвитой судалгаа хийсэн хүн болох К арл П о п п э (1 9 0 2 -1 9 8 9 . Английн аналитик философич) танин мэдэхүйн онолуудыг объектив логик буюу онтологи онол, субъектив психологи буюу эпистем ологи онол (Карл Поппэр. Л оги каиростн аучн огозн ани я. М., 1988, с.344) гэж хоёр хуваасан байдаг. Уран сайхны танин мэдэхүй гэдэг бол субъектив психологи онол юм.

Уран сайхны танин мэдэхүйн тухайд

Энэ хуваалт нь байгалийг танин мэдэх болон хүнийг т а н и н м эд эх гэ с э н хоёр я л га а т а й ү зэгд эл д э э р ту л гуурл асан бай даг. Х үний ау тен ти к ахуй болох Д о сто евски й н “ а й д а с ” , С ан тьяго ө в гө н и й эн гүүн , эрэлхэг байдал, Ч ойном ы н бухимдал, Садын садист сэтгэл, Ц вейгийн “ улангаслал” -ын талаар ш инж лэх ухаан юу хэлж чадах юм бэ? Бараг юу ч хэлж чадаагүй ирсэн. Хойшид ч тоймтой зүйл хийчихнэ гэсэн найдвар тун бага байна. Тэгэхээр хүн бол шинжлэх ухааны хувьд “ өөртөө байгаа зүйл” мөн. Х үний ж и н х э н э ахуй бол ууж идэх, ун таж хэвтэх, амьсгалах төдий зүйл биш учраас бие махбодийг хүний ахуйн имманнент ш инж гэж үзэж болохгүй. Организм түүний х эр э гц ээ бол ам ьтны ахуйн ү н д сэн ш инж . Тэгэхээр эндээс амьд, амьгүй байгаль түүний зүй тогтол бол шинжлэх ухааны судлагдхуун, харин хүн бол “ер бусын танин мэдэхүйд” өгөгддөг зүйл гэсэн дүгнэлт гардаг. Хүний ахуйн аутентик мөн чанарт Достоевский, Камю, Шолохов, Чойном нараар дамжин хүрч чадна. Хүн бол субъектив ахуй тул түүнд ш инжлэх ухаанаар бус урлаг, шашин, философоор дамжин хүрдэг. Урлаг түүний онцлог, дүр ойлголт хоёрын харилцаа, 29


Б.Батчулуун

тэдгээрийн утга зөөх чадвар, урлаг дахь хийсвэрлэл, интуици, фантази энэ бүхэн урлагийн танин мэдэхүйн асуудалтай холбогддог. Уран сайхны танин мэдэхүйн гол онцлог болох дүр нь олон утгатай, агуулга нь уян хатан байж болдогоороо төмөр мэт хатуу логиктой ойлголтоос ялгагддаг. Д ээр яригдсан зүйлстэй холбогдон д ем а р ка ц и й п асуудал гарч и р д эг. Уншигч та шинжлэх ухааныг мэдлэг, ш аш ныг итгэл-бишрэл, урлагийг дур хэм ээх зүйл голчлон бүрдүүлдэгийг анзаарсан буй заа. Тэгвэл философийг юу бурдуулдэг вэ гэвэл дээр дурьдсан зуйлс бугд бүрдүүлдэг аж. Э нд л ф и л ософ и й н гол он ц лог орш ино. И ймд ф и л ософ и нь х эзээ, ям ар үед, юуг танин м эдэхдээ мэдлэгийг, хэзээ нь дурийг, ямар нөхцөлд итгэл-бишрэлшэй хавсардаг юм гэх зэрэг нь демаркацийн асуудал болно. Ф и л о с о ф и нь н э г э н т л р е ф л е к с (ө ө р ө ө ө ө р и й гө ө ухамсарладаг үзэгдлийн хувьд) болох тул эн э бүгдийг у хам сарл аж , ял ган с ал га ж , о й л го ж байх уч и р тай . Ф илософ и нь эн э бүгдийг багтааж, аш иглаж байдаг учраас түүнийг зари м үед ш аш и н , урлаг, ш инж лэх ухаантай адилтгах оролдлого гардаг. Ф илософид нэгэн утгат тодорхойлолт өгч болдоггүй бас нэг шалтгаан нь энэ бөлөг өө!

Демаркацийн асуудал хийгээд философи анархист эпистемологи болох нь

Ер нь тэгээд ч сүүлийн үед “анархист эпистемологийн ” тухай их ярих болсон бөгөөд энэ нь хүн төрөлхтний хувьд шинжлэх ухаан гэсэн цор ганцтанин мэдэхүй байдаггүй, ф и л о с о ф и , урлаг бүр зар и м үед ш аш и н д ч тан и н мэдэхүйн элемент байдаг, бид эдгээр “танин мэдэхүйг” бүгдийг нь ашиглаж байх ёстой гэсэн санаа болно. Энд анархист гэсэн нэр томъёог хэрэглэсэн утга бол бид юмс 30


«РИЛОСОФИ ГЭЖ ЮУ вэ?

умгдлийг танин мэдэх үедээ шинжлэх ухаан гэсэн цор гниц зүйлд захирагдах ёсгүй, танин мэдэхүйн боломжит (>үх хэлбэрийг ашиглаж байх ёстой гэсэн санаа байгаа болно. “Зорилго ньхэрэгсэлээ цагаатгана” гэдэглоозун улс төрд харгис, бурангуй, үеэ өнгөрөөсөн утга зөөж байдаг бол танин мэдэхүйн хувьд хамгийн дэвш илтэт утгатай байх аж. Философи юу суд падаг вэ?

Хүмүүс э н э асуултыг тавих дуртай байдаг. Ү нэндээ “судлах” гэсэн энэ үг ф илософ ид тох и р д о ггү й юм. Ш инжлэх ухаан бол юмс үзэгдлийг судладаг, харин ф илософ и бол юмс үзэгдлийн тухай асуудлыг (юмс үзэгдлийг өөрийг нь гэхээсээ илүүгээр түүний тухай асуудлыг) философддог. Философи бол фшософдолт. Энэ бол таны хамгийн сайн мэддэг зүйлийг ч гэсэн эргэлзэж болно гэсэн үг. Үнэн хэрэг дээрээ бидний мэдэж байгаа гэж бодож байсан зүйл маань мэдээгүй зүйл байдаг. Тухайлбал, алим модноос тасармагц газарунадаггэдгийг Ньютоныг хүртэл бүгд л мэддэг байсан, яагаад гэдгийг хэн ч м эддэггүй байлаа. Т эгэх ээр ийм эн ги й н мэт асуудлыг авч үзээд тэр асуудал нь эн ги й н зүйл биш байсныгхаруулж чадсан нь философдолт мөн. Энэ утгаар нь ф и л о с о ф и нь хүн ий м эд д эггү й г м эд ү ү л эгт ач холбогдол нь оршино. Тэгээд “ф илософ и юу судладаг юм б э” хэмээх дээрх асуудлыг тавих дуртай хүмүүсийн сэтгэлийг амраахын тулд ямар нэг байдлаар хариулт өгөх шаардлагатай байна. Хуучин тодорхойлолт ёсоор ф илософ и нь “ байгаль, нийгэм, сэттэхүйн хөгжил хөдөлгөөний хамгийн ерөнхий хуулийг” судладаг гэдэг байсан. Тэр үед зарим нь энэ бол диалектикийн судлагдхууныг философийн судлагдхуун болгож байна гэхчлэн шүүмжлэдэг байв. Д иалектикийн ________

31


Б.Батчулууп

ч бай, философийн ч бай судлагдахууны тухай тодорхойлолты г би эн э утгаар нь шүүмжлэхгүй. Ү нэндээ ф илософ ид “ е р ө н х и й тэй ” , ө.х. “ хамгийн тү гээм эл ” зүйлтэй ноцолддогтал бий. Гэхдээ л энэ бол философийн судлагдхуун биш. Философи бол философийг л “судладаг”. Ф илософи нь бидний олонтаа давтан хэлж байгаагаар байгалийг ч юм уу ямар нэг материаллаг зүйлийг дан ганц судл агдхуунаа болгож байдаг юм биш. Ерөөсөө философи гэж юу юм бэ гэвэл хүн төрөлхтн и й сор болсон ухаантнууды н (мэдээжээр, бидний нэрсийг нь жагсааж чадах Сократ, Аристотель, Плато нараас аваад эдүгээгхүрч ирсэн олон олон философчидийн) бичгээр уламжлагдаж ирсэн оюун ухаан юм. Энэ оюун ухааныг эзэмш ихийн тулд тэдний бүтээлийг уншиж байгаа хүн бол философи “судлаж” байгаа хүн. Хамгийн эм пирик байдлаар тодорхойлох юм бол философийн номнуудыг уншиж, тэр номонд байгаа оюун санаатай харилцаж, ойлгож чадаж байгаа хүн бол философи судлаж байгаа хэрэг мөн. Т эгэхээр бүх л ш инж лэх ухаан ийм шүү д ээ, ф изик, химийг ч гэсэн цаасан бичсэн зүйлтэй л харилцаж байж эзэмш инэ шүү дээ хэмээн хэлжболох юм. Үгүй дээ, найз минь! Энд зарчмын ялгаа байна. Ф изик, химийн номнууд чинь бодит байдлын тусгал болсон оюун санаа байдаг бол философийн номнууд бол оюун санааны тусгал болсон оюун санаа байдаг. Иймд философи судлах гэсэн хүн оюун санааны оюун санаатай харилцахын тулд түүний ядуухан и лэрхи йлэл болдог үг, өгүүлбэр — хэлтэй харилцах шаардлагын үүднээс ном уншдаг юм. Энэ бүхнээс харахад философи гэдэг бол хэн нэг хүний санаан зоргоороо ямар ч категори, терминий түвшинд боловсроогүй зүйл ярьчихаад “энэ бол миний философи” 32 -------------


'РИЛОСОТИ ГЭЖ ЮУ вэ?

гэж өгүүлдэгтэй адилгүй зүйл байх нь. Одоо манайд ф илософийн философи ш инжийг алдуулах оролдлого багагуй гарсаар. Хэн нэг түүхч юм уу, монгол судлаач, зарим нэг философич нэр зүүсэн хүн Чингисийн явуулж байсан улс төрийн бодлого, нууц явууллага зэргийг ярьчихаад “Ч ингисийн ф и лософ и ” гэх юм уу, өөрөө түүхийн баахан баримтдурьдчихаад Монголын нүүдлийн соёл иргэнш лийн философи гэх мэтээр дураар ярих нь их байна. Ер нь энд дашрамд хэлэхэд, философи бол хэзээ ч олон түмний хэрэг байгаагүй бөгөөд түүгээр н ий гэм дэх тодорхой тооны хүмүүс хичээллэдэг байжээ. Хүн бүр математикч, физикч, химич болж чадцаггүй адил бүх хүн ф и л о с о ф и ч болж чадахгүй. Т и й м байх ч албагүй. Философийг ойлгох чадвар байх бөгөөд тэр чадвар, ухаан дутагдах тал амьдрал д ээр үнэхээр харагддаг. Гэтэл ф илософ оо өөрөө ойлгодог болов уу даа гэм ээр хүн М У И С -д ф и л о с о ф и за ага а д яв ж байх тохи олд ол харагдсаар байна.

33


Б.Батчулуун

Философийн дотоод болон гаднах хүрээ

Бид философийн бүтцийг Оксфордын философийн тольд хэрхэн дүрсэлснээр та бүхэнд хүргэж байна. Э нэ нь би дний гаргаж и рсэн зүйл биш харин О ксф о р д ы н философи арай илүү өргөн хүрээгээр авч үзэх юм АнглиА мерикийн (арлы н) ф илоооф ид хэрхэн авч үздэгээр харуулж байгаа хэрэг болно. Энд ф илософийг гурван хүрээ болгон авч үзжээ. Гаднах тойргууд философийн 34


«РИЛОССУРИ Г Э Ж Ю У в э ?

торгон асуудлаас арай хөндий байх бөгөөд доторхи тойрогт буй салбаруудаасаа хараат шинжтэй байдаг. Философийн салбаруудыг бүлэглэх нь I. Танин мэдэхүйн онол Ш инжлэх ухааны философи II. М етафизик Оюун санааны философи Ш ашны философи III. Гоо зүй Ёс суртхууны философи Улс төрийн философи IV. Логик Ф илософийн логик Хэлний философи М атематикийн философи V. Боловсролын философи Түүхийн философи Хууль-эрх зүйн философи Н ийгмийн философи I дэх бүлэглэл дэх салбарууд бол бид ямар нэг зүйлийг танин мэдэх арга зам, нөхцөл байдал, танин мэдсэн зү й л ээ и л эр х и й л эх х эл б эр и й н тухай ф и л о со ф д д о г салбарууд. Товчоор хэлэх юм бол танин мэдэхүйтэй холбоотой асуудлыг философдоно гэсэн үг. 35


Б.Багчулуун

II дахь бүлэглэл. Энд голдуу юмс гэж юу болох (юу оршиж байдаг юм), тэд өөрөө өөрсдийн шалтгаантай юм уу аль эсвэл гадны шалтгаантай юм уу гэсэн асуудалд анхаарлаа хандуулах бөгөөд эдгээр асуудлаас урган гарсан өөр бусад асуудлуудыг авч үзнэ. III Энд багтсан философийн салбарууд бол үнэт зүйлтэй холбоотой асуудлуудыг авч үзэх аж. Тухайн зүйлд хэр зэрэг үнэт зүйл ш ингэсэн байна, үнэт зүйл үүрэг хоёрын хооронд ямар холбоо байна, энд сонголт байна уу үгүй юу, бидний ал иваа үйлдэл, үүргийн маань үндэс үнэт зүйл мөн үү гэх мэт асуудлуудыг авч үзнэ. as* IV дэх бүлэглэлд багтах философийн салбарууд хийсвэр зүйл, түүний бүтэц, сэтгэлгээний арга зам, “хэрэгсэл”, хэл бол сэтгэлгээний нэг материаллаг илэрхийлэл болох тухай зэрэг асуудлыг авч үздэг. V Энэ бүлэглэлд бага зэрэг эрээвэр хураавар салбарууд оржэз. Ф илософийн мэдлэгээс эхлээд мэдлэгийн бусад салбаруудтай холбоотой “философийн зүйлс” оржээ. Уг нь энэ мэтээр үргэлжлүүлэх юм бол энэ бүлэглэл үүнээс ч илүү өргөн хүрээг хамарч болох байсан. Ер нь философи нь үйл аж и л л агаагаа маш ө р гөн хү р ээтэй явуулах хэрэгцээ гардаг л даа.

Философийн салбарууд Энд бид философийн дээрх салбаруудын дотоод бүтцийг улам бүр задлан авч үзэх зорилго тавьлаа. Гэхдээ энэ хуваалт, задаргаа м аань н өхцөлт ш инж тэй болохыг хүлээн зөвшөөрөхөөс аргагүй.

36


Ф И Л О С О ^И ГЭЖ ЮУ вэ?

c;

*

д Ш с д и с э хо р го д и о х ---------------------------- (LfOHO НИЛхеУСИ HHHBJ.) HJOUOlAiaiOHU£

c га" ^ £ о . iQ o ’

1 CD co h* X CO X l~

£}■ X

о

5

ra

S3

* С

Ф X

ю Q. >»

IX

£ .5 ------

X о

о

X

>.

eX s

>s S о ч

* 2 я

S

о О

o Ш

о«

X x »х

ci

X ------ CD

s

CL a* X

X

$ a) СГ

i X g ь-> n o i i x o

4 >»

- O

СГ ____ ra X O 2» > 2 LQ O

CD (a X и O

g

« i

8

o ’i LQ CIV O

S 1

0

I&S

' l

cc c g §

c

Й

СП5>, £х 2а- -о JC<L0

S

t o ^

rfl Ю

2 CL

>x X 5. g Ш

X

CD

x ет o gШ

<5 c; 3 Q. ^

CD I

X >x X

£

£

id

3 ID

S

-

I , o § 3“. ■ > to-

X Ф 0 ----- S - O £ c 1 ©

2s |1

ct Я — ~* <0 c£ CD 1—

'5 « =T X © LCL 0)

37


cn СЛ ■< ■< a

CO

Эмпиризм

Танин мэдэхүйн тухай онол болох нь

ОЙЛГОЛТ, V мэдлэгийн ^ үүслийн тухай психологи онол болох нь {Локк, Хюм)

Тэмдгийн утгын тухай онол болох нь: логик эмпиризм/логик позитивизм

_ 1 __________

i Хэт: бүх ойлголт эмпирик шинжтэй (Локк)

1 Аядуу: зарим ойлголт эмпирик шинжтэй

______ 1__________

1 Илэрхийлсэн

1 ^Ойлголтын тухай 1 Хэт: бүх мэдлэг сэрлээс үүсэлтэй

1 ЗӨӨЛӨН: зарим мэдлэг эмпирик шинжтэй (Локк)

г Аядуу: бүх мэдлэг сэрлээс хамааралтай

г Операцио нализм: үгийн утга сэргээх

1 Баталгаатай

1 Практик дээр

1 Верификационизм: өгуулбэрийн утга сэргээх —1 1 Аядуу: туршлагууд хоорондоо хамааралтай байх ёстой

Конструктив эмпиризм (Ван Фраазан)

I I Шинжлэх ухааны философи

1 Антиреализм

Онсш дээр (Шлик)

Рационализм

Бидний санаа блдол, - итгэл бишрэлийн тухай психологи онол болох нь

-

1 1 Төрөлх сэне a

1 Инстиктэн санаа

Бидний итгэл бишрэлийг баталгаажуулсан эпистемологи онол болох нь

1 Төрмөл мэдлзг

1

1 Эрс: бүх санаа бодол төрмөл шинжтэй

OJ \о

п Хэл шинжлэлийн (Чомски)

1 Аядуу: зарим санаа бодол төрмөл (Хюмын “сэтгэгдэл")

1 Хэт: сэрлийг бүхэлд нь үгүйсгэх (Элейн философчид)

1 Ойлголтын аппаратууд (Кант; Чомскийн хэл шинжлэлийн рационализм)

1 Аядуу: сэрлийг зарим талаар хүлээн авах (Декарт, Лейбниц)

1 Оюун ухаан ёс суртхууны суурь болох нь (Кант)

1

Интуици үндсэн зарчим болох нь

] Интуици ёс суртхууны суурь болох нь (Кант)

Шашны хувьд

Танин мэдэхүйг үл зөвшөөрөх

Рационализмыг ердийн утгаар нь үл зөвшөөрөх

1

Интуици зарим нэг зарчим болох нь

Я=ИЛОСО=РИ ГЭЖ Ю У вэ?

Карте зиан (Декарт доорх хоёр үзлийг хоёуланг баримталж байсг Н)

1 Интуици I 1

Ёс суртхууны философийн хувьд


Метафизик

-fc.

o

Метафизикийн хэв маягууд

Метафизикийн сэдвүүд

Монизм ба плюрализм

Онтологи

Тодорхойлохуй

Шалтгаацал \

I Хувь хүнийг тодорхойлох

Хийсвэр объектууд

Орон зай цаг хугацаа /

/

Харагдах байдал ба бодит байдал

Шинжлэх ухааны философи

Категориуд I I

Ухамсран ^ Оюун санаа объектууд ба бие I махбодь

Нотлохуй

Феноменологи

I

Холбогдох салбарууд

Бурхан I |

Шашны философи

1 I

Хэлний философи

I

Логик

Реализм

Дүрслэх

Магадлах

Логик ба философийн логик Хэлний философи Оюун санааны философи Феноменологи Шашны философи Шинжлэх ухааны философи


Холбогдох салбарууд

1

Дедуктив

Индуктив ----------Шинжлэх ухааны философи 1

Философийн логик -

г Формаль

Утгын онол

бус логик

Үнэний

-Тэмдэгийн логик

Хамаар- N Металогик

Логикийн 1 нэр томъёо / ба энгийн / хэлний / харилцаа /

Г Деонтик ч Модаль Теоремын логик логик тооцоо

Хамаарлын хэв маягууд

Батлах тооцоо | Уламжлалт (силлогист)

\

Хамаарал

Учир зуйн холбогдол Утга зөөгч

Чанд Формаль ' Мате(Рассель, ' риаллаг одоо ихэд N ховордсон) \

I Үг

Хэлц

Олон үнэт чанарын логик

Метафорт

1 Дүгнэлт

1 Батлах онол

1 Зорилгот 1 t

1 Тайлбарлагааны логик

Хуульчлах загвар 1

1 1 Түүхийн философи

логик

Прагматик Математикийн философи Хэлний философи Хандлага (Грайс)

Шинжлзх ухааны фипософи

Ёссуртхууны- - -Шийдвэр философи гаргах онол

Метафизик

I

Утгын хэмжүуруүд I----- — -----Бичгээр илрэх

Мэдэгдэх

1

Баталгааны онол буюу метаматематик

Буулийн__алгебрь

Хэлний философи

Үл мэдэгдэх

Математик логик-----Загварын онол

'Сүлжээний онол

/ / I I

Утгын хэв маягууд

Формаль логик

Магадлалын онол

Б.Батчулуун

Логик ба философийн логик

I

Үнэнлй Үнэнийг мөн чанар зөөгч

1

Үнэний хандлага

Аналогчлох

Өгүүлбэр

Эмоцилн Дүрслэх

__________________________________________ТИЛОСОЧРИ ГЭЖ Ю У ВЭ?


Л Оюун санааны философи---------------------------- Холбогдох салбарууд

Оюун санаа ба бие махбодийн тухай онолууд

Дуализм 1 Субстанцын дуализм

1 Эпифеноменализм

Интеракционизмгинжин хэлхээ ний хоорондын шалтгаацал (Декарт)

н Парал влизм

Урьдчиг ан тогтоосс н эвцэл (Лейбни ц)

1 Хуулы харилцан үйлчлэл

! Өмчлөлийн дуализм < > ч

1 Давхцал' (Страусон)

1 Оккационапизм (Мальбранш)

Монизм

- Материализм

Гило- Тодорзоизм хойлох онол

Тайл

Зууч онолууд

Бихевио- Туйлширсан ризм материализм (Уатсон) (Чөрчланд)

Идеализм (Беркли)

Функционализм

Токин

ч Хэвийн бус монизм {Дэвидсон)

Давхар утгат онол (Спиноз)

Төвч монизм (Жэймс, Рассель)

Гиломорфизм (Аристотель)

Ф И Л О С О Т И ГЭЖ Ю У в э ?

1 Гинжин хэлхээний хоорондын шзлтгаацал

Эзэнгүй үзэл

Биологийн натурализм -. (Сирл)


Ёс суртхууны философи (буюу ёс зүй)

-

-

Холбогдох салбарууд

I _________ I______ Онолын

Гоо зүй Эдийн засгийн философи Улс төрийн философи Нийгмийн философи Хууль-эрхийн философи Оюун санааны философи Логик ба философийн логик

1 н Хэм хэмжээ заасан ёс зүй

Мета этик

1 Деонтологи: үүргийн тухай асуудлууд 1 Ёс суртхууны мөн чанар

н £с суртхууны психологи

I 1 Ёс суртхууны объектив чанар

1 Аксиологи: үнэт------------ 1 чанарын тухай асуудлууд 1

■ п Ёс суртхууны эпистемологи

______ 1_______________ 1 1 1 1 Ёс суртхуу Шийдвэр Дүрспэх ны хандлага гаргах онол ёс зүй / 1 / 1— 1---------1 / 1 1 / Логик Тоглоо" и мын онол Оюун санааны философи

1 Хариуцлагын мөн чанар ба хүсэл эрмэлзлэлтэй түүний холбогдох нь

; * „ 100 3ҮИ

Б.Батчулуун _____________

-tx. С\

; ,

, 1 1 Ес суртхууны Ёс суртхууны МЭДЛЭГИЙН ҮНДЭСЛЭГЭЭНИЙ мөн чанар • мөн чанар 1 Ёс суртхууны Деонтик үзлүүдийг логик хуульчлах нь J /

1 1

| , t '

Логик^ у , '

Хавсарга ] 1 Анагаахын ёс зүй

"

1 ^ 1 Бизнесийн / Хуулийн ёс зүй / ёс зүй 1 ✓ 1 1 ✓ 1 Эдийн засгийн Хууль-эрхийн философи философи

1 Биоэтих

1 Хурээлэн буй орчны ёс зүй 1 1 Шинжлэх ухааны философи

t c зүин онолууд

Танин мэдэшгүйн тухай үзэл

Абсолютизм Релятивизм Деонтологи үзлүүд ! Тэнгэрийн тушаалын тухай үзлүүд

1

Аз жаргалын тухай онолууд

Рационализм

Г“

Кантач Гэрээний үзэл онолууд (Плато, Раулс)

I

Консекүнциализм *«*

Интуиционизм

1

1

Зарчмын Тодорхой баримтын тухай (Р.Прайс, тухай Кудворт)

Зорилготой болох тухай үзлүүд _________________ |__________

1

Эгоизм

Универсализм

Перфекционизм

Зүй ёсны онолууд - ^

1

Альтруизм

Сэтгэл ханамжийн хуваарилалт

1 "- J

1

п

11

Боломжийн хуваарилалт

Үйлдэл

Сөрөг

I

Үйлдэл

Дүрэм

I

I

Эрхэм Гедонист Эрхэм Гедонист (Мур) (Сидвик)

I '

Эрхэмнэлт

Дүрэм

I

Парал Гедонист

П

I

Үйлдэл

I

Эрхэм Гедонист

I

Дүрэм

Ф ИЛО С О Ф И ГЭЖ Ю У ВЭ?

Утилитарианизм

Эерэг

Эмотивизм (Айер, Стивинсон)

Засварлалтын зүй ёс

Хуваарилалтын зүй ёс

Сайн зүйлсийн хуваарилалт

Ёс зүйн утгын онол (Хэйр)


Улс торийн философи

Холбогдох салбарууд

I______ Дээдлэл ■= - 1 Өмчийг дээдлэх нь

Төрийн хэлбэр ба түүний оршихуйг дээдлэх нь

1 Төрийн зорилго

Төрийн суурь

Анализын асуудлууд

; ; — —__ Төрх байдлыг дээдлэх нь 1 1 Төрийн Иргэний тухайд тухайд 1 Бослого ба улс төрийн хүчирхийллийг дээдлэх нь

1 Өөрийн иргэдэд

1 - Засаглал ба захирагдах байдал

------------1-----Үзэл суртал

1---------------Бүрэн эрх Зуй ёс 1

I .... ---------Г — 1 Түүний Түүний байр мөн чанар

1— , Төрийн мөн чанар Хэв маяг

Ардчалал

Олигарх

Тимократ

Плутократ

Хаант засаг

Гадаадын иргздэд

— .----------------1 Н — |— Иргэний Иргэний Шийтгэл Цагаачлал эрх чөлөөг эрх (гарах) дээдлэх нь

Г

Гадаадын төрийн хувьдч

Гадаад ын иргэдийн хувьд N

1 — f ХудалДайн дааны харилцаа

1 Эх оронтой байх эрх

1 Цагаачлал (ирэх)

ёс

суртхууны философи

Нийгмийн философи

S

Олон улсын хууль

1 Иргэншлийн эрх

Ши йтгэл

Эдийн засгийн философи Хууль-эрхийн философи Улс төр судлал

Буцаан (эргүүлэн) авчрах

Тиран (дарангуйлал)

Тоталитари дэглэмүүд

J

Б.Батчулуун _____________________________________________________________________

-Ib oo-

Улс төрийн онолууд

«РИЛОСОФИ ГЭЖ Ю У ВЭ?

-lb


Шинжлэх ухааны философи--------------------------------- Холбогдох салбарууд

Б.Батчулуун

50


Я=ИЛОСОсРИ ГЭЖ Ю У вэ?

Философийн он дарааллын хүснэгт Зүүн багананд философчид болон философитой шууд холбоотой уйл явдал харин баруун багананд философитой дам холбоо бүхий үйл явдлыг жагсаажээ. я

О

О О-

чо

1ТӨ VI зууны үед Б ага А зи й н М и л е т х о тн о о Г р еки й н ф и л о с о ф и (Ф а л ес, А н а к с и м а н д р , А н а к с и м е н ) анх х ө гж и н й э и э г л э ж эхлэв.

П и ф а го р тү ү н и й ш а в ь н ар Ө м нөд И тали д ш аш ны х ө д ө л гө ө н ө ө ү н дэсл эв.

ох

З о р о а с т э - 630-553 он 585 о н д Ф а л е с и й н у р ьд ч и л а н х эл ж б ай сн аар н ар х и р тл ээ. Г рекийн м атем атикий н эх л эл тав и гд ав (Ф а л е е и й н о р о л ц о о т о й го о р ) Б удда 563-?

К сен о ф ан антропом орф и ш а ш н ы г ш үүм ж лэв.

Иллиад, Одиссейн ан хн ы х эвл эл (хоёр ю м уу гурван зу у н ы ө м н ө ч зо х и о гд со н б ай ж б о л н о )

Г е р а к л и т Э ф е й с д (Б а га А зи й н х о т) м е т а ф и зи к и й н су р гаал аа д эв ш ү ү л э н гаргаж и р эв .

510 о н д К л е й с ф э н э зэ р х э г за х и р агч д ы г А ф и н аас х ө ө ж , 508 о н д ар д ч и л л ы г ан х тогтоов.

о о —

ф Н 2

4 9 9-494 о н д И он чууд П е р с и й н э с р э г босов. П а р м е н и д ш ү л ги й н х эл б э р э э р ф и л о с о ф и й н арга б о ло в ср у у лж м аргав.

П е р с и й н д а й н а а р грекчүүд тү р зуур н эгд эв. П е р с и й н д а й н ы ахм ад д а й ч и н Э схи л ж ү ж ги й н ау гаа зо х и о л ч болов.

51


Б.Батчулуун

К у н з - 557-479 о н Л а о -Ц и д а о с и зм ы г ү н д э с лэв.

А ф и н чууд П е р с и й н э с р э г Д э л и й н Х о л б о о г б ай гуулав.

Э лейн Зенон П арм ениди й н үзэл са н а аг улам хөгж үүлэв. С ицилд Э м педокл, А ф инд А н ак саго р , С ам о с д М эл и с н ар гарч ирэв.

П е р и к л и й н э р и н үе (460429)

С о ф и сту у д ы н э ц э г б олох П р о т а го р А ф и н д и р л э э .

С о ф о к л э м г э н э л т ж үж гүүд э э б ич и в. Г ер о д от ө ө р и й н Туух-ц д эл х и й н д үр т ө р х и й г зураглав. С п а р т, А ф и н ы н д а й н

Д е м о к р и т ато м и с т су р гаал аа хөгж үүлэв.

МТӨ 400 он

С о к р а т (469-399)

А р и ст о ф а н ө ө р и й н х ө ө Үүл б ү тээл д С о к р а т ы г э л э г л эв . Т у с и д и д улс т ө р и й н зан б а й д л ы г авч үзэв.

399 он д С о к р а т н ас б ар са н н ь П л ато б о ло н бусад ш авь н а р т н ь м а ш хүчтэй нөлеөлөв.

Хуучин Гэрээг то д о р х о й

М егар , Ц и н и к , С и р е н а д “ С о к р а т ы н сургууль” б ү р эл д эв .

Түүхч К с е н о ф а н (428-354)

П л а т о (4 2 7-347) 380 о н д

52

Г и п ш экрат (450-370) ан а га ах ы н аргууды г бо ло всруулав.

х э л б э р т эй болгов.

Т ео д о р , Т еатет н ар Г рекийн м атем атикийг


'Р И Л О С О Т И Г Э Ж Ю У в э ?

ө ө р и й н х ө ө А к ад ем и й г байгуулав. П л ато “ Бүгд Н ай р ам д ах У л с ” -а а б ич и в. С и н и к и й н Д и а г э н (400325)

хөгж үүлэв.

Г р е к и й н уран и лтгэх у р л а ги й г И с о к р а т , Д е м о с ф е н н ар хөгж үүлэв.

А р и с т о т е л ь (384-322) 367 о н д А к ад ем и д о р о в. 343339 о н д А угаа А л ек сан д р т б агш лав. 336 о н д Л и ц е й г э э байгуулав. 350-323 онуудад гол б ү тээл ү ү д ээ туурвив.

Г р е к и й н х ө гж м и й н о н о л ч А р и сто к н у с

347 о н д А к а д е м и й н тэр гү ү лэх б ай р суурь алдагдав.

338 о н ы К а р о н ы н хоёр д ах ь тул аан Г р е к и й н хот улсууды н тусгаар т о гт н о л о о р төгсөв.

Т е о ф р а с т (Л и ц ей д эх А р и с т о т е л и й г за л га м ж л агч ) 370-288 С к е п т и к ч П и р р о (365-275)

OH

323 о н д А л ек сан д р н ас барав.

С и т и у м ы н З е н о н (335263) сто и к у у д ы н сургууль байгуулав.

М ТӨ 300

Э п и к у р (341-270) ө ө р и й н х ө ө сур гу у л и й г байгуулав.

336 о н д Ф и л и п и й г Аугаа их А л ек сан д р зал гам ж л ав.

н а р ы н үйл а ж и л л ага а

А р и стар х н а р а н төвт

А р с эси л (3 1 6-242) сто и к у у д ы н сургуультай ө р сө л д ө х “А к а д е м и ” -а а байгуулав.

Е р т ө н ц и й н тухай таа м агл ал аа гаргав.

Э в к л и д ы н геом етр

М э н з (3 7 2-289) ба Ч у н Цу

53


Б.Батчулуун

А р х и м ед (287-212)

X

К л и н т ба К р а й с и п (280207) н а р сто и ку у д ы н еу р гу у л и й г то л го й л о в .

о о о

И т а л и д Г ан н и б ал

см ф н 2

X

о

Э н эт х эгд А ш о к а хаан ш и р э э н д суув.

П л ау ти , Т э р э н с н ар Ром ы н инээдм ийн т е а т р ы г ү н д эсл эв. К а р н и д (214-129) с к е п т и к у л ам ж лал бүхий “ Ш и н э А к а д е м и ” байгуулав.

Г р акх Р ом д улс т ө р и й н ш инэчлэл хийхийг о р о л до в.

О

о

Ф н

П о с и д о н и (135-51)

Ц и ц е р о н (106-43)

С у л ла 84 он д Р ом д А р и с то те л и й н б ү тээл ү ү д и й г авч рав. Ц е за р ь (49 о н д и р г э н и й д а й н эх лэв); 46 о н д Ю л и й н х у ан л и й г батлав.

ф н §

Л у к р е ц и й (98-51) 60 о н д э п и к у р е зм ы н у л ам ж лал аар б и ч с э н ш ү л ги й н зо х и о л о о хэвлүүлэв.

н §

47 о н д А л ек сан д р ы н н о м ы н с а н сүйдэв. А н т о н и б а К л ео п ат р а А вгу сти н ба Р о м ы н утга зо х и о л ы н ал тан үе. И й с у с Х р и ст М Т Ө 4 он — М Т 29 он . 14 о н д А вгуст н ас б арж , Т и б е р гарч и рэв.

С е н е к а М Т Ө 1 о н — М Т 65 он

54

Н е р о н (54-68 онуудад хаанчилсан) С енекаг ам иа


ср и л о с о ср и

Э н эт х эгд Н ь я я -г и й н ф и л о с о ф и үүсэв.

гэж ю у вэ?

х о р л о х ы г туш ааж , зага л м ай тн у у д ы г г эс гээ н ш и й т гэж б ай сан үе. 79 о н д В езуви галт уул д эл б эр ч П о м п е й хоты г сүйтгэв.

МТЮОон

Р о м ы н утга зо х и о л ы н м ө н гө н үе. Г р е к и й н түүхч П лутарх. Э п и к т э т 55-135

Г ал ен 129-199

МТ 200 он

М а р к А в р ел и й 121-180

Н ага р ж у н а Б у д ц и зм ы н м ахаяна чиглэли й г ү н д эсл эв .

А ф р о д и с ы н А л ек сан д р А ф и н д х и ч ээл за а ж эхлэв.

С екст Э м п и р и к

О р и ж э н (185-254) за га л м ай т н ы н о м л о л ы г п л а т о н и зм т о й хавсаргах о р о л д о го хи йв. Д иоган Л аэр ски й ф и лософ и й н түүхи йг б и ч и ж эхлэв. Д иоф антусы н м а т е м а т и к и й н үйл аж и л л агаа М анигийн ш аш ин.

П л о ти (20 5 -2 6 9 ) н е о п л а т о н и зм ы г хөгж үүлэв. П о р ф и р и 232-305 он

У м ар д аас Р о м ы н э з э н т гү р н и й г д ай р ч эхлэв.

285 он д Д и о к л и т а н ан х Р о м ы н э з э н т гү р н и й г Ө р н ө , Д о р н о х э м э э н хоёр хуваав.

55


Б.Батчулуун

МТ 300 он

324 о н д К о н с т а н т и н о п о л ь б ай гуулагдаж , 331 он д Р о м ы н э з э н т гү р н и й н и й с л эл б о лсо н .

А вгустин (354-430) ф и л о с о ф и й н б ү тээл ү ү д ээ туурвив.

МТ 500 он

МТ 400 он

395 о н д Т ео д о с н ас б ар сн ы д а р а а Р о м ы н э з э н т гүрэн Ө р н ө , Д о р н о д о д буцалтгүй хуваагдав.

МТ 700 он

МТ 600 OH

Ф и л о п о н (49 0 -5 7 0 ) А л ек с а н д р д н е о п л а т о н и зм ы г Х ристийн н ом лолоор со л и х о р о л д л о го о эхлэв.

476 о н д Ро.мын э з э н т гүрн и й баруун тал (Ө р н ө ) ун алаа.

529 о н д Ю ст и н и ан А ф и н ы су р гу у л и й г хаав. С и м п л и с П ер с рүү түр х у гац аагаар дүрвэв. Ю с т и н и а н ы хууль

С и м п л и с сү ү л ч и й н гол н е о п л а т о н и с т б о лсо н . М ухам ед (570-632) М е к к а га а с М ед и н д и рэв. Л ал ы н о н ц аги й н тоол ол . 641 о н д П ер сд З о р о а с т р и а н и з м ы г л ал ы н ш а ш и н халав. Д а м а с к , Б агд ад ад л ал ы н э з э н т гүрнүүд үүсэв. Б агд ад ад ар аб ы н ш и н ж л эх

56


тилософи

гэж юу вэ?

МТ 800 он

у х аан , ф и л о с о ф и хөгж и ж эх эл л ээ. 760 о н д Б агд ад ад “ а р а б ” т о о г (ж и н х э н э д э э э н э т х э г t o o ) х э р эг л эж эхлэв. А л -К и н д и 801-866 он

МТ 900 он

Ж он С кот

Э н э т х э г д эх Б уд д и зм ы н н ө л ө ө буурч эхлэв.

МТ 1000 он

А л ь -Ф а р а б и 870-950 он

А в и ц е н н а (И б н -С и н ) 9801037 он

МТ 1100 он

А н сел ь м 1033-1109 о н А р аб ы н ф и л о с о ф ч д ы н б ү т ээ л ээ с л а т и н руу о р ч у у лж эхлэв.

А б ел яр 1079-1142 он

К о р д о б д их сургууль б ай гуулагдм агц арабч ууд ы н с о ё л ы н тө в б о л о н хувирав.

1066 о н д Н ор м ан д ч у у д А н гл и й г д а й л а а р м ордов. 1095 о н д II п ап У рбан ан х за га л м ай тн ы а я н д ай н эхлүүлэв. 1113 о н д Б о л о н и д ан х н ы их сургууль байгуулагдав. 1150 о н д П а р и с ы н их сургууль байгуулагдав.

МТ 1200 он

А в эр о й с с 1126-1198 он

1167 о н д О к с ф о р д ы н их сургууль байгуулагдав.

М э й м о н и д 1125-1204 он 1215 о н М агн а Х арти

57


Б.Батчулуун

Ч и н г и с х аан (1162-1227) М о н г о л ы н их гү р н и й г байгуулав. А угаа А л ь б эр т 1200-1280 он

МТ 1300 о н

Р о ж эр Б э к о н 1214-1292 он

Ф о м а А к в и н с к и й 12241274 он

1204 о н ы д ө р ө в д эх у д ааги й н зага л м ай т н ы ая н дайнаар К онстан тин оп ол и й г эзл эв . 1236 он д И с п а н и д К о р д о б у н ал аа.

Д у н с С к о т 1266-1308 он У л и я м О к к а м 1285-1349 он

Д а н т е (1265-1321) Тэнгэрлэг туулъс-аа б и ч и в. Е в р о п д хар үхэл тархаж , А н гл и й н хүн ам ы н гу р ав н ы н э г н ь үрэгд эв.

МТ 1400 о н

Б о к а ч о (1313-1375)

Декмарон-о о хэвлүүлэв.

МТ 1500 OH

К у за ги й н Н и к о л а 14001464 он М а р с и л о Ф и ч и н о 14331499 он

1453 он д К о н с т а н т и н о п о л ь О тто м ан д ял агд аж , В и за н т и й н э р и н үе дууслаа. 1492 он д К ол ум б А тл ан т ы н д ал ай гатлав. Л е о н ар д а д а В и н ч и (14521519) Р а ф а э л ь (1483-1520),

Э р а зм 1465-1536 он М а к еав ел л и 1513 о н д II Хуантайж-аа бичи в.

58

М и к е л а н ж э л о (1475-1564) Л ю тер В и ттэн бергд Ш и н э ч л э л э э эхлэв.


'Р И Л О С О Ф И Г Э Ж Ю У в э ?

К о п е �� н и к ( i 473-1543) н а р а н тө вт с и ст е м и й н о н о л о о гаргав. 1558 о н д Э л и заб ет хатан х аан болов. 1590 о н д Ж э н с о н ан х н ы м и к р о с к о п ы г б ү тээл ээ.

МТ 1600

OH

Г ал и л ей д у л а ан х эм ж и гч б ү тээв. Ш е к с п и р (1564-1616) 1600 о н д Гамлет-аа б и ч и в. Ф р э н с и с Б э к о н (15611626) 1620 о н д Шинэ аргааа хэвлүүлэв. Ф и л о с о ф и й г зо в х о н л а т и н д ээр бнш өөр өөрсдийн хэл д э э р б и ч и ж эх лэв. Г ассен д и (1592-1655) Д е к а р т (1596-1650) 1641 он д Бясалгал, 1644 он д Философийн зарчмууд- аа бичив. Х об б с (1588-1679) 1651 о н д Левифиан-aa хэвлүүлэв.

1600 о н д Б р у н о г ш аш н ы ш ү ү х ээс ш а т а а н гэсгээх ш и й д в э р гаргав. К е п л е р (1571-1630) гар и г э р х с и й н х ө д ө л гө ө н и й г н ээв . Г ар в ей 1628 о н д хүн и й ц у сн ы э р гэ л т и й г н ээ в . 1633 о н д Г ал и л ей г ш а ш н ы ш ү ү х ээр ш үүв. 1636 о н д Х ар вар д ы н их сургууль б айгуулагдав. А н гл и й н И р г э н и й д ай н X IV Л уи с (1638-1715) 1643 о н д Ф р а н ц ы н хаан болов. I Ч а р л ь зи й г ш үүв. 1665 о н д А н гл и д тахал гарав.

59


Б.Бөтчулуун

С п и н о з (1632-1677) 1677 о н д Ёс зүй- гээ хэвл ү ү л эв. Л о к к (163 2 -1 7 0 4 ) 1690 о н д

Хүний ойлголтын тухайд, 1690 о н д Засаглалын тухай хоёр шашдир б ү тээл ү ү д ээ х эвлүүлэв.

1666 о н ы Л о н д о н ы их т ү й м эр Л а т и н хэл ш и н ж л эх ухаан, б о л о в с р о л ы н хэл б ай х аа б о ли в , 1687 о н д Н ь ю т о н

Зарчмууд-аа хэвл үүл эв.

МТ 1700 OH

М а л ь б р а н ш (1628-1715)

Л е й б н и ц (1646-1716)

Я р у у н а й р агч , ж ү ж ги й н зо х и о л ч , ш үүм ж л эгч Д р а й д э н (1631-1700)

В и к о (1668-1744) Ш е ф т с б э р р и (1671-1713)

П а п (1688-1744) яруу н а й р а гч , ш үүм ж лэгч

Б э р к л и (1685-1753) 1710 о н д Хүний ойлголтын зарчим, 1713 о н д Гурван ярилцлага б ү тээл ү ү дээ х эвлүүлэв. Х а тч и н с о н (1 6 9 4 -1 7 4 6 /7 ) 1725 о н д Аз жаргал ба

сайхны тухай санааны үүслийг судлах нь б ү т ээ л ээ х эвлүүлэв. Х ю м (17 1 1 -1 1 7 6 ) 1739 о н д

Хүний мөн чанарын тухай шашдир, 1748 о н д Хүний ойлголтыг авч үзэх нь, 1751 о н д Ёс суртхууны зарчмуудыг авч үзэх нь б ү тээл ү ү д ээ х эвлүүлэв.

Д и д р о Нэвтэрхий толь д э э р э э а ж и л л аж эхлэв. М а т е м а т и к ч д ’А л ам бер (1 7 1 7 -1 7 8 3) М о н т э с к ь ю (1689-1755)

Нэөтэрхий толь х э в л э гд л э э. 1755 о н ы Л и сса б о н ы газар хөдлөлт

60


‘ Р И Л О С О ТИ ГЭЖ Ю У в э ?

В о л ь тэр (1694-1778)

А дам С м и т (1723-1790) 1759 он д Ёс суртхууны онол, 1776 о н д Үндэстний баялаг б ү тээл ү ү д ээ хэвлүүлэв. Р уссо (1712-1778) 1762 он д

Нийгмийн гэрээ-гээ х эвлүулэв.

С уш милх статистикийн су д ал гаагаа эхлэв.

С а м ю э л ь Ж о н с о н (17091784) 1755-1773 онуудад Англи хэлний толь бичиг-э э хэвл ү ү л эв. 1770 о н д К у к А встрали т и в и й г н ээв. 1773 о н д Б о сто н д Ц а й н ы та т в а р ы н э с р э г х ө д ө л гө ө н эх лэв.

Б э н т а м (1748-1832) 1776 о н д Засаглалын тухай, 1789 о н д Ёс зүй ба хуулъ

зуйн зарчмуудын удиртгал б ү тээл ү ү д ээ х эвлүүлэв.

У этт а ж ү й л д в эр и й н х у в ьс гал ы н эх л эл б о л со н у у р ы н хөдөлгүүр зо х и о н б үтээв. 1776 о н д А м е р и к тусгаар т о г т н о л о о зарл ав.

К о н д и л ь я к (1715-1780)

Л а в о зэ х и м и ч 1743-1794

К а н т тү ү н и й гол бүтээлүүд

1789 о н ы Ф р а н ц ы н хувьсгал

К о н д о р с э т 1743-1794 он

Б е р к 1790 о н д Францын хувьсгалын тусгал н о м о о хэвл ү ү л эв. Б энж ам ин Ф ранклин 1752-1828 он

Ф и х те 1762-1814 он

Гете 1749-1832 о н Ш и л л е р 1759-1805 он М ал ь ту с 1798 о н д Хүн

Г11


Б.Батчулуум

МТ 1800 OH

амын тухай эссе- гээ хэвл ү үл эв.

Ш л е й р м а х э р 1768-1834 он Г егель 1807 о н д Оюун

ухааны феноменологи-оо х эвлүүлэв.

А Н У -ы н гурав дахь Е р ө н х и й л ө гч Т о м а с Ж э ф ф э р с о н (1743-1836) В а т е р л о о ш й н ту л аан Европд энх тай вны г авч р ав. Б а й р о н 1788-1824 о н

Ж э й м с М и л л ь 1773-1835 он Ш е л л и н г 1775-1854 он

Р и к а р д о э д и й н за с г и й н б ү тээл ү ү д ээ туурвив. Л а м а р к (1744-1829) у д а м ш л ы н о н о л о о гаргав.

Ш о п е н г а у э р (1788-1860)

Л обачевски болон Р и м ан н а р ы н Е в к л и д ы н бус ге о м е тр б и й болов.

К о н т 1798-1857 о н

Ф а р а д е й н (1791-1867) ту р ш л агы н ф и з и к

Ф е й ер б ах 1804-1872

К арнот терм одинам икийн х о ёр д у гаар хуулиа н э э в .

Х а м и л т о н ы г (1788-1856) Ж .С .М и л л ь ш үүм ж лэв.

Ж .С .М и л л ь (1806-1873) 1843 о н д Логикийн систем, 1859 о н д Эрх чөлөөний тухай, 1863 о в д

А н гл и д сан ал ху р аалтан д д у н д ан ги б о л о н а ж и л ч и н а н г и й г хам руулд аг б олов.

Д и к к е н с 1812-1870 он

62


ФИЛОСОЯРИ Г Э Ж Ю У в э ?

Утилитарианизм з э р э г б ү тээл ү ү д ээ х эвлүүлэв. К ье р к о ге р 1813-1855 1845 о н д Э н ге л ь с Английн

Б р а д л э й н (1846-1924)

Харагдах байдал ба бодит байдал (1893) П а р и с т ү й м э э н д эг д эв .

ажилчин ангийн байдал б ү т ээ л ээ х эвлүүлэв. М а р к с (Э н ге л ь с т эй хам т)

Коммунист Тунхаг, Капитал б ү тээл ү ү д ээ хэвлүүлэв. С п э н с э р 1820-1903 он

1851 о н ы Л о н д о н ы И х ү зэ с г э л э н Д о с т о е в с к и й 1821-1881 он 1854-1855 о н ы К р ы м ы н д ай н Д а р в и н Зуйлийн уүсэл-ээ хэвл ү ү л эв. А м ерикийн И р гэн и й дайн

Д и л ь тей 1833-1911 о н С и д в и к (1 8 3 8 -1 9 0 0 ) 1874 о н д Ёс зуйн аргууд-ш х эвлүүлэв. M ax (1838-1916) 1883 о н д Механик, 1894 о н д (эс в эл 1996 о н д ) Шинжлэх

1870-1871 о н ы Ф р а н ц П р у с с и й н д ай н

Т о л сто й (1828-1910)

ухааны хялбаршуулсан лекц-үүдээ хэвл ү ү л эв. Б р э н т а н о (1838-1917)

Эмпирик байр суурин дээрх психологи, Буруу, зөвийн тухай бидний мэдлэгийн

Ф и з и к ч У ли ям Т о м п с о н ,

63


Б.Батчулуун

уусэл з э р э г б ү тээл ү ү дээ хэвлүүлэв.

л о р д К е л в и н (1824-1907) н ар

П и р с 1834-1914 он Н и ц ш е 1883-85 о н д

Заратустра ингэж ярьж байна, 1886 о н д Нугэл, буяны тэртээ б ү тээл ү ү д ээ

М а к с в эл л (1813-1874) 1873 о н д ц ах и л гаан , с о р о н зо н х о ёр ы г н эгтгэв.

х эвлүүлэв. У л и я м Ж э й м с (1842-1910) 1890 о н д Психологийн зарчмууд, 1902 о н д Шашны

1874-1886 он уудад П а р и с т э м п р и о с и о н и с т ү зэ с г э л э н гарав.

туршлагын олон янз байдал, 1907 о н д Прагматизм б ү тээл ү ү дээ х эвлүүлэв. Ф р е ге 1884 он д

Арифметикийн ундсууд б ү т ээ л ээ хэвлүүлэв.

Г у ссер л ь (1859-1938) 1891 он д Арифметикийн философи, 1900 о н д Логик судалгаа, 1931 о н д Декартын хэв маягт бясалгал б ү тээл ү ү д ээ гар гасан .

М и ч е л с о н , М о р л еги й н ту р ш л ага г э р л и й н хурд я в ах зам аасаа х ам аар д аггү й г харуулав. О с к ар В айлд 1854-1900 о н

Б е р гс о н (1859 -1 9 4 1 ) 1889 он д Цаг хугацаа ба чөлөөт хусэл эрмэлзлэл, 1896 о н д

Матери ба ой санамж, 1932 о н д Ёс суртхуун ба шашны хоёр эх сурвалж б ү тээл ү ү д ээ гаргасан. Д ью 1859-1952 он

64

1899-1902 о н ы Б у р ы н д а й н


МТ 1900 OH

«РИЛОСОФИ ГЭЖ ЮУ вэ?

-

Ш е л е р 1874-1928 о н

М ур (1873-1958) 1903 о н д

Ёс зуйн зарчмууд-аа

Ф р е й д (1856-1939) 1900 о н д Зуудний тайлал, 1913 о н д Тотем ба табу б у тээл ү ү д ээ хэвлүүлэв.

хэвлүүлэв. Р асс ел ь (187 2 -1 9 7 0 ) 1903 он д Математикийн зарчмууд, 1914 о н д Гадаад

Э н ш т е й н 1905 о н д харьц ан гу й н о н о л о о н ээв.

Ертөнцийн тухай бидний мэдлэг б ү тээл ү ү д ээ гаргав. Б о р (1885-1962) 1913 он д ус т ө р ө г ч и й н ато м ы н о н о л о о бүтээв, 1914-1918 онуудад Д э л х и й н I д ай н С а н т а я н а 1863-1952 о н

П с и х о л о ги ч Ю н г (18751961) 1917 о н ы О р о с ы н б о л ь ш е в и к х у вьсгал ы н удирдагч Л е н и н к о м м у н и зм ы н зар ч м у у д ы г тунхаглав. В ер са л и й н г э р э э

А л е к с а н д р (1859-1938) 1920 о н д Орон зай, цаг хугацаа, бурхан б ү т ээ л ээ хэвлүүлэв.

Ж .М .К е й н с (1883-1946) 1919 о н д Энх тайвны эдийн

засгийн ур дагавар б ү т э э л э э хэвлүүлэв. М у с с о л и н и 1922 он д И т а л и д ф а ш и с т засаг бүрдүүлэв.

65


Б.Батчулуун

В и тге н ш тей н (1889-1951) 1921 о н д Логик-философийн шашдираа хэвлүүлэв. Ш л и к 1882-1936

Т .С .Э л и о т 1922 он д

Илуудэл газар-aa х эвлүүлэв.

Б р о ад ы н Оюун ухаан ба байгаль дахь туүний байр суурь, Ёс зуйн онолын таван хэв маяг бүтээлүүд 1925, 1930 онуудад х эвл эгд эв. Х ай д еггер (1889-1940) У а т х э й д (1861-1947)

К ар н а п (18 9 1 -1 9 7 0 ), 1932 он д Шинжлэх ухааны нэгдэл, 1947 о н д Утга ба зайлшгуй чанар, 1950 он д

Магадлалт чанарын логик ундэс б ү тээл үүд н ь х эвл эгд эв.

1926 о н ы А н гл и д ахь аж ил х ая л т ял а гд л аа р дуусав. Т р о ц к и (1879-1940) 1927 о н д О р о с ы н К о м м у н и ст н ам а ас хөөгдөв. 1927 о н , Г ей зен б ср ги й н т о д о р х о й гү й н зар ч и м . Ф л е м и н (1881-1954) 1928 о н д п е н и ц и л и н ы г н ээ в .

1929 о н ы их хям рал

М а р и т э н 1882-1973 он Я с п е р с 1883-1969 о н М ар сел ь 1889-1973 он

Х .Х .П р а й с (1899-1984) 1932 о н д Хуртэхуй-гээ хэвлүүлэв. П о п п э (190 2 -1 9 9 4 ) 1935 он д Шинжлэх ухааны нээлтийн логик, 1945 о н д

66

1932 о н д Р узвел ьт А Н У ы н Е р ө н х и й л ө гч ө ө р со н го гд о в.


«РИЛОССУРИ ГЭЖ Ю У вэ?

Нээлттэй нийгэм ба тууний дайснууд б ү тээл ү ү д ээ х эвлүүлэв. А й ер 1936 о н д Хэл, Үнэн, Логик б ү т ээ л ээ хэвлүүлэв.

1933 о н д Г итлер зас ги й н эр х эн д гарав. 1936-1939 о н ы и р г э н и й дайны дараа И спанид Ф р а н к о за с ги й н э р х и й г авав. 1939 о н ы З ө в л ө л т Г ер м а н ы г э р э э

М е р л о -П о н т и (1908-1961) С а р т р (1905-1980)

1939-1945 Д эл х и й н II д а й н . А то м ы н б өм бөг. О р вэл 1945 он д Амьтны ферм, 1949 он д 1984 он-оо х эвлүүлэв. К ам ю 1946 онд Хачин хунэ э хэвл ү ү л эв. 1946 о н д “х ү й т э н д а й н ” эхлэв.

Р ай л (1900-1976) 1949 о н д Оюун ухаан б ү т ээ л ээ хэвл ү ү л эв. 1949 о н д д э Б о у в ар Хоёр дахь хуйс-ээ хэвлүүлэв.

К у э й н (1 9 0 8 -) 1950 о н д

Логикийн аргууд, 1960 он д Үг ба объект б ү тээл ү ү дээ хэвлүүлэв. Т а р с к и й 1902-1983

1947 о н д Э н э т х э г тусгаар т о г т н о л о о оллоо. 1948 о н д М ах атм а Г ан ди алагдав. 1949 о н д Х ятадад к о м м у н и сту у д М а о -г и й н у д и р д л агаар за с г и й н эрх авав. 1950-1953 о н , С о л о н го сы н д ай н . 1950-1954 он уудад А Н У -д

67


Б.Батчулуун

1950-иад о н д “А в стр и й н м а т е р и а л и зм ” хөгж ив. М ар к у зе (189 8 -1 9 7 9 ) 1955 о н д ө ө р и й н х ө ө Эрос ба соёл иргэншил б ү т ээ л ээ хэвлүүлэв. А д о р н о 1903-1969 П .Ф .С т р а у с о н (1919 он д т ө р с ө н ) 1959 о н д Хувь хун б ү т ээ л ээ х эвлүүлэв. Г ад ам ер (1900 о н д т ө р с ө н ) 1960 о н д Үнэн ба арга б ү т ээ л ээ гаргав. К у н (1922 о н д т ө р с ө н ) 1962 о н д Шинжлэх ухааны хувьсгалын бутэц н о м о о хэвлэв.

Х абер м ас (1929 он д тө р с ө н ) А л ь тю сэр (1918 он д тө р с ө н )

М а к а р т и к о м м у н и ст у у д ы н э с р э г т э м ц э л өрн үүлэв. 1953 о н д С т ал и н н ас барав. 1956 о н д О росууд У н гар ы н б о сл о гы г д арав. Чо.мски (1928 он д т ө р с ө н ) 1957 о н д хэл ш и н ж л э л и й н б ү т ээ л ээ гаргав. 1959 о н д К а с т р о К у б ы н у д и р д агч болов. 1961 о н д Б е р л и н ы х ан ы г босгов.

К у бы н х ям р ал (1962)

1962 он: В ь е тн а м ы н д а й н . 1963 о н д К е н н е д и алагдав. А Н У д ах ь и р г э н и й э р х и й н т ө л ө ө х ө д ө лгө ө н . Р асс ел ь А н г л и й н ц ө м и й н хөтөлбөрийн эсрэг х ө д ө л гө ө н өрн үүлэв.

Д е р р и д а (1930 о н д т ө р с ө н ) 1967 о н ы А р а б -И зр а й л ы н 6 өдрий н дайн. Раулс (1925-2002) 1972 о н д Зуй ёсны онолоо хэвл ү ү л эв.

Зө в л ө л тү ү д “ П р а ги й н х а в р ы г ” д ар ав. 1968 о н д П а р и с т ою утн ы х ө д ө л гө ө н ө р н ө в.

68


Ф ИЛ ОСО Ф И ГЭЖ Ю У в э ?

Д у м м э н т (1925 о н д т ө р с ө н ) 1973 о н д Фреге: хэлний философи б ү т ээ л ээ х эвлүүлэв.

1971 о н д Ш ве й ц ар д эм эгтэй ч ү ү д со н гу у л и й н эр х тэй болов.

Н о з и к (1938 о н д т ө р с ө н ) 1974 о н д Анархи ёс, Төр, Утопи-оо хэвлүүлэв.

1975 о н д И с п а н и д ар д ч и л ал д ах и н тогтов.

С и р л (1932 о н д тө р с ө н ) 1980 о н д Оюун ухаан, уураг тархи, програм б ү т ээ л ээ х эвлуүлэв. Р орти (1931 о н д т ө р с ө н )

Философи ба байгалийн тусгал б ү т э э л э э 1980 о н д х эвлүүлэв. М а й к - И н т а й р (1929 о н д т ө р с ө н ) Сайн сайхан байдлын дараа б ү т ээ л ээ 1981 о н д х эвлүүлэв. П а р ф и т (1942 о н д тө р с ө н )

Оюун ухаан ба хун б ү т э э л э э 1984 о н д хэвлүүлэв. Б э р н а р д У и л и я м с (1929 о н д т ө р с ө н ) 1985 о н д Ёс

зуй ба философийн хил хязгаар б ү т ээ л ээ хэвлүүлэв. Т о м а с Н а ге л (1937 о н д т ө р с ө н ) Хаанаас ч бус гарч ирсэн узэл б ү т ээ л ээ 1986 о н д х эвлүүлэв.

А ф га н и ста н д ахь Зөвлөлтий н ц эрэг, м о ж ах эд ү үд и й н х о о р о н д ы н д ай н . П о л ь ш д ахь Э в са н а ан ы н э г д л и й н х ө д өлгөөн

1981 о н д И р л ан д ы г Ч өлөөлөх А рмийн ө л с гө л ө н зар л агсад нас барлаа. 1983 о н д Г ерм ан ы Н о г о о н т н ы н ам ан х удаа я л а л т байгууллаа. 1987 он: ЗХ У д ахь Г о р б ач ёвы н х ө д ө л гө ө н — ил то д байдал.

1989 о н о о с ЗХ У , Зүүн Е в р о п д к о м м у н и зм задрав. 1991 о н ы П е р си й н б у л а н ги й н д а й н .

69


Б.Батчулуун

1994 о н д Н е л с о н М ан д ел а Ө мнөд А ф рикийн Е р ө н х и й л ө гч ө ө р со н го гд о в. 1994 о н д Х ой д И р л ан д д ах ь ц эр эггү й ж ү ү л эх аж и л л а га а (25 ж и л и й н д а р а а гэс эн үг) эхлэв.

70


Б. Б а тч у л у у н

ФИЛОСОФИ гэж ю у вэ?

Хэвлэлийн хуудас 4.5 Эхийг бэлтгэсэн Ж.Амгалан “ADMON” компанид хэвлэв.


Философи гэж юу вэ