Page 1

Н .А гв а а н

НЯГТМН БОДОН МЭРГШЛИЙН Ес зтй

Уяаанбаатар • 2002 «н.


Худалдаа Үйлдвэрлэлийн Дээд сургууль

НЯГТЛАН БОДОГЧ МЭРГЭЖЛИЙН ЁС ЗҮЙ

Зохиогч: Н.Агваан /Доктор (Ph) Дэд профессор Монгол улсын мэргэшсэн нягтлан бодогч/

Редактор: Д.Насанжаргал /Магистр, Монгол улсын мэргэшсэн нягтлан бодогч/

Улаанбаатар хот 2002 он


ГАРЧИГ I ( Imiox y r ........................................................ ■ I Ьгдүгээр бүлэг. зүйн тухай үндсэн ойлголт..................... 1.1 ёс зүйн агуулга мөн чанар.............. 1.2 Ёс зүйн ухагдахуун бол ёс суртахууны үндсэн ойлголт мөн . . . . 1.3 Ёс суртахууны гол зарчмууд........... Бүлгийн сэдвүүдийг бататган ойлгоход чиглэсэн асуултууд............................. ! Хобрдугаар бүлэг. Мзргзжлийн ёс зүй........... 2.1 Боловсрол мэргэжлийн тухай ойлголт . 2.2 Бие хүний төлөвшилд боловсрол (мэргэжил)-ын гүйцэтгэх үүрэг........... 2.3 Мэргэжил бүхэн ёс зүйтэй байхын хэрэгцээ шаардлага........................ Бүлгийн сэдвүүдийг бататган ойлгоход чиглэсэн асуултууд............................. '1 I уравдугаар бүлэгНягглан бодогч мэргэжлийк ёс зүй.................. 3.1 Нягтлан бодох бүртгэлийн мэргэжил, мэргэшил түүнйй ёс зуйн тухай ойлголт 3.2 Мэргэшсэн нягтлан бодогч нарын мэргэжлийн ёс зүйн дүрмийн агуулга . . 3.3 Аудиторын мэрэгжлийн ёс зүйн гухай . .

3 5 5 8 18 25 29 29 33 41 44 47 47 62 65

3.4 Улсын эдийн засгийн хөгжилд нягглан бодогч, аудиторууДЬ1н мэргэжлийн ёс

зүйн гүйцэтгэх үүрэг, ач холбогдол . . . . Бүлгийн сэдвүүдийг бататган ойлгоход чиглэсэн асуултууд................................. Ашигласан ном сурах бичиг, гарын авлага, хууль эрх зүйн актууд........................................

69 75 78


Өмнөх үг Нягтлан бодох бүртгэлийн мэргэжилтзн бэлтгэдэг их дээд сургууль, коллежуудын сургалтын төлөвлөгөөнд “Мэргэжлийн ёс зүй” -н тухай хичээлийг сүүлийн үед хамруулах болсон юм. Бусад мэргэжпийн сургуулиуд ч бас өөрийн салбарын дагуу ажилтан мэргэжилтний баримталбал зохих ёс зүйн талаар хичээл сургалтын агуулгадаа тусгаж байна. Мэргэжлийн' залуу боловсон хүчнийг бэлтгэхтэй холбогдуулж тэдний ззэмшиж байгаа мэргэжлийнх нь чиглэлээр ёс зүйн тодорхой мэдлэг эзэмшүүлэх асуудал ер нь чухал юм. Нэгэнт ингэж бие даасан хичээлийг төлөвлөгөөнд оруулж, энэ дагуу сургалтын ажил зохион байгуулагдах болсон нөхцөлд суралцах материал гарын авлага, ном зохиол шаардагдаж байна. Ийм шаардлагатай уялдуулан миний бие “Нягтлан бодогч мэргэжлийн ёс зүй" гэсэн нэртэй жижигхэн гарын авлага зохиож хэвлүүллээ. Нэгэнт бие даасан шинжлэх ухааны нэг салбар болохынх нь хувьд ёс зүйн талаар товч ойлголтуудыг уул номонд оруулж, энэ үндсэн дээр боловсрол мэргэжлийн явцад ёс суртахууны хүмүүжил бие хүнд төлөвшиж, цаашдаа тухайн салбар мэргэжлийн ажил үүрэг гүйцэтгэхэд тэр чиглэлийн ёс зүйн хэм хэмжээ зайлшгүй баримтлах ёстой амьдралын хууль болдог талаар гарын авлагад өгүүлсэн юм. Ингэснээр тухайн хичээлийн судлах зүйл өргөжиж, онол арга зүйн агуулга нь баяжих ач холбогдпыг бий болгосон гэж зохиогчийн зүгээс бодож байна. Энэхүү номын талаар уншигч таны зүгээс санал шүүмжлэлээ харамгүй хэлж туслана гэдэгт найдаж сууна. Зохиогч Хаяг: Улаанбаатар-48 Худалдаа Үйлдвэрлэлийн Дээд Сургууль. НББ- ийн тэнхим - II- 202 Утас: 326600,99184709


11игтлан бодогч мэргэжпийн ёс зүй

НЭГДҮГЭЭР БҮЛЭГ

£с ЗҮЙН ТУХАЙ ҮНДСЭН ойлголт Ёо зүйн үндсэн ойлголтыг бататган азч үзсэнээр мэргэжлийн ёс зүйг баримтлан амьдрал практикт мөрдөх талаасаа чухал ач холбогдолтой юм. Энэ утгаар нь оюутан, суралцагчдын судлаж ойлголтоо бататггхад чиглүүлэн дор дурдсан асуудлуудыг бие даасан бүлэгт хамруулан авч үзсэн болно. Эдгээр нь: 1. Ёс зүйн агуулга мөн чанар 2. Ёс зүйн ухагдахуун бол ёс суртахууны үндсэн ойлголт мөн 3. Ёс суртахууны гол зарчмууд зэрэг болно. Одоо эдгээр асуудлуудыг тус бүрд нь дэлгэрүүлэн тайлбарлая. 1.1 Ёс зүйн агуулга, мөн чанар Ёс зүйн асуудал нь бүхэлдээ хүний сайн чанаруудын илэрхийлэл болох шинжлэх ухааны мэдлэгийн бие даасан нэг салбарын тухай ойлголт юм. Энэ чанараараа ёс зүй гэдэг ойлголт нь хүн нийгмийн дунд биеэ хэрхэн авч явахыг заадаг сургаалуудын цогцыг бүрдүүлдэг бөгөөд тэр нь ёс суртахууны хэв шинжээр тодорхойлогдож байдаг ажээ. Нэг ёсондоо хүн нийгэмд үүргээ гүйцэтгэхэд ёс суртахууны тодорхой үнэлэмжээр өөрийн зан үйл, харилцааны мөн чанарыг илэрхийлж байдаг. Тэр илэрхийллийн үндсэн судлагдахуун нь ёс зүйн тухай ойлголт бөгөөд түүний судлах зүйл нь ёс суртахуун юм. Эндээс анхааран авч үзвэл нийгмийн харилцаанд оролцогч хүний ёс суртахуун, түүний агуулга мөн чанар, зарчмуудаар илэрхийлэгдэж байгаа шинжлэх ухааны бие даасан салбар нь ёс зүй болно. Ёс зүйн тухай ойлголт нь анх эртний Грекийн "ЭТОС” (ethos) гэдэг үгийн “хүмүүсийн зан заншил


Нягтлан бодогч мзргэжлййн ёс зүй

тэдгээрийн дотоод мөн чанарын илэрхийлэл" болсон утгаар тодорхойлогдон үүссэн байна. Үүнийг эртний Грекийн гүн ухаантан Дристшель (ёс зүйн шинжпэх ухааныг үндэслэгч) болон Грек- Ромын гүн ухаантан (Дицерон (ёс суртахууны тухай ойлголтыг шинжлэх ухаанд анх үндэслэгч) нар эхлэн шинжлэх ухаанд томьёолон авч үзэж үндсийг нь тавьсан байна. Энэ цаг үеэс эхлэн аажмаар ёс зүй нь мэдлэгийн биеэ даасан салбар ухаан болж харин ёс суртахуун нь түүний судлах зүйл гэж томьёологдсоноор дэлхий дахинаа хегжиж иржээ. Ёс зүйн тухай ойлголт нь ийнхүү хөгжихдөө ернө болон дорнын үндсэн хоёр чиглэл баримтлалыг бий болгосон боловч гол агуулга мөн чанар нь адил утгатай юм. Ёс зүйн үндсэн агуулга мөн чанарыг бүрэн танин мэдэхэд түүний гол зорилготой танилцах асуудал чухал. Ерөөсөө хүний биеэ авч явах ёс, чиг баримжааны тухай мэдлэгийг олгох нийгэмд бусад хүмүүс, эд агуурс, байгаль орчин болон өөрөө өөртэйгээ харьцах олон талт харилцааг зохицуулж, амьдрах ухаанд суралцаж төлөвшихөд нь хүмүүст туслах зорилго бол ёс зүйн шинжлэх ухааны агуулга мөн чанарыг улам тодруулж ө р д ө г байна. Энэ шинжлэх ухааныг судалснаар хүний хүн чанар төловшин тогтож, ёс суртахууны харилцаанд, өөрөөр хэлбэл хүний нийгэм доторхи харилцааны үйл ажиллагаанд зайлшгүй удирдлага болгон баримталбал зохих ёс суртахууны эгэл хэм хэмжээ, үндсэн ойлголтууд, тэдгээрт баримтлах зарчмуудын агуулгыг ухаарч, зөв чиг баримжаатай амьдрах боломжыг бүрдүүлэх болно. Үүнд л ёс зүйн шинжпэх ухааныг судлахын үндсэн ач холбогдол, утга учир нь оршдог байна. Ёс зүйн шинжлэх ухааны судлах зүйлийг ёс суртахууны асуудал гэдэг талаар бид өмнө тайлбарласан билээ. Харин цаашид түүний мөн чанар, бүтэц, хэм хэмжээ болон зарчмуудыг дэлгэрэнгүй авч үзсэнээр энэ чиглэлийн ойлголтоо улам бататгах ёстой юм. Үүний тулд ёс зүйн үндсэн ухагдахууны талаар өгүүлье. 6


11игглан бодогч мэргэжлийн ёс зүй gaaa

Д

Е В- ед я а а д д г а - —

—- g a - g - a g ^ g g —

ав— g

Ёс зүй нь бусад шинжлэх ухааны нэгэн адил сюрийн үндсэн ухагдахуунтай байдаг. Тийм үндеэн ухагдахуунууд нь сайн муу (буян ба нүгэл) шударга ба шударга бус ёс, нэр төр ба гутамшигг байдал,аз жаргал 6а гуниг зовлон зэрэг хүмүүсийн ёс суртахууны хэм хэмжээт байдлын үнэ цэнээр илэрхийлэгдэнэ. Өөрөөр хэлбэл эдгээр нь хүмүүсийн ёс суртахууны үнэ цэнэ, баримжааллын зайлшгүй хийгээд тогтвортой шинжийн бодитой илэрхийлэл болж байдаг ажээ. Ёс зүйн үндсэн ухагдахуун нь дор дурдсан гурван төрлийн онцлог шинжүүдийг агуулж байдаг, Үүнд: - Түүхэн шинжтэй байна. Энэ нь хүмүүсийн аж амьдрал, үйл ажиллагааны өөрчлөлт, нийгмийн хөгжлийн дагуу агуулгын хувьд ямагт хувьсан шинэчлэгдэж иржээ. Тухайлбал түүхийн нэгэн цаг үед ёс суртахууны талаар сайн хэмээн магтагдаж байсан зүйл өөр цаг үед муу хэмээн үнэлэгдэх явдал цөөнгүй гарч байдаг. Ийм байдлаараа ёс зүйн ухагдахуун нь хүн төрлөхтний түүхийн цаг үе дамжин хувьсан хөгжиж өөрчлөгдөж байдаг учиртай. - Ёс зүйн ухагдахуун нь бас үнэлэмжийн шинж чанартай байна. Хүний ёс суртахууны хзм хэмжээ нь ямагт сайн ба муу юм уу эерэг ба сөрөг шинж чанараар үнэлэгдэж байх бөгөөд энэ нь нийгмийн болоод, хувь хүний ажил үйлдэл бүхэн зайлшгүй тийм үнэлэмжтэй байх шаардлага гарна. Энэ нь хүн, нийгмийн амьдралд зөв чиг баримжаа олж, ёс суртахууны талаар хүмүүжиж боловсроход нь тусалдаг байна. - Мөн ёс суртахуун нь албадан шаардах захиран тушаах шинжтэй юм. Яагаад гэвэл ёс зүйн ухагдахуунуудыг тухайн хүн хүссэн ч; хүсээгүй ч заавал дагаж мөрдеж байх ёстой. Нэг ёсондоо хүний амьдралын бичигдээгүй хууль юм. Үүний учир нь ёс суртахууны шинж чанараараа хүмүүсийн хоорондын харилцааг зохицуулагч хэрэгсэл болж байдаг бөгөөд үүнд ёс зүйн ухагдахууны гол үүрэг, ач

7


Нягтлан бодогч мэргэжлийн ёс зүй

холбогдол оршино. Ёс зүйн эдгээр үндсэн шинжүүдийг дүрслэлээр дор дахин харуулав.

Дүрслэл -01

Ийнхүү ёс зүйн ухагдахуунууд нь тус бүрдээ онцлог шинж чанартай байхын зэрэгцээ өөр хоорондоо харилцан нягт холбоотой байна. Эдгээр ухагдахуунаас сайн ба муу, шударга ба шударга бус зэрэг нь илүү өргөн хүрээтэй байхад нөгөө зарим нь тухайлбал нэр төр, нинжин сэтгэл жудаг чанар нь өөр өөрийн үйлчлэх хүрээ, илрэх байдлаараа ялгаатай байна. Гэхдээ эдгээр ухагдахуун бүхэлдээ хүний ёс суртахууны төлөвшил, хүмүүжпийн түвшинг илэрхийлэх нэгдмэл утгатай. Энэ талаар ёс суртахууны хэв шинжит байдлын тухайд нь дараагийн сэдвээр дэлгэрүүлэн авч үзэж тайлбарлах болно, 1.2 Ёс зүйн ухагдахуун бол ёс суртахууны үндсэн ойлголт мөн. Ёс суртахууныг ойлгохдоо хүнийг нийгэмд амьдрах чадварынх нь талаас тодорхойлдог ухагдахуун гэдэг тухай дэлхийн олон эрдэмтэн мэргэд тайлбарласан байдаг. Энэ утгаараа ёс суртахуун нь хүмүүсийн хоорондын харилцааг зохицуулдаг хэм хэмжээнүүдийн нийлбэр цогц бөгөөд хүн, нийгэм үүсэн хөгжих явцад бий болсон оюун ухааны үнэт баялагийн нэг хэсэг нь юм. Тухайлбал: Хүй нэгдлийн үеийн анхны хүмүүс хамтран амьдарч байх үедэз хэрэтэж байсан хоорондын харилцааны аль зохистой үйл ажиллагаа нь тэдний өдөр тутмын амьдралд дахин давтагдсаар хэвшил зуршил болж ёс суртахууны эгэл 8


Нигтлан бодогч мэргэжлийн ёс зүй

11

I saga . ss .............. sbb... gsggsssga^ жирийн хэм хэмжээ, ойлголтууд ба зарчмууд үүсэх эх үндэс нь тавигдсан байна. Ийнхүү хүмүүсийн хамтын амьдрал, хөдолмөрийн харилцааны үйл ажиллгааны хэрэгцээ шаардлагаар ёс суртахуун бүрэлдэн бий болсон ажээ. Нэг ёсондоо өвөг дээдсийнхээ баримтлан ирсэн амьдрал ажил үйлийн харилцааны хэм хэмжээг үр хүүхэд хойч үе нь зайлшгүй дагаж мөрдөх бичигдээгүй хууль болгон өвлөн авч сахиж ирсэн байна. Энэ бол дэлхий ертөнцийн хүн төрлөхтний оюун санааны нийтлэг ойлголт, баримтлах зарчим болно. Тухайлбал Монголчууд бидний зүгээс нийгмийн харилцаагаа зохицуулахад баримталж ирсэн ёс суртахууны нэгэн жаяг ёс бол амьдралын Алтан зарчим билээ. Алтан зарчим нь Монгол хүний ёс суртахууны хамгийн ерөнхий бөгөөд суурь ойлголтын хувьд нийтийн хэм хэмжээнд захирагдаж байхыг хүмүүсээс шаардаж, бүгдэд хамаарагдах тэрхүү хэм хэмээг илэрхийлэх арга механизмыг тодорхойлоютомъёолдог байна. Энэ нь чамд хандуулан бусдаас битгий хийгээсэй гэж горилсон зүйлийг чи бусдад хандуулан бүү хийгтүн гэж тунхагласан үндсэн ойлголтоор илэрхийлэгдэх юм. Ёс суртахуун бол аливаа нэг үзэгдэл үйл явдалд өөрийн үнэлгээ дүгнэлт өгч, тэр чадварынхаа түвшингээр өөртөө авч хэрэглэх дагаж мөрдөх боломжийг хүмүүст бий болгож байдаг маш өргөн хүрээтэй ойлголт юм. Энэ ойлголт нь хүн хүнтэйгээ харьцах ёс суртахууны харилцаа болох мэндлэх, хүндлэх, танилцах. бэлэг егч авалцах зэрэг энгийн мөртлөө нарийн утгатай маш олон зүйлийг өөртөө агуулна. Мөн хүний хөдөлмөр бүтээлийг хүндэтгэх, арвич хямгач байх, эд хогшил хөрөнгөө зөв эдэлж, хэрэглэх захиран зарцуулах зэрэг хүн эд юмтай харилцахын хамт хүрээлэн байгаа байгаль орчин агаар ус ургамал амьтан, хөрс шороог хайрлан хамгаалж зүй зохистой харьцах ойлголтонд энэ асуудал хамаарагдана. Нөгөө талаар хүн өөрийгөө зөв үнэлэх, сайн талаа бэхжүүлэх, дутагдлаа 9


Нягтлан бодогч мэргэжлийн ёс зүй

засах, нэр төрөө үнэнч шударгаар хамгаалах нь мөн л ёс суртахууны харилцааны асуудал болно. Эдгээр ойлголтууд нь хүний ёс суртахууны хэм хэмжэзгээр илэрхийлэгдэх бөгөөд знэ нь ухамсрын бутцэд чухал байр суурийг эзэлдэг байна. Хүмүүс ёс суртахууны хамгийн наад захын эгэл жирийн хэм хэмжээг сахихгүй бол нийгмийн амьдралын ердийн харилцаа ч зохицуулахад төвөгтэй болно. Ёс суртахууны эгэл хэм хэмжээ нь хүн хүнтэйгээ харилцах харилцааг зохицуулахаас гадна хүмүүсийн зүгээс нийгмийн дунд биеэ авч явах соёлын түвшинг тодорхойлно. Эдгээр хэм хэмжээ нь хүмүүсийн ёс суртахууны харилцааны өөдрөг зөв бөгөөд зүй зохисгүй сөрег үнэлгзэний илэрхийлэл, бодитой тусгальн хэмжүүр болж байдаг. Ёс суртахууны хэм хэмжэзний тухай эдгээр ойлголт нь хүний байдал зан төлөв амьдралд эерэг болон сөрөг утгаараа хэрхэн яаж илэрхийлэгддэгийг дор дурьдсан байдлаар тодорхойлж болох юм. Тухайлбал: 1. Энгийн даруу ба ихэмсэг сагсуу зан төлөв 2. Эелдэг эвсэг ба хэдэр хэрцгий зан төлөв 3. Хашир хянамгай ба хөнгөн хийсвэр зан төлөв 4. Хатуужил тэвчээртэй ба туйлбаргүй шантрамхай зан төлөв 5. Үнэнч шударга ба хуурамч хувирамтгай зан төлөв 6. Нийтэч нийлэмжтэй ба нийцгүй зожиг зан төлөв 7. Хичээнгүй нямбай ба салан задгай зан төлөв 8. Ичиж зовох ба ичгүүр хэнзггүй за төлөв гэсэн илэрхийллүүдээр тус тусдаа тайлбарлагдана. Эдгээр илэрхийллүүдийг дахин давтан дараах дүрслэлээр тодруулж харуулъя.

10


I Imi t hum бодогч мэргэжлийн ёс зүй

Дүрслэл -02

Ёс суртахууны хэм хэмжээг ингэж тайлбарласнаар хүний ёс зүйг танин мэдэх чухал арга хэрэгсэл болж өгөх бөгөөд нэг үгээр хэлбэл ёс зүйн ухагдахууны үндсэн агуулгыг ойлгох нөхцлийг бүрдүүлнэ. Ингээд ёс суртахууны хэм хэмжээ хүний амьдралд дээрхи утгуудаар хэрхэн илэрдэгийг тус бүрд нь тайлбарлая. Энгийн даруу ба ихэмсэг сагсуу зан төлөв нь хүний амьдралын харилцааны анхдагч чухал хэм хэмжээний утга болно. Хүний энгийн зан бол хүмүүсийг нас хүйс, арьс өнгө, албан тушаал мэргэжил боловсрол, баян хоосон, угсаа гарал үүслээр нь ялгаварлахгүйгээр адил тэгш харилцах зан төлөв юм. Гагцхүү энэ ёсыг суртал болгож, даган мөрдөж, өөрийгөө төлөвшүүлэх нь хүний эрхэм бөгөөд харилцааных нь өндөр соёл билэз. Мөн хүний даруу зан бол бусдаас этгээд гойдгүй, нийтлэг хэм хэмжээний дагуу биеэ авч явах төлөв байдал юм. Энгийн болоод даруу зан төлөв нь хоорондоо шууд уялдаатай ёс суртахууны нийтлэг бөгөөд эрхэм нандин чаиарууд мөн. Бидний өвөг дээдэс, ахмад үеийнхэн үр хүүхэд хойч үеийнхэндээ биеэ даруухан авч явах, аливаа н


Нягтлан бодогч мэргэжпийн ёс зуй

зүйлд энгийн зөв хандахыг ямагт чухалчлан сургаж ирсэн уламжлалтай билээ. Энд нэгэн зүйлийг тодруулахад энгийн даруу занг хүлцэнгүй дорой байдлаас ялган үзвэл зохино. Хүлцэнгүй дорой байдал нь хүний амьдралын хамгийн идэвхгүй чанар юм. Энгийн даруу зангийн эсрэг чанар нь ихэмсэг сагсуу биеэ тоосон шинж төлөв болно. Хүн өөрийн ажлын амжилт, ололтондоо бардамнаж, түүнийгээ хэт товойлгон магтах нь эцэстээ ихэмсэг сагсуу биеэ тоосон байдалд хүргэнэ. Өөрөөр хэлбэл ихэмсэг сагсуу зан төлөв нь өрөөлийг хэт доогуурд үзэж өөрийгөө бусдаас дээгүүр тавьж гайхуулах гэсэн хүний хүсэл эрмэлзлэлээс үүсдзг байна. Биеэ тоосон сагсуу ихзмсэг хүн өөрийнхөө тухай бусдаар магтуулахыг эрмэлзэж, хүмүүсийн анхаарлын төвд байж, сайшаал магтаалыг ямагт горилж байдаг билээ. Ийм ихэмсэг сагсуу биеэ тоосон онгироо зан төлөв бол хүнийг ажил амьдралдаа олон удаа алдаа гаргахын үндэс болдог байна. Энэ талаар Монгол ардын зүйр цэцэн үгэнд товч тодорхой гун утга агуулгатай дурдсан байдаг. Жишээ нь: Эгэл хүний амьдрал Энгийн мэт санагдавч Эрин цагийн хөгжилд Эрч нэмэх түлхүүр Агуу ухаантан гэмээнэ Ард олон эрхэмлэнэ Ахар бодолхийлэх гэмээнэ Алд биеэ эрхэмлэнэ Даруу зант ахисаар Тэртээ далайг гатална Давруу санаат аахилсаар Гэртээ шолхойж өтөлнө хэмээн сургажээ.

12


I ltd шан бодогч мэргэжлийн ёс зүй

Эелдэг эвсэг ба хэдэр хэрцгий зан төлөв нь ёс иуртахууны харилцаанд бас нэгэн чухал байр суурь ;шлнэ. Хүмүүсийн ёс суртахууны харилцаа хэвийн сайхан Нлйр үндсэн нөхцөлийг эелдэг эвсэг зан төлөв бүрдүүлж огдөг бөгөөд энэ нь хүн бүхэнд зайлшгүй хэрэгтэй, мзэмшвэл зохих эрдэм ухааны нэг билээ. Эелдэг эвсэг зан төлөвтэй хүн ямарч нөхцөлд оорийгөө болон өрөөлийг хүнд байдалд оруулдаггүй, харин ч хэцүү хатуу учрал тохиолдлоос аварч, орчин тойрондоо баяр баясгалан авчирна. Эелдэг эвсэг зан нь ухаалаг чанар, өгөөмөр сэтгэлтэй шууд холбогдох бөгөед хүмүүс өөр хоорондоо зохицож эе эвийг хичээнгүйлзн уужим ухаан урсгал дөлгөөн зүй зохистой харилцааг эрхэмлэн чухалчилсан байдлын илэрхийлэл болно. Хүний ийм сайхан зан төлөвийн сөрөг байдал нь хэдэр хэрцгий догшин авир юм. Хэдэр хэрцгий зан араншинтай хүмүүс тогтворгүй, муухай ааштай, уур хилэн ихтэй байх учир бусад нь байнга болгоомжилж, зай барьж явах болно. Үүгээрээ тэд нар өөрсдийгөө ганцаардмал идэвхгүй амьдралд хүргэж аз жаргалтай байдлыг амталж мэдрэх сэтгэлгээгүй болгоно. Хашир хянамгай ба хөнгөн хийсвэр зан төлөв бол хүний ёс суртахууны эгэл хэм хэмжээг тодорхойлно. Хашир хянамгай байх нь аливаа үйлдэл, үйл ажиллагаанд алдаа эндэгдэл бага гаргаж, эвгүй байдалд орохоос сэргийлж, хүмүүсийг тав тухтай сайхан амьдрахад нь тусална. Ер нь хүний хашир хянамгай зан төлөв бол үйл хэргийн үнэн магадтай байдлыг зохицуулж, аливаа болзошгүй сөрөг явдлаас сэргийлж, ноён нуруу алдахгүй байх чанар юм. Хашир хянамгай зан чанарын эсрэг хүний хөнгөн хийсвэр төлөв байдал илэрхийлэгдэх бөгөөд энэ нь тухайн хүнд халгаатай, эсрэг үзэл бодол зорилготой хэн нэгэнд ашигтай нөхцел байдлыг бүрдүүлж өгнө. Хатуужил тэвчээртэй ба туйлбаргүй шантрамхай зан төлов нь хүний ажил, амьдралдаа 13


Нягглан бодогч мэргэжлийн ёс зүй

хандаж, түүнд өөрийгөө зохицуулан жолоодох чанарын илэрхийлэл юм. Хатуужил тэвчээр хоёрыг хүний зан чанарын харилцан шүтэлцээ бүхий үндсэн шинж гэж ойлгож болно. Энэ нь хатуужилтай хүн тэвчээртэй байж, тэвчээрээр хатуужлаа жолоодож өөрийн бие хэл сэтгэлийн шаналлыг даван туулж зориглох чадвартай байна гэсэн үг юм. Ер нь хүний ёс суртахууны энэ хэм хэмжээ түүнийг эрдэм ном сурах, ажлаас үл бэрхшээх, бусдыг зовоохгүй байх, хулгай худлыг тэвчих, айлгаж атаархахыг цээрлэх, эв эеийг хичээж шударга үнэнчээр шүүмжлэх зэрэг олон тэвчээрт хэрхэн суралцсаны шалгуур болно. Хатуужил тэвчээр нь өөрөө аяндаа хүнд төлөвшдөггүй, харин хүний асар их хөдөлмөр, санаачлагын үр дүнд бүрэлдэж тогтоно. Аливаа хүнд хатуужил тэвчээртэй чанар бүрэлдэн тогтоогүйгээс болж ажлыг хагас дутуу оромдох, үр дүнгүй байдалд хүрэх нь бодит амьдрал дээр элбэг тохиолдоно. Хатуужил тэвчээртэй зан төлөвийн бас нэг шүтэлцээт шинж нь туйлбартай байдал юм. Туйлбартай шинж төлөв бол хүн зорьсондоо хүрч, аливаа хэргийг эцэслэн дуусгавар болгох ёс суртахууны шургуу дайчин чанар билээ. Зорилго нь хүний ажил амьдралд урагшлах чухал арга хэрэгсэл болж, өмнөө тавьсан зорилгоо туйлбартай хэрэгжүүлэхийн телөө хатуужил тэвчээртэй хандаж, үйл хэрэгийнхээ алдрын оргилд хүрэх замыг хүн заавал туулах ёстой. Энэ бол хүний ёс суртахууны хэвлэгдээгүй хуулийн хэм хэмжээ мөн. Хатуужил тэвчээртэй зангийн эсрэг туйлбаргүй шантрамтгай шинж хүнд бас бий. Туйлбаргүй шантрамтгай хүн буцах нь амархан, нэг ажлыг эхэлж хаяад үр дүнд хүргэлгүй нөгөөг хийх зэргээр бүтээл багатайгаар цагийг дэмий өнгөрүүлж байдаг. Туйлбаргүй байдал нь хүний бодит амьдралд зөрүүд зангийн хэлбэрээр илэрч бусдын санал зөвлөлгөөг хүлээж авалгүй зөвхөн өөрийн бодлоор муйхарлаж зүтгэх эрмэлзлэл болон харагддаг. Ийм зөрүүд хүн хэзээ ч амжилтанд хүрэлгүй эцэст нь өөрийгөө зовоодог байна. Энэ тухай Ноён хутагт Данзанравжаа мэргэн Зэвэрсэн 14


Нягтлан бодогч мэргэжлийн ёс зүй

хувхай модноос цэцэг жимс зайлна, зөрүүд зантай хүнээс журмын к©хөд холдоно ...” хэмээн айлдсан байдаг билээ. Үнэнч шулууи ба хуура^ч хувирамтгай зан төлөвмйн талаар одоо тайлбарлая. Хүн төрлөхтний эрт дээр үеэс эрхэмлэн дээдэлж ирсэн ёс суртахууны нэг шилдзг чанарыг үнэн ч шулуун зан гэж тодорхойлжээ. Хүн ер нь өндөр ухамсар, еөдрөг ашиг сонирхлоор үнэнч шулуун зан төлөвийг эрхэмлэн зорьсон хэрэг зорилгоо бүтээдэг ёстой. Ийм хүмүүс дайчин чадалтай, зориг самбаатай, сэтгэлийн тэнхээтэй байдаг. Үнэнч шулуун зангийн эсрэг хуурамч хувирамтгай шинж оршино. Үнэнийг нуун дарагдуулдаг, явуургүй адгийн зантйн илрэл нь худал хуурамч заль мзх юм. Энэ зан чанар нь хүнийг гутааж, бусдад итгэл алдуулж, хүндэтгэл хүлээх үнэ цэнэгүй болгож, зцэст нь сэтгэл санааны дарамтанд оруулдаг байна. Нийтэч нийлэмжтэй ба нийцгүй зожиг зан телөв бол ёс суртахууны бас нэгэн хэм хэмжээ юм. Хүмүүст хамт олонч хүмүүжлийг төлөвшүүлэхэд нийтэч нийлэмжтэй зан төлөв чухал үүрэгтэй. Энэ зан төлөвийг хүний үерхэл нөхөрлөлөөс салган үзэж болохгүй бөгөөд нэгдэн ижилссэн хүмүүсийн харилцааны тэр чухал хэлбэр бол нийтэч нийлэмжтэй зан төлөвийн илэрхийлэл болж байдаг. Өөрөөр хэлбэл нийтэч нийлэмжтэй зан төлөв нь муу зан ааш, муу явдлыг арилгахад тусалж, бие биедээ хувиршгүй итгэж явахын илэрхийлэл болно. Нийтэч нийлэмжтэй зангийн сөрөг чанарыг нийцгүй зожиг хувиа бодсон шинжээр илэрхийлнэ. Ийм зан төлөвтэй хүн найз нөхдөөсөө итгэл алдарч, ганцаардах аюулд хүрнэ. Хичээнгүй нямбай ба салан задгай зан төлөвийг ёс суртахууны хэм хэмжээний нэгэн ойлголтынх нь хувьд анхааралтай авч үзэх ёстой. Хичээнгүй нямбай хүн өөрийн хийх ажлыг нарийн төлөвлөж, цагаа хайрлан хэмнэж, аливаа зүйлд эмх 15


Нягтлан бодогч мэргэжлийн ёс зүй

цэгцтэй, зохион байгуулалттайгаар оролцож, ажил амьдралдаа ханддаг билээ. Ийм хүчээнгүй нямбай хүн хувийн соёлоороо бусдыг хошуучлан ялгарч, үлгэр жишээгээ байнга үзүүлдэг байна. Хичээнгүй нямбай байдлын сөрөг чанар нь салан задгай зан юм. Аливаа ажил хөдөлмөрт хойрго хандаж, хуурамч чанаргүй зүйл хийж нүглийн нүдийг гурилаар хуурдаг салан задгай зан төлөвт хэвшсэн хүний амьдрал нь өөдрөг байж чадахгүй бөгөөд эцсийн дҮндээ хүн хүнд гологдсон арчаагүй нэгэн болж хувирдаг байна. Ичиж зовох ба ичгүүр хэнэггүй зан төлөвийг ёс суртахууны хэм хэмжээтэй холбон авч үзвэл зохино. Ичнэ, зовно гэдэг бол хүн өөрийгеө бусадтай адил биш, тэдний эн зэрэгт хүрч чадахгүй байгаагаа ухамсарлан ойлгож байгаагийн илрэл болно. Тийм болохоор ичиж зовох сэтгэл нь бусад хүмүүсийн бодол санаанаас шууд хамааралтай байдаг. Тэд миний тухай ингэж бодсон учир би ичиж байна гэж өөртөө гэмшил хүлээн зөвшөөрөх хүний сэтгэлийн чадвар юм. Нэг ёсондоо ичиж эмээх сэтгэлийн болоод оюун санааны мэдрэмжтзй байх нь хүний ёс суртахууны нандин чанар билээ. Гэхдээ ичиж эмээх сэтгэл гэдэг нь хүний мөс жудаг, хүнлэг чанараас зарчмын ялгаатай болно. Үүний учир нь ичих эмээх сэтгэл бусдаас хамааралтай бол хүнлэг сэтгэл нь түүнээс ичихээсээ илүү өөрөөсөө ичиж зовох байдлыг илэрхийлдэг ойлголт юм. Гэтэл зарим хүмүүс өөрийнхөө гэм бурууг зөв зүйтэй гэж үзэж өмгөөлж хамгаалан ярьж явдаг. Ийм хүмүүс бусдын өмнө буруугаа хүлээж чаддаггүй, ичгүүр сонжуургүйгээр өөрийн бурууг зөвтгөж байдаг. Энэ бол ичих зовохын эсрэг чанар болох ичгүүргүй, хэнэггүй зан төлөв юм. Ер нь хүн ажил амьдралдаа ичиж эмээж явбал зохих олон зүйл байдаг Жишээ нь: • Эр зориггүй бөгөөд эмх замбараагүй байгаагаа ухамсарлан ойлгож ичиж зовох;

16


I ltd глан бодогч мэргэжлийн ёс зүй

Хариуцлагагүй бөгөөд хөнгөн хийсвэр зан чанартаа дүгнэлт хийж ичих; в Юм мэдзхгүй, аливаа зүйлд оюун ухааны хүчэээр дүгнэлт хийхгүй тэнэг зан гаргаж байгаадаа зовох; • Сагсуу ихэмсэг, биеэ тоосон зан чанараа ойлгож ичих; » Туйлбаргүй шантрамтгай зангаасаа ичих; • Хуурамч, хувирамтгай хулчгар зангаа ойлгож зовох гэх мэт болно. Эдгзэр байдлуудаас анхаарч Үзвэл тухайн хүн өөрийн ёс суртахууны хэм хэмжээнд байгаа дутагдалтай сөрөг зан төлөвийг ойлгон ухамсарлаж тодорхой дүгнэлт хийж байвал зохино. Ингэж дүгнэлт хийж шүүмжлэлтэй хандаж байгаа нь хүний нэгэн сайн чанар болно. Монголчууд эцэг эх, ураг төрөл ах дүүсийн нэрийг ДУУДУУЛЖ буруу муу үйл хэрэг хийхгүй гэж эмээж явдаг нь хариуцлагаа тодорхой ухамсарласны баримт нотолгоо юм. Дэзр өгүүлсэн ёс суртахууны хэм хэмжээний эерэг болон сөрөг чанарууд нь бүхэлдээ ёс зүйн сайн ба муу (эсвэл буян ба нүгэл гэж ойлгоход буруудахгүй юм.) - гийн илэрхийлэгдэх утга болно. Ер нь сайн ба муу гэсэн хоёр үнэлэмж аливаа хүний амьдралд зэрэгцэн байдаг бөгөөд эдгээр нь бие биенээ бататгахын зэрэгцээ бас үгүйсгэн, хоорондоо нягт холбоотойгоор оршин тогтнож байдаг ажээ. Ийнхүү ёс суртахуун нь ёс зүйн ухагдахуун болохын хувьд хүний оюун ухаан, зан төлөвийн тодорхой хэм хэмжээний хүрээнд тайлбарлагдаж байна. Энэ нь бас ёс суртахууны үүрэг, түүний мөн чанараар илэрхийлэгдэж байдаг. Ёс суртахууны үүрэг бол нийгэмд амьдрагч хувь хүний хүлээсэн үүргээс ангидаа зүйл юм. Энэ бол хүний ёс суртахууны нэг чухал ухамсарт чанар бөгөөд түүнээс биш үндсэн хуулиар олгогдсон иргэний үүрэг болон аль нэг субьектээс тух^ өгөгдсөн даалгавар захирамжтай адилгүй юм.. \И / «Н » м ь н * ^ 17

( 1

.

Ч

Ч V


Нягтлан бодогч мэргэжлийн ёс зүй

Өөрөөр хэлбэл ёс суртахууны үүрэг нь гадаад албадлагын шинжтэй зүйл бус, дотоод сэтгэлийн хүч болно. Үүнд л түүний мөн чанар оршино. Ийм утгаараа аливаа хүний ёс суртахууны үндсэн үүрэг нь нийгмийн зүгээс тавигдаж буй гол гол шаардлагуудыг ямарч албадлагагүйгээр хэрэгжүүлэх явдал юм. Ёс суртахууны ийм үндсэн үүргүүд нь дээр тайлбарлагдсан хүний байдал, зан төлөвийн амьдралд хэрэгжиж байдаг эерэг утга бүхий ойлголтуудаар тодорхойлогддорбайна. Хүн ингэж чадвал нэр төрөө хадгалж, бусдад хүндлэгдэж, ажил амьдрал нь үргэлж бүтэмжтэй өөдрөг явах болно. Харин ёс суртахууны үүргээ биелүүлэзгүй нөхцөлд хүний нэр төр унаж, бусдадаа үнэлэгдэж хүндлэгдэхгүйд хүрч, амьдрал нь утга учраа алдах аюулыг авчирдаг байна. Энэ бүхнээс дүгнэлт хийж үзвэл ёс суртахууны дээр дурдсан үндсэн ойлголтууд нь ёс зүйн үндсэн ухагдахуун гэдэг утгаараа хүний оюун санааны төлевшил, өөрчлөлт, хөгжилтөнд голлох нелөө үзүүлдэг ажээ. Ёс зүйн ухагдахууны тухай ойлголтыг улам бататгахад ёс суртахууны үндсэн зарчмын асуудал бас голлох нөлөө үзүүлэх болно. Энэ тухай дараагийн сэдвээр тайлбарлая. 1.3 Ёс суртахууны гол зарчмууд Ёс суртахууны гол зарчмууд нь ёс зүйн үндсэн ухагдахууныг тодорхойлох хүний оюун санааны ухамсрын илэрхийпэл юм. Ийм учраас хүний зан төлөвийн ноён нуруу чиг хандлагыг тодорхойлж нийгмийн мөн чанарыг тусгадаг ёс суртахууны хамгийн ерөнхий шаардлагууд болдог байна. Ёс суртахууны шаардлага нь нийгмээс хүмүүст хандаж, тэдний ёс зүйн харилцаа, үйл ажиллагааг зохицуулах зорилготой юм. Эдгээрээс дүгнэлт хийвэл ёс суртахууны зарчмууд нь нийгэм, хүн хоёрын 18


I Ivn глан бодогч мэргэжлийн ёс зүй

хоорондох ёс зүйн харилцааны тусгал болж байдаг ,(Ж ЭЭ.

Ёс суртахууны гол зарчмууд нь дараах онцлог шинжүүдийг агуулсан байна. Үүнд: 1. Ёс суртахууны гол зарчмууд нь нийгэм, түүхийн хөгжлийн дагуу бүрэлдэн тогтдог зайлшгүй шинжтэй юм. 2. Ёс суртахууны зарчмыг хэн нэгэн хҮн дур зоргоороо зохиодоггүй болохоор тэр нь нийгмийн амьдралын бодит хууль, зүй тогтлоос урган гардаг обьектив шинжтэй юм. 3. Ёс суртахууны гол зарчмууд нь хүн бүрт түгээмэл шинжтэйгээр үйлчилнэ. Өөрөөр хэлбэл тэдний нийгмийн байдал гарал үүсэл, мэдлэг мэргэжмл, нас хүйс зэргээс хамааралгүйгээр тэгш уйлчилнэ. 4. Ёс суртахууны зарчим бүр нь өөртөө ёс суртахууны олон хэм хэмжээг багтааж байдаг онцлогтой юм.

Дүрслэл- оз

Ёс суртахууны гол зарчмууд нь хүний ирээдүйг хамгаалж, ёс зүйн хөгжил дэвшилд үйлчилж байдгаараа хүмүүсийн нийтлэг эрх ашиг, түүний үндсэн агуулгыг илэрхийлнэ, Иймэзс ёс суртахууны гол зарчмуудыг хэн ч яорчих эрхгүй юм. Тийм зарчмууд нь: • Хүмүүнлэг энэрэнгүй байх; « Хөдөлмөрч хичээнгүй байх; 19


Нягтлан бодогч мэргэжпийн ёс зүй

• Хамтач байх; • Эх оронч, эв найрамдалтай байх зэрэг ангиллуудад хамаарагдаж тайлбарлагдана. Дээрх зарчмуудын бүтцийг дүрслэлээр илэрхийлье.

Хүмүүнлэг энэрэнгүй ёсны зарчим бол хүний ёс суртахууны ухамсрын гол цөм бөгөөд ёс зүйн түүхэнд энэ талаар ярьж бичээгүй хүн бараг үгүй. Хүнлэг ёс нь хүнийг хайрлах, хүндэтгэх явдал бөгөөд хаана хүндэтгэл байна тэнд хүмүүнлэг энэрэнгүй ёсны зарчим үйлчилж байх ёстой. Хүнийг хүндэтгэх гэдэг нь хүний соёл хүмүүжлийн чухал үзүүлэлт учир бусдыг хүндэтгэж байж өөрийгөө хүндлүүлнэ. Хүмүүүнлэг энэрзнгүй байх нь хүний дотор нандин сэтгэлийн өвэрмөц илэрхийлэл байдаг болохоор хүний эрхийг хүндэтгзх, хүнтэй зөв харилцах ёс суртахууны хэм хэмжээ хүн төрлөхтний түүхийн бүхий л үед хөпкин гүнзгийрч иржэз. Хүндэтгэдэг хүнээ хэн ч хэзээ ч үзэн ядаж чадахгүй юм. Хүмүүсийн хүндэтгэх хайрлах ёс нь эцэг эхийгээ 20


' ''it i ikiii бодогч мэргэжлийн ёс зүй

мИрлах, хүндлэхээс эхзлдэг болохоор бусдыг тэдэн шигээ -чцрлан хүндэлж чадсан тэр хүн өөртөө хайр хүндэтгэлийг -ушуж тагаж чадна. Хүмүүнлзг энэрэнгүй ёсны зарчмын өөр нэг чухал ицдпж бол хүний мөс жудаг сайтай байх асуудал юм. Хүний мил жудаггүй хүн араатнаас ялгаагүй байх бөгөөд өөрөө ■унмэг сэтгэлгүй болохоор хүний тусыг мэддэгп/й, хүний *ДЙхан сэтгэлийг ойлгодоггүй учраас нөхөртеө дайсан 1«>лж байдаг. Ийм учраас хүмүүнлэг энэрэнгүй ёсны шрчимд хүн бүгд суралцан ухаарч ойлгон зэмших нь чухал юм. Хамтач ёсны зарчим нь хүний нийгмийн хөгжлийн Лүх шатанд оршин үйлчилж ирсэн ёс суртахууны эртний tюгөөд түгээмэл ёс заншлын нэг мөн. Хүн адгууснаас тсарч нийгмийн амьтан болсон цаг үеэс хамтач ёс үүсч улмаар амьдралын ашиг сонирхол, зорилго, тэмцэл нэггэй хүмүүсийн нөхөрсөг харилцааны илэрхийлэл болж хөгжсөн Ьпйна. Хамтач ёсны гол шаардлага бол нийт нь нэгийн юлөө, нэг нийтийн төлөө гэсэн гол шаардлагад |улгуурлана. Нийгмийн дотор хувийн болон хамт олны оонирхол хоорондоо байнга зөрчилдөж байдаг. Хувийн сонирхол нь хувь хүний материаллаг болон оюун санааны хэрэгцээнээс үүсэн гардаг бөгөөд тухайн хүний идэвхтэй байдлыг хөдөлгөгч хүч болно. Харин нийгмийн, хамт олны сонирхол нь ганц хувь хүний х4 эрэгцээний илэрхийлэл биш учраас үргэлж давуутай байж зонхилох үүрэг хүлээнэ. Нийгэм ба хувийн сонирхол Ьайнга зүй зохистой хосолж байх нь хувиа хичээх үзлээс хүмүүсийг ангижруулж хамт олныхоо саналыг сонсож, гэднийгээ хүндэтгэдэг, өөрийн ололт амжилтаа хамт олныхоо дотроос олж хардаг ёс суртахууны хэм хэмжээг узэмшихэд чухал ач холбогдол өгнө. Хувь хүн, айл гэр, ажил сургуулийн хамт олон, нийт иийгмээрээ нэг санаа зорилготой байх нь асар их хүч болж юуг ч бүтээн байгуулж, бий болгодог бөгөөд харин хийж бүтээсэн зүйлээ эвдэн сүйтгэхгүйгээр хайрлан хамгаалах I lb чухал. 21


Нягтлан бодогч мэргэжлийн ёс зүй

Хөдөлморч хичээнгүй ёсны зарчим бол ёс зүйн чухал ухагдахууны нэг нь юм. Энэхүү зарчмын үндсэн гол шаардлагууд нь: « Хөдөлмөр түүний үнэ цэнийг ойлгодог байх хөдөлмөрт чин сэтгэлээсээ дуртай байх, ажил хөдөлмөрийн талаар зохих хэмжээний мэдлэг боловсрол эзэмших, хөдөлмөрийг дээдлэх, арвич хямгач байх зэрэг асуудлууд хамаарагдака. • Хөдөлмөр бол хүний бүхий л амьдралын үндсийн үндэс болнсх' Хөдөлмөр нь өндөр ухамсартай нарийн зохион байгуулалттай, сахилга баттай, бүтээлч үйл ажиллагаа юм. Хзн сайн хөдөлмерлөнө, тэр хэмжээгээр сайн сайхан амьдрах баталгаатай болж элбэг баян аз жаргалын эх үүсвэрийг нээнэ. Энэ бол хөдөлмөр, түүний үнэ цэнийн үндсэн ойлголт мөн. • Хүний хөдөлмөреөр бий болсон эд хөрөнгө, эдэлж хэрэглэж байгаа хоол хүнс, эд бараа багаж хэрэгсэл гэх мэт бүхий л зүйлсийг хайрлан хамгаалах арвижуулах арвилан хэмнэхэд хэн бүхэн хамаг анхаарлаа хандуулах ёстой. Энэ бол хөдөлмөрч хичээнгүй ёсны зарчмаар тавигдах нэг үндсэн шаардлага болно. о Хөдөлмөрийн үнэ цэнийг ойлгож түүнд дурлаж, чин сэтгэлээсээ ажил хөдөлмөрийг эрхэмлэн үзэх нь хөдөлмөрч ёсны бас нэгэн шаардлага болно. Ийм шаардлагыг ханган биелүүлснээр залхуу хойрго зан суртахууныг ялан дийлж өөрийн зориг тэвчээрээр өмнөө тавьсан зорилгоо бүрэн биелүүлж, хөдөлмөрийг чин сэтгэлээсээ хүндэтгэн үздэг шаардлагыг хүн бүр биелүүлнэ. • Хөдөлмөрт суралцах асуудал бол хүний эрхэм нандин чанар болно. Хүн бүр бага наснаасаа ажил хөдөлмөрийг хар бор, хөнген хялбар хэмээн ялгаварлан үззхгүйгээр түүнд суралцаж, тодорхой ололт амжилтанд хүрэх нь хөдөлмөрч хичээнгүй ёсны зарчмыг хэрэгжүүлэх бас нэгэн шаардлага юм. Ийнхүү хүн хөдөлмөрийн хүчээр амьдрах хөгжил дэвшилд хүрч 22


I bn глан бодогч мэргэжлийн ёс зүй |

n il

||» » п

_

I

.... ........................... Ч Ч 1

I I -

’ 14 1 I I

.

"М И И —

. . ч и д

- .

сайн сайхан үйлсээ бүтэзхийг зорих нь ёс зүйн хувьд тун чухал хүмүүжил, зан суртахууны боловсрол эзэмшиж байгаа хэрэг болно. Эх оронч эв найрамдалтай байх зарчим нь төрж оссөн нутаг усаа хайрлахын зэрэгцээ түмэн олноор иэгдмэл зорилготой байж эх дэлхийдээ амар тайван амьдрахыг эрхэм болгосон хүн төрлөхтний чин сэтгэлийн илэрхийлэл юм. Эх оронч сэтгэлгээ гэдэг нь нийгэм түүхийн хөгжпийн явцад бүрэлдэн тогтсон хүмүүсийн нийгмийн амьдралын нэг хэлбэр юм. Эх орон бол түүний төрсөн эх нутаг, төрөлх хэл, үндэсний түүх соёл, нийгммйн байгууллыг багтаасан цогц ойлголт мөн. Эх оронгүй хүн гэж энэ дэлхийд байхгүй. Тийм учир хэнч гэсэн унасан газар, угаасан ус, өссөн өлгий болох эх орноо хайрлаж, түүнийхээ төлөө амь бие хайрлалгүй зүтгэх хөдөлмөрлөх нь эх оронч үзлийн гол шаардлага болно. Мөн эх оронч үзэл нь эх орныхоо өнгөрсөн одоо үеийг бахархан үздэг, түүнийг хайрлан хүндэтгэдэг, ирээдүйн зорилго, эрх ашиг сонирхлын төлөө амь нас биеэ хайрлахгүй зүтгэхэд бэлэн байх зарчим юм. Аливаа ард түмний үндэсний ашиг сонирхол нь бүх нийтийн дэлхий дахинаар сахин хамгаалах зорилгод нийцэж байх ёстой. Ингэхгүйгээр дэлхийн улс үндэстнүүдийн хооронд эв найрамдал хамтын ажиллагаа хөгжин бэхжихгүйд хүрнэ. Үүний учир олон улсын хүн ардууд өөр хоорондоо эв найрамдалтай байж эх дэлхийдээ амар амгалан аж төрнө. Чухамхүү ингэснээр хүнд эх оронч, эв найрамдалтай аж тврж амьдрахыг эрхэмлэн үздэг болох шиг ёс суртахууны өндөр зарчим байхгүй юм. Дэлхийн улс түмнийг өөрийн эх орон, улс үндэстний нэгэн адил хайрлах, тэдэнтэй хамтран ажиллах нь эв найрамдалт ёсны гол агуулга мөн. Бусад улс орнуудтай эв нэгдэлтэй байж, өөр хоорондоо үзүүлж байгаа өгөөмөр тусламжыг гүнээ хүндэтгэн, түүнд баярлаж, түүнийг бахархан дурсаж байх нь хүн төрлөхтний ёс суртахууны чухал чанар юм.

23


Нягтлан бодогч мэргзжлийн ёс зүй

Энэ чухал чанартай уялдан эх оронч эв найрамдалтай байх зарчмын нэг үндсэн шаардлага тавигдана. Тэр нь хун өерөе байгалийк бүтээгдэхүүний хувьд эх болсон байгаль дэлхийгээ хайрлаж, түүнтэй зөв хүндэтгэлтэй харьцдаг жаяг ёоонд суралцах шаардлагатай юм. Үүний нэг илэрхийлэл бол дэлхий дахинаар байгаль орчноо хамгаалах ажлыг олон төрөл хэлбэрээр, нэгдсэн зорилго чиглэлээр тодорхой ажил болгон зохион байгуулдаг асуудал билээ.

24


..........Ill (кщогч мэргэжпийн ёс зүй

... «Щ»..... , J 'I.'—■!'!.I ' .... ..... ", ЙЙ............ .... Бүлгийн сэдвүүдийг бататган ойлгоход чиглэгдсэн асуултууд Нэг. Олон сонголтот асуултууд

I I ft; зүйн тухай ойлголтыг сонгож хариулна уу. а. Хүн нийгмийн талаар тодорхой үзэл баримтлалтай болох асуудал юм. б. Хүн нийгмийн дунд биеэ хэрхэн авч явахыг заадаг сургаалуудын цогцыг бүрдүүлнэ. в. Хүн нийгэмд үүргээ гүйцэтгэхийн төлөө заавал эзэмших ёстой сургаалуудыг тодорхойлсон шинжлэх ухаан юм. ! / Ёс зүйн тухай тодорхойлолтыг нэрлэнэ үү. а. Нийгмийн харилцаанд оролцогч хүний ёс суртахуун, түүний агуулга мөн чанар зарчмуудаар илэрхийлэгдэж байгаа шинжлэх ухааны бие даасан салбар нь ёс зүй болно. б. Нийгмийн харилцааны явцад хүний ёс суртахуунаар илэрхийлэгдэж байгаа шинжлэх ухааны бие даасан салбар нь ёс зүй болно. в. Нийгмийн харилцаанд хүний ёс суртахууны зарчмаар илэрхийлэгдэх шинжлэх ухааны бие даасан салбарыг ёс зүй гэж нэрлэнэ. 1.3 Ёс суртахууныг та юу гэж ойлгосон бэ. а. Ёс зүйн үндсэн судлагдахуун бол ёс суртахуун юм. б. Ёс суртахуун нь хүний оюун санааны хэм хэмжээний илзрхийлэл мен. в. Хүний зан үйлийн тодорхой үнэлэмжийг ёс суртахуун илэрхийлнэ. 1.4 Ёс зүйн тухай ойлголт хэдэн чиглэлээр хөгжиж ирсэн бэ. а. Барууи зүүний хоёр чиглэлээр б. Өмнө, дорно, барууны гурван чиглэлээр в. Өрнө дорнын хоёр чиглэлээр 1.5 Ёс зүй нь ямар ямар онцлог шинжүүдтэй вэ 25


Нягтлан бодогч мэргэжпийн ёс зуй

а. Түүхэн, үнэлэмжийн, албадан шаардах захиран тушаах б. Түүхэн, магадлалын шаардлагын в. Түүхэн цаг үеийн, ардчилал эрх зүйн 1.6 Ёс .суртахууны хойч үе нь ямар ойлголтоор өвлөн авч мөрдөж ирсэн бэ. а. Үе уламжлуулан б. Бичигдээгүй хууль болгон в. Дагаж мөрдөх гэрээслэл болгон 1.7 Монголчуудын ёс суртахууны нэгдмэл жаяг ёсыг юу гэж нэрлэдэг вэ. а. Алтан журам б. Алтан зарчим в. Алтан дүрэм 1.8 Ёс суртахууны хэм хэмжээний тухай ойлголт нь яаж илэрхийлэгддэг вз. а. Хүний зан төлөвийн эерэг утгаар б. Хүний зан төлөвийн сөрөг утгаар в. Хүний зан төлөвийн эерэг ба сөрөг утгаар 1.9 Энгийн даруу зан төлевийн эсрэг утга нь юу вэ. а. Онгироо танхай б. Ихэмсэг сагсуу в. Онгироо дээрэнгүй 1.10 Хэдэр хэрцгий зан төлөвийн эерэг тал нь юу вэ. а. Эвсэг найртай б. Эелдэг, эвсэг в. Зөөлөн даруу 1.11 Хүний хашир хянамгай зан төлөвийг тодорхойлно уу. а. Алдаа эндэгдлэзс сэргийлнэ. б. Алдаа эндэгдэл бага гаргаж, эвгүй байдалд орохоос сэргийлнэ. в. Тав тухтай сайхан амьдрахад нь туслана. 1.12 Хатуужил тэвчээр нь хүнд аяндаа төлөвших үү. а. Хүний нямбай ажлын үр дүнд бий болно б. Алдаан дээрээ суралцаж олж авна. в. Хүний асар их хөдөлмөр, санаачлагын үр дүнд бий болно. 1.13 Хүний хувирамтгай зан төлөв ямар байдалд хүргэх вэ 26


I Ihi глан бодогч мэргэжлийн ёс зүй

а. Хүнийг гутааж доромжилно б. Бусдад итгэл алдуулж эцэст нь сэтгэл санааны дарамтанд оруулна. в. Хүндэтгэл хүлээх үнэ цэнэгүй болгоно. 1.14 Хүмүүст хамт олонч хүмүүжлийг төлөвшүүлэхэд ямар зан төлөв чухал вэ. а. Нийцгүй зожиг зан төлөв б. Нийтэч хамт олонч зан төлөв в. Нийтэч нийлэмжтэй зан төлөв 1 15 Хичээнгүй нямбай зан төлөвийн сөрөг чанар нь юу вэ. а. Залхуу хойрго чанар б. Салан задгай чанар в. хуурамч хувирамтгай чанар 1.16 Ичиж зовох санааны мэдрэмжтэй байснаар хүн ямар амжилтанд хүрэх вэ. а. Өөрийн дутагдлыг ойлгоно б. Дутагдлаа ойлгож шүүмжлэлтэй хандаж чадна в. Эцсийн хариуцлагаас сэргийлж чадна 1.17 Ёс суртахууны эерэг ба сөрөг чанарууд ёс зүйн ямар утгыг илэрхийлэх вэ. а. Сайн ба муугийн илэрхийлэгдэх утга б. Үгүйсгэл ба бататгалын утга в. Үндсэн сайн чанаруудын утга 1.18 Ёс суртахууны үүргийг тодорхойлно уу. а. Гадаад албадлагын шинжтэй б. Нийгмийн сэтгэлгээний хүч в. Дотоод сэтгэлийн хүч 1.19 Ёс суртахууны зарчмууд нь а. Нийгмийн ёс зүйн харилцааг илэрхийлнэ. б. Хүний ёс зүйн харилцааг илэрхийлнэ. в. Нийгэм хүн хоёрын хоорондох ёс зүйн харилцааны тусгап болно. 1.20 Ёс зүйн гол зарчмууд нь а. Хүмүүнлэг энэрэнгүй, хөдөлмөрч, хичээнгүй б. Хөдөлмөрч эх оронч хамтач в. Хүмүүнлэг, хөдөлмөрч, хамтач эх орон ч

27


Нягтлан бодогч мэргэжпийн ёс зүй

Хоёр Шийдвэрлэх асуултууд 2.1 Нийгмийн харилцаанд оролцогч хүний ёс суртахуун түүний агуулга нь ёс зүйг тодорхойлно. а. Тийм бҮгүй 2.2 Ёс зүйн шинжлэх ухааны судлах зүйл бол ёс суртахуун мөи а. Тийм бҮгүй 2.3 Хүмүүс ёс суртахууны хамгийн наад захын эгэл жирийн хэм хэмжээгсахихгүй бол нийгмийн амьдралын ердийн харилцаагч зохицуулахад төвөгтэй болно. а. Тийм бҮгүй 2.4 Энгийн даруу зан төлөвийн эсрэг чанар нь хэдэр хэрцгий байдал юм. а. Тийм б Үгүй 2.5 Ёс суртахууны зарчим бүр нь өөртөө ёс зүйн олон хэм хэмжээг багтааж байдаг. а. Тийм бҮгүй 2.6 Ёс зүйн чухал ухагдахууны нэг бол хөдөлмөрч хичээнгүй ёсны зарчим мөн а. Тийм б Үгүй 2.7 Хувийн сонирхлыг нийгмийн сонрхлоос дээгүүр тавих нь ардчиллын гол зарчим а. Тийм б Үгүй 2.8 Нийгмийн дотор хувийн болон хамт олны сонирхол байнга зөрчилдөж байдаг. а. Тийм б Үгүй 2.9 Эх орон гэдэг бол нийгэм, түүхийн хөгжлийн явцад бүрэлдэн тогтсон хүмүүсийн нийгмийн амьдралын үндсэн хэлбэр юм. а. Тийм бҮгүй 2.10 Хүн өөрөө байгалийн бүтээгдэхүүний хувьд байгаль дэлхийгээ хайрлаж түүнтэй зөв харилцах жаяг ёсонд суралцах шаардлагатай юм. а. Тийм бҮгүй

28


I Itn т а н бодогч мэргэжлийн ёс зүй

ХОЁРДУГААР БҮЛЭГ МЭРГЭЖЛИЙН ЁС ЗҮЙ Энэ бүлэгт өмнө үзсэн ёс зүйн үндсэн ухагдахуун дээрээ үндэслэн тодорхой мэргэжил, түүнийг ЭЗЭМШСЭН хүмүүс тэр талаасаа зайлшгүй өөрийн ёс зүйн үзэл (юримтлалтай болсон байх учрыг тайлбарласан болно. Мэргэжлийн ёс зүйн тодорхой ойлголттой байж т у х а й н " ^ ' мэргэжпийн ажлыг алдаа зөрчилгүй хийж гүйцэтгэх нь тэр 1 мэргэжилтний заавал биелүүлэх үүрэг билээ. Ингээд “мэргэжлийн ёс зүй” -н тухай бүлэгт доорхи сэдвүүдийг авч үзэж тайлбарласан юм. Үүнд: 1. Боловсрол, мэргэжлийн тухай ойлголт 2. Хүний төлөвшилд боловсрол мэргэжлийн гүйцэтгэх үүрэг 3. Мэргэжил бүхэн ёс зүйтэй байхын хэрэгцээ шаардлага гэсэн сэдвүүд болно. 2.1 Боловсрол, мэргэжлийн тухай ойлголт Боловсрол нь байгаль, нийгэм, сэтгэцийн шинжлэх ухааныг танин мэдэж, амьдрал орчны болоод үйлдвэрлэл техникийн дадал чадварыг эзэмшиж байгаа хүний үйл ажиллагааны нэгдэл юм. Хүний боловсрол маш олон төрөл чиглэлийн шинжлэх ухааны тогтолцоонд тулгуурлан хөгжинө. Тухайлбал: • Социологийн хувьд амьдарл ахуйн харилцаа, нийгмийн дэвшил өөрчлөлтөнд дасан зохицох чиглэлээр хүмүүсийг үзэл баримтлалын тодорхой тогтолцоотой болгоно. с Философийн талаас хүн амьдарч байгаа ертөн1адөө өөрийгөө удирдаж, тал бүрийн харилцаанд зөв орж, шинэ зүйл бүтээх бололцоо бодит байдал, ололт амжилт, алдаа дутагдлын нэгдэл зөрчлийн үүсэл гарал үр дүнгийн байдалд оюун дүгнэлт хийх чадварыг эзэмшүүлнэ. 29


Нягтлан бодогч мэргэжлийн ёс зүй

• •

Түүхийн тухайд хүн үүсч бий болсон цагаас хөгжил дэвшлийн бүхий л үе шаттай танилцаж ойлгон ухаарч танин мэднэ. Сурган хүмүүжүүлэх ухааны талаас хүний амьдрал хөдөлмөрийн бэлтгэлийн зайлшгүй нөхцөл болсон мэдлэг чадварыг цэгцтэй ойлгон эзэмшиж тодорхой үр дүнд хүрсэн байна. Эдийн засгийн чиглэлээр хөдөлмөр, материал санхүүгийн „нөөцийг эзэмшин ашиглаж, захиран зарцуулах ойлголтоо амьдралын дадлага чадвар болгон хэрэглэхэд суралцана. Удирдлагын зүгээс аливаа хүн амьдрал ажил үйлсээ төлөвлөх, гүйцэтгэх, хянаж шалгах тохируулж зохицуулахтай холбогдсон онол дадлагад суралцан үр дүнтэй хэрэглэнэ ... гэх мэт

Дүрслэл- 05

Ингэхлээр боловсролыг нийгмийн гишүүн иргэн хүн өөрийгөө төлөвшүүлэх үүднээс олон чиглэлээр өргөн утгатайгаар авч үзэж түүнд суралцан шинжлэх ухааны багц нэгдэлд нь судлах шаардлагыг хэрэгжүүлэх ёстой юм. Хүний боловсролыг бүрдүүлэх төрөл бүрийн шинжлэх 30


1

I Ihi лан бодогч мэргэжлийн ёс зүй

укоаны мэдлэгийн тогтолцоонд хүн өөрөө амьдрал, ♦мйгаль орчин, цаг уур, техник үйлдвэрлэл технологи, урлаг соёл, биеийн тамир спортын зэрэг олон тооны мэдээлэлтэй өөрийгөө холбон бүтээлчээр сэтгэн бодох, пудлан ашиглаж үр дүнтэй эзэмших шаардлагыг хлрэгжүүлэх ёстой юм. Боловсролыг үндсэн утга агуулгаар нь суурь буюу оронхий боловсрол, тусгай буюу мэргэжлийн Өоловсрол гэсэн хоёр төрөлд ангилан авч үздэг бөгөөд анэ дагуу аль ч улс үндэстэн нийгмийн хэмжээнд нь бие хүний боловсрол олгох ажлыг зохион байгуулдаг байна.

Дээрх боловсролын үндсэн төрлүүдийг тодорхой нэгдсэн тЬпголцоо болгон төлөвшүүлж энэ тогтолцоог хэрэгцзэ бололцоо хоёрын харилцан уялдаанд нь годорхойлдог байна. Учир нь зарим хүн албан ёсны боловсролын тогтолцоогоор боловсрол мэргэжил эзэмших оонирхол бололцоотой байхад зарим нь ажиллахын зэрэгцээ суралцаж боловсрох, нөгөө хэсэг нь зөвхөн хөдөлмөр эрхлэн мэргэжпийн чадвартай болох сонирхол бололцоотой байдаг ажээ.

Дүрслэл -07.

31


Нягтлан бодогч мэргэжлийн ёс зуй

Иймд хүн бүр хүссэн боловсролоо хэрэгцээ сонирхол бололцоондоо тулгуурлан тохирсон байдлаар олж авахуйц хэмжээнд нь улсын төр засгаас боловсролын тогтолцоог бүрдүүлэх шаардлагатай юм. Дээр тайлбарласан ойлголтоос авч үзвэл боловсролын тогтолцоо нь албан, албан бус, амьдрал орчкоос буюу үйлдвзрлэл дээр олгох гэсэн гурван ангилалд хамаарагдаж байгаа юм.

Дүрслэл -08

Манай оронд албан боловсролын тогтолцоог бүх нийтээр хүлээн зөвшөөрч төрийн ивээл, хяналтын дор нийгмийн гишүүн бүр заавал суурь боловсрол эзэмших ёстойг хуульчилсан. Мөн тухайн хүн тодорхой салбарын мэргэжилтний мэдлэг дадлын тодорхой түвшинг эзэмших үйл явц, үр дүн бол мэргэжлийн боловсрол юм. Апбан бус боловсрол нь хөгжиж буй орнуудад насанд хүрэгчдийг бичиг усэгт сургахад чиглэх боловч үйл ажиллагааны чадвар олгох буюу нийгэмд биеэ зөв авч явах, соёлтой амьдрахад зайлшгүй шаардлагатай амжиргааны арга ухаан эзэмшүүлэх, гэр бүлээ төлөвлөх, эрүүл аж төрөх ёсны анхан шатны мэдлэг давхар олгоно. Энэ хүрээнд эмэгтэйчүуд, сургууль завсардагчид, хөдөөгийн хүн ам манай оронд голчлон хамрагдаж байгаа юм. Хөгжилтэй орнуудад бол хүн амын боловсрол мэргэжлийн түвшинг зохион байгуулалтайгаар дээшлүүлэх, сургуулиас гадуур мэргэжил олгоход ихэд аихаарч байна, Дээр дурдсан албан боловсролыг "... боловсролын албан ёсны байгууллагаар дамжуулж, 32


I IsII I I шн бодогч мэргэжлийн ёс зүй

<уралцагчийн ерөнхий болон мэргэжлийн зохих түвшиний Ноловсрол эзэмших хэрэгцээг хангадаг боловсролын ижион байгуулагдсан үйл ажиллагаа“1 гееэн бол албан Нус боловсролыг “...боловсролын албан ёсны ииголцооноос гадуур иргэнд боловсролын үйлчилгээ үаүүлэх зохион байгуулалттай үйл ажиллагаа"2 хэмээн Монгол улсын боловсролын тухай хуулинд тус тус i одорхойлон заажээ. Амьдрал орчноос буюу үйлдвэрлэл дээр олгох боловсролын асуудлыг хөгжингүй орнуудад хүн амын дундаж наслалт, амьдралын түвшинтэй холбоотой боловсролоо дээшлүүлэх боломж бололцоог нийгмийн зүгээс хангахад онцгой анхаардаг байна. Ингэхлэзр горийн аж ахуйн ба олон нийтийн сайн дурын байгууллага пийгэмлэг холбоод, хэвлэл мэдээллийн албадын хамтын үйл ажиллагаа нь боловсролын тогтолцооны аль ч бүрэлдэхүүн хэсгийг бүрдүүлэн боловсронгуй болгоход нэн чухал хүч туслалцааг үзүүлж, үр дүнд хүрдэг байна. Эцсийн эцэст боловсролын зорилго агуулгыг хэрэгжүүлэхэд төрийн эрдэм шинжилгээ, арга зүйн байгууллага, төрөл бүрийн шатны сургууль, түүнд суралцагсад өмчийн хэлбэрээс үл хамааран бүгдээр хамтран ажиллаж байж л тодорхой үр дүнд хүрэх нь ойлгомжтой юм. 2.2 Бие хүний төлөвшмлд боловсрол (мэргэжил)- ын гүйцэтгэх үүрэг Бие хүний төлөвшлийн асуудалтай холбогдуулж боловсрол (мэргэжил)' -ын тухай авч үзэхдээ заавал тууний түүхэн цаг үетэй холбогдуулан тайлбарладаг.

’ Монгол улсын бояовсрояын тухай хуулиуд УБ хот 200? он. 4 дзх тад 2 Мөн хуулийн 4 дэх тал Бидний авч үзэж байгаг сэдэв нь мэргэжлийн боловсрол буюу мэргэжлийн асуудал тул бид боповсрол гэсэн үндсэн ухагдахуунаар нь ойлгох ёстойг уншигч танаа анхааруулав. 33


Нягтлан бодогч мэргэжлийн ёс зүй

Учир нь боловсролын түүх нь хүний үүсэл хөгжил, сэтгэлгээний асуудалтай нягт уялддаг бөгөөд түүнийг хүн төрлөхтний бичиг үсэг, ном хэвлэл бий болсон үе шат төрөлх хэл, соёл, олон янзын сургууль, эрдэм судлалын байгууллагын үүсэл хөгжил зэрэг олон хүчин зүйлийн шүтэлцээнд авч үзнэ. Ингэснээр бие хүний төлөвшлийн үндсэн агуулга болсон боловсрол (мэргэжил)-ын үүргийг түүхийн хүчин зүйлтэй нь уялдуулан ойлгох ач холбогдлыг агуулж байгаа юм. Нөгөө талаар бие хүний төлөвшлийн асуудлыг боловсролын гүйцэтгэх үүрэгтэй холбон тайлбарлахад түүний хөгжлийн нэг хүчин зүйл болох эрх зүйн харилцааны зохицуулалтыг бас авч үзвэл зохино. Хүмүүс нийгмийн аливаа харилцаанд оролцож хоорондоо харьцахдаа эрх зүйн зохицуулалт шаардсан олон асуудалтай байнга тулгардаг. Энэхүү зохицуулалт нь эрх зүйн харилцаагаар хэрэгжих бөгөөд нийгмийн амьдралын эрх зүйн үндсийг тодорхойлон тоггоож байдаг билээ. Боловсрол эзэмших үйл ажиллгаа нь нийгмийн харилцааны нэгэн бүрэлдэхүүн хэсэг болохын тухайд түүнтэй холбоо бүхий эрх зүйн хэм хэмжээг тодорхойлон тогтоож, эрх зүйн харилцааг нь бүрэлдүүлж өгөх зайлшгүй шаардлага тавигдана. Энэ агуулгын хүрзэнд Монгол улсын хэмжээнд 1995 оноос эхлэн төрөөс боловсролын талаар баримтлах бодлогоо боловсруулж, тэрхүү төрийн бодлогодоо нийцүүлэн боловсролын тухай хууль энэ 2002 оноос хоёрдахь удаагаа шинэчилэн баталж мердөв. Үүний үр дүнд төрөөс боловсролын талаар баримтлах бодлогыг хэрэгжүүлэх эрх зүйн орчныг бүрдүүлж, боловсролын нийтлэг харилцааны эрх зүйн зохицуулалтыг бий болгожээ. Ингэснзэр нийгмээс бие хүний төлөвшилд үндсэн үүрэг гүйцэтгэх боловсролыг хөгжүүлэх нэгэн хүчин зүйлийн үйлчлэх нөлөө шинэчлэгдсэн байна.

/)

34


I fin iilan бодогч мэргэжлийн ёс зүй

Бие хүний төлөвшлийн асуудалтай холбогдуулан •1 МГЮнсролын гуйцэтгэх үүргийг авч үззхэд социал •чфилцааны хүчин зүйлийн нөлөөг орхигдуулж болохгүй him Нийгэм, бие хүн эдгээрийн хоорондын холбоо ырилцааг социологи судалдаг. Аль ч нийгэмд үндэстэн, «үн ам зүй, нутагшилт, хэл, ажил мэргэжлийн агуулга ичнбэр нь нийтлэг байх бөгөөд эдгээрийн хоорондын ырилцааг социал харилцаа гэж ойлгоно. Энэ харилцаа нь нийгмийн суурь харилцаа учир хүн ПИЙ1 ЭМД амьдрах явцдаа амьдралын төрөл бүрийн учрыг I уигаан мэдэрч, олж авсан мэдлэг нь тогтвортой Баримтлал болно. Дээрхи мэдлэг эргээд хүмүүсийн «арилцаанд иөлөөлнө. Боловсрол олгодог, судалдаг, хогжүүлдэг, санхүүжүүлдэг болохоор аль ч байгууллага дээрхи асуудлын харилцаанд зорилгоосоо хамаарч өөр нореөр ордог байна. Нэг үгээр хэлбэл боловсрол нь пийгмийн бүтцийг тодорхойлох гол хэрэгсэл, гүүр болохын хувьд бие хүний төлөвшлийг гүйцэтгэж энэ чиглэлийн хорөнгө оруулах өвөрмөц онцлогтой билээ.

Дүрслэл-09

Дээрх гурван гол хүчин зүйлийг авч үзсзний үндсэн зорилго бол бие хүний төлөвишл хүмүүжилд боловсрольш гүйцэтгэх үүргмйг тодруулах асуудал байлаа. Монгол улсад бие хүний төлөвшил, хөгжил хүмүүжлийн асуудлыг түүхэн хөгжлийн үе бүрт өер өөр пнгө аястай тайлбарлаж, хэрэгжүүлж ирсэн байна. Уламжлалт сурган хүмүүжүүлэх ухаанд бие хүний юлөвшлийн тухай марксист- ленинист сургаалыг голлон 35


Нягтлан бодогч мэргзжлийн ёс зүй

авч үзээд бие хүний хүмүүжлийн асуудалд илүү ач холобгдол өгч байсан. Тэр үед бие хүний хүмүүжлийн асуудалд хэт улстөржин үзэл сурталжсаны хандпага давамгайлж байлаа. Тэгвэл өнөөгийн монгол оронд нүүдлийн ба суурин соёл иргэншлийг хослох хүмүүнлэг иргэний ардчилсан нийгэм цогцлуулан хөгжүүлэх, эрх зүйт төр төлөвшүүлэх, хүний эрх, эрх чөлөө, шударга ёсыг хамгаалан хэрэгжүүлэх чиг хандлага нь бие хүн төлөвших асуудлыг шинэлэг байдлаар авч үзэх үндэслэл болж байна. Манай улсад өмчийн олон хэлбэрийг ижил тэгш хөгжүүлэх үндсэн дээр иргэд эдийн засгийн хүрээнд эрхээ бүрэн эдэлж, үйлчилгээ үйлдвэрлэл эрхлэн өөрсдийгөе бие хүний хувьд харуулах боломжтой боллоо. Улс төрийн хүрээнд нам, эвсэл холбоо, олон нийтийн байгууллагууд олноор үүсэн идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулж байгаа нь иргэд улс төрийн эрхээ зохих ёсоор эдэлж улс төрийн соёлоо дээшлүүлэх таатай нөхцөл юм. Оюун санааны хүрээнд холбоод, нийгэмлэг, хамтлаг, чуулга, хүрээлэн байгуулагдан иргэд авьяас сонирхол, мэргэжлийн дагуу бие хүн гэдгээ харуулах боломж бодитой болов. Иймэрхүү нааштай үзэгдлүүдийн зэрэгцээ харамсалтай нь манай нийгэмд эдийн засгийн хямрал, ядуурал бий болж эмх замбараагүй байдал, гэмт хэрэг, дураараа авирлах байдал ихзсч дэг журам ёс суртахуун доголдож байна. Нийгмийн хөгжлийн түүхэн ийм зурвас үед бие хүн төлөвших, хөгжих, хүмүүжих асуудал нийгэм болон хувь хүний анхаарлыг татаж байна. Тэр тусмаа 2,4 сая гаруй хүн амынх нь 74% орчим хувь нь 35 хүртэлх насны хүүхэд залуус эзэлдэг монгол орны хувьд бие хүний төлөвшил, хөгжил, хүмүүжпийн ажил одоо тулгамдсан асуудал хэвээр байна. Бие хүний тухай авч үзэхдээ хүн, хувь хүн гэсэн ухагдахуунуудтай бас холбон тайлбарлавал зохино.

36


Нягтлан бодогч мэргэжлийн ёс зүй

Дүрслэл-10

Хүн биологийн нэгэн амьтан болохын хувьд сүүн гэжзэлтэн амьтны аймагг багган, сээр нуруутанд хамаарагдана. Дээд ззргийн хөгжилтэй уураг тархитай байдаг нь хүний өвөрмөц онцлог юм. Ийм өвөрмөц онцлогтойгоос хүн хүрээлэн буй орчноо тусган авахын зэрэгцээ түүний хөгжлийн зүй тогтлыг танин мэдэж, өөрчлөн хувьсгадаг байна. Энэ нь хүний нийгмийн шинжийг илэрхийлнэ. Ингэхлээр хүн гэдэг ойлголт бол биологи ба иийгмийн шинжийг тусгасан ерөнхий ухагдахуун болж байгаа юм, Харин хүн өөр өөрийн төрлөхийн онцлогтой. Энэ онцлогоороо хүн бүр хувь хүн гэсэн ойлголтыг илэрхийлж байдаг. Хүн бүхэн өөрийн гэсэн хэрэгцээ сонирхол, байгалиас заяасан бодьгал биетэй учир хувь хүний давтагдашгүй төрх байдал бүрэлдэх үндэс болдог байна. Тэр давтагдашгүй төрх байдал нь тухайн хувь хүнийхээ сэтгэц, үйл ажиллагаагаар илэрнз. Хувь хүн ингэж бусдаас ялгагдах төрх байдлаараа онцлогтой бол бие хүн хэмээх ойлголт нь нийгмийн гишүүн, ертөнцийг үзэх тодорхой үзэл, байр суурь төлөвшсөн боловсролтой хүн гэдэг утгаараа өөр ухагдахуун болно. Боловсрол хүмүүжилтэй бие хүн |©лөвшихдөө өөрийн танин мэдэх хэрэгцээ, сонирхолдоо хөтлөгден мэдлэг, дадал, чадвар эзэмшин амьдралын |уршдаа асар их туршлага хуримтлуулдаг. Бие хүн төлөвшихөд олон хүчин зүйлийн нөлөө үйлчилж байдаг бөгөөд бидний хувьд тэдгээр (төрсөн путаг ус, байгаль, цаг уур, эцэг эх, үр хүүхэд анд найз пөхөд, хамт олны харилцаа гэх мэт) -ээс нийгмийн харилцааны онцгой хүчин зүйл болсон боловсрол 37


Нягтлан бодогч мэргэжлийн ёс зүй

(ялангуяа мэргэжлийн боловсрол эзэмших)»ын асуудлыг энд авч үзэж байгаа билээ. Үүний учир боловсрол олгох сургалт хүмүүжлийн ажил бие хуний төлөвшин хөгжихөд онцгой ач холбогдолтой байдаг. Ялангуяа албан ёсны боловсрол эзэмшүүлэх тогтолцооны анхан шатанд хүмүүжүүлэх сургалт голлох үүрэгтэй бөгөөд цаашдаа сургалт хүмүүжлийн ажлыг зөв хослох, мэргэжлийн боловсрол олгох үед бие хүмий ёс суртахуун (ёс зүйн)-ы төлөвшилд ихээхэн анхаарах шаардлагатай юм. Боловсролын явцад олж байгаа бие хүний төлөвшил хүмүүжлийн агуулгыг бие бялдар, оюун ухаан, хөдөлмөр, эдийн засаг, ёс суртахуун, гоо сайхны хүмүүжлийн нмйлбэр цогцос гэж томъёолж болох юм.

Дүрслэл-11

Хүмүүжил гэдэг ойлголтыг бид зорилго чиглэл зохион байгуулалтаараа бие хүнийг төлөвшүүлэхэд гүйцэтгэж байгаа боловсролын үндсэн үүрэг гэж үзэж дээр дурдсан чиглэл тус бүрээр товч тайлбарлаж байгаа юм. Бие бялдрын хүмүүжил нь эрүүл чийрэг, авхаалж самбаатай, зориг тэсвэртэй, ажиллах чадавхи өндөртэй бие хүн төлөвшихөд чиглэсэн зорилготой боловсрол сургалтын үр дүн болно, Бие бялдрын хүмүүжилсургалтын зорилго нь эрүүл чийрэг, бие бялдрын 38


I Itli (лан бодогч мэргэжлийн ёс зүй

хшжилдөө байнга санаа тавьдаг дадал, зуршилтай бие *үн төлөвшихөд л чиглэсэн нөлеө үзүүлэхэд оршино. I үүний зорилт нь: • эрүүл ахуйн мэдлэг, хэвшилтэй болгох ® хөдлөх, тулах эрхтний хөгжилд нөлөөлөх • хөдөлгөөний эвсэл, чадвар дадал эзэмшихэд нь т-услах ® дасгал хийж хэвших, спортын төрлөөр хичээллэж тодорхой амжилтанд хүрэх хүсэл хэрэгцээ төлөвшүүлэхэд чиглэнэ. Оюун ухааны хүмүүжил нь хүний оюун ухаан, дэтгэхүйг хөгжүүлэх, оюуны хөдөлмөрийн соёлд сургахад чшлэсэн зорилготой үйл явц. Түүиий зорилго нь оюун ухааны үргэлжилсэн ажиллагаанд дасгах, оюун ухааны чадвар, дадал, чөлөөт бие даасан сэтгэлгээ төлөвшихөд полөөлөх, зорилт нь сэтгэхүйн үйл ажиллагааны нөхцөл болох мэдлзг эзэмших, сэтгэхүйн үндсэн үйлдлүүдийг (зодлах, нийлүүлэх, харьцуулах, ангилах, тодруулах, дүгнэн цэгцлэх гэх мэт.) төлөвшүүлэх, оюуны чадвар, чолөөт бие даасан сэтгэлгээ, ертөнцийг үзэх шинжлэх ухааны үзэл баримтлал төлөвшихөд нөлөөлөхөд чиглэнэ. Хөдөлмөр, эдийн засгийн хүмүүжил нь хөдөлмөрийн чадвар, дадал, эдийн засгийн тодорхой боловсрол, хөдөлмөрлөх соёлтой бие хүн төлөвшихөд чиглэсэн зорилготой үйл явц. Түүний зорилго нь хөдөлмөр, монгө шингэсэн аливааг хүндэтгэн хандах, амьдралын гол нохцөл хөдөлмөр хийж сурах, ашиг орлого олох бие даасан арга барил эзэмшихэд туслах, зорилт нь ахуйн (юлон үйлдвэрлэлийн хөдөлмөрийн чадвар дадал чзэмших, мэргэжлээ сонгон эзэмших, бизнесийн ухаан, чрга барилд суралцах, хөдөлмөрийн соёл эзэмшихэд пөлөөлөхөд оршино. Ёс суртахууны хүмүүжил нь өөртөө, хүмүүс, бийгаль, нийгэм, төр, шашин, соёл урлагт хандах х.чндпага, харилцаа биеэ авч явах хэм хэмжээ бүрэлдэн юлөвшихөд нөлөелөх зорилго, чиглэлтэй үйл явц. Түүний юрилго нь өөрийгөө ухамсарлах, үндэсний болон хүн 39


Нялглан бодогч мэргэжлийн ёс зүй төрлөхтний занш л аа бие

хүн

соёл

и р гэ н ш л и й н

х ү н д э т гэ х

үүднээс

төлөвш ихөд

нь хүм үүн л эг ёсны

үнэт

нөлөөлөхөд өндөр

зүйл,

аливаад

ДЭВ1Ш ЛТЭД

хандаж

орш ино. үндсзн

м эдрэм ж ,

ёс

харилцдаг зорилт

ухам сар, хам т

олон

д о т о р .а ж и л л а х ч а д в а р , б и е э а в ч я в а х ө н д ө р с о ё л т о й б и е хүн

төлөвш ихөд

оронч,

э ко л о ги ,

ч и гл э н э . эрх

Ёс суртахууны

зүй,

гэ р

бүл,

хүм үүж ил эр

эмийн

нь

эх

ёсны

х ү м ү ү ж л и й г ө ө р т ө ө ш и н гэ э ж э д гэ э р и й н ү н д э с б о л ж б а й д а г.

Эртний их сэтгэгч эрдэмтэн мэргэд “эхлээд сайхан зан төлөв эзэмд, дараа нь эрдэм ном сур, нэгдэхийг нь сурахгүй дараахыг эзэмших нэн хэцүү” гэж сурган номлож байжээ. Мөн нийгэм оюуны боловсролоор дутвал харанхуй балай, ёс суртахуунаар дутвал цэвдэг зэрлэг болно гэж эртнээс үзэж байсан нь өнэөгийн бидэнд анхаарч явах анхдагч сургаал билээ, Гоо сайхны хүмүүжил нь хүн, байгаль нийгмийн гоо сайхныг мэдэрч, үнэлэх, гоо сайхны хуулиар орчноо өөрчлөх хүсэл, эрмэлзэлтэй бие хүн төлөвшихөд нөлөөлөх зорилго чиглэлтэй боловсрол- сургалтын үйл явц үр дүн билээ. Түүний зорилго нь гоо сайхны мэдрэмж, таашаал, эрмэлзэл төлөвшихөд нөлөөлөх, зорилт нь сайн сайхан, муу муухайг ялган мэдэхээс гоо сайхны мэдрэмж, таашаалтай гоо сайхны хуулиар бүтээн тууривах хэрэгцэз, сонирхолтой, өөрийгөө тасралтгүй боловсронгуй болгох, оюун ухааны өндөр дээд гоо сайхан чанарт эрмэлзэх хэрэглэх дадал хэвшилтэй бие хүн төлөвшихөд чиглэнэ. Боловсрол сургалтын явцад олж авах дээрхи хүмүүжлийн агуулгуудыг гэр бүлд болон байгаль, нийгзм хүний талаар боловсрол эзэмших бүхий л хугацаанд хэрэгжүүлж эрүүл бие сэтгэлтэй оюун ухаантай бие хүн төлөвшихөд нөловлнө гэсэн онол, үзэл баримтлалд түшиглэн тайлбарлаж байгаа юм. Ийнхүү боловсрол (мэргэжил)-ын сургалт нийгэмд бие хүн төлөвшин хүмүүжихэд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг талаар эцэст нь дахин тэмдэглэж байна.

40


I Ыгтлан бодогч мэргэжлийн ёс зуй

2.3 Мэргэжил бүхэн ёс зүйтэй байхын хэрэгцээ шаардлага Номын эхний бүлэгт ёс зүйн тухай, энэхүү ёс зүйн үпдсэн ухагдахуун нь ёс суртахууны ойлголт, хэм хэмжээ, гэдгээрийн үнэлэмжүүд, гол зарчмуудаар илэрхийлэгдэх псуудлыг авч үзэж тайлбарласан билээ. Энэхүү авч үзсэн ойлголтоо лавшруулан боловсрол (ялангуяа мэргэжлийн боловсрол гэдэг ойлголтыг та бүхэн онхаарч байгаа бизээ)- ыг эзэмших, бие хүн төлөвшиж хүмүүжихэд боловсролын гүйцэтгэх үүрэг чухал ач холбогдол үзүүлэх тухай өгүүллээ. Нэг ёсондоо бие хүн өөрийн ёс зүй (ёс суртахууны хүмүүжилтэй)- тэй байх асуудал бол эцсийн эцэст годорхой боловсрол (ерөнхий суурь болон тусгай мэргэжлийн)-ыг эзэмшсэн байдлаар тодорхойлогдоно 1 эсэн агуулга санааг зохиогчийн зүгээс өмнөх бүлэг сэдвүүдэд авч үзэж тайлбарласан хэрэг билээ, Бүр тодруулбал нийгэмд амьдрагч тодорхой бие хүн ямар нэгзн мэргэжлийн боловсрол эзэмшиж амьдралаа зохион байгуулна. Ингэхдээ тэрхүү мэргэжлийн боловсролдоо зохицож уялдсан ёс зүй (ёс суртахууны хүмүүжлийг)-г эзэмшсэн байна. Үүний үр дүнд мэргэжил бүхэн өөрийн ёс зүйтэй байх нь хэвлэгдээгүй хууль юм. Чухамхүү эндээс үндэслэн мэргэжил бүхэн ёс зүйтэй байхын хэрэгцээ шаардлага юунд байна вэ гэдгийг одоо авч үзэж тайлбарлая. Статистикийн тоо баримтаас үзвэл манай улсад мэргэжпийн боловсролын анхан, дунд, дээд шаны дургуулиудаар 400 гаруй төрөл мэргэжлийн олон зуун мянган мэргэжилтэн бэлтгэгдсэн байна. Эдгээр мэргэжилтнүүдийг бие хүн болгон I олөвшүүлэхэд юуны урьд мэргэжилтний загвар, моргэшлийн тодорхойлолтын дагуу нэгээс зургаан жилийн хугацаанд мэргэжлийн зайлшгүй чанар, боловсролын !ухайн шатны хүнд эзэмшүүлбэл зохих ерөнхий соёл, 41


Кягтлан бодогч мэргэжлийн ёс зүй

түүнчлэн уул мэргэжлийн хүнд байх онцлог шинжийг нэгбүрчлэн авч үзэж тооцдог билээ. Ингэхпээр дээрхи мэргэшпийн тодорхойлолтоор тавигдах шаардлагыг хангасан, мэргэжлийн мэдлэг, дадлага, чадвар туршлагыг эзэмшсэн хүнийг мэргэжилтэн гэж нэрлэдэг байна. Ялангуяа мэргэжлийн зайлшгүй чанар гэдэг үзүүлэлтийг бүрэн хангасан байх нь ямарч төрөл мэргэжлийн боловсон хүчинд зайлшгүй шаардлага болж байдаг. Нэг ёсондоо энэхүү чанар нь тодорхой төрлийн тухайн мэргэжлййг бодитой ойлгох үндсэн тулгуур багана болдог байна. Мэргэжлийн зайлшгуй чанар

7

.s I S3 X

* >s 00 со Ю >s со I D (0 l (X C >4 X> 4 a £ tX >C O

< У) XCL o T

s (X X

s

S m Iъ ~

4 *%- г 5 Э о. тя о ,с с ® m <в JS о 4 IS

г-

О

i

<о is Ф

® 2ю S I я 2 =1 Q.

Дүрслэл -12

Мэргэжлийн зайлшгүй чанарыг нэгдмэл байдлаар нь дор дурдсан үндсэн таван бүлэгт ангилан авч үзэж ойлгох ёстой юм. Үүнд: 1. Мэргэжлийн үйл ажиллагаанд байнга илэрдэг хариуцлагатай, хүнлэг, тэсвэр хатуужилтай, нийтэч хамт олонч чанар 2. Ухамсарт сэтгэлгээний бүх талыг тодорхойлдог задпан шинжлэх, нэгтгэн дүгнэж сэтгэн бодох, хэтийг харж зөв төсөөлөх чанар 42


11ягтлан бодогч мэргэжлийн ёс зүй иш ц я - " ■ 1HUIIH4WII !■! ■ П111||||1витмяим ммнамии»и— ям—

ж яд—

д д а м к ш м в » м и д р и я м в я — м 1 м — ая1111мм111ь I iii T H ifi

3. Хичээнгүй нямбай бөгөөд ажигч гярхай шуурхай байх чанар 4. Шаардлагатай шийдэмгий эр зоригтой, эвлэрэнгүй биш бие даасан чанар 5. Тухайн ажлыг гүйцэтгэхдээ ямагт үр ашигтай байдлаар хандах чанар эдгээр болно. Ингэхлээр аль ч шатны ямарч мэргэжлийн боловсрол олгож, мэргэжилтэн бэлтгэдэг сургуулиуд мэргэшлийн тодорхойлолт ба сургалтын төлөвлөгөө, хичээлийн хөтөлбөрийг боловсруулан, мэргэжилтний аагвараа зохиохдоо дээр өгүүлсэн чанарын үзүүлэлтүүдийг суралцагч оюутнуудад хэрхэн толөвшүүпэх тухайгаа тооцох хэрэгтэй юм. Энэ нь бэлтгэгдэн гарч байгаа мэргэжилтний мэргэжилтэй бие хүн болон төлөвших хүмүүжлийн үндсэн агуулгыг багтаасан хэрэг болно. Өөрөөр хэлбэл мэргэжлийн зайлшгүй чанар нь мэргэжил бүхний ёс зүй (ёс суртахууны хүмүүжлийн)- н үндсэн ухагдахууныг тодорхойлж байгаа хэрэг юм. Ийм ёс зүйтэй мэргэжлийн боловсролыг суралцагч оюутнуудад олгож, тэднийг мэргэжилтэй бие хүн болгон гөлөвшүүлснээр тодорхой төрөл чиглэлийн мэргэжлээр пжиллаж амьдарч, амжилтанд хүрэх чадварыг тэдэнд олгоно. Улс орондоо олж эзэмшсэн мэргэжлээрээ ихийг бүгээж өөрийн зорилго, хэрэгцээгэз бүрэн хангана. Үүний тулд л мэргэжил бүхэн ёс зүйтэй байхын хорэгцээ шаардлага биелэгдэж байх учиртай юм.

43


Нягтлан бодогч мэргэжпийн ёс зүй

Бүягийн сэдвүүдийг бататган ойлгоход чиглэгдсэн асуултууд Нэг. Олон сонголтот асуултууд 1.1 Боловсролыг юу гэж тодорхойлж болох вэ. а. Байгаль, нийгэм, сэтгэцийн шинжлэх ухааны нэгдэл б. Байгаль, нийгмийн шинжлэх ухааныг танин мэдэж'үйлдвэрлэл техникийн дадал чадварыг эзэмшиж байгаа хүний үйл ажиллагааны нэгдэл в. Байгаль, нийгэм, сэтгэцийн шинжлэх ухаан техникийн ололтыг танин мэдэж эзэмшиж байгаа хүний үйл ажиллагааны нэгдэл 1.2 Хүний боловсрол хөгжих гол гол шинжлэх ухааны тогтолцоог нэрлэнэ үү. а. Социологи, философи, түүх эдийн засаг б. Социологи, философи, физик математик хими биологи, түүх газар зүй в. Социологи, философи, түүх, сурган хүмүүжүүлэх ухаан, эдийн засаг, удирдлага гэх мэт 1.3 Боловсролыг үндсэн утгаар нь хэдэн төрөлд авч үздэг вэ. а. Ерөнхий ба мэргэжлийн б. Анхан дунд, дээд в. Дипломын, бакалаврын, магистрийн докторын 1.4 Боловсролын тогтолцоог ямар уялдаанд тодорхойлдог вэ. а. Бололцоо нехцөл хоёрын б. Хэрэгцээ бололцоо хоёрын в. Санаачилга хэрэгцээ хоёрын 1.5 Боловсролын тогтолцоо ямар гурван ангилалд хамаарагдаж байна. а. Албан ба албан бус болон амьдрал орчны буюу үйлдвэрлэлийн б. Албан ба албан бус болон бие даасан хэлбэрийн в. Албан ба сайн дурын болон үйлдвэрлэлийн 44


11ягглан бодогч мэргэжлийн ёс зүй

1.6 Бие хүний төлөвшилтэй холбогдуулан боловсролыг авч үзэхдээ ямар асуудалд уялдуулан тайлбарладаг вэ. а. Түүхэн цаг үетэй б. Түүхэн цаг үе эрх зүйн харилцаатай в. Түүхэн цаг үе, эрх зүйн болон нийгэм социал харилцааны хүчин зүйлтэй 1.7 Бие хүний асуудалд холбогдох нэр томъёонуудыг нэрлэнэ үү а. Хүн, бодьгал хүн б. Хүн, хувь хүн в. Хүн, нийгмийн амьтан 1.8 Боловсролын явцад олж байгаа бие хүний төлөвшил хүмүүжпийн агуулгыг яаж тайлбарлаж байна. а. Оюун ухаан, бие бялдар, хөдөлмөрийн хүмүүжлийн нэгдэл б. Оюун ухааи, бие бялдар, хөдөлмөр болон ёс суртахууны хүмүүжлийн нэгдэл в. Оюун ухаан, бие бялдар, хөдөлмөр, ёс суртахуун, гоо сайхны хүмүүжлийн нэгдэл 1.9 Мэргэжил бүхний ёс зүйтэй байхын хэрэгцээ шаардлага юу вэ. а. Мэргэжлийн зайлшгүй чанар гэдэг үзүүлэлтийг ямарч мэргэжил хангасан байна. б. Мэргэжлийн зайлшгүй чанарын нэгдмэл байдлыг тодорхойлсон байна. в. Мэргэжлийн загвар, мэргэшлийн тодорхойлолтын дагуу мэргэжилтэнг суралцуулах ёстой 1.10 Мэргэжлийн зайлшгүй чанар нь бие хүний төлөвшил хүмүүжлийн ямар төрлийг тодорхойлж байна гэж үзэж болох вэ. а. Хөдөлмөрийн хүмүүжлийг б. Ёс суртахууны хүмүүжлийг в. Оюун ухааны хүмүүжпийг

45


Нягтлан бодогч мэргэжпийн ёс зуй

Хоёр. Шийдвэрлэх асуултууд 2.1 Хүний боловсрол ундсэн суурь ишнжлэх ухааны болон мэргэшүүлэх хичээлийг судалснаар бий болно. а. Тийм б. Үгүй 2.2 Боловсролын тогтолцоо бол хүний танин мэдэх үйл ажиллагааны үр дүнд бий болно. а. Тийм б. Үгүй 2.3 Хэрэгцээ бабололцоо хоёрын харилцан уялдаа нь хүний боловсрол олж авах нөхцөлийг бүрдүүлнэ. а. Тийм б. Үгүй 2.4 Эрх зүйн харилцааны зохицуулалтгүйгээр боловсролыг хөгжүүлэхэд түүнийг дэмжсэн бодлогыг төрөөс заавал боловсруулж гаргана. а. Тийм б. Үгүй 2.5 Боловсрол олгох сургалт хүмүүжлийн ажил бие хүний төлөвшин хөгжихөд онцгой ач холбогдолтой а. Тийм б. Үгүй 2.6 Хүмүүжлийг зорилго, чигпэл, зохион байгуулалтаараа бие хүний төлөвшилд гүйцэтгэж байгаа боловсролын үүрэг гэж ойлгоно. а. Тийм б. Үгүй 2.7 Ёс суртахууны хүмүүжил нь бие хүн төлөвшин хегжихөд хамгийн чухал үүрэгтэй а. Тийм б. Үгүй 2.8 Боловсролын сургалт нийгэмд бие хүн төлөвшлөө олоход нь чухал үүрэг гүйцэтгэнэ. а. Тийм б. Үгүй 2.9 Нийгэмд амьдрагч тодорхой бие хүн ямар нэгэн мэргэжлийн боловсрол эзэмшсэнээр амьдралаа зохион байгуулна. а. Тийм б. Үгүй 2.10 Мэргэжлийн зайлшгүй чанарыг бүрэн хангасан байх нь аль ч төрөл чиглэлийн мэргэжилтэй боловсон хүчинд заавал тавигдах шаардлага мөн. а. Тийм б. Үгүй 46


11ягтлан бодогч мэргэжлийн ёс зүй

ГУРАВДУГААР БҮЛЭГ. НЯГТЛАН БОДОГЧ МЭРГЭЖЛИЙН ЁС ЗҮЙ Нягтлан бодох бүртгэл нь бие даасан тодорхой төрөл мэргэжлийн нэг салбар болохын хувьд тэр чиглэлийн мэргэжилтэн нараас заавал эрхэмлэн хүндэтгэж сахин биелүүлж байх ёс зүйг мөрдөнө. Нягтлан бодогч гэсэн нэг мэргэжлийн салбар чиглэлд бүхэлдээ хамаарагдана гэж нягтлан бодох бүртгэлийг ойлгох боловч гүйиэтгэж байгаа ажлын үүрэг зорилго, хариуцлагын шинж чанараараа ёс зүйн хувьд энэ мэргэжлийн дотоод төрөл чиглэлүүд өөр хоорондоо ялгагдах онцлогтой. Энэ байдлыг тус бүлэгт дэлгэрэнгүй гайлбарлаж, дор дурдсан сэдвүүдийн хүрээнд хамааруулан авч үзэв. Үүнд: 1. Нягтлан бодох бүртгэлийн мэргэжил мэргэшил, түүний ёс зүйн тухай ойлголт 2. Мэргэшсэн нягтлан бодогч нарын мэргэжлийн ёс зүйн дүрмийн агуулга 3. Аудиторын мэргэжлийн ёс зүйн тухай 4. Улсын эдийн засгийн хөгжилд нягтлан бодогч аудиторуудын мэргэжлийн ёс зүйн гүйцэтгэх үүрэг ач холбогдол гэсэн сэдвүүд болно. 3.1 Нягтлан бодох бүртгэлийн мэргэжил мэргэшил, түүний ёс зүйн тухай ойлголт Дэлхийн улс үндэстнүүдийн нийгмийн хөгжпийн оөрчлөлт дэвшлийн явцад эдийн засгийн шинжлэх ухааны нэгэн салбар болсон нягтлан бодох бүртгэл нь агуулга, төрөл, хэлбэр, арга аргачлалаараа байнгын шинэчлэгдэн (юловсронгуй болж ирсэн түүхэн уламжлалтай. Нягтлан Оодох бүртгэлийн энэхүү салбар шинжлэх ухаан анх лхлээд давхар системийн хэлбэрээр 1494 онд Итали улсын иргэн Лука Пачиологийн зохиосон давхар бичилтийн чистемийн аргачлалд үндэслэгдэн үүссэнээс хойш 500 47


Нягтлан бодогч мэргэжлийн ёс зүй

гаруй жилийн түүхэн хөгжпийн хугацааг туулж ирсэн байна. Дээрх түүхэн хугацаанд нягтлан бодох бүртгэлийн төрел, хэлбэр арга нь Америк, Итали, Франц, Герман, Орос зэрэг олон улсад нэвтэрч улам боловсронгуй болж техник шинжлэх ухааны ололтуудаад тулгуурлан хөгжсөер 21 дүгээр зуунтай золгож байна. Монгол орны эдийн засгийн хөгжлийн явцад нягтлан бодох бүртгэл 1911 оны үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөний Үр дүнд Богд хаант Монгол улсыг байгуулснаар зохион байгуулалттай эхлэл сууриа тавьж үүссэн түүхтэй. Энэ нь Богд хаант Монгол улсын төрийн таван яам, Богдын шавь нарын захиргаа, аймгуудын чуулган даргын гүйцэтгэх захиргаа, жанжин болон суурин жасаад, хошуу тамгын газрууд гэх мэтийн төр захиргааны албан нэгжүүд өөрсдийн санхүүг, албан гувчуурын орлого, засаг захиргааны зардлын мөнгөн хөрөнгө, эд агуурсын орлого, зарлагын хөдөлгөөнийг бүртгэж данслахаас эхлэн ан гөрөө хийх, байгалийн баялаг ашиглах, тэдгээрийн ашиг шимийг тооцоолох, амьдрал ахуйдаа хэрэглэн зарцуулах тухайд Монгол хүний ухаанаар эрт дээрээс уламжлал болгон мөрдөж ирсэн хувийн тооцоо бүртгэл тэрхүү албан ёсны бүртгэлийн үүсэх нөхцөлийг бүрдүүлсэн нь маргаангүй ойлгох асуудал юм. Албан ёсны бүртгэл гэж нэрлэгдэх дээр дурдсан хэлбэр бол тухайн үедээ улсын орлого зарлагын төсевийн тооцоонд тодорхой тогтоосон системгүй байсан болохоор гар тэмдэглэл төдий бүртгэлийн бүдүүвч хэлбэр байсан гэдэг нь түүхийн баримтаар нотлогддог билээ. Тухайлбал тэр үеийн Монгол орны аж ахуйд хөтлөгдөж байсан бүртгэл нь нягтлан бодох бүртгэлийн судлах зүйлийн ангилалт байхгүй, хэмжуүрийн түгээмэл мөнгөн нэгжгүй байсан гэдэг. Харин 1914-1915 оноос эхлэн улсын орлого зарлагын төсвийг бүдүүвчлэн зохиож түүний бүртгэлийг энгийн системээр ерөнхийлөн хөтөлж эхэлснээр Монгол орны түүхэнд анх удаа улсын 48


Нягтлан бодогч мэргэжлийн ёс зүй

Сангийн орлого, зарлага албан ёсоор мэдээлэгдсэн байна. Монгол оронд ардын хувьсгал ялж, ард түмний түүхэнд шинэ үе эхэлснээр эдийн засаг, санхүүгийн системийг цоо шикээр үндэслэн, үүсгэн хөгжүүлэх эх суурь тавигдсан юм. Үүнийг 1921 оны 3-р сарын 24-ны өдөр Хиаггад байгуулсан Ардын түр засгийн газрын гурван яамны нэг нь Сангийн Яам байснаар жишээлж болно. Ийнхүү Сангийн яам байгуулагдсанаар Монгол улсын төрийн эдийн засгийн төв байгууллага бий болж, эдийн засаг санхүүгийн бүх асуудлыг аихаарч, ардын төрөөс удирдан авч хэрэгжүүлэх хувьсгалт арга хзмжээг санхүүжүүлэх эх үүсвэрийг хуримтлуулж эхэлсэн түүхтзй. Энэ үед улсын орлогын үндсэн эх үүсвэр нь мал аж ахуйтнаас хураах албан татвар, гаалийн хураамж, газар нутгийн түрээсийн татвар байв. Энэ тухай нэгэн жишээ дурьдахад “Сангийн яам нь ардын түр засгийн газрын хурлын 4-р тогтоолын 08 дугаар зүйлд заасан ёсоор гадаадын харьяат нарт татвар түрээс ноогдуулах түр дүрэм долоон зүйлийг боловсруулан 1921 оны 5 дугаар сарын 16- нд Засгийн газрын 15 дугаар хуралдаанаар батлуулжээ”. Мөн гааль, түрээс хураах дүрмийн ёсоор худалдаалах элдэв бараа болон гадаадад гаргах бараанаас тухайн цаг үеийн ханшаар “.... 100 лан тутмаас 5 хувь буюу 5 лан, түлшний модны сажин (монголд дуудлагаар орж ирсэн Сажень гэсэн орос хүний нэр бөгөөд уртын хэмжүүрийг илэрхийлж байжээ) тус бүрээс 15-45 пун, ... тзрэг өвснөөс үнийн 5 хувийн татвар, ... бэлчээрийн түрээсэнд бод тутамд нэг лан, хашаа байшингийн газрыг хоёр ангилж хот суурин газрынхаас сажин бүрт Юпун, ..." хураахаар тогтоож байжээ. Ийнхүү худалдааны татвар, газрын түрээсийн дүрэм, хэмжээг тогтоон хэрэгжүүлснээр Ардын засгийн орлогын нэгэн зүйлийг тогтвортой эх үүсвэр буюу улсын төсвийн орлогын анхны зүйлийг бүрдүүлсэн байна.

49


Нягтлан бодогч мэргэжлийн ёс зүй

Мөн 1921 оны 11 дүгээр сард Сангийн яамыг "... Сангийн бөгөөд эдийн засгийн хамаг хэргийг бүгд захиран шийтгэх Яам гэж нэрлэн ... ерөнхий ба нягтлан бодох хэлтэс ... гэсэн бүгд 6 хэлтэс, 14 салаатай, 4771 лангийн цалингийн фондтой...”- гоор ажиллах болсон байна. Дээрхи цаг үеэс хойш ардын түр засгийн газраас “.. тэмер утас, телефон хороо, утасгүй цахилгаан мэдээний хороо,... нийслэл хүрээний цахилгаан гэрлийн хороо...” зэргийг хурдавчлан сэргээж бүрэн ажиллагаатай болгохыг Сангийн Яаманд ’ даалгаж, тэдгээр газруудын орлого, зарлагыг төлөвлөн бодуулж байхаар засгийн газраас шийдвэр гаргуулж байжээ. Ийм маягаар хувьсгалын эхний жилүүдэд үйлдвэр аж ахуйн газруудыг удирдах яам, тусгай газар байгаагүй болохоор “Харилцан туслалцах Хоршоо”ноос бусад улсын эдийн засгийн бүх салбарыг гагцхүү Сангийн яаманд харьяалуулж тус яам санхүү, эдийн засаг, бүртгэл тооцоог зохион байгуулж хөтлүүлэх, тайлан баланстай болгох ажлыг шууд хариуцаж байсан юм. Улсын болгосон үйлдвэр аж ахуйн газруудыг эдийн засгийн үр ашгийн хувьд бэхжүүлэх, хоршооллын байгууллагыг цаашид хөгжүүлэх, улсын санхүүгийн хөрөнгө чадавхийг арвижуулах зорилтууд тавигдаж эхэлснээр 1925 оноос нягглан бодох бүртгэлийг гадаад улсын жишгээр шинэчлэн зохион байгуулах, мэргэжлийн боловсон хүчнийг бэлтгэх арга хэмжээг төр, засгаас авч хэрэгжүүлсэн байна. Ингэхдээ Италийн давхар бичилтийн нягтлан бодох бүртгэлийг үндэслэн ЗХУ-ын (хуучин нэрээр) сургагч мэргэжилтний хүчин туслалцаатайгаар хураангуй бүртгэлийн нэр төрлийн хэлбэрээр шинэчлэн боловсруулж хөтлүүлжээ. Тусгай заавартай боловсруулж мөрдүүлсэн нягтлан бодох бүртгэлийн энэхүү систем нь манай улсын хувьд Монгол бүртгэлийн эхлэл, заавар журам, арга зүйг анх удаа тусгасан албан ёсны хэвлэмзл баримт бичиг байлаа. Ийнхүү Монгол улсад нягтлан бодох бүртгэлийн ап/улга, хэлбэр, арга зүйн заавар журам нийгэм, эдийн 50


Нягглан бодогч мэргэмспийн ёс зүй

засгийн хөгжлмйн явцад өөрчлөн шинэчлэгдэж, боловсронгуй болон баяжигдсанаар журнал- ордерийн системд шилжих хүртэлх дөч гаруй жилийн хугацаанд эхний (1925 онд батлагдсан) гол зарчмыг үндсэнд нь мөрдсөөр байсан юм. Нягтлан бодох бүртгэлийн журнал- ордерийн системийг улс ардын аж ахуйн бүхий л салбарт ижилхэн хэрэглэж эхэлсэн явдал бол төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгийн арга механизмыг амьдралд бүрэн нэвтрүүлэх нөхцөлтэй уялдсан хэрэг юм. Тийм ч учраас нийгэм эдийн засгийн хөгжпийг зөв төлөвлөж, эдийн засгийн гол хөшүүргүүдийг чадамгай ашиглаж, улс ардын аж ахуйг эрчимтэй удирдахад гагцхүү үнэн зөв зохиогдсон боловсронгуй, шуурхай бүртгэл, тооцоо, тайлан мэдээлэл чухал байсан нь түүхэн баримтаар нотлогдож байдаг билээ. Энэ асуудалтай холбогдох нэгэн тодорхой жишээ бол I960- аад оны сүүлчээс эхлэн нягтлан бодох бүртгэлийн дансны нэгдсэн төлөвлөгөөнд шилжиж, бараа материалын үнэ бҮхий зүйлсийг үлдэгдлийн аргаар бүртгэх журмыг нзвтрүүлэх анхан шатны бүртгэлийн нэгдсэн маягт боловсруулах, үйлдвэр аж ахуйн газруудыг журнал- ордерийн системд шилжүүлэх зэрэг зохион байгуулалт арга зүйн дэс дараатай арга хэмжээг авч хэрэгжүүлсэн явдал юм. Үүнд тулгуурлан санхүүгийн тайлан баланс шуурхай бүртгэл мэдээллийн маягт, заавар дүрмийг бүхэлд нь шинэчилэн тухайн үеийн шаардлагын дагуу нэмэлт өөрчлөлт оруулан боловсруулсан ажээ. Монгол оронд нягтлан бодох бүртгэлийн шинжпэх ухаан нь ийнхүү улсын хегжлийн түүхэн цаг үетэй уялдан улам бүр боловсронгуй болсоор, энгийнээс нарийнд, тойм төдийгөөс тодорхой аргачлал шинэчилэлд хүрч эрдэм шинжилгээ судалгааны томоохон салбарын хэмжээнд ойртож өнөөгийн үе шаттай золгосон байна. Өөрөөр хэлбэл энэ үйл явц бол Монгол улсад өөрийн нийгэм эдийн засгийн онцлог, амьдрал ахуй, аж байдлын уламжлалд тохирсон үндзсний “Монгол 51


Нягглан бодогч мэргэжлийн ёс зүй

буртгэл” бие даан үүсч хөгжсөн улсын хэгжлийн түүхзн том баримтын нэгээхэн хэсэг мөн. Улс оронд эдийн засаг, нийгмийн амьдралд өөрчлөлт шинэчлэлт хийгдэж, дэлхийн улс үндэстэн зах зээлийн эдийн засгийн харилцаанд шилжиж эхэлсэн одоогийн нөхцөлтэй уялдан нягглан бодох бүртгэл нь шинжлэх ухаан техникийн ололтонд тулгуурлан улам боловсронгуй болж, хөгжлийнхөө шинэ шатанд дэвшин орж байна. Зах зээл өндөр хөгжсөн орнуудын туршлагыг авч эзэмшин, ‘ нягтлан бодох бүртгэлийн дэлхийн стандартад ойртох, түүнийг хэрэглэх данслан бүртгэх, тооцоолох гар ажиллагааг хэдэн мянга дахин хөнгөвчилсөн автомат тооцоолон бодох техникээр гүйцэтгэх асуудлыг Монгол улсын хэмжээнд шинэчлэн хэрэгжүүлэх эхлэл суурь сүүлийн арван жилийн дотор бодитой тавигдлаа. Зах зээлийн эдийн засгийн харилцаанд шилжиж байгаа орны хувьд Монгол улсын нягтлан бодох бүртгэлийн систем нь төрөл хэлбэрээрээ дэлхийн стандартад нийцсэн төрийн хуулийн заалтыг хэрэгжүүлэхэд зохицсон, бүхэнд ойлгомжтой тодорхой зарчмыг баримтална. Энэ чанараараа нягтлан бодох бүртгэлийн зохион байгуулалтыг боловсронгуй болгох ажлын гол цөм нь бүртгэлийн тогтолцооны шинэчилэлт, төрөл хэлбэрийн өөрчлөлт болио. Төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгийн нөхцелд мөрдөж ирсэн манай улсын нягтлан бодох бүртгэлийн систем бол онол практикийн хувьд зах зээл хөгжсөн орнуудынхаас олон талаар ялгаатайн дээр дэлхийн стандартад бүрэн нийцэхгүй талууд байв. Нэгэнт улс орноор зах зээлийн эдийн засгийн харицаанд шилжиж байгаа болохоор дэлхийн бизнесийн хэл болсон нягтлан бодох бүртгэлийн төрөл хэлбэрийг эдийн засгийн аль ч түвшин (макро болон микро) - д шинэчилэн боловсронгуй болгож, мөрдөх шаардлага бидэнд тавмгдах нь зайлшгүй зүй тогтол мөн. Гэхдээ бидний мөрдөж ирсэн нягтлан бодох бүртгэлийн үндсэн агуулга нь зарчмын хувьд үндсээрээ өөрчлөгдөх асуудал гэж ойлгох нь бас учир 52


Нягтлан бодогч мэргэжлийн ёс зүй

дутагдалтай. Ер нь дэлхий нийтээр хэрэглэгдэж байгаа нягтлан бодох бүртгэлийн системийн үндсэн агуулга нь ойролцоо юм. Тухайлбал аж ахуйн үйл ажиллагааг тусгасан анхан шатны баримтжуулалт, аж ахуйн хөрөнгө, түүний эх үүсвэрийн бүрдэл, тэдгээрийн еөрчлөлт, дансны давхар бичилт, тайлан тэнцлийг бэлтгэх гэх мэт. Гагцхүү улс орнуудын эдийн засаг, нийгмийн хөгжлийн харилцаанд бүртгэл нь зохицсон хэлбэрээр өөрчлөгдөн шинэчилэгдэх зүй тогглыг агуулж байдаг. Зах зээлийн эдийн засгийн харилцаанд шилжин орж эхэлсэн Монгол улсад одоогийн цаг үеийн нягтлан бодох бүртгэлийн системийн хуучин мөрдөж ирсэн хэлбэрийг шинэчилэн боловсронгуй болгон хэрэглэх шаардлагыг тавьж байна. Энэ нь ч аргагүй бодит шалтгаантэй юм. Монгол улсын эдийн засаг, нийгмийн харилцаанд томоохон өөрчлөлт орж, өмчийн олон хэлбэртэй нөхөрлөл, компани, хоршоо зэрэг аж ахуйн газрууд бие даан байгуулагдсанаас өөрсдийн үйл ажиллагаанд тохирсон нягтлан бодох бүртгэлийн хэлбэр загварыг зайлшгүй нэхэж эхэллээ, Мөн улсын хамтарсан том үйлдвэрүүд байгуулагдан тэдгээрийн үйл ажиллагааг тусгасан нягтлан бодох бүрттэпийн загвар нь дэлхийн стандартад зохицуулагдсан байх шаардлага тавигдав. Нөгөө талаар улс орноор валютын чөлөөтэй хөрвөх харилцаанд шилжин орж эхэлснээр нягтлан бодох бүртгэлийн системийн хэлбэр загварыг зайлшгүй шинэчилэн, үндэсний онцлогтой, дэлхийн нэгдсэн жишигт нийцсэн байдлаар боловсронгуй болгох асуудлыг шийдвэрлэх нь бодит зүйл боллоо. Одоо дэлхийн хэмжээнд зах зээл хегжсөн орнуудад тухайн улсын төр засгийн бүртгэл (эдийн засгийн макро төвшинд), бизнесийн бүртгэл (эдийн засгийн микро төвшинд) гэсэн хоёр төвшинд бүртгэлийн ажил зохион байгуулагдах боллоо. Гэтэл манай оронд бүртгэлийн ийм тогтолцоо бүрэлдээгүй, эдийн засаг, нийгмийн хармлцаанд “саармагжуулсан" нягтлан бодох бүртгэлийн “систем” хэрэглэж байна. Улс орон даяар эдийн засгийн хямралд орсон талаар өрген ярилцаж байгаа боловч чухам ямар хүчин зүйлийн 53


Нягтлан бодогч мэргэжлийн ёс зүй

нөлөөллөөс шалтгаалсан тухай судалгаа хийж үзэх нь ховор байна. Чухамхүү ийм үзэл бодлын үүднээс дүгнэж үзвэл улс орноор зах зээлийн эдийн засгийн харилцаанд эргэлт буцалтгүй шилжин орсон одоогийн нөхцелд эдийн засгийн хямралыг гүнзгийрүүлэх үндсэн хүчин зүйлийн нэг нь кягтлан бодох бүртгэлийн тодорхой биш систем бөгөөд одоогоор мөрдсөн нэгдмэл хэлбэр загваргүй байдлыг анхаарч боловсронгуй болгох бодит шаардлага тавигдаж байна. Ялангуяа улсын эдийн засгийн микро төвшинд хөтлөгдөх бизнесийн хэл болсон няпглан бодох бүртгэлийн хэлбэрийг боловсронгуй болгох нь туйлаас чухал байна. Ингэхдээ юуны өмнө төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгийн үед хэрэглэгдэж байсан хуучин системийн хэлбэрээ шинэчилэн боловсронгуй болгож, зах зээлийн харилцааны нөхцөлд уялдуулан, санхүүгийн болон удирдлагын нягтлан бодох бүртгэл гэсэн төрлөөр салган ойлгож тус бүрийнх нь агуулга, зорилго, арга зүйн тухайд нийгмийн бүх шатанд нэгдсэн тогтолцоотой болох нь чухал. Нягтлан бодох бүртгэл гэдэг ойлголтыг урьд нь бид аж ахуйн үйл ажиллагааны явцад гарсан хөрөнгийн өөрчлөлт хөдөлгөөнийг данслан бүртгэх төдийгөөр ойлгон мөрдөж, тэр нь зөвхөн энэ төрөл мэргэжлийн хүмүүсийн үүрэг мэтээр үзэж ирсэн нь учир дутагдалтай юм. Харин ч зах зээлийн эдийн засгийн харилцааны нөхцөлд үйлдвэрлэл үйлчилгээний аж ахуйн удирдагчид (ялангуяа анхан шатны ба дунд шатны цэг салбарт) нягтлан бодох бүртгэл, тооцоог гардан хийж, үүрэгт ажлаа зохион байгуулахгүй бол болохгүй гэсэн анхны ойлголтоор нягтлан бодох бүртгзлийн шинэчилсэн төрлүүдийг (хуучин бид ингэж салган үзэж байсангүй) бүрдүүлэх ёстой. Өөрөөр хэлбэл үйлдвэр аж ахуйн газарт нягтлан бодох бүртгэлийн тогтолцоо санхүүгийн, удирдлагын

54


Нягтлан бодогч мэргэжлийн ёс зүй

гэсэн хоёр төрөлтэйгээр зах зээлийн эдийн засгийн харилцааны явцад мөрдөгдөх болно, Нягглан бодох бүртгэлийн системд хэрэглэгдэх удирдлагын бүртгэлийн төрөл бол аж ахуйн уйл ажиллагааны явцыг хөтлөн жолоодох гол арга хэрэгсэл юм. Тухайн аж ахуйн газрын болоод түүний нэпк хэсгийн орлого, зарлагын тодорхой үнэн зөв мэдээллийг цаг хугацаанд нь буюу ирээдүйн хөгжил өөрчлөлттэй нь уялдуулан үзэж тооцоолон хэрэглэх асуудал туйлаас чухал болно. Зах зээлийн эдийн засгийн харилцаанд шилжиж эхэлсэн. Монгол улсын эдийн засгийн өөрчлолт, шинэчлэлийн илэрхийлэл болохын хувьд санхүүгийн ба удирдлагын бүртгэлүүд нь тус бүрдээ бие даасан бүтэц, чиглэлтэйгээр аж ахуйн эрхлэгч бизнесменүүдийн үйл ажиллагаанд зайлшгүй хэрэглэгдэх зүй тогголтой билээ. Энэ бол Монгол улсын түүхэн хөгжлийн цаг тооллын 21 дүгээр зууны эхлэлийн үе дэх нягтлан бодох бүртгэлийн шинэчлэгдсэн хэлбэр мөн. Нягтлан бодох бүртгэл хэн бүхэнд сонирхолтой, их бүтээлч, нэр хүндтэй, эдийн засгийн голлох мэргэжлийн нэг гом. Зах зээл өндер хөгжсөн орнуудад нягтлан бодогч мэргэжлийн хүн ялангуяа өмчийн ямарч хэлбэрийн аж ахуйг эдийн засгийн үр ашигтай үйл ажиллагааных нь талаас хариуцаж удирдах үүрэг эрх нь бүрэн тодорхой мөрдөгдсөн байдаг ажээ. Тухайн аж ахуйн удирдагч нар өөрөө ямар ч мэргэжилтэй байсан бүгдээрээ нягтлан бодогчоо түшиж, бодлого зорилгоо үр ашипгай хэрэгжүүлэхийн төлөө өндөр эрх хэмжээ эдлүүлж, үүрэг хариуцлагатай ажиллуулах шаардлага тэдэнд тавигддаг байна. Зах зээлийн харилцаанд шилжин орж байгаа манай орны нөхцөлд энэ зүй тогтол зайлшгүй тавигдах ёстой бөгөөд төр захиргааны байгууллагын аль ч шатанд анхааран хэрэгжүүлэх бодлого болж мөрдөгдөх учиртай. Тийм ч учраас нягтлан бодох бүртгэлийн хуулийг Улсын Их Хурлаас 1993 онд яаравчлан боловсруулж 55


Нягтлан бодогч мэргэжлийн ёс зүй

батлан, нягтлан бодогчын бүрэн эрхийг хуульчилж өгсөн бөгөөд энэ 2002 онд дахин шинэчилэн найруулж батлаад байна. Чухамхүү хуулийг хэрэгжүүлэхэд няпглан бодох бүртгэлийн өргөн мэдлэг туршлагатай манай ахмад ажилтнууд мэргэжлийн болоод хэлний өндөр боловсролтой залуучуудтайгаа хүч хамтран хөдөлмөрлөх нь чухал үр дүнтэй болно. Нягтлан бодох бүртгэлийн мэргэжил, мэргэшлийн асуудлыг нарийвчлан авч үзэхийн өмнө түүний түүхэн хөгжпийн явцтай йэлгэрэнгуй танилцах ёстой, Тийм ч учраас бид нягтлан бодох бүртгэлийн хөгжлийн явцыг дэлхийн болоод Монгол орныхоо түүхэн цаг үетэй нь холбогдуулан авч үзлээ. Зах зээлийн орнуудад нягтлан бодох бүртгэлийн мэргэжилтнүүд дор дурдсан чиглэлээр ажилладаг байна. Өөрөөр хэлбэл зах зээлийн орнуудад нягтлан бодогч мэргэжлийн чиглэл 1. Нийтийн бүртгэл буюу аудит 2. Аж ахуйн бүртгэл 3. Засгийн газар, төсөвт байгууллагын бүртгэл 4. Нягтлан бодох бүртгэлийн мэргэжил олгох салбар гэсэн ангилалаар зохион байгуулагдан хэрэгждэг ажээ. Нягтлан бодох бүртгэлийн мэргэжил

_______ Нийтийн бүртгэл буюу аудит

I Засгийн газар, төсөвт байгууллагын бүртгэл

Аж ахуйн бүртгэл

Няпглан бодох бүртгэлийн мэрэгжил олгох салбар

Дүрслэл-TJ

Энэхүү чиглэлүүдийг бид дор дурдсан байдлаар ойлговол зохилтой гэж бодно. 1. Нийтийн бүртгэлийн хүрээнд одоогийн бидний ойлголтоор бол аудитын чиглэлийг авч үзэх нь 56


Нягтлан бодогч мэргэжлийн ёс зүй

тохиромжтой мэт санагдана. Учир нь Монгол улсад өмчийн олон хэлбэрийн газар байгуулагдан ашгийн төлөө ажиллаж нийгмийн баялгийг бүтээлцэж байна. Өнөөгийн нөхцөлд бүртгэлийн цоо шинэ мэргэжил болох хөндлөнгийн хяналт, баталгаат итгэмжлэлийн асуудал чухал ач холбогдолтой. Ийм ач холбогдлыг жинхэнэ утгаар нь авч хэрэгжүүлэхэд Мэргэшсэн нягтлан бодогч нарын хүчин туслалцаагүйгээр зах зээлийн здийн засгийн үр ашгийг дзэшлүүлэх боломж бүрдэхгүй юм. Нэгэнт ийм мэргэжил олгох сургалт бүрэн утгаараа хараахан хэрэгжээгүй байгаа манай орны амьдралд зах зээл өндөр хөгжсөн орнуудын туршлагаар олон жил ажилласан дадлагатай ахмад ажилтнуудаа судлан шалгаж мэргэшлийн эрх өгөх нь зөв юм. Гагцхүү тэдгээр ажилтнуудын мэргэжлийн мэдлэг, чадварыг дээшлүүлэхэд анхаарч, ажил үүргээ гүйцзтгэж байгаа байдалд нь хяналт тавьж байх ёстой. Харин мэргэшсэн нягтлан бодогч нарын зүгээс: * Аудитийн байгууллагыг үүсгэн сэнаачилж аж ахуйн газрын балансыг баталгаажуулах • Ингэснээр тухайн аж ахуйн газрын талаар үнэн зөв мэдээлэл бий бслгож, түншлэгч сонирхогч нартай нь холбож өгөх * Өмчийн төрөл бүрийн хзлбзртэй аж ахуйг санхүүгийн талаар найдвартай удирдах в Аж ахуйн удирдагч нарт болон нягтлан бодогч нарт мэргэжлийн талаар зөвлөлгөө өгөх, мэргэжлийг нь дээшлүүлэх сургалт зохион байгуулах • Орлогын татварын үнэн зөв бодитой тооцооллоор үйлчилгээ үзүүлэх зэрэг ажил үүрэг гүйцэтгэнэ. 2. Аж ахуйн бүртгэлийн чиглэлээр нягтлан бодог нарын ихэнх нь ажилладаг салбар бол бизнесийн бүх газар юм. Эдгээр аж ахуйн газруудын үйл ажиллагаанд хөтлөгдөх ерөнхий бүртгэл, өртөг зардлын бүртгэл, төсөв төлөвлөгөө зохиож мөрдүүлэх, дотоодын хяналт зохион 57


Нягтлан бодогч мэргэжлийн ёс зүй

байгуулах ажил нь энз мэргэжлийн чиглэлийн ажилтнуудын rap биеийн оролцоогүй шийдэгдэх үндэс байхгүй. Нөгөө талаар нягглан бодогч мэргэжлийн ажилтнууд өөрийгөө аж ахуйн газрын хэмжээнд буртгэл, тайлан, эдийн засгийн үр дүнг зохион байгуулах, удирдагч, тер засгийн итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч гэж ойлговол зохилтой. Энэ чанараар нь авч үзвэл нягтлан бодогч хүнд улс, ард түмний зүгээс өндөр үүрэг хариуцлага оногдуулж байгаа хэрэг бөгөөд үйл ажиллагаагаа саадгүй явуулах бололцоо олгож, өргөи хэмжзэний ендөр эрхээр хангасан ойлголт юм. 3. Застйн газар болон төсвийн байгууллагьж бүртгэлийн мэргэжилтнүүд нь бүхэлдээ төрийн өмчийн хөрөнгийн нөөц эх үүсвэрийн өөрчлөлт хөдөлгөөнийг удирдлагын үе шат бүхэнд хариуцаж байдаг. Тухайлбал Засгийн газар, түуний танхимын байгууллагууд, орон нутгийн захиргаад болон Улсын татварын ерөнхий газар, Үнэт цаасны хороо, Улсын банк гзх зэрэг байгууллагуудын үйл ажиллагаанд хамаарагдана. 4. Нягглан бодох бүртгэлийн мэргэжмл олгох салбарын чиглэл нь боловсрол, сургалт, шинжлзх ухааны зорилтыг шимэ цаг үетэй уялдуулан хзрэгжуүүлдэг бөгөөд гүйцэтгзх үүрэг нь мэргэжлийн багш, эрдэмтдэд оногдоно. Няпглан бодогч нар мэргэжил олгохдоо сургалтын тодорхой тогтолцоог баримтлах асуудлыг нягтлан бодох бүртгэлийн хуульд тусгасан явдал нь мэргэжил олгох энэхүү чиглэлийн уйл ажиллагааг улам тодруулан өгч байгаа юм. Ийнхүү нягтлан бодогч мэргэжлийн үндсэн агуулга нь зах зээлийн эдийн засгийн харилцааны үед удам тодорхой болж зохион байгуулагдсан явдал бол ялангуяа манай орны хувьд нийгмийн дэвшил хөгжил, үр ашгийн чухал ач холбогдолтой билээ. Нягтлан бодогч хүнд мэргэжлийн өргөн мэдлэг, мэргэшлийн ур чадварыг зах зээлийн эдийн засгийн харилцаа чухалчлан шаардахын зэрэгцээ, хатуу 58


Нягтлан бодогч мэргэжлийн ёс зүй

сахилга бат, ёсзүйн нарийн хэм хэмжээ баримтлах асуудалд нэг мөр анхаарна. Юуны өмнө нягтлан бодогчийн мэргэжлийн ур чадвар өндөр түвшинд байх ёстой. Зах зээл хөгжсөн орнуудын нягтлан бодогч нарын хөдөлмөрийн хуваарь, ажлын зохион байгуулалтаас эхлээд бид суралцах шаардлагатай. Зах зээлийн аж ахуйг хөтлен явуулж байгаа нягглан бодогч нарын хөдөлмөрийн онцлог чанар нь төвлөрсөн төлөвлөгвөт эдийн засгийн үеийн тооцооны болоод еренхий, ахлах нягтлан бодогчдын албан тушаалын зэрэглэлээс үндсээрзэ ялгаатай юм. Нягтлан бодогч бид урьд өмнө аж ахуйн газрынхаа бүхий л үйл ажиллагааг цаасанд буулган хувилдаг “гар машин” байжээ. Одоо энэ байдлаа шинэчлэн өөрсдөө: • Зах зээлд шилжихтэй уялдуулан мэргэжлийн мэдлэгээ дээшлүүлэхэд санаачилга тавих е Хуучин албан тушаалын зэрэг дэвээр хэн нэгнийгээ ялгаварлан үзэхгүйгээр нягтлан бодогч бүхэн шинэ байдалд чөлөөтэй суралцах ® Гадаад хэл, ялангуяа англи хэл сурахаас эхлээд өөрөө өөрийгөө боловсруулах асуудалд цаг зарцуулах « Тооцоолон бодох техник ашиглаж сурах, түүнийг эзэмшин ажил үүргээ гүйцэтгэх чадвартай болох зэрэг олон зүйлд бие сэтгэл гарган тодорхой үр дүнд хүрэхийг яаравчлах хэрэггэй байна. Энэ бол аж ахуйн жижиг томоос үл хамаарч, үйл ажиллагааны хүрээ хязгаар, албан тушаалын ялгаанд захирагдахгүйгээр тавигдах шаардлага, мэргэжлийн ёс зүйн хэм хэмжээгээ дээшлүүлэх анхдагч үүрэг хэмээн манай нягтлан бодогч нар ухамсарлан ойлгох асуудал мөн Ингэж идэвхтэй хөдөлмөрийн санаачилга гаргаж, тодорхой үр дүнд хүрснээр нягтлан бодогчид мэргэжлийн ур чадварыг бодитой утгаар нь эзэмшиж, мэргэшсэн хэмжээнд ажиллах бололцоог бүрдүүлнэ. Нөгөө талаар нягтлан бодогч нар шударга зарчмыг баримталж, үйл ажиллагааныхаа мөрийн хөтөлбөрийг болгох ёстой. Энэ бол мэргэжлийн ёс зүйн 59


Нягтлан бодогч мэргэжлийн ёс зүй

хэм хэмжээний нэг үндсэн чиглэл бөгөөд нягтлан бодогч нар үнэнч ажиллагааныхаа илэрхийлэл болговол зохилтой. Нягтлан бодогч нарын зүгээс ёс зүйн алдаа гаргахгүй байж үүрэгт ажлаа гүйцэтгэх нь шударга зарчмын баталгаа болно. Ёс зүйн хэм хэмжээг эрхэмлэх асуудлын хүрээнд нягтлан бодогч нар юуны өмнө • Ажлын хуучин хэвшлийг бүрэн орхиж ойлголтоо шинэчлэх • Энэ аеуудалтай холбогдуулан уламжпалт арга ажиллагаагаа баяжуулан ажлын шинэ арга барилыг хурдан эзэмших • Зах зээлийн нягглан бодогчдын үүрэг эрхийн хэм хэмжэзг судлан, ёс зүйн алдаа гаргаж болох нөхцөлүүдтэй уялдуулан авч үзэж дүгнэлт хийх зэрэг чиглэлүүдийг мэргэжлийн ажил үүргээ гүйцэтгэхдээ заавал анхаарч байх ёстой юм.

Дүрслэл -14

Зах зээлд ажиллах нягтлан бодогчдын ёс зүйн хэм хэмжээний нэг чухал чадвар бол мэргэжлийн зөв шийдлийг жижиг, том аливаа асуудлын хүрээнд гаргадаг байх явдал мөн. Монгол улсын одоогийн цаг үед ажиллаж байгаа өмчийн олон хэлбэртэй аж ахуйнуудын дотор хөрөнгө, түүний эх үүсвэрээ замбараагүй байдлаар захиран зарцуулж, ашигладаг арвич хямгач биш хэсгийн тухай баримт бий. Аль нэг аж ахуйн эзний дураар хөрөнгө мөнгийг дуртай зүгтээ цацах 60


Нягтлан бодогч мэргэжлийн ёс зүй

нь харин ч зах зээлийн эдийн засаг, санхүүгийн зарчимд харш үзэгдэл мөн. Ийм асуудлыг нягтлаи бодогчид заавал бодит баримтаар үндэслэл болгож, амьдрал, хууль эрх зүйн хүрээнд зөв шийдвэр гаргахад анхаарал хүчээ төвлөрүүлж байвал зохино. Дээрх зарчмыг үндэслэл болгосноор тухайн нягтлаи бодогч, нягтлан бодох бүртгэлийг хэзээ ч санаатай бөгөөд санамсаргүй байдлаар будлиантуулахгүй байж чадна. Нягтлан бодогчийн ёс зүйн энэхүү хэм хэмжээтэй уялдан гадны аливаа нөлөөллөөс хараат бус байх чадвар чухал ач холбогдолтой. Үүний тулд: • Удирдлагын дураар авирлах, нөлөөллөөс мэргэжлийн үйл ажиллагаагаа салангид авч явуулах нөхцөлийг бүрдүүлэх • Элдэв авилгал, хууль эрхзүйн хүрээнээс гадуурх үйлдэлд өртөж, нягтлан бодох бүртгэлийн үндсэн зарчмуудыгзөрчих асуудалтай тэмцэх • Компьютерийн техникийг мэргэжпийн ажилдаа чадамгай ашиглаж, зөв шийдэл гаргаж, үнэнч шударга ажиллах, программын нэгдмэл зарчмыг бүрэн хэрэгжүүлэх зэрэг олон асуудлыг өөрийн үйл ажиллагааныхаа ёс зүйн хэм хэмжээ болгож өгнө. Нөгөө талаар нягтлан бодогч нар аж ахуйн газрынхаа үйл ажиллагааны аливаа мэдээллийн нууцыг чандлан хадгалах чадварыг эзэмших ёстой. Энэхүү чадвар нь эцсийн эцэст өөрийн аж ахуйг зах зээлд тодорхой байр суурь эзлүүлэх, шударга өрсөлдөөнд ялагч байх нөхцөл бололцоог бүрдүүлж өгнө. Зах зээлийн эдийн засгийн харилцаанд эргэлт буцалтгүй шилжин орсон Монгол улсад ийнхүү нягтлан бодох бүртгэлийн хөгжлийн түүхэн уламжлалыг анхааран үззж, дэлхийн өндөр хөгжилтэй орнуудад хэрэглэж байгаа арга аргачлалаар түүнийг баяжуулан шинэчилж, өөрчлөн мөрдөх тодорхой тогтолцоог бүрдүүлэх асуудалтай уялдан мэргэжлийн үндсэн шаардлагууд тавигдаж байна. Нягтлан бодох бүртгэлийн мэргэжлийн ёсзүйн үндсэн ойлголтын хамт

61


Нягтлан бодогч мэргэжлийн ёс зүй

түүнийг шинэчлэн боловсронгуй холбогдол үүнд оршино.

болгохын

чухал

ач

3.2 Мзргэшсэн нягтлан бодогч карын мэргэжлийн ёс зүйн дүрммйн агуулга Монгол улсын хэмжээнд мэргэшсэн нягтлан бодогчдын ёс зүйн асуудлыг 1997 оноос эхлэн тусгай дүрмээр зохицуулах болсон юм. ММНБИ-ийн бүх гишүүдийн хурлаас эрх олгосны дагуу тэргүүлэгчдийн 1997 оны 1 сарын 14-ны өдрийн хурлаар батлагдсан энэ дүрмийн үндсэн зорилт нь ‘ Монгол улсын хууль, тогтоомж болон Монголын Мэргэшсэн нягтлан бодогчдын Институтийн дүрмийн гуравдугаар зүйлийн Нэгдүгээр хэсэпг заасны дагуу Монголын мэргэшсэн нягтлан бодогчдын ёсзүйн харилцааг зохицуулахад чиглэгдэнэ. Мзргэшсэн нягтлан бодогчдын ёсзүйн энэхүү дүрмэнд нягтлан бодогчдын ёсзүйд хамаарах асуудлын үндсэн чиглэпийг дараахь байдлаар тодорхойлсон байна. Тухайлбал: • Мэргэшсэн нягтлан бодогчид мэргэжлийн ёсзүйн хүрээнд шударга бодитой байх ® Мэргэжлийн өндөр ур чадвартай байх ® Бие даасан үйл ажиллагаа явуулдаг байх • Мэдээллийн нууцыг найдвартай хадгалдаг байх зэрэг асуудлуудыг хамааруулан ойлгоно. Шударга бодитой байх тухай ойлголт нь бүх мэргэшсэн нягглан бодогчид аливаа асуудалд хандахдаа хууль эрхзүйн ба мзргэжлийн үүднээс зөвхөн бодитой байдлыг шүлуун шударгаар илэрхийлэх явдал юм. Жпиваа харилцагч байгууллагын үйл ажиллагаанд дугнэлт гаргах үөд юмуу эсвэл аудит хийсний дараа' дүгнэлтийг засварлах, өөрчлүүлэх талаар дарамт шахалт үзүүлэх *

Санхүү нягтлан бодох бүртгэл аудитийн холбогдолтой хууль тогтоомжын эмхэтгэл. УБ-1998 он. 92 дахь тал 62


Нягтлан бодогч мэргзжлийн ёс зүй

зэргээр шударга бодитой байдал алдагдахад хүрч болох учир түүнээс урьдчилан болгоомжилж, зайлсхийх бэлтгэл чадварыг мэргэшсэн нягтлан бодогчид эзэмшсэн байвал зохино. Мөн тэдний бодитой шударга ажилпагаанд сөрөг нөлөө учрах, зсвэл дээд удирдлагын зүгээс дарамт шахалт үзүүлэх, мэргэжлийн ажиллагаанд стандарттай зөрчилдсөн үйлдэл гарах тохиолдолд мэргэшсэн нягтлан бодогчид дээд байгууллагад хандаж аудитийн үйл ажиллагаа явуулахаас татгалзах хэрэггэй юм.^~~ Мэргэжлийн өндөр ур чадвартай байхын тулд мэргэшсэн нягтлан бодогч нар мэдлэг, дадлагаа байнга нөхөн сэлбэж суралцан, шинэ мэдээллийг авч түүнийг эзэмшиж байна. Мэргэшсэн нягтлан бодогч нар тусгай захиалга биелүүлэхдээ хуульч, инженер гэх мэтийн нарийн мэргэжлийн мэргэжилтнүүдийг шинжээчээр урьж оролцуулж байх нь зүйтэй. Бие даасан үйл ажиллагаа явуулахдаа мэргэшсэн нягтлан бодогч нар өөрийн үйл ажиллагаагаа юуны өмнө бусдад сөрөг ойлголт төрүүлэхээрг\'й зохион байгуулна. Хэрэв мэргэшсэн нягтлан бодогчид санхүүгийн шууд холбогдолтой болон зээлийн харилцаа үүссэн, ойр садак төрлийн хүмүүс нь удирдах албан тушаал эрхэлдэг, үйлчилгээ үзуүлэхээс хоёр жилийн өмнө ажиллаж байсан юм уу тайлан тэнцлийг нь гаргаж өгсөн, гаргахад туслалцсан зэрэг тохиолдолд тэдний бие. даасан үйл ажиллагааг алдагдсанд тооцно. Мөн мэргэшсэн нягтлан бодогчид, аудиторууд үйлчилгээний үнэ хөлснеесөө шан харамж олгох, бэлэг дурсгалын зүйл авах зэрэг асуудлыг бие даасан чанараа алдагдуулсанд тооцно. Ийм бие даасан чанараа алдагдуулахгүй ажиллахын тулд элдэв зарга уусч болох уйлчишаэ^хййхээс татгалзах, аливаа асуудлыг нотлох бичиг баримтыТ нягт нямбай бүрдүүлэх, өөрт өгсөн өндөр унэтэй бэлэг дурсгалын зүйлийг зах зээлийн ханшаас доогуур үнээр худалдан авах, эсвэл зарж борлуулан үнийг буяны байгууллагад албан ёсоор хандивлах зэрэг санаачилга гаргаж ажиллана.

63


Нягтлан бодогч мэргэжлийн ёс зүй

Мздээллийн нууцыг найдвартай хадгалах асуудлыг мэргэшсэн нягтлан бодогч нар анхаарахдаа ажил үйлчилгээний холбоо тасалсны дараа юмуу хувийн болон гуравдагч талын ашиг сонирхлын үүднээс хөндөхгүй байх ёстой. Нөгөө талаар өөрийн туслагчдад энэ зарчмыг сайн ойлгуулж дагаж мөрдүүлбэл зохино. Дээрх үндсэн чиглэлүүдээс гадна мэргэшсэн нягтлан бодогчдын ёсзүйн дүрмэнд татварын үйлчилгээний талаар тодорхой тусгасан байна. Төрийн хуулъ тогтоомж мэргэжлийн ёсзүйн дүрэм зөрчигдөегүй нөхцөлд татварын тооцооны үйлчилгээ үзүүлж байгаа мэргэшсэн нягтлан бодогч нь үйлчлүүлэгч байгууллагад хамгийн ашигтай байр суурийг тодорхойлон егөхийг эрмэлзэнэ. Харин энэ асуудалтай холбогдсон татварын тооцоонд байгаа алдаагаа засахаас татгалзах, худал хуурмаг мэдээлэл боловсруулах зэрэг үйлчлүүлэгчийн үйл ажиллагаанд оролцохоос мэргэшсэн нягтлан бодогчид татгалзах ёстой. Нөгөө талаар мэргэшсэн нягтлан бодогчид өөрсдийн үйлчилгээг сурталчлахдаа шударга зүй зохистой хандаж, бусдыг муучлах, өөрсдийгөө дөвийлгөн магтах, ул үндэсгүй мэдэгдэл гаргах, үйлчилгэзний үнэ хөлсийг бодит үндэслэлгүй бууруулах зэргээр хандахгүй байх талаар уул дүрмэнд тодорхой зааж өгсөн байна. Мөн мэргэшсэн нягтлан бодогч аудиторуудын үйлчилгээний үнэ хөлс нь гүйцэтгэсэн ажлын хэмжээнээс хамаарах бөгөөд түүнд тэдний цалин хөлс, тэтгэвэр тэтгэмж, нийгмийн ба эрүүл мэндийн даатгал, үйл ажиллагааны зардал, болзошгүй эрсдлийн сан байгуулах болон бусад зардал ашгийг тусгасан байвал зохино. Аудитийн үйлчилгээтэй нийцэх ёс зүйн зарчмыг сахин хамгаалахдаа аудиторууд мэргэжлийн нэр хүндэд харшлах буюу сөргоер нөлөөлж болох аливаа арга хэмжээ, ажил эрхлэхийг хориглох тухай дүрмэнд бас заасан байна. Энэ асуудалтай холбогдож мэргэшсэн нягтлан бодогчийг сонгож, өрсөлдүүлж ажиллуулах үндсэн үзүүлэлт нь ёс зүйн үндсэн зарчмууд болно. Ёс зүйн 64


Нягглан бодогн мэргэжлийн ёс зүй

дүрмийн агуулга, заалтууд зөрчсөн мэргэшсэн нягтлан бодогч аудиторуудад ажил үйлчилгээ хийх зрхийг хасах, мэргэжлийн зэргийг нь хасах, түдгэлзүүлэх зэрэг арга хэмжээ ногдуулахыг уул дүрмэнд тодорхой заажээ. Ийнхүү мэргэшсэн нягтлан бодогч нарын ёс зүйн дүрмийг бодитой, ухамсартай сахилга баттай хэрэгжүүлэх нь тэднээс өөрийм мэргэжлийн зэргээ хамгаалах нэг үндсзн нөхцөлийг бүрдүүлж байгаа хэрэг мөн. Нөгөө талаар нягтлан бодогч нар мэргэжлийн өндөр зэрэг авч, түүнийг үр дүнтэй эзэмшсэнээр мэргэжлийн ёс зүйгээ илүү дээд түвшинд ухамсартайгаар сахин баримталж байх шаардлагыг хэрэгжүүлэх болно. 3.3 Аудиторын мэргэжлийн ёс зүйн тухай Аудиторуудын мэргэжлийн ёс зүйн хэм хэмжээ нь аудитийн үйл ажиллагааг аливаа нэг эрсдэл, зөрчил дутагдалгҮй явуулахад тэдний үүрэг, ажлын арга механиэм чиглэгдэнэ. Түүнээс аудитийн ёс зүйн асуудал бол эрх зүйн үндэслэл бүхий хуулийн заалтууд биш билээ. Тийм учраас аудитийн үүргийн биелэлт нь аудиторуудынхаа мэргэжлийн ёс зүйн хэм хэмжээгээр хангагдаж байдаг. Өөрөөр хэлбэл ёс зүйн өндөр хэмжээнд хийгдэж байгаа аудитийг үйлчлүүлэгчийнхээ өмнө үүргээ биелүүллээ гэж үнэлэх учиртай. Энэ чанараараа аудитийн байгууллагын үүрэг гэдэг нь аудиторын мэргэжпийн ёс зүйн баримтлал болно. Аудиторуудын мэргэжпийн ёс зүйн баримтлал ямар түвшинд байхыг тухайн хүний боловсрол, төрөлхийн зан төлөв, хүмүүжлийн байдлууд зааж өгдөг нөлөөлөл бий. Гэхдээ тэдний зүгээс тангаргаа хэрхэн биелүүлэх талаар зорьж байгаа ухамсартай үйл ажиллагаа чухал үүрэ1 гүйцэтгэдгийг санах нь чухал юм. Аудиторын ёс зүйи зарчмууд нь: 1. Үнэнч шударга, бусдаас хараат бус, бодитой үйл ажиллагаа 65


Нягтлан бодогч мэргэжпийн ёс зүй

2. Мэргэжлийн ур чадвар, онол практикийн ендөр түвшний илрэл 3. Үйлчлүүлэгчийн өмнө үүргээ нэр төртэй биелүүлж байгаа итгэл 4. Аудитийн хамт олны дотор эзлэх байр суурь 5. Мэргэжлийн мэдлэг, дадлага чадвараа цаг ямагт дээшлүүлэхийг зорьсон хөдөлмөрч чанар зэргээр илэрхийлэгдэнэ. Эдгээр нь бие биендээ харилцан хамаарал уялдаатай байж аудиторын ёс зүйн асуудлыг бүрдүүлэх тодорхой тогголцоо билээ. Аудиторын үнэнч шударга, бусдаас хараат бус бодитой үйл ажиллагаа бол аливаа асуудалд хандахдаа хууль зүйн болон мэргэжлийн талаас шударга байх зарчмыг баримтлана гэсэн.үг. Аудиторын зүгээс бусдын шахалт, хараат байдал, эрхшээлд орох нөхцөл бүрэлдэж болохыг цаг ямагт анхаарч, урьдчилан харж зайлсхийх ёстой. Хэрэв ийм дарамт учирч мэргэжлийн ажиллагаа аудитийн болон нягтлан бодох бүртгэлийн стандартууд, мөн бүртгэлийн нийтээр хүлээн зөвшөөрсөн зарчимтай зөрчилдөхөд хүрвэл дээд шатны удирдлагад заавал хандах ёстой. Дээд шатанд хандлаа ч дээрхи байдал үргэлжилсээр байвал тухайн аудит хийж байгаа үйл ажиллагаанаас татгалзах хүртэл шийдвэр гаргах нь маш чухал ач холбогдолтой. Аудитийн үйл ажиллагааны үндсэн онцлог бол бие даасан хараат бус шинж чанар болно. Ялангуяа удирдах албан тушаалтнуудын эрхшээлд автах асуудлыг үл тэвчих чанарыг баримтлах ёстой. Мөн гэр бүлийн, ах дүүсийн, нөхдийн алдар гавьяа нзр хүндийн нөлөөллийг ажил мэргэжлийн шударга зарчмаас салангид авч үзэх асуудал чухал. Энэ асуудалтай холбогдуулж авч үзэх нэг ойлголт бол аудитийн үйл ажиллагааны хөндлөнгөөс оролцож бие даасан байдлаар үйлчүүлэгчийг итгэл үнэмшилтэйгээр дагуулах авангард чанар юм. Зах зээл өндөр хөгжсөн орнуудын хувьд энэ мэргэжлийг хүндэтгэж үзэх, 66


Нягтлан бодогч мэргэжлийн ёс зүй

аудиторуудын үнэлэлт дүгнэлт, тайлагналын шийдвэрийг үйл ажиллагааныхаа аливаа үе шатанд ямагт анхааран авч тусгах явдлыг эрхэм болгодог байна. Аудиторийн мэргэжлийн ур чадвар онол практикийн өндөр түвшний илэрхийлэл нь түүний ёс зүйн чухал хэсэг бөгоөд мэргэжлийн мэдпэг дадлага чадвараа цаг ямагт дээшлүүлэхийг зорьсон хөдөлмөрч чанараар илэрхийлэгдэж байна. Үүний төлөө аудиторууд мэргэжлийн онол арга зүйг байнга шинэчилэн сэлбэж, хууль эрх зүйн чиглэлээр гарч байгаа шинэ мэдээллүүдээс шуурхай суралцаж ажил хэрэг болгож байвал зохино. Мөн аудиторууд үйл ажиллагаандаа байнгын хянамгай байдлыг хэвшил болгох ёстой. Хамгийн наад зах нь аудиторууд аудитийн үйл ажиллагаагаа нотлох ажлын баримтыг материаллаг бодитойгоор бүрдүүлэхийг эрхэмлэх нь чухал юм. Энэ нь мэргэжлийн ур чадвар ба хянамгай байдлыг бусдаас хараат бус бие даасан үйл ажиллагаатайгаа нягт холбож өгөх чухал нөхцөлийг бурдүүлнэ. Үйлчлүүлэгчийн өмнө үүргээ нэр төртэй биелүүлж байгаа итгэл үнэмшил нь аудитороос тухайн байгууллага, хүмүүсийг хэрхэн найдвартай хадгалахаас шалтгаална. Аудиторын үйл ажиллагаа нь алхам тутамдаа мэдээллийн хүрээид оршин тоггноно. Ийм учраас тухайн үйлчлүүлэгчийн үйл ажиллагаанд аудит хийж байхдаа ч, түүний дараа ч түүний мэдээллийн нууцыг чандлан хадгалах нь аудиторын ёс зүйн чухал зарчим болдог. Аудиторын зүгээс мэдээплийн нууцыг хадгалах асуудлыг дараахь хэдэн чиглэлд авч үзнэ. Үүнд: <* Үйлчлүүлэгчийн мэдээллийг бусадтай хуваалцахгүй байх • Аудитод ашиглагдсан мэдээллийг хувийн болоод гуравдагч талын ашиг сонирхолд чиглүүлэхгүй байх

67


Нягтлан бодогч мэргэжлийн ёс зүй

Үйлчлүүлэгчтэй харьцдаг болон түүнээс давуу хүчний талд мэдээллийг ашиглуулахгүй байх зэрэг асуудал болно. Аудитийн хамт олны дотор аудиторын эзлэх байр суурийн тухай асуудал нь юуны өмнө үйл ажиллагаагаа техникийн стандартуудын хүрээнд хэрхэн зохион байгуулахаас эхэлнэ. Эдгээр техникийн стандартуудыг бид НББОУС, АОУС, Үндэсний стандартууд, мэргэжлийн олон нийтийн байгууллагаас гаргасан дүрэм, удирдамж аудитийн байгууллагын ажлын дотоод стандарт зэрэг баримт бичгүүд гэж ойлгох ёстой. Энэ чанараараа аудитийн шалгалт баталгаажуулалтын ажил тодорхой техник ажиллагааны горимоор гүйцэтгэх бөгөөд тэр хэмжээнд мэргэжлийн дагуу ажиллаж байгаа аудиторууд нь хамт олны дотор нэр хүндтэй албан тушаалтан байна. Ингэхлээр стандартууд гэхэд эдгээр нь аливаа нэг хүн өөрийн дураар даган мөрдөж байдаг дүрэм биш юм. Харин тодорхой мэргэжил эзэмшсэн ажилтан өөрийн зүгээс мэргэжпийн нэр хүндээ дээдлэн хамгаалах үзэл баримтлалыг баггаасан баримт бичиг болно. Тийм ч учраас улс орны үндэсний дотоодод болон олон улсын хэмжээнд хзрэгждэг онцлог чанартай байна. Ийнхүү аудиторын мэргэжлийн ёс зүйн үззл баримтлал нь дээр дурдсан тодорхой зарчмуудаар хэрэгжих бөгөөд эдгээр мэргэжлийн өндөр зэрэглэлдээ заавал гүйцэтгэх тусгай дүрэм болдог учиртай. Жишээлбэл: Аудиторын ёс зүйн дүрэм гэж байна.Энэ аудиторын зүгээс үүргээ хэрхэн биелүүлж байгааг илэрхийлсэн, зайлшгүй гүйцэтгэх ёстой албан тушаалын ажил үйлчилгээний хариуцлагын хэмжүүр юм. Хуулийн болоод аудитийн стандартын заалтыг санаатай буюу санамсаргүй зөрчсөн асуудалтай холбогдох хариуцлагын тухай ойлголт бол тэр аудиторын зүгээс ёс зүйн дүрмзэ хангалтгүй биелүүлснийг гэрчилэх баталгаа болно.

68


Нягтлан бодогч мэргэжпийн ёс зүй

Энэ чанараараа аудиторын хариуцлагын хамжүүрийг: 1. Ёс зүйн зарчмын биелэлтээр үнэлэгдэх албан тушаалын үүргийн хариуцлага 2. Аудитийн болон холбогдох бусад хуулийн заалтыг хэрхэн биелүүлсэн тухайд авч үзэх хариуцлага гэж ялгаж салгаж ойлгоно. Гэхдзэ аль нэгийг нөгөөгөес нь чухалд авч үзэх хариуцлагын асуудал гэж байхгүй юм. Энэ чанараараа аудиторын хүлээх хариуцлагын үнэлэлт нэгдмэл ойлголт болж байдаг. Ийм нэгдмэл ойлголтыг бүрдүүлж чадсанаараа аудитор өөрийн мэргзжлийн мэдпэг, дадлага чадвараа цаг ямагт дээшлүүлэхийг зорьсон хөдөлмөрч чанараа бүрэн илэрхийлж өгнө. Эдгээрийн үр дүнгээр аудиторын мэргэжлийн ёс зүйн хэм хэмжээ тодорхойлогдож, түүний ажлын эцсийн дүгнэлт, хариуцлагаа хэрхэн хэрэгжүүлсэн байдал нь аудитийн байгууллага болон үйлчлүүлэгч нартаа үнэлэгдэх учиртай. 3.4 Улсын здийн засгийн хөгжилд нягтлан бодогч, аудиторуудын мэргэжлийн ёс зүйн гүйцэтгэх уүрэг, ач холбогдол Нягтлан бодох бүртгэлийн үндсэн зорилго боп эдийн засгийн шийдвэр гаргахад шаардагдах мздээллээр тэрхүү шийдвэр гарагчдыг хангахад чиглэгдэнз. Мөнгө, хөдөлмөр, газар гэх мэт эдийн засгийн хязгаарлагдмал нөецийг зөв хуваарилж захиран зарцуулж ашиглахад шийдвэр чухал үүрэгтэй. Ингэхээр зөв шударга, ирээдүйн үр ашгийг төсөөлж тооцоолсон бодит үндэслэлтэй мэдээлэлд суурилан дээр тодорхойлсон шийдвзр гарах учир улсын эдийн засагт хамгийн хариуцлагатай алба бол нягглан бодох бүртгэл юм. Ер нь улсын эдийн засгийн нөецийг хэрхэн ямар аргаар бүртгэн тооцож, хэр зэрэг үр дүнтэй хуваарилан ашиглаж байгаа асуудал бол нийгмийн хөгжлийн тулгуур асуудал билээ. 69


Нягтлан бодогч мэргэжлийн ёс зүй

Дээрхи асуудал дан ганц улс орны тухайд ч анхаарал татдаг бус, нийт дэлхий дахины хэмжээнд эн тэргүүнд авч үздзг учиртай. Үүний учир бол нөөц баялгийг хуваарилах шийдвэр нь үнэ, цалин, үйлдвэрлэх бүтээгдэхүүн, ажил үйлчилгээ, хүнсний хангамж, тээврийн чанар зэргийг илүү зохимжтой байлгасан улс орон баян чинээлэг байх ба эсрэг тохиолдолд эдийн засгийн уналтанд орж ядуурах асуудалтай шууд холбогдоно. Нягтлан бодогч, удирдлагын менежерүүд аль нь ч ялгаагүй тодорхой шийдвэрийн үндэслэл болсон эдийн засгийн мэдээллийг сайн ойлгох, тухайн мздээллийг шийдвэрт үр ашигтай ашиглахад хүч хөдөлмөрөө зориулж байдаг. Олон янзын төрөл чиглэл, зориулалт бүхий эерэг сөрег утгатай мэдээлэлд үнэлэлт дүгнэлт өгч, зөв боловсруулж эдийн засгийн хөгжил дзвшилд ашиглахад нягглан бодогч нарын зүгээс төлөөлөх хоёр үндсэн хүчин зүйлийн үйлчлэл бий. Энэ нь хоёулаа нягтлан бодогч гэсэн боловсрол мэргэжил эзэмшсэн бие хүнийх нь тухайд яригдах асуудал болно. Нэг ёсондоо эдгээр нь улс орны эдийн засгийн хөгжилд нягглан бодогч мэргэжлийн хүмүүсээс нөлөөлж байгаа мэргзжлийн өндөр боловсрол ур чалварьш болоод ёс суртахуунь? зөв төлөвшил хүмүүжлийн хүчин зүйлүүдийн үйлчлэл юм. Мэргэжлийн өндөр боловсрол ур чадвартай сайн нягтлан бодогч ёсзүйн ямар нэгэн доголдолтой байхыг үгүйсгэхгүй. Ийм учраас хэдийгээр өндөр боловсролтой, мэргэжлийн мэдлэг сайтай ч гэсэн улс орон, хамт олноо боддоггүй хувиа хичээсэн явцуу үзэл бодолтой этгээд хэзэз ч нийгмийн эдийн засгийн хөгжлийг урагшуулахад тодорхой үр дүн гаргахуйц үүрэг хүлээж чадахгүй юм. Энэ байдалд дүгнэлт хийж үзвэл мэргэжлийн боловсрол эзэмшихийн зэрэгцээ нийгэмд бие хүн болж төлөвшин хүмүүжсэн боловсон хүчнүүдийн бүтээлч хөдөлмөр санаачлагын үр дүнд улсын эдийн засаг урагшлан хөгжих боломж нь бүрэлдэх юм.

70


Няплан бодогч мэргэжлийн ёс зүй

Хүний ёс суртахууны хүмүүжил буюу ёс зүйн хэм хэмжээг баримтлах чадвар бие хүн болж нийгэмд өсч хөгжихөд чухал хүчин зүйл болдог талаар бид өмнөх бүлгүүдэд тодорхой авч үзсэн. Нэгзнт мэргэжлийн боловсрол эзэмшсэн хүн ёс зүйн зөв зарчимтай байх ёстой. Тийм ч учраас мэрэгжил бүхэн өөрийн ёс зүйтэй байдгийг бид мэднэ. Мэргэжлийн тодорхой ёс зүйг баримтлан үйл ажиллагаа явуулна гэдэг бол тухайн эзэмшсэн мэрэгжлийнхээ ажилд амжилт гаргах таатай боломж нөхцөлөө бүрдүүлж байгаа хэрэг мөн. Тухайлбап төрийн, банкины, татварын, эмнэлэг боловсролын гэх мэт салбар мэргэжил бүхэн ёс зүйтэй байж, тэрхүү ёс зүйгээ баримтлан ажиллаж байж, тодорхой мэргэжлийн ажлаа гүйцэтгэдэг билээ. Энэ талаар суралцагчдын ойлголтыг улам бататгах зорилтын дагуу уул номонд жишээ болгож “нийгмийн даатгалын ажилтны ёс зүй"-н талаар дурдсан билээ. ҮҮнд: "... Нийгмийн даатгалын ажилтан нь аж ахуйн нэгж байгууллагад нийгмийн даатгалын хуулийг хэрэгжүүлэх болон хуулийн хэрэгжилтийг зохион байгуулах шалгах, нийгмийн даатгалын асуудлаар даатгуулагч иргэдэд үйлчлэх үүргээ гүйцэтгэхдээ даатгалын ажилтны ёс зүйн хэм хэмжээг чанд сахиж ажиллах ёстой ...” гээд нийгмийн даатгалын ажилтны ёс зуйн хэм хэмжээний хүрээнд дараахь асуудлуудыг хамруулсан байна. Тухайлбал: 1. Ажилтан нь хууль дээдлэх, бусдын нөлеөнд үл автах, даатгуулагч, ажил олгогчийн хууль ёсны эрх ашиг, сонирхлыг хүндэтгэн хамгаалах зарчим баримталж, өөрийн эрхэлсэн ажил үүргээ мэргэжпийн өндөр түвшинд шударгаар гүйцзтгэх 2. Ажилтан нь нийгмийн даатгалын талаар өргедөл, санал, гомдол, хүсэлт гаргасан, зөвлөлгөө авахыг хүссэн иргэдийг найрсгаар хүлээн авч уулзан ярилцаж, тавьсан асуудал, тэтгэвэр, тэтгэмж тогтоолгохоор бүрдүүлсэн материалыг нь анхааралтай танилцаж нарийвчлан судалж, хүнд суртал гаргаж чигрэгдүүлэхгүйгээр шуурхай шийдвэрлэх ба тавьсан санал, хүсэлт, гомдол, асуусан асуултыг нь хууль зүйн 71


Нягтлан бодогч мэргэжлийн ёс зүй

үүднээс сайн тайлбарлах, зөвлөх замаар бүрэн ойлгуулах, хүсэлтийг нь барагдуулах зарчим баримтлах 3. Ажилтан нь төрийн болон терийн бус байгууллагын орон тооны бус ажилд сонгогдож, томилогдож болох бөгөөд энэхүү сонгууль, томилолтын үүрэгт ажлыг өөрийн үндсэн ажлаа хохироохгүйгээр гүйцэтгэх, 4. Нийгмийн даатгалын ажилтан, түүний ёс зүйд нийцэхгүй дараах үйл ажиллагааг хориглох ба цээрлэнэ: « нийгмийн даатгалын хөрөнгийг зориулалт бусаар ашиглах, бусдад ашиглуулах, ашиглуулах боломж олгох, түүнд хамтран оролцох, хээл хахуул авах, шимтгэл хураамж, хөдөлмөрийн хөлс, түүнтэй адилтгах орлого, нэрийн данстай холбогдсон баримт, бичилтийг хуурамчаар үйлдэх шударга бус тодорхойлолт, гэрчилгээ, баталгаа гаргах, хуурамч мэдээллийг мэдээлийн баазад оруулахыг хориглоно. ® албан бус зорилгод нийгмийн даатгалын байгууллагын эд хөрөнгө, техник хзрэгсэл, санхүүгийн эх үүсвэр, мэдэзллийн программ хангамж болон албаны мэдээллийг ашиглахыг хориглоно. • ажил үүргээ гүйцэтгэхдээ тухайлсан байгууллага, иргэдэд онцлон ялгавартай хандаж, танил тал, садан төрөл, ах дүу, найз нөхөддөө давуу байдал олгож, хүмүүсийн эрх ашгийг хохироох явдпыг цээрлэнэ. ® харьяа нэгж, байгууллага, ажил олгогчид хяналт, шалгалт хийхдээ өөртөө давуу байдал тогтоох, нэмэлт үйлчилгээ, хангамж, албан үүрэг, шалгалтын удирдамжтай холбоогүй мэдээ, материал, тодорхойлолт шаардах, ажилд чирэгдэл учруулах, шалгавал зохих асуудлыг орхигдуулах, илэрсэн зөрчил, дутагдлыг шалгалтын дүнг хэлэлцэж, бүрэн төгс нотлогдоогүй байхад нь 72


Нягглан бодогч мэргэжлийн ёс зүй

в

э »

«

«

бусдад мэдээлэх, ажил олгогч, ажиллагсадын хөдөлмөрийн хөлс, түүнтэй адилтггах орлого болон байгууллагын дотоодын нууцтай холбоотой мэдээллийг нийтэд тараахыг цээрлэнэ, нийгмийн даатгалын асуудлаар төр засгийн болон нийгмийн даатгалын дээд шатны байгууллагаас хууль тогтоомжид нийцүүлэн гаргасан аливаа шийдвэрийг хэрэгжүүлэх ажлыг гардан зохион байгуулна. Харин уг шийдвэрийг гуйвуулж буруу тайлбарлах, хэрэгжүүлэхзд саад учруулах, хугацаа алдах явдал гаргаж үл болно. албан үүрэгтэйгэз холбоогүй асуудлаар нам, төрийн бус байгууллага болон шашны байгууллагын үйл ажиллагаанд нийгмийн даатгалын байгууллагын нэрийн өмнөөс оролцож үл болно. шимтгэл, хураамж, цуглуулах, өр авлага барагдуулах зорилгоор хэрэгжүүлж байгаа хууль ёсны арга хэмжээ, хяналт шалгалтын үйл ажиллагааг өөрийн болон бусдын эрх ашгийн үүднээс дэмжихгүй, идэвхгүй байдал гаргаж, уг ажлын үр дүнг сааруулж үл болно. албан тушаалын бүрэн эрхээ урвуулан ашиглахыг хориглоно. нийгмийн даатгалын сангийн болон үйл ажиллагааны мэдээ тайланг санаатайгаар худал гаргах, мэдээлэхийг хориглоно. даатгуулагч иргзд, хамт ажиллагчтайгаа соёлч боловсон, зөв харилцаж, бусдыг хэл амаар доромжлох, дарамтлах, эрх чөлөөнд халдах зэрэг бүдүүлэг зан авир гаргахыг цээрлэнэ. нийгмийн даатгалын асуудлаар удмрдах дээд шатны болои тухайн байгууллагаас гаргахаар боловсрогдож буй аливаа шийдвэрийн төслийг хууль бусаар олж авахыг оролдох, нэгэнт олж авсан төслөө зохих байгууллагыи 73


Нягтлан бодогч мэргэжлийн ёс зүй

зевшөөрөлгүйгээр бусдад тараах, нийтэд мэдээлэхийгхориглоно. гэж тодорхойлсон байна. Нийгмийн даатгалын байгууллагын ажилтны ёс зуйн дээр дурдсан асуудлуудыг авч үзэхэд ерөнхий агуулгаараа нягтлан бодогч, аудиторуудын ёс зүйн хэм хэмжээтэй адил байгааг уншигч та анхаарсан бизээ. Үндсэндээ ямар ч ажил мэргэжил, салбарын ажилтны ёс зүйн хэм хэмжээ бол нийгмийн бие хүн төлөвшин хөгжих хүмүүж (ёс суртахууны хүмүүжил)лийн гол зарчмуудад тулгуурласан болох нь тодорхой ойлгогдож байна. Ингээд эцэст нь улсын эдийн заегийн хөгжилд бие хүний хөгжил төлөвшлийн тулгуур болох утгаараа нягтлан бодогч, аудиторуудын ёс зүйн гүйцэтгэх үүрзг ач холбогдол тухайн мэргэжлийн ажилтнуудын хүмүүжил төлөвшилд чухал үр нөлөөтэй болохыг тэмдэглэж байна.

74


Нягтлан бодогч мэргэжлийн ёс зүй

Булгийн сэдвүүдийг бататган ойлгоход чиглэгдсэн асуултууд Нэг. Олон сонголтот асуултууд 1.1 Нягглан бодох бүртгэлийг боловсронгуй болгох ажлын гол цөм нь. а. Бүртгэлийн шинэчилэлт юм б. Бүртгэлийн тогтолцооны шинэчилэлт, төрөл хэлбэрийн өөрчлөлт болно. в. Зохион байгуулалтын шинэчилэлт болно. 1.2 Нягтлан бодох бүртгэл хэн бүхэнд а. Ойлгомжтой мэргэжил юм. б. Ач холбогдол бүхий эдийн засгийн голлох мэргэжил юм. в. Их бүтээлч нэр хүндтэй, эдийн засгийн голлох мэргэжил юм. 1.3 Нягтлан бодох бүртгэлийн мэргэжил нийтийн бүртгэлийн хүрээнд одоогийн бидний ойлголтоор а. Аж ахуйн бүртгэлийг авч үзнэ. б. Аудитийн чиглэлийг авч үзнэ в. Удирдлагын бүртгэлийг авч үзнэ. 1.4 Нягглан бодогч мэргэжпийн ёс зүйн хэм хэмжээний нэг үндсэн чиглэл бол а. Шударга зарчим мөн б. Бие даасан байх асуудал юм. в. Авилгалд автахгүй байх асуудал юм. 1.5 Нягтлан бодогч ёс зүйн хэм хэмжээг эрхэмлэх а. Үндсэн дөрвөн чиглэл байдаг б. Үндсэн таван чиглэл байдаг в. Үндсэн гурван чиглэл байдаг 1.6 Нягтлан бодсгчийн ёс зүйн хэм хэмжээг эрхэмлэх нэг чиглэл бол а. Ажлын хуучин хэвшлийг бүрэн шинэчилэх б. Ажлын уламжлалт аргаа баяжуулж шинэ хэвшилэзр солих в. Үурэг эрхээ сайн судлах 75


Иягтлан бодсгч мэргэжлийн ёс зүй

1.7 Монгол улсын мэргэшсэн нягтлан бодогчдын ёс зүйн дүрмийн үндсэн зорилго бол а. Монголын мэргэшсэн нягтлан бодогчдын ёс зүйн харилцааг зохицуулахад оршино. б. Улсын эдийн засгийн харилцаанд чухал нөлөө үзүүлэхэд чиглэгдэнэ. в. Үйлчлүүлэгч болон мэргэшсэн нягтлан бодогчдын хоорондын харилцааг зохицуулахад чиглэгдэнэ. 1.8 Бие даасан үйл ажиллагаа явуулахдаа мэргэшсэн нягглан бодогч нар а. Өөрийн үйл ажиллагаагаа үнэнч шударга зохион байгуулна б. Өөрийн үйл ажиллагаагаа бусдад сөрөг ойлголт төрүүлхзэргүй зохион байгуулна. в. Өөрийн үйл ажиллагаагаа өндөр ур чадвартай гүйцэтгэнэ. 1.9 Аудитийн эрх зүйн хэги хэмжээ бол а. Ажлын арга механизм юм. б. Хуулийн заалтууд биш билээ в. Гүйцэтгэх үүргийнх нь үндсэн чиглэл юм. 1.10 Мэргэжлийн өндөр боловсрол ур чадвартай сайн нягтлан бодогч хүн а. Ёс зүйн ямар нэгэн доголдолтой байхыг үгүйсгэхгүй б. Олон талын авъяас чадварыг эзэмшсэн байдаг в. Ёс суртахууны ямар нэгэн доголдолтой байж таарахгүй

76


Нягтлан брдогч мэргэжлийн ёс зуй

Хоёр. Шийдвэрлэх асуултууд 2.1 Мэргэжлийн тодорхой ёс зүйг баримтлан ажилласнаар амжилт гаргах боломжтой болно. а. Тийм б. Үгүй 2.2 Нягтлан бодох бүртгзлийн үндсэн зорилго бол шийдвэр гаргагчдад үйлчлэх асуудал мөн а. Тийм б. Үгүй 2.3 Аудиторын мэргэжлийн ур чадвар, онол практикийн өндөр түвшиний илзрхийлэл нь түүний ёс зүйн нэг чухал хэсэг мөн а. Тийм б. Үгүй 2.4 Аудиторын мэргэжлийн ёс зүйн зарчмуудад хамт олны дотор эзлэх байр суурь чухал нөлөөтзй а. Тийм б. Үгүй 2.5 Мэргэшсэн нягтлан бодогч нарын мэргэжлийн ёс зүйн дүрмийг боловсруулах шаардлагатай а.Тийм б. Үгүй 2.6 Нягтлан бодогч нарын зүгээс ёс зүйн алдаа гаргахгүй байж, үүрэгт ажпаа гүйцэтгэх нь шударга зарчмын баталгаа болно. а. Тийм б. Үгүй 2.7 Мэргэшсэн нягтлан бодогч нарын хүчин туслалцаагүйгээр зах зээлийн харилцаанд орж чадахгүй а. Тийм б. Үгүй 2.8 Нягтлан бодох бүртгэлийн мэргэжлийг үндсэн дөрвөн чиглэлд ангилан авч үзнэ. а. Тийм б. Үгүй 2.9 Монгол оронд нягтлан бодох бүртгэл 1911 оноос эхлэн үүсч хөгжсөн а. Тийм б. Үгүй 2.10 Нягтлан бодох бүртгэл бие даасан мэргэжил болохын хувьд өөрийн гэсэн ёс зүйтэй байх учиртай. а. Тийм б. Үгүй

77


Ашигласан ном, сурах бичиг гарын авлага, хууль эрх зүйн актууд 1.

Монгол улсын Боловсролын тухай хуулиуд У Б -2002 он

2.

Монгол улсын Нягтлан бодох бүртгэлийн тухай хууль УБ- 2002 он

3.

О.Мягмар С.Оюунгэрэл “Харилцааны сэтгэл зүйн зарим асуудал” УБ- 1998 он

4.

Н.Хавх “Боловсролын гүн ухаан”

УБ- 1997 он

5.

Ж.Даваа, Л.Жамц, Ц.Содов, Г. Сүхбат “Боловсрол судлалын үндэс” УБ- 1999 он

6.

О.Мягмар, Б. Адьяа “ Ёс зүйн үндсэн асуудлууд”

УБ- 2000 он

Н.Агваан “Аудит”

УБ- 2001 он

7. 8.

“Санхүү нягтлан бодох бүртгэл, аудитийн холбогдолтой хууль тогтоомжын эмхэтгзл” УБ-1 998 он

9.

Н.Агваан нар “Санхүүгийн бүртгэл”

10.

У Б -2000 он

Н.Агваан ‘Төсөвт байгууллагын нягтлан бодох бүртгэл” УБ- 2001 он


©

Зохиогчийн зевшөөрөлгүйгээр энэхүү гарын авлагыг бүрэн буюу хэсэгчилэн хувилж олшруулан, дахин хэвлэж болохгүй. Зохиогчийн эрх хуулиар хамгаалагдсан гэдгийг санагтун.

Хэвлэлийн эх бэлтгэсэн: Х.Уранчимэг

ХҮДС ийм хэолэх цехэд 2002 оны осдүгээр сард хэвлэв,

Нягтлан бодогч мэргэжлийн ёс зүй авгаан н  
Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you