Issuu on Google+

“МАНДАХ БҮРТГЭЛ” ДЭЭД СУРГУУЛЬ

Баяраа овогтой Батчимэг

ХҮНСНИЙ САЛБАРЫН АШИГТ АЖИЛЛАГААНЫ ХАРЬЦУУЛСАН СУДАЛГАА /Гурилан бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлийн жишээн дээр/

Мэргэжил индекс:Е341400

Нягтлан бодох бүртгэлээр мэргэшсэн бизнесийн удирдлагын магистрын зэрэг горилсон бүтээл

Улаанбаатар хот 2012 он

1


МАНДАХ БҮРТГЭЛ ДЭЭД СУРГУУЛЬ

Хамгаалуулах зөвлөлийн :

Дарга .....................................................\Док, проф С. Өлзийбат \ Орлогч дарга .....................................\Док, дэд. Проф Г. Билгээ\ Нарийн бичгийн дарга ......................\Докторант О. Сийлэгмаа\

Эрдэм шинжилгээний удирдагч: Магистр ММНБ....................................\Х. Нямбаяр\ Шүүмжлэгч: Докторант ММНБ................................\Б. Батцэцэг\

Хамгаалсан 2012 он 4 сар 30 өдөр

2


Судалгааны ажлын бүтэц

Удиртгал Нэгдүгээр бүлэг: Аж ахуйн нэгжийн ашигт ажиллагааны шинжилгээний онол арга зүй. 1.1.1 Ашиг,

ашигт

ажиллагааны

шинжилгээний

онол

арга

зүй.

..............................4-23 1.1.2 Ашиг, ашигт ажиллагаанд нөлөөлөх хүчин зүйлс, тэдгээрийн нөлөөлөл..........2428 1.1.3 Ашгийн таамаглал, ашгийг энгийнээр таамаглах /simple forecasts/ аргаар урьдчилан

тооцоолох

нь............................................................................................................29-34 Хоёрдугаар бүлэг: “Хүнсний салбар”-н үйлдвэрлэлийн ашигт ажиллагаанд хийсэн судалгаа, шинжилгээ, үр дүн. 2.1 Хүнсний үйлдвэрлэлийн ашигт нөлөөлөх хүчин зүйлс, түүнд хийсэн шинжилгээ, хэтийн төлөвт үнэлэлт өгөх нь 2.1.1 Ашиг, ашигт ажиллагаанд нөлөөлөх гадаад хүчин зүйлсийн судалгаа ...3536 2.1.2 Ашиг, ашигт ажиллагаанд нөлөөлөх дотоод хүчин зүйлсийн судалгаа...3747 2.2

Хүнсний үйлдвэрлэлийн ашигт ажиллагааны аюулгүй хэмжээг тодорхойлох

нь..48-50 2.3

Хүнсний үйлдвэрлэлийн ашгийг энгийнээр таамаглах /simple forecasts/ аргаар

урьдчилан тооцоолох нь.......................................................................................................51-54

Дүгнэлт, Санал.....................................................................................................................55-58 3


Ашигласан материал..........................................................................................................59

УДИРТГАЛ Аливаа улс орны эдийн засгийн гол асуудлуудын нэг нь дотоодын нийт бүтээгдэхүүний

хэмжээг

өсгөх

явдал

юм.

Үүний

тулд

хүнсний

салбарын

үйлдвэрлэлийн өсөлтөнд гол анхаарал хандуулж, тэдгээрийг татварын болон бусад бодлогooр дэмжих нь хүнсний бүтээгдэхүүнийг дотооддоо хямд өртөгтэйгөөр үйлдвэрлэх боломж нэмэгдэнэ. Энэ нь хүнсний бүтээгдэхүүний үнийг бууруулах, ажлын байрыг нэмэгдүүлэх, хүнсний аюулгүй байдал сайжрах, иргэдийн амьжиргааны түвшин дээшлэх зэрэг олон талын ач холбогдолтой. Үндэсний статистикийн хорооноос бэлтгэдэг статистикийн судалгаагаар \20062010\ дотоодын үйлдвэрлэлийн дунд нэлээдгүй хувийг буюу ойролцоогоор 19 хувийг хүнсний салбар, хүнсний салбар дотроос голлох нь мах махан бүтээгдэхүүн, сүү сүүн бүтээгдэхүүн, талх гурилан бүтээгдэхүүнүүд байна. Гурилан бүтээгдэхүүн нь иргэдийн өдөр тутмын хэрэглээний нэг чухал хэсэг бөгөөд хүнсний үйлдвэрлэлийн 6 хувийг эзэлдэг зэргийг үндэслэн гурилан бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл эрхэлдэг 10 байгууллагын 2006-аас 2010 оны санхүүгийн тайлан болон бүтээгдэхүүний өртгийн мэдээлэл, тухайн үеийн инфляцийн түвшин, татварын түвшин, бусад эдийн засгийн хүчин зүйлсийг харгалзан үзэж

ашигт ажиллагаанд судалгаа шинжилгээ хийсэн

болно. Сэдвийг сонгох үндэслэл Дотоодын үйлдвэрлэл өсөн нэмэгдэх, оршин тогтнох, үйл ажиллагаагаа явуулах гол үндэс нь байгууллагын ашигт ажиллагаа билээ. Бизнесийн зүй тогтол нь байгууллага ашиг олж, олсон ашгаараа үйл ажиллагаагаа өргөжүүлэх явдал байдаг. Гэтэл өнөөгийн байдлаар байгууллагын санхүүгийн тайланд шинжилгээ хийх, тэр дундаа салбарын онцлогийг тусгасан ашигт ажиллагааны шинжилгээний арга зүй нь тодорхой биш байгаа юм. үйлдвэрлэлийг

сонгон

авч,

Ийм учраас миний бие гурилан бүтээгдэхүүний хүнсний

үйлдвэрлэлийн

ашигт

ажиллагааны

шинжилгээний арга зүйн онцлогийг гаргах үүднээс энэхүү сэдвийг сонгон судалсан болно.

4


Сэдвийн судлагдсан байдал Санхүүгийн тайлангийн шинжилгээний талаар манай орны эрдэмтдийн гаргасан бүтээлээс дотор: Б. Сайнжаргал “Санхүүгийн тайлангийн шинжилгээ”, Д. Моломжамц “Санхүүгийн шинжилгээ”, Б. Эрдэнэсувд, Н. Агваан “Бизнесийн санхүү, эдийн засгийн шинжилгээ”, Л. Наранчимэг “Санхүүгийн тогтвортой байдлын шинжилгээ”, Б. Жамъян “Үйлдвэрлэлийн байгууллагын ашигт ажиллагааг сайжруулах арга зам” зэрэг бүтээлүүдээс гадна Сангийн яамны 2001 оны “ААНБ-ын санхүүгийн тайлангийн шинжилгээ хийх үлгэрчилсэн аргачлал” зэрэг нь гол байр суурьтай байна. Үүнээс ашигт ажиллагааны шинжилгээ сэдвээр гүнзгийрүүлэн 2004 онд “Мандах бүртгэл” дээд сургуулийн магистрант Меруерт “Аж ахуйн нэгжийн мөнгөн орлого, ашгийн шинжилгээ” сэдвээр судалгааны ажил хийж “Ашиг, ашгийн гол үзүүлэлт, нөлөөлөх хүчин зүйл” гэсэн дэд сэдвээр авч үзсэн боловч ашигт ажиллагааны шинжилгээнд ашиглагддаг харьцаануудын зохистой хэмжээг тодруулан судлаагүй байна. Харин 2006 онд “Мандах бүртгэл” дээд сургуулийн магистрант А. Уранбаяр “Төрийн өмчит үйлдвэрлэлийн байгууллагын ашиг, ашигт ажиллагааны шинжилгээ” сэдвээр судалгаа хийсэн нь ашигт ажиллагааны шинжилгээний талаар ерөнхийд нь багцалж авч үзсэн боловч төрийн өмчит үйлдэрлэлийн байгууллагаар хязгаарлалт тогтоосон, 2011 оны магистрант Г. Энхчимэг “Гурилын үйлдвэрлэлийн ашигт ажиллагааг дээшлүүлэх зарим асуудал” сэдэвт судалгааны ажилдаа зөвхөн ганц байгууллагын тайлангийн мэдээлэлд суурилан судалсан нь зарим хүчин зүйлүүдийг нь орхигдуулжээ. Иймд миний бие судалгааны ажлынхаа хүрээнд салбарын онцлогт тохирсон ашигт ажиллагааны шинжилгээний загварчлал боловсруулан, ашигт ажиллагааны зохистой харьцаануудыг тодорхойлох оролдлого хийсэн болно. Судалгааны ажлын зорилго, зорилт Уг судалгааны ажлын зорилго нь Хүнсний салбарын ашигт ажиллагаа, түүнд нөлөөлөх хүчин зүйлсийг судалж, улмаар Монгол улсын гурилан бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэлийн ашигт ажиллагааны шинжилгээнд ашиглагддаг харьцаануудын аюулгүй хэмжээг тогтоон салбарын хувьд ашигт ажиллагааг үнэлэх явдал юм. Хүнсний салбарын ашигт ажиллагааг тодорхойлохын тулд дараах зорилтуудыг дэвшүүлэн судалгааны ажлаа явуулсан болно.

5


-

Хүнсний салбарын ашигт ажиллагаа, түүнд нөлөөлөх гадаад, дотоод хүчин зүйлүүдийг судлах

-

Ашигт ажиллагаанд нөлөөлж буй хүчин зүйлсийн нөлөөллийг тооцон, улмаар зах зээлээс хамаарах хамаарлыг тодорхойлох

-

Гурилан бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэлийн ашигт ажиллагааны харьцаануудын аюулгүй хэмжээг тодорхойлох

-

Дараагийн тайлант хугацаанд олох ашгийг SF /энгийнээр таамаглах/ аргаар тооцоолох

Судалгааны ач холбогдол Уг сэдвийг судалсанаар өөрийн орны хүнсний үйлдвэрүүдэд тохирсон ашиг, ашигт ажиллагаанд нөлөөлөх хүчин зүйлс болоод тэдгээрийн аюулгүй харьцааг тооцож улмаар дараагийн тайлант хугацааны ашгийг энгийнээр таамаглах /simple forecasts/ аргаар үнэлэх явдал юм. Уг таамаглал нь Хүнсний үйлдвэрлэлийн удирдлага, санхүүгийн ажилтан, хөрөнгө оруулагч, хувьцаа эзэмшигч, бэлтгэн нийлүүлэгч, хамтран ажиллагсад зэрэг мэдээлэл хэрэглэгчид аж ахуйн нэгжийн үйл ажиллагаанд үнэлэлт дүгнэлт өгөх, дараагийн тайлант хугацааны ашгийг тооцоолох боломж олгоно. Судалгааны обьект Судалгааны обьектоор гурилан бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл эрхэлдэг том жижиг найман байгууллагыг авч үзсэн болно. Сэдвийн шинэлэг тал Уг дипломийн ажлын шинэлэг тал нь ашигт нөлөөлөх орлого, зардлын хамаарал болон гадаад хүчин зүйлсийн нөлөөллийг тодорхойлсон, мөн гурилан бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэгчдийн ирээдүйн ашгийг тооцоолохыг оролдсон явдал юм. Судалгааны арга зүй Судалгааны ажлыг хийхдээ харьцуулалт, зэрэгцүүлэлт, задлан шинжлэх ба нэгтгэн дүгнэх, математик статистик болон регрессийн шинжилгээ зэрэг эдийн засгийн судалгааны аргууд ашиглан EVIEWS3.1 программаар судалгаагаа явуулсан болно. Магистрын дипломын ажлын бүтэц Энэхүү дипломын ажил нь удиртгал, бүлэг , дэд бүлэг , ном зүй, график, зураглал, хавсралтаас бүрдэнэ

6


НЭГДҮГЭЭР БҮЛЭГ: Аж ахуйн нэгжийн ашигт ажиллагааг үнэлэх арга зүй 1.1 Ашиг, Ашигт ажиллагааны шинжилгээний онол, арга зүй Бизнесийн эцсийн зорилго нь ашиг олох явдал бөгөөд оруулсан хөрөнгийг илүү үр бүтээлтэй ашиглаж, орлогоороо зардлаа нөхөөд ашигтай ажилласан нөхцөлд үйл ажиллагаагаа өргөтгөх боломжтой болно.1 Ашиг бол үйлдвэрлэлийн ажиллагааны үр дүнгийн үнэмлэхүй хэмжүүр, харин ашигт ажиллагаа нь харьцангуй хэмжигдэхүүн юм. Ашиг нь хөдөлмөр зарцуулалт, материал зарцуулалт, үйлдвэрлэлийн тоног төхөөрөмжийн ашиглалт үр өгөөжийг харуулдаг. Нөгөө талаар байгууллагын ашиг өндөр байх нь төсвийн орлогыг бүрдүүлэх чухал эх сурвалж юм. Байгууллагын санхүүгийн үр дүнг үнэлэхдээ -

Борлуулалтын ашиг \нийт ашиг\

-

Борлуулалтын бус ашиг \үйл ажиллагааны ашиг\

-

Балансын ашиг \цэвэр ашиг\ 3-г ялгаж үзэх хэрэгтэй.

Ашгийн түвшин нь бизнесийн байгууллагын үйл ажиллагаанд ашиглагдаж байгаа хөрөнгө болон хувь нийлүүлсэн хөрөнгийн нэг төгрөг тутмаас хүлээн авах ашгийн хэмжээг харуулах бөгөөд энэ нь дараагийн санхүүгийн жилийн үйл ажиллагааны ашгийн төлөвлөлтийн үндэс болно. Энэ утгаар нь ашгийн норм гэж нэрлэж болдог.2 Практикт ашигт ажиллагааг тодорхойлохдоо ашгийг бүтээгдэхүүний өртөгт харьцуулж байна. Гэвч үйлдвэрлэлийн газруудын эрх мэдэлд үлдэж байгаа ашиг нь нийгмийн цэвэр орлогын зөвхөн нэг хэсэг нь юм. Ашигт ажи��лагааны нөгөө хэсэг нь нэмэгдсэн өртгийн албан татвар юм. юм. Иймээс үйлдвэрлэлийн газрын үйл ажиллагааны шинжилгээг зөвхөн тухайн газрын ашигт ажиллагаагаар хязгаарлах биш тухайн салбарын ашигт ажиллагаагаар шинжлэх хэрэгтэй.3 Тухайн салбарын ашигт ажиллагааг үнэлэхэд бас нэг гол хүчин зүйл нь орлого, зардал, ашгийг зөв тодорхойлох явдал юм. Иймээс орлого, зардал, ашгийн талаар авч үзье.

1

С. Жамъянсүрэн “Санхүүгийн гүнзгийрүүлсэн шинжилгээ ба бодлогын хураамж” 2009 он 33 хуудас Б. Хөхөөжаргал “Бизнесийн байгууллагын санхүүгийн удирдлага” 1997 он 35 хуудас 3 Ц. Гомбодорж “Аж ахуйн тооцоо, ашигт ажиллагаа”1967 он 16 хуудас 2

7


Орлогын тайлан нь орлогын ангилалд багтсан цэвэр орлого \бүтээгдэхүүн борлуулалтаас орох урсгал\ болон зардлын \орлого олохын тулд гарч буй\ эх сурвалжийг харуулдаг.4 Net income = Revenues - Expenses Цэвэр ашиг =Орлого-Зардал Net revenue - Cost of goods sold = Gross margin Цэвэр орлого-ББӨ=Нийт ашиг Нийт ашиг гэдэг нь татварын өмнөх үйл ажиллагааны орлого ба зарим тохиолдолд хүү ба татвар төлөхийн өмнөх ашигтай тэнцүү байдаг. Хүүгийн орлого нь заримдаа хүүгийн зардлаас өөр тусдаа категориор өгөгддөг.5 Gross margin - Operating expenses = Earnings before interest and tax (ebit) Нийт ашиг-үйл ажиллагааны зардалууд=Хүү ба Татварын өмнөх ашиг \ТТӨА\ Earnings before interest and tax - Net interest expense = Income before taxes Хүү болон татварын өмнөх ашиг- Цэвэр хүүгийн зардал= Татварын өмнөх ашиг Income before taxes - Income taxes = Income after taxes Татварын өмнөх ашиг-Орлогын албан татвар=Татварын дараах ашиг Net income – Preferred dividends = Net income available to common Цэвэр ашиг – Давуу эрхтэй хувцааны ногдол ашиг = Энгийн хувьцаанд хуваарилагдах боломжтой ашиг Гурван төрлийн нэмэлт орлого орлогын тайланд бус эздийн өмчийн тайланд орлого нэрээр бүртгэгддэг. Практикт нийт нэмэгдэл орлого гэж нэрлэгддэг ба үүнийг орлогын тайланд цэвэр орлогын дүнгээр нь тусгадаггүй. Нийт нэмэгдэл орлогын нийт төрлийг бусад иж бүрэн орлого гэж гэдэг. Бусад иж бүрэн орлого ба цэвэр орлогын нийлбэрийг иж бүрэн орлого гэнэ. Comprehensive income= Net income + Other comperehensive income Иж бүрэн орлого= Цэвэр орлого + Бусад иж бүрэн орого Эзэмшигчдийн хуваарилагдаагүй ашгийг дараах байдлаар тооцоолох бөгөөд residual earnings=comprehensive earnings – (required return for equity * beginning-ofperiod book value of equity) Хуваарилагдаагүй ашиг = иж бүрэн ашиг – (Өмчид шаардагдаж буй өгөөж * эзний өмчийн эхний үлдэгдлийн дансны үнэ) 4 5

Financial statement analysis and security valuation page 39 Financial statement analysis and security valuation page 41-43

8


Хуваарилагдаагүй ашиг гэдэг нь харьцааны оронд нэмэлт өгөөжийг төгрөгөөр илэрхийлсэн эзэмшигчдийн өмчийн өгөөж юм. Бүх ашгийг Т хугацаанд олсон гэж үзвэл хуваариагдаагүй ашгийг дараах байдлаар илэрхийлж болно. Residual earning = (ROCE- required return on equity) * beginning-of-period book value of common equity Хуваарилагдаагүй ашиг = (Эзэмшигчдийн өмчийн өгөөж-өмчид шаардагдаж буй өгөөж) * энгийн хувьцааны дансны үнийн эхний үлдэгдэл Earn1-(p1-1)Bt-1=[ROCEt-(pe-1)]Bt-1 Ашиг1-Өгөөжийн түвшин*Дансны үнэ0=[Эзэмшигчдийн өмчийн өгөөж-Өгөөжийн түвшин]* Дансны үнэ0 Ингэснээрээ хуваарилагдаагүй ашгийг хөрөнгөнд шаардагдаж буй өгөөжтэй зэрэгцүүлэх боломжтой болох ба эзэмшигчдийн өмчийн өгөөжөөс шаардагдаж буй өгөөж \р1-1\-г хассан дүнг төгрөгөөр илэрхийлэн \хөрөнгөөс өр төлбөрийг хассан\ дансны үнийн эхний үлдэгдэлээр үржүүлж хуваарилагдаагүй ашгийг тооцох боломжтой.6 Ашигт ажиллагааг тодорхойлдог үндсэн арга нь ашигт ажиллагааг илэрхийлэгч үзүүлэлтүүдийн

харьцааны

шинжилгээ

юм.

Ашигт

ажиллагааны

харьцааны

шинжилгээ гэдэг нь эдийн засгийн үр ашгийн нэгдсэн үзүүлэлт бөгөөд оруулсан хөрөнгийн нэгж тутмаас олсон ашгийн хэмжээг мөнгөөр илэрхийлдэг чухал үзүүлэлт юм. Ашигт ажиллагааны шинжилгээг дараах үзүүлэлтүүдийн дагуу хийж, өнгөрсөн он болон төлөвлөгөөтэй нь зэрэгцүүлэн дүгнэлт өгнө.7 Харьцааг зэрэгцүүлэх шинжилгээ нь бизнесийн байгууллагуудын харьцааны шинжилгээгээр тодорхойлогдсон үзүүлэлтүүдээ салбарын дундажтай харьцуулж, зэрэгцүүлэх замаар үнэлэлт дүгнэлт өгөх арга хэрэгсэл юм. Энэ шинжилгээ нь ижил буюу ойролцоо салбарын компани пүүсүүдийн үзүүлэлтүүдийг хооронд

нь

зэрэгцүүлэн үзэхэд хэрэглэгдэнэ. Мөн ийм шинжилгээ хийхдээ холбогдох мэдээллийг янз бүрийн эх үүсвэрээс авч ашиглаж болно. Энэ аргын онцлог нь тухайн салбарын олон пүүс компаниудын янз бүрийн харьцааг ашигладагт оршино. Эдгээр харьцаа нь хөрвөх чадвар, активын менежмент, өр төлбөрийн менежментийн хослолын үр нөлөөг харуулсан үзүүлэлт болохоор тухай компаний ашигт ажиллагаа борлуулалтын нэг төгрөг тутмаас хэдэн мөнгөний ашиг олсон, ашиг 6 7

Financial statement analysis and security valuation page 160 http://emi.blog.gogo.mn/read/entry54132 Нийтлэсэн Отгонбаатар

9


активыг нөхөн сэргээж чадах уу, нийт актив ба эзэмшигчдийн өмчийн нэг төгрөг тутмаас хэдэн мөнгөний ашиг олж байгааг харуулдаг.8 Борлуулалтын ашигт ажиллагаа нь борлуулалтын нэг төгрөгт ногдох ашгийг харуулдаг үзүүлэлт. Борлуулалтын ашигт ажиллагаа=Цэвэр ашиг/Борлуулалт*100 Хүнсний үйлдвэрлэлийн салбарын дундаж 5.0% Үндсэн ашгаар активыг нөхөн сэргээх чадварын харьцаа нь компаний хөрөнгө нь хэдийн хэмжээний үйл ажиллагааны ашиг бий болгох чадварыг харуулна. Үндсэн ашгаар хөрөнгийг нөхөн сэргээх чадварын харьцаа=Хүү татварын өмнөх ашиг/Нийт актив*100 Хүнсний үйлдвэрлэлийн салбарын дундаж 17.2% Нийт эзэмшигчдийн өмчийн өгөөж нь нийт хөрөнгийн цэвэр ашиг олоход нөлөөлж буй нөлөөллийг харуулна. Нийт эзэмшигчдийн өмчийн өгөөж=Цэвэр ашиг/Нийт хөрөнгө*100 Хүнсний үйлдвэрийн салбарын дундаж 9.0% Эзэмшигчдийн өмчийн өгөөж нь энгийн хувьцаа эзэмшигчдийн хөрөнгө оруулалтын өгөөжийн хэмжээг харуулдаг үзүүлэлт. Эзэмшигчдийн өмчийн өгөөж=Цэвэр ашиг/Эзэмшигчдийн өмч*100 Хүнсний үйлдвэрлэлийн салбарын дундаж 15.0%9 Хандлагын шинжилгээ нь тодорхой хугацаа өнгөрсний дараа санхүүгийн харьцаануудын ерөнхий хандлагыг тодорхойлдог бөгөөд санхүүгийн байдлын бэхжилт доройтлыг харуулдаг шинжилгээ юм. Компаний санхүүгийн байдалд хандлагын шинжилгээ хийхэд дээр тодорхойлсон үзүүлэлтүүдээс хамгийн оновчтой ерөнхийлөн дүгнэлт өгөхөд хэрэглүүштэй нь эзэмшигчдийн өмчийн өгөөж юм. Бизнесийн ашигт ажиллагаа:Хувьцаа болон мөнгөн урсгалын харьцаа Орлогын тайланд ашгийн урсгалыг үндсэн болон санхүүжилтын үйл ажиллагааны гэсэн 2 хэсэгт хуваан авч үздэг. Баланс дахь хувьцаат капиталын дүн нь ашгийн урсгалыг төвлөрүүлэх цэвэр хөрөнгийн хэмжээг \хувьцаат капиталын дүн\ болоод үүрэг хариуцлага \хуримтлагдсан ашиг\ гэсэн хоёр үйл ажиллагаагаар

8 9

http://emi.blog.gogo.mn/read/entry54132 Нийтлэсэн Отгонбаатар http://emi.blog.gogo.mn/read/entry54132

10


тодорхойлогддог.10 Хувьцаат капиталын эдгээр урсгалуудыг харьцуулбал ашигт ажиллагааны өгөөжийн түвшинг илэрхийлэх дараах харьцаа гарна. Энгийн хувьцаа эзэмшигчдийн хөрөнгийн хувьцаа ба эзэмшиж буй хөрөнгө: Return on net operating assets (RNOAt)= OIt / 12* (NOAt+NOAt-1) Цэвэр үйл ажиллагааны эзэмшигчдийн өмчийн өгөөж (ЦҮАХӨгөөжt)= Ү\А-н орлогоt / 12* (ЦҮАОt+ЦҮАОt-1)

Return on net financial assets (RNFAt) = NFIt / 12 *( NFAt +NFAt-1) Цэвэр санхүүжилтын эзэмшигчдийн өмчийн өгөөж (ЦСХӨгөөжt) = ЦСОt / 12 *( ЦСОt +ЦСОt-1)

Net borrowing cost(NBCt) = NFEt / 12 *( NFOt+ NFOt-1) Цэвэр зээллэгийн өртөг (ЦСӨртөгt) = ЦСЗардалt / 12 *( ЦСӨрt+ ЦСӨрt-1 ) Ашигт ажиллагааны түвшинг харьцангуй хэмжигдэхүүнээр 2 хэлбэрээр судалдаг. Үүнд: -

Бүтээгдэхүүний борлуулалтын ашигт ажиллагааны түвшин. Борлуулалтын орлогын нэг төгрөгт ногдох ашиг, түүнд нөлөөлж буй хүчин зүйлийг харьцангуй судалж тодорхойлох ба ингэснээрээ ашигт ажиллагааг нэмэгдүүлэх ашиглагдаагүй байгаа нөөцийг илрүүлж цаашид компаний үйлдвэрлэлийг хэрхэн удирдахыг харуулдаг.

-

Зардлын ашигт ажиллагааны түвшин. Энэ нь бага хэмжээний зардал зарж их хэмжээний ашиг олоход оршино. Өөрөөр хэлбэл зардлын өгөөж нэмэгдэж, үргүй зардлыг багасгаснаар арвилан хэмнэлттэй ажиллах зарчим юм.

Ашигт ажиллагааны түвшинд үндсэн үйл ажиллагааны борлуулалтын орлогоос гадна борлуулалтын бус санхүүгийн үр дүн шийдвэрлэх нөлөөтэй байдаг. 11 Бүтээгдэхүүн борлуулалтын ашигт ажиллагааны түвшин Компанийн ашгийн ихэнхи хэсэг нь бүтээгдэхүүн ажил үйлчилгээний борлуулалтаас орж байдаг. Шинжилгээний явцад бүтээгдэхүүний борлуулалтын ашгийн төлөвлөгөөний биелэлт, динамикийг судлан түүний дагуу хүчин зүйлийн өөрчлөлтийн нөлөөллийг нарийвчлан тодорхойлж судална.

10 11

Financial statement analysis and security valuation Хэрэглээний стандарт 2009 он 8-р сар ХААИС-н багш Доктор, Профессор С. Жамъянсүрэн

11


Аливаа үйлдвэрлэлийн нэгж үйлдвэрлэж буй бүтээгдэхүүнийхээ тоо хэмжээг нэмэгдүүлэхэд хувьсах зардал дагаж өсөх боловч нэгжид ногдох тогтмол зардал буурах хандлагатай байдаг. Иймээс тухайн байгууллагын үйлдвэрлэл нэмэгдэхэд ашиг даган өсөх ба эдийн засгийн алтан дүрмээр бол орлогыг өсөлт нь ямагт зардлын өсөлтөөс түрүүлж байх ёстой. Цаашид шинжилгээг ашигт ажиллагааны үзүүлэлтүүдэд нөлөөлсөн хүчин зүйлийн шинжилгээ байдлаар хийх

шаардлагатай. Ашигт

ажиллагааны түвшинд функциональ хамааралтай хүчин зүйлсийг тооцох аргаар нь 3 бүлэгт хувааж болно. 1. Ашигт ажиллагааны түвшинг тодорхойлж байгаа үзүүлэлтээр нь буюу үнэмлэхүй хүчин зүйлээр тооцох 2. Харьцангуй хүчин зүйлээр тооцох 3. Үнэмлэхүй ба харьцангуй хүчин зүйлийг хослон тооцож болно.12 Орлого, үр дүнгийн шинжилгээ Компаний нийт ба борлуулсан бүтээгдэхүүний бүрэлдэхүүн (хувийн жин ), тэдгээрийн хэлбэлзлийг өмнөх он, төлөвлөгөөтэй нь зэрэгцүүлэн судалж, орлогын хичнээн хувь нь юунд хэрхэн зарцуулагдсанд дүгнэлт өгнө. Орлого х��ваарилагдах дөрвөн субьект байдаг. -

Хөрөнгө оруулагч, өмчлөгчид, зээлдүүлэгчид

-

Засгийн газар, орон нутгийн удирдлагууд

-

Пүүсийн ажилтнууд

-

Пүүсийн удирдлагууд

Орлого хуваарилалтанд шинжилгээ хийхдээ дараах зүйлсийг анхаарах хэрэгтэй. 1. Орлогын хуваарилалтанд оролцогч талуудын ашиг сонирхолд нийцсэн шударга байгаа эсэх 2. Ажилтнуудын цалингийн өсөлт нь хөдөлмөрийн бүтээмжийн өсөлттэй нийцэж буй эсэх 3. Орлогын хэрэглээ ба хуримтлал зохистой харьцаанд байгаа эсэх 4. Орлогын татвар, зээлийн хүү нь үйлдвэрлэлийг дэмжих нөлөө үзүүлж буй эсэх Компаний орлогын өсөлтөнд нөлөөлсөн хүчин зүйл ( бүтээгдэхүүн, үйлчилгээний тоо хэмжээ, бүрэлдэхүүн, худалдах үнэ, валютын ханшны өөрчлөлт, борлуулалтын буцаалт, үнэ хямдруулалт гэх мэт ) -ийн нөлөөллийг тулгуур үетэй нь зэрэгцүүлэн тодорхойлж дүгнэлт өгнө. 12

С. Жамъянсүрэн“Бизнесийн шинжилгээ ба үнэлгээ” 2003 он 356 хуудас

12


Компаний

үйлдвэрлэлийн

болон

удирдлага

үйлчилгээний

нийт

зардал,

үйлдвэрлэсэн болон борлуулсан бүтээгдэхүүний өртөгийн харьцангуй хэлбэлзэл, зардлын хуваарилалт, нэгжийн өртөгийн тооцоог батлагдсан төсөвтэй нь зэрэгцүүлэн дүгнэлт гаргана. Компаний нэмэгдсэн өртөг, түүний хуваарилалт . Нэмэгдсэн өртөг = Борлуулалтын болон бусад орлогын нийлбэр

- Гаднаас худалдан

авалтын өртөг

Нэмэгдсэн өртөг = Хөдөлмөрийн зардал

+

Элэгдлийн зардал

+ Цэвэр ашиг13

Орлогын болон зарлагын гэсэн хоёр төрлийн нэмэгдэл байдаг. Нэгж хугацаан дахь орлого нь дараах байдлаар тодорхойлогдоно: Орлого= Борлуулалтаас орж ирсэн мөнгө+Зээлээрх борлуулалт-Өмнөх тайлант хугацааны борлуулалтаас орсон мөнгө-Тооцоолсон борлуулалтын буцаалт-Урьдчилж орсон орлого +Өмнөх тайлант хугацааны урьдчилж орсон орлогоос энэ тайлант хугацаанд ногдох хэсэг14 Нэмэгдсэн өртөг гэдэг нь компанийн капитал хөрөнгийн бүтээсэн цэвэр хувь нэмэр ба компанийн ажиллагчдын оруулсан цэвэр хувь нэмэр юм нэмэгдсэн өртгийг дараах байдлаар үнэлж болно. Нэмэгдсэн өртөг / ашигласан капитал = компаний капитал бүтээмж Нэмэгдсэн өртөг / ажиллагчдын тоо = нэг ажилтны бий болгож буй нэмэгдсэн өртөг Нэмэгдсэн өртөг / хийснээрх ба тогтмол цалин, тэтгэлэг = удирдлагын үр ашиг15 Тайлант хугацааны нийт нэмэгдэл нь цэвэр орлого болон мөнгөн гүйлгээний тайлангийн үндсэн үйл ажиллагааны мөнгөн урсгалаас ялгаатайгаар тайлагнагддаг. Үйл ажиллагааны мөнгөн урсгал нь хүүгийн дараах байдлаар тайлагнагддаг учраас: Орлого=үйл ажиллагааны хөшүүрэгдсэн мөнгөн урсгал+нэмэгдэл Орлого=\с-i\+нэмэгдэл С-г үйл ажиллагааны мөнгөн урсгал \хөшүүрэгдээгүй\, i-г татварын дараах цэвэр хүүгийн хэмжээ гэж тодорхойлдог учраас (C-I) гэдэг нь үйл ажиллагаанаас хөшүүрэгдсэн мөнгөн урсгалыг илэрхийлдэг.16 13

“ААНБ-ын санхүүгийн тайлангийн шинжилгээ хийх үлгэрчилсэн аргачлал” Сангийн яам 2001 он Financial statement analysis and security valuation 15 К. Хеддервик“Үйлдвэрлэлийн газрын санхүү, эдийн засгийн шинжилгээ” 16 Financial statement analysis and security valuation 14

13


Үйл ажиллагааны ба үйл ажиллагааны бус гэсэн орлогын хоёр төрөл байдаг ба аль алинд нь татвар ногддог. Орлогын тайланд ганцхан татвар тусгагддаг учраас үүнийг татварын дараах суурь гаргахын тулд хоёр бүрэлдэхүүнд хуваарилна. Үүнийг татварын төсөвлөлт гэж нэрлэдэг ба энэ нь өр төлбөртөө төлөх хүүгийн зардлыг татварын зорилгоор хасч тооцоолох татварын өгөөжийн эхний тооцоолол юм. Үүнийг үйл ажиллагааны орлогод хуваарилдаг. Татварын өгөөж нь заримдаа өр төлбөрийн татварын хамгаалалт гэж нэрлэгддэг ба дараах байдлаар тооцоологддог.

Tax benefit of the net debt= Net interest expense* Marginal tax rate Цэвэр өрийн татварын өгөөж= Цэвэр хүүгийн зардал* Татварын хэмжээ Харин татварын дараах цэвэр хүүгийн зардал нь дараах байдлаар тооцогдоно. After- tax net interest expense = Net interest expense* (1- Marginal tax rate) Татварын дараах цэвэр хүүгийн зардал = Цэвэр хүүгийн зардал* (1- Татварын хувь) Өр төлбөр нь татварын өгөөжгүй бол үйл ажиллагааны орлогод ногдуулах татвар нь илүү өндөр байх болно. Иймээс үйл ажиллагааны орлогод ногдох цэвэр хүүгийн зардал нь өгөөжийн дүнг бууруулна. Иймээс үйл ажиллагааны орлогын татвар нь: Tax on operating in income= Tax expense as reported+ (Net interest expense* Tax rate) Үйл ажиллагааны орлогын татвар= Тайлагнасан татварын зардал+ (Цэвэр хүүгийн зардал* Татварын хувь) Татварын төсөвлөлт нь үйл ажиллагаанд хэрэглэгдэх үр ашигт татварын хянагдсан түвшинг бий болгодог. Татварын төсөвлөлтийн өгөөж нь элэгдлийн зардал дахь татварын хасагдуулга, хөрөнгө оруулалт зэрэг үйл ажиллагаанаас үүдэн гардаг. 17      

Effective tax rate for operations=        ,             ҮА орлогод ногдох татвар

ҮА-н үр ашигт татварын түвшин= (ТТӨ)ҮА орлого,

онцгой шинжтэй зүйлснэмэгдэл зүйлс

Борлуулалтын нэг төгрөг тутамд ногдох үйл ажиллагааны ашигт ажиллагаа. Үйл ажиллагааны зүйл тус бүр нь борлуулалтын орлогод хуваагдсанаар нийтлэг хэмжээтэй дүнгүүд нь илэрхийлж буй борлуулалтын зүйл дэх төгрөг тус бүрийн харьцааг харуулдаг. Ингэснээр үйл ажиллагааны зардлын дүн нь борлуулалтын хэсэг

17

Financial statement analysis and security valuation page 154

14


болж зардлыг өөртөө шингээнэ, мөн үйл ажиллагааны орлогын дүн нь борлуулалтын орлогын хэсэг болж эцэстээ ашиг болно18. Дараах харьцаа чухал нөлөөтэй:  !"#$%&' %&()*! +")* ,#-!, (#+$!" $#.)

Operating profit margin from sales=

/#-!,

Борлуулалтаас орох ҮА ашгийн түвшин =

Борлуулалтаас орох ҮА орлого (татварын дараах) Борлуулалт

Ашгийн түвшин нь борлуулалтанд эзлэх ашгийн хэмжээ бөгөөд: Operating profit margin(PM)=

0 (#+$!" $#.) /#-!,

Үйл ажиллагааны орлого (татварын дараах)

Үйл ажиллагааны ашгийн түвшин =

Борлуулалт

Энэхүү ашгийн түвшин нь санхүүгийн зүйлийн өмнөх үйл ажиллагааны орлогын сүүлийн мөрөн дэх нийт үйл ажиллагааны орлогод суурилдаг. Энэхүү борлуулалтаас цугласан орлогыг ашгийн түвшинд хуваарилах боломжтой боловч орлогын ашгийн түвшин нь борлуулалтын орлогоос гарч ирдэггүй. 0 (#+$!" $#.)+")* ,#-!,

Sales PM=

/#-!,

Борлуулалтын ашгийн түвшин= Other items PM=

Борлуулалтаас орох үйл ажиллагааны орлого\Татварын дараах\ Борлуулалт

0 (#+$!" $#.)+")* )$B!" %$!*, /#-!,

Бусад зүйлсээрх ашгийн түвшин=

Бусад зүйлсээс орох үйл ажиллагааны орлого \татварын дараах\ Борлуулалт

Эдгээр хоёр ашгийн түвшингийн нийлбэр нь үйл ажиллагааны ашгийн түвшин болно. Бусад зүйлсээрх орлогын хамгийн нийтлэг жишээ нь охин компаниас хүлээн авах хувьцаат капиталын орлого юм. Энэхүү орлого нь охин компани дээр бүртгэгддэг бөгөөд толгой компаний орлогын тайланд тусгагддаггүй. Толгой компаний орлогын тайлан дахь борлуулалтанд үүнийг багтааснаар ашигт ажиллагааны шинжилгээний борлуулалтын ашигт ажиллагаанд буруу үр дүн гарна. Ашигт ажиллагааны харьцааны эцсийн үр дүн нь: Net (comprehensive) income profit margin=

G)* "!B!&,%H! %&()*! /#-!,

Цэвэр \иж бүрэн\орлогын ашгийн түвшин=

Иж бүрэн орлого Борлуулалт

Зардлын харьцаа нь зардлыг шингээсэн борлуулалтын орлогод эзлэх зардлын хувь хэмжээгээр тооцоологддог. Expense ratio=

18

I. !&,! /#-!,

Financial statement analysis and security valuation page 326

15


Зардал

Зардлын харьцаа= Борлуулалт Энэхүү харьцаа нь борлуулалтаас орох үйл ажиллагааны орлод ногдох зардлын зүйл тус бүрийг тооцоолдог учраас 1-Sales PM= Sum of expense ratios 1-Борлуулалтын ашгийн харьцаа= Зардлын харьцааны нийлбэр19 Чиг хандлагын шинжилгээ нь өсөлтийг харуулдаг. Дараах дөрвөн тухайлсан жилээс жил дэх өсөлтийн түвшин нь өсөлтийн үнэлгээнд чухал ач холбогдолтой байдаг.

Growth rate in sales=

GB#&'! %& ,#-!,

K"%)" !"%)L ′ , ,#-!, Борлуулалтын өөрчлөлт

Борлуулалтын өсөлтийн хувь= Өмнөх тайлант үеийн борлуулалт Growth rate in operating income=

GB#&'! %& ) !"#$%&' %&()*! (#+$!" $#.)

Үйл ажиллагааны орлогын өсөлт= Growth rate in NOA=

K"%)" !"%)L ′ , 0

Үйл ажиллагааны орлогын өөрчлөлт (татварын дараах байдлаар) Өмнөх тайлант үеийн үйл ажиллагааны орлого

GB#&'! %& &!$ ) !"#$%&' #,,!$, M!'%&&%&' NO

Цэвэр үйл ажиллагааны хөрөнгийн өөрчлөлт

Цэвэр ҮА хөрөнгийн өсөлтийн хувь= Цэвэр үйл ажиллагааны хөрөнгийн Growth rate in CSE=

эхний үлдэгдэл

GB#&'! %& G/I

M!'%&&%&' G/I

ЭӨ-н өсөлтийн хувь=

Энгийн хувьцаа эзэмшигчдийн хөрөнгийн өөрчлөлт Энгийн хувьцаа эзэмшигчдийн хөрөнгийн эхний үлдэгдэл

Ашигт ажиллагааны шинжилгээг үндсэн үйл ажиллагаагаар хэсэгчлэн хийх нь Эзэмшигчдийн өмчийн өгөөж нь гурван төвшний хөтлөгчдөөр хуваагддаг.

Эхний төвшний задаргаа үйл ажиллагаа болон санхүүжилтын үйл ажиллагааны онцлог ба хөшүүргийн нөлөөлөл Санхүүгийн хөшүүрэг гэдэг нь санхүүжилтийн цэвэр өр төлбөр эсвэл эздийн өмчөөр санхүүжигдсэн цэвэр үйл ажиллагааны хөрөнгийн түвшинг илэрхийлдэг. Цаашлаад цэвэр үйл ажиллагааны хөрөнгө нь өмчөөр бус цэвэр санхүүжилтын өр төлбөрөөр санхүүжигдсэн бол өмчийн өгөөжид нөлөөлнө. Хөшүүрэг нь дундажаар 0,4 байдаг боловч энэ нь байгууллагын хэмжээнээс ихээхэн шалтгаална.

19

Financial statement analysis and security valuation page 50-52

16


Үйл ажиллагааны ашигт ажиллагаа, санхүүгийн хөшүүрэг болон үйл ажиллагааны цар хүрээгээр тодорхойлогдсонэзэмшигчдийн өмчийн өгөөж ROCE=Comprehensive earnings/averageCSE Эзэмшигчдийн өмчийн өгөөж=Иж бүрэн ашиг/Энгийн хувьцаа эзэмшигчдийн өмчийн дундаж20 Эзэмшигчдийн өмчийн өгөөжийн томъёоны хүртвэр дэх иж бүрэн ашиг нь үйл ажиллагааны орлого ба санхүүгийн цэвэр зардлаас бүрддэг ба дахин илэрхийлэгдсэн орлогын тайланд тусгагддаг. Хуваарь дахь хувьцаа эзэмшигчдийн өмч нь цэвэр үйл ажиллагааны хөрөнгөөс санхүүгийн цэвэр өр төлбөрийн дүнг хассан дүн юм. Иймээс: 0NSI

ROCE= NONS Эзэмшигчдийн өмчийн өгөөж =

Үйл ажиллагааны орлогоЦэвэр санхүүгийн зардал Цэвэр үйл ажиллагааны хөрөнгөсанхүүгийн цэвэр өр төлбөр

Баланс дээрх дүнгүүд нь ихэвчлэн тухайн тайлант хугацааны дундаж дүн байдаг. Үйл ажиллагааны орлого нь үйл ажиллагааны цэвэр хөрөнгөөр бүтээгддэг, харин үйл ажиллагааны ашигт ажиллагааг хэмжих цэвэр үйл ажиллагааны эзэмшигчдийн өмчийн өгөөж нь үйл ажиллагааны цэвэр хөрөнгөөс олох ашгийн түвшинг тодорхойлдог. Цэвэр санхүүгийн зардал нь санхүүгийн өр төлбөрөөс бий болох ба зээллэгийн цэвэр өртгийн түвшин юм. Иймээс эзэмшигчдийн өмчийн өгөөжийг дараах байдлаар илэрхийлж болно. NO

NS

ROCE =T G/I × VWXYZ − T G/I × W\]Z ЭӨ-н өгөөж=T

Цэвэр ҮА хөрөнгө ЭӨ дүн

× ЦҮАХӨгөөжZ − TЭӨн дүн × Зээллэгийн цэвэр өртөгZ ЦСӨр

Цэвэр ҮА хөрөнгийн өгөөж= ҮА орлого/Цэвэр ҮА хөрөнгө Зээллэгийн цэвэр өртөг=Цэвэр санхүүгийн зардал/Цэвэр санхүүгийн өр төлбөр Эзэмшигчдийн өмчийн өгөөж нь үйл ажиллагааны өгөөж болон санхүүжилтын үйл ажиллагааны алдагдлын жигнэсэн дундажыг илэрхийлдэг. Дээрх илэрхийллийг нарийвчлан дахин засварлавал: NS

ROCE= VWXY+^G/I × (VWXY − W\] )_ ЦСӨр төлбөр

ЭӨ-н өгөөж=ЦҮАХӨгөөж+^

`ab

× (ЦҮАХӨгөөж − Цэвэр зээллэгийн өртөг)_

Санхүүгийн хөшүүрэг нь эзэмшигчдийн өмчийн өгөөжид дараах байдлаар нөлөөлдөг. ROCE=RNOA+(Financial leverage*Operating spread)

20

Financial statement analysis and security valuation page 59

17


ЭӨ-н өгөөж=Цэвэр ҮА-н эзэмшигчдийн өмчийн өгөөж+С.Хөшүүрэг*ҮА-н цар хүрээ ROCE=RNOA+[FLEV*(RNOA-NBC)] ЭӨ-н өгөөж=ЦҮАХӨгөөж+[С.Хөшүүрэг*(ЦҮАХӨгөөж-ЦЗээллэгийн өртөг)] Энэхүү илэрхийлэл нь эзэмшигчдийн өмчийн өгөөж дараах гурван задаргаанд хуваагдахыг харуулдаг. 21 1. Цэвэр үйл ажиллагааны эзэмшигчдийн өмчийн өгөөж RNOA=OI/NOA (Цэвэр үйл ажиллагааны хөрөнгө=ҮА-н орлого/цэвэр ҮА-н хөрөнгө) 2. Санхүүгийн хөшүүрэг=Цэвэр санхүүгийн өр төлбөр/хувьцаат капиталын дүн 3. Үйл ажиллагааны цар хүрээ буюу цэвэр үйл ажиллагааны эзэмшигчдийн өмчийн өгөөж ба цэвэр санхүүжилтын өртгийн зөрүү ҮА цар хүрээ=Эзэмшигчдийн өмчийн өгөөж-Зээллэгийн цэвэр өртөг Эзэмшигчдийн өмчийн өгөөж=ЦҮАХӨгөөж+(Санхүүгийн хөшүүрэг*ҮА цар хүрээ) ROCE= RNOA +FLEV*(RNOA-NBC) ЭӨ-н өгөөж=ЦҮАХӨгөөж+С.хөшүүрэг*(ЦҮАХӨгөөж-Ц.Зээллэгийн өртөг) Үйл ажиллагааны орлого болон цэвэр санхүүжилтын зардал нь хоёулаа татварын дараах байдлаар илэрхийлэгдсэн ба бүх бүрэлдэхүүн хэсгүүд нь иж бүрэн байж орлогын тайланг дахин илэрхийлэх боломжтой болно. Тэгэхгүйгээр энэ задаргаа нь хэрэгжихгүй. Энэхүү томъёоллоор бол эзэмшигчдийн өмчийн өгөөж нь хэрвээ компани санхүүгийн хөшүүрэгтэй бөгөөд үйл ажиллагаанаас олох өгөөж нь зээллэгийн өртгөөс илүү байгаа нөхцөлд үйл ажиллагаанаас олох өгөөж нь огцом дээшилнэ гэж үздэг. Санхүүгийн хөшүүрэггүй нөхцөлд эзэмшигчдийн өмчийн өгөөж болон эзэмшигчдийн өмчийн өгөөж нь хоорондоо тэнцэнэ. Хэрвээ байгууллагад санхүүгийн хөшүүрэг байгаа нөхцөлд эзэмшигчдийн өмчийн өгөөж ба эзэмшигчдийн өмчийн өгөөжийн зөрүү нь хөшүүргийн дүн болоод эзэмшигчдийн өмчийн өгөөж, зээллэгийн

цэвэр

өртгийн

хоорондох

үйл

ажиллагааны

цар

хүрээгээр

тодорхойлогдоно. Хэрвээ пүүсийн эзэмшигчдийн өмчийн өгөөж нь татварын дараах зээллэгийн цэвэр өртгөөс илүү хэмжээнд байвал зохистой санхүүгийн хөшүүрэг үйлчилж байгааг харуулах бөгөөд эзэмшигчдийн өмчийн өгөөж нь эзэмшигчдийн өмчийн өгөөжөөс илүү хэмжээнд байдаг. Санхүүгийн хөрөнгө нь санхүүгийн өр төлбөрөөс их байгаа нөхцөлд санхүүгийн орлого нь санхүүгийн зардлааас их дүнтэй байх бөгөөд компани цэвэр 21

Financial statement analysis and security valuation page 62

18


зээллэгийн өртгөөс илүү санхүүгийн үйл ажиллагаандаа эерэг өгөөж хүртэнэ. Эзэмшигчдийн өмчийн өгөөж нь эзэмшигчдийн өмчийн өгөөжтэй дараах байдлаар холбогдоно. 22 NSO

ROCE= VWXY - ^

G/I

× (VWXY − VWcY)_ ЦСХөрөнгө

ЭӨ-н өгөөж= ЦҮАХӨгөөж– ^ ХКн дүн × (ЦҮАХӨгөөж − ЦСХӨгөөж)_ Эерэг цар хүрээ нь эзэмшигчдийн өмчийн өгөөжийг бууруулдаг: хувьцаа эзэмшигчдийн өмчийн зарим нь санхүүгийн хөрөнгөнд хөрөнгө оруулдаг ба хэрэв санхүүгийн хөрөнгө нь үйл ажиллагааны хөрөнгөөс багыг олж байвал эзэмшигчдийн өмчийн өгөөж нь цэвэр санхүүгийн эзэмшигчдийн өмчийн өгөөжөөс бага байх болно.

Үйл ажиллагааны өр төлбөрийн хөшүүрэг Зөвхөн санхүүгийн өр төлбөрийн хөшүүрэг нь эзэмшигчдийн өмчийн өгөөжийг дээшлүүлэх боломжтой байдаг тул үйл ажиллагааны өр төлбөрийн хөшүүрэг нь цэвэр үйл ажиллагааны эзэмшигчдийн өмчийн өгөөжийг нэмэгдүүлдэг. Хэрвээ үйл ажиллагааны өр төлбөр байхгүй гэж үзвэл үйл ажиллагааны эзэмшигчдийн өмчийн өгөөж нь: Return on operating assets (ROOA)= ҮАХӨгөөж=

0d0* -%(%$ %&$!"!,$ (#+$!" $#.)  !"#$%&' #,,!$,

Үйл ажиллагааны орлогоdНуугдмал хүү (татварын дараах) Үйл ажиллагааны хөрөнгө

Эзэмшигчдийн өмчийн өгөөжийг тооцох нийтлэг хэмжигдэхүүн нь: Return on assets (ROA)=

&!$ %&()*!d%&$!"!,$ !. !&,! (#+$!" $#.)

Эзэмшигчдийн өмчийн өгөөж=

#H!"#'! $)$#- #,,!$,

Цэвэр орлогоdхүүгийн зардал (татварын дараах) нийт хөрөнгийн дундаж

Хоёрдугаар төвшний задаргаа: үйл ажиллагааны ашигт ажиллагааны хөтлөгчид Эхний төвшний задаргаагаар цэвэр үйл ажиллагааны эзэмшигчдийн өмчийн өгөөж нь эзэмшигчдийн өмчийн өгөөжийн чухал хөтлөгчидөөр тусгаарлагдаж байсан. Цэвэр үйл ажиллагааны эзэмшигчдийн өмчийн өгөөж нь цаашлаад дараах хөтлөгчидөөр задарч болно. ROCE=(PM*ATO)+[FLEV*(RNOA-NBC)]

22

Financial statement analysis and security valuation page 63

19


Эзэмшигчдийн

өмчийн

өгөөж=(Ашгийн

түвшин*Хөрөнгийн

эргэц)+[Хөшүүрэг*(ЦҮАХӨгөөж-Цэвэр зээллэгийн өртөг)] Цэвэр үйл ажиллагааны хөрөнгийн хоёр хөтлөгчид нь: 1. Ашгийн түвшин=

Үйл ажиллагааны орлого (татварын дараах) Борлуулалт

Ашгийн түвшин нь борлуулалтын нэг төгрөгт ногдох ашигт ажиллагааны хэмжээг харуулдаг.23 Борлуулалт

2. Хөрөнгийн эргэц= Цэвэр үйл ажиллагааны хөрөнгө Хөрөнгийн эргэц нь нэг төгрөгийн цэвэр үйл ажиллагааны хөрөнгөнд ногдох борлуулалтын хэмжээг харуулдаг. Энэ нь цэвэр үйл ажиллагааны хөрөнгийн орлого олох чадварыг харуулдаг. 1\Хөрөнгийн эргэц нь борлуулалтын орлого олохын тулд ашиглаж буй хөрөнгийн хэмжээг харуулдаг. Үйл ажиллагааны ашигт ажиллагааны энэхүү задаргаа нь ДЬЮ ПОНТ-н загвар гэж нэрлэгддэг. Энэхүү үйл ажиллагааны ашигт ажиллагаа нь хоёр эх сурвалжаас бүрдэнэ. Нэгдүгээрт цэвэр үйл ажиллагааны хөрөнгийн өгөөж нь үйл ажиллагааны орлогод тусгагддаг борлуулалтын төгрөг тутамаас илүү өндөрөөр, хоёрдугаарт цэвэр үйл ажиллагааны хөрөнгийн өгөөж нь цэвэр үйл ажиллагааны хөрөнгөөр бий болгож буй борлуулалтаас илүү өндөр байдаг. Эхнийх нь ашигт ажиллагааны хэмжүүр, харин хоёрдугаарх нь бүтээмжийн хэмжүүр юм.

Гуравдугаар төвшний задаргаа: ашгийн төвшний хөдөлгөгч Орлогын тайлангийн нийтлэг хувь хэмжээтэй шинжилгээний ашгийн түвшин нь дараах байдлаар тодорхойлогддог. PM=Sales PM+Other operating items PM Ашгийн түвшин=Борлуулалтын ашгийн түвшин+Бусад зүйлээрх ашгийн түвшин Орлогын тайлангийн бусад зүйлээрх ашгийн түвшин гэдэгт охин компаний хувьцаанаас хүртэх орлого, онцгой зүйлс, олз ба гарзыг авч үздэг. Эдгээр орлогын эх үүсвэр нь орлогын тайлангийн эхэн хэсэг дэх борлуулалтын орлоготой хамааралгүй юм. Иймээс ашгийн түвшинг тооцоолоход эдгээр бусад зүйлс нь борлуулалтын өгөөжийг гажуулдаг. Борлуулалтын ашгийн түвшин гэдэг нь бусад зүйлээс өмнөх үйл ажиллагааны орлогод суурилдаг ба зөвхөн орлого олохтой холбогдон гарсан 23

Financial statement analysis and security valuation page 103

20


зардлуудыг л багтаан авч үздэг. Ингэснээр борлуулалтын ашигт ажиллагааг тусгаарлаж чадна. Ашгийн төвшний хоёр бүрэлдэхүүн хэсэг нь цаашид дараах хэсгээс бүрдэнэ. Sales PM=Gross margin ratio –Expense ratio Борлуулалтын ашгийн түвшин =Нийт ашгийн харьцаа –Зардлын харьцаа f"),, *#"'%& OL*%&%,$"#$%H! !. !&,! /!--%&' !. !&,!

Sales PM=

-

/#-!,

Борлуулалтын ашгийн түвшин = /gh,%L%#"i %&()*!

Other PM= Бусад

ашгийн

/#-!,

-

/#-!,

түвшин

Нийт ашиг БО

-

БО

$B!" !jg%$i %&()*! /#-!,

=

/#-!,

Удирдлагын зардал Борлуулалтын зардал

Охин компаний орлого БО

-

БО

/ !(%#- %$!*, /#-!,

$B!" '#%&,,-),,!,

Бусад өмчийн орлого БО

/#-!,

Онцгой шинжтэй зүйлс БО

Бусад олз,гарз БО

Эдгээр харьцаануудыг ашгийн төвшний хөтлөгч гэж нэрлэдэг. Эдгээр хөтлөгчдийг хэрвээ сегмент тодорхойлогдох боломжтой бол цаашид сегментээр нь задлан шинжлэх шаардлагатай. Мэдээж нийт ашиг, бусад зүйлээрх орлогыг нэмсэнээр, мөн

борлуулалтын нэг төгрөгт ногдох зардлыг бууруулснаар ашгийн түвшин нь

өсдөг. Хуваарилагдаагүй ашгийн өсөлтийн шинжилгээ Хуваарилагдаагүй ашиг нь хувьцаа эзэмшигчдийн хөрөнгө оруулалтын ашигт ажиллагаа /эзэмшигчдийн өмчийн өгөөж/ болон хөрөнгө оруулалтын өсөлтөөр тодорхойлогддог. Мөн түүнчлэн ашгийн өсөлт нь хөрөнгө оруулалтын өсөлт болон хөрөнгө оруулалтын ашигт ажиллагаагаар тодорхойлогддог. Иймээс таамаглал нь ашигт ажиллагаа болон өсөлтийн таамаглалыг багтаадаг. Таамаглал хийхэд эзэмшигчдийн өмчийн өгөөж болон өсөлтийн ямар хөтлөгчид байдаг талаар мэдэж байх шааардлагатай. Эзэмшигчдийн өмчийн өгөөжийн хөтлөгчийн шинжилгээг ашигт ажиллагааны шинжилгээ, өгөөжийн өсөлтийг өсөлтийг шинжилгээ гэж нэрлэдэг. Ашигт ажиллагааны шинжилгээ нь байгууллагын үйл ажиллагаа ямар хэмжээнд явагдаж байгааг харуулдаг ба одоогийн эзэмшигчдийн өмчийн өгөөжийн хөтлөгчдийг илрүүлдэг. Одоогийн эзэмшигчдийн өмчийн өгөөжийн хөтлөгчдийг ойлгох нь ирээдүйн эзэмшигчдийн өмчийн өгөөжийг таамаглах эхлэл юм. Хуваарилагдаагүй ашгийн өөрчлөлтийн энгийн томъёо нь түүний хоёр хөтлөгч болох эзэмшигчдийн өмчийн өгөөж, капиталын өртгийн өөрчлөлт, болон хувьцаат

21


капиталын өөрчлөлтөөр тооцдог. 0 оноос 1 оны хуваарилагдаагүй ашгийн өөрчлөлт нь 24

Change in residual earnings = change due to change in ROCE over the cost of capital + change due to change in common equity Хуваарилагдаагүй ашгийн өөрчлөлт= Эзэ��шигчдийн өмчийн өгөөж-н өөрчлөлтөөс бий болсон капиталын өртгийн давсан өөрчлөлт + эздийн өмчийн өөрчлөлтөөс бий болсон өөрчлөлт

kVlm = nk(VX]l − opqr ps otuvrtw)m ∗ ]ylz { + k]ylm ∗ (VX]l − opqr ps otuvrtw)m Δхуваарилагдаагүй ашигm = nΔ(ЭӨ − н өгөөж − капиталын өртөг)m ∗ ЭӨ − н дүн{ + ΔЭӨ − н дүнm ∗ (ЭӨ − н өгөөж − Капиталын өртөг)m Хэвийн бус ашгийн өсөлт нь хуваарилагдаагүй ашгийн өөрчлөлт болох бөгөөд энэхүү тооцоолол нь мөн хэвийн бус үйл ажиллагааны өсөлтийг тайлбарладаг.

Ашигт ажиллагааны өөрчлөлтийн шинжилгээ ба ашгийн тогтвортой байдлыг хадгалах нь: Эзэмшигчдийн өмчийн өгөөж нь үндсэн үйл ажиллагаа ба санхүүжилтын үйл ажиллагаагаар хөтлөгддөг. Иймээс эзэмшигчдийн өмчийн өгөөжийн өөрчлөлт нь үйл ажиллагааны

өөрчлөлт

ба

санхүүжилтын

үйл

ажиллагааны

өөрчлөлтөөр

тайлбарлагдана. Ашигт ажиллагааны өөрчлөлт нь дахин давтагдахгүйгээр тодорхой хугацаан дахь үйл ажиллагааны орлогын бүрдлээр хэсэгчлэгдэн тайлбарлагдаж болно. Дахин давтагдахгүй бүрдлийг онцгой зүйлс буюу түр зуурын зүйлс гэж үздэг. Эдгээр бүрэлдэхүүнүүд нь голлох орлого, тогтмол орлого, үндсэн орлого зэргээр нэрлэгддэг дахин давтагдах бизнесээс төвлөрдөг. Иймээс Return on net operating assets = core RNOA + unusual items to net operating assets Цэвэр үйл ажиллагааны эзэмшигчдийн өмчийн өгөөж= үндсэн цэвэр үйл ажиллагааны эзэмшигчдийн өмчийн өгөөж + цэвэр үйл ажиллагааны хөрөнгийн онцгой зүйлс25 24

Financial statement analysis and security valuation page 104

22


VWXY =

op„… X† ‡† + WXY WXY

Цэвэр ҮА хөрөнгийн өгөөж =

үндсэн ҮА орлого онцгой зүйлс + Цэвэр ҮА хөрөнгө Цэвэр ҮА хөрөнгө

Эхний бүрэлдэхүүн нь голлох цэвэр үйл ажиллагааны эзэмшигчдийн өмчийн өгөөж юм.26 Борлуулалтаас орох орлогыг бусад үйл ажиллагааны орлогоос голллох цэвэр үйл ажиллагааны эзэмшигчдийн өмчийн өгөөж нь: op„… X† s„pŠ qtw…q op„… prℎ…„ X† ‡† + + WXY WXY WXY онцгой зүйлс үндсэн борлуулалтын ҮА орлого бусад ҮА орлого + + ЦҮАХ өгөөж = Цэвэр ҮА хөрөнгө Цэвэр ҮА хөрөнгө Цэвэр ҮА хөрөнгө

VWXY =

Үндсэн ашгийн түвшин болон эргэцийн өөрчлөлтийг шинжлэх нь: Үндсэн үйл ажиллагааны цэвэр эзэмшигчдийн өмчийн өгөөж өгөгдсөн тохиолдолд үүнийг ашгийн түвшин болон эргэцэд дараах байдлаар хувааж болно. VWXY = (op„… qtw…q Œ ∗ YŽX) +

op„… prℎ…„ X† ‡† + WXY WXY

ЦҮАХн өгөөж = (үндсэн БО − н ашгийн түвшин ∗ хөрөнгийн эргэц) + +

ҮА − н бусад орлого Цэвэр ҮА хөрөнгө

онцгой зүйлс Цэвэр ҮА хөрөнгө

Үндсэн борлуулалтын ашгийн түвшин нь онцгой зүйлсийг оруулдаггүй учраас байгууллагын борлуулалтаас ашиг хуримтлуулах чадварыг үнэн зөвөөр харуулдаг. kVWXY m = (kop„… qtw…q Œm ∗ YŽXz ) + (kYŽXm ∗ op„… qtw…q Œm ) kЦҮАХ − н өгөөж m = (kүндсэн борлуулалтын ашгийн түвшинm ∗ хөрөнгийн эргэцm ) + (kхөрөнгийн эргэцm ∗ үндсэн ҮА ашгийн түвшинm )

Үндсэн

борлуулалтын

ашгийн

төвшний

өөрчлөлт

нь

борлуулалтын

өөрчлөлтийг даган өртөг хэрхэн өөрчлөгдөж байгааг тодорхойлдог. Өртгийн зарим зардал нь борлуулалтыг даган өөрчлөгддөг хувьсах зардал байдаг бол зарим зардал нь тогтмол зардал байдаг. Борлуулалт болон хувьсах зардлын зөрүүг ахиуц ашиг гэдэг. Учир нь энэ дүн нь тогтмол зардлыг нөхөх болон ашиг олоход хуваарилагддаг. qtw…q − ‘t„vt’w… opqr − sv“…” opqr qtw…q БО − хувьсах зардал − тогтмол зардал борлуулалтын ашиг = БО op˜r„v’™rvp˜ Št„šv˜ sv“…” opqr = − qtw…q qtw…q qtw…q Œ =

25 26

Financial statement analysis and security valuation page 105 Financial statement analysis and security valuation page 106-107

23


=

ахуйц ашиг тогтмол зардал − БО БО

Эхний бүрэлдэхүүнийг ахиуц ашгийн харьцаа гэж нэрлэх ба энэ нь заримдаа дараах байдлаар тодорхойлогддог. op˜r„v’™rvp˜ Št„šv˜ „trvp = 1 −

ахуйц ашгийн харьцаа = 1 −

‘t„vt’w… opqr op˜r„v’™rvp˜ Št„šv˜ = qtw…q qtw…q

хувьсах зардал ахуйц ашиг = БО БО

VX]l = VWXY + (yŒVlY› ∗ cœl )

ӨКӨ = ЦҮАХ өгөөж + (үйл ажиллагааны цар хүрээ ∗ санхүүгийн хөшүүрэг) WXY = qtw…q ∗

1 YŽX

Цэвэр үйл ажиллагааны хөрөнгө = БО ∗

1 хөрөнгийн эргэц

Борлуулалт нь үйл ажиллагааны хөрөнгөнд хөрөнгө оруулалт хийхийг шаарддаг бол хөрөнгийн эргэц нь үүний урвуу ойлголт юм. Хуваарилагдаагүй ашгийн таамаглалд өөрчлөлт оруулах: хуваарилагдаагүй үйл ажиллагааны орлого Residual earnings = earnings – required earnings on book value of equity Хуваарилагдаагүй ашиг=ашиг-өмчийн дансны үнэнд шаардагдах ашиг Хуваарилагдаагүй ашгийн хөтлөгчдөөр эзэмшигчдийн өмчийн өгөөж болон дансны үнийг авч үздэг. Өөрөөр хэлбэл хуваарилагдаагүй ашиг нь хувьцаа эзэзмшигчдийн хөрөнгө оруулалтын дүн болон өмчийн капиталын өртөгтэй холбоотой хөрөнгө

оруулалтын

өгөөжийн

түвшингөөр

хөтлөгддөг.

Үйл

ажиллагааны

хуваарилагдаагүй орлого ч мөн ийм байдлаар хоёр бүрэлдэхүүнд хуваагддаг. Residual operating income = (RNOA – required return for operations)* net operating assets Хуваарилагдаагүй ҮА-н орлого =( ЦҮАХ өгөөж–ҮА-нд шаардагдах өгөөж) * ЦҮАХ Бизнесийн байгууллагын оршин тогтнохын үндэс болсон, үйл ажиллагааны гол үзүүлэлт болох ашиг, ашигт ажиллагааны шинжилгээнд статистик арга зүйг өргөнөөр хэрэглэн үр дүнгийн үзүүлэлтүүдэд нөлөөлж буй хүчин зүйлс тэдгээрийн уялдаа холбоо эрсдлийн түвшин, ашгийн хэлбэлзэл, динамик өөрчлөлт чиг хандлагыг мэдсэнээр удирдлага төлөвлөлтийн шийдвэр гаргах суурь болох юм. Энэ дагуу ашгийн статистик шинжилгээний зарим арга зүйн талаар авч үзье.27 Ашгийн динамик хандлага , прогнозын шинжилгээ.

27

Б. Эрдэнэсувд “Хэрэглээний стандарт” сэтгүүл 2010 он

24


Шинжилгээний энэ чиглэлд дараах статистик үзүүлэлтүүдийг юуны өмнө тооцоолно. Үүнд, ашгийн абсолют цэвэр өсөлт, хэлхээ болон нэг суурьт байдлаар тодорхойлсон өсөлтийн хувь, тухайн хугацааны өсөлтийн дундаж хувь, нэг хувийн өсөлтөд ногдох ашгийн хэмжээг тодорхойлохоос гадна ашгийн динамик хандлагыг хугацаанаас хамаарсан байдлаар зохих математик тэгшитгэлээр илэрхийлэн цаашид дараагийн сар улирал жилийн хэмжээг нь урьдчилан прогнозлох боломжтой. Борлуулалтын

болон

татварын

өмнөх

ашигт

нөлөөлсөн

хүчин

зүйл

(борлуулалтын тоо хэмжээ, худалдсан үнэ, борлуулалтын өртөг, үйл ажиллагааны зардал гэх мэт ) - ийн нөлөөллийг тооцоолж үнэлэлт өгч, санал боловсруулна.

Тогтмол ба хувьсах зардлыг ашиглан ашигт ажиллагааг шинжлэх арга зүйн асуудал: Сүүлийн жилүүдэд зах зээлийн эдийн засгийн харилцаа хөгжсөн орнуудын ашгийн шинжилгээний аргачлал ихээхэн сонирхол татах болсон. Тэдгээрийн нэг нь ахиуц

орлогын

категорийг

ашиглан

бүтээгдэхүүний

борлуулалтын

болон

үйлдвэрлэлийн тогтмол ба хувьсах зардлын үндсэн дээр шинжлэх арга зүй юм. 28 Ашигт

нөлөөлж

буй

хүчин

зүйлсийг

судлахад

удирдах

ажилтан,

менежерүүдийг бүрэн оролцуулж хүчин зүйлийн хамаарлыг судлавал илүү үр дүнтэй болно. Түүнчлэн томоохон корпораци, компаний үйл ажиллагааны тогтмол, хувьсах зардлын дагуу хүчин зүйлийн нөлөөллийг нарийн тооцож, үзүүлэлтүүдийг хоорондын уялдаа холбоог бүрэн тусгасан аргачлал хэрэглэх нь чухал. Ингэхдээ юуны өмнө зэрэгцүүлэлтийн болон харьцуулалтын шинжилгээний ердийн аргыг хэрэглэж улмаар барууны орнуудын нэрт эрдэмтдийн ашгийн шинжилгээ хийдэг загваруудыг ашиглаж цаашид гүнзгийрүүлэн шинжилбэл зохино. Зах зээлийн орнуудад ашгийн өөрчлөлтийн хүчин зүйлийг судлах үед тэдгээрийн хэмжигдэхүүнүүдийг прогнозчлохдоо ахиуц орлогыг үндэслэн ахуйц зардлын шинжилгээг хийж байна. Ахиуц орлого (МД) нь аж ахуйн нэгжийн тогтмол зардлын дүн дэх ашиг байдаг.

Хэрвээ ахиуц орлого ба тогтмол зардлын хэмжээ

тодорхой байвал уг томъёоны тусламжтайгаар ашгийг олох боломжтой болох ба дараах байдлаар ашгийг тооцно. Ашгийн хэмжээ тодорхой байгаа бол ахуйц орлогыг ашиглан нийт орлогыг хамтад нь буюу түүний ахиуц орлогын хувийн жинг тооцож болно. Ахуйц орлого=Нийт орлого.ДУ, Ду- орлогод эзлэх ахиуц орлогын хувь 28

Хэрэглээний стандарт 2009 он 8-р сар ХААИС-н багш Доктор, Профессор С. Жамъянсүрэн

25


Уг томъёог ашиглан аж ахуйн нэгжийн хэд хэдэн төрлийн бүтээгдэхүүний борлуулалтаас орох ашгийг задлан шинжлэх нь чухал. Нэг төрлийн бүтээгдэхүүний борлуулалтаас орох ашгийг тооцохдоо дараах томъёог ашиглана. Ашиг=Борлуулсан тоо хэмжээ (Нэгжийн үнэ-Нэгж хувьсах зардал) -Тогтмол зардал29 Ашигт ажиллагааг шинжлэхдээ юуны өмнө хөрөнгийн ашиглалт, зардалтай холбож ойлгох нь чухал. Ийм учраас ашгийг борлуулсан бүтээгдэхүүний зардалд буюу бүрэн өөрийн өртөгт харьцуулж ашигт ажиллагааг шинжилнэ. Энэхүү шинжилгээг хийхдээ тогтмол ба хувьсах зардлын үндсэн дээр явуулна. Энэ нь капиталын болон зардлын ашиглалт ямар буйг илтгэн харуулна. Нөгөө талаар бүтээгдэхүүний борлуулалтын байдалтай уялдуулж үйлдвэрлэлийн эдийн засгийн үр ашгийг шинжлэхдээ нийт ашгийг борлуулалтын орлогод харьцуулж судална. 30 Үндсэн ба эргэлтийн капиталын ашиглалтын байдлыг харуулахын тулд ашигт ажиллагааны шинжилгээтэй уялдуулан үйлдвэрлэлийн капиталын ашигт ажиллагааны шинжилгээг дараах хүчин зүйлийн загвараар хийнэ. R=Балансын ашиг/үйлдвэрлэлийн капиталын жинэлсэн дундаж өртөг \Борлуулалтын орлогыг капиталын жилийн дундаж өртөгт харьцуулна.31

29

Хэрэглээний стандарт 2009 он 5-р сар ХААИС-н багш Доктор, Профессор С. Жамъянсүрэн Хэрэглээний стандарт 2009 он 7-р сар ХААИС-н багш Доктор, Профессор С. Жамъянсүрэн 31 Хэрэглээний стандарт 2009 он 8-р сар ХААИС-н багш Доктор, Профессор С. Жамъянсүрэн 30

26


1.2 Ашигт ажиллагаанд нөлөөлөх хүчин зүйлс, тэдгээрийн нөлөөлөл Хүчин зүйл гэдэг нь аж ахуйн үйл ажиллагаа, түүний үр дүнд нөлөөлж байгаа эерэг ба сөрөг нөлөөллийн шалтгааныг хэлдэг.32Үр дүнгийн үзүүүлэлтэнд нөлөөлж буй хүчин зүйлсийг дараах байдлаар ангилж болно. Жишээлбэл: Ангилах шинж чанар

Хүчин зүйлүүдийн ангилал

Судалгааны объектоор нь

-

Үр дүнд үзүүлэх нөлөөгөөр нь Цаг хугацааны үйлчлэлээр нь Үйлчилгээний шинж чанараар нь Бүтцээр нь Нөлөөлөл тооцох боломжоор нь

Гадаад Дотоод үндсэн хоёрдогч байнгын хувьсагч интенсив экстенсив энгийн нийлмэл хэмжигддэг хэмжигддэггүй

Ашигт ажиллагаанд нөлөөлөх хүчин зүйлсийг олон шинж байдлаар нь ангилж болно. АНУ -ын эрдэмтэн Ж.В.Смит, Д.С.Андерсон Английн эрдэмтэн К.Ж.Уолтерс, Оросын эрдэмтэн Е.В.Кузнецова, С.К.Курочкин нар санхүүгийн шинжилгээний харьцаануудыг менежментийн талаас нь үзсэн байдаг ба энэ нь: Ашигт ажиллагаа, хөрөнгийн ачаалалт, төлбөрийн чадвар, өр барагдуулалт гэж ангилсан байдаг

32

Наранчимэг Л “Санхүүгийн тогтвортой байдлын шинжилгээний онол аргазүйн асуудал” 2011 он 16 хуудас

27


Эдгээр харьцаануудаас санхүүгийн тайлангийн мэдээллэл хэрэглэгчдийн33 хамгийн их сонирходог үзүүлэлт болох ашигт ажиллагааны шинжилгээг бүх байгууллагууд, тэр дундаа хувьцаат компаниудад, олон талаас нь шинжилж байх хэрэгтэй. Аж ахуйн нэгжийн борлуулалтын ашигт нөлөөлдөг хүчин зүйлсийг авч үзвэл: -

Бүтээгдэхүүний борлуулалтын хэмжээ нь нийт ашгийн дүнд эерэг ба сөрөг нөлөө үзүүлдэг. Хэрвээ алдагдалтай бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл нэмэгдвэл ашиг буурна.

-

Таваарын бүтээгдэхүүний бүтэц нь мөн эерэг ба сөрөг нөлөө үзүүлдэг. Бүтээгдэхүүн борлуулалтын дүнд эзлэх алдагдалтай бүтээгдэхүүний хувийн жин өсөхөд ашиг ажиллагааны түвшин буурдаг.

-

Үүнтэй уялдан зардал ба ашигт ажиллагаа нь хоорондоо сөрөг хамааралтай байхад, бүтээгдэхүүн борлуулалтын үнэ ба ашигт ажиллагаа нь хоорондоо байна.

Харин нийт ашгийн түвшинд нөлөөлдөг хүчин зүйлсийг авч үзвэл: -

Борлуулалтын өөрчлөлт

-

Борлуулалтын үнийн өөрчлөлт

-

Бүтээгдэхүүний өртгийн өөрчлөлт зэрэг болно.

Эдгээр нөлөөллөөс бүтээгдэхүүний өртгийн өөрчлөлтийг авч үзвэл борлуулсан бүтээгдэхүүний өртгийг өөрчилж чадахгүй юмаа гэхэд өсгөхгүй барьж байх шаардлагатай. Үүний тулд: -

Түүхий эд материалын үнийг өсөхөд орлуулах бүтээгдэхүүний талаар судлах

-

Техник технологийн шинэчлэлт хийх

-

Үйлдвэрлэлийн

оновчтой

хэмжээг

тодорхойлон

зохистой

хэмжээнд үйлдвэрлэл явуулах -

Өөрийн бүтээгдэхүүний зах зээлийг бусдад алдахаас сэргийлэх

зэрэг олон хүчин зүйлс нөлөөлнө.

33 Санхүүгийн тайлангийн мэдээллийг хэрэглэгчидийг Стэнфордын их сургуулийн профессор Жорж Фостер дараах долоон хэсэгт хуваасан байдаг. Үүнд:хувьцаа эзэмшигчид, хөрөнгө оруулагчид ба үнэт цаасны шинжээчид, удирдлагууд, ажилчид, зээлдүүлэгчид ба бусад нийлүүлэгчид, худалдан авагчид, үйлдвэрлэгчид, засгийн газар болон зохицуулагч агентлагууд, бусад талууд.

28


Нийт ашгийн түвшин өссөн боловч борлуулалтын өгөөж буурсан байж болох ба энэ нь тогтмол зардлын өсөлттэй ихээхэн хамааралтай юм. Уг тогтмол зардалд удирдлага, борлуулалтын зардал хамаарах учраас энэ зардлын өөрчлөлт нь: -

Техник технологийн өөрчлөлт

-

Удирдлагын бүтцийн өөрчлөлт

-

Маркетинг борлуулалтын үйл ажиллагаатай холбоотой.

Эдгээр зардлууд борлуулсан бүтээгдэхүүний өртөгт тэр бүр шингээгдэхгүй ашгаас нөхөгддөг зардлууд юм. Эзэмшигчдийн өмчийн өгөөж нь хувьцаа эзэмшигчдийн өмнө хүлээсэн үүргээ хэрхэн биелүүлснийг харуулна. Дараах хүчин зүйлс нөлөөлнө. -

Бодит хөрөнгө дэх хөрөнгө оруулалт

-

Шинээр хувьцаа гаргах

-

Хуримтлагдсан ашгийн өсөлт

-

Гадны санхүүжилт авах34 зэрэг хүчин зүйлс нөлөөлнө.

Байгууллагын ашигт ажиллагааг дээшлүүлэх гол арга зам бол бүтээгдэхүүний өртгийг хямдруулах явдал юм. Харин бүтээгдэхүүний чанар сайн байх явдал бол борлуулалтанд шууд нөлөөлдөг бөгөөд үүгээрээ үйлдвэрлэлийн газрын ашгийн хэмжээг нэмэгдүүлж, ашигт ажиллагааны түвшин дээшлэхэд түлхэц болно. Үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүний өртгийг бууруулах дараах арга замууд байдаг. 1. Үндсэн хөрөнгийн ашиглалтыг сайжруулан, үйлдвэрлэлийн хүчин чадлыг бүрэн дүүрэн ашиглах35 Зарим зардал нь төлөвлөгөө биелүүлсэн эсэхээс үл хамааран тогмол гардаг тул бүтээгдэхүүний тоо хэмжээг өсгөх тутам нэгжид ногдох зардлын хэмжээ буурдаг. Иймээс хүчин чадлыг дээд хэмжээнд тултал ажиллаж чадахгүй байгаагаас шалтгаалан манай үйлдвэрлэлүүд өртөг хямдруулж ашиг өсөх бололцоог алдаж байна. Хүчин чадлыг дутуу ашиглаж буй шалтгаан нь:

34 35

-

Хөдөлмөр зохион байгуулалт

-

Мэргэжил мэдлэг хангалтгүй байх

-

Ажлын хариуцлага

-

Сахилга бат сул

-

Техник технологи эзэмшилт муу

Б. Хөхөөжаргал “Бизнесийн байгууллагын санхүүгийн удирдлага” 1997 он 37 хуудас Жамъян. Б “Үйлдвэрлэлийн газрын ашигт ажиллагаа, түүнийг дээшлүүлэх арга зам” 1974 он 20 хуудас

29


-

Засвар үйлчилгээ зэрэг олон шалгаантай байж болно.

Заримдаа түүхий эд материалын хүрэлцээ зэрэг гадаад хүчин зүйлсээс болж болдог. 2. Хөдөлмөрийн бүтээмжийг дээшлүүлэх - Үйлдвэрлэлийг механикжуулах - Үйлдвэрлэлийн жигд ажиллагааг хангах - Ажлын цаг ашиглалтын түвшинг сайжруулах \сул зогсолтыг бууруулах\ - Хөдөлмөрийг нормчилж хатуу хянах - Үйлдвэрлэлийн удирдах хүмүүсийн тоог цөөрүүлэх 3. Түүхий эд материал, үйл ажиллагааны зардлыг бууруулах - Орцын нормыг зөв тогтоох - Материал зарцуулалтыг хянах - Хямд үнэтэй чанарыг алдагдуулахгүй орлуулах түүхий эд материал ашиглах - Бэлтгэн нийлүүлэгчийг зөв сонгох - Бэлтгэн нийлүүлэгчийг ойроос сонгож тээврийн зардлыг бууруулах - Хаягдлыг бууруулах Харин бүтээгдэхүүний чанарыг сайжруулахад -

Үйлдвэрлэлийн технологи сайжруулах

-

Түүхий эд материалын чанар сайн байх

-

Хяналтыг сайжруулах

-

Сав баглаа боодол зэрэг хүчин зүйлс нөлөөлдөг. 36

Ашиг нь зөвхөн бизнесийн байгууллагын хөрөнгийн зөвхөн дотоод хэрэгцээг хангах эх үүсвэр төдийгүй төсвийн орлогыг бүрдүүлэх, төсвийн гадуурх болон тэтгэлгийн сангуудыг бий болгоход ач холбогдол нь улам өндөрсөж байна. Ашигт нөлөөлсөн эдийн засгийн бусад үзүүлэлтүүдийн хамаарлын хэмжээ, хамаарлын хүч нягтшилийг регрессийн болон корреляцийн аргаар судлах нь нөлөөлөгч хүчин зүйлсийг хянах, удирдан зохицуулах замаар үр дүнгийн үзүүлэлт болох ашгийн өсөлтийг хангах хөшүүрэг болгон хэрэглэх бололцоотой юм. Тухайлбал, ашигт нөлөөлж буй борлуулалтын орлого, бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл борлуулалтын нэгжид ногдох зардал, хөрөнгө оруулалт, судалгаа хөгжил, эрдэм шинжилгээний

36

Б. Хөхөөжаргал “Бизнесийн байгууллагын санхүүгийн удирдлага” 124 хуудас, 1997 он

30


зардал гэх мэт үзүүлэлтүүдийг сонгон авч нэг болон олон хүчин зүйлийн хамаарлын судалгаа хийнэ. Аливаа төрлийн хөрөнгө оруулалтаас олж болох ашгийн хэмжээ түүний магадлалыг тооцсоноор уг төслөөс хүлээгдэх ашиг, түүний хэлбэлзэл, эрсдэлийн түвшинг үнэлдэг. Энд статистикийн дундаж хэмжигдэхүүн, дисперси, стандарт хэлбэлзэл, вариацийн коэффициент зэрэг үзүүлэлтүүдийг тооцоолон дүгнэлт гаргана. Дээр дурдсан статистик арга зүйгээр аль нэг бизнесийн байгууллагын хувьд төдийгүй өрсөлдөгч компанитай эсвэл салбарын дундаж ашигт ажиллагааны үзүүлэлттэй харьцуулан судалгаа хийх нь зүйтэй. Түүнчлэн тухайн салбарын хэд хэдэн компаний хувьд эсвэл өөр өөр салбарын хувьд ашиг, ашигт ажиллагааны үзүүлэлтүүдэд

бүлэглэлт, Пирсоны хи квадрат тестийн үнэлгээ, дисперсийн

шинжилгээ, регрессийн болон корреляцийн шинжилгээ , хамаарлын судалгааны энгийн аргуудаар судалгаа хийж ашиг, ашигт ажиллагааны хувьд хэр зэрэг ялгаатай байгаа, бүлэглэлтэд авч үзсэн хүчин зүйлээс хамааралтай эсэхийг судлан тогтоож сонирхолтой дүгнэлтүүдийг хийж болно.37 Àøèãò àæèëëàãààíû ò¿âøèíä ¿íýëýëò, ä¿ãíýëò ºãºõ人 äàðààõ íºõöºë áàéäëóóäûã àíõààð÷ óÿí õàòàí õàíäàõ íü ç¿éòýé. ¯¿íä: •

¯éëäâýðëýëä îðóóëñàí õºðºí㺠êàïèòàëûí àøèãëàëòûí õóãàöàà, á¿ðýí õ¿÷èí ÷àäëààð àæèëëàæ ºãººæºº ºãºõ, íºõºí òºëºãäºõ õóãàöàà ÿíç á¿ð áàéäàã. Òóõàéëáàë: îéðõîí õºðºí㺠îðóóëàëò õèéãäýýä á¿ðýí õ¿÷èí ÷àäëààðàà àæèëëàõ áîëîîã¿é ¿åä àøèãò àæèëëàãààíû ¿ç¿¿ëýëò áàãà áàéõ áºãººä áóóðàõ õàíäëàãàòàé áàéíà.

Îðóóëñàí õºðºíãèéí àøèã, ºãººæ ºñºõèéí õèðýýð àç òóðøèëò íýìýãäýõ õàíäëàãàòàé. Ãàäíû êàïèòàëûí îðîëöîî ºñºõèéí õèðýýð çýýëäñýí õºðºíãº, ò¿¿íèé õ¿¿ã ýðã¿¿ëæ òºëººä ººðòºº àøèãòàé àæèëëàõûí òóëä á¿ð ÷ èë¿¿ ºãººæèéã ºñãºõ áîëîâ÷ ººðèéí êàïèòàëä íîãäîõ íü áóóð÷ áîëîõ òàëòàé.

Íàðèéí òåõíîëîãèòîé ñàëáàðò ôîíä áàãòààìæ èõòýé òóë àêòèâûí ºãººæ òºäèé ë èõ áèø, õðàèí á¿òýýãäýõ¿¿íèé àøãèéí ò¿âøèí íèëýýä ºíäºð áàéäàã. Òåõíîëîãèéí öèêë áîãèíî, ýðãýö õóðäàí ñàëáàðóóäàä ãàäààä ýõ ¿¿ñâýðèéí îðîëöîî èõ áàéõ íü òèéì ÷ àþóëòàé ç¿éë áèø, íèéò ýðãýëòýýðýý çàðäëàà íºõºõ áîëîìæ èë¿¿ áàéäàã.

Àøèãò àæèëëàãààíä àâ÷ áóé ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéí ¿íýëãýýíèé ÿëãààòàé áàéäëûã õàðãàëçàõ õýðýãòýé. 38

37 38

С. Эрдэнэсувд “Хэрэглээний стандарт” сэтгүүл 2010 он С. Эрдэнэсувд “Хэрэглээний стандарт” сэтгүүл 2010 он

31


1.3 Ашгийн таамаглал, ашгийг SF таамаглалаар урьдчилан тооцоолох нь Таамаглал гэдэг нь ирээдүйн талаарх өнөөдрийн төсөөлөл юм. Таамаглалыг дараах алхамуудаар хийдэг. 1. Таамаглалын зорилгоо тодорхойлох 2. Цаг хугацааг тодорхойлох 3. Таамаглалын загвараа сонгох 4. Мэдээлэл цуглуулах шинжлэх 5. Таамаглал хийх 6. Үр дүнг тодорхойлох39 Тайлант үеийн санхүүгийн тайлангийн шинжилгээ нь тайлант үеийн ашигт ажиллагаа ба өсөлтийг илрүүлдэг. Энгийн таамаглал болоод үнэлгээ нь тайлант хугацааны ашигт ажиллагаа ба өсөлтөөс үүсэлтэй ба энэхүү ашигт ажиллагаа болоод өсөлт нь ирээдүй үеүдэд үргэлжилнэ. Бид санхүүгийн тайланг гурв��н хэсэгт хуваан гурван энгийн таамаглалыг доорх байдлаар хийдэг. Дансны үнийг урьдчилан таамаглах Р\В SF1 таамаг: Балансын дүнгээс шаардагдах өгөөжид хүрнэ гэж таамагладаг. Шаардагдаж буй өгөөж гэдэг нь тооцоологдсон ашгийн түвшин бөгөөд хэрвээ цэвэр хөрөнгийн дансны үнэ нь уг төвшний ашгийг олж байгаа тохиолдолд тооцоологдсон ашгийг ирээдүйд олно гэж үздэг. Балансын бүрэлдэхүүнээс жилийн дараах ашгийг урьдчилан тооцоолоход SF1 таамаглал нь тохиромжтой байдаг. Үйл ажиллагааны орлогыг урьдчилан таамаглахдаа цэвэр үйл ажиллагааны хөрөнгө нь үйл ажиллагаанаас шаардагдаж буй өгөөжийг олно гэж төлөвлөдөг. Цэвэр санхүүжилтын зардлыг цэвэр 39

http://www.slideshare.net/Gelegjamts/ss-1250182

32


өр төлбөрт төлөх цэвэр зээллэгийн өртөгөөр тодорхойлдог. Нийт иж бүрэн орлогыг таамаглахдаа энгийн хувьцаа эзэмшигчдийн өмч нь өмчид шаардагдах өгөөжийн дүнг олно гэж таамагладаг. Түүнчлэн эдгээр таамаглалууд нь хүснэгтэнд өгөгдсөн хуваарилагдаагүй ашгийн таамагаар дахин илэрхийлэгдэж болно. SF1 таамаглал нь үргэлж

холбоотой

талууд

дахь

хуваарилагдаагүй

ашгийг

0

болно

үздэг.

Хуваарилагдаагүй ашгийг урьдчилан таамаглах SF1 таамаглал нь холбогдох баланс нь бодит үнэ цэнээрээ илэрхийлэгдсэн нөхцөлд сайн таамаглал болж чаддаг. Иймээс энэхүү таамаглал нь санхүүжилтын хувьд сайн таамаглаж, үйл ажиллагааны хувьд хангалттай сайн таамаглал болж чаддаггүй. Earnings forecast

Residual earnings forecast

X†m = (uS − 1)WXYz

X†m − (uS − 1)WXYz = 0

Wclm = (už − 1)WcXz

Wclm − (už − 1)WcXz = 0

…t„˜m = (uI − 1)]ylz

…t„˜m − (uI − 1)]ylz = 0

Ашгийн таамаг/прогноз

Хуваарилагдаагүй ашгийн таамаг/прогноз

ҮАОm = Ш. Өгөөж ∗ ЦҮАХz

ҮАОm − Ш. Өгөөж ∗ ЦҮАХz = 0

ЦСЗардалm = Ш. ӨгөөжЦСӨрz

ЦСЗардалm − Ш. Өгөөж ∗ ЦСӨрz = 0

ашигm = Ш. ӨгөөжЭӨz

ашигm − Ш. Өгөөж ∗ ЭӨz = 0

Ашгийн бүрэлдэхүүн тус бүр нь холбогдох балансын эхний үлдэгдлийн дүнгээс шаардагдах өгөөжийг олно гэж таамаглах бөгөөд эдгээр бүх ашгийн таамаглалууд нь хувьцаа эзэмшигчдийн эхний үлдэгдлийн дүнд шаардагдах өгөөжид үндэслэгддэг. SF1 таамаглалаар ирээдүйд хэзээ ч хуваарилагдаагүй ашиг гэж байхгүй гэж таамагладаг. Иймээс таамаглалаас гаргах эздийн өмчийн үнэлгээ нь Value of common equity = book value of common equity Энгийн хувьцааны үнэ цэнэ = энгийн хувьцааны дансны үнэ zS = ]yl Түүнчлэн үйл ажиллагааны үнэ цэнэ нь цэвэр үйл ажиллагааны хөрөнгийн дансны үнэ болно. Хөрөнгө оруулалтууд нь зах зээл дээр арилжаалагддаг байсан ч, хэрвээ зах зээлийн үнэ нь зөв дүнгээр бүртгэгдээгүй бол баланс дахь зах зээлийн үнэлгээ нь ирээдүйн ашгийг таамаглах сайн үзүүлэлт болохгүй. Харин ч идэвхитэй санд доогуур үнээр хөрөнгө оруулалт худалдан авахыг оролдох, бодит үнэ цэнээс

33


доогуур үнээр зах зээл дээрээс худалдан авбал сан нь дансны үнээс давсан урамшуулалтай болно.40 Дансны үнэ болон ашгаас урьдчилан тооцоолох SF2 таамаглал Баланс нь хангалтгүй урьдчилан тооцоологчтой нөхцөлд орлогын тайлан руу буцан очиж одоогийн ашгийг урьдчилан тооцоологчоор сонгодог. Хэрвээ одоогийн ашгийг ирээдүйн ашгийг тодорхойлох сайн үзүүлэлт гэж үзвэл дараагийн жилийн ашгийг одоогийн ашигтай тэнцүүлж таамаглаж болно. Гэвч энэ нь хэтэрхий энгийн бөгөөд мэдээлэлгүй юм. Энэхүү харьцуулсан гаргалгааг гаргахад дурын шинэ хөрөнгө оруулалт нь ашгийг өсгөнө гэж бүртгэлийг тооцоолно. Үүнийг тооцоолсноор ашгийн бүрэлдэхүүнүүдийн энгийн таамаглал нь тайлант үеийн орлогын тайланд суурилдаг бөгөөд балансын дүнгүүд нь хуваарилагдаагүй ашиг болон хэвийн бус ашгийн өсөлтийн таамаглалтай нийцнэ.

Санхүүжилтын үйл ажиллагааг таамаглахад SF1

таамаглал нь хангалттай байдаг бол зөвхөн үйл ажиллагаа болон нийт ашгийг таамаглахад SF2 таамаглалыг ашигладаг. SF2 таамаглалаар үйл ажиллагааны орлогыг урьдчилан таамаглахдаа үйл ажиллагааны орлого нь тайлант жилийн эхэнтэй ижил боловч тайлант жилд цэвэр үйл ажиллагааны хөрөнгө өсвөл үйл ажиллагааны орлого дагаад өснө гэж таамагладаг. Цаашлаад хөрөнгө оруулалт нь шаардагдаж буй өгөөжийг олно гэж урьдчилан тооцоолно. Иж бүрэн ашгийн таамаглалд энгийн хувьцаа эзэмшигчдийн өмч өсвөл хөрөнгөнд шаардагдаж буй өгөөжийн дүн өсөх ба ашиг өснө гэж таамагладаг. Ихэнх компаниудад маш олон цэвэр үйл ажиллагааны хөрөнгө болон цэвэр санхүүжилтын өр төлбөрүүд байдаг боловч эдгээр нь хоёр категорид хуваагддаг. Мөн ихэвчлэн цэвэр санхүүжилтын өр төлбөр нь зах зээлийн үнээрээ буюу зах зээлийн үнэтэй ойролцоо үнээр тусгагддаг бол ихэнх цэвэр үйл ажиллагааны хөрөнгө нь тэгдэггүй. Олонх үйл ажиллагааны хөрөнгө болох үл хөдлөх хөрөнгө, газар, тоног төхөөрөмжүүд нь элэгдсэн буюу түүхэн өртгөөрөө тусгагддаг бол зарим үйл ажиллагааны хөрөнгүүд нь хөрөнгө болон бусад биет бус хөрөнгийн талаарх мэдлэг дутсанаас шалтгаалан бүртгэлд тусгагдахгүй орхигддог.41

Earnings forecast

Residual earnings forecast

Abnormal forecast

40 41

Financial statement analysis and security valuation page 512-528 Financial statement analysis and security valuation page 512-524

34

earnings

growth


X†m = X†z (uS − 1)kWXYz

V…X†m = V…X†z

YX†£m = 0

Vlm = Vlz

Yl£m = 0

…t„˜m = …t„˜ + (uI − 1)k]ylz

Ашгийн таамаг/прогноз

Хуваарилагдаагүй

ашгийн

таамаг/прогноз ҮАОm = ҮАОz ∗ Ш. Өгөөж ∗ kWXYz

Хэвийн бус ашгийн өсөлтийн таамаг

Хуваарилагдаагүй орлогоm

YX†£m = 0

= Хуваарилагдаагүй орлогоz

Yl£m = 0

ашигm = ашигz + (uI − 1)k]ylz

Vlm = Vlz

Ашгийн таамаг нь үйл ажиллагааны орлогын таамаг болон хүүгийн зардлын таамаглалаас тооцоологдоно. Ашгийн таамгийг тайлант үеийн ашиг болон өмчийн капиталын

өртгийг

мэдэх

хүртэлх

тайлант

хугацааны

өмчийн

өөрчлөлтийг

таамагласнаар гаргах боломжгүй юм. Ирээдүй рүү шилжүүлэхэд SF2 таамаглал нь холбогдох хуваарилагдаагүй орлогыг ирээдүйд одоогийнхтойгоо адилаар үргэлжилнэ гэж таамагладаг. Хуваарилагдаагүй үйл ажиллагааны орлогын загварыг ашиглахад одоогийн түвшинд үйл ажиллагааны орлогын өгөөж дэх хугацаагүй өмчийн үнэлгээ нь: Value of common equity = book value of common equity + capitalized current ReOI Энгийн хувьцааны үнэ цэнэ = энгийн хувьцааны дансны үнэ + капиталжуулсан тайлант үеийн ReOI Ирэх жилийн үйл ажиллагааны орлогыг SF2 таамаглалаар капиталжуулсанаар: Value of operations = capitalized operating income forecasted for next year Үйл ажилллагааны үнэ цэнэ = ирэх жилээр таамагласан капиталжуулсан үйл ажиллагааны орлого Хэрвээ үнэ цэнийг цаашдын үйл ажиллагааны орлогыг капиталжуулан тооцоолбол хэвийн бус үйл ажиллагааны орлогын өсөлт нь тэгтэй тэнцүү гэж таамаглагдах болно. Мэдээж хэрэг хэвийн бус ашгийн өсөлт нь хуваарилагдаагүй ашгийн өөрчлөлттэй тэнцэх бөгөөд SF2 таамаглал нь хуваарилагдаагүй ашгийг өсөлтгүйгээр таамаглах таамаглал юм. SF1 таамаглал нь хэвийн P\B харьцааг таамагладаг байхад SF2 таамаглал нь хэвийн P\E харьцааг таамагладаг. Ирээдүйн үйл ажиллагааны орлогыг урьдчилан таамаглахад үйл ажиллагааны орлого, ReOI\үйл ажиллагааны орлогын өгөөж\, AOIG\хэвийн бус үйл ажиллагааны 35


орлогын өсөлт\ нь тайлант хугацааны үндсэн үйл ажиллагааны орлогод үндэслэх ба үйл ажиллагааны орлого нь онцгой зүйлээс цэвэрлэгддэг. Хэрвээ онцгой зүйл нь ирээдүйд давтагдан гарахгүй бол таамаглалд оруулахгүй байх хэрэгтэй. Энэхүү үндсэн орлогын шинжилгээ нь ирээдүйн үйл ажиллагааны орлогын илүү сайн таамаглалд хүргэдэг. 42

Өгөөжийн төвшнөөс таамаглах SF3 таамаглал SF2 таамаглал нь тайлант үеийн орлогыг тайлант үеийн эхний үлдэгдлийн хөрөнгөөр бий болгосон тайлант үеийн ашиг нь ашгийн түвшинд орох боловч тайлант хугацаан дахь ямарч нэмэгдэл хөрөнгө нь шаардагдаж буй өгөөжийн түвшинд ашиг олж чадахгүй гэж үздэг. Нөгөө таамаглалаар нь бол тайлант үеийн эхэнд байсан болон тайлангийн хугацаанд нэмэгдсэн бүх хөрөнгө нь тайлант үеийн өгөөжийн түвшинд ашгийг олно гэж таамагладаг. Энэхүү SF3 таамаглалаар байгууллага одоогийн өгөөжийн түвшинг цаашид хэвээр хадгална хэмээн таамаглана. SF3 үйл ажиллагааны орлогын таамаглалаар 1-р жилийн эхэн дэх цэвэр үйл ажиллагааны хөрөнгө нь \0 жилийн эцэс дэх цэвэр үйл ажиллагааны хөрөнгө\ 1-ээр жилд, тайлант жилд цэвэр үйл ажиллагааны эзэмшигчдийн өмчийн өгөөж, 0 жилийн цэвэр үйл ажиллагааны эзэмшигчдийн өмчийн өгөөжөөр олно гэж таамаглалд үндэслэгддэг. Хэрэв тайлант хугацаанд онцгой зүйлс гарсан бол 0 оны үндсэн үйл ажиллагааны хөрөнгийн цэвэр эзэмшигчдийн өмчийн өгөөж нь ашиглагддаг. Ийм байдлаар 1-ээр жилийн эхэн дэх эздийн өмчид хийгдсэн 0 жилийн хувьцаа эзэмшигчдийн өгөөж нь тайлант үеийн ашгийн бүрэн таамаглал болдог. 43

Earnings forecast

42 43

Residual earnings forecast

X†m = VWXYz ∗ WXY

nVWXYm − (uS − 1){WXYz = nVWXYz − (uS − 1){WXYz

…t„˜m = VX]lz ∗ ]ylz

nVX]lm − (uI − 1){]ylz = nVX]lz − (uI − 1){]ylz

Financial statement analysis and security valuation page 516-524 Financial statement analysis and security valuation page 512-524

36


Ашгийн таамаг/прогноз

ҮА − н орлогоm = ЦҮАХӨz ∗ ЦҮАХ

Хуваарилагдаагүй ашгийн таамаг/прогноз

nЦҮАХӨm − Ш. Өгөөж{ЦҮАХz

ашигm = ЭӨӨгөөжz ∗ ЭӨz

= nЦҮАХӨz − Ш. Өгөөж{ЦҮАХz nЦҮАХӨm − Ш. Өгөөж{ЭӨz = nЦҮАХӨz − Ш. Өгөөж{ЭӨz

Энгийн таамаглал: санхүүгийн тайлангийн мэдээлэлд таамаглал нэмэх SF3 үнэлгээ нь зөвхөн санхүүгийн тайлангийн мэдээлэлд тулгуурладаг. Энэхүү мэдээлэл нь

\ер нь \ бүртгэлийн чанарын шинжилгээгээр таамаглахад эргэлзээ

төрүүлдэг бөгөөд хязгаарлагдсан мэдээлэл боловч найдвартай мэдээлэл юм. Үнэлгээг сайжруулахад шинжээч нь тайлант хугацааны санхүүгийн тайланд дүрслэгдсэн зураглалаас ирээдүйд хэрхэн өөрчлөгдөх талаар таамаглалыг нэмдэг. ReOI болон AOIG загвар дахь тэгшитгэлүүдэд цэвэр үйл ажиллагааны хөрөнгөн дэх өмнөх өсөлтийн суурь дахь өсөлтийг таамагладаг. Хэдийгээр цэвэр үйл ажиллагааны хөрөнгөн дэх тайлант үеийн өсөлт нь ихэнхидээ шаар��агдаж буй өгөөжөөс өндөр байдаг боловч заримдаа сөрөг, мөн түүнчлэн ирээдүйн өсөлтийн хүчин зүйлээр ашиглагдах боломжгүй байдаг. Ганц нэг удаа өмнөх олон жилүүдийн дундаж өсөлтийг ашиглах боломжтой боловч нөгөө талаар шинжээч ирээдүйн өсөлтийн талаар таамаглаж болно. SF3 нь аль нэг тодорхойлогдсон өсөлтийн түвшинд хийгдэх боломжтой байдаг ба өсөлтийн түвшинг таамаглахад g-г оруулдаг. Томъёо нь түүнчлэн одоогийн үндсэн цэвэр үйл ажиллагааны эзэмшигчдийн өмчийн өгөөжийг ирээдүйн цэвэр үйл ажиллагааны эзэмшигчдийн өмчийн өгөөжийн таамаглалаар сольж ирээдүйн ашигт ажиллагааны талаарх таамаглалыг үзүүлдэг. 44

44

Financial statement analysis and security valuation page 520-524

37


ХОЁРДУГААР

БҮЛЭГ:

ХҮНСНИЙ

ҮЙЛДВЭРЛЭЛИЙН

АШИГТ

АЖИЛЛАГААНД ХИЙСЭН СУДАЛГАА, ШИНЖИЛГЭЭ 2.1 Хүнсний үйлдвэрлэлийн ашигт ажиллагаанд нөлөөлөх хүчин зүйл, түүнд хийсэн шинжилгээ, хэтийн төлөвт үнэлэлт өгөх нь

2.1.1 Ашигт ажиллагаанд нөлөөлөх гадаад хүчин зүйлсийн судалгаа Гурилан бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл эрхлэгчдийн ашиг, ашигт ажиллагаанд нөлөөлөгч гадаад хүчин зүйлүүдэд тариалсан үр тариа, хураасан ургац, үйлдвэрлэсэн гурилын хэмжээ, импортын гурилын хэмжээ, үнэ, импортын гуриалан бүтээгдэхүүний хэмжээ, үнэ зэрэг хүчин зүйлсийг сонгон авч Eviews 3.1 программ дээр боловсруулалт хийсэн болно. Гурилан бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлийн нийт ашиг нөлөөлөх гадаад хүчин зүйлийн судалгаа Хүснэгт №1 Тайлбарлагдагч хувьсагч: Ашиг Арга: Хамгийн бага квадратын арга Өдөр: 02/12/12 Цаг: 20:51 Жишээ: 1 41 Хамрагдсан хүчин зүйлс: 41 Хувьсагч C Нийт ашиг Тариалсан үр тариа Хураасан ургац Гурил үйлдвэрлэл Гурилын импорт Импортын үнэ

Коэффициент Стан. Алдаа Т-статистик 99117.95 1.333777 -3.140582 21.26192 2.192014 5915.851 -333.0578

4886189. 16.56427 7.256287 153.4381 175.8616 31896.69 18951.01

38

0.020285 0.080521 -0.432808 0.138570 0.012464 0.185469 -0.017575

Магадлал. 0.9839 0.9363 0.6681 0.8907 0.9901 0.8540 0.9861


Жигнэмэг импорт Импортын үнэ

-170.0294 50.80963

R-squared Adjusted R-squared S.E. of regression Sum squared resid Log likelihood Durbin-Watson stat

631.4324 484.1769

0.081765 -0.147794 953308.3 2.91E+13 -617.5713 0.509496

-0.269276 0.104940

Mean dependent var S.D. dependent var Akaike info criterion Schwarz criterion F-statistic Prob(F-statistic)

0.7894 0.9171 463276.2 889818.5 30.56445 30.94060 0.356183 0.935753

Эх сурвалж: 2005-2010 оны статистикийн бюллетень, Гурилан бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэгч 8 компанийн 2005-2010 оны санхүүгийн тайланд үндэслэн судлаачийн тооцоолсноор

Уг тооцооллоос авч үзэхэд гурилан бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэгчдийн ашиг гадаад зах зээлээс хамаарах хамаарал нь 8%-тай буюу харьцангуй бага байна гэж үзэж байна. Эдгээр гадаад хүчин зүйлээс аль нь ашиг эерэг нөлөөлөл үзүүлж буйг доорх тооцооллоос харах боломжтой. Substituted Coefficients: ===================== ASHIG = 99117.9455 + 1.33377698*X1 - 3.14058246*X2 + 21.26192442*X4 + 2.192013901*X5 + 5915.850786*X10 - 333.0577685*X11 - 170.0293989*X12 + 50.80962668*X13

Тооцооллын хувьд авч үзэхэд импортоор орж ирж буй жигнэмэгийн хэмжээ болон импортын гурилны үнэ зэрэг нь сөрөг хамааралтай байна. Өөрөөр хэлбэл импортоор орж ирж буй амтлаг гурилан зүйлсийн хэмжээ болон импортын гурилны үнийг өсгөхөд гурилан бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл эрхлэгчдийн ашиг буурах хамааралтай байна. Харин импортоор орж ирж буй амтлаг гурилан зүйлсийн үнийг өсгөх замаар дотоодын үйлдвэрлэл эрхлэгчдийн дэмжих боломжтой юм. Одоо эдгээр хүчин зүйлс аль нь илүү их хамааралтай байгааг судлахын тулд корреляцийн шинжилгээ хийж үзье. Гурилан бүтээгдэхүүн эрхлэгчдийн нийт ашиг ба гадаад хүчин зүйлсийн харилцан хамаарал Хүснэгт №2 Нийт ашиг Нийт ашиг Тариалсан үр тариа Хураасан ургац Үйлдвэрлэсэн гурил Гурилын

Тариалсан үр тариа

Хураасан ургац

Гурил үйлдвэрлэл

1

0.1918382

0.2283918

0.2474019

0.19183

1

0.8796928

0.22839

0.8796928

0.24740 0.01458

Гурилын импорт

Импортын үнэ

Жигнэмэгийн импорт

Импорт үнэ

0.1544688

0.1899657

0.2205347

0.7305434

0.014588 0.504091

-0.1149245

0.3115459

0.3589719

1

0.9056246

-0.27331

0.1856514

0.538654

0.6125047

0.7305434

0.9056246

1

-0.26458

0.3594908

0.8115032

0.8362094

-0.5040913

-

-0.2645813

1

0.7125076

-0.0180572

0.1210764

39


импорт

0.2733166

Импортын гурилны үнэ Жигнэмэгийн импорт тоо Жигнэмэгийн импорт үнэ

0.15446

-0.1149245

0.1856514

0.3594908

0.712507

1

0.6434291

0.7471575

0.18996

0.3115459

0.538654

0.8115032

-0.01805

0.6434291

1

0.9692732

0.22053

0.3589719

0.6125047

0.8362094

0.1210

0.7471575

0.9692732

1

Эх сурвалж: 2005-2010 оны статистикийн бюллетень, Гурилан бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэгч 8 компанийн 2005-2010 оны санхүүгийн тайланд үндэслэн судлаачийн тооцоолсноор

2.1.2 Ашигт ажиллагаанд нөлөөлөх дотоод хүчин зүйлсийн судалгаа Судалгаанд ашиглаж буй том, жижиг 7 үйлдвэрлэл эрхлэгчдийн баланс орлогын тайланг ашиглан ашиг, ашигт ажиллагаанд нөлөөлөх хүчин зүйлсийн хамаарлыг дараах байдлаар илэрхийлэв. Ашигт

нөлөөлөх

дотоод

хүчин

зүйлсэд

орлогын

тайлангийн

цэвэр

борлуулалтын орлого, борлуулсан бүтээгдэхүүний өртөг, цалингийн зардал, зар сурталчилгааны зардал, хайгуулын зардал, орлогын татварын зардал зэрэг хүчин зүйлсийг сонгон авч дараах байдлаар судалгааг хийв. Гурилан бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл эрхлэгчдийн ашиг орлого, зардлуудын хамаарал Хүснэгт №3 Тайлбарлагдагч хувьсагч: Ашиг Арга: Хамгийн бага квадратын арга Өдөр: 12/30/11 Цаг: 12:16 Жишээ\тохируулагдсан\: 3 37 Хамрагдсан хүчин зүйлс: 16 Хувьсагч Коэффициент Стан. Алдаа Т-статистик C Борлуулалт Өртөг Цалин Зар сурталчилгаа Хайгуулын зардал ҮАЗ R-squared Adjusted R-squared S.E. of regression Sum squared resid Log likelihood Durbin-Watson stat

2853.126 0.791009 -0.786039 0.229835 -5.479804 -0.146518 -0.805153 1.000000 1.000000 10037.89 9.07E+08 -165.5261 0.962810

3576.281 0.010105 0.011737 0.025591 0.411289 0.048078 0.020733

0.797791 78.27850 -66.97229 8.981229 -13.32348 -3.047535 -38.83385

Mean dependent var S.D. dependent var Akaike info criterion Schwarz criterion F-statistic Prob(F-statistic)

40

Магадлал. 0.4455 0.0000 0.0000 0.0000 0.0000 0.0138 0.0000 52718695 2.10E+08 21.56576 21.90376 1.10E+09 0.000000


Эх сурвалж: Гурилан бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэгч 8 компанийн 2005-2010 оны санхүүгийн тайланд үндэслэн судлаачийн тооцоолсноор

Уг тооцооллоос харахад эдгээр хүчин зүйлс нь ашгийг 100%-н баталгаатайгаар тооцоолж байгаа бөгөөд энэ нь үйлдвэрлэлийн байгууллагын ашгийн түвшинд үндсэн бус үйл ажиллагааны оролцоо бага болохыг харуулж байна. Эдгээр хүчин зүйлсийн хоорондын хамаарлыг харуулбал дараах байдалтай байна.

Гурилан бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл эрхлэгчдийн ашиг ба орлого, зардлуудын корреляци хамаарал Хүснэгт №4 \коэффициентээр\

1 0.9652981 0.9542159 0.9845525 0.6535521 0.7195807

БО 0.9652981 1 0.9984719 0.9490842 0.7667039 0.6546241

ББӨ 0.9542159 0.9984719 1 0.9351406 0.7750822 0.6318184

Цалин зардал 0.9845525 0.9490842 0.9351406 1 0.7268317 0.6672255

Зар сурталчилгаа 0.6535521 0.7667039 0.7750822 0.7268317 1 0.1819259

Хайгуулын зардал 0.7195807 0.6546241 0.6318184 0.6672255 0.1819259 1

ҮАЗ 0.9595009 0.955158 0.9378591 0.9564847 0.6816393 0.7412446

ОАТ-н зардал 0.9991881 0.9720131 0.9613959 0.986904 0.6775039 0.720341

0.9595009 0.9991881

0.955158 0.9720131

0.9378591 0.9613959

0.9564847 0.986904

0.6816393 0.6775039

0.7412446 0.720341

1 0.9645455

0.9645455 1

Ашиг Ашиг БО ББӨ Цалин зардал Зар сурталчилгаа Хайгуулын зардал Үйл ажиллагааны зардал ОАТ-н зардал

Эх сурвалж: Гурилан бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэгч 8 компанийн 2005-2010 оны санхүүгийн тайланд үндэслэн судлаачийн тооцоолсноор

Уг корреляци хамаарлаас харвал дээрх үзүүлэлтүүд нь бүгд хоорондоо өндөр хамааралтай гарсан ба Борлуулалтын орлого болон борлуулсан бүтээгдэхүүний өртгийн хоорондын хамаарал хамгийн их, зар сурталчилгаа ба хайгуулын зардлын хоорондын хамаарал хамгийн бага гарсан байна. Статистик шинжилгээ хийхэд хоорондын хамаарал маш өндөр гарсан буюу нэгнийгээ төлөөлж чадахуйц хүчин зүйлүүд учир судалгааны үр дүнг гажуудуулах магадлалтай юм. Иймээс боруулсан бүтээгдэхүүний өртөг болон ашгаас төлөгддөг орлогын албан татварын зардлыг тооцооллоос хасч үр дүнг дахнн үнэлвэл дараах байдалтай байна. 41


Гурилан бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл эрхлэгчдийн ашиг орлого, зардлуудын хамаарал Хүснэгт №5 Тайлбарлагдагч хувьсагч: Ашиг Арга: Хамгийн бага квадратын арга Өдөр: 12/09/11 Цаг: 14:18 Жишээ: 2 35 Хамрагдсан хүчин зүйлс: 15 Хувьсагч Коэффициент Стан. Алдаа Т-статистик C Борлуулалтын орлого Цалингийн зардал Зар сурталчилгааны зардал Хайгуулын зардал Үйл ажтиллагааны зардал

-14912.72 0.033111 0.825204 -6.341636 -0.042196 -0.061259

R-squared Adjusted R-squared S.E. of regression Sum squared resid Log likelihood Durbin-Watson stat

0.997790 0.996563 22411.00 4.52E+09 -167.7125 0.327120

7778.305 0.003980 0.065344 0.903262 0.108844 0.034589

Магадлал.

-1.917220 8.319473 12.62867 -7.020816 -0.387671 -1.771067

Mean dependent var S.D. dependent var Akaike info criterion Schwarz criterion F-statistic Prob(F-statistic)

0.0874 0.0000 0.0000 0.0001 0.7073 0.1103 191764.6 382254.4 23.16167 23.44489 812.7929 0.000000

Эх сурвалж: Гурилан бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэгч 8 компанийн 2005-2010 оны санхүүгийн тайланд үндэслэн судлаачийн тооцоолсноор

Уг тооцооллын корреляци хамаарлыг авч үзвэл дараах байдалтай байна. Гурилан бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл эрхлэгчдийн ашиг орлого, зардлуудын корреляци хамаарал Хүснэгт №6 \коэффициентээр\ Ашиг Ашиг

Борлуулалт 1

0.965738

Цалин зардал 0.984818

42

Зар сурталчилгаа 0.659544

Хайгуулын зардал 0.723156

ҮАЗ 0.959353


Борлуулалт

0.965738

1

0.950229

0.770908

0.65925

0.956325

Цалин зардал Зар сурталчилгаа Хайгуулын зардал

0.984818

0.950229

1

0.731747

0.671659

0.956978

0.659544

0.770908

0.731747

1

0.192494

0.687763

0.723156

0.65925

0.671659

0.192494

1

0.743529

ҮАЗ

0.959353

0.956325

0.956978

0.687763

0.743529

1

Эх сурвалж: Гурилан бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэгч 8 компанийн 2005-2010 оны санхүүгийн тайланд үндэслэн судлаачийн тооцоолсноор

Дээрх тооцооллоос зар сурталчилгааны зардлын стандарт алдаа хамгийн их байсан тул үр дүнг гажуудуулах магадлалтай гэж үзэн хасч тооцоолбол дараах байдалтай болно. Гурилан бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл эрхлэгчдийн ашиг орлого, зардлуудын хамаарал Хүснэгт №7 Тайлбарлагдагч хувьсагч: Ашиг Арга: Хамгийн бага квадратын арга Өдөр: 12/09/11 Цаг: 14:26 Жишээ: 2 35 Хамрагдсан хүчин зүйлс: 26 Хувьсагч Коэффициент Стан. Алдаа Т-статистик C Борлуулалтын орлого Цалингийн зардал Хайгуулын зардал Үйл ажиллагааны зардал

-11382.16 9102.339 -1.250465 0.021762 0.006150 3.538516 0.782089 0.109955 7.112789 0.458880 0.144878 3.167354 -0.088042 0.056608 -1.555302

R-squared Adjusted R-squared S.E. of regression Sum squared resid Log likelihood Durbin-Watson stat

0.986097 0.983449 38797.54 3.16E+10 -308.8349 2.494014

Mean dependent var S.D. dependent var Akaike info criterion Schwarz criterion F-statistic Prob(F-statistic)

Магадлал. 0.2249 0.0019 0.0000 0.0046 0.1348 111646.6 301572.6 24.14114 24.38308 372.3705 0.000000

Эх сурвалж: Гурилан бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэгч 8 компанийн 2005-2010 оны санхүүгийн тайланд үндэслэн судлаачийн тооцоолсноор

Тэгшитгэлийн томъёоллыг харуулвал дараах байдалтай байна. Estimation Command: ===================== LS Ашиг C Борлуулалтын орлого Цалингийн зардал Хайгуулын зардал Үйл ажиллагааны зардал Estimation Equation:

43


===================== Ашиг = C(1) + C(2)*Борлуулалтын орлого + C(3)*Цалингийн зардал + C(4)*Хайгуулын зардал + C(5)*Үйл ажиллагааны зардал Substituted Coefficients: ===================== Aшиг = -11382.15683 + 0.02176242801*Борлуулалтын орлого + 0.7820888114*Цалингийн зардал + 0.4588800479*Хайгуулын зардал - 0.0880422822*Үйл ажиллагааны зардал

Өөрөөр хэлбэл тухайн салбарын үйлдвэрлэл эрхлэгчдийн ашиг тодохойлогч хувьсагчдын утгыг тэг утгатай байхад -11382,15 болох боломжтой бөгөөд цалин 78 нэгжээр өсөхөд ашиг 100 нэгжээр өсөх, хайгуулын зардал 46 нэгжээр өсөхөд ашиг 100 нэгжээр өсөх, үйл ажиллагааны зардал 8,8%-аар буурахад ашиг 100 нэгжээр өсөх хандлагатай байдаг байна. Эдгээр утгуудын корреляци хамаарал нь дараах байдалтай байна. Гурилан бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл эрхлэгчдийн ашиг орлого, зардлуудын корреляци хамаарал Хүснэгт №8 \коэффициентээр\ Ашиг

Ашиг Борлуулалт Цалин зардал Хайгуулын зардал ҮАЗ

Борлуулалт Цалин зардал Хайгуул зардал ҮАЗ 1 0.968201 0.985614 0.741331 0.959289 0.968201 1 0.955547 0.683028 0.96134 0.985614 0.955547 1 0.694578 0.960165 0.741331 0.959289

0.683028 0.96134

0.694578 0.960165

1 0.756918 0.756918 1

Эх сурвалж: Гурилан бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэгч 8 компанийн 2005-2010 оны санхүүгийн тайланд үндэслэн судлаачийн тооцоолсноор

Дээрх тооцооллын Durbin-Watson нь 2-оос дээш гарсан тул автокорреляци байхгүй гэж үзнэ. Энэхүү томъёоллын бодит ба тооцоолсон утгын график дараах байдалтай байна. Гурилан бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл эрхлэгчдийн ашиг орлого, зардлуудын бодит ба тооцоолсон утгын график График №1

44


1200000 1000000 800000 600000 400000 200000 0 -200000

150000 100000 50000 0 -50000 -100000 5

10

15

R es idual

20

25

Ac tual

30

35

Fitted

Эх сурвалж: Гурилан бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэгч 8 компанийн 2005-2010 оны санхүүгийн тайланд үндэслэн судлаачийн тооцоолсноор

Эдгээр утгуудыг ашиглан статистикийн энгийн суурь шинжилгээнүүдийг хийвэл Гурилан бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл эрхлэгчдийн ашиг орлого, зардлуудын статистикийн энгийн суурь шинжилгээ Хүснэгт №9 \төгрөгөөр\ Mean Median Maximum Minimum Std. Dev. Skewness Kurtosis Jarque-Bera Probability Observations

Ашиг Борлуулалт 111646.6 2300835 1347.65 164176.6 999679.4 15883790 -5189.8 1545.4 301572.6 5153361 2.41804 2.15459 6.893102 5.864342 41.75591 29.0046 0 0.000001 26

26

Цалин зардал 117415.5 17764.95 1007071 199.9 279551.5 2.486882 7.431794 48.07738 0 26

Хайгуулын зардал 24594.94 635.5 430842.3 8.2 84880.42 4.469454 21.84381 471.2426 0 26

ҮАЗ 342545.3 71404.6 2356310 247.6 657926.2 2.17991 6.328376 32.59329 0 26

Эх сурвалж: Гурилан бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэгч 8 компанийн 2005-2010 оны санхүүгийн тайланд үндэслэн судлаачийн тооцоолсноор

Уг суурь шинжилгээний дээд ба доод утгуудын хоорондын зөрүү нь хэт их байгаа нь судалгааны обьектын тоо цөөн, мөн жижиг, дунд, том байгууллагуудыг нийтэд нь хамруулан судалж байгаа зэрэг шалтгаантай байж болох юм.

45


Тухайн салбарын ашигт ажиллагааг шинжлэхийн тулд юуны өмнө суурь шинжилгээнүүдийг хийх шаардлагатай байсан тул санхүүгийн тайлангийн бүтэц, бүрэлдэхүүн динамикийн шинжилгээг доорх байдлаар хийв. Уг бүтэц бүрэлдэхүүний шинжилгээнд байгууллага тус бүрийн баланс, орлогын тайлангийн сүүлийн 5 жилийн мэдээллийг хэвтээ, босоо, хувийн чиг хандлагын шинжилгээгээр хийв. Хэвтээ шинжилгээг хувьсах болон тогтмол сууриар хийж хавсралт хэсэгт тусгасан болно.

Санхүүгийн тайлангийн хувийн чиг хандлагын шинжилгээ \хувьсах сууриар тооцооллыг хийж салбарын дундаж өсөлтийг тодорхойлов. \ Хүснэгт №11

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17

Хөрөнгө Эргэлтийн хөрөнгө Мөнгө ба түүнтэй адилтгах хөрөнгө БХХО Дансны авлага Бусад авлага Бараа материал УТЗардал Эргэлтийн хөрөнгө Эргэлтийн бус хөрөнгө Үндсэн хөрөнгө Хуримтлагдсан элэгдэл Бусад хөрөнгө Хуримтлагдсан элэгдэл Биет бус хөрөнгө Эргэлтийн бус хөрөнгийн дүн Нийт хөрөнгийн дүн Богино хугацаат өр төлбөр Дансны өр

Талх чихэр

Коко дессерт

Бамбууш

Салбарын дундаж өсөлт

139,27

73,22

206,93

270,94

45,60 6 486,08 4,70 1 870,62 212,55 8 758,81 0,00 11 689,01 3 667,81 22,60 66,65 20,14 7 997,29 16 756,10 0,00 3 112,60

0,00 74,60 12,19 1 612,81 4,23 1 777,05 0,00 7 536,46 1 179,97 278,04 0,00 31,53 6 666,05 8 443,10 0,00 799,70

0,00 24,02 1,92 183,87 0,00 416,74 0,00 407,91 102,30 0,00 0,00 0,00 305,62 722,35 0,00 72,13

6,51 2 942,91 35,62 8 537,37 197,55 11 990,91 0,00 19 948,64 2 974,81 127,82 9,52 7,38 17 099,50 29 090,41 0,00 792,17

46


18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60

Цалингийн өр Орлогын татварын өр ХХОАТ-н өр НӨАТ-н өр Бусад татварын өглөг НДШ-н өр Ногдол ашгийн өглөг Банкны богино хугацаат зээл Бусад өглөг УОО Урт хугацаатай зээлийн хүү Богино хугацаат өр төлбөрийн дүн Урт хугацаат өр төлбөр УХ зээл Урт хугацаат өр төлбөр Нийт өр төлбөрийн дүн Эзэмшигчдийн өмчийн дүн Хувийн өмч Дахин үнэлгээний нөөц хуримтлагдсан ашиг тайлангийн үеийн өмнөх үеийн Эзэмшигчдийн өмчийн дүн Нийт эх үүсвэрийн дүн Борлуулалтын орлого Борлуулалтын буцаалт Борлуулалтын хөнгөлөлт Борлуулалтын орлогын дүн Борлуулсан бүтээгдэхүүний өртөг нийт ашиг\алдагдал\ үйл ажиллагааны зардал Цалингийн зардал Нийгмийн даатгалын шитгэл Засвар үйлчилгээний зардал Ашиглалтын зардал Түрээсийн зардал Албан томилолтын зардал Тээврийн зардал Түүхий эд материалын зардал Элэгдлийн зардал Зар сурталчилгааны зардал Шуудан, холбооны зардал Шатахууны зардал

88,64 45,70 14,79 116,88 13,26 1,03 113,59 2 877,43 6 119,53 4,36 0,00 12 507,80

0,00 6,26 23,27 9,61 0,00 0,00 4,61 605,97 0,00 0,00 0,00 1 449,43

-0,02 0,48 0,70 1,06 1,82 -0,12 0,00 305,34 0,00 0,00 0,00 381,39

12,66 209,19 74,68 500,94 7,28 103,88 16,89 574,87 4 166,07 115,13 0,00 6 573,76

0,00 1 027,70 1 027,70 13 535,50 0,00 141,62 2 121,14 957,84 1 046,61 -88,77 3 220,60 16 756,10 20 016,40 39,49 284,74 19 692,16 15 940,60 3 751,57 0,00 1 066,00 103,22 40,62 1,66 2,09 37,43 3,21 65,63 120,63 48,84 11,04 81,99

0,00 1 291,25 1 291,25 2 740,69 0,00 23,00 0,00 5 679,42 118,69 5 560,73 5 702,42 8 443,10 23 547,05 0,00 0,00 23 547,05 17 119,96 6 427,09 0,00 1 519,83 199,58 117,76 936,29 242,69 138,17 29,60 72,41 676,66 6,21 327,96 996,62

0,00 25,65 25,65 407,03 0,00 189,76 0,00 125,56 27,84 97,73 315,32 722,35 1 041,85 0,00 7,26 1 034,59 936,22 98,37 0,00 0,00 0,00 0,16 4,09 4,75 0,00 1,02 0,00 1,70 5,81 4,05 17,01

0,00 334,94 334,94 6 908,70 0,00 18 899,75 303,02 2 978,94 1 046,52 1 932,42 22 181,71 29 090,41 104 945,96 23,18 41,71 104 881,06 56 070,84 48 810,22 0,00 5 561,75 901,11 269,71 3 918,18 6 545,15 49,00 21,30 25 881,58 717,27 21,87 265,53 4 270,97

47


61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77

Найдваргүй авлагын зардал Шагнал, урамшууллын зардал Зээлийн хүүгийн зардал Хайгуулын зардал Бусад зардал Үйл ажиллагааны зардлын нийт дүн Үндсэн үйл ажиллагааны ашиг, алдагдал Үндсэн бус үйл ажиллагааны ашиг, алдагдал Торгууль, хөнгөлөлтийн ашиг, алдагдал Ногдол ашгийн орлого Валютын ханшийн хэрэгжсэн ашиг Валютын ханшийн хэрэгжээгүй ашиг Бусад Үндсэн бус үйл ажиллагааны ашиг, алдагдал Татвар төлөхийн өмнөх ашиг Орлогын татварын зардал Татварын дараах ашиг

0,00 3,84 729,15 123,13 0,00 2 438,47

2,48 0,16 472,77 540,62 0,00 6 279,80

0,00 0,00 17,62 13,24 0,00 69,45

0,35 23,69 186,32 421,60 0,00 49 055,38

1 313,09

147,29

28,92

-245,16

6,84

-2,60

0,00

-12,05

-6,27

-13,30

0,00

-6,88

0,00 -83,14

0,00 0,00

0,00 0,00

0,00 -11,88

0,00

0,00

0,00

0,00

-60,36 -142,93

0,50 -15,41

0,19 0,19

-8,53 -39,33

1 170,16 123,55 1 046,61

131,88 13,19 118,69

29,11 1,27 27,84

-284,49 69,14 -353,63

Эх сурвалж: Гурилан бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэгч 8 компанийн 2005-2010 оны санхүүгийн тайланд үндэслэн судлаачийн тооцоолсноор

Санхүүгийн тайлангийн босоо шинжилгээ Хүснэгт №12 \хувиар\

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10

Хөрөнгө Эргэлтийн хөрөнгө Мөнгө ба түүнтэй адилтгах хөрөнгө БХХО Дансны авлага Бусад авлага Бараа материал УТЗардал Эргэлтийн хөрөнгө Эргэлтийн бус хөрөнгө Үндсэн хөрөнгө Хуримтлагдсан элэгдэл 48

Талх чихэр

Коко дессерт

Бамбууш

Дундаж

0.99 0.24 34.34 0.30 11.07 1.22 48.16 0.00 71.90 20.21

8.04 0.00 1.20 2.41 14.86 2.59 29.11 0.00 77.87 8.49

25.51 0.00 4.14 0.26 23.44 0.00 53.35 0.00 59.51 12.86

12.66 0.03 9.70 1.21 16.13 5.03 44.76 0.00 63.30 10.50


11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54

Бусад хөрөнгө Хуримтлагдсан элэгдэл Биет бус хөрөнгө Эргэлтийн бус хөрөнгийн дүн Нийт хөрөнгийн дүн Богино хугацаат өр төлбөр Дансны өр Цалингийн өр Орлогын татварын өр ХХОАТ-н өр НӨАТ-н өр Бусад татварын өглөг НДШ-н өр Ногдол ашгийн өглөг Банкны богино хугацаат зээл Бусад өглөг УОО Урт хугацаатай зээлийн хүү Богино хугацаат өр төлбөрийн дүн Урт хугацаат өр төлбөр УХ зээл Урт хугацаат өр төлбөр Нийт өр төлбөрийн дүн Эзэмшигчдийн өмчийн дүн Хувийн өмч Дахин үнэлгээний нөөц хуримтлагдсан ашиг тайлангийн үеийн өмнөх үеийн Эзэмшигчдийн өмчийн дүн Нийт эх үүсвэрийн дүн Борлуулалтын орлого Борлуулалтын буцаалт Борлуулалтын хөнгөлөлт Борлуулалтын орлогын дүн Борлуулсан бүтээгдэхүүний өртөг нийт ашиг\алдагдал\ үйл ажиллагааны зардал Цалингийн зардал Нийгмийн даатгалын шитгэл Засвар үйлчилгээний зардал Ашиглалтын зардал Түрээсийн зардал Албан томилолтын зардал

0.19 0.30 0.27 51.84 100.00 0.00 23.40 0.48 0.26 0.08 0.52 0.16 0.13 0.92 25.45 22.96 0.04 0.00 74.39 0.00 8.69 8.69 83.08 0.00 1.03 15.36 0.53 4.41 -3.88 16.92 100.00

100.00 82.64 17.36 0.00 4.56 0.41 0.20 0.01 0.01 0.11 49

1.19 0.00 0.32 70.89 100.00 0.00 6.40 0.00 0.09 0.29 0.59 0.00 0.00 0.91 2.59 0.06 0.00 0.00 10.93 0.00 30.54 30.54 41.47 0.00 0.38 0.00 58.15 3.95 54.20 58.53 100.00 100.00 0.00 0.00 100.00 64.28 35.72 0.00 8.57 1.12 1.02 4.23 1.38 0.29

0.00 0.00 0.00 46.65 100.00 0.00 15.06 -0.01 0.03 0.19 0.37 0.29 0.16 0.00 41.12 0.00 0.00 0.00 57.21 0.00 3.13 3.13 60.33 0.00 23.12 0.00 16.54 3.04 13.50 39.67 100.00 100.00 0.00 1.12 100.00 89.70 10.30 0.00 0.00 0.00 0.01 0.38 0.79 0.00

2.40 0.04 0.08 55.24 100.00 0.00 9.75 0.07 0.25 0.38 0.62 0.13 0.32 0.26 10.24 9.30 2.95 0.00 34.28 0.00 6.05 6.05 40.33 0.00 40.88 2.19 16.60 3.12 13.48 59.67 100.00 42.86 0.00 0.16 100.00 68.03 31.97 0.00 7.23 0.97 1.12 4.55 1.40 0.14


55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77

Тээврийн зардал Түүхий эд материалын зардал Элэгдлийн зардал Зар сурталчилгааны зардал Шуудан, холбооны зардал Шатахууны зардал Найдваргүй авлагын зардал Шагнал, урамшууллын зардал Зээлийн хүүгийн зардал Хайгуулын зардал Бусад зардал Үйл ажиллагааны зардлын нийт дүн Үндсэн үйл ажиллагааны ашиг, алдагдал Үндсэн бус үйл ажиллагааны ашиг, алдагдал Торгууль, хөнгөлөлтийн ашиг, алдагдал Ногдол ашгийн орлого Валютын ханшийн хэрэгжсэн ашиг Валютын ханшийн хэрэгжээгүй ашиг Бусад Үндсэн бус үйл ажиллагааны ашиг, алдагдал Татвар төлөхийн өмнөх ашиг Орлогын татварын зардал Татварын дараах ашиг

0.02 0.25 0.51 0.22 0.05 0.30 0.00 0.01 4.58 0.97 0.00 12.21 5.14 0.05 -0.04 0.00 -0.19 0.00 -0.67 -0.84 4.30 0.57 3.73

0.18 4.35 2.47 0.06 1.53 4.42 0.18 0.03 2.00 1.84 0.00 33.67 2.05 0.25 -0.13 0.00 0.00 0.00 0.00 0.13 2.17 0.24 1.94

0.11 0.00 0.15 0.70 0.37 1.88 0.00 0.00 2.29 0.90 0.00 7.57 2.73

0.10 1.79 1.19 0.75 0.49 6.82 0.03 0.12 1.31 0.84 0.00 28.85 3.12

0.00 0.00 0.00 0.00 0.00 0.01

-0.01 -0.04 0.00 -0.03 0.00 -0.06

0.01 2.74 0.22 2.52

-0.14 2.97 0.37 2.61

Эх сурвалж: Гурилан бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэгч 8 компанийн 2005-2010 оны санхүүгийн тайланд үндэслэн судлаачийн тооцоолсноор

50


2.2 Хүнсний үйлдвэрлэлийн ашиг, ашигт ажиллагааны аюулгүй хэмжээг тодорхойлох нь Ашигт ажиллагааг тодорхойлох үндсэн харьцаанууд болон баланс, орлогын тайлангийн дүнгүүд нь ямар харьцаанд байвал зохих талаар гурилан бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл эрхэлдэг дараах 8 компани дээр E-VIEWS 3.1 программ ашиглан судалгаа хийж үзэв. Орлогын тайлангийн дараах мэдээлэл нь ашгийг хэрхэн тайлбарлаж чадахыг EVIEWS 3.1 программын хамгийн бага квадратын аргыг ашиглан борлуулалтын орлого, борлуулсан бүтээгдэхүүний өртөг, үйл ажиллагааны зардал, цалингийн зардал,

зар

сурталчилгааны

зардал,

хайгуулын

зардал

зэргээс

гурилан

бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл эрхлэгчдийн ашиг хэдэн хувиар хамаарч байгааг тооцоолсон нь дараах байдалтай байна.45 Ашиг ба орлогын тайлангийн үзүүлэлтүүдийн хоорондын хамаарал Хүснэгт №12 Тайлбарлагдагч хувьсагч: Ашиг Арга: Хамгийн бага квадратын арга Өдөр: 02/12/12 Цаг: 20:51 Жишээ: 1 41 Хамрагдсан хүчин зүйлс: 41 Хувьсагч

Коэффициент Стан. Алдаа Т-статистик

C Борлуулалтын орлого ББӨ Цалингийн зардал ҮАЗ Зар сурталчилгаа Хайгуулын зардал ОАТ

14132.02 3.415204 -3.459339 -0.374890 -3.318939 -10.94394 -0.682431 -15.87290

R-squared Adjusted R-squared S.E. of regression Sum squared resid Log likelihood Durbin-Watson stat

0.918516 0.855139 156316.9 2.20E+11 -222.0299 1.912957

73960.13 4.619262 4.615830 1.153198 4.689246 19.15629 0.696183 47.00535

0.191076 0.739340 -0.749451 -0.325087 -0.707777 -0.571298 -0.980248 -0.337683

Mean dependent var S.D. dependent var Akaike info criterion Schwarz criterion F-statistic Prob(F-statistic)

Магадлал. 0.8527 0.4785 0.4727 0.7525 0.4970 0.5818 0.3526 0.7433 123524.5 410704.8 27.06235 27.45445 14.49292 0.000307

Эх сурвалж: Гурилан бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэгч 8 компанийн 2005-2010 оны санхүүгийн тайланд үндэслэн судлаачийн тооцоолсноор

45

Судлаачийн тооцоолсноор

51


Уг тооцооллоос авч үзэхэд борлуулалтын орлого, ББӨ, цалингийн зардал, ҮАЗ, зар сурталчилгааны зардал, хайгуулын зардал, татварын зардал зэрэг нь ашгийг 91%аар тайлбарлаж чадаж байгаа учраас орлогын тайлангийн эдгээр үзүүлэлтүүд салбарын хувьд ямар хэмжээтэй байгааг авч үзвэл дараах байдалтай байна. Хүснэгт №13 \мянган төгрөгөөр\ Ашиг 1

Mean

2 4 5 6 7 8

Цалин зардал

ББӨ

Зар сурталчилгаа

Хайгуулын зардал

ҮАЗ

Татвар

63677.36

2602451

1.05E+08

116144.4

6964.288

46106.96

326375

16797.54

1527.3

478796.5

285068.5

28085.6

1092.55

2532.9

78153.55

1099.2

Maximum

999679.4

15883790

4.14E+09

1007071

49621.4

498431

2356310

116187.8

Minimum

-637685

1545.4

1220

199.9

56.2

8.2

247.6

2.5

Std. Dev.

322962.3

4367807

6.54E+08

242540

11263.15

111313.4

558897.7

33906.62

Skewness

1.416293

2.123906

6.084588

2.728163

2.356475

3.21667

2.368398

2.11143

Kurtosis

6.208165

6.670627

38.02341

9.3359

8.669616

12.61261

8.00589

5.857511

Jarque-Bera

29.76328

52.52902

2291.214

104.8727

63.41585

195.1107

79.16028

38.99688

Observations

39

40

40

36

28

35

40

36

Median

3

БО

9

Эх сурвалж: Гурилан бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэгч 8 компанийн 2005-2010 оны санхүүгийн тайланд үндэслэн судлаачийн тооцоолсноор

Үүнээс харахад дээд ба доод утгуудын хэлбэлзэл нь хэт их байгаагаас шалтгаалан салбарын дундажийг гаргахад тохиромжгүй байна. Нөгөө талаас судалгаанд хамрагдаж буй байгууллагууд болон хамрах хугацаа богино байгаагаас оновчтой тодорхойлох боломжгүй байна. Хүснэгт №14 \хувиар\ Өөрийн капиталын өгөөж

Нийт ашгийн түвшин

Хөрөнгийн өгөөж

Борлуулалтын өгөөж

Ашиг

. Mean

4.534689

26.59736

2.497567

4.682106

80212.2

Median

4.314481

20.98026

3.444716

1.576115

1527.3

Maximum

70.21819

85.11331

18.74859

76.25741

999679.4

Minimum

-75.8923

1.388591

-22.614

-16.787

-637686

Std. Dev.

20.76746

20.72454

7.160089

17.16195

335578.7

Эх сурвалж: Гурилан бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэгч 8 компанийн 2005-2010 оны санхүүгийн тайланд үндэслэн судлаачийн тооцоолсноор

52


Үүнээс харахад нийт ашгийн төвшний дундаж нь 26%, Борлуулалтын өгөөжийг дундаж нь 4.68%-тай байна. Энэ нь борлуулалтын 20% орчимыг үйл ажиллагааны зардал эзэлж буйг харуулна. Хөрөнгийн өгөөж, борлуулалтын өгөөж нь 10% орчим байхад зохистой гэж үздэг. Гэтэл гурилан бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэгчдийн хувьд борлуулалтын өгөөж нь 4.68%-тай, Хөрөнгийн өгөөж нь 2.5%-тай байгаа нь маш доогуур үзүүлэлт юм. Үүнээс “Талх Чихэр ХК”, ”Атар- Өргөө” ХК-уудаар томоохон үйлдвэрлэлийн байгууллагуудыг төлөөлүүлэн гол үзүүлэлтүүдийг авч үзвэл дараах байдалтай байна. Ашигт ажиллагааны гол үзүүлэлтүүдийн статистик суурь шинжилгээ Хүснэгт №15 \хувиар\

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10

Mean Median Maximum Minimum Std. Dev. Skewness Kurtosis Jarque-Bera Probability

Ашиг 225102.4 73333.42 999679.4 -637686 558618.2 0.08129 1.73768 0.944932 0.623463

Борлуулалтын өгөөж 0.096711 1.306612 10.15934 -16.787 8.066956 -0.86343 2.981026 1.739747 0.419005

Нийт ашгийн түвшин 13.74873 16.82935 31.34529 1.388591 9.359681 0.102702 1.92361 0.70047 0.704523

Хөрөнгийн өгөөж 1.774987 1.482673 18.74859 -22.614 10.31598 -0.56385 3.596475 0.94937 0.622081

Observations

14

14

14

14

Эх сурвалж: Гурилан бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэгч 8 компанийн 2005-2010 оны санхүүгийн тайланд үндэслэн судлаачийн тооцоолсноор

Энэ тооцооллоос авч үзэхэд томоохон байгууллагуудын ашгийн түвшин нь 8 байгууллагын сүүлийн таван жилийн дундажаас бага гарч байна. Энэ нь 2007.1.1- ээс татварын хувь хэмжээнд өөрчлөлт орсонтой байж болзошгүй юм

53


2.3 Хүнсний үйлдвэрлэлийн ашгийг энгийнээр таамаглах /simple forecasts/ аргаар урьдчилан тооцоолох нь Уг энгийнээр таамаглах аргыг гурилан бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл эрхэлдэг байгууллагуудад тохирох эсэхийг шалгахын тулд судалгаанд хамрагдаж буй найман байгууллагын

үйл

ажиллагааны

ашгийг

энгийнээр

таамаглах

SF1,

SF2

таамаглалуудаар тус тус шалган тооцоолсон утга болон бодит утгуудыг хооронд нь харьцуулсан болно. Энгийнээр таамаглах эхний аргаар байгууллагуудын тооцоолсон ба бодит ашгийн харьцуулсан судалгаа Хүснэгт №16 \мянган төгрөгөөр\ 2007 Байгууллагын нэр

Атар-Өргөө ХК

Тооцоолсон

2008

Бодит

Хэлбэлзэл Тооцоолсон

Бодит

Хэлбэлзэл

45,811.12

69,390.10

33.98

140,727.67

177,580.33

20.75

Талх чихэр ХК

457,946.23

209,519.30

-118.57

1129751.19

988,028.70

-14.34

Бамбууш ХХК

13,472.20

15,013.80

10.27

30,042.27

17,942.30

-67.44

Коко дессерт ХХК

14,811.53

9,770.30

-51.60

9,256.94

6,109.40

-51.52

Эх мандал ХХК

846.50

620.80

-36.36

-4,011.50

-5,189.80

22.70

1,929.07

3,510.10

45.04

7,818.46

1,027.30

-661.07

186.04

347.30

46.43

619.22

712.50

13.09

Шим- Од ХХК Лапис ХХК

2009 Байгууллагын нэр

Атар-Өргөө ХК Талх чихэр ХК

Тооцоолсон

2010 Хэлбэлзэл Тооцоолсон

Бодит

848,973.44 1,011,294.97

16.05

1,936,330.00 1,128,518.10

-71.58

743,488.19

Бодит

Хэлбэлзэл

992,679.61

25.10

879,301.76 1,142,257.60

23.02

Бамбууш ХХК

18,148.44

12,019.70

-50.99

30,021.75

30,627.70

1.98

Коко дессерт ХХК

21,259.83

27,359.70

22.30

27,876.21

1,697.00

-1,542.68

Эх мандал ХХК Шим- Од ХХК Лапис ХХК

194.53

860.30

77.39

884.41

1,271.10

30.42

1,399.60

4,692.90

70.18

3,387.39

12,853.80

73.65

-1,069.93

-1,033.40

-3.53

-330.07

-310.60

-6.27

Эх сурвалж: Гурилан бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэгч 8 компанийн 2005-2010 оны санхүүгийн тайланд үндэслэн судлаачийн тооцоолсноор

Уг судалгаанаас харахад энгийн таамаглалаар таамагласан үндсэн үйл ажиллагааны ашиг болон бодит ашгийн хооронд хэлбэлзэл их гарч байна. Энэ нь байгууллагууд тайлан зэрэгцүүлэгдэх боломж багатай ашиг хэлбэлзэл ихтэй

54


байдгаас шалтгаалсан байж болох тул байгууллагуудын бодит ашгийг сүүлийн 5 жилээр авч үзье. Гурилан бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэгчдийн бодит ашиг Хүснэгт №17 \мянган төгрөгөөр\ Байгууллагын нэр

2006 он

2008 он

2009 он

Атар-Өргөө ХК

272,788.46

69,390.10

177,580.33

1,011,294.97

992,679.61

Талх чихэр ХК

-438,311.60

209,519.30

988,028.70

1,128,518.10

1,142,257.60

Бамбууш ХХК

2007 он

2010 он

0.00

15,013.80

17,942.30

12,019.70

30,627.70

9,907.40

9,770.30

6,109.40

27,359.70

1,697.00

Эх мандал ХХК

-1,858.70

620.80

-5,189.80

860.30

1,271.10

Шим- Од ХХК

1,517.70

3,510.10

1,027.30

4,692.90

12,853.80

0.00

347.30

712.50

-1,033.40

-310.60

Коко дессерт ХХК

Лапис ХХК

Эх сурвалж: Гурилан бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэгч 8 компанийн 2005-2010 оны санхүүгийн тайланд үндэслэн судлаачийн тооцоолсноор

Судалгаанд хамрагдаж буй байгууллагуудын сүүлийн 5 жилийн бодит ашгийн графикаар харуулбал дараах байдалтай байна. Гурилан бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэгчдийн бодит ашиг График №2 1,500,000.00 Атар-Өргөө ХК 1,000,000.00

Талх чихэр ХК

500,000.00

Бамбууш ХХК Коко дессерт ХХК

0.00 2006 он 2007 он 2008 он 2009 он 2010 он

Эх мандал ХХК Шим- Од ХХК

-500,000.00

Лапис ХХК -1,000,000.00 Эх сурвалж: Гурилан бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэгч 8 компанийн 2005-2010 оны санхүүгийн тайланд үндэслэн судлаачийн тооцоолсноор

Уг графикаас харахад “Атар-Өргөө ХК”, ”Талх Чихэр ХК”- ууд нь бусад байгууллагатай харьцуулбал үйл ажиллагаа, ашиг орлогоороо хамаагүй илүү болох нь

харагдаж

байна.

Иймээс

эдгээр

компаниудыг

55

оруулахгүйгээр

гурилан


бүтээгдэхүүн эрхэлдэг жижиг, дунд үйлдвэрлэлийн байгууллагуудын ашгийг авч үзвэл дараах байдалтай байна. Гурилан бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэгчдийн бодит ашиг \жижиг, дунд үйлдвэрлэлүүдийн\ График №3 35000 30000 25000

Бамбууш ХХК

20000 Коко дессерт ХХК 15000 Эх мандал ХХК 10000 Шим- Од ХХК 5000 Лапис ХХК

0 -5000

2006 он 2007 он 2008 он 2009 он 2010 он

-10000

Эх сурвалж: Гурилан бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэгч 8 компанийн 2005-2010 оны санхүүгийн тайланд үндэслэн судлаачийн тооцоолсноор

Энгийнээр таамаглах хоёрдугаар аргаар байгууллагуудын ашгийг таамаглахад бодит ашиг ба тооцоолсон ашиг дараах байдалтай байна. Энгийнээр таамаглах эхний аргаар байгууллагуудын тооцоолсон ба бодит ашгийн харьцуулсан судалгаа Хүснэгт № 18 \мянган төгрөгөөр\

56


Байгууллагын нэр

2007

2008

Тооцоолсон

Бодит

Хэлбэлзэл

Тооцоолсон

Бодит

Хэлбэлзэл

Атар -Өргөө ХК

272,884.34

69,390.10

-293.26

75,121.11

177,580.33

57.70

Талх чихэр ХК

-419,614.03

209,519.30

300.27

792480.6106

988,028.70

19.79

Бамбу уш ХХК

6,227.20

15,013.80

58.52

23,343.93

17,942.30

-30.11

Коко дессерт ХХК

10,923.97

9,770.30

-11.81

26,707.36

6,109.40

-337.15

Эх мандал ХХК

-2,146.40

620.80

445.75

-557.50

-5,189.80

89.26

Шим- Од ХХК

3,393.13

3,510.10

3.33

262.04

1,027.30

74.49

Лапис ХХК

4.66

347.30

98.66

369.28

712.50

48.17

Байгууллагын нэр

2009

2010

Тооцоолсон

Бодит

Хэлбэлзэл

Тооцоолсон

Атар -Өргөө ХК

235,047.96

1,011,294.97

76.76

1,143,726.81

992,679.61

-15.22

Талх чихэр ХК

691,377.29

1,128,518.10

38.74

1,580,818.44

1,142,257.60

-38.39

Бодит

Хэлбэлзэл

Бамбу уш ХХК

21,116.36

12,019.70

-75.68

35,691.75

30,627.70

-16.53

Коко дессерт ХХК

10,751.47

27,359.70

60.70

25,354.29

1,697.00

-1,394.07

Эх мандал ХХК

-5,106.63

860.30

693.59

1,069.99

1,271.10

15.82

Шим- Од ХХК

1,262.00

4,692.90

73.11

11,640.51

12,853.80

9.44

Лапис ХХК

749.03

-1,033.40

172.48

-1,016.43

-310.60

-227.25

Эх сурвалж: Гурилан бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэгч 8 компанийн 2005-2010 оны санхүүгийн тайланд үндэслэн судлаачийн тооцоолсноор

Энгийнээр таамаглах 2-р аргаар тооцоолсон ашиг, гүйцэтгэлээрх ашиг 2-н зөрүү эхний аргатай харьцуулбал хэлбэлзэл ихтэй гарч байна. Учир нь энгийнээр таамаглах 2-р арга нь тухайн үйлдвэрлэлийн байгууллагыг өмнөх тайлант хугацааны ашиг дээр тайлант хугацааны хөрөнгийн өсөлт нь ашиг нэмж олно гэж үздэг. Гэтэл судалгаанд хамрагдаж буй байгууллагуудын ашиг нь хэт хэлбэлзэл өндөртэй байснаас шалтгаалан энгийнээр таамаглах 2-р аргыг ашиглахад тохиромжгүй болж байна.

57


ДҮГНЭЛТ, САНАЛ Хүнсний салбарыг төлөөлүүлэн Сонгино хайрхан дүүрэгт байрлах гурилан бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл эрхэлдэг долоон компани болон “Атар- Өргөө” ХК-н 2006-2010 оны санхүүгийн тайланд шинжилгээ хийж ашиг болон ашигт ажиллагаанд нөлөөлөх хүчин зүйлс болоод тэдгээрийн хоорондын хамаарал, ашигт ажиллагааны нормативт хэмжээг тогтоож, ашгийн таамаглал боловсруулахыг уг судалгааны ажлаар зорьсон билээ. Судалгааны үр дүнгээс авч үзэхэд судалгаа хийгдэж буй байгууллагуудын зарим нь бүтээгдэхүүнийхээ өртгийг үнэн зөв тооцоолж чаддаггүй, бүтээгдэхүүний өртгийн зарим хэсгийг үйл ажиллагааны зардал байдлаар бүртгэдэг болох нь харагдаж байна. Эдгээр бүртгэл тооцооллын алдаа болон бүртгэлийн стандарт мөрдөж хэвшээгүй байдал зэрэг нь судалгааны үр дүнг ихээхэн гажуудуулж байна. Ашигт ажиллагааг шинжлэхийн тулд байгууллагуудын санхүүгийн тайланд суурь шинжилгээг дараах байдлаар хийж үзсэн болно. Байгууллага бүрийн сүүлийн таван жилийн баланс болон орлогын тайланд босоо шинжилгээ болон, хувийн чиг хандлагын шинжилгээг тогтмол, хувьсах сууриар хийж үзсэн болно. Хувьсах сууриар хувийн чиг хандлагын шинжилгээ хийснээрээ салбарын хувьд өсөлт ямар хувьтай явагдаж байгааг харах боломжтой болно. Харин тогтмол сууриар шинжлэх нь 2006 оноос хойш хэдий хэмжээний өсөлттэй байгааг тодорхойлох боломж олгож байна. Босоо шинжилгээний үр дүнгээс харахад судлагдаж буй байгууллагуудын эргэлтийн хөрөнгийн дийлэнх хувь хэмжээг бараа материал болон мөнгөн хөрөнгө эзэлж байгаа бөгөөд мөнгөн хөрөнгийн хувь хэмжээ өндөр байх нь нэг талаар тухайн байгууллагын төлбөрийн чадварт сайн нөлөөтэй боловч, нөгөө талаар ашигт ажиллагаанд сөрөг нөлөөтэй байдаг. Учир нь байгууллагын сул чөлөөтэй мөнгөн хөрөнгө нь инфляцийн нөлөөлөлд идэгдэж бодит бус алдагдал хүлээх магадлалтай юм. Харин бараа материалын дүн их байгаа нь нэг бол тухайн үйлдвэрлэл эрэлтээс давсан үйлдвэрлэл явуулж буйг нэг бол борлуулалт муудаж буйтай холбоотой байж болзошгүй юм. Эргэлтийн бус хөрөнгийн бүтцээс харахад элэгдлийн хувь хэмжээ бага байгаа нь засварын зардлын дүн их гарахгүй байх, бүтээгдэхүүний гарц, чанар сайн байх зэрэг ач холбогдолтой юм. Нийт үйлдвэрүүдийн хувьд авч үзэхэд эздийн өмчийн нийт дүн нийт эх үүсвэрийн 60 орчим хувийг эзлэх буюу бие даалтын 58


коэффициент нь тус байгууллагуудыг санхүүгийн тогтвортой байдалд байгаа болохыг харуулж байна. Харин сонирхол татаж буй нэг тал нь өр төлбөрийн бүтцийн дийлэнхийг богино хугацаат өр төлбөр эзэлж байгаа бөгөөд богино хугацаат өр төлбөр дотор богино хугацаат банкны зээл, дансны өр хоёр ойролцоо хувийг эзэлж байна. Дансны өр ихэнх тохиолдолд хүүгүй өр байдаг бол богино хугацаат банкны зээл болоод урт хугацаат өр төлбөр нь өндөр хүүтэй юм. Иймээс тухайн салбарын өр төлбөрт эзлэх хүүтэй зээлийн хувь хэмжээг тодорхойлбол 6%-тай байна. Үйлдвэрлэлийн барилга байгууламж, тоног төхөөрөмж нь харьцангуй шинэ байгаатай холбоотойгоор тухайн байгууллагуудын урт хугацаат өр төлбөр харьцангуй бага буюу 3-4% орчимд хэлбэлзэж байна. Эдгээр харьцааг гүнзгийрүүлэн шинжлэхэд зөвхөн баланс, орлогын тайлангийн мэдээлэл нь хангалтгүй юм. Иймээс шинжилгээний үр дүнг нарийвчлахын тулд байгууллагуудын өртөг, зардал, данс бүртгэлийн дэлгэрэнгүй мэдээлэл шаардлагатай. Хувьсах сууриар хийгдсэн чиг хандлагын шинжилгээнээс авч үзэхэд борлуулалтын орлогын өсөлт борлуулсан бүтээгдэхүүний өртгийн өсөлтөөс их байгаа сайн тал ажиглагдаж байгаа боловч үйл ажиллагааны зардал мөн адил өндөр хувиар өсч байгаа нь тухайн салбарын ирээдүйн үйл ажиллагааг алдагдалтайгаар прогнозчилоход хүргэсэн байна. Хүнсний салбарын ашигт ажиллагааг судлахын тулд ашигт ямар хүчин зүйлүүд нөлөөлж буйг илрүүлэх нь чухал юм. Уг хүчин зүйлийг судлахад нөлөөлж буй хүчин зүйлүүдийг дотоод, гадаад гэж ангилан судласан. Гадаад хүчин зүйл дээр тариалсан үр тариа, хураасан ургац, үйлдвэрлэсэн гурилын хэмжээ, импортын гурилын хэмжээ, үнэ, импортын гурилан бүтээгдэхүүний хэмжээ, үнэ зэргийг авч үзсэн ба уг судалгаанаас харахад тухайн салбарын үйлдвэрлэл эрхлэгчдийн ашиг гадаад зах зээлээс 8 хувийн хамааралтай болох нь хамрагдаж байна. Энэ нь бусад үйлдвэрлэлтэй харьцуулахад харьцангуй бага хамаарал юм. Гэвч энэ нь гадаад хүчин зүйлүүдэд татварын түвшин, ААНБ-уудад олгож буй зээлийн хэмжээ, инфляцийн түвшин, гурилны үнэ зэрэг гол хүчин зүйлүүдийг авч үзээгүйтэй холбоотойгоор бага гарсан байж болзошгүй. Харин дотоод хүчин зүйлсийн судалгаанаас харахад борлуулалтын орлого, борлуулсан бүтээгдэхүүний өртөг, цалингийн зардал, үйл ажиллагааны зардал зэргээс хамаарах ашгийн хамаарал нь 91%-тай буюу тухайн байгууллагын олох ашиг нь тухайн байгууллагын дотоод асуудал болох нь харагдаж байна. Эдгээр дотоод хүчин зүйлүүдээс хамгийн хүчтэй нөлөөлөл нь үйл 59


ажиллагааны зардал болох нь тодорхой харагдсан. Энэ нь зарим байгууллага бүтээгдэхүүний өртгийг тооцоолж чаддаггүйн улмаас үйл ажиллагааны зардал байдлаар бүртгэх, зарцуулсан шууд материалын зардлаар бүтээгдэхүүний өртгийг тооцдог зэрэг шалтгаантай холбоотой байж болох юм. Борлуулалтын орлогод эзлэх өртгийн хувийн жин нь салбарын дундажаар 68% байна. Үүнийг задлаж үзвэл “Шим- Од ХХК”-н өртгийн хувийн жин дундажаар 38%-тай байхад “Бамбууш” ХХК-н өртгийн хувийн жин 89%-тай байна. Энэ нь байгууллагуудад өртөг тооцох нэгдсэн арга зүй шаардлагатай байгааг харуулж байна. Ашиг, ашигт ажиллагааны аюулгүй харьцааг тогтооход байгууллагуудыг том, дунд, жижиг гэсэн ангилалд хамруулан ангилал тус бүр дээр аюулгүй харьцааг тогтоох нь зохимжтой юм. Гэвч ашгийн хэлбэлзэл хэтэрхий өндөр, судалгааны обьект цөөхөн зэрэг шалтгаанаар бүлэглэлт хийх боломжгүй байсан учраас статистикийн суурь шинжилгээнүүдийг хийсэн болно. Уг тооцооллоос харахад Нийт ашгийн түвшин ойролцоогоор 26%-тай, Борлуулалтын өгөөж 4.68%-тай байна. Энэ нь үйл ажиллагааны зардлын дүн ашигт ажиллагаанд өндөр нөлөө үзүүлж байгааг харуулж байна. Уг судалгааны ажлын нэг гол зорилго нь тайлангийн мэдээлэлд үндэслэн үйлдвэрлэлийн байгууллагын ашгийг таамаглах явдал байсан билээ. Энэхүү ашгийн таамаглалыг тооцоолоход хялбар, манай байгууллагууд дээр ашиглах боломжтой зэргийг харгалзан үзсэний үндсэн дээр ашгийг энгийнээр таамаглах 1, 2-р аргуудаар таамаглал явуулсан болно. Уг таамаглалыг явуулахын тулд ашгийг таамаглалын үйл ажиллагааны орлогын дүнг үндсэн үйл ажиллагааны ашиг алдагдалтай дүйцүүлэн, өмчид шаардагдаж буй өгөөжийг өмнөх жилүүдийн өөрийн капиталын өгөөжөөр орлуулан таамагласан болно. Энгийнээр таамаглах нэгдүгээр аргын үед тайлант хугацаа бүрт капиталын жигнэсэн дундаж өртөг тооцон уг жигнэсэн дундаж өртгийг нийт хөрөнгийн дүнгээр үржүүлэх замаар тооцон гаргасан. Уг таамаглалын оновчлолыг шалгахын тулд сүүлийн дөрвөн жилийн ашгийг таамаглаж тооцоолсон ашиг, бодит ашгийн зөрүүг авч үзсэн болно. Зарим байгууллагын зарим оны ашиг нэлээд хэлбэлзэлтэй гарч байсан. Ихэнхи тохиолдолд бодит ашиг нь тооцоолсон ашгаас бага гарч байсан ба энэ нь нэг талаар татвар бага төлөхийн тулд ашгийг буруу тооцоолсон байж болзошгүй гэж үзэж байна. Нөгөө талаас харахад ашгийн хэлбэлзэл их гарсан үеийн бодит тайлангаас харахад бараа материал, борлуулалтын орлогын дүнд огцом өөрчлөлт гарсан байсан. Иймээс тухайн байгууллага үйлдвэрлэл 60


борлуулалтын хэмжээгээ огцом өсгөхөөр тооцоолж буй тохиолдолд уг таамаглалаар ашгийг таамаглах зохимжгүй болох нь харагдсан. Харин тайлангийн дүнгүүд нь нэлээд тогтвортой байдаг байгууллагууд энэ аргаар ашгийг таамаглаж болох юм байна. Уг таамаглалын хэлбэлзэл өндөр байсан тул энэхүү аргаар талх нарийн боовны үйлдвэрлэл эрхэлдэг Канада бреад компаний сүүлийн 5 жилийн ашгийг таамаглан бодит утгатай нь зэрэгцүүлж үзсэн ба энэ үед ашгийн хэлбэлзэл 0,110%тай гарч байсан юм. Энэ нь уг таамаглалаар ашгийг таамаглах бүрэн боломжтой болохыг харуулсан билээ. Гагцхүү манай өнөөгийн нөхцөлд байгууллагууд стандартын дагуу тайлангаа үнэн зөв бэлтгэж чадахгүй байгаа, өртгийг үнэн зөв тооцоолохгүйгээр зөвхөн зарим ��эсгийг нь өртгөөр хүлээн зөвшөөрч бүртгэж буй зэрэг олон шалтгаантай юм.

61


Ашигласан материалын жагсаалт 1. Д. Моломжамц (2001) Санхүүгийн шинжилгээ 2. Ц. Гунгаанямбуу, Ч. Даваасүрэн (1997) Санхүүгийн шинжилгээ 3. С. Жамъянсүрэн (2009) Санхүүгийн гүнзгийрүүлсэн шинжилгээ ба бодлогын хураамж 4. С. Жамъянсүрэн (2003) Бизнесийн шинжилгээ ба үнэлгээ 5. Б. Сайнжаргал Санхүүгийн тайлангийн шинжилгээ 6. Б. Эрдэнэсувд, Н. Агваан Бизнесийн санхүү, эдийн засгийн шинжилгээ 7. Л. Наранчимэг (2011) Санхүүгийн тогтвортой байдлын шинжилгээний онол арга зүйн асуудал 8. Ёндон, Ариунбаяр (2011) Санхүүгийн тайлангийн шинжилгээ, төлөвлөлтийн загварчлал 9. Б.Жамъян

(1974)

Үйлдвэрлэлийн

газрын

ашигт

ажиллагаа,

түүнийг

дээшлүүлэх арга замууд 10. Б. Хөхөөжаргал 1997 Бизнесийн байгууллагын санхүүгийн удирдлага 11. Ц. Гомбодорж 1967 Аж ахуйн тооцоо, ашигт ажиллагаа 12. Ариунбаяр Санхүү бүртгэл, шинжилгээ, загварчлал 13. Сангийн яамны 2001 оны “ААНБ-ын санхүүгийн тайлангийн шинжилгээ хийх үлгэрчилсэн аргачлал” 14. Статистикийн бюллетень 2006-2010 15. McGraw-Hill (2007) Financial statement analysis 16. Financial statement analysis and security (2005) 17. Б. Даваасүрэн “Бизнесийн байгууллагын санхүүгийн шинжилгээний арга зүйн харьцуулсан судалгаа” 18. Т. Меруерт (2004) “Аж ахуйн нэгжийн мөнгөн орлого, ашгийн шинжилгээ” 19. А.Уранбаяр (2006) “Төрийн өмчит үйлдвэрлэлийн байгууллагын ашиг, ашигт ажиллагааны шинжилгээ” 20. Ц. Туяа (2010) “Санхүүгийн тайлангийн шинжилгээний дүгнэлт” 21. "ХЭРЭГЛЭЭНИЙ СТАНДАРТ" стандартын онол, арга зүй, танин мэдэхүйн чөлөөт хэвлэл МУИС-Худалдаа Үйлдвэрлэлийн Сургуулиас эрхлэн гаргадаг сэтгүүл 2009.04/037

62


22. http://l.erdenesuwd.pms.mn/index.php?module=menu&cmd=content&id=1&menu _id=4 23. http://www.slideshare.net/Gelegjamts/ss-1250182 24. http://www.forum.mn/forum_topics/fellows/Uyanga2007II_proposal.pdf

63


ХҮНСНИЙ САЛБАРЫН АШИГТ АЖИЛЛАГААНЫ ХАРЬЦУУЛСАН СУДАЛ