Issuu on Google+

МАНДАХ БҮРТГЭЛ ДЭЭД СУРГУУЛЬ

Очирбат Дэлгэрдалай

МОНГОЛЫН ХӨРӨНГИЙН ЗАХ ЗЭЭЛИЙН ӨНӨӨГИЙН БАЙДАЛ, ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ

Мэргэжил индекс: Е3223200

Нягтлан бодох бүртгэлээр мэргэшсэн бизнесийн удирдлагын магистрын зэрэг горилсон бүтээл

Улаанбаатар хот 2011 он


МАНДАХ БҮРТГЭЛ ДЭЭД СУРГУУЛЬ

Хамгаалуулах зөвлөлийн: Дарга ............................................ С.Өлзийбат (Док ( Ph.) проф) Орлогч дарга ................................. Г.Билгээ (Док (Ph.) дэд.проф) Нарийн бичгийн дарга ........................... С.Энхтуяа (докторант)

Эрдэм шинжилгээний удирдагч: Доктор .........................................../ Б.Аюуш. / Шүүмжлэгч: Доктрант........................................./ О.Сийлэгмаа /

Хамгаалсан: 2011 он 03 сарын 04 2


ГАРЧИГ

УДИРТГАЛ Судалгааны үндэслэл….................................................................................................4 Судлагдсан байдал..........................................................................................................5 Судалгааны зорилго........................................................................................................6 Судалгааны практик ач холбогдол, арга зүй, судалгааны ажлын бүтэц …...…….. 7

НЭГДҮГЭЭР БҮЛЭГ: Хөрөнгийн зах зээл, түүний эдийн засагт гүйцэтгэх үүрэг 1.1 Хөрөнгийн зах зээл, түүний онцлог ...............................................................................8 1.2 Хөрөнгийн зах зээлийн эдийн засагт үзүүлэх нөлөөлөл .............................................17 1.3 Хөрөнгийн зах зээлийн олон улсын туршлага .............................................................21 ХОЁРДУГААР БҮЛЭГ: Монголын улсын хөрөнгийн зах зээлийн өнөөгийн байдал, түүнд хийсэн судалгаа 2.1 Монголын хөрөнгийн зах зээлийн өнөөгийн түвшин...................................................35 2.2 Биржийн үйл ажиллагааны харьцуулсан шинжилгээ………........................................47 2.3 Монголын хөрөнгийн зах зээлийн цаашдын хандлага..................................................56

ДҮГНЭЛТ АШИГЛАСАН МАТЕРИАЛ ХАВСРАЛТ

3


СХЕМ Схем 1. Үнэт Цаасны Төрөл Ангилал...................................................................................10 Схем 2. Үнэт Цаасны зах зээлийн субъект……….............................................................. 11 Схем 3. Хөрөнгийн зах зээлийн үйл ажиллагааны ерөнхий схем.....................................13 Схем 4. МХБ-ийн зохион байгуулалт бүтэц...........................................................................30

ХҮСНЭГТ Хүснэгт 1. Хөрөнгийн зах зээлийн үнэлгээгээр тэргүүлэгч биржүүд...............................24 Хүснэгт 2. Тэргүүлэгч биржүүдийн 2008 оны үнэт цаасны арилжааны дүн....................25 Хүснэгт 3. МХБ-ийн үнэт цаасны бүртгэлийн судалгаа……………………………..........34 Хүснэгт 4. МХБ-ийн бүртгэлтэй компаниудыг салбараар нь авч үзвэл……....................35 Хүснэгт 5. МХБ-ийн үнэт цаасны арилжааны нэгдсэн мэдээ.............................................35 Хүснэгт 6. Макро эдийн засгийн үзүүлэлтүүд………….....................................................40 Хүснэгт7. Хөрөнгийн зах зээлийн арилжаа…………………………...…………...............41 Хүснэгт 8. Биржийн харьцуулалтын үзүүлэлт.......................................................................47 ГРАФИК График 1. Бүсийн биржүүдийн бүртгэлтэй хөрөнгий үнэлгээ............................................25 График 2. МХБ-д бүртгэлтэй ХК-ны тоо……………...........................................................32 График 3. Зах зээлийн үнэлгээ……………………………..…..………….............................33 График 4. Зах зээлийн үнэлгээний ДНБ-д эзлэх хувь…..………………………………….33 График 5. Топ-20 индексийн харьцуулсан үзүүлэлт….........................................................33 График 6. Хувьцааны арилжааны тоо, ширхэг......................................................................37 График 7. Хувьцааны арилжааны үнийн дүн…………………………….............................37 График 8. Төвлөрсөн хадгаламжинд нээгдсэн дансны тоо..…………….............................38 График 9. Хувьцааны төвлөрөл……………..…………………………….............................37 График 10.Ногдол ашиг тараасан ХК-ны тоо…………………………................................39

Товчилсон үгийн тайлбар: МХБ СЗХ ҮЦТТТХТ ХБ ДНБ ЗЗҮ

Монголын хөрөнгий бирж Санхүүгийн зохицуулах хороо Үнэт цаасны төлбөр тооцоо, төвлөрсөн хадгаламжийн төв Хөрөнгийн бирж Дотоодын нийт бүтээгдэхүүн Зах зээлийн үнэлгээ

4


ÓÄÈÐÒÃÀË Õóâü õ¿í áîëîí áàéãóóëëàãà õýðýãöýýíýýñýý èë¿¿ ãàðñàí, ñóë ÷ºëººòýé áàéãàà ìºíãºí õºðºí㺺 àøèã îëîõ çîðèëãîîð õóðèìòëóóëæ ýñâýë õºðºí㺠îðóóëàëò õèéäýã. Ãýâ÷ ìºíãºí õºðºí㺺 ñàíõ¿¿ãèéí ÿìàð ÷ àêòèâä áàéðøóóëñàí ÿìàãò ýðñäýëòýé òóëãàð÷ áàéäàã áºãººä äýýðõ õºðºí㺠îðóóëàã÷äàä ñóë ÷ºëººòýé ìºíãºí õºðºí㺺 áàéðøóóëàõ îëîí ñîíãîëòóóä áàéäàã. Æèøýý íü: ãàçàð, áàéð ãýõ ìýò ¿ë õºäëºõ õºðºí㺠õóäàëäàí àâàõ, õàäãàëàìæèíä õèéõ çýðýã. Ýäãýýð àðãóóä íü ººðèéí ñóë áîëîí äàâóó òàëóóäòàé áºãººä ýíý á¿õíèéã äèïëîìûí àæèëä äóðüäàõ áîëîìæã¿é þì. ªíäºð õºãæèëòýé îðíóóäûí õóâüä õóâü õ¿í áîëîí áàéãóóëëàãà íü ¿íýò öààñíû çàõ çýýëä ìºíãºí õºðºí㺺 îðóóëàõ ñîíèðõîëòîé áàéäàã áºãººä ýíý ÷ ¿¿äíýýñýý õºðºíãèéí çàõ çýýëèéí õºãæèë ìºíãºíèé çàõ çýýëýýñ ò¿ð¿¿íä ÿâäàã. Õөðөíãèéí çàõ çýýë íü íýã òàëààñ õóâü õүìүүñèéí õóðèìòëàëûã çàõ çýýë äýýð õóäàëäàãäàæ ÷àäàõ ÷àäâàð áүõèé үíýò öààñ áîëãîí õóâèðãàæ ýðãýëòýíä îðóóëàõ, íөãөө òàëààñ õөðөíãèéí íýìýãäýë ýõ үүñâýð øààðäëàãàòàé áàéãàà ãàçðóóäàä õóâüöàà áîíä ãýõ ìýò үíýò öààñóóäûã ãàðãàí õýðýãöýýòýé ìөíãөө îëæ àâàõ áîëîëöîî áүðäүүëýõ үүðýãòýé. Ýíäýýñ õàðàõàä õөðөíãèéí çàõ çýýë íü õөðөíãèéí èëүүäýëòýé áàéãàà ãàçðààñ õөðөíãèéí äóòàãäàëòàé áàéãàà ãàçàð ðóó õөðөíãө îðóóëàëòûí øèíæ ÷àíàðòàé õөðөíãө ìөíãèéã øèëæүүëýí çàëàõ үүðýã ãүéöýòãýäýã. Èíãýæ үíýò öààñ ãàðãàí õóäàëäàõ ïðîöåññûã àíõäàã÷ çàõ çýýëèéí үéë àæèëëàãàà ãýæ íýðëýäýã. Õөðөíãèéí çàõ çýýëèéí äàðààãèéí íýã ÷óõàë үүðýã íü õî¸ðäîã÷ çàõ çýýëèéí үүðýã áóþó àðèëæààíû үéë ÿâö þì. Õî¸ðäîã÷ çàõ çýýë îðøèæ áàéãàà ÿâäàë íü àíõäàã÷ çàõ çýýëèéí үéë àæèëëàãààã èëүү үð àøèãòàé áîëãîäîã. Ñàíõүүãèéí çàõ çýýëèéí òîãòâîðòîé áàéäëûã áîëîí õөðөíãө îðóóëàëòûí ýõ үүñâýðèéã õàíãàõ, õөðөíãө îðóóëàã÷äààð äàìæóóëàí òîìîîõîí áүòýýí áàéãóóëàëò, óðò õóãàöààíèé ìөíãөíèé ýõ үүñâýðèéã өөðèéí îðíû ýäèéí çàñãèéí ýðãýëòýíä áàéðøóóëàõ íü ÷óõàë þì. Õөðөíãèéí çàõ çýýë íü òàâàí çóóí æèëèéí òүүõòýé õýäèé ÷ óëñ îðíóóäûí õөðөíãө ìөíãөíèé àæëûí çîõèîí áàéãóóëàëò, õóðèìòëóóëñàí òүүõýí òóðøëàãà íü õàðèëöàí àäèëãүé áèëýý. Ýäèéí çàñãèéí õөãæëèéí æàì ¸ñûã äàãàí õөãæèæ áóé

5


ìàíàé óëñûí õóâüä õөðөíãèéí çàõ ýýýë үүñýýä 20 æèë áîëæ áàéãàà õýäèé ÷ ýäèéí çàñãèéí õөãæèëä үçүүëýõ íөëөө áàãà áàéãàà áà õàðèí ñүүëèéí æèëүүäýä үíýò öààñíû çàõ çýýëèéí үéë àæèëëàãàà èäýâõèæèí óëàì áүð өðãөæèí òýëýõ õàíäëàãàòàé áàéíà. Æèøýý õýëüå, 2010 îíû áàéäëààð 515,7 ãàäààä äîòîîäûí õóâüöàà ýçýìøèã÷, õөðөíãө îðóóëàã÷ èðãýä, àæ àõóéí íýãæ áàéãàà áөãөөä òýä 20 æèëèéí õóãàöààíä 109.6 òýðáóì òөãðөãèéí íîãäîë àøèã õүðòæýý. Ýäãýýð õóâüöàà ýçýìøèã÷èä íèéò õүí àìûí 2%-èéã, үүíýýñ 943 õóâüöàà ýçýìøèã÷èä êîìïàíèóäûí õóâüöààíû 10-ñ äýýø õóâèéã ýçýìøäýã áàéíà. Õөðөíãèéí çàõ çýýë äýýð үíýò öààñíû àðèëæàà ýðõëýõ, үéë÷ëýõ, çóó÷ëàõ ýðõ áүõèé 48 ìýðãýæëèéí áàéãóóëëàãà áàéãàà áà ýäãýýð áàéãóóëëàãóóäàä 340 ãàðóé үíäýñíèé ìýðãýæèëòíүүä àæèëëàæ áàéíà. Õөðөíãèéí çàõ çýýëèéí ýðãýëò 2004 îíä 500 ñàÿ òөãðөã áàéñàí áîë 2005 îíä 5.6 òýðáóì òөãðөã, 2006 îíä 18 òýðáóì òөãðөã ãýõ ìýò÷èëýí íýìýãäñýýð 2010 îíä Ìîíãîëûí Õөðөíãèéí Áèðæèéí ÒÎÏ-20 èíäåêñ 15040.97 íýãæ áîëòëîî өñ÷, çàõ çýýëèéí үíýëãýý òүүõýíäýý àíõ óäàà èõ íàÿä õýìýýõ òîîíû íýãæýýð õýìæèãäýæ 1,4 èõ íàÿä òөãðөã õүð÷ өññөí. 2010 îíä íèéò 253 óäààãèéí àðèëæààãààð 136 êîìïàíèéí 64.5 ñàÿ øèðõýã õóâüöààã 62.9 òýðáóì òөãðөãөөð, 30000 øèðõýã Çàñãèéí ãàçðûí ýíãèéí áîíäûã 30.0 òýðáóì òөãðөãөөð òóñ òóñ àðèëæèæ, íèéò 92.9 òýðáóì òөãðөãèéí ãүéëãýý õèéñýí çýðãýýñ

õөðөíãèéí çàõ

çýýëèéí èäýâõèæèëò õàðàãäàæ áàéíà. Õөðөíãèéí çàõ çýýë үүñ÷ õөãæñөí 20 æèëèéí õóãàöààíä 474 õóâüöààò êîìïàíè áүðòãýãäýæ 738.3 ñàÿ øèðõýã õóâüöààã 262.5 òýðáóì òөãðөãөөð, 3.1 ñàÿ øèðõýã áîíäûã 215.1 òýðáóì òөãðөãөөð àðèëæèæ, íèéò 3873 óäààãèéí àðèëæààãààð 477.6 òýðáóì òөãðөãèéí àðèëæàà õèéãäæýý. Ñóäàëãààíû үíäýñëýë Îäîîãîîð ìàíàé óëñàä õөðөíãèéí çàõ çýýëèéã õөãæëèéí õөøүүðýã áîëãîõ àñóóäàë èõýýð äýâøèãäýæ áàéãàà. Үүíèé íýã æèøýý íü Ìîíãîë óëñûí õөãæëèéí ãàðö õààíà áàéíà âý? ãýñýí àñóóëòàíä ìîíãîëûí õөðөíãèéí áèðæèéí ãүéöýòãýõ çàõèðàë Ð.Ñîäõүү õàðèóëàõäàà: “õөãæëèéí ãàðöûã áèä өíөөäөð үçýõäýý ýäèéí çàñàãò ãîë үéë÷èëäýã õàìãèéí õү÷òýé, êàïèòàëèñò íèéãìèéí ñàíõүүãèéí òîì çàõ çýýë áîëñîí õөðөíãèéí çàõ çýýë áóþó үíýò öààñíû àðèëæààã ýõ îðîíäîî õýðõýí õөãæүүëýõ âý ãýäãýýñ ýõýëíý”1 õýìýýæýý. Áàñ îéðûí èðýýäүéä óóë óóðõàéí ñàëáàðò õýðýãæèõ òîì òөñëүүäèéã äàãàí îðæ èðýõ èõ ìөíãөíèé óðñãàë, ãàäààä,

1

www.mse.mn Монголын хөрөнгийн биржийн вэб хуудас

6


äîòîîäûí õөðөíãө îðóóëàã÷äûí õóâüöààã àðèëæèõ ãýýä îëîí áîëîìæ õàðàãäàæ áàéíà. Õөðөíãèéí çàõ çýýëèéí ýíýõүү èäýâõèæèë, өðãөæèí òýëýëò íü ýäèéí çàñãèéí өñөëòөä ÿìàð íөëөө үçүүëýõ âý ãýäýã íü òүүíèé õөãæëèéí òөâøèí, үéë àæèëëàãààíû öàð õүðýý, îíöëîã çýðãýýñ øàëòãààëàõ òóë óã çàõ çýýëèéí өíөөãèéí áàéäëûã ñóäëàí, òóëãàìäñàí àñóóäëóóäûã èëðүүëæ, øèéäâýðëýõ àðãà çàìûã õàéõ, öààøäûí ÷èã õàíäëàãûã íü òîäîðõîéëîõîä ñàíàë îðóóëàõ çîðèëãîîð “Ìîíãîëûí õөðөíãèéí çàõ çýýëèéí өíөөãèéí áàéäàë, òóëãàìäñàí àñóóäàë” ãýñýí ñýäýâòýé ñóäàëãààíû àæèë õèéõýýð ñîíãîí àâñàí þì. Õөðөíãèéí çàõ çýýë áà ýäèéí çàñãèéí өñөëòèéí àñóóäàë áîë ìàíàé óëñàä òөäèéãүé äýëõèé íèéòèéí àíõààðëûí òөâä áàéäàã. Ìàíàé óëñàä à÷ õîëáîãäîë íü ÿìðààð òàâèãäàæ áàéãàà íü ñàíõүүãèéí çîõèöóóëàõ õîðîîíîîñ 2007 îíûã õөðөíãèéí çàõ çýýëèéí æèë áîëãîí çàðëàñàí ÿâäàë áîëîí “Ìîíãîëûí õөðөíãèéí çàõ çýýëèéã 2009-2012 îíä õөãæүүëýõ õөòөëáөð áîëîâñðóóëàí ÇÃ-ò òàâüñàí, Õөðөíãèéí

çàõ

çýýëèéí

ìåíåæìåíòèéí

õóâü÷ëàë,

ñòðàòåãèéí

îðäóóäûí

àøèãëàëòààñ îðîõ îðëîãûí õóâèàðëàëò, ãàäààä äîòîîäûí õөðөíãө îðóóëàëòûí өñөëò çýðãýýñ õàðæ áîëíî. Ñóäëàãäñàí áàéäàë Óðò õóãàöààíû үíýò öààñíû çàõ çýýëèéí îëîí çàãâàðóóä ãàð÷ өíөөäөð өíäөð õөãæèëòýé îðíóóäûí ñàíõүүãèéí çàõ çýýëä øóóä àøèãëàãäàæ áàéíà. Үíýò öààñíû çàõ çýýëèéí ìàêðî ýäèéí çàñãèéí íөëөөã Ã.Ìåíêüþ ñóäàëæ îëîí óëñàä õүëýýí çөâøөөðөãäñөí çàãâàð áîëîâñðóóëñàí áîë “Õөðөíãèéí çàõ çýýëèéí ýäèéí çàñàãò үçүүëýõ үүðýã”-èéí òàëààð Geert Bekaert, Marcio G.P.Garcia, Campbell, R.Harvey çýðýã ýðäýìòýä ñóäàëñàí áîë õөðөíãèéí çàõ çýýëèéí çîõèöóóëàëòûí ìàðãààíòàé àñóóäëóóä, òýäãýýðèéí îíîëûí áîëîí ïðàêòèêèéí ñóë òàëóóäûí òàëààð Äýëõèéí áàíêíû åðөíõèéëөã÷ áàéñàí JOSEPH E.STIGLITZ èëòãýëäýý äóðüäæýý. Ìàíàé óëñàä ýíý òàëààð äýëãýðýíãүé ãүíçãèé ñóäëàãäààãүé áîëîâ÷ õөãæëèéí ÿâöàä õөðөíãèéí çàõ çýýëèéí îíîë ïðàêòèêûí àñóóäàë õàðüöàíãóé öөөí òîîíû ýðäýìòýí ñóäëàà÷äûí áүòýýëä òóñãàãäñàíààñ ïðàêòèê õýðýãëýý áîëæ ÷àäààãүé áàéíà. Òóõàéëáàë, Äàðèéæàâûí Äóëàìñүðýí “Үíýò öààñíû çàõ çýýëèéí òөëөâøèë, õөãæèë”, Æ.ßäàìñүðýí “Ìîíãîë óëñûí үíýò öààñíû çàõ çýýë” Äîðæöýäýíãèéí Äóëàìñүðýí “Үíýò öààñ áà Үíýò öààñíû çàõ çýýë”, Ì.Ìөíõáîëä

7


“Èïîòåêýýð áàòàëãààæñàí үíýò öààñíû çàõ çýýë” çýðýã ñóðàõ áè÷ãүүäýýñ ãàäíà, Ö.Íîðîâäîíäîã, Á.Ýíõòóÿà, Ä.Äóëàìñүðýí çýðýã ýðäýìòýä äîêòîðûí çýðýã ãîðèëñîí áүòýýëýýð үíýò öààñíû çàõ çýýëèéí õөãæëèéí òүâøèíä ãàð÷ áàéãàà îëîëò, äóòàãäàëòàé òàëóóäûã ñóäëàí үíýëýëò äүãíýëò өã÷, õөãæñөí áîäèò үéë ÿâäàëòàé óÿëäóóëàí ãàðàõ àðãà çүéã áîëîâñðóóëæ, õөðөíãèéí çàõ çýýëèéã çîõèñòîé õөãæүүëýõ àñóóäëûã ýäèéí çàñãèéí үð íөëөө, à÷ õîëáîãäîë òàëààñ íü ñóäàëñàí áàéíà. Ìөí èõ äýýä ñóðãóóëèóäûí ìàãèñòðûí ñóäàëãàà áîëîí òөãñөõ êóðñûí îþóòíû äèïëîìûí àæëààð: ÊÒÌÑ-ä Ò.Óíäðàà “Үíýò öààñíû ïîðòôåëèéí øèíæèëãýý” ñýäâýýð 2005 îíä – õөðөíãө îðóóëàëòûí áàãöûí áүðäүүëýõ òàëààñ íü; À.Áàò-Î÷èð “Үíýò öààñíû çàõ çýýëä êîìïàíèé áîíä ãàðãàõ áîëîìæèéí ñóäàëãàà” ñýäâýýð 2006 îíä – ÀÀÍ-үүä õөðөíãèéí áèðæ äýýð áîíä ãàðãàõ çàìààð ýõ үүñâýð íýìýãäүүëýõ áîëîìæòîé ýñýõ òàëààñ íü; ÑÝÇÄÑ-ä Ñ.Áîëîð÷èìýã “Õөðөíãèéí çàõ çýýëèéí ìýäýýëëèéí ñóâãèéã íýìýãäүүëýõ áîëîìæ, íýâòðүүëýõ àðãà çàì” ñýäâýýð 2007 îíä – õөðөíãèéí çàõ çýýëèéí ìýäýýëëèéí èë òîä áàéäàë, ÷àíàð, õүðòýýìæ, àäèë òýãø õàíãàãäàõ áîëîìæòîé òàëààñ íü; Ñ.Өíөðæàðãàë “Ìîíãîëûí õөðөíãèéí çàõ çýýë äýýð õөðөíãө îðóóëàëòûí ýðñäëèéã үíýëýõ íü” ñýäâýýð 2008 îíä – õөðөíãèéí çàõ çýýë äýýðõè ýðñäýë, өãөөæèéí òүâøèí òîîöîæ õөðөíãө îðóóëàëòûí õүëýýæ áîëîõ õàìãèéí èõ àëäàãäàëûã òîîöîæ õàðóóëàõ òàëààñ íü; Ä.Îþóíãýðýë “Үíýò öààñíû çàõ çýýëèéí ýðõ çүéí øèíýòãýëèéí ýäèéí çàñãèéí үð íөëөө” ñýäâýýð 2009 îíä – õөðөíãèéí çàõ çýýëèéí ýðõ çүéí îð÷èíû áàéäàë áîëîí ñàéæðóóëàõ øààðäëàãàòàé òàëààñ; Ìàíäàõ áүðòãýë äýýä ñóðãóóëüä Á.Àìàðæàðãàë “Ìîíãîëûí õөðөíãèéí çàõ çýýëèéí өíөөãèéí áàéäàë” ñýäâýýð 2008 îíä, ß.Îþóíñүðýí “Õөðөíãèéí çàõ çýýëèéí ìýäýýëëèéí ñóâãèéã íýìýãäүүëýõ áîëîìæ, àðãà çàì” ñýäâýýð 2010 îíä ìàãèñòðûí çýðýã; ÌÓÈÑ ÝÇÑ-ä Ö.×óëóóíòîãòîõ “Үíýò öààñíû ïîðòôåëèéí îïòèìèçàöè” ñýäâýýð 2006 îíä äèïëîìûí àæèë òóñ òóñ õàìãààëæýý. Ýäãýýðýýñ ãàäíà õөðөíãèéí çàõ çýýëèéí òүүõýí õóãàöààíä õөãæүүëýõ øààðäëàãóóä óëàì áүð íýìýãäýæ ýõýëñýíòýé óÿëäàí çîõèöóóëàëòûí àðãà õýìæýýíүүäèéã îëîí óëñûí òóðøëàãà, çàð÷ìààñ àâ÷ õýðýãæүүëýõ үéë àæèëëàãàà, îðîëäëîãóóä õөãæëèéí òóõàé áүðò, òýð äóíäàà 2005 îíîîñ õîéø íèëýýä ýð÷èìòýé õèéãäýæ ìөíãө ñàíõүү, õөðөíãèéí çàõ çýýë çýðýã ñýòãүүëүүäýä ñóäëàà÷äûí áè÷ñýí íèéòëýëýýð õөðөíãèéí çàõ çýýëèéí òóëãàìäñàí àñóóäëóóäûã îëîí òàëààñ õөíäñөí, 2007 îíû “Үíýò öààñíû çàõ çýýë“ îíîë,

8


ïðàêòèê, òóðøëàãà öóâðàë äýâòýðýýð үíýò öààñíû çàõ çýýëèéí ýðõ çүéí îð÷íû òóõàé îëîí óëñûí ñèìïîóçèìûí èëòãýëèéã õýâëýí ãàðãàæýý. Ñóäàëãààíû çîðèëãî Ìàíàé óëñûí õóâüä õөðөíãèéí çàõ çýýë õөãæëèéíõөө àëü òүâøèíä ÿâæ áàéãàà, õөãæëèéí õóðäàöûã íýìýãäүүëýõýä ÿìàð àñóóäëóóä òóëãàìäàæ áóéã èëðүүëýí óëìààð öààøäûí ÷èã õàíäëàãûã íü òîäîðõîéëîõîä ñàíàë îðóóëàõ ÿâäàë þì. Ñóäàëãààíû àæëûí çîðèëãîî áèåëүүëýõèéí òóëä äàðààõ çîðèëòóóäûã äýâøүүëýí òàâüñàí. Ñóäàëãààíû çîðèëò  Õөðөíãèéí çàõ çýýëèéí îíîë àðãà çүéí үíäýñëýëèéã ñóäëàõ  Îëîí óëñûí õөðөíãèéí çàõ çýýëèéí õөãæèë, äýâøëèéí ñóäàëãàà õèéõ  Ìîíãîë óëñûí õөðөíãèéí çàõ çýýëä үíýëýëò äүãíýëò өãөõ a) Õөðөíãèéí çàõ çýýëèéí үçүүëýëòүүäýýð ñóäàëãàà õèéõ b) Õөðөíãèéí çàõ çýýëèéí çàãâàð, îíöëîã, õөãæëèéí òүâøèíã òîäîðõîéëîõ c) Õөðөíãèéí çàõ çýýë, áèðæèéí үéë àæèëëàãààíû òàëààð îëîí íèéòýýñ ñóäàëãàà àâàõ d) Õөðөíãèéí çàõ çýýëèéí òóëãàìäñàí àñóóäëûã èëýðõèéëýõ  ÌÓ-ûí õөðөíãèéí çàõ çýýëèéí õөãæëèéí öààøäûí ÷èã õàíäëàãûã òîäîðõîéëîõ Ñóäàëãààíû ïðàêòèê à÷ õîëáîãäîë Үíýò öààñíû ñîíãîäîã çàõ çýýë õөðөíãө îðóóëàëòûã äýìæèõýä ÷èãëýãääýã áөãөөä Ìîíãîë óëñûí õөðөíãèéí çàõ çýýë çàð÷ìûí õóâüä ÿëãààòàé áàéäëààð үүñ÷ õөãæèæ ýõýëñýí(өì÷ õóâü÷ëàëûã ýðõèéí áè÷ãýýð äàìæóóëàí õèéõ çýðýã). Ãýõäýý 2000 îíîîñ ñàíõүүãèéí ñèñòåì òîãòâîðæèæ, àõèöòàé өөð÷ëөëòүүä ãàð÷ áàéãàà íü ñàéøààëòàé. 2008, 2009 îíû áàíêíû ñàëáàðûí äîãîëäëûã ýñ òîîöâîë ìàíàé îðíû ñàíõүүãèéí çàõ çýýëүүäèéí õөãæèë õàðèëöàí àäèëãүé áàéíà. Èéìä õөðөíãèéí çàõ çýýëèéí òóëãàìäàæ áóé àñóóäëóóäûã òîäîðõîéëñíîîð õөãæëèéí öààøäûí çөâ ÷èã õàíäëàãûã òîãòîîõ áîëîìæòîé. Èíãýñíýýð үéëäâýð, ÀÀÍ, ïүүñүүäýä õÿìä өðòөãòýé ñàíõүүæèëò îëæ àâàõ, óëìààð ýäèéí çàñãèéí өñөëò áèé áîëãîõ, íөãөө òàëààð õàäãàëàìæààñ өөð õýëáýðýýð õөðөíãө îðóóëàëò õèéæ õóâüöàà ýçýìøèã÷ áîëñíîîð îðëîãûí íýìýãäýë ýõ үүñâýðòýé áîëîõ çýðãýýð ïðàêòèê à÷ õîëáîãäîëòîé.

9


Ñóäàëãààíû àðãà çүé Äèïëîìûí òүүâýðëýëò,

àæëûã

àíêåòûí

ñóäàëãààíû

ìөí

óëàìæëàëò

ìàòåìàòèêèéí

áîëîí

àðãóóä

áîëîõ

ãðàôèêèéí

àæèãëàëò,

àðãà

çýðãèéã

àøèãëàëàà. Ñóäàëãààíû àæëûí áүòýö Îðøèë, õî¸ð үíäñýí áүëýã, çóðãààí äýä ñýäýâ, äүãíýëò, ñàíàë ãýñýí õýñãүүäòýé áөãөөä: I-ð áүëýãò: õөðөíãèéí çàõ çýýë, òүүíèé ýäèéí çàñàã äàõü үүðýã, áóñàä çàõ çýýëýýñ ÿëãàðàõ îíöëîã, ýäèéí çàñàãò үçүүëýõ íөëөөëөëèéí îíîë àðãà çүé, îëîí óëñûí òóðøëàãà çýðãèéã àâ÷ үçñýí. II-ð áүëýãò: Ìîíãîë óëñûí õөðөíãèéí çàõ çýëèéí өíөөãèéí áàéäàë, õөãæëèéí

òүâøèí,

òóëãàìäñàí àñóóäàëûã ñóäëàí,

äүí

øèíæèëãýý õèéæ, үíýëýëò өãñөí. Ýíý áүõíýýñ үíäýñëýí Ìîíãîë óëñûí õөðөíãèéí çàõ çýýëèéí öààøäûí õөãæëèéí ÷èã õàíäëàãàä òóñ äýì áîëîõóéö ñàíàë äүãíýëòèéã äýâøүүëýõ ÿâäàëä ýíýõүү ñóäàëãààíû àæëûí çîðèëãî îðøèíî.

10


ÍÝÃÄҮÃÝÝÐ ÁҮËÝÃ: ÕӨÐӨÍÃÈÉÍ ÇÀÕ ÇÝÝË, ÒҮҮÍÈÉ ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃÒ ÃҮÉÖÝÒÃÝÕ ҮҮÐÝÃ

1.1. Õөðөíãèéí çàõ çýýë, òүүíèé îíöëîã Ñàíõ¿¿ãèéí ñèñòåìèéí ãîë ¿éë àæèëëàãàà íü õàäãàëàìæ-õºðºí㺠îðóóëàëòºñºëò ãýñýí õîëáîîòîéãîîð ÿâàãääàã. Ñàíõүүãèéí çàõ äýýð àðèëæààëàãäàõ ºðèéí õýðýãñë¿¿ä õîîðîíäîî ýðñäýë, õóãàöàà, àøãèéí õóâèàðàà ÿëãààòàé áàéäàã. Ñàíõ¿¿ãèéí çàõ çýýë íü ìºíãºíèé áîëîí õºðºíãèéí ãýñýí õî¸ð õýñãýýñ á¿ðäýíý. ̺íãºíèé õýñýãò Çàñãèéí Ãàçàð, àðèëæààíû áàíêóóä, õàäãàëàìæèéí áà çýýëèéí

õîðøîîíóóä,

õºãæëèéí

áàíêóóä,

çýýëèéí

íýãäë¿¿ä,

äààòãàëûí

êîìïàíèóä, òýòãýìæèéí áîëîí äóíäûí ñàíãóóä õàìààðàãääàã áîë õºðºíãèéí õýñýãò õºðºíãèéí áîëîí áîíäûí çàõóóä õàìààðàãääàã. Ñàíõ¿¿ãèéí çóó÷ëàëä ÿìàãò ñàíõ¿¿ãèéí àêòèâ, ñàíõ¿¿ãèéí õýðýãñýë¿¿ä, áîíä, äóíäûí ñàí, ýðã¿¿ëýí õóäàëäàõ íºõöºëò õýëýëöýýð¿¿ä çýðýã áàãòàæ ñàíõ¿¿ãèéí òºðºëæñºí çàõ çýýë äýýð ¿éë÷èëäýã áàéíà. Õөðөíãèéí çàõ çýýë íü áàéãóóëëàãà áîëîí õóâü õүìүүñèéí ñóë ÷өëөөòýé áàéãàà ìөíãөí õөðөíãèéã äàé÷ëàí үéëäâýðëýëèéí ýðãýëòýíä îðóóëàõ ãîë ìåõàíèçì áîëäîã. Òóõàéí õөðөíãө ýðãýëòýíä îðñîíîîîð óã õөðөíãèéí ýçýíä îðëîãî àâ÷èð÷, òүүíèéã өðãөòãөõ õөðөíãèéí ýõ үүñâýðèéã áèé áîëãîíî. Ïүүñ êîìïàíè үéë àæèëëàãààãàà ÿâóóëàõ, өðãөòãөõөä íýìýëò õөðөíãө çàéëøãүé õýðýãòýé áàéäàã áөãөөä ýíýõүү õөðөíãèéã áèé áîëãîõ ãóðâàí àðãà çàì áàéäàã. 1. Áèçíåñ àðèëæàà õóäàëäààíààñ îëñîí àøãàà ýðãýëòýíä îðóóëàõ 2. Áàíê ýñâýë õóâü õүíýýñ çýýë àâàõ 3. Õóâüöàà, өðèéí áè÷èã çýðýã үíýò öààñ ãàðãàæ õóäàëäàõ Îð÷èí үåä õөãæèæ áóé îðíóóä äàõü õөðөíãèéí çàõ çýýëèéí үүðýã ñóäëàà÷äûí àíõààðëûã èõýýð òàòñààð áàéíà. Ñàéí çîõèîí áàéãóóëàãäñàí õөðөíãèéí çàõ çýýë íü ýäèéí çàñãèéí үéë ÿâöàä äàðààõ õýëáýðýýð íөëөөëæ ÷àääàã áàéíà. Үүíä: •

Õàäãàëàìæèéí өñөëòèéã áèé áîëãîíî

Õөðөíãө îðóóëàëòûí íөөöèéí үð àøèãòàé õóâààðèëàëò

Îäîî áàéãàà íөөöèéí èëүү ñàéí àøèãëàëò

Õөðөíãèéí çàõ çýýë íü өðõ ãýðүүäýä øààðäëàãàòàé õөðâөõ ÷àäâàðûí ñàéæðàëò áà ýðñäýëä õàíäàõ õàíäëàãûã íü ñàéæðóóëàõ çàìààð õàäãàëàìæèéã óðàìøóóëäàã. Өөðөөð õýëâýë õөðөíãèéí çàõ çýýë íü èëүү ñàéí õөãæөөä èðýõýýðýý õóâüöàà ýçýìøèã÷äèéã õөðөíãө îðóóëàëòûí òөñëүүäýä ýðñäýëèéã õóâààðèëàõ èëүү

11


îëîí áîëîìæ îëãîäîã.

Ýíý çàõ çýýë өðãөæñөíөөðөө үéëäâýðëýëèéí ñåêòîðò

êàïèòàëûã õóâààðèëàõàä èëүү үүðýã ãүéöýòãýæ ýõýëäýã. Õөðөíãèéí çàõ çýýë íü õөðөíãө îðóóëàëòûí үð àøèãòàé áàéäëûã èëүү ñàéí õàíãàæ ÷àääàã. Ñàéí çîõèîí áàéãóóëàãäñàí õºðºíãèéí çàõ çýýë íü õóâüöààíûõàà ¿íýýð äàìæóóëàí ¿ð àøèãòàé õóâààðèëàëòûã õèéæ ÷àääàã áàéíà. Õөðөíãèéí çàõ çýýëèéã èäýâõèæүүëýí õөãæүүëýõ íü íèéãýìä үүñýæ áèé áîëñîí ñàíõүүãèéí õóðèìòëàëûã áîäèò ñåêòîðò õөðөíãө îðóóëàõ áîëîìæèéã áүðäүүëæ өãäөã ñàéí òàëòàé. Õөðөíãèéí çàõûí çóó÷ëàëûí үçүүëýëò ãýäýãò äàðààõ үçүүëýëòүүäèéã àâ÷ үçäýã. •

Õөðөíãèéí çàõûí ãүéëãýýíèé íèéò äүíã ÄÍÁ-íä õàðüöóóëñàí õàðüöàà. (ÇÇҮ/ÄÍÁ) Ýíý íü õөðөíãèéí çàõààð äàìæèí òóõàéí ýäèéí çàñàãò ÿìàð õýìæýýíèé õөðөíãө îðæ áàéãààã õàðóóëäàã.

Õөðөíãèéí çàõûí ãүéëãýýíèé íèéò äүíã íèéò çàõûí çýýëèéí үíýëãýýíä õàðüöóóëñàí õàðüöàà.(ÇÇ-èéí ãүéëãýýí��é òîî/ÇÇҮ) Ýíý үçүүëýëòèéã õөðөíãèéí ýðãýëò ãýæ õýëäýã áà òóõàéí õөðөíãèéí çàõ íü õýð çýðýã èäýâõèòýé àæèëëàäàã áîëîõûã õàðóóëäàã. Õөðөíãèéí ýðãýëò өíäөð áàéõ þì áîë ýíý íü øèëæүүëãèéí çàðäàë áàãà áàéãààã õàðóóëíà.

Ýäãýýð үçүүëýëòүүä íü òóõàéí îðíû õөðөíãèéí çàõûí çóó÷ëàëûí үéë àæèëëàãààã èëýðõèéëýã÷ ãîë õýìæүүðүүä áîëíî. Үíýò öààñ: Õóóëèéí òîäîðõîéëîëò “Үíýò öààñ” ãýæ Çàñãèéí ãàçàð áîëîí áóñàä ýðõ áүõèé ýòãýýäýýñ ãàðãàñàí өðèéí áè÷èã /áîíä/, êîìïàíèé áүõ òөðëèéí õóâüöàà, êîìïàíèé ãàðãàñàí, ýñõүë ãàðãàõààð ñàíàë áîëãîæ áóé õóâüöààã õóäàëäàõ, õóäàëäàí àâàõ ýðõèéí îïöèîí, õөðөíãө îðóóëàëòûí ñàíãèéí õóâüöàà, òүүí÷ëýí Үíýò öààñíû õîðîîíîîñ ýíý õóóëüä íèéöүүëýí үíýò öààñ”2 ãýæ òîäîðõîéëñîí áàðèìòûã: Òîäîðõîé õөðөíãèéí ýðõèéã òîãòîîñîí õýâ çàãâàðûí äàãóó ãýð÷èëñýí áөãөөä өөðèéí ãýñýí үíý öýíýòýé, çàõ çýýë äýýð áèå äààæ ýðãýëò õèéäýã áè÷èã áàðèìò òүүíèéã îðëîõ êîìúþòåð äàõü áè÷ãèéã үíýò öààñ ãýíý. Åð íü үíýò öààñ íü ìàø îíöëîã òàâààð þì. Òèéìýýñ өөðèéí ãýñýí çàõ çýýëòýé.

2

www.mse.mn Монголын хөрөнгийн биржийн вэб хуудас, хууль журам

12


Îíöëîã íü •

Үíýò öààñíû çàõ çýýë äýõü үíý òîãòîîõ ÿâö íü àøèã õîíæîî õàéñàí øèíæòýé. Áîäèò ýðýëòýýñ ãàäíà àøèã õîíæîîíû ýðýëò èõýýõýí áàéð ñóóðüòàé.

Үíý íü ìàêðî, ìèêðî òөâøíèé õү÷èí çүéëýýñ õàìààð÷ áàéíãà өөð÷ëөãääөã.

Үíýò öààñíû үíý òîãòîõ үéë ÿâö øóóðõàé, үíèéí òàëààðõ ìýäýýëýë íýýëòýé

Үүðýã •

Êîìïàíèé ñîíèðõîëûã õөðөíãө îðóóëàëòûí ñîíèðõîëòîé íèéöүүëýõ

Ñóë ÷өëөөòýé ìөíãөí õөðөíãèéã õýðýãöýýò ãàçàð íü õóâààðèëàõ áóþó õàäãàëàìæ õóðàìòëàëûã äàé÷ëàõ.

Îëîí óëñûí çàõ çýýë äýýðõ үéë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áóé òóõàéí îðíû õөðөíãèéí çàõ çýýë ýðñäëèéã îëîí óëñûí òүâøèíä øèëæèí õóâààðèëàõ ÷èã үүðýãòýé.

Êîìïàíèé ìýäýýëëèéã òàðààõ

Õàìòûí õÿíàëò òàâèõ áîëîëöîî îëãîõ

À÷ õîëáîãäîë •

Ýäèéí çàñàã äàõü ìөíãөíèé óðñãàëûã çîõèöóóëàõ

Ñóë ÷өëөөòýé ìөíãөíèé óðñãàëûã õàìãèéí àøèãòàé ñàëáàð ëóó îðóóëäàã.

Үíýò öààñíû òөðөë, àíãèëàë Ñàíõүүãèéí øèéäâýðүүä íü ñàíõүүæèëò áîëîí õөðөíãө îðóóëàëò õèéõ ýñýõòýé õîëáîãäîæ ýçýìøèã÷äèéí õөðөíãө áàÿëãèéã õàìãèéí èõ áîëãîõ çîðèëãîòîé áàéäàã. Èéìä ñàíõүүãèéí ìåíåæåðèéí ãàðãàõ øèéäâýðүүä íü êîìïàíèé õóâüöààíû үíý өðòөãòýé õàìààðàëòàé áàéõ áà ÿìàð çàõ çýýëä áîðëóóëàõûã àâ÷ үçýæ òîîöñîí áàéõ ¸ñòîé. Үíýò öààñ ãýäýã íü өөðèéí ýçýìøèã÷äýý èðýýäүéí ìөíãөí óðñãàëûí íýã áîëîìæèéã îëãîäîã ñàíõүүãèéí õөðөíãèéã õýëíý. ¯íýò öààñ íü õóâüöààò êîìïàíèä õºðºí㺠îðóóëæ, íîãäîë àøèã àâàõ áîëîí ñàíàëûí ýðõèéã ãýð÷èëñýí õóâüöàà, ýðõ á¿õèé áàéãóóëëàãà 1 æèëýýñ äýýø õóãàöààòàé çýýëëýãý, çàñãèéí ãàçðûí ºðèéí

13


áè÷èã, ò¿¿í÷ëýí ¿íýò öààñíû õîðîîíîîñ ýíý õóóëüä íèéö¿¿ëýí ¿íýò öààñ ãýæ òîäîðõîéëñîí áàðèìò þì3. Ñõåì 1. Үíýò öààñíû òөðөë, àíãèëàë Үнэт цаас Хөрөнгийн зах зээлийн үнэт цааснууд: • Корпорацийн бонд • Энгийн хувьцаа • Давуу эрхтэй хувьцаа

Мөнгөний зах зээлийн ҮЦ-д: • Хадгаламжийн сертеификат • ЗГ-ын үнэт цаас • Банкны акцкпт • Арилжааны бичиг

Үүсмэл үнэт цааснууд: • Опцион • Фьючерс • Своп хэлцэл

Үíýò öààñíóóäûã äîòîð íü 3 áүëýã áîëãîí õóâààæ àâ÷ үçäýã. Èíãýæ àíãèëàõäàà íýãäүãýýðò, äóóñàõ õóãàöàà, 2-ðò îíöëîã øèíæ ÷àíàðààð íü àíãèëäàã. Îäîî ìөíãөíèé çàõ çýýëèéí үíýò öààñíóóä, õөðөíãèéí çàõ çýýëèéí үíýò öààñíóóä áîëîí үүñìýë үíýò öààñíóóäûí òàëààð òîâ÷ òàéëáàðûã íü àâ÷ үçüå. Ìөíãөíèé çàõ çýýëèéí үíýò öààñíóóä. Ìөíãөíèé çàõ çýýëèéí үíýò öààñíóóä íü áîãèíî õóãàöààòàé, õөðâөõ ÷àäâàð өíäөðòýé, ýðñäýë áàãàòàé үíýò öààñíóóä áàéäàã. Äóóñàõ õóãàöàà íü íýã æèë ýñâýë òүүíýýñ áàãà áàéíà. Ìөíãөíèé çàõ çýýëèéí үíýò öààñíóóä íü áîäèò õөðөíãèéí áàðüöàà øààðääàããүé, ãàðãàã÷ààñ ýðãýí òөëөõөä èòãýæ òîäîðõîéëñîí áàéäàã. Ìөíãөíèé çàõ çýýëèéí үíýò öààñ ãýäýãò çàñãèéí ãàçðûí áîãèíî õóãàöààò үíýò öààñ, õàäãàëàìæèéí ñåðòèôèêàò, àðèëæààíû áè÷èã, áàíêíû àêöåïò çýðýã үíýò öààñíóóä îðíî. Õөðөíãèéí çàõ çýýëèéí үíýò öààñíóóä. Ýäãýýð íü Çàñãèéí ãàçàð áîëîí êîðïîðàöèàñ ãàðãàäàã, óðò õóãàöààò үíýò öààñíóóä þì. Äóóñàõ õóãàöàà íü íýã æèë, òүүíýýñ èëүү ýñâýë õóãàöààãүé үíýò öààñíóóä áàéíà Үíýò öààñ ãàðãàã÷ áóþó ýìèòåíò •

Өðèéí үíýò öààñ ãàðãàã÷

Õóâèéí êîìïàíè, õóóëèéí ýòãýýä, ãàäààäûí ýìèòåíò Ñõåì 2. Үíýò öààñíû çàõ çýýëèéí ñóáúåêò Хөрөнгийн зах зээл

3 *

Я.Ядамсүрэн “Монголын үнэт цаасны зах зээл”

14


Үнэт цаасны компани • Хөрөнгө оруулагч, харилцагчдад зуучлах • Үнэт цаас худалдах, худалдан авах талаар захиалга хүлээн авч биелүүлэх • Зөвлөгөө өгөх

Хөрөнгийн бирж • Үнэт цаасны арилжаа • Үнэт цаасны төлбөр тооцоо • Үнэт цаасны бүртгэл • Хадгаламж • Хяналт шалгалт мэдээл

Хөрөнгө оруулалтын сан • Үнэт цаас худалдан авах • Үнэт цаас гаргах • Чекийн сан • Зээл олгох • Бусад

Санхүүгийн компани Хувьцаат компани Хөрөнгө оруулалтын сан • Үнэт цаас гаргах • Үнэт цаас гаргах данс • Үнэт цаас гаргах түүнийг 3-дагч нээх • Үнэт цаас худалдах, этгээдэд ашигтайгаар • Үнэт цаас худалдах хулдан авах баталгаажуулах • Үнэт цаас худалдан авах • Хөрөнгө оруулалтын • Õөðөíãèéí Өөрийн үнэт цаасны çàõ çýýë, áèðæèéí •үéëЗээл àæèëëàãààíû öàð õүðýý авах зөвлөгөө өгөх гүйлгээ хийх • Мэдээлэл өгөх, авах • Зээл олгох áөãөөä Õөðөíãèéí çàõ íü ñàíõүүãèéí çóó÷ëàëûí õàìãèéí ýíãèéí íýãýí òөðөë • Зээл олгох • Бүртгэл тооцоо хийх • õàäãàëàìæèéã Бусад õүëýýí àâ÷ çýýëä õөðâүүëäýã áàíêòàé àäèëãүé, õөðөíãèéí çàõ íü íýã

õөðөíãө îðóóëàã÷ààñ íөãөө õөðөíãө îðóóëàã÷èä өì÷ëөë øèëæèæ áàéäàã. (Hans Stoll, 2005) Õөðөíãèéí çàõ íü ýäèéí çàñãèéí íөөöèéã үð àøèãòàé õóâààðèëäàã, òóõàéëáàë, èëүүäýëòýé õөðөíãèéã àøèãòàéãààð òүðãýí õөðâөõ ÷àäâàðûã õàíãàñàí õөðөíãèéí äóòìàã, øààðäëàãàòàé ýõ үүñâýðèéã ñàíõүүæүүëýõ íөõöëèéã õàíãàäàã.4 Õөðөíãèéí

çàõ

çýýëä

үíýò

öààñíû

ñòàíäàðò

áүòýýãäýõүүíүүäèéã

ãàðãàõ,

òýäãýýðèéí àíõäàã÷ áîëîí õî¸ðäîã÷ çàõ çýýëèéã үүñãýõ, үíýò öààñíû òөëáөð òîîöîîã ãүéöýòãýõ, õàäãàëàõ, õөðөíãө îðóóëàã÷äàä ìýäýýëëèéã

õүðãýõ үéë

àæèëëàãààíóóä íü òîãòñîí äүðýì æóðìûí äàãóó ÿâàãäàõ áөãөөä äàðààõ үéë àæèëëàãààíóóä ÿâàãäàíà. Үүíä: 1. Үíýò öààñíû áүðòãýë 2. Үíýò öààñíû àðèëæàà 3. Үíýò öààñíû êëèðèíã 4. Үíýò öààñíû áîëîí ìөíãөíèé òөëáөð òîîöîî 5. Үíýò öààñíû õàäãàëàìæ Õөðөíãèéí çàõ çýýëä îðîëöîã÷èä íü äàðààõ үүðýãòýéãýýð îðîëöäîã. 4

http://www.answers.com/topic/capital-market

15


 Õөðөíãèéí áèðæ íü íèéòýä ñàíàë áîëãîí ãàðãàñàí үíýò öààñíû áүðòãýë, àðèëæààã ýðõëýí ãүéöýòãýõ;  Êëèðèíãèéí áàéãóóëëàãà íü үíýò öààñíû àðèëæàà, òөðáөð òîîöîîíû үéë àæèëëàãààã õөíãөâ÷ëөõ, үíýò öààñ áîëîí ìөíãөíèé äүíã òýãøèòãýõ;  Òөëáөð òîîöîîíû áàéãóóëëàãà íü үíýò öààñíû àðèëæààíû үð äүíä үүññýí үíýò öààñíû áîëîí ìөíãөíèé òөëáөð òîîöîî õèéõ үéë÷èëãýýã ãүéöýòãýäýã;  Õàäãàëàìæèéí áàéãóóëëàãà íü үíýò öààñààð ãýð÷ëýãäñýí өì÷ëөõ ýðõ áîëîí óã ýðõ áóñäàä øèëæñýíèéã áүðòãýõ, òýäãýýðèéã õàäãàëàõ;  Ìýðãýæëèéí áàéãóóëëàãà íü үíýò öààñ ãàðãàã÷, õөðөíãө îðóóëàã÷äûã çàõ çýýëòýé õîëáîõ; Ýíäýýñ õөðөíãèéí çàõ çýýëèéí үéë àæèëëàãààíû äàðààëëûí åðөíõèé ñõåìèéã äîîðõè áàéäëààð òîäîðõîéëäîã.

Ñõåì 3. Õөðөíãèéí çàõ çýýëèéí үéë àæèëëàãààíû åðөíõèé ñõåì ÁÈÐÆ БҮРТГЭЛ

АРИЛЖАА

КЛИРИНГ

ҮНЭТ ЦААС ГАРГАГЧИД

ҮНЭТ ЦААС, МӨНГӨНИЙ ТӨЛБӨР ТООЦОО

МЭРГЭЖЛИЙН БАЙГУУЛЛАГА

ХӨРӨНГӨ ОРУУЛАГЧИД

ҮНЭТ ЦААСНЫ ХАДГАЛАМЖ

Áèðæ íü үíýò öààñ ãàðãàã÷ààñ

ãàðãàñàí үíýò öààñûã áүðòãýõ, áүðòãýëòýé үíýò

öààñíû àðèëæààã àíõäàã÷ áîëîí õî¸ðäîã÷ çàõ çýýë äýýð çîõèîí áàéãóóëàõ, үíäñýí үéë àæèëëàãààã ãүéöýòãýõ ÿÿâöàä áèé áîëñîí үíýò öààñ, òүүíèé àðèëæààòàé õîëáîãäñîí үíýí çөâ ìýäýýëëèéã èë òîä, òүðãýí øóóðõàé õүðãýõ, õөðөíãө îðóóëàã÷äûí ýðõ àøãèéã õàìãààëàõ үүäíýýñ үíäñýí үéë àæèëëàãàà, òүүíä îðîëöîæ áóé үíýò öààñ ãàðãàã÷ áîëîí áðîêåð äèëëåðèéí ìýðãýæëèéí үéë àæèëëàãààíä õÿíàëò òàâèõ үíäñýí ôóíêöòýé áàéíà.

16


Áèðæ íü өөðèéí үíäñýí үéë àæèëëàãààíä õÿíàëò øàëãàëò òàâèõààñ èëүүòýé, áүðòãýëòýé үíýò öààñ ãàðãàã÷, ãèøүүí áðîêåð äèëëåðèéí êîìïàíèóäûí үéë àæèëëàãààíä õóóëü áîëîí өөðөө óäèðäàõ áàéãóóëëàãûí ñòàòóñûí õүðýýíä ãàðãàñàí áèðæèéí äүðýì æóðìûí äàãóó õÿíàëò øàëãàëòûí үéë àæèëëàãààã ãүéöýòãýäýã. Õÿíàëò øàëãàëòûí үéë àæèëëàãààíààñ èëүүòýé îëîí íèéòýä, ÿëàíãóÿà õөðөíãө îðóóëàã÷äàä үíýò öààñ, үíýò öààñíû ìýäýýëëèéã õүðãýõ үéë àæèëëàãàà ìàø ÷óõàë. Õөðөíãө îðóóëàã÷äûã ìýäýýëëýýð ìàø ñàéí õàíãàñíààð õөðөíãө îðóóëàã÷äûí çàõ çýýëä èòãýõ èòãýë äýýøèëíý. Õөðөíãө îðóóëàã÷èä ìýäýýëëèéã õóäàëäàí àâàõ, àðèëæèõ ñîíèðõîë ìàø èõòýé. Үíýò öààñíû ìýäýýëëèéã áүõ òөðëèéí ìýäýýëëèéí ñóâãààð õүðãýæ, äàìæóóëæ áàéíà. Çөâõөí үíýò öààñíû ìýäýýëëèéã õүðãýõ, äàìæóóëàõ ìýäýýëëèéí íýãäñýí ñүëæýý áүõèé ìýðãýæëèéí áàéãóóëëàãóóä èõýýð áàéãóóëàãäàí ìàø òîì үíýò öààñíû ìýäýýëëèéí çàõ үүñãýýä àæèëëàæ áàéäàã áөãөөä õàìãèéí òîì ìýäýýëëèéí êîìïàíè íü Bloomberg, Reuters, êîìïàíèóä áà äýëõèéí òîìîîõîí áèðæүүä íü ýäãýýð êîìïàíèóäàä үíýò öààñíû ìýäýýëëýý õóäàëäàæ áàéíà. Îäîî áèðæèéí үíäñýí үéë àæèëëàãààã òîäðóóëàí àâ÷ үçüå. Áèðæèéí үíäñýí ÷èã үүðýã Õөðөíãèéí áèðæүүä íü õөãæëèéíõөө òүүõýíä ýäèéí çàñãèéí õөãæëèéã äýìæèõ үíäñýí ÷èã үүðýã ãүéöýòãýæ èðñýí áөãөөä ýíýõүү үíäñýí ÷èã үүðãèéíõýý õүðýýíä:  Õөðөíãèéí áèðæ íü үíýò öààñ ãàðãà÷äàä áèçíåñèéí үéë àæèëëàãààãàà өðãөæүүëýõ,  Çàõ çýýëýý өñãөõөä øààðäëàãàòàé áàéãàà õөðөíãèéí ýñ үүñâýðèéã áèé áîëãîõ íөõöөë áîëîìæèéã õàíãàõ,  Õөðөíãө îðóóëàã÷äàä õөðөíãөө õàäãàëàìæèíä áàéðøóóëàõ, ýñâýë үíýò öààñàíä õөðөíãө îðóóëàõ ýñýõèéã øèéäâýðëýõ íөõöëèéã áүðäүүëñýí íөөöè��í үð àøèãòàé õóâààðèëàëòûí ñóâàã áîëæ, үíýò öààñíû çàõ çýýëèéã үүñãýõ çàìààð ýäèéí çàñãèéí õөãæëèéã äýìæèõèéí çýðýãöýý õөðөíãө îðóóëàã÷äûí áèçíåñèéí үéë àæèëëàãààã õөõүүëýí äýìæèõ,  Үíýò öààñ ãàðãà÷ êîìïàíèóäûí çàñàãëàëûí ñàéæðóóëàõ,  Ìýäýýëëèéí èë òîä áàéäëûã õàíãàõ çàìààð õөðөíãө îðóóëàã÷äûí ýðõ àøãèéã õàìãààëàõ,

17


 Çàñãèéí ãàçðûí õөãæëèéí òөñëүүäèéã ñàíõүүæүүëýõ õөðөíãèéí ýõ үүñâýðèéã áîñãîõ õàìãèéí íàéäâàðòàé õөøүүðýã áîëæ çàõ çýýëèéí ýäèéí çàñãèéí õөíæëèéí òүëõүүð áîëäîã þì. Óëìààð õөðөíãèéí áèðæèéí õөãæëèéí òөëөâ áàéäàë, õýìæèõ үçүүëýëòүүä, òóõàéëáàë, áүðòãýëòýé õөðөíãèéí çàõ çýýëèéí үíýëãýý, èíäåêñ, àðèëæààíû үíèéí äүí çýðýã íü ýäèéí çàñãèéí өñөëòèéí õýìæèõ èíäèêàòîð (barometer) áîëæ áàéäàã.5 Үíýò öààñ ãàðãàõ àæëûí үå øàò 1. Үíýò öààñ ãàðãàõ àæëûã ýìõëýí áүòýýõ 2. Үíýò öààñûã àíõëàí áàéðøóóëàõ 3. Үíýò öààñûã õóäàëäàí àâàõ áàéíãûí ãүéëãýýíä áàéëãàõ Үíýò öààñ ãýäýã íü өì÷èéí ýçýíã èëýðõèéëñýí áàðèìò áè÷èã þì. Өөðөөð õýëáýë ýíý íü өì÷ëөõ ýðõèéã áàòàëãààæóóëñàí áàðèìò áөãөөä ýíý óòãààðàà үíýò öààñãүé áîë õөðөíãèéã áóñäàä øèëæүүëýõ, õóäàëäàí àâàõ ãýõ ìýò үéë àæèëëàãààã õèéõ áîëîìæãүé. Үíýò öààñíû çàõ çýýëèéã îíîëûí õóâüä àíõäàã÷ çàõ çýýë áà õî¸ðäîã÷ çàõ çýýë ãýæ àíãèëäàã. •

1 áà 2 äóãààð øàòíû үéë àæèëëàãààã àíõäàã÷ çàõ çýýëèéí үéë àæèëëàãàà ãýíý.

Õî¸ðäîã÷ çàõ çýýë äýýð áèðæèä áүðòãýëòýé үíýò öààñûã õóäàëäàõ, õóäàëäàí àâàõ үíýò öààñíû àðèëæàà òàñðàëòãүé ÿâàãäàíà.

Õºðºíãèéí çàõ çýýë íü òºðºë á¿ðèéí ¿íýò öààñíóóäûã ãàðãàæ àðèëæààëàõ çàìààð ýäèéí çàñàã äàõü ñóë ÷ºëººòºé ìºíãºí õºðºíãèéã ñàíõ¿¿æèëò, õºðºí㺠îðóóëòûí ýõ ¿¿ñâýð áîëãîí àøèãëàõ áîëîìæèéã á¿ðä¿¿ëæ áàéäàã. ¯íýò öààñíû á¿õ òºðëèéí ã¿éëãýý, ò¿¿ãýýð äàìæèí õºðºí㺠îðóóëàëò áîëîí ñàíõ¿¿ãèéí ýõ ¿¿ñâýð á¿ðä¿¿ëýõ ¿éë àæèëëàãàà ÿâàãäàæ áàéäàã çàõ çýýëèéã õºðºíãèéí çàõ çýýë ãýíý. Õөðөíãèéí çàõ çýýëèéí үíýò öààñíóóäûã äîòîð íü 2 үíäñýí òөðөëä õóâààäàã. 1. Өì÷èéí үíýò öààñ 2. Өðèéí үíýò öààñ Өì÷èéí үíýò öààñ. Өì÷èéí үíýò öààñ íü êîìïàíèé õөðөíãө ýçýìøñýíèéã ãýð÷ëýõ, өì÷ëөõ, íîãäîë àøèã àâàõ ýðõòýé үíýò öààñ þì. Өì÷èéí үíýò öààñàä ýíãèéí áîëîí äàâóó ýðõòýé õóâüöààíóóä áàãòàíà. Õóâüöààã õóäàëäàí àâ÷ ýçýìøèæ áóé ñóáúåêòûã 5

http://en.wikipedia.org/wiki/Stock_exchange

18


õóâüöàà ýçýìøèã÷ áóþó õөðөíãө îðóóëàã÷ ãýæ íýðëýäýã. Ýíãèéí õóâüöàà ýçýìøèã÷ íü êîìïàíèé áàéíãûí ýçýìøèã÷ áàéäàã. Õóâüöàà ýçýìøèã÷ áîëñíîîð íîãäîë àøèã õүðòýõ, õóâüöààíû үíèéí өñөëòөөñ àøèã îëîõ çýðãýýð õөðөíãөө өñãөõ áîëîìæòîé áîëíî. Äàâóó ýðõòýé õóâüöàà íü ýíãèéí õóâüöààòàé àäèë өì÷ëөõ ýðõòýé үíýò öààñ þì. Ãýõäýý ýíãèéí õóâüöààíààñ ÿëãàãäàõ õýä õýäýí îíöëîãòîé. Òóõàéëáàë: äàâóó ýðõòýé õóâüöààíû íîãäîë àøèã òîãòìîë áàéõàä ýíãèéí õóâüöààíû ýçýìøèã÷ íü çàõèðëóóäûí çөâëөëèéí øèéäâýðèéí äàãóó íîãäîë àøèã õүðòäýã. Ìөí ýíãèéí õóâüöààíä ÿìàð íýãýí íîãäîë àøèã òөëөõөөñ өìíө äàâóó ýðõòýé õóâüöààíä íîãäîë àøèã òөëөãäөõ ó÷èðòàé. Ýíãèéí õóâüöàà ýçýìøèã÷ êîìïàíèé óäèðäëàãàä îðîëöîõ ñàíàëûí ýðõòýé áàéõàä, äàâóó ýðõòýé õóâüöàà ýçýìøèã÷ èéì áîëîìæ áàéõãүé. Ýíãèéí õóâüöàà ýçýìøèã÷ çàõèðëóóäûí çөâëөëèéã ñîíãîõ ýðõòýé áà êîìïàíèé òàëààðõ үíäñýí àñóóäàë õýëýëöýõýä îðîëöäîã. Өðèéí үíýò öààñ. Õөðөíãèéí çàõ çýýëä өðèéí үíýò öààñ òүãýýìýë àðèëæààëàãäàíà. Өðèéí үíýò öààñûã áîíä áóþó өðèéí áè÷èã ãýæ íýðëýõ áөãөөä òîäîðõîé õóãàöààòàé үíýò öààñ áàéäàã. Ýíý íü õóãàöàà äóóñàõ өäөð үíýò öààñíû íýðëýñýí үíèéã òөëөõ áөãөөä õóãàöààíû үå òóòàì õүүãèéí òөëáөðèéã õөðөíãө îðóóëàã÷èä òөëөõèéã àìàëñàí үíýò öààñ. Áîíäûã Çàñãèéí ãàçàð, îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãàà, êîìïàíè, êîðïîðàöèàñ ãàðãàäàã. Áîíä áîë äàðààõ øèíæ ÷àíàðóóäòàé. •

Íýðëýñýí үíý, íýðëýñýí õүүòýé áàéíà.

Өðèéí áàòàëãàà áîëäîã.

Õóãàöàà äóóñàõàä íýðëýñýí үíý òөëөãäөíө, õàðèí õүү íü õóãàöààíû òîäîðõîé íýã үå òóòàì òөëөãääөã.

Үүñìýë үíýò öààñíóóä. ¯¿ñìýë ¿íýò öààñ íü áóñàä õºðºíã¿¿äýä ¿íäýñëýãäñýí ñàíõ¿¿ãèéí õýðýãñýë þì. Õýäèéãýýð ¿¿ñìýë ¿íýò öààñ íü ¿íýò öààñààðõè õºðºí㺠÷ ãýëýý àíõ ãàðãàã÷ íü ýðãýæ õàðèóöëàãà õ¿ëýýäýãã¿é íü îíöëîã þì. ¯¿ñìýë ¿íýò öààñíóóä íü õºðºí㺠îðóóëàã÷äûã òîäîðõîé ýðñäëýýñ õàìãààëàõàä òóñàëäàã. 1. Ýöñèéí á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýõýä àøèãëàãääàã îðöûí ¿íèéí ºñºëòººñ õàìãààëäàã. Òîäîðõîé ýðñäëýýñ áîëæ îðöûí ¿íý ºñºõ òîõèîëäîë ãàðàõàä ¿éëäâýðëýëèéí çàðäëàà ºñãºõã¿é áàéæ áîëíî. 2. Õóâüöààíû ¿íèéí áóóðàëòààñ õºðºí㺠îðóóëàã÷äûã õàìãààëäàã.

19


3. Àðèëæààíû áàíê áóñàä ñàíõ¿¿ãèéí áàéãóóëëàãóóäòàé ºðñºëäºõèéí òóëä óðò õóãàöààòàé, òîãòìîë õ¿¿òýé çýýëèéã ñàíàë áîëãîõ øààðäëàãàòàé áîëíî. Õýðâýý õ¿¿ãèéí ò¿âøèí ºñâºë áàíêèíä àøèãòàé ÷ àëäñàí õ¿¿ãèéí îðëîãûí ä¿íãýýð àëäàãäñàí áîëîìæèéí çàðäàë áèé áîëíî. Ýäãýýð ñàíõ¿¿ãèéí á¿õèé ë ýðñäë¿¿äèéã ¿¿ñìýë ¿íýò öààñààð áóóðóóëàõ áîëîìæòîé. Îäîî ¿¿ñìýë ¿íýò öààñíóóäûí òºðëèéí òàëààð àâ÷ ¿çüå. Ôüþ÷åðñ: Ôüþ÷åðñ ãýðýý ãýäýã íü áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿í ýñâýë ñàíõ¿¿ãèéí õýðýãñëèéã èðýýä¿éä ñîëèëöîõ ãýðýý þì. Òîäîðõîé íýã õºðºíãèéã òîãòñîí òîî õýìæýýãýýð èðýýä¿éí òîäîðõîé íýã õóãàöààíä óðüä÷èëàí òîõèðîëöñîí ¿íýýð ñîëèëöîõ ãýðýý þì. Ôüþ÷åðñ ãýðýýíä õºðºíãө àðèëæèõ үéë àæèëëàãààã õóäàëäàã÷, õóäàëäàí àâàã÷ õî¸ð òàë çýðýã õ¿ëýýí çºâøººðäºã. Ôüþ÷åðñ ãýðýýí¿¿ä íü çîõèîí áàéãóóëàëòòàé àðèëæààíä ãîëëîí àøèãëàãääàã. Îïöèîí ãýðýý: Îïöèîí ãýðýý ãýäýã íü òîäîðõîé íýã õºðºíãèéã ºíººäðèéí ¿íýýð èðýýä¿éí ºäºð õóäàëäàí àâàõ ýñâýë õóäàëäàõ ýðõòýéã òîõèðîëöñîí àðèëæààíû ãýðýýíèé íýã òºðºë þì. Ôüþ÷åðñ õóäàëäàí àâàã÷ààñ îïöèîí õóäàëäàí àâàã÷äûí ÿëãààòàé òàë íü ÿìàð íýãýí ¿éë ÿâäàë áîëîõ ýñâýë äóóñàõ õóãàöààíààñ ºìíº ¿¿ðýãã¿é áàéíà. Õýðâýý õóäàëäàí àâàõ ýðõèéã òîõèðîëöñîí áàéâàë êîëë îïöèîí, õàðèí õóäàëäàõ ýðõèéã òîõèðîëöîõûã ïóò îïöèîí ãýæ íýðëýäýã. Îïöèîí õóäàëäàí àâàã÷ íü õóäàëäàí àâàõ ýñâýë òºëáºðèéã òºëñөíººð õóäàëäàõ ýðõèéã îëæ àâäàã. Çàõ çýýëä îðîëöîã÷èä îïöèîí çàõ çýýëä 4 ÿëãààòàé ¿¿ðýãòýéãýýð îðîëöäîã. 1. Õóäàëäàõ ñàíàëûã õóäàëäàí àâ÷ õºðºí㺠õóäàëäàí àâàõ ýðõèéã îëæ àâàõ 2. Õóäàëäàõ ñàíàëûã áè÷èæ õºðºí㺠õóäàëäàõ ¿¿ðýã àìëàëòûã ãàðãàõ 3. Õóäàëàí àâ÷, õºðºíãèéã õóäàëäàõ ýðõèéã îëæ àâàõ 4. Õóäàëäàí àâàõûã áè÷èæ õºðºí㺠õóäàëäàí àâàõ ¿¿ðýã, àìëàëòûã ãàðãàõ Ñâîï ãýðýý: Ñâîï ãýðýý íü ãàäààä âàëþòûí ýðñäýë áîëîí õ¿¿ãèéí ò¿âøíèé ýðñäëèéã óäèðäàõàä àøèãëàãääàã. Àðèëæààíû áàíêíû óðò õóãàöààòàé, òîãòìîë õ¿¿òýé çýýë¿¿ä íü õ¿¿ãèéí íîðìûí ñâîï ãýðýýãýýð äàìæóóëàí çàõ çýýëèéí íºõöºë áàéäëóóäòàé õàìò ººð÷ëºãäºõ ìºíãºí óðñãàëòàé ýäãýýð çàõ çýýëүүäýýñ îëîõ õүүãèéí îðëîãûã өөð÷èëæ áîëäîã. Үíýò öààñíû çàõ çýýëèéí à÷ õîëáîãäîë, äàâóó òàë

20


Үíýò öààñíû çàõ çýýë íü àëü ÷ óëñ îðíû áîëîí îëîí óëñûí ñàíõүүãèéí çàõ çýýëòýé òóõàéëáàë êàïèòàë, çýýë, ìөíãөíèé áà õөðөíãèéí çàõ çýýëòýé ñàëøãүé õîëáîîòîé ÷óõàë үүðýãòýé үéë ÿâö þì. Үíýò öààñíû çàõ çýýëýýð äàìæóóëàí ýäèéí çàñãèéã òîãòâîðæóóëàõ, өì÷ õóâü÷ëàëûã ÿâóóëàõ үүäíýýñ øààðäëàãàòàé áàéãàà èõ õýìæýýíèé õөðөíãө òөâëөðүүëýõ áîëîìæòîé. Èéìýýñ ÷ ìàêðî ýäèéí çàñãèéí õөãæëèéí àñóóäàëä үíýò öààñíû çàõ çýýë ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé òөäèéãүé õөãæëèéí ñòðàòåãè, ñàíõүү, áàíêíû ñèñòåìèéã çөâ ãîëäèðîëä ÷èãëүүëýõ, èäýâõèæүүëýõ õү÷èí çүéë þì. Ýíý óòãààðàà

÷

ìîíãîë

óëñûí

ýäèéí

çàñãèéí

õөãæëèéí

èðýýäүéí

òөëâèéã

òîäîðõîéëîõîä ÷óõàë үүðýãòýé. Ñóäëàà÷èä áàíêíû ñåêòîðûí õөãæëèéã ýäèéí çàñãèéí өñөëòòýé õîëáîæ àâ÷ үçýõ íü èõ áàéñàí áîë ñүүëèéí 10 æèëä үíýò öààñíû çàõ çýýëèéí õөãæëèéã ýäèéí çàñãèéí өñөëòөä àâ÷ үçýõ õàíäëàãà äàâàìãàéëæ áàéíà. Æèøýý íü Demirguc-Kunt áà

Levine (1996), Singh (1997), Levine Zervos (1998)6, íàðûí õèéñýí ýìïèðèê

àæëààð үíýò öààñíû çàõ çýýëèéí õөãæèë èðýýäүéí óðò õóãàöààíû ýäèéí çàñãèéí өñөëòөä ìàø ÷óõàë үүðýã ãүéöýòãýäýã íü áàòëàãäàâ. Ñүүëèéí үåèéí íîòîëãîîãîîð үíýò öààñíû çàõ çýýëèéí õөãæèë íü ýäèéí çàñãèéí õөãæèëä òîìîîõîí òýñðýëòèéã áèé áîëãîæ áàéíà. Ìàø îëîí àøèãòàé õөðөíãө îðóóëàëò óðò õóãàöààíû êàïèòàëûã øààðääàã áîëîâ÷ õөðөíãө îðóóëàã÷èä èõýíõäýý óðò õóãàöààíä õөðөíãө îðóóëàëò õèéõ íü ìөíãөíèé õөðâөõ ÷àäâàðûã áóóðóóëæ ýðñäëèéã áèé áîëãîíî ãýæ үçäýã áàéíà. Õàðèí õөðâөõ

÷àäâàð ñàéòàé õóâüöààíû çàõ çýýë õөðөíãèéã áàãà ýðñäýëòýé

áîëãîæ õөðөíãө îðóóëàã÷äûí àíõààðëûã èõ òàòäàã. Ó÷èð íü õàäãàëàìæ ýçýìøèã÷ õөðөíãөө õóâüöààíû õýëáýðýýð ýçýìøèõ áà õýðýâ òýä õàäãàëàìæèíäàà õүðýõ õýðýãòýé áîëîõ ýñâýë áàãö õөðөíãөө өөð÷ëөõèéã õүñâýë òүүíèéãýý òүðãýí õóãàöààíä õÿìä çàðäàëòàéãààð çàðæ ÷àäíà. Òүүí÷ëýí óðò õóãàöààíä õөðөíãө îðóóëàã÷èä êîìïàíèéí õóâüöààíû áàãöûã ýçýìøèæ óäèðäëàãûí çөâëөëä îðñíîîð өөðñäèéí õөðөíãөө õÿíàæ ÷àääàã. Èíãýæ óðò õóãàöààíä үð àøèãòàé õөðөíãө îðóóëàëò áèé áîëãîæ õөíãөâ÷èëñíөөð õөðâөõ ÷àäâàð ñàéòàé үíýò öààñíû çàõ çýýë íü õөðөíãèéí õóâààðèëàëòûã ñàéæðóóëæ óðò õóãàöààíû ýäèéí çàñãèéí өñөëòèéã äýìæèíý. Öààøèëáàë õөðөíãө îðóóëàëòûã ýðñäýë áàãàòàé èëүү үð àøèãòàé áîëãîñíîîð õөðâөõ ÷àäâàð ñàéòàé үíýò öààñíû çàõ çýýë íü èëүү èõ õөðөíãèéã 6

Я.Ядамсүрэн “Монголын үнэт цаасны зах зээл”

21


äàõèí áèé áîëãîæ ÷àäíà. Өөðөөð õýëáýë үíýò öààñíû çàõ çýýë, òүүãýýð äàìæèí àðèëæèãääàã ñàíõүүãèéí õýðýãñëүүäèéí äàâóó òàë à÷ õîëáîãäîë íü: 1. Õөðөíãө îðóóëàëòûí өðòөã õÿìä 2. Õөðөíãө îðóóëàëòûí õóãàöàà óðò 3. Ýðñäëèéã õóâààðèëàõ áóóðóóëàõ áîëîìæ өíäөð 4. Õөðâөõ ÷àäâàð өíäөð çýðãýýð òîäîðõîéëîãäîæ áîëíî Òүүíýýñ ãàäíà үíýò öààñíû çàõ çýýëèéí íèéò ýäèéí çàñàã, íèéãýìä үçүүëýõ à÷ õîëáîãäîë íü : 1. Ñàíõүүãèéí çàõ çýýëèéí òîãòâîðæèëòûã õàíãàæ, ýíý óòãààðàà íèéò ýäèéí çàñãèéí өñөëòөíä ýåð��ãýýð íөëөөëäөã. 2. Àæ àõóé íýãæ áàéãóóëëàãóóäûí үíý öýíèéã òîãòîîæ òýäíèéã ýðýìáýëýõýä îðøèíî. Èéìä үíýò öààñíû çàõ çýýëèéã õөãæëèéí çөâ ãîëäèðîëä íü îðóóëàõ, óëñ îðíû ýäèéí çàñãèéí өñөëò õөãæèëòөíä áîäèòîé õóâü íýìýð îðóóëàõóéö ñîíãîäîã çàõ çýýëèéã õөãæүүëýõ õýðýãòýé.

1.2. Õөðөíãèéí çàõ çýýëèéí ýçèéí çàñàãò үçүүëýõ íөëөөëөë Õөðөíãèéí çàõ çýýë ýäèéí çàñàãò íөëөөëөõ ñóâàã, äàìæèõ ìåõàíèçì, үүðýã Ýäèéí çàñãèéí өñөëòөíä õөðөíãèéí çàõ çýýë íөëөөëæ áîëîõ 3 ãîë ñóâãèéã òîäîðõîéëú¸. Íýãäүãýýðò: Õөðөíãèéí çàõ çýýëèéí үéë àæèëëàãàà ñàéæèðñíààð õàäãàëàìæèéí òүâøèíã өñãөíө. Үүíèéã ýäèéí çàñãèéí үð өãөөæèéí үүäíýýñ àâ÷ үçâýë õөðөíãө îðóóëàëòûã íýìýãäүүëñíýýð òóõàéí õөðөíãө îðóóëàëòààñ àâàõ үð өãөөæ өñíө. Èíãýñíýýð ýðãýýä äàõèí õàäãàëàìæèéã óðàìøóóëíà. McKinnon-èé үçñýíýýð үíýò öààñíû çàõ çýýë áèé áîëñíîîð çөâõөí õөðөíãèéí áүòýýìæèéã ñàéæðóóëààä çîãñîõãүé õàäãàëàìæèéã өñãөæ õөðөíãө îðóóëàëòûã íýìýãäүүëýí ýäèéí çàñãèéí өñөëòèéã íýìýãäүүëíý.

22


Õî¸ðäóãààðò: Òýãø áóñ ìýäýýëýë áà үéëäëèéí çàðäëûã áóóðóóëñíààð çýýëäýã÷, çýýë îëãîã÷èéí õîîðîíäîõ ìөíãөí óðñãàëûã өñãөæ үð àøèãòàé ýäèéí çàñãèéã áèé áîëãîíî. Gurley áà Shaw (1955,1960,1967)7 íàðûí үçýæ áàéãààãààð үíýò öààñíû çàõ çýýë õàäãàëàìæèéã õөðөíãө îðóóëàëò áîëãîõ ÷óõàë ñóâàã þì. Ãóðàâäóãààðò: Үíýò öààñíû çàõ çýýë íөөöèéí õóâààðèëàëòûã ñàéæðóóëäàã. Óðò õóãàöààíä үð àøèãòàé õөðөíãө îðóóëàëò áèé áîëãîæ õөíãөâ÷èëñíөөð õөðâөõ ÷àäâàðòàé үíýò öààñíû çàõ çýýë íü õөðөíãèéí õóâààðèëàëòûã ñàéæðóóëæ óðò õóãàöààíû ýäèéí çàñãèéí өñөëòèéã äýìæèíý. Ãýõäýý çàðèì áàðóóíû íөëөө áүõèé ýäèéí çàñàã÷èä үíýò öààñíû çàõ çýýë ýäèéí çàñãèéí өñөëòөíä ÷óõàë áèø ãýæ үçäýã áà äýýðõ íөëөөëëèéí ñóâãóóäûã үãүéñãýäýã.

Æèøýý íü: Æîí Ðîáèíñîí, Ðîáåðò Ëóêàñ, Æîçåô Ñòèãëèö çýðýã

áàðóóíû íөëөө áүõèé ýäèéí çàñàã÷äûã òөëөөëөë íü үíýò öààñíû çàõ çýýë óëñ îðíóóäûí ýäèéí çàñãèéí өñөëòөíä õî¸ðäîã÷ à÷ õîëáîãäîëòîé ãýæ үçäýã8. Òýä äàðààõ íîòîëãîîã ãàðãàäàã: 1. Үíýò öààñíû

çàõ çýýëүүä

êîðïîðàöèéí ñàíõүүãèéí ÷óõàë ýõ үүñâýð

áîëäîããүé. 2. Îëîí óëñûí çàõ çýýë äýýðõ õөðөíãèéí çàõ çýýëèéí ýðñäëèéí îëîí ÷èãëýë íü үíýí õýðýãòýý õóðèìòëàë áèé áîëãîõ óðàìøóóëëûã ñààðóóëíà. Òýð íü ýäèéí çàñãèéí өñөëòèéã íýìýãäүүëäýããүé. 3. Õөðөíãèéí çàõ çýýëүүä òýð äóíäàà үíýò öààñíû çàõ çýýë íü êîìïàíèéí òóõàé ìýäýýëýë îëãîõ, êîðïîðàöèéí óäèðäëàãûã õýðýãæүүëýõ çýðýãò òóñ äýì áîëæ ÷àääàããүé. Íýã êîðïîðàöè íөãөөãөө “àøèããүé, үð áүòýýëãүé” çàëãèõ áîëîìæ îëãîäîã. Ýíý íü ýäèéí çàñãèéí өñөëòèéã ñààðóóëäàã ãýæ үçäýã áàéíà. Ãýñýí õýäèé ÷ îëîí îðíûã õàìàðñàí ñүүëèéí үåèéí ñóäàëãààíû үð äүíãүүä íü үíýò öààñíû çàõ çýýë áóþó õөðөíãèéí çàõ çýýë áà ýäèéí çàñãèéí өñөëòèéí õîîðîíä õү÷òýé ýåðýã õàìààðàë áàéíà ãýäãèéã áàòàëæ áàéíà. Ñүүëèéí үåèéí ñóäëàà÷äûí õү÷òýé òàâüæ áóé íýã ñàíàà íü õөðөíãèéí çàõ çýýë áóþó үíýò öààñíû çàõ çýýë íü ÿíç áүðèéí ìåõàíèçìûã àøèãëàí õөðөíãө îðóóëàëòûã үð àøèãòàé õóâààðèëñíààð ýäèéí çàñãèéí өñөëòөä õүðíý. Ìåõàíèçìóóä íü:

7 8

Я.Ядамсүрэн “Монголын үнэт цаасны зах зээл” Я.Ядамсүрэн “Монголын үнэт цаасны зах зээл”

23


1. Õөðөíãèéã öóãëóóëàõ: ýíý íü ìàø òîì õөðөíãө îðóóëàëòûí áîëîìæèò òөñëүүäýä õÿìä õөðөíãө îðóóëàëò õèéõ çîðèëãîîð õөðөíãèéã òөâëөðүүëýõ. 2. Ýðñäëèéã ÿëãàõ: ýíý íü ÿëãààòàé áàãö õөðөíãүүäèéã òîäîðõîéëñíîîð ýðãýí òөëөãäөõãүé áàéõ , áүòýýìæèéí ýðñäëèéã áóóðóóëíà. 3. Õөðâөõ ÷àäâàðûí ìåíåæìåíò: ýíý íü õөðөíãө îðóóëàëòûí òөñëèéã õөðâөõ ÷àäâàðààð õàíãàõ 4. Øàëãàðóóëàõ: òөñëèéí ìýäýýëëèéã öóãëóóëæ үíýëýí õàìãèéí àøèãòàéä íü õөðөíãèéí ñóâãèéã ÷èãëүүëýõ 5. Õÿíàëò: ýíý íü çýýëäýã÷èéí õýëýëöýýðýý áүðýí ãүéöýòãýæ áàéãàà ýñýõèéã òîäîðõîéëîõ Ýäãýýð үéë àæèëëàãààã õàìãèéí ñàéí ãүéöýòãýäýã çàõ çýýë áîë үíýò öààñíû çàõ çýýëèéí үíäñýí ãîë õýñýã áîëîõ õөðөíãèéí çàõ çýýë þì. Үíýò öààñíû çàõ çýýëèéã àøèãëàí õөðөíãө îðóóëàã÷èä íü äýýðõ ìåõàíèçìóóäûã өөðñäөө õýðýãæүүëíý. Òîäðóóëæ

õýëâýë

ìýäýýëýë

öóãëóóëæ,

òөñëèéã

үíýëýõ,

ýðñäëèéã

õóâààðèëàõ áà õөðâөõ ÷àäâàðààð õàíãàñíààð үð àøèãòàé үíýò öààñíû çàõ çýýëèéí ñèñòåì íü õàäãàëàìæèéã өñãөæ, õөðөíãө îðóóëàëòûí үð àøèãòàé õóâààðèëàëòûã ñàéæðóóëäàã. Үð äүíä íü õөðөíãèéí çàõ çýýë íü õөðөíãèéí áүòýýìæ, үð өãөөæèéã өñãөæ, ýäèéí çàñãèéí өñөëòèéã äýìæäýã. Õөðөíãèéí çàõ çýýëèéí õөãæëèéã õýìæèõ õýä õýäýí õýìæүүð áàéäàã. Үүíä үíýò öààñíû çàõ çýýëèéí õýìæýý, õөðâөõ ÷àäâàð, îëîí óëñòàé èíòåãðàö÷ëàãäñàí áàéäàë, үíýò öààñíû çàõ çýýëèéí òîãòâîðãүé áàéäàë îðíî. Ýäãýýð õýìæүүðүүäèéã àøèãëàí îëîí ñóäëàà÷èä үíýò öààñíû çàõ çýýëèéí õөãæèë áîëîí үíýò öààñíû çàõ çýýë, ýäèéí çàñãèéí өñөëòèéí õîîðîíäîõ õàìààðëûã ãàðãàæ èðñýí áàéäàã. Үíýò öààñíû çàõ çýýë ýäèéí çàñàãò õýä õýäýí үүðýã ãүéöýòãýíý. Þóíû өìíө ýíý çàõ çýýë óðò õóãàöààíû õөðөíãө îðóóëàëòûí óÿí õàòàí ÷àíàðûã õàíãàõ õýðýãñýë áîëäîã. Үүãýýðýý õóâü õөðөíãө îðóóëàã÷äûí áîëîí êîìïàíèéí àøèã ñîíèðõëûí çөð÷èëò áàéäàë, ìөðãөëäөөíèéã çîõèöóóëàõ ÷èã үүðýãòýé. Òóõàéëáàë, 1. Õýìæýý: õөðөíãө îðóóëàõàä êîìïàíè èõ õýìæýýíèé õөðөíãө õүñäýã áîë õóâü õөðөíãө îðóóëàã÷èä áàãà õýìæýýíèé õөðөíãө îðóóëàõûã õүñäýã. 2. Үðãýëæëýõ õóãàöàà: êîìïàíèóäàä óðò õóãàöààòàé ýñâýë áàéíãûí õөðөíãө øààðäëàãàòàé áàéäàã. Õóâü õөðөíãө îðóóëàã÷èä áîë õөðөíãөө õýìíýõ àðãà çàìûã õàéäàã ó÷ðààñ õөðөíãèéíõөө õөðâөõ ÷àäâàðûã õàíãàæ, õóðèìòëàëàà өөð õөðөíãө îðóóëàëò, õýðýãëýýíä çàðöóóëàõ áîëîìæòîé áàéõûã õүñäýã.

24


3. Õөðөíãèéí өðòөã: êîìïàíèóä õөðөíãèéí өðòãèéã õàìãèéí áàãà õýìæýýíä áàéëãàõûã õүñäýã áîë õóâü õөðөíãө îðóóëàã÷èä өөðèéí îðóóëñàí õөðөíãèéí ýðãýí íөõөãäөõ êîýôôèöèåíòèéã õàìãèéí өíäөð áàéëãàõûã õүñäýã. Ìөí

өíäөð èíôëÿöè,

үíèéí

өñөëò

õөðөíãө

îðóóëàã÷äàä

øóóä

íөëөөëæ,

õóðèìòëóóëñàí õөðөíãèéí õýìæýý íü áàãàñäàã. Èéìýýñ үíýò öààñíû çàõ çýýëä õóâüöàà ýñâýë, îáëèãàöè õóäàëäàí àâ÷, өөðèéí ìөíãèéã ýðãýëòýíä îðóóëàõ çîõèõ õóðèìòëàëòàé áîëæ áàéãàà íü áèå äààñàí õөðөíãө îðóóëàã÷äàä õàìãèéí íàéäâàðòàé õóðèìòëàëûí àðãà áîëäîã. Ýíý íөõöөëä êîìïàíèéí үéëäâýðëýëèéí õýìæýý, òүүíèé àøãèéí өñөëòөөð ýíý êîìïàíèéí õóâüöàà өñíө. Õýðýâ èíôëÿöè үðãýëæëýõ áîë áîäèò êàïèòàë ó÷èð õóâüöààíû үíý өñíө. Èéìýýñ үíýò öààñíû çàõ çýýëèéí өөð íýã үүðýã íü õөðөíãө îðóóëàã÷èä өөðñäèéí áîëîí ãàäààäûí ýäèéí çàñãèéí ñóáüåêòүүäýä өөðèéí õөðөíãө îðóóëàõ, àøèã îëîõ

áîëîìæèéã үүñãýæ

áàéíà. Çàõ çýýëèéí үíäñýí çàð÷èìä óÿëäóóëàí õөðөíãèéã үð àøèãòàé õóâààðèëàõ, ÷өëөөò үíèéí өðñөëäөөíä үíäýñëýãäýæ êàïèòàëûã õààíà øààðäëàãàòàé, үð àøèã àõèöòàé áàéíà òүүí ðүү îðóóëàõ áîëîìæèéã үéëäâýðëýã÷äýä ãàðãàæ өãíө. Íýã ¸ñîíäîî ÷өëөөòýé áàéãàà êàïèòàëûã õөäөëãөөíä îðóóëæ, үð àøèãòàé óðñãàëûã áèé áîëãîíî. Çàðèì óëñ îðîíä õөðөíãèéí çàõ çýýë òөâ áàíêíû, ìөíãө ñàíõүүãèéí áîäëîãûí

үүðýã

÷

ãүéöýòãýäýã

òîõèîëäîë

áàéäàã.

Äýýðõ

÷èãëýëүүäèéã

áàðèìæààëàí õөðөíãèéí çàõ çýýëèéã ìàíàé óëñûí ýäèéí çàñàãò íөëөөëөõ õү÷èí çүéë áîëãîõîä èëүүòýé àíõààðàõ àñóóäàë çүé ¸ñîîð òàâèãäàæ áàéíà. Õөðөíãèéí çàõ çýýëèéí ìàêðî ýäèéí çàñãèéí òîäîðõîéëîã÷ (íөëөөëөõ õү÷èí çүéëñ) Äýýð òîäîðõîéëîí ãàðãàæ èðñýí÷ëýí õөðөíãèéí çàõ çýýë íü ýäèéí çàñãèéí өñөëòөíä îíöãîé ÷óõàë ñåêòîð ó÷èð ýíý ñåêòîðûã óäèðäàí, õÿíàí çîõèöóóëàõûí òóëä òүүíä íөëөөëөõ õү÷èí çүéëүүäèéã ìýäýõ íü ÷óõàë þì. Үíýò öààñàíä õàìãèéí ÷óõàë үçүүëýëò áîë èíôëÿöè. Èíôëÿöèéí òүâøèí, èíôëÿöèéí өөð÷ëөëò, èíôëÿöèéí ñàðûí ÷ þìóó æèëèéí ñòàíäàðò õàçàéëò ìàø ÷óõàë. Үíýò öààñíû çàõ çýýëèéí õөðâөõ ÷àäâàðò õóóëèéí îð÷èí, èíñòèòóöèîíàëü õàíäëàãà èõýýð íөëөөëíө. Ìөí үíýò öààñíû çàõ çýýëèéí õýìæýýíä áîäèò îðëîãî, îðëîãûí өñөëòèéí òүâøèí íөëөөëíө. Үíýò öààñíû çàõ çýýë äýõ èõ õýìæýýíèé ñàíõүүãèéí çóó÷ëàë íü îðëîãûí өñөëòèéí øàëòãààí áîëäîã. Îðëîãûí өñөëò íü

25


ýðãýýä үíýò öààñíû çàõ çýýëèéí õөãæëèéã äýìæäýã. Ó÷èð íü îðëîãî өññөíөөð үíýò öààñíû çàõ çýýë áà үíèéí èíäåêñò öèêë õýëáýðýýð íөëөөëæ ýõýëíý. Íýìæ õýëýõýä өíäөð îðëîãî íü өì÷èéí ýðõ, áîëîâñðîëûí өíäөð òүâøèí, áèçíåñèéí åðөíõèé îð÷íîîð òîäîðõîéëîãäîõ áà үíýò öààñíû çàõ çýýëèéí õýìæýýíä ýåðýã íөëөөòýé. Ìàêðî ýäèéí çàñãèéí үүäíýýñ àâ÷ үçâýë үíýò öààñíû çàõ çýýëèéí õөãæëèéã òîäîðõîéëîã÷ ãîë өðñөëäөã÷ ñàëáàð áîë áàíêíû ñàëáàð þì. Ìàíàé óëñûí õóâüä áàíêíû

ñàëáàð

íü

òýðãүүëýõ

à÷

õîëáîãäîëòîéãîîð

ýäèéí

çàñãèéí

үéë

àæèëëàãààíä îðîëöäîã. Òýãâýë ýíý õî¸ð ñàëáàð íü áèå áèåíýý îðëóóëäàã ãýäýã ñàíààã Boyd áà Smith(1996) ãàðãàñàí áàéíà. Õөðөíãèéí ýðýëòèéã Ìîäèãëèàí-Ìèëëåðèéí îíîëûí äàãóó àâ÷ үçâýë òөãñ өðñөëäөөíò çàõ çýýë äýýð òýãø ìýäýýëýëòýé áàéõàä ïүүñèéí үíýò öààñíû çàõ çýýëèéí өðòөã íü ïүүñèéí ñàíõүүæèëòûí ýõ үүñâýðýýñ áèå äààñàí áàéâàë ïүүñ õөðөíãөө үíýò öààñíû çàõ çýýë áà áàíêíààñ àëèíààñ íü ÷ àâñàí ÿëãààãүé áàéíà. Õàðèí íèéëүүëýëòèéí үүäíýýñ àâ÷ үçâýë áîãèíî õóãàöààíä çýýëèéí õүүãèéí òүâøèí, үíýò öààñíû çàõ çýýëèéí үð өãөөæөөñ øàëòãààëàí ÿëãààòàé áàéæ áîëîõ ÷ óðò áîëîí áîãèíî õóãàöààíû õөðөíãө îðóóëàã÷èä áàíê áîëîí

үíýò

öààñíû

çàõ

çýýëèéí

õîîðîíä

õөðөíãөө

òàðààí áàéðøóóëàõ

ñîíèðõîëòîé áàéíà. Ìөí үíýò öààñíû çàõ çýýëä íөëөөëäөã íýã ÷óõàë үçүүëýëò íü ìàêðî ýäèéí çàñãèéí òîãòâîðòîé áàéäàë þì. Òîãòâîðãүé ýäèéí çàñãèéí ñèñòåìòýé áàéâàë ïүүñ áà õàäãàëàìæ õèéã÷äýä õөðөíãө îðóóëàëò õèéõ өäөөã÷ ìàø áàãà áàéíà. Õóäàëäààíû áîäëîãî, âàëþòûí õàíøíû áîäëîãî, ñàíãèéí áîëîí ìөíãөíèé áîäëîãî ãýõ ìýò ýäèéí çàñãèéí õүëýýãäýýãүé ãýíýòèéí өөð÷ëөëò үíýò öààñíû çàõ çýýë òөäèéãүé êîìïàíèóäàä õүíäýýð òóñäàã. Ìөí õóóëü çîõèöóóëàã÷, òàòâ��ð áà õÿíàëòûí ñèñòåì íü үíýò öààñíû çàõ çýýëèéí õөðâөõ ÷àäâàðò íөëөөëäөã. Õóäàëäààíû ñèñòåìèéí үð àøèãòàé áàéäàë íü õөðөíãө îðóóëàã÷èä õóâüöààãàà õóäàëäàí àâàõ, áîðëóóëàõàä õÿëáàð èòãýëòýé áàéäëûã òîäîðõîéëíî. Өөð íýã íөëөөëäөã ÷óõàë áîäëîãî áîë îëîí óëñûí êàïèòàë óðñãàëûí õÿíàëòûã

÷өëөөëөõ.

Ëèáåðàë

áàéäàë

íü

ìàãàäãүé

êàïèòàë

óðñãàëûí

õÿçãààðëàëòóóäûã õÿëáàð÷ëàõ ýñâýë õөðөíãө îðóóëàëò áîëîí àøãèéã ýõ îðîíä íü áóöààõàä ãàðàõ ñààäûã áàãàñãàäàã. Êàïèòàë óðñãàëûí ñààäûã áàãàñãàñíààð øèíý үíýò öààñíû çàõ çýýëèéã áèé áîëãîõîä íөëөөëíө. Íýãäүãýýðò, äýëõèéí õөðөíãèéí çàõ çýýëòýé èíòåãðàö÷ëàãäñàí øèíý çàõ çýýëèéã áèé áîëãîñíîîð äîòîîäûí үíýò

26


öààñûã òýäíèé ýãíýýíä íýãòãýíý. Õî¸ðäóãààðò äîòîîäûí ïүүñүүäèéã ãàäààä õөðөíãө îðóóëàëò õàéõûã õү÷èëñíýýð èõ õýìæýýíèé ìýäýýýëýë ñîëèëöîõ ñóóðü áîëæ өãíө. Èíãýñýíýýð ïүүñèéí òåõíîëîãèéí үéë ÿâö өñíө. Ãàäààä õөðөíãө îðóóëàëò äàõü ñààäûã çàéëóóëàõ äýýðõ áүõ ñóâãèéí äàãóó äîòîîäûí õөðөíãèéí çàõ çýýëèéí үéë àæèëëàãàà ñàéæèðíà. Äүãíýæ õýëáýë èíôëÿöè, ñàíãèéí áîäëîãî, óëñ òөðèéí òîãòâîðòîé áàéäàë, áîëîâñðîë, õóóëèéí ñèñòåìèéí үð àøèãòàé áàéäàë, âàëþòûí õàíøíû áîäëîãî áà îëîí óëñûí õóäàëäààíû íýýëòòýé áàéäàë çýðãèéã çөâ áîäëîãîîð õÿíàõ íü үíýò öààñíû çàõ çýýëèéí õөãæèëä ñàéíààð íөëөөëíө. 1.3. Õөðөíãèéí çàõ çýýëèéí îëîí óëñûí ïðàêòèê Äýëõèéí áèðæèéí үүñýë õөãæèë Äýëõèé äýýð àíõ 12-ð çóóíä Ôðàíöàä áàíêóóäûí íýðèéí өìíөөñ õөäөө àæ àõóéí өðèéã óäèðäàõ, çîõèöóóëàõààð íýãæүүäèéã áàéãóóëæ, òýðõүү áàíêèíä òàâüñàí өðèéã àðèëæààëæ, õîîðîíä íü íàéìààëæ ýõýëñýí áөãөөä òýäãýýð õүìүүñèéã òóõàéí үåä áðîêåðóóä ãýæ íýðëýæ áàéñàí. 13-ð çóóíû äóíäóóð Âåíåöèéí áàíêåðóóä 14-ð çóóíä Àíòâåðïåí áîëîí Ëèîí õîòóóäàä áàéãóóëàãäñàí ãýæ үçäýã. 1602 îíä Àìñòåðäàìûí Õөðөíãèéí áèðæ äýýð Ãåðìàíû “Dutch East India” õóâüöààò êîìïàíè өөðèéí àøèã õóâààõ õóâüöààãàà àíõ ãàðãàñàí, 1688 îíä Ëîíäîíãèéí õөðөíãèéí áèðæ äýýð Çàñãèéí ãàçðûí ýçýìøèæ áàéãàà áîíä íü íýð áүõèé êîìïàíèóäûí õóâüöààíä õөðâөõ íөõöөëòýé, òýäãýýð íýð áүõèé êîìïàíèóäûí õóâüöààã ãàðãàí àðèëæààëæ ýõëýñýí, 1792 îíä Íüþ-Éîðêèéí Wallstreet-ä 24 áðîêåð Buttonwood ìîäíû äîð Buttonwood-èéí ãýðýýã áàéãóóëæ, áîíä, âåêñåë àðèëæààëæ9, 1836 îíä òàâààðûí çàõ çîõèîí áàéãóóëàëòàíä îðæ, Ëóèñ Ìåð÷àíò áèðæ áàéãóóëàãäàæ áàéñàí. 19-ð çóóíä áèðæүүä äýýð ôüþ÷åðñèéí ãýðýýíүүäèéã àðèëæààëæ ýõëýñýí áàéíà. (Nancy H. Rothstein 1984). Åðөíõèéäөө 19-ð çóóí õүðòýë õóâü íèéëүүëñýí êîìïàíèóä íü õîâîð áàéñàí áөãөөä òýäãýýðèéí үíýò öààñ õөðөíãèéí ýðãýëòèéí ө÷үүõýí õýñãèéã õàíãàæ áàéëàà. Үíýò öààñààð õèéõ àðèëæàà íàéìààíû èõýíõ õýñýã íü òөðөөñ ãàðãàõ үíýò öààñíààñ õàìààð÷ áàéâ. Òөðèéí өðèéí

9

õóäàëäàà

íü

îð÷èí

үåèéí

õөðөíãèéí

áèðæ,

õөðөíãө

îðóóëàëòûí

http://www.answers.com/topic/exchange

27


áàéãóóëëàãóóäûã үүñ÷ õөãæèõөä èõýýõýí òóñ äөõөì үçүүëæýý. Õөðөíãèéí áèðæ íü 19-ð çóóíààñ íýýëòòýé õóâüöààò êîìïàíèóä èõñýæ, áèðæ íü æèíõýíý óòãààðàà үíýò öààñ õóäàëäàõ, õóäàëäàí àâàõ çîõèîí áàéãóóëàëòòàé çàõ çýýë áîëæ èðñýí áàéíà. Өíөөäөð 111 îðîíä 216 õөðөíãèéí áèðæүүä үéë àæèëëàãààãàà ÿâóóëæ áàéãàà áîë үүíýýñ Ýíýòõýã óëñ õàìãèéí îëîí áóþó 23 õөðөíãèéí áèðæòýéãýýð æàãñààëòûã òýðãүүëäýã áîë үүíèé äàðàà ÀÍÓ 10, ßïîí 9 áèðæýýð óäààëäàã áàéíà. Ýäãýýð áèðæүүä íü áүñ íóòàã áîëîí òèâèéí, öààøëààä äýëõèéí áèðæèéí õîëáîîäîä íýãäýí үéë àæèëëàãààãàà ÿâóóëæ áàéäàã. Ýäãýýðýýñ õàìãèéí òîì íü 2003 îíä áàéãóóëàãäñàí Äýëõèéí áèðæүүäèéí õîëáîî / World Federation of Exchanges / áөãөөä óã áàéãóóëëàãà íü çàõ çýýëèéí ñòàíäàðòûã òîãòîîæ, үíýí áîäèò òîî áàðèìòààð õàíãàõ, үð àøèãòàé çàõ çýýëèéã áèé áîëãîõûí òóëä çàñãèéí ãàçðûí òүâøèíä áîëîí çîõèöóóëàõ áàéãóóëëàãóóäòàé õàìòðàí àæèëëàõ, çàõ çýýëèéã íýìýãäүүëýõèéí òóëä òóðøëàãà ñîëèëöóóëàõ, æèæèã áîëîí õөãæèæ áóé áèðæүүäýä äýëõèéí áèðæүүäèéí õîëáîîíû ñòàíäàðòûã õàíãóóëæ óëìààð òóñ õîëáîîíä ýëñýæ îðîõîä íü òóñëàìæ äýìæëýã үçүүëýõ ãýñýí äөðâөí ÷èãëýëýýð үéë àæèëëàãààãàà ÿâóóëäàã áàéíà. Îäîîãîîð äýëõèéí áèðæүүäèéí õîëáîî íü çîõèöóóëàëòòàé, äýëõèéä òýðãүүëýã÷, õóâüöàà, ôüþ÷åðñ, îïöèîíû 52 áèðæүүäèéã íýãòãýýä áàéãàà áөãөөä òóñ õîëáîîíû 2008 îíû æèëèéí ñòàòèñòèê

òàéëàíãààð áүðòãýëòýé õóâüöààíû çàõ

çýýëèéí үíýëãýýãýýð äýëõèéä òýðãүүëýã÷ 10 áèðæ áîëîí òèâ áүñèéí õөðөíãèéí áèðæүүäýä áүðòãýëòýé áàéãàà õөðөíãèéí үíýëãýýãýýð íü õàðüöóóëàí ãàðãàñàí áàéíà. Õүñíýãò1. Õөðөíãèéí çàõ çýýëèéí үíýëãýýãýýð òýðãүүëýã÷ áèðæүүä Exchange

USD bn

USD bn

% change

End-2008

End-2007

In Usd

1

NYSE Euronext/US/

9209

15651

-41,20%

2

Tokyo SE Group

3116

4331

-28,10%

3

Nasdaq OMX (US)

2396

4014

-40,30%

4

NYSE Euronext/Europe/

2102

4223

-50,20%

5

London Stock exchange

1868

3852

-51,50%

6

Shanghai Stock exchange

1425

3694

-61,40%

7

Hong Kong Exchange

1329

2654

-49,90%

8

Deutsche Borse

1111

2105

-47,20%

9

TMS Group

1033

2187

-52,70%

948

1781

-46,80%

10 BMA Spanish Exchange

28


Ýõ ñóðâàëæ: http://www.answers.com/topic/exchange

Ãðàôèê 1. Áүñèéí áèðæүүäýä áүðòãýëòýé õөðөíãèéí үíýëãýý (òýð.áóì òөã)

24320 22653 18180 16450

14852

15672

7775 3968

6465 4437

8691 6264

2000

2001

2002

2003

11133

12120

7535

9310

11838

2004

2005

2006

Europe-Africa-Middle East

2000

2001

2002

18615 16150

11931

9588 4918

WFE tot al (USD

19458

2003

Asia-Pacific

2004

2005

13890

17920

9444 9711

2007

2008

Americas

2006

2007

2008

30956 26595 22833 30627 36848 40888 50650 60854 32551 Ýõ ñóðâàëæ: http://www.answers.com/topic/exchange

Äýëõèéí áèðæүүäèéí õîëáîîíû 2008 îíû ñòàòèñòèê òàéëàíãààð äýýðõ òýðãүүëýã÷ õөðөíãèéí áèðæүүä íü õî¸ðäîã÷ çàõ çýýë äýýð õóâüöààíû àðèëæààíû äүí, àíõäàã÷ çàõ çýýë äýýð õóâüöààãààð áîñãîñîí õөðөíãèéí õýìæýý, áîíäûí àðèëæààíû үíèéí äүí, үүñìýë үíýò öààñíû àðèëæààíû үíèéí äүíãýýð äàðààõ áàéäàëòàé áàéíà. Çүүí өìíөä àçèéí Òîêèî, Õîíãêîíã, Øàíõàéí õөðөíãèéí áèðæүүä áүòýýãäýõүүí үéë÷èëãýý, çàõ çýýëèéí өñөëòөөð ýõíèé òîï áèðæүүäèéí æàãñààëòàíä îðñîí áàéíà.

Õүñíýãò 2. Òýðãүүëýã÷ áèðæүүäèéí 2008 îíû үíýò öààñíû àðèëæààíû äүíã íýãòãýí õàðóóëáàë 29


Exchange 1 NYSE Euronext/US/ 2 Tokyo SE Group 3 Nasdaq OMX /US/ 4 NYSE Euronext/Europe/ 5 London Stock exchange 6 Shanghai Stock exchange 7 Hong Kong Exchange 8 Deutsche Borse 9 TMS Group 10 BMA Spanish Exchange

Trading value in 2008 Capital raised by shares Stock Bond Derivatives (IPOs) 280.0 33639.0 365.0 47.0 102.0 5607.0 n/a 3116.0 n/a 36446.0 2923.0 2396.0 196.0 4411.0 n/a 1102.0 132.0 6272.0 6567.0 108.0 32.0 2600.0 n/a 628.0 55.0 1630.0 n/a 575.0 n/a 4679.0 n/a 165.0 37.0 1716.0 n/a n/a 26.0 2410.0 6839.0 949.0

Ýõ ñóðâàëæ: http://www.answers.com/topic/exchange

Äýýðõýýñ ãàäíà õөãæèæ áóé îðíû õөðөíãèéí çàõ çýýë áîëîí øèëæèëòèéí ýäèéí çàñãèéí õөðөíãèéí çàõ çýýëèéí îíöëîãèéã àâ÷ үçüå. Äýëõèéí óëñ îðíóóäûã ýäèéí çàñãèéí өíäөð õөãæèëòýé îðîí, õөãæèæ áóé îðîí, øèëæèëòèéí ýäèéí çàñàãòàé îðîí ãýæ àíãèëæ, ýíý àíãèëàëûí ãîë үçүүëýëò íü õөðөíãèéí áèðæèéí үçүүëýëòýýð õýìæèæ äүãíýæ áàéíà.

Өíäөð õөãæèëòýé

îðíóóäûí õөðөíãèéí çàõ çýýë өíäөð õөãæñөí áөãөөä àðèëæààíû үíèéí äүí íü ÄÍÁýýñ 2 äàõèí áà òүүíýýñ äýýø, çàõ çýýëèéí үíýëãýý ÄÍÁ-ýýñ äýýø ãàðñàí áàéõ æèøýýòýé. Õөãæèæ áàéãàà îðíóóäûí õөðөíãèéí çàõ çýýëèéí íèéòëýã øèíæүүäèéã òîäîðõîéëâîë: Õөãæèæ áàéãàà îðíû õóâüä øóóä áóñ ñàíõүүæèëò íü øóóä ñàíõүүæèëòýýñýý õýä äàõèí èëүү үүðýãòýé áàéäàã. Øóóä õөðөíãө îðóóëàëò íü үíýò öààñ ãàðãàã÷èéí õóâüöààíû õÿíàëòûí áàãöûã õóäàëäàí àâàõ çàìààð õèéãäýæ, òүүíèé óäèðäëàãûí үéë àæèëëàãààíä îðîëöîõ çîðèëãî àãóóëíà. Øóóä áóñ õөðөíãө îðóóëàëò íü үíýò öààñ ãàðãàã÷ûí үíýò öààñûã õóäàëäàí àâ÷ õàíøûí өөð÷ëөëòөөñ àøèã îëîõ, íîãäîë àøãèéí õýìæýýãýýð õөðөíãөө өñãөõ çîðèëãîòîé. Øèëæèëòèéí áîëîí õөãæèæ áóé îðíóóäûí õóâüä ҮÖÇÇ-èéí èõýâ÷ëýí çөâõөí үíäñýí õөðөíãèéã íýìýãäүүëýõ ãîë õýðýãñýë áîëãîí àøèãëàõ õàíäëàãàòàé áàéãàà áà үíýò öààñíû çàõ çýýë íü èëүү ïðàãìàòèê øèíæòýé áîëæ ñàíõүүãèéí áàéãóóëëàãûí үð äүíã òîäîðõîéëîõ õýðýãñýë áîëñîí áàéíà. Èéìä òýäíèéã ýíý çàõ çýýëä îðîëöóóëàõûí òóëä үíýò öààñ ãàðãàã÷äûí ñîíèðõëûã óÿëäóóëàõ õýðýãòýé.10 Õөãæèæ áàéãàà îðîíä үíýò öààñíû çàõ çýýë äàðààõ íèéòëýã øèíæòýé: 10

Оюун.Л, Үнэт цаасны зах зээл 2008 он

30


• Õóâüöààíû үíèéí îãöîì өөð÷ëөëò áàéõãүé • Õóâüöààíû үíý çîãñîíãè áàéäàëä îðñîíîîð öөөí òîîíû õóâüöàà ýçýìøèã÷èä íü õîõèðîõ áàéäàëä õүðñýí • Çàõ çýýë íü õýìæýýíèé õóâüä òîì áèø • Ãàäààä çàõ çýýëä íýýëòòýé áèø èíòåãðàöè áàãà • Öөөí òîîíû õóâüöàà ýçýìøèã÷èäòýé áóþó õóâüöààíû èõýíõè õóâü íü öөөõөí õүíèé ãàðò áàéõ õàíäëàãàòàé. Үүíýýñ õàìààðààä ýðýëò íèéëүүëýëòèéí ìýäðýìæ ñóë. Ñóäëàà÷ Ãàððè, Í.Êëåéìàí øèëæèëòèéí ýäèéí çàñàãòàé îðíóóäàä үíýò öààñíû çàõ çýýëèéã õөãæүүëýõäýý óðàìøóóëàõ ýäèéí çàñãèéí çîõèõ îð÷èí õýðýãòýé ãýæ үçæýý.11

Үүíä: 1. Òóõàéí óëñ îðíû ÄÍÁ-èé æèëèéí өñөëò 5 õóâèàñ èëүүãүé áàéõ

3. Èíôëÿöèéí äýýä òүâøèí 10 õóâèàñ õýòðýõãүé áàéõ

4. Õóðèìòëàëûí õýìæýý 20 õóâèàñ äîîøãүé áàéõ 5. Õóâü íèéëүүëñýí õөðөíãèéí äүíä õóâèéí ñåêòîð äàâàìãàéëàõ 6. Àæ үéëäâýðèéí áүòýýãäýõүүí өñөëòòýé äýä áүòýö çîõèõ òүâøèíä áàéõ çýðýã. Ýäãýýð äóðäñàí øààðäëàãûã õàíãàæ áàéãàà ýäèéí çàñàãòàé øèëæèëòèéí үåèéí îðíóóäàä үíýò öààñíû çàõ çýýë õөãæèõ ýäèéí çàñãèéí өñөëòөíä íөëөө үçүүëýõ áîëîìæ èëүү áàéäàã ãýæ үçäýã áàéíà. Ýíýõүү õөãæèæ áàéãàà îðíóóä ãýäýãò íýã õүíä íîîãäîõ æèëèéí äîòîîäûí íèéò áүòýýãäýõүүíèé õýìæýý 8626 $-ààñ áàãà îðíóóäûã õàìðóóëæ үçäýã áàéíà. Ìөí ñîöèàëèñò áàéñàí îðíû çàõ çýýë õàìààðäàã. Õөãæèæ áóé óëñóóäàä õèéò 170 ãàðóé òóñãààð òîãòíîñîí óëñ îðîí îðäîã. Ýäãýýð óëñ îðíóóäûã äîòîð íü 2 õóâààæ үçäýã áàéíà. Үүíä: Íýã õүíä íîîãäîõ үíäýñíèé íèéò áүòýýãäýõүүí íü 975 $-ààñ áàãà áîë õөãæëèéí áàãà òүâøèíòýé îðîí, 976-8625 $-ûí õîîðîíä áàéõ õөãæëèéí äóíä çýðãèéí òүâøèíòýé îðîí ãýæ үçäýã áàéíà. Õөãæèæ áàéãàà õýìýýõ òîäîðõîéëîëòîíä îðîõ óëñ îðíóóäûí 80 ãàðóéä íü õөðөíãèéí áèðæ òîãòâîðòîé àæèëëàæ, ýäãýýðýýñ 60 óëñ íü үíýò öààñíû çàõ çýýëèéí òóõàé ìýäýýëëèéã Îëîí óëñûí ñàíõүүãèéí êîðïîðàöèä õүðãýäýã. Òóõàéëáàë, Âàðøàâò õөðөíãèéí çàõ çýýë íü 1817 îíä үүññýí áîë Ïðàãèä 1817 îíä áèé áîëñîí çýðýã ìýäýýëëүүäýýñ õàðàõàä øèëæèëòèéí ýäèéí çàñàã äàõü îðíóóäàä ýíý íü òèéì ÷ øèíý îéëãîëò áèø þì. Ñîöèàëèçìûí үåä õөðөíãèéí çàõ 11

Я.Ядамсүрэн “үнэт цаасны зах зээл”

31


çýýë õààãäìàë áàéñàí ÷ òөâëөðñөí òөëөâëөãөөò ýäèéí çàñãààñ çàõ çýýëèéí ýäèéí çàñàãò øèëæèõ øèëæèëòèéí үåä øèëæèëòèéí ýäèéí çàñàãòàé 26 îðíû 20-ä íü õөðөíãèéí çàõ çýýë үүñýí áèé áîëæýý. Øèëæèëòèéí үå ãýäãèéã òîäðóóëáàë êîìïàíèóäûã îëíîîð íü õóâü÷èëñíààð õөðөíãèéí çàõ çýýëä îðîëöîæ àøèã õүðòýõ áîëîìæèéã íýýæ өãñөí үå þì. Үүíä 3 òөðëèéí îíöëîãèéí àâ÷ үçüå. Ýõíèéõ íü mass privatization îíöëîã. Ýíý àíãèëàëä ×åõ, Ñëîâàê çýðýã îðíóóäàä 1992 îíä áèé áîëñîí õөðөíãèéí çàõ çýýë õàìààðàãäàíà. Îíöëîã íü ýíý çàõ çýýë äýýð ìàø îëîí òîîíû õөðâөõ ÷àäâàðãүé үíýò öààñ áүðòãýãäñýíýýñ îëîí îëîí õóâüöàà ýçýìøèã÷èä äàìïóóðñàí áàéíà. Õî¸ð äàõü òөðөë íü Hybrid òөðөë áóþó ìàø öөөí òîîíû үíýò öààñ àðèëæààëàõ çàìààð үéë àæèëëàãààãàà ýõýëñýí

Óíãàð, Ïîëüø çýðýã îðíóóäàä

èëýðñýí áàéíà. Òýäãýýð îðíóóäàä àðèëæààëàãäñàí үíýò öààñ õөðâөõ ÷àäâàð ñàéòàé áàéñàí òóë áîðëóóëàëò ìàø àìæèëòòàé ÿâàãäàæ áàéñàí áàéíà. Ãóðàâ äàõü íü mass privatization+Hybrid òөðөë þì. Үүíä Îðîñ Êàçàõñòàí, Êèðãûç çýðýã үíäýñòíүүäèéí õөðөíãèéí çàõ çýýë õàìààðàãäàíà. Ýíý íü äýýðõ 2 îéëãîëòûí àëü àëèíûã õàìààðóóëñàíààðàà îíöëîãòîé. Ýäãýýð îðíóóäàä îëíîîð õóâü÷ëàõ ïðîãðàìì õýðýãæýýä áàéñàí áөãөөä ýõýí үåèéí үíýò öààñíû àðèëæàà àìæèëòãүé áîëæ áàéñàí þì. ßìàð ÷ çàõ çýýë îðøèí áàéõûí òóëä òóõàéí áүòýýãäýõүүíèé ýðýëò íèéëүүëýëò áàéõ øààðäëàãàòàé. Үíýò öààñíû çàõ çýýëèéí õóâüä áүòýýãäýõүүí íü àæ àõóéí íýãæүүäèéí үíýò öààñ áàéäàã. Íөãөө òàëààð àæ àõóé íýãæүүä үéë àæèëëàãààãàà ÿâóóëàõàä íü õөðөíãèéí øààðäëàãà ãàðäàã òóë үíýò öààñíû çàõ çýýë áàéæ áàéõ øààðäëàãàòàé. Òөðөë áүðèéí íèéëүүëýëò íü õөðөíãө îðóóëàã÷äûí ñàíõүүæèëòýýð áèé áîëäîã. Øèëæèëòèéí ýäèéí çàñãèéí үåä õөðөíãө îðóóëàã÷èä ñàíõүүæèëò

õèéõýýñ çàéëñõèéõ çàðèì øàëòãààí

ãàð÷ èðäýã. Èíôëÿöèéí

õýëáýëçýëòýé îðíóóäûí õóâüä үíýò öààñíû çàõ çýýëèéí õөãæëèéã òîäîðõîéëîõ íü áýðõøýýëòýé áàéäàã. Èíôëÿöèéí òүâøèíã õàðãàëçàí үçýæ ñàíõүүæèëòýý õèéäýã õөðөíãө îðóóëàã÷èä õөðөíãөө õàäãàëàõ ýðìýëçëýëòýé áàéäàã áàéíà. Ìөí àðèëæààíû áàíêíû õàäãàëàìæèéí õүү, êîìïàíèé áîíäûí õүүãýýñ өíäөð áàéâàë õөðөíãө îðóóëàã÷èä үíýò öààñíû çàõ çýýë äýýð òîãëîõîîñ òàòãàëçäàã. Õóâüöàà ýçýìøèã÷èéí õóóëü ýðõ çүéí îð÷èí, áîíäûí áàðüöàà áàòàëãàà ÷ ãîëëîõ øàëãóóð áîëæ өãäөã. Æèæèã óëñ îðíóóäûí õóâüä îðîëöîã÷ ïүүñүүä íü öөөí òîîòîé áàéäàã.

32


Ýíý íü үíýò öààñíû çàõ çýýëä îðîëöîã÷ ýòãýýäүүäèéí õүñ÷ áàéäàã øèã trabsition cost-ã äîîãóóð áàéëãàõàä íü ñààä áîëäîã òóë ãàðãàæ áóé áîíäûíõ íü õүү өíäөð áàéæ ÷àääàããүé. Øèëæèëòèéí ýäèéí çàñàãòàé îðíóóäûí үíýò öààñíû çýõ çýýëèéí õөãæëèéã òîäîðõîéëîõäîî: 1. Ìàêðî ýäèéí çàñãèéí òîãòâîðòîé áàéäàë 2. Õóóëü ýðõ çүéí îð÷èí 3. Õөðөíãө îðóóëàã÷èäòàé õîëáîí àâ÷ үçäýã. Óëñ îðîí áүðèéí îíöëîã, ýäèéí çàñãèéí õөãæëèéí òүүõýí íөõöëөөñ õàìààðààä äýëõèéí õөðөíãèéí çàõ çýýëèéã äàðààõ çàãâàðóóäàä õóâààæ àâ÷ үçäýã. Үүíä: -

Àíãëî-Ñàêñîíû çàãâàð(Àíãëè, ÀÍÓ). Áàíê áóñ õөðөíãө îðóóëàã÷èä íî¸ðõñîí áà êîìïàíèéí үíýò öààñ äàâàìãàéëñàí

-

Ãåðìàí-Åâðîïûí

çàãâàð(Ãåðìàí,

Ùâåéöàðü).

Çýýëèéí

áàéãóóëëàãóóä

íî¸ðõñîí áà Çàñãèéí ãàçðûí үíýò öààñ äàâàìãàéëñàí -

Õîëèìîã çàãâàð(ÎÕÓ). Áàíê áîëîí áàíê áóñ ñàíõүүãèéí áàéãóóëëàãóóä òýãø ýðõòýéãýýð îðîëöäîã. Øèëæèëòèéí ýäèéí çàñàãòàé óëñ îðíóóäûí õóâüä ýíý çàãâàð çîíõèëäîã áàéíà. ÕΨÐÄÓÃÀÀÐ ÁҮËÝÃ: ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÕӨÐӨÍÃÈÉÍ ÇÀÕ ÇÝÝËÈÉÍ ӨÍӨӨÃÈÉÍ ÁÀÉÄÀË, ÒҮҮÍÄ ÕÈÉÑÝÍ ÑÓÄÀËÃÀÀ

Ìîíãîëûí õөðөíãèéí çàõ çýýëèéí үүñýë, õөãæèë Ìîíãîë óëñ çàõ çýýëèéí ýäèéí çàñàãò øèëæèõ øèëæèëòèéí үå øàòàíä өì÷ õóâü÷ëàëûí àæëûã õýðýãæүүëýõ, ñàíõүүãèéí ñåêòîðò áүòöèéí өөð÷ëөëò õèéõ àæëûí õүðýýíä Ìîíãîë óëñûí Çàñãèéí Ãàçðûí 1991 îíû 01 äүãýýð ñàðûí 18-íû 13 òîîò òîãòîîëîîð Ìîíãîëûí õөðөíãèéí áèðæ, áүõ àéìàã õîòîä õөðөíãèéí áèðæèéí õàðúÿà óëñààñ ñàíõүүæèãäýõ 29 áðîêåðèéí ïүүñ áàéãóóëæ үíýò öààñíû àíõäàã÷ çàõ çýýëèéí ýõëýëèéã òàâüñàí. Àíõäàã÷ çàõ çýýë äýýð 13.9 òýðáóì òөãðөãèéí ÕÎÝÁ-èéí öýíõýð òàñàëáàðûã îëãîñíû 9.9 òýðáóì òөãðөãèéí öýíõýð òàñàëáàðààð 475 õóâüöààò êîìïàíèéí 260.2 ñàÿ øèðõýã õóâüöààã áàòàëãààæóóëæ, 1995.08.01 ãýõýä áðîêåðèéí ïүүñүүä äýýð áүðòãýãäñýí 872.1 ñàÿ òөãðөãèéí 124580 øèðõýã öýíõýð òàñàëáàð çàõèàëãàòàé õàäãàëàãäàæ үëäñýí áөãөөä үíýò öààñíû õî¸ðäîã÷ çýõ çýýëòýé çýðýãöýí ÕÎÝÁ-ýýð òөðèéí өì÷èéí õóâüöààã õóäàëäàõ үéë àæèëëàãàà ÿâàãäñàí. Өì÷ õóâü÷ëàëûí àíõäàã÷ çàõ çýýëèéí ÿâöàä

íèéò 1.8 ñàÿ õүíä ÕÎÝÁ îëãîæ, 97.1 ñàÿ øèðõýã

33


õóâüöààã õүìүүñ àíõäàã÷ çàõ çýýëèéí àðèëæààãààð ýçýìøèæ, 100 ñàÿ øèðõýã õóâüöàà íü òөðèéí ìýäýëä үëäñýí. Óëìààð 1994 îíä Үíýò öààñíû àíõíû õóóëü, 1994 îíä “Íөõөðëөë êîìïàíèéí õóóëü” áàòëàãäñàíààð õî¸ðäîã÷ çàõ çýýë äýýð àðèëæàà õèéõ íөõöөë áүðäæýý. Óã àæëûí áýëòãýë áîëãîí òóõàéí үåä ÌÕÁ-èéí ñàíõүүæèëòýýð

үéë

àæèëëàãàà ÿâóóëæ áàéñàí 29 áðîêåðèéí ïүүñèéã õóâü÷èëñàí áàéíà. 1995 îíû 8 ñàðûí 28 өäөð үíýò öààñíû 2-äîã÷ çàõ çýýë áóþó áýëýí ìөíãөíèé àðèëæàà àíõ óäàà ÿâàãäñàí. Àíõ ÇÃ-ûí áүòöýä áàéñàí Ìîíãîëûí Õөðөíãèéí áèðæèéã çөâõөí үíýò öààñ àðèëæèõ, òүүíòýé õîëáîîòîé àæèë үéë÷èëãýý ýðõëýõ çîðèëãî áүõèé òөðèéí өì÷èéí, àøãèéí òөëөө áóñ õóóëèéí ýòãýýäèéí ñòàòóñòàé áîëãîæ Çàñãèéí ãàçðûí 1995 îíû 170 òîîò òîãòîîëîîð áàéãóóëàãäñàí áàéíà. 2002 îíä “Үíýò öààñíû òóõàé õóóëü” øèíý÷ëýãäýí áàòëàãäàæ 2003 îíû 03 äóãààð ñàðûí 26-íû өäðèéí 72 òîîò òîãòîîëîîð Ìîíãîëûí Õөðөíãèéí áèðæèéí үíäñýí үéë àæèëëàãààíààñ ãàäíà õóóëèàð õîðèãëîîãүé áóñàä áèçíåñèéí àæèë үéë÷èëãýý ýðõýëæ áîëîõ êîìïàíèéí ñòàòóñòàé áîëñíû äàãóó Çàñãèéí ãàçðûí øèéäâýðýýð 100 õóâèéí òөðèéí өì÷èéí àøãèéí òөëөө õóâüöààò êîìïàíèéí õýëáýðýýð çîõèîí áàéãóóëàãäàí үéë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áàéíà.12 Ìîíãîëûí Õөðөíãèéí áèðæèéí үíäñýí ÷èã үүðýã íü õóâüöààò êîìïàíèóäûí үíýò öààñûã òîäîðõîé øàëãóóðûí äàãóó áүðòãýí àâ÷ àíãèëàë òîãòîîõ, òåõíèê ïðîãðàìì õàíãàìæèéí íàéäâàðòàé áàéäëûã õàíãàñíû үíäñýí äýýð үíýò öààñíû àðèëæààíû áýëýí áàéäëûã õàíãàõ, õөðөíãө îðóóëàã÷äûí ýðõ àøãèéã õàìãààëàõ, үүðýãòýé àæèëëàäàã. Ñõåì 4. ÌÕÁ-èéí çîõèîí áàéãóóëàëòûí áүòýö.

12

www.mse.mn Монголын хөрөнгийн биржийн вэб хуудас

34


Ýõ ñóðâàëæ: www.mse.mn

Ìîíãîëûí õөðөíãèéí áèðæ íü үéë àæèëëàãààíû үíäñýí 4 àëáàòàéãààð үéë àæèëëàãàà ÿâóóëäàã áà ìөí ãүéöýòãýõ çàõèðàëä çөâëөõ ýðõòýé çàõèðëóóäûí çөâëөë àæèëëàäàã. Үíäñýí 4-í àëáà íü: o Áүðòãýë õÿíàëòûí àëáà o Àðèëæàà ìýäýýëýë, ñóäàëãààíû àëáà o Çàõèðãàà ñàíõүүãèéí àëáà o Òåõíèê, ïðîãðàìì õàíãàìæèéí àëáà ÌÕÁ-èéí òүүõýí îí òîîëëîîñ үçýõýä ãàäààä õàðèëöàà íü: 1. Õөðөíãèéí áèðæèéí õîëáîîíû ãèøүүí÷ëýë: Åâðî Àçèéí õөðөíãèéí áèðæүүäèéí õîëáîî, Àçè Äàëàéí îðíóóäûí õөðөíãèéí áèðæүүäèéí õîëáîî 2. Ìýäýýëýë äàìæóóëæ äàìæóóëæ áóé áàéãóóëëàãóóä:

Bloomberg àãåíòëàã,

Carry Quote áîëîí Frontier Insight àãåíòëàã 3. Ñòðàãèéí òүíøëýë: Ëîíïîíãèéí õөðөíãèéí áèðæ 4. Õàìòðàí àæèëëàõ ñàíàìæèéí áè÷èã áàéãóóëñàí õөðөíãèéí áèðæүүä-8

2.1. Ìîíãîëûí õөðөíãèéí çàõ çýýëèéí өíөөãèéí òүâøèí

35


Ìîíãîëûí õөðөíãèéí áèðæ íü өì÷ õóâü÷ëàëûí ÿâöàä òөðèéí өì÷èò үéëäâýðèéí ãàçðóóäûã õóâüöààò êîìïàíèéí õýëáýðò øèëæүүëæ, ÿìàð íýã øàëãóóðãүéãýýð Õөðөíãèéí áèðæèä áүðòãýæ áàéñíààñ äèéëýíõ íü îëîí æèë äàðààëàí àëäàãäàëòàé àæèëëàæ, өì÷ õөðөíãө íü үðýãäýæ, үéë àæèëëàãàà íü çîãññîí òөäèéãүé êîìïàíèéí çàñàãëàëûí øààðäëàãûã õýðýãæүүëäýããүéãýýñ õóâüöàà ýçýìøèã÷äèéíõýý өìíө õүëýýñýí

үүðãýý

áèåëүүëäýããүé,

õóâüöàà

íü

áèðæ

äýýð

èäýâõòýé

àðèëæààëàãääàããүé õýäèé ÷ áүðòãýëýýñ õàñàãäààãүé áàéñààð áàéñàí. Èéìä ÑÇÕîîñ 2006-2007 îíóóäàä õóâüöààò êîìïàíèóäûí үéë àæèëëàãààíä õèéñýí үçëýãèéí äүíãýýð 200 øàõàì ÕÊ àæèëëàõàà áîëèîä 3-ààñ äýýø æèë áîëñîí, 70 ãàðàí êîìïàíèéí õөðөíãө үðýãäýæ, õàðèóöàõ ýçýíãүé áîëñíîîð öààøèä àæèëëàõ áîëîìæãүé áîëñîí íü èëýðñýí þì. Ýíý íü òóõàéí êîìïàíèéí õóâüöààã ýçýìøèæ áóé ìÿíãà ìÿíãàí æèæèã õóâüöàà ýçýìøèã÷äèéí ýðõ àøãèéã үë òîîìñîðëîäîã, íèéò õóâüöààíû äèéëýíõ õýñãèéã ýçýìøèæ áóé öөөí òîîíû õүìүүñèéí õÿíàëòãүé, äóð çîðãîîðîî ààøèëæ áóé үéëäýë áөãөөä íөãөөòýéãүүð, ýçýìøèæ áóé õóâüöààíûõàà үíý öýíèéã îéëãîîãүé, ñóë îðæ èðñýí öýíõýð, ÿãààí òàñàëáàðûí ìөí ÷àíàðûã ìýäðýýãүé, àëèâààä õýíýããүé õàíääàã ìîíãîë ñýòãýõүéí үð äàãàâàð áàéñàí áîëîëòîé. Öààøèëáàë, îëîí íèéòèéí ýðõ àøãèéí áàéãóóëëàãà áîëîõ õóâüöààò êîìïàíèéí үéë àæèëëàãààíä òàâèõ òөðèéí õÿíàëòûí ìåõàíèçì ÿìàð íýãýí õóóëèàð çîõèöóóëàãäàëãүé îðõèãäñîí, ÕÊ-èéí õóâüöàà ýçýìøèã÷äèéí õóðëûí õү÷èí òөãөëäөð áàéõ ýñýõèéã õóðàëä èðýãñäèéí ýçýìøèæ áóé õóâüöààíû íèéò õóâüöààíä õàðüöàõ õóâü õýìæýýãýýð òîãòîîõîîð Êîìïàíèéí õóóëèíä çààñàí çýðýã õóóëèéí öîîðõîé, àìüäðàëä íèéöýýãүé çààëòóóä íü æèæèã õóâüöàà ýçýìøèã÷äèéí ýðõèéã áүäүүëãýýð çөð÷èõ, õîõèðîîõ áîëîìæèéã áүðäүүëñýí áàéëàà. ÑÇÕ-íû øàëãàëòûí äүíãýýð öààøèä àæèëëàõ áîëîìæãүé áîëñîí ãýæ äүãíýñýí ÕÊ-äûí àñóóäëûã äàìïóóðóóëàõ, õýëáýðèéã íü өөð÷ëөõ, òàòàí áóóëãàõ çýðýã àëü òîõèðîõ àðãà çàìààð øèéäâýðëýí Õөðөíãèéí áèðæèéí áүðòãýëýýñ õàñ÷ öýâýðëýõ íü çàõ çýýëèéíõýý öààøäûí õөãæèëä íààøòàéãààð íөëөөëíө ãýæ үçýýä ýõíèé ýýëæèíä 166 ÕÊ-èéí үíýò öààñíû àðèëæààã 2008 îíû 3-ð ñàðûí ñүүë÷ýýñ ýõëýí çîãñîîñîí. Õөðөíãèéí çàõ çýýëèéã äàðààõ үçүүëýëòүүäýýð øèíæèëæ үçüå. 1.1995 îíîîñ õîéø áóþó õî¸ðäàã÷ çàõ çýýëèéí àðèëæàà ýõýëñíýýñ өíөөã õүðòýëõ õóãàöààíû ÕÊ-ûí өөð÷ëөëòèéã äîîðõ ãðàôèêààð õàðóóëàâ.

36


Ãðàôèê 2. ÌÕÁ ÌÕÁ-ä áүðòãýëòýé ÕÊ-íû òîî 5

500 400 300

2

1

0

-1 -6

-3 -7

-7

-5

-4 -7

-5

100

-10 -10 450 436 430 418 -12 411 403 402 401 395 392 387 383 376 358 339 -15 -14 -18 -19 -20

0

-25

200

ХХК-ны тоо Өсөлт бууралт

Ýõ ñóðâàëæ: www.finance-Mongolia.com

Õóâüöààò êîìïàíèéí òîî ñүүëèéí ñ æèëүүäýä áóóðàõ çүé é òîãòîë àæèãëàãäàæ áàéãàà áөãөөä æèëèéí äóíäàæ өөð÷ëөëò өө íü -8% áàéíà. 2010 îíû û áàéäëààð áүðòãýëòýé 336 ÕÊ-èàñ 136 êîìïàíèéí 64,5 ñàÿ øèðõýã õóâüöààã 62,9 òýðáóì òөãðөãөөð, ò 3000 øèðõýã ÇÃ-ûí ûí ýíãèéí áîíäûã 30 òýðáóì òөãðөãөөð ð òóñ òóñ àðèëæèæ, íèéò 92,9 òýðáóì òөãðөãèéí ãүéëãýý éëãýý õèéñýí áàéíà. Íèéò áүðòãýëòýé ðòãýëòýé êîìïàíèàñ 200 êîìïàíèéí үíýò íýò öààñ àðèëæààëàãäààãүé àðèëæààëàãäààã áàéíà. Áүðòãýëòýé 336 êîìïàíèéí ÇÇ ÇÇҮ өíäөð ð êîìïàíèóäûí äèéëýíõèéã óóë óóðõàéí ñàëáàðûí êîìïàíèóä ýçýëæ áàéíà. 2.Õөðөíãèéí íãèéí çàõ çýýëèéí çóó÷ëàëûã òîäîõîéëäîã ãîë үçүү үүëýëò ÿìàðõóó үð äүíòýé áàéãààã äîîð äү үðñëýâ. Ãðàôèê 3. 3 Çàõ çýýëèéí үíýëãýý /òýðáóì òөãðөã/ 2000 1500 1974

1000 500 0

752 40

41

36

50

30

56

516 621

131

2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 Ýõ ñóðâàëæ: www.finance-Mongolia.com

Çàõ çýýëèéí үíýëãýýã òîäîðõîéëîõäîî Õөðөíãèéí Õ áèðæèä áүðòãýëòýé ðòãýëòýé ÕÊ-èéí ÕÊ íèéòýä ãàðãàñàí үíýò íýò öààñíû òîîã òóõàéí өäðèéí үíýò íýò öààñíû àðèëæààíû õààëòûí õàíøààð үðæүүëæ ëæ òîîöäîã áөãөөä á ÄÍÁ-ä ä ýçëýõ õýìæýýãýýð õөðөíãèéí õ çàõ çýýëèéí õөãæëèéã ãæëèéã õàðóóëäàã ãîëëîã÷ үçүүëýëò þì. 2010 îíä 1,4 èõ íàÿä òөãðөãò ò õүðñýí íü өìíөõ õ îíîîñ äàðóé 2,2 äàõèí èõ áàéíà. Çàõ çýýëèéí үíýëãýý


үíýëãýýãýýð òýðãүүëýã÷èä èä íü 2010 îíû áàéäëààð Òàâàí Òîëãîé ÕÊ (303,3 òýðáóì), Áàãàíóóð ÕÊ(220,2 220,2 òýðáóì), òýðáóì Øèâýý Îâîî ÕÊ(174,4 òýðáóì), ÀÏÓ ÕÊ ÕÊ(147,8 òýðáóì), ÌÖÕ ÕÊ(90,5 òýðáóì)-èóä èóä áàéãàà áà ýíý íü íèéò ãүéëãýýíèé 68%-èéã 68

ýçýëæ

áàéãààñ õөðөíãèéí íãèéí ýðãýëò òөâëөðөëòòýé ò ãýæ äүãíýãäëýý. Ãðàôèê 4.ÇÇ ÇÇҮ-íèé ÄÍÁ-ä ýçëýõ õóâü 18.0 16.0 14.0

хувиар

12.0 10.0 16.6

15.6

8.0 6.0

8.6

4.0 3.5

2.0

3.2

2.5

3.0

0.0

1.4

2.0

10.2

3.5

2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 Ýõ ñóðâàëæ: www.finance-Mongolia.com

Ýíý үçүүëýëò ëýëò 2008 îíû áóóðàëòûã ýñ òîîöâîë ñүүëèéí ñ ëèéí 4 æèëä òîãòìîë өñөæ áàéãàà íü ñàéøààëòàé ÷ äýëõèéä äóíäàæààñ äîîãóóð áàéíà. 5. Õөðөíãèéí íãèéí çàõûí õàíøíû үçүүëýëò Ãðàôèê 5. ÒÎÏ-20 20 èíäåêñèéí õàðüöóóëñàí үçүүëýëò. 16000 14000 12000 10000 8000 6000 4000 2000 0

14759 10256.13 5583.22 6189.91 469.9 814.02 933.93 895.9 585.69 1019.2 2000

2001

2002

2003

2004

2005

2030.81

2006

2007

2008

2009

2010

Ýõ ñóðâàëæ: www.finance-Mongolia.com

ðөíãèéí áèðæèä áүðòãýëòýé ðòãýëòýé õóâüöààò êîìïàíèóäûí үíýò Үíýò öààñíû èíäåêñ: Õөð öààñíû çàõ çýýëèéí үíýëãýý, íýëãýý, үíýò öààñíû өñөëò, áóóðàëò çýðýã үíýò íýò öààñíû çàõ çýýëèéí åðөíõèé íõèé ÷èã õàíäëàãûã ýíýõүү ýíýõ èíäåêñýýð òîäîðõîéëäîã. 2000 îíû ýõýíä ÒÎÏ-20 ÒÎÏ èíäåêñ 285.88 íýãæ áàéñàí áөãөө өөä óã үçүүëýëò òàñðàëòãүé өññөөð ð 2007 îíû 8-í 8 ñàðä 12712.45 íýãæ õүðòýë өñ÷, ñ÷, óëìààð 2009 îíû


7-í ñàðä 4780.14 íýãæ áîëîí áóóð÷ áàéñàí áîë 2010 îíû æèëèéí ýöñèéí áàéäëààð 14759.81 íýãæèä õүð÷ өìíөõ îíû ýöýñòýé õàðüöóóëàõàä 58%-èàð өññөí үçүүëýëò áàéíà. Ìөí 2011 îíû 01 ñàðûí 5-íä 15122,23 íýãæ áîëæ õàìãèéí äýýä òүâøèí òîãòîîæýý. Õүñíýãò 3. ÌÕÁ-èéí үíýò öààñíû áүðòãýëèéí ñóäàëãàà-7 Үçүүëýëò Òîî Áүðòãýëòýé êîìïàíèé òîî Үүíýýñ: Òөðèéí өì÷èò Áүðýí õóâü÷ëàãäñàí Áүðòãýëòýé үíýò öààñíû òîî/ñàÿ.øèð/ Үүíýýñ: Òөðèéí өì÷èò Áүðýí õóâü÷ëàãäñàí Үíýò öààñ øèíýýð áүðòãүүëñýí òîî Үүíýýñ: Òөðèéí өì÷èò Íèéòýä ñàíàë áîëãîñîí òîî Îëîí íèéòýä ñàíàë áîëãîñîí ÕÊ Үíýò öààñíû òîî /ñàÿ.øèðõýãýýð/ Íýìæ үíýò öààñ ãàðãàñàí ÕÊ Үíýò öààñíû òîî /ñàÿ.øèðõýãýýð/ Áүðòãýëýýñ õàñàãäñàí ÕÊ Үíýò öààñíû òîî /ñàÿ.øèðõýãýýð/ ÕÍÕóðàë çàðëàñàí ÕÊ Íîãäîë àøèã òàðààñàí ÕÊ

2006 2007 Õóâü Òîî Õóâü

Òîî

2008 Õóâü

Òîî

2009 Õóâü

Òîî

2010 Õóâü

Äóíäàæ ëөëò

387

100

384

100

376

100

358

100

336

100

-18

59

15,2

56

14,6

55

14,6

53

14,8

51

14,88

-2

328

84,8

328

85,4

321

85,40

305

85,2

285

85,12

-20

2271

100 2491 100

3025

100

3097

100

2685

100

-412

1867

82.2 1855 74.40

1855

61,3

1855

59,9

1854

69

-1

404

17.8

636

25.6

1170

38,7

1242

40,1

831

31

-411

3

0,1

5

0,2

6

0,2

1

0,03

0

8

2

8

2

-5

0

0

-

0

0

-

6

1,6

1

0,27

-5

506

16,7

75,5

2,5

3

0,8

0

-3

6,7

0,2

0

-6,7

14

3,7

19

5,3

2,6

0,08

3,6

0,1

22

6,5

-3 1

138

35,6

153

39,8

159

42,3

166

46,3

159

47,3

7

23

5,9

30

7,8

38

10,1

27

7,5

16

4,7

-11

Ýõ ñóðâàëæ: www.finance-Mongolia.com

2010 îíû áàéäëààð Ìîíãîë óëñàä êîìïàíè – 25065, òөðèéí өì÷èò үéëäâýðèéí ãàçàð – 506, íөõөðëөë – 3652, áүðòãýãäñýí áàéíà. Ãýâ÷ үéë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áàéãàà àæ àõóéí íýãæèéí òîî ñүүëèéí æèëүүäýä áүõ àéìàã, áүñýä áóóðñàí áîëîâ÷ øèíýýð áүðòãýãäýæ áàéãàà êîìïàíèé òîî íýìýãäñýí үçүүëýëòòýé áàéíà. Æèëèéí ýöñèéí áàéäëààð íèéò 2,7 òýðáóì øèðõýã áүðòãýëòýé үíýò öààñ áàéãààãààñ 31% áóþó 0,8 òýðáóì øèðõýã õóâüöàà õóâèéí õөðөíãө îðóóëàã÷äûí ýçýìøèëä áàéíà.

39


Äýýðõè áүðòãýëòýé 336 êîìïàíèàñ 2006 îíä 2 êîìïàíè, 2007 îíä 1 êîìïàíè õî¸ðäîã÷ çàõ çýýë äýýð íýìæ үíýò öààñ ãàðãàñàí áà 2008, 2009 îíóóäàä øèíýýð øèíýýð үíýò öààñ ãàðãààãүé áàéíà. Øèíýýð 2008 îíä 5 ÕÊ, 2009 îíä 1 êîìïàíè áүðòãүүëñýí áàéíà. Õөðөíãèéí çàõ çýýëä áүðòãýãäñýí үíýò öààñ íü íàéäâàðòàé áàéñíààð үíýò öààñíû çàõ çýýëèéí òààòàé íөõöөë áүðäýí íýã òàëààñ õөðөíãө îðóóëàã÷ áóþó үíýò öààñ õóäàëäàí àâàã÷äûí ýðõ àøãèéã õàìãààëæ, íөãөө òàëààñ áèðæèä үíýò öààñàà áүðòãүүëñýí êîìïàíèéí íýð õүíä өñ÷ çàõ çýýë äýýðýý òîãòâîðòîé áàéð ñóóðü ýçëýõýä íü õýðýãòýé áàéäàã. Õүñíýãò 4. ÌÕÁ-ä áүðòãýëòýé êîìïàíèóäûã ñàëáàðààð íü àâ÷ үçâýë-8: U Ñàëáàð/Sector 1 2 3 4 5

Óóë óóðõàé/Mining Àæ үéëäâýð/Industry ÕÀÀ/Agriculture Áàðèëãà, òýýâýð/Construction Õóäàëäàà, үéë÷èëãýý/Trade service ÍÈÉÒ/TOTAL

2008 ÕÊ-íû Ýçëýõ òîî õóâü 64 17 70 18.6 75 19.9

2009 ÕÊ-íû Ýçëýõ òîî õóâü 63 17.6 69 19.3 70 19.6

2010 ÕÊ-íû Ýçëýõ òîî õóâü 58 17.3 65 19.3 68 20.2

98

26.1

92

25.7

86

25.6

69

18.4

64

17.9

59

17.6

376

100

358

100

336

100

Ýõ ñóðâàëæ: www.finance-Mongolia.com

ÕÁ äýýð áүðòãýëòýé áàéãàà êîìïàíèóäûã ñàëáàðààð íü àíãèëñàíààñ õàðâàë áàðèëãûí ñàëáàð õàìãèéí îëîí áà ýçëýõ õóâü íü èõ áàéíà. Ýíý ìàíàé óëñûí õýìæýýíä үéë àæèëëàãàà íü íèëýýä æèãäýðñýí êîìïàíèóä òөäèéãүé áóñàä ñàëáàðàà áîäâîë õөðөíãө îðóóëàã÷äàä áîäèò үð äүí íü øóóä õàðàãääàãààðàà ìîíãîëûí õөðөíãèéí çàõ çýýë äýýðýýñ õөðөíãө áîñãîõîä áóñàä ñàëáàðûí үíýò öààñ ãàðãàã÷äààñ äàâóó áàéäàã áàéíà. Õүñíýãò 5. ÌÕÁ-èéí үíýò öààñíû àðèëæààíû íýãäñýí ìýäýý: ҮÖ-íû íýð íýðòөðөë

Àðèëæààíû үíèéí äүí 2008

Õóâüöàà 60,3 (үíèéí äүí òýðáóì ₮-өөð) Õóâüöàà (òîî 170,2 øèðõýã ñàÿàð) ÇÃ-èéí áîíä 1494,7 Êîìïàíèé 502 áîíä

2009

2010

23,2

62,9

Өөð÷ëөëò Үíèéí äүíãýýð Õóâèàð 08/09 09/10 08/09 09/10 -37,1 +39,7 -61,5 +171,1

89,9

64,5

-80,3

-25,4

-47,2

-28,3

-

30,0 -

-100 -100

+100 -100

-100 -100

+100 -100

Ýõ ñóðâàëæ: www.finance-Mongolia.com

40


2010 îíä үíýò öààñ íü àðèëæààëàãäñàí êîìïàíèóäààñ 101 êîìïàíèéí үíýò öààñíû õàíø өñ÷, 22 êîìïàíèéí үíýò öààñíû õàíø áóóð÷, 13 êîìïàíèéí õàíø òîãòìîë áàéíà. Õóâüöààíû àðèëæààíû өäðèéí äóíäàæ үçүүëýëò 255,0 ìÿíãàí øèðõýã, үíèéí äүíãýýð 248,5 ñàÿ òөãðөã áîëæ áàéíà. Àðèëæààíû õýìæýýã өìíөõ îíòîé õàðüöóóëáàë õóâüöààíû àðèëæààíû үíèéí äүí 39,7 òýðáóì òөãðөãөөð áóþó 171,1 % өññөí үçүүëýëòòýé áàéãàà íü ñòðàòåãèéí îðäóóäûí àøèãëàëòòàé õîëáîîòîéãîîð äîòîîääîî òөäèéãүé îëîí óëñûí òүâøèíä ÕÇÇ-ä àíõààðàë òàòàæ, õóðäàöòàé õөãæèõ ýõëýë ãýæ õàðæ áîëîõîîð áàéíà. 2009 îíä Çàñãèéí ãàçðûí үíýò öààñ àðèëæààëàãäààãүé øàëòãààí íü òүүíèé õүүãèéí õýìæýý áàãà, íөãөө òàëààð çàñãèéí ãàçðûí áîíäûí ãîë õóäàëäàí àâàã÷ áîëîõ àðèëæààíû áàíêóóäûí ìөíãөí õөðөíãө òөâ áàíêíû үíýò öààñ õóäàëäàí àâàõàä çîðèóëàãäñàí òóë ìөí çàõ çýýëä ãàðãàõ үíýò öààñíû õýìæýý, õóâààðü òîäîðõîé áóñ áàéñàí çýðãýýñ øàëòãààëæ çàñãèéí ãàçðûí үíýò öààñ 2008 îíîîñ ýðñ áàãàñàæ 2009 îíä áүð àðèëæààëàãäààãүé áàéíà. 2010 îíä 30,0 òýðáóì òөãðөãèéí үíèéí äүí áүõèé 3,000 øèðõýã ÇÃ-èéí ýíãèéí áîíäûã

õүүãýýð íü äóóäàæ

àðèëæñàí. Êîìïàíèéí áîíäûí õóâüä ìөí ë 2009 îíä àðèëæààëàãäààãүé íü ñàíõүүãèéí õÿìðàëààñ

øàëòãààëàí

áàíêíû

ñàëáàðààñ

òàòàõ

çýýëèéí

ýõ

үүñâýðèéí

äóòàãäàëòàé áàéäàë, õàäãàëàìæèéí õүүãèéí өñөëò çýðãýýñ øàëòãààëàí õөðөíãèéí çàõ çýýëýýð äàìæóóëàí áîíä ãàðãàõ çàìààð ýõ үүñâýð òàòàõ ñîíèðõîëòîé êîìïàíè áàéõãүé áàéíà. Õàðèí ÌÈÊ êîìïàíè èïîòåêèéí үíýò öààñ ãàðãàñàí íü øèíýëýã àëõàì áàéñàí õýäèé ÷ çөâõөí õààëòòàé õүðýýíä àðèëæààëñàíààð àðèëæààíû äүí, îðëîãîä íýìýãäýõ íөëөө үçүүëýýãүé áàéíà. Ñòàòèñòèê òîî áàðèìòààñ үçâýë íèéò үíýò öààñíû àðèëæàà 1997, 1998 îíóóäàä ìàø èäýâõòýé àðèëæèãäàæ, èíäåêñèéí үçүүëýëò өíäөð áàéñàí íü ýíý үåä àðä èðãýäèéí ãàð äýýð òîäîðõîé õýìæýýíèé ìөíãөí õóðèìòëàë áèé áîëæ, õүìүүñ үíýò öààñàíä õөðөíãө îðóóëàëòàà òүëõүү õèéæ, õóâüöààò êîìïàíèéí õÿíàëòûí áàãöûã õóäàëäàí àâàõ үéë àæèëëàãàà ýð÷èìòýé ÿâàãäàæ áàéñàí îðãèë үå þì. Ìөí 2007, 2008 îíóóäàä áèðæ äýýð øèíýýð үíýò öààñ áүðòãүүëæ, àíõäàã÷ çàõ çýýëèéí àðèëæàà èäýâõòýé ÿâàãäàæ çàõ çýýëèéí үíýëãýý áîëîí àðèëæààíû үíèéí äүí ýðñ íýìýãäñýí áàéíà.

41


9.Íèéò àðèëæààã íàðèéâ÷ëàí àâ÷ үçâýë:

Ãðàôèê 6. Õóâüöààíû àðèëæààíû òîî øèðõýã / ñàÿ øèðõýã/

64.5 2009

89.9 170.1

2007

116.1 74.5

2005

25.9 9.1 8.1 9.8 15.9

2003 2001

Хувьцааны тоо ширхэг 35.4

1999

21.4 33.1 33.7 24.1

1997 1995

6.6 0

50

100

150

200

Ýõ ñóðâàëæ: www.finance-Mongolia.com

Ãðàôèê 7. ÕÇÇ-èéí àðèëæààíû үíèéí äүí(áүòýýãäýõүүíýýð) 70 62.160.3

62.9

60

Нийт арилжигдсан үнэт цаасны үнийн дүн / тэрбум, төгрөг /

50 41.7

39.6

Хувьцааны арилжааны үнийн дүн / тэрбум , төгрөг /

40 30.8

30

30

Засгийн газрын бондын арилжааны үнийн дүн /тэрбум , төгрөг /

23.2

21.7 20 12.210.8 10

12.5 12.6

11.1

6.8 4.5 4.3 3.3 2.97 1.7 3 3 2.8 2.5 1.4 0.9 0.7 2.7 1 0.91.5 100 0.1 0.9 0.5 00 0 00 00 00 0 1.2

0

Компанийн бондын арилжааны үнийн дүн / тэрбум, төгрөг /

2010

2009

2008

2007

2006

2005

2004

2003

2002

2001

2000

1999

1998

1997

1996

1995

0

Ýõ ñóðâàëæ: www.finance-Mongolia.com

Àðèëæààëàãäñàí áүòýýãäýõүүíèé òîî 25,4 ñàÿ øèðõýãýýð áóóðñàí áîë үíèéí äүí 69,7 òýðáóì òөãðөãөөð өññөí áàéíà. 2009 îíû 9 ñàðààñ ýõëýí çîãñîíãè áàéñàí àðèëæàà ñàéæèð÷ýý. Үíýò öààñíû àðèëæààíû áүòöýýð íü àâ÷ үçâýë 2008, 2009

42


îíä 0% áàéñíàà 2010 îíä 32,3%-ã 32 êîìïàíèéí áîíä, õóâüöààíû àðèëæàà 67,7% ýçýëæ áàéãàà áөãөөä ä àðèëæààíû ýðãýëò 47%-òàé 47% áàéíà Ãðàôèê 8. Òөâëөðñөí í õàäãàëàìæèíä íýýãäñýí äàíñíû òîî /øèðõýã/ 160000 140000 120000 100000 80000 60000 40000 20000 0

140605 126250

75290

63014 54659

60486

44409

19172 12480 8712 6774

6780

25320 10031 9753

18435

1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 Ýõ ñóðâàëæ: www.finance-Mongolia.com

Үíýò íýò öààñíû õî¸ðäàã÷ çàõ çýýë ýõýëñýíýýñ õîéø 2010 îíû áàéäë áàéäëөөð íèéò 450,1 ìÿíãàí äàíñ íýýãäñýí áөãөө өөä үүíèé íèé 99.6% íü äîòîîäûí èðãýä, 0.19% íü ãàäààäûí èðãýí, үëäñýí ëäñýí íü ãàäààä äîòîîäûí ÀÀÍ-èéí ÀÀÍ äàíñ ýçýëæ áàéíà. Ãðàôèê 9. Õóâüöààíû òөâë âëөðөë

300000

264774

250000

200000 100000

51.30% 48.50% 0.10% 677

0

1 - 5 % 5 - 10 % 10 - 30 %

0.02% 109

0.03% 157

Хувьцаа эзэмшигчийн тоо (ширхэг) 30 - 50 %

50 %-c дээш

1-5%

5 - 10 %

10 - 30 %

30 - 50 %

50 %-c дээш

Хувьцаа эзэмшигчийн тоо (ширхэг)

264774

250000

677

109

157

Нийт хувьцаанд эзлэх хувь

51.30%

48.50%

0.10%

0.02%

0.03%

Ýõ ñóðâàëæ: www.finance-Mongolia.com

Äýýðõýýñ ýýñ õàðàõàä õóâüöàà ýçýìøèã÷äèéí òòөâëөðөë àñàð өíä íäөð áàéãàà íü õàðàãäàæ àãäàæ áàéíà. Òóõàéëáàë, 2008 îíä æèæèã õóâüöàà ýçýìøèã÷èä 96,9%-ã ýçýëæ


áàéñàí áîë 2010 îíä 99% áîëæ өññөí íü òөâëөðөë óëàì èäýâõèæèæ áàéãààã õàðóóëæ áàéíà. Ýíä òîì õóâüöàà ýçýìøèã÷äèéã áóðóóòãàõ үíäýñëýëãүé áîëîâ÷ æèæèã õóâüöàà ýçýìøèã÷äèéí ýðõ àøèã õîõèðîõ үíäýñëýë áîëæ áàéãàà, íөãөө òàëààñ æèæèã õóâüöàà ýçýìøèã÷èä ýðõýý õýðãýæүүëýõ òàë äýýð õàíãàëòãүé áàéíà. Õөðөíãèéí çàõ çýýëèéí õөãæëèéí áàñ íýã ãîë èíäèêàòîð áîëîõ íîãäîë àøãèéí îëãîëòûã ñóäàëæ үçâýë: Ãðàôèê 10. Íîãäîë àøèã òàðààñàí ÕÊ-íû òîî

69 49

54

26

Компаний тоо

2010

2009

2008

2007

16

2006

2001

13

23

28 28

2005

15 18

2004

20

2003

22

2000

17

1999

1998

1997

1996

23

2002

38

1995

80 70 60 50 40 30 20 10 0

Ýõ ñóðâàëæ: www.finance-Mongolia.com

Ýíäýýñ үçýõýä õөðөíãө îðóóëàã÷äûã èäýâõèæүүëäýã ýíý үçүүëýëò өñөëòãүé, ñүүëèéí 3 æèëä áóóðñàí áàéãàà íü òààðóó үð äүí ãýæ òîäîðõîéëæ áîëîõ áà ýíý íü áүðòãýëýýñ õàñàãäñàí ÕÊ-ûí òîî, õóâüöàà ýçýìøèã÷äèéí òөâëөðөë, íýãæ õóâüöààíû íîîãäîë àøèã áàãà çýðýãòýé õîëáîîòîé. Ãýõäýý íîãäîë àøãèéí äүí өññөí áàéãàà íü òөâëөðөë èõ áîëîí æèæèã õóâüöàà ýçýìøèã÷äèéí èäýâõè ñóë áàéãààã õàðóóëæ áàéíà. Õàìãèéí èõ(53,7 òýðáóì ₮) áîëîí өíäөð(5,5 ñàÿ ₮) íîãäîë àøèã òàðààñàí íü Òàâàíòîëãîé ÕÊ, õàðèí îëîí æèë íîãäîë àøèã òàðààñàí íü Àòàð өðãөө ÕÊ.

Ìàêðî ýäèéí çàñãèéí íөëөөëөë ÕÇÇ-ä: Ìàêðî îð÷èíä ýäèéí çàñãèéí үүäíýýñ àâ÷ үçâýë õөðөíãèéí çàõ çýýëèéí õөãæëèéã òîäîðõîéëîã÷ ãîë өðñөëäөã÷ ñàëáàð áîë áàíêíû ñàëáàð þì. Ìàíàé óëñûí õóâüä áàíêíû ñàëáàð íü òýðãүүëýõ à÷ õîëáîãäîëòîéãîîð ýäèéí çàñãèéí үéë àæèëëàãààíä

îðîëöäîã.

Áîëîìæèò

õөðөíãө

îðóóëàã÷èä

áàíêèíä

ìөíãөө

õàäãàëóóëàõ õàíäëàãàòàé. Õөðөíãèéí çàõ çýýëä íөëөөëäөã íýã ÷óõàë үçүүëýëò íü ìàêðî ýäèéí çàñãèéí òîãòâîðòîé áàéäàë þì.

44


Ìîíãîëûí õөðөíãèéí çàõ çýýë íü õөãæèæ áóé îðíóóäûí øèëæèëòèéí ýäèéí çàñàãòàé îðíû çàõ çýýëèéí òөðөëä õàìààðàãäàæ áàéãàà áөãөөä үíýò öààñíû çàõ çýýëèéã õөãæүүëýõäýý óðàìøóóëàõ ýäèéí çàñãèéí çîõèõ îð÷èí 2009 îíîîñ өìíөõ 3 æèëä íýí òààòàé áàéæ ìàêðî ýäèéí çàñãèéí òîãòâîðòîé áàéäëûã áүðäүүëæ ÷àäñàí. Òîäðóóëáàë, ÄÍÁ-íèé өñөëò 5 õóâèàñ èõ, èíôëÿöèéí òүâøèéí 10 õóâèàñ õýòðýýãүé, õóðèìòëàëûí õýìæýý íü íèéò ìөíãөíèé íèéëүүëýëòýíä 50-60%-òàé õөðөíãө îðóóëàëòûí õýìæýý ìàø өíäөð, õóâü íèéëүүëñýí õөðөíãèéí äóíä õóâèàð ñåêòîð äàâàìãàéëñàí, àæ үéëäâýðèéí áүòýýãäýõүүíèé өñөëò çîõèõ òүâøèíä áàéñàí. 2008 îíû äýëõèé íèéòèéã õàìàðñàí ñàíõүүãèéí õÿìðàëûí óëìààñ èíôëÿöè ãààð÷, âàëþòûí õàíø òîãòâîðãүéæèæ, óëìààð 2009 îíä ÄÍÁ 1.6%-èàð áóóðñàí áàéäàë íü õөðөíãèéí çàõ çýýëèéí õөãæèëä õү÷òýé íөëөө үçүүëýýãүé. Ìîíãîëûí ýäèéí çàñãèéí өíãөðñөí òààòàé áàéäàë íü õөðөíãèéí çàõ çýýë õөãæèõөä òүëõýö áîëñîí õýäèé ÷ үð àøèãòàé àøèãëàæ ÷àäààãүé ãýæ үíýò öààñíû çàõ çýýë äýýð ìýðãýæëèéí áàéãóóëëàãóóäûã íýãòãýñýí Үíýò öààñíû àðèëæàà ýðõëýã÷äèéí õîëáîî äүãíýæýý. Үүíèé çýðýãöýý ìàíàé ñàíõүүãèéí çàõ çýýë äýõ õөðөíãө îðóóëàëòûí 95-96 õóâèéã àðèëæààíû áàíê, ãàäààäûí çýýë òóñëàìæ, үëäñýí 4-5 õóâèéã õөðөíãèéí çàõ çýýë äýýð õèéãäñýí õөðөíãө îðóóëàëò áүðäүүëæ áàéãàà íü ÷àìëàëòòàé үçүүëýëò þì. Ãýòýë äýëõèéí æèøãýýñ õàðàõàä ýíý õàðüöàà 50:50 õóâüòàé áàéãàà þì. Òүүí÷ëýí äààòãàëûí ñàíãóóäàä ñóë, ÷өëөөòýé õөðөíãө õóðèìòëàãäàæ áóéí çýðýãöýý èðãýäèéí ãàð äýýð áîëîí õàäãàëàìæèéí õýëáýðýýð 3.2 èõ íàÿä òөãðөã áàéãàà ãýñýí ìýäýýëýë çýðýã íü õөðөíãèéí çàõ çýýëèéã өðãөòãөõ, õөãæүүëýõ áîëîìæ áүðýí áàéãààã õàðóóëæ áàéíà. Үíýò öààñàíä õàìãèéí ÷óõàë үçүүëýëò áîë èíôëÿöè. Èíôëÿöèéí òүâøèí, èíôëÿöèéí өөð÷ëөëò, èíôëÿöèéí ñàðûí ÷ þì óó æèëèéí ñòàíäàðò õàçàéëò ìàø ÷óõàë. Õөðөíãèéí çàõ çýýëèéí õөðâөõ

÷àäâàðò

õóóëü

ýðõ

çүéí

îð÷èí

çàðèì

òàëààð

òîäîðõîé

áóñ,

èíñòèòóöèîíàëü õàíäëàãà èõýýð íөëөөëíө. Õүñíýãò 6. Ìàêðî ýäèéí çàñãèéí үçүүëýëò 2006

2007

2008

2009

2010

ÄÍÁ(òýðáóì ₮) ÄÍÁ-èéí өñөëò / %-ð /

3715,0 8,6

4599,5 10,2

6019,8 8,9

6055,8 -1,6

8255.0 6

Ìөíãөíèé íèéëүүëýëò (òýðáóì ₮)

1536,5

2401,2

2270,0

2880,0

4680.0

4.3

9,6

28,0

8,0

Ààà

931,1

1361,7

1191,5

1651,3

Ààà

25,1

29,6

19.8

27,3

Үçүүëýëò

Èíôëÿöûí òүâøèí / %-ð / Õàäãàëàìæ (òýðáóì ₮) Õàäãàëàìæ/ÄÍÁ / %-ð /

45


Õàäãàëàìæèéí äóíäàæ õүү / %-ð / Çýýëèéí өðèéí үëäýãäýë(òýðáóì ₮) Çýýëèéí өðèéí үëäýãäýë/ÄÍÁ / %-ð / Çýýëèéí äóíäàæ õүү / %-ð /

7,6

7,6

7,8

7,3

Ààà

1223,3

2056,1

2635,6

2655,0

Àà

32.9

44,7

43,8

43,8

23

20

20,7

20,6

17,9

Ýõ ñóðâàëæ: www.finance-Mongolia.com

Ìөí ìàíàé óëñûí íýã õүíä íîãäîõ ÄÍÁ íü 1763 $ îð÷èì ãýæ үçâýë үíýò öààñíû çàõ çýýëèéí õөãæëèéí òүâøèíãýýð äóíä çýðýãò îðæ áàéãààã äýýð үçүүëëýý. Õүñíýãò 7. ÕÇÇ-èéí àðèëæàà Үндсэн үзүүлэлтүүд

Хэмжих нэгж

ЗЗҮ(тэрбум ₮)

тэрбум

41,3

35.3

49.5

29.9

55.7

ЗЗҮ/ДНБ

ДНБ-д эзлэх %

3,75

2.8

3.6

1,66

2.2

Нийт үнэт цаасны арилжааны дүн ЗГ-ын бондын арилжааны дүн

Бүртгэлтэй компаниуд

2002

2003

2004

2005

2006 131.2

2007 716.2

2008 515.9

2009 620.7

2010 1374.9

4.1

15.7

7.9

8.2

16.6 92.9

тэрбум

33.67

46.02

25.6

15.89

11.98

18.02

62.1

60.3

23.18

ДНБ-д эзлэх %

3

3.7

0.019

0.009

0.005

0.567

1.867

1.665

0.65

тэр бум

30.75

41.69

21.7

12.46

6.767

4.46

39.6

1.49 -

ДНБ-д эзлэх %

2.75

3.35

0.016

0.007

0.003

0.142

1.19

0.041 -

1.2

2.95

2.98

2.77

2.66

0.96

0.85

0.5 -

-

0.002

0.002

0.001

0.032

0.025

0.013 -

-

Компаниудын тэр бум бондын арилжааны ДНБ-д дүн эзлэх % Хувьцааны арилжааны дүн

2001

0.1 0.24

30

тэр бум

1.72

1.37

0.895

0.654

2.547

12.6

21.68

58.35

23.18

ДНБ-д эзлэх %

0.15

0.11

0.001

0.0004

0.001

0.397

0.651

1.611

0.65

Ширхэг

410

400

403

402

395

387

383

376

358

62.9

336

Ýõ ñóðâàëæ: WWW. Õөðөíãèéí çàõ çýýë 2010-12-ñàð

Äýýðõýýñ

õөðөíãèéí

çàõ

çýýëèéí

õөãæëèéí

òүâøèíã

èëýðõèéëäýã

үçүүëýëò(ÇÇҮ/ÄÍÁ) íü өíäөð õөãæèëòýé Ãåðìàí, ßïîí, Өìíөä Ñîëîíãîñ, Èõ Áðèòàíè, ÀÍÓ çýðýã óëñóóäûí õóâüä 52.6-160.2, ìàíàé îðîíòîé íýãýí àäèë 1990ýýä îíîîñ çàõ çýýëèéí ýäèéí çàñàãò øèëæñýí ÎÕÓ, Õÿòàä, Êàçàõñòàí, Êèðãèçñòàí çýðýã îðíóóäûí õóâüä 41.5-89.7% áàéãàà íü õөðөíãèéí çàõ çýýëèéí õөãæèë áîë ýäèéí çàñãèéí өíäөð õөãæëèéí íýã ãîë õү÷èí çүéë þì ãýäãèéã õàðóóëæ áàéíà.13 Òýãâýë ìàíàé áèðæèéí õóâüä ýíýõүү õàðüöàà 2005 îíä 2.2%, 2007 îíä 15.7%, 2008 îíä 8.4%, 2009 îíä 10.2%, 2010 îíä 21,1% 13

áàéãàà íü Ìîíãîëä

www.finance-Mongolia.com

46


õөðөíãèéí çàõ çýýë õөãæèæ ÷àäààãүéãýýñ óëñ îðíûõîî ýäèéí çàñàãò ìýäðýãäýõүéö õóâü íýìýð îðóóëæ ÷àäàõãүé áàéíà. Ìөí ìýðãýæëèéí áàéãóóëëàãà, ýðäýìòýí ñóäëàà÷äûí ñóäàëãàà áîëîí îëîí íèéòýýñ àâñàí óðüä÷èëñàí ñàíàë àñóóëãààð Ìîíãîëûí õөðөíãèéí áèðæ íü ýäèéí çàñãèéí үíäñýí үүðãýý òýð áүð ãүéöýòãýõ ÷àäâàðãүé, îëîí íèéò ÿìàð үéë àæèëëàãàà ÿâóóëààä áàéãààã íü ìýääýããүé, ìýäýýëýë äóòìàã ÿìàð÷ îéëãîëòãүé ãýæ äүãíýñýí áàéãàà

áөãөөä Ìîíãîëûí

õөðөíãèéí áèðæèéí үéë àæèëëàãààã ñàéæðóóëàõ ¸ñòîé ãýæ үçäýã áàéíà. ÌÕÁ-èéí үéë àæèëëàãààíû өíөөãèéí áàéäàëä үíýëýëò өãөõ òàíäàëòûí ñóäàëãàà: Õөðөíãèéí çàõ çýýëèéí õөãæëèéí үíýëýõ çîðèëãîîð îëîí íèéòýýñ àíêåòèéí àðãààð ñàíàë àñóóëãà àâñàí áà ýíýõүү ñóäàëãààíû çîðèëãî íü èðãýäèéí õөðөíãèéí çàõ çýýë, áèðæèéí үéë àæèëëàãààíû òàëààð èðãýäèéí ìýäëýã, ìýäýýëýë ÿìàð áàéãààã, ìөí èðãýä áîëîí êîìïàíèóä ñàíõүүæèëòûí ýõ үүñâýð õààíààñ áүðäүүëæ, èëүүäýë õөðөíãөө õààíà ÿìàð çүéëä õөðөíãө îðóóëæ áàéíà âý? ãýäãèéã ìýäýõ çîðèëãîòîé áàéëàà.

Ñóäàëãààíä õàìðàãäñàí õүðýý: Èðãýäèéí õөðөíãèéí çàõ çýýëèéí ìýäëýã, õàíäëàãûí ñóäàëãààíäàà ãîë÷ëîí ñàíõүүãèéí үéë÷èëãýý үçүүëäýã, áàéãóóëëàãûíõ íü үéë àæèëëàãàà íèëýýä æèãäýðñýí, Ìîíãîëûí ÕÊ-ä áîëîí ÕÕÊ–èóäàä àæèëëàäàã îôôèñèéí àæèë ýðõýëäýã áîëîí áóñàä àëáàí õààã÷èä, èðãýäýýñ ñóäàëãààã àâñàí áîëíî. Ñóäàëãààíû õàìðàãñäûã ñàëáàð íýãæýýð íü àíãèëâàë: Áàíê ñàíõүү-130, äààòãàë-29, õóâèéí өì÷èò êîìïàíèóäààñ-198, Òөðèéí áîëîí òөðèéí өì÷èéí îðîëöîîòîé

êîìïàíèàñ-162,

ãàäààäûí

õөðөíãө

îðóóëàëòòàé

êîìïàíèéí-81

èðãýäýýñ àâñàí.

Ñóäàëãààíû үð äүí: 1. ÕÇÇ-èéí òàëààðõ ìýäëýã, áèðæèéí үéë àæèëëàãààã õýð çýðýã ìýääýãèéã

ñóäëàõàä:

47


Та хөрөнгийн биржийн үйл ажиллагааны талаар мэдэх үү

Мэднэ 47%

Та өөрийн хөрөнгийн зах зээлийн талаар мэдэх үү?

65 Мэдэх гүй 53%

20 Сайн мэднэ

16 Бага зэрэг Огт мэдэхгүй л

Íèéò õүìүүñèéí ñèéí 53% íü áèðæèéí үéë éë àæèëëàãààíû òàëààð ìýäýõã ìýäýõãүé ãýñýí õàðèóëòààñ õөðөíãèéí íãèéí áèðæèéí үéë àæèëëàãàà õүìүүñò ñò ñàéí õõүð÷ òàíèãäàæ ÷àäàõãүé, ìөí í òýä ñîíèðõîõãүé ñîíèðõîõã é áàéãàà íü õàðàãäàæ áàéíà. Ñóäàëãààíä îðîëöîã÷äûí 20 ãàðóé õóâü íü ë õөðөíãèéí íãèéí çàõ çýýëèéí òàëààð ñàéí ìýäíý ãýñýí áàéõàä үëäñýí ëäñýí õýñýã íü áàðàã ìýäýõãүé ìýäýõã ñîíññîíîîñ öààøãүé é áàéíà. Òèéìýýñ өөðèéí үéë éë àæèëëàãààãàà òàíèóëàõûí òóëä õүìүүñ õ õүð÷ ð÷ àæèëëàõ, õõөðөíãèéí çàõ çýýëèéí òàëààð èðãýäýä çөâ ç çүéòýé ìýäýýëëèéã өãөõõ

õýðýãòýé. õýðýãòý Èíãýñíýýð

õөðөíãèéí áèðæèéí үéë éë àæèëëàãàà áàíêíû үéë éë àæèëëàãàà øèã èëүү èë өðãөí öàð õүðýýã ðýýã õàìàð÷ èðãýä ýíý òàëààð èëүү èë ñîíèðõîæ өөðèéí ðèéí õóðèìòëàëàà ýíý çàõ çýýëä íèéëүүëýõ ëýõ áîëîìæòîé þì. 2. Ñàíõүүãèéí ýõ үүñâýðýý ñâýðýý õààíààñ õàà áүðäүүëäýã ëäýã âý? ãýñýí àñóóëòàíä: Бусад 13%

а)Хөрөнгийн Хөрөнгийн эх үүсвэрээ та болон танай байгууллага хаанаас авдаг вэ? Төслийн санхүүжил тээр 11%

Хөрөнгийн зах зээл дээрээс 3% Найз нөхдөөсөө Банкны 3% зээлээр 11%

Өөрсдийн үйл ажиллагаа ны орлогооро о 59%

б)Танай Танай байгууллага хувьцаа бонд гаргах замаар хөрөнгийн эх үүсвэрээ нэмэгдүүлье гэж судалж байсан уу?

31% 69%

Тийм Үгүй

Ñóäàëãààíä îðîëöîã÷äûí äèéëýíõ íü àøãèéí òөëөө ò үéë éë àæèëëàãàà ÿâóóëäàã áàéãóóëëàãàä àæèëëàäàã áөãөөä á ìөí õөðөíãèéí ýõ үүñâýðýý ñâýðýý өөðèéí үéë àæèëëàãààíû îðëîãîîð ñàíõүүæäýã ñàíõ ãýæ õàðèóëñàí õүìүүñèéí ñèéí äèéëýíõ íü òөðèéí ò


өì÷ äàâàìãàéëñàí ÕÊ-èóäûí àëáàí õààã÷ íàð áàéãàà íü õөðөíãèéí çàõ çýýëèéã òóõàéí õүíèé õàìãèéí îéðûí áүõ ìýäýýëýë àâäàã ýõ ñóðâàëæ áîëîõ үíýò öààñ íü àðèëæààëàãäàæ

ñàíõүүæèëòýý

îëæ

àâäàã

ãýäãèéã

áàéãóóëëàãà

äîòðîîñîî

îéëãîîãүé áàéãàà íü ýíý çàõ çýýëèéã õýíýýñ ýõýëæ ìýäðүүëæ îéëãóóëæ õàìðóóëàõ âý? Ìýäýýëëèéã õààíààñ ýõëýõ âý? ãýäýã àñóóëòûí øèéäýë ãàð÷ áàéíà ãýæ үçýæ áàéíà. Үéë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áàéãàà áàðàã áүõ êîìïàíè àæ àõóéí íýãæ, õóâü õүìүүñ áүãä ë áàíêíààñ íýìýëò ñàíõүүæèëòýý àâ÷ áàéíà. Áàíêíààñ çýýë àâàõàä òóõàéí êîìïàíè íü үéë àæèëëàãàà ÿâóóëñàí æèë íü 1-ýýñ äýýø æèë áàéõ ¸ñòîé ãýõ ìýò үíäñýí øààðäëàãóóä íü èæèë áàéõàä áèðæèä áүòýýãäýõүүí ãàðãàæ ñàíõүүãèéí ýõ үүñâýðýý íýìýãäүүëýõ áүðýí áîëîìæòîé áàéãàà ìàíàé үíäýñíèé òîìîîõîí êîìïàíèé óäèðäëàãóóä õàðààõàí ñàéí îéëãîõãүé áàéõ øèã.

3. Èðãýäýýñ ìөíãөí õóðèìòëàëòàé ýñýõ, õóðèìòëàëòàé áîë ÿìàð õýëáýðýýð õàäãàëäàã, үíýò öààñ ýçýìøäýã ýñýõèéã òîäðóóëàõàä:

а/ Танд мөнгөн болон ямар нэгэн хуримтлал бий юу? 59%

41%

Тийм

Үгүй

Ñóäàëãààíä îðîëöîã÷äûí 59% íü õóðèìòëàëòàé õàðèí 41% íü үãүé, ìөí 20% íü áýëýí ìөíãөөð áîëîí өì÷ õóâü÷ëàëûí øóóðãàíààð öýíõýð ÿãààí òàñàëáàð ýçýìøèæ àëü íýã êîìïàíèé õóâüöàà ýçýìøèã÷ áîëñîí áàéíà.

49


Та өөрийн хуримтлалаа ямар хэлбэрээр хадгалдаг вэ? 53%

21% 14% 6% а. Бэлэн мөнгөөр

b. Банкинд хадгаламж хэлбэрээр

6%

с. Үнэт цаас d. Үл хөдлөх хэлбэрээр / хөрөнгө /байр хувьцаа , бонд/ орон сууц, газар...

Бусад........

Äýýðõ òîî áàðèìòààñ õàðàõàä äèéëýíõ õóâü íü áàíêèíä /53%/ õóðèìòëàëòàé, үíýò öààñàíä 6% íü õөðөíãө îðóóëàëò õèéñýí áàéãàà áөãөөä ìàíàé óëñàä áàíêíû үéë àæèëëàãàà ÿìàð өðãөí öàð õүðýýã õàìàð÷ áàéãàà íü õàðàãäàæ áàéíà. Îäîî õàðèí ýäãýýð õөðөíãө îðóóëàëòûã үíýò öààñàíä õөðөíãө îðóóëñàíààñ þóãààðàà äàâóó áîëîõ ÿàãààä үíýò öààñàíä õөðөíãө îðóóëàëò õèéõãүé áàéãàà òàëààð:

в/Танд дээрх хуримтлалын зарцуулалт тань үнэт цаасанд хөрөнгө оруулснаас ямар давуу талтай вэ? е.…

6

d. Байнга анхаарах шаардлагагүй

11

c. ҮЦЗЗ-ийн талаар ойлголтгүй

19

b. Эрсдэл ихтэй

34

a. Орох өгөөж тодорхой

30 0

5

10

15

20

25

30

35

40

Үíýò öààñàíä õөðөíãө îðóóëàõàä ñóäàëãààíä õүìүүñèéí 34% íü ýðñäýë èõòýé òóë үíýò öààñàíä õөðөíãө îðóóëàõûã õүñäýããүé. 30% íü õүү áîëîí èðýýäүéä îðîõ өãөөæ íü òîäîðõîé áàéäàã òóë áàíêèíä þìóó өөð çүéëä õөðөíãө îðóóëàõ íü äýýð ãýæ үçýæ áàéíà. 19% íü үíýò öààñíû çàõ çýýëèéí òàëààð îéëãîëòãүéí óëìààñ үíýò öààñ õóäàëäàí àâäàããүé, 11% õóâü íü үíýò öààñíààñ өөð çүéëä õөðөíãө îðóóëâàë áàéíãà үíý õàíø áîëîí áóñàä ìýäýýëýëä àíõààðààä áàéõ øààðäëàãàãүé ãýæ үçýæ áàéíà. 4. Õөðөíãéí áèðæèéí õөãæëèéí ãàðöûã õýðõýí õàðæ áóéã:

50


Та МХБ-ээс юу хүсэж, шаардаж байна вэ? Арилжаалж байгаа бүтээгдэхүүний нэр төрлийг нэмэгдүүлэхийг Үнэн зөв мэдээллийг цаг тухайд нь хүргэж байхыг Одоогийн биржийн үйл ажиллагаа, бүтцийг эрс өөрчлөхийг Төлбөрийн нөхцлийг сонгодог зах зээлийн дагуу уян хатан болгохыг 49%

35% 0%

8%

0%

Шаардлагагүй

Äýýðõ

øààðäëàãóóäààñ

22%

35% 29%

Шаардлагатай

õàðàõàäà

àðèëæààëæ

57% 43% 51%

71%

Их шаардлагатай

áàéãàà

áүòýýãäýõүүíèéã

íýìýãäүүëýõèéã 35% íü, îäîîãèéí áèðæèéí үéë àæèëëàãàà áîëîí áүòýö çîõèîí áàéãóóëàëòûã ýðñ өөð÷ëөõèéã 8% íü øààðäëàããүé ãýæ õàðèóëñíààñ áóñàä áүõ ñóäàëãààíä õàìðàãäñàí èðãýä, êîìïàíèéí àæëàãñàä äýýðõ 4 øààðäëàãûã òàâüæ íýí òýðãүүíä áîäèòîîð áèåëүүëýõèéã õүññýí áàéíà. Ñàíàë àñóóëãà ñóäàëãààíû äүãíýëò

• Ñóäàëãààíä îðîë÷îã÷äûí 59 % íü ÿìàð íýã õýëáýðýýð õóðèìòëàë үүñãýñýí áàéäàã áàéíà. Õàðèí ýíý õóðèìòëàëûíõàà äèéëýíõèéã áàíêèíä õàäãàëàìæ õýëáýðýýð áàéðøóóëæ, ñàíõүүæèëòûí ýõ үүñâýðýý ìөí áàíêíààñ ë àâäàã ãýñíýýñ õàðàõàä áàíêíû ñèñòåì ìàíàé óëñàä ÿìàð èõ îðîí çàé ýçýëäýãèéã õàðóóëæ áàéíà.

• Ñàíõүүãèéí ýõ үүñâýðýý èðãýä áîëîí êîìïàíèóä õөðөíãèéí çàõ çýýë äýýðýýñ áîñãîõ òàë äýýð ñóäàëæ үçäýããүé, õөðөíãèéí çàõ äýýðýýñ õөðөíãө áîñãîõ ìýäëýã ìýäýýëýë áàéäàããүé, õөðөíãө îðóóëàã÷ íàð үíýò öààñàíä õөðөíãө îðóóëàõ íü ýðñäýë èõòýé , õүү áîëîí èðýýäүéä îðæ èðýõ өãөөæ íü òîäîðõîé áóñ, áàéíãà үíýò öààñ áîëîí õөðөíãèéí áèðæèéí òàëààð àíõààðàõ õýðýãòýé áîëäîã çýðýã øàëòãààíû óëìààñ үíýò öààñàíä õөðөíãө îðóóëäàããүé ãýæýý.

• Ìөíãөí õóðèìòëàëòàé õүìүүñèéí 55% íü õөðөíãèéí çàõ çýýëèéí òàëààð ñàéí ìýääýã ãýñýí õàðèóëò өãñөí áàéãàà íü òýä өөðñäèéí ìөíãөө õààíà ÿìàð çүéëä îðóóëàõ âý? ãýäãýý ñóäàëñàí өөðөөð õýëáýë çàõ çýýëýý ñóäàëñàí áàéãààã õàðóóëæ áàéíà.

• Ìөí õөðөíãèéí çàõ çýýëèéí òàëààð ìýäëýããүé ìөíãөí õóðèìòëàëòàé õүìүүñ 41% -èéã ýçýëæ áàéãàà íü áèðæèéí үéë àæèëëàãàà áîëîí õөðөíãèéí çàõ

51


çýýëèéí òàëààð ìýäëýã îëãîõ ñóðãàëò, ìýäýýëýë õààíààñ ÿàæ àâàõ, áîäèò үð äүí æèøýýã íèéòýä ìýäýýëýõ çýðýã àðãà õýìæýý àâ÷ ÷àäâàë ýäãýýð èðãýäèéã õөðөíãèéí çàõ çýýëä òàòàõ үéë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áîëíî. Ýíý ñóäàëãààíä îðîëöîã÷äûí

èõýíõ íü äóíäààñ äýýø òүâøíèé ìåíåæåðүүä 90% íü äýýä

áîëîâñðîëòîé áөãөөä õөðөíãèéí çàõ çýýëèéí òàëààðõ îéëãîëò èéì áàãà òүâøèíä áàéãàà íü õөðөíãèéí áèðæ өөðèéí үéë àæèëëàãààã îëîíä õүðãýõèéí òóëä áүòýýãäýõүүí үéë÷èëãýýãýý íýìýãäүүëýõ, áèðæèéí äýä áүòöèéí õóâüä äýâøèëòýò òåõíîëîãè íýâòðүүëýõ, áèðæèéí çàñàãëàëûí õýëáýðèéã өíөөäðèéí áèðæèéí үéë àæèëëàãàà áîëîí áүòýö çîõèîí áàéãóóëàëòûã ýðñ өөð÷ëөõ íýí øààðäëàãàòàé áàéãàà òөäèéãүé íөãөө òàëààð áèðæèéí үéë àæèëëàãààã äýìæèí óëñààñ õөðөíãèéí çàõ çýýëä èðãýäèéã òàòàí îðîëöóóëàõ áîëîìæ áîëîëöîîã áүðäүүëæ өãөõ õýðýãòýé þì. ÕÇÇ-èéí õөãæèë íü ìàíàé îðíû õóâüä äîðîé áàéãàà íü íýã òàëààðàà áèðæèéí үéë àæèëëàãààã òàíèóëæ ÷àäàõãүé áàéãàà, íөãөөòýéãүүð õýðýâ áèðæèéí үéë àæèëëàãàà îëîí óëñûí æèøãèéí äàãóó ýäèéí çàñãèéí õөãæëèéí òүâøèíãýý òîäîðõîéëäîã, ÿâäàë ÷èðýãäýë áàãàòàé áàéñàí áîë õөðөíãө îðóóëàã÷ èðãýä òýäíèéã ìýäýýëýë ñóðòà÷èëãàà õèéñýí õèéãýýãүé ñîíèðõîæ îðîëöîæ ýõëýõ áîëîâ óó. Èéìä үíýò öààñ ãàðãàã÷äàä, õөðөíãө îðóóëà÷äûí ñîíèðõîëûã òàòàõ çàõ çýýëèéã үүñãýõèéí òóëä Ìîíãîëûí õөðөíãèéí áèðæýýñ àðèëæààëæ áàéãàà áүòýýãäýõүүí үéë÷èëãýýã íýìýãäүүëýõ, үíýí çөâ ìýäýýëëèéã öàã òóõàéä íü õүðãýäýã áàéõ, îäîîãèéí ìîíãîëûí õөðөíãèéí áèðæèéí үéë àæèëëàãàà áîëîí áүòýö çîõèîí áàéãóóëàëòàä øèíý÷ëýë õèéõ, îëîí óëñûí áèðæүүäèéí íýãýí àäèë òөëáөð òîîöîî, êëèðèíãèéí үéë÷èëãýýã íýâòðүүëýõ øààðäëàãà ãàð÷ áàéíà. Áèðæèéí үéë àæèëëàãààã çàéëøãүé ñàéæðóóëàõ çàìààð ÕÇÇ-èéí õөãæëèéã íýìýãäүүëýõ õýðýãöýý øààðäëàãà íü áèðæèéí үéë÷èëãýýíýýñ ýõëýýä ýíý үéë÷èëãýýã õàíãàõ äýä áүòýö, óëìààð áèðæèéí óäèðäëàãà çîõèîí áàéãóóëàëòûã ñàéæðóóëàõ õýðýãòýé áàéãàà íü ñàíàë àñóóëãûí үð äүí áà ìîíãîëûí õөðөíãèéí áèðæèéí үéë àæèëëàãààã îëîí óëñûí áèðæүүäòýé õàðüöóóëñàí ñóäàëãààíû үð äүíãýýñ õàðàãäàæ áàéíà.

2.2. Áèðæèéí үéë àæèëëàãààíû õàðüöóóëñàí øèíæèëãýý ÌÕÁ-èéí çîõèîí áàéãóóëàëòûã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ, áèçíåñèéí үéë àæèëëàãààã ñàéæðóóëàõ çàðèì àðãóóäûã òîäîðõîéëîõûí òóëä өíөөãèéí òөëөâ áàéäëûã ÎÓ-ûí õөðөíãèéí áèðæèéí үéë àæèëëàãààíû õөãæëèéí õàíäëàãàòàé õàðüöóóëàõ çàìààð

52


øèíæèëãýý õèéíý. Õàðüöóóëñàí øèíæèëãýýã õèéõäýý ýõëýýä õөðөíãèéí áèðæèéí çîõèîí áàéãóóëàëòûí áүòöèéí òàëààñ, äàðàà íü áèðæèéí áèçíåñèéí үíäñýí үéë àæèëëàãààíû òàëààñ òóñ òóñ àâ÷ үçíý. 1. Áèðæèéí óäèðäëàãà çîõèîí áàéãóóëàëò Áèðæèéí óäèðäëàãà, çîõèîí áàéãóóëàëòûí õýëáýðèéã òîäîðõîéëîõûí òóëä àëèâàà áèðæèéí өì÷ëөëèéí õýëáýð, çàñàãëàë, үéë àæèëëàãààíû ÷èã үүðýã çýðãèéã õàðãàëçàí àâ÷ үçäýã.(Chandrasekhar, John and Fu, 2003).

Õүñíýãò 8. Áèðæèéí

õàðüöóóëàëòûí үçүүëýëò Îëîí óëñàä Үçүүëýëò Óäèðäëàãà çîõèîí áàéãóóëàëò À) өì÷ëөëèéí Àøãèéí òөëөөõ íýýëòòýé õóâüöààò õýëáýðýýð êîìïàíè - Áèðæèéã íýýëòòýé ÕÊ-íû õóâüä ÒÓÇ-í äýðãýä äàõü àóäèòûí õîðîî, ¸ñ çүéí õîðîî, íýð äýâøүүëýõ õîðîî, öàëèí óðàìøóóëëûí õîðîîã çààâàë áàéãóóëàõûã çөâëөäөã. Á) Áèðæèéí - ÒÓÇ-í õÿíàëòûí çөâëөëèéí çàñàãëàëûí õàðààò áóñ áèå äààñàí õóâüä ãèøүүí÷ëýëòýé áàéõ

- Ôóíêöèîíàëü õýëáýðýýð çîõèîí Â) Үéë áàéãóóëàãääàã. àæèëëàãààíûõ - Êëèðèíãèéí үéë àæèëëàãàà íü ÷èãëýëýýð äàâõàð ýðõëýí ÿâóóëäàã. Áèðæèéí áүðòãýëèéí үéë àæèëëàãàà - Үíýò öààñíû àðèëæààíû ñèñòåì íü ýëåêòðîí õàðèëöààíû ñүëæýýí äàõü õîëáîëòòîé àëü À) Áèðæèéí íýã çàõ äýýð áèåëýãäýæ áîëíî. áүðòãýëèéí - Áүõ àðèëæààíû ïðîöåññ ïðîöåññ àâòîìàòààð ÿâàãäàíà. - Àðèëæààíû ãүéöýòãýõ ïðîöåñäóðûí õóâüä ÌÓ-òàé ÿìàð íýãýí ÿëãàà áàéõãүé. Áèðæèéí áóñàä үéë àæèëëàãàà Үíýò öààñíû ìýäýýëëèéã õөðөíãө îðóóëàã÷äàä ýëåêòðîí øóóäàíãààð äàìæóóëàí õүðãýäýã.

Ìîíãîë óëñàä 100% Òөðèéí өì÷, ÕÊ(2003) - ÒÓÇ áîëîí õÿíàëòûí çөâëөëèéí ãèøүүäèéã, ìөí ãүéöýòãýõ çàõèðëûã òөðèéí àëáàíû çөâëөëөөñ ñàíàë àâ÷ òөðèéí àëáàí õààã÷ààñ òîìèëäîã. - ÒÓÇ-í äýðãýä àóäèòûí, öàëèí óðàìøóóëëûí, ¸ñ çүéí, íýð äýâøүүëýõ õîðîîäóóä áàéõãүé. - Áèðæèéí óäèðäëàãûí áүðýëäýõүүíä õàðààò áóñ áèå äààñàí ãèøүүä ñîíãîäîããүé. - Êîìïàíèé çàñàãëàëûí êîäåêñ áàòàëñàí(2007) - Ôóíêöèîíàëü õýëáýðýýð çîõèîí áàéãóóëàãääàã. - Êëèðèíãèéí үéë àæèëëàãàà ÿâóóëàõ øààðäëàãà áàéäàããүé. - Àðèëæààíû ñèñòåì íü åëåêòðîí õàðèëöààíû íýãäñýí ñүëæýýíä õîëáîãäîîãүé. - Àðèëæààíû ïðîãðàìààð үíýò öààñíû ãýðýý õýëöýë õèéõ ýðõ ýäýëäýããүé. - ҮÖíû áүðòãýëèéí ýðõ áàéõãүé, өөðèéí ñòàíäàðòòàé ÷ ñóë

Үíýò öààñíû ìýäýýëëèéã õөðөíãө îðóóëàã÷äàä áүðýí ãүéöýä õүðãýäýããүé.

Ýõ ñóðâàëæ: www.finance-Mongolia.com

ÌÕÁ-èéã áóñàä óëñ îðíóóäûí ÕÁ-òýé õàðüöóóëñàí øèíæèëãýýíèé äүãíýëò

53


Ìîíãîëûí õөðөíãèéí áèðæèéí çîõèîí áàéãóóëàëòûã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ, áèçíåñèéí үéë àæèëëàãààã ñàéæðóóëàõ çàðèì àðãà çàìóóäûã äàðààõ áàéäëààð òîäîðõîéëæ áàéíà. Үүíä: 1. Îëîí

óëñûí

áàéãóóëëàãà

õөðөíãèéí (Үíýò

áèðæèéí

öààñíû

çàñàãëàëûí

õîðîîäûí

îëîí

õàíäëàãà,

ìýðãýæëèéí

áàéãóóëëàãà,

Ñàíõүүãèéí

çîõèöóóëàõ õîðîî)-ûí óäèðäàìæ çөâëөìæèéí äàãóó үéë àæèëëàãààã íü íýýëòòýé áîëãîæ, ñîíãîäîã óòãààðàà, õөðөíãèéí áèðæèéí үéë àæèëëàãàà íü õóâü íèéëүүëýã÷äèéí áóþó îëîí íèéòèéí õÿíàëòòàé, ãүéöýòãýõ óäèðäëàãà íü ìýðãýæëèéí áèå äààñàí, õàðààò áóñ áàéäëûã õàíãàñàí, үíýò öààñíû áүðòãýëèéí áèå äààñàí õîðîîòîé, Òөëөөëөí óäèðäàõ çөâëөëèéí äýðãýä ìýðãýæëèéí õàðààò áóñ òөëөөëөë áүõèé àóäèòûí, öàëèí óðàìøóóëàëûí, íýð äýâøүүëýõ äýä õîðîîòîé áàéõààð çîõèîí áàéãóóëàõ øààðäëàãàòàé áàéíà. 2. Äýýðõ áèðæèéí çîõèîí áàéãóóëàëòûí ñõåìèéí äàãóó Òөëөөëөí óäèðäàõ çөâëөëèéí äýðãýäýõ Àóäèòûí, íýð äýâøүүëýõ, öàëèí óðàìøóóëàëûí õîðîî íü òөëөөëөí óäèðäàõ çөâëөëèéí õàðààò áóñ ãèøүүí, ìýðãýæëèéí çөâëөõ ãèøүүäèéí áүðýëäýõүүíòýé

áàéäàã.

Áèðæèéí

äýðãýäýõ

áèå

äààñàí

Үíýò

öààñíû

áүðòãýëèéí õîðîî íü үíýò öààñíû ìýðãýæëèéí áàéãóóëëàãà, ýäèéí çàñàã, ñàíõүүãèéí өíäөð ìýðãýæèëòíèé òөëөөëөëòýé, äèéëýíõ îëîíõè ãèøүүä íü îðîí òîîíû áóñ áàéäàã. 3. Ìîíãîëûí õөðөíãèéí áèðæèéí үíýò öààñ áүðòãýëèéí ïðîöåññò өөð÷ëөëò îðóóëæ,

үíýò

öààñíû

áүðòãýëèéí

øàëãóóðàà

өөðөө

òîãòîîæ,

øàëãóóð

øààðäëàãûã õàíãàñàí үíýò öààñ áүðòãýõ íü íýí ÷óõàë. Òèéìèéí òóëä үíýò öààñíû áүðòãýëèéí øèéäâýð ãàðãàõ ýðõèéã ÑÇÕ-òîé õàìò áèðæèéí äýðãýä õàðààò áóñ áèå äààñàí Үíýò öààñíû áүðòãýëèéí õîðîîã áàéãóóëàõ çîõèñòîé õàíäëàãà þì. Ìөí ÌÕÁ íü үíýò öààñíû áүðòãýëèéí øèéäâýðèéã ãàðãàäàã áîëñîí òîõèîëäîëä үүðýã õàðèóöëàãà өíäөðæèõ áөãөөä ýíý òîõèîëäîëä үíýò öààñíû áүðòãýëèéí ñòàíäàðòûã õóóëüä çààñíààð áèø çàõ çýýëä íèéöñýí õýìæýýãýýð òîãòîîõ áîëîìæòîé þì. Èéìä ÌÕÁ íü õóâü íèéëүүëñýí õөðөíãèéí äîîä õýìæýýã 10 ñàÿ òөãðөãөөð áóñ өíäөð õýìæýýãýýð òîãòîîõ, õóâüöàà ýçýìøèã÷äèéí òîî 30-ñ äýýø ãýõ ìýò÷èëýí өөð÷ëөõ øààðäëàãàòàé ýíý áүëãýýñ óðãàí ãàð÷ áàéíà. 4. Ìîíãîëûí õөðөíãèéí áèðæèéí ýëåêòðîí õàðèëöààíû íýãäñýí ñүëæýý áàéãóóëàõ õýðýãòýé áàéãààã áèðæèéí õөãæëèéí õàíäëàãà õàðóóëæ áàéíà. Àðèëæààíû

54


ñèñòåì íü îíëàéí, ýëåêòðîí õàðèëöààíû íýãäñýí ñүëæýýíä õîëáîãäñîíîîð õөðөíãө îðóóëàã÷èä øóóä àðèëæààíä õîëáîãäîæ, ìýäýýëëèéã öàã õóãàöààíäàà àâ÷ áàéõ áîëîìæ áүðäýíý. Àðèëæààíû ñèñòåì äýýð үүñìýë үíýò öààñûã àðèëæèõ, үíýò öààñûã çýýëýýð àðèëæèõ çàõ çýýëèéí øààðäëàãà ãàð÷ èðæ òóë àðèëæààíû ñèñòåìä ìàðæèí àðèëæàà, áëîê àðèëæààã ÿâóóëàõ ñèñòåìèéí øèéäëèéã õèéõ õýðýãòýé. 5. Ìîíãîëûí õөðөíãèéí áèðæ íü õөðөíãө îðóóëàã÷äûã үíýò öààñíû үíý õàíøèä íөëөөëөõ ìýäýýëëýýð õàíãàõ, ìýäýýëëèéí òîì çàõ çýýëèéã үүñãýõ õýðýãòýé. Ìîíãîëûí õөðөíãèéí çàõ çýýë äýýð ìýðãýæëèéí ìýäýýëëèéí ñóâàã, àãåíòëàã áàéãóóëàõ, ìýäýýëëèéí çàõ çýýëèéí îðîí çàé áàéíà. 2.3 ÑÓÄÀËÃÀÀÍÛ ÀÆËÛÍ ÄҮÃÍÝËÒ ÑÀÍÀË Өìíөõ áүëãүүäýä àâ÷ үçñýí ÕÇÇ-èéí ÎÓ-ûí òóðøëàãà áîëîí ÌÕÇÇ-èéí өíөөãèéí áàéäàëä ñóäàëãàà õèéæ үçñýíèé үíäñýí äýýð äүãíýëòýý äàðààõ áàéäëààð 3-í үíäñýí õýñýãò õèéëýý. Үүíä: a. ÕÇÇ-èéí õөãæëèéí òóëãóóð íü õөðөíãèéí áèðæ(îíîë áà ÎÓ-ûí òóðøëàãà) 1. Õөðөíãèéí áèðæүүä íü үíýò öààñíû çàõ çýýë үүñãýõ çàìààð íөөöèéí үð àøèãòàé õóâààðèëàëòûí ñóâàã áîëæ õөðөíãө îðóóëàã÷äûí áèçíåñèéí үéë àæèëëàãààã õөõүүëýí äýìæèõ; үíýò öààñ ãàðãàã÷ êîìïàíèóäûí çàñàãëàëûã ñàéæðóóëàõ, ìýäýýëëèéí èë òîä áàéäëûã õàíãàõ çàìààð õөðөíãө îðóóëàã÷äûí ýðõ àøãèéã õàìãààëàõ; Çàñãèéí ãàçðûí õөãæëèéí òөñëүүäèéã ñàíõүүæүүëýõ õөðөíãèéí ýõ үүñâýðèéã áîñãîõ õàìãèéí íàéäâàðòàé õөøүүðýã áàéæ çàõ çýýëèéí ýäèéí çàñãèéí õөãæëèéí òүëõүүð áîëäîã. 2. Áèðæүүäèéí ýäèéí çàñãèéí çîðèëãî íü õөðөíãèéí çàõ çýýýë äýýðõ үíýò öààñíû ýðñäëèéã õóâààðèëàõ, үíý õàíø áîëîí òүүíòýé õîëáîãäîõ ìýäýýëëèéã үíýí çөâ, òүðãýí øóóðõàé õүðãýõ, àðèëæààíû өðòãèéã õàìãèéí çөâ çîõèñòîé áàéëãàõ íөõöөë áîëîìæóóäûã õàíãàõûí òóëä үíýò öààñíû áүðòãýë, àðèëæàà, õөðөíãө îðóóëàã÷äûã ìýäýýëëýýð õàíãàõ үéë àæèëëàãàà ÿâóóëæ, áүðòãýëèéí èë òîä íýýëòòýé ñèñòåì áүõèé íýãäñýí ìýäýýëëèéí áààç áàéãóóëàõ, үíýò öààñíû àðèëæààã áîäèòîé áàéäàëä öàã õóãàöààíààñ үë õîöðîõãүé áàéõóéö îíëàéí áîëãîõ, ìýäýýëëèéí õàíãàí íèéëүүëýõ ñóâãèéí ñүëæýý áүõèé үéë÷èëãýýãýýð õàíãàõ çýðýã àæëûã îíîâ÷òîé çîõèîí áàéãóóëàõàä îðøèí áàéíà.

55


3. Õөðөíãèéí çàõ çýýëèéí õөãæëèéí õàíäëàãà òóõàéí áèðæèéí үүñãýæ áàéãàà çàõ çýýë íü ýäèéã өñөëòèéí õөøүүðýã áîëæ áàéãàà áîë үð àøèãòàé áàéõàä ÷èãëýãäýæ áàéíà. Çàõ çýýë үð àøèãòàé áàéãàà íü íýãäүãýýðò, òóõàéí õөðөíãө îðóóëàëòûí үíý (õóâüöàà, áîíä, ôüþ÷åðñ, îïöèîíû үíý) үíýí çөâ, øóäàðãà áàéõ, õî¸ðäóãààðò, òүðãýí õөðâөõ ÷àäâàðòàé áàéõ ¸ñòîé. Çàõ çýýë үð àøèãòàé áàéëãàõ үíäýñ íü õөðөíãèéí áèðæèéí óäèðäëàãà çîõèîí áàéãóóëàëò, үéë àæèëëàãààíààñ

èõýýõýí

õàìààðíà.

Îëîí

óëñûí

áèðæүүäèéí

çîõèîí

áàéãóóëàëò, өì÷ëөëèéí õýëáýð íü àøãèéí òөëөө áóñ, òөðèéí ýçýìøèëä, ýñâýë ãèøүүí áðîêåð äèëåðèéí êîìïàíè, ìýðãýæëèéí áàéãóóëëàãóóäûí ýçýìøèëä áàéñàí áîë àøãèéí òөëөө áîëæ, íýýëòòýé õóâüöààò êîìïàíè áîëæ áàéíà. Ýíä:

 Áèðæèéí

үéë

àæèëëàãààíû

áүõ

ñèñòåì

íü

ìýäýýëýë

òåõíîëîãèéí

íөëөөëëөөð îíëàéí áîëñíîîð áèðæèéí үéë àæèëëàãààíä õèë õÿçãààð áàéõãүé áîëæ, áèðæèéí çàñàãëàë, үéë àæèëëàãààíû çîõèöóóëàëò íü èíòåãðàö÷èëàãäàæ, áèçíåñèéí үéë àæèëëàãààãàà àøãèéí òөëөө, үéë àæèëëàãàà íü íýýëòòýé, íýýëòòýé õóâüöààò êîìïàíèéí õýëáýðýýð çîõèîí áàéãóóëëàãäàæ áàéíà. Óëìààð äàÿàð÷ëàëûí íөëөөãөөð äýëõèéí òîìîîõîí áèðæүүä íýãäýæ, íèéëæ, ãðóïï áîëîí çîõèîí áàéãóóëàãäàæ áàéíà.

 Áèðæ íü àðèëæààëàõ áүòýýãäýõүүíýý õүñýëò èðñýíèé äàðàà өөðөө ñóäëàí áîðëîãäîõ үãүéã, òóõàéí óëñûí ýäèéí çàñãèéí өñөëòөíä íөëөөëæ ÷àäàõóéö, áүðòãýëèéí үéë àæèëëàãàà íü үíýò öààñ ãàðãàã÷ êîìïàíèéí óðò õóãàöààíû ñàíõүүãèéí áîëîí áèçíåñèéí үçүүëýëò, îíöëîã øèíæ ÷àíàðûã òîäîðõîéëæ áүðòãýõ øèéäâýð ãàðãàñíààñ íü ýõëýí çàõ çýýëä áàéðøóóëàõ õóãàöààã õàìàð÷

áүðòãýãäýæ

áîëîõ

үíýò

öààñíû

áүðòãýëèéí

äîîä

íөõöөë

øààðäëàãóóäûã òîãòîîæ õүëýýí çөâøөөðөõ үéë ÿâö þì.

 Óëàìæëàëò õөðөíãèéí çàõààð үíýò öààñ íü áүðòãýëòýé áèðæ äýýðýý àðèëæààëàãäàæ áàéñàí áîë өíөөäөð õóâüöàà íü àëü ÷ áèðæäýý äàâõàð áүðòãýëòýé, үíýò öààñíû àðèëæààíû ñèñòåì íü ýëåêòðîí õàðèëöààíû ñүëæýýíä õîëáîëòòîé áîë àëü ÷ áèðæ äýýð çàõèàëãà áèåëýãäýíý.

b. Ìîíãîëûí ÕÇÇ-èéí òóëãàìäñàí àñóóäëóóä Ñóäàëãààíààñ õàðàõàä ìàíàé óëñûí õөðөíãèéí çàõ çýýëèéí өíөөãèéí òөëөâ áàéäëûã äүãíýõýä:

56


Àíõíààñàà öàõèì àðèëæàà àøèãëàñàí, áóñàä îðíû àëäàà äóòàãäëûã äàâòàõãүé

áàéõ

ýõýëñýí(Êîìïàíèé

áîëîìæòîé, çàñàãëàëûí

Òөðèéí êîäåêñ

áîäëîãî

áàòàëñàí,

çîõèöóóëàëò õөòөëáөð

õèéãäýæ

áîëîâñðóóëñàí,

ìåíåæìåíòèéí õóâü÷ëàë õèéñýí), ãàäààä õàðèëöàà өðãөæèæ áàéãàà, Äýëõèé íèéòèéí àíõààðëä áàéãàà ãýõ çýðýã äàâóóòàé ÷ өөðèéí îðíû íèéãýì ýäèéí çàñãèéí õөãæëөөñ õàìààðàí äàðààõ ñóë òàëòàé. - Õөðөíãèéí áèðæèéí үүññýí çîðèëãî ÕÇÇ óòãà àãóóëààãүé. Òóõàéëáàë, íýã õýëáýðýýð áүðäñýí äүðìèéí ñàíòàé îëîí ÕÊ үүñýæ, ýðõ çүéí çîõèöóóëàëò ñóë үåä õóâüöàà ýçýìøèã÷èä îëíîîð áèé áîëñîí íü õөðөíãө ýçýíãүéäýõýä õүðãýñýí. Õóâüöààíû үíý çàõ çýýëèéí æàìààð òîãòîîãүé áóþó çîõèîìîë çàõ çýýë áүðýëäñýí. - Õî¸ðäàã÷ çàõ çýýë íü îëèãîïîëü øèíæòýé: ãàäààä õөðөíãө îðóóëàã÷äûí òîî öөөí, äîòîîäûí õөðөíãө îðóóëàëò êîìïàíèéí õÿíàëòûí áàãö öóãëóóëàõ çîðèëãî àãóóëñàí, õàíø өөð÷ëөëòãүé, ýðýëò íèéëүүëýëò õàìààðàëãүé, çөâõөí õóâüöààíû çàõ çýýë, ìýðãýæëèéí îðîëöîã÷èä äàí õóâèéí õýâøëèéíõ, - Øèëæèëòèéí ýäèéí çàñãèéí ñөðөã íөëөө èõ:ýðõ çүéí îð÷èí õàíãàëòòàé áүðäýýãүé, ñàíõүүãèéí ñàëáàðûí õөãæèë òîãòâîðòîé áóñ, ÕÊ-óóä áèçíåñèéí ¸ñ çүé, õàðèóöëàãàãүé áàéäàë ãàçàð àâñàí, íèéãìèéí ñýòãýë çүé òөëөâøөөãүé - Äýëõèéí äóíäàæààñ äîîãóóð: өíäөð õөãæèëòýé îðíóóäàä ÇÇҮ>ÄÍÁ, õөãæèæ áóé îðíóóäûí ÕÇÇ-èéí èíäèêàòîð(>41%)ûí äîîä òүâøèíãýýñ áàãà үçүүëýëòýé. Òóõàéëáàë, õýò òөâëөðëөөñ үүäñýí èäýâõèæèë, ýäèéí çàñàã äàõü îðîëöîî áàãà, ÕÁ-èéí áîëîí ÕÊ-èóäûí çàñàãëàë ñóë, äýä áүòýö õàíãàëòãүé Ýäãýýðýýñ үүäýí ýíý çàõ çýýëä òóëãàð÷ áóé àñóóäëûã äàðààõ ÷èãëýëýýð òîäîðõîéëæ áàéíà. Үүíä: 1. Ñàíõүүãèéí ñàëáàð õөãæèë òýíöâýðãүé áàéíà. (Áàíê äàâàìãàéëñàí 95 – 96 %) 2. Үíýò öààñíû çàõ çýýëèéí çîõèöóóëàëò øààðäëàãûí òүâøèíä õүðýýãүé (ÎÓûí æèøèãò õүðýýãүé, æèæèã õóâüöàà ýçýìøèã÷äèéí ýðõ àøèã õàìãààëààãүé, çàõ çýýëèéí ýðñäýë áóóðóóëàõ àðãà çàì õîìñ) 3. Үíýò öààñààðõ õөðөíãө îðóóëàëò áàãà (áүòýýãäýõүүíèé òөðөë öөөí, îëîí íèéòèéí

ýíý

òөðëèéí

ìýäëýã

ñóë,

1996-2000

îíóóä

ìýðãýæëèéí

áàéãóóëëàãóóäûí õóóëü áóñ үéëäýë, ìýäýýëëèéí òîãòîëöîî áүðýëäýýãүé)

57


4. Çàõ çýýëèéí íèéëүүëýëò áàãà(ñàíõүүæèëòèéí ýõ үүñâýðèéí ñîíãîëò ìóó, ýíý òàëààðõ òөðèéí áîäëîãî òîäîðõîé áóñ) 5. Õөðөíãèéí çàõ çýýëèéí äýä áүòýö өíөөãèéí øààðäëàãàä íèéöýõãүé áàéãàà (áîëîâñîí

õү÷íèé

ìýäëýã

÷àäâàð,

¸ñ

çүé

õàíãàëòãүé,

ìýðãýæëèéí

áàéãóóëëàãûí ñàíõүүãèéí ÷àäàâõè äîîãóóð, îðîí íóòàã äàõü ҮÖ-íû үéë àæèëëàãàà áàéõãүé)

c. Ìîíãîëûí

ÕÁ-èéí

үéë

àæèëëàãààã

ñàéæðóóëàõ

áîëîí

ÕÇÇ-èéí

õөãæëèéã òүðãýòãýõ áîëîìæ Ñóäëàà÷ ìèíèé áèå äýýðõ äүãíýëòýýñ áèðæèéí үíäñýí үéë àæèëëàãààã îíîë áîëîí ãàäíû îðíû áèðæүүäòýé õàðüöóóëàí ñóäàëñíû үíäñýí äýýð öààøäûí õөãæëèéí õàíäëàãàä, үéë àæèëëàãààíû үíäñýí çàð÷èì, çîõèîí áàéãóóëàëòûí áүòöèéí òàëààð ñàíàë, çөâëөìæ áîëîâñðóóëñàí áөãөөä çàðèì ãîë óòãà ñàíààã èëýðõèéëýõ үãèéí ñîíãîëò íàéðóóëãà çүé, äóòóó õàíäñàí, îðõèãäóóëñàí çүéë áàéãàà áàéõ. Ìîíãîëûí õөðөíãèéí áèðæèéí үéë àæèëëàãààã ñàéæðóóëàõ ÷èãëýëýýð äàðààõ àðãà õýìæýýã õýðýãæүүëýõ íөõöөë øààðäëàãà áàéãààã ýíýõүү ñóäàëãààãààð ñàíàë, çөâëөìæ áîëãîí ãàðãàæ áàéíà. Үүíä: 1. Áèðæèéí áүòýýãäýõүүí үéë÷èëãýýã íýìýãäүүëýõèéí òóëä -

Çàõ çýýëä íýð õүíä áүõèé êîìïàíèóä, òîìîîõîí òөñөë ñàíàà÷ëàã÷äûã äýìæèõ

-

Îðîí íóòãèéí òөð çàõèðãààíû áàéãóóëëàãûí ñàíõүүæèëòèéã ҮÖÇÇ-ñ õàíãàõ

-

Èðîòåêèéí үíýò öààñíû àðèëæààã ýð÷èìæүүëýõ

-

Ãàäààäûí үíýò öààñûã áàéðøóóëàõ

-

Үíýò öàà ãàðãàã÷äàä òàòâàðûí õөíãөëөëò үçүүëýõ

-

äåðâàòèâ үíýò öààñûã áүðòãýõ, àðèëæèõ íөõöëèéã áүðäүүëýõ,

2. Áèðæèéí äýä áүòöèéã ñàéæðóóëàõûí òóëä ÌÕÁ íü äýýðõ äóðüäñàí үéë÷èëãýýã áèé áîëãîõûí òóëä

çàéëøãүé òåõíèê

òåõíîëîãè, äýä áүòöèéí àñóóäëûã øèéäâýðëýõ øààðäëàãàòàé. Æèøýý íü:

58


- ýëåêòðîí õàðèëöààíû íýãäñýí ñүëæýýã áàéãóóëàí áðîêåð, äèëåðèéí êîìïàíèóä, àðèëæààíû áàíêóóäûã õîëáîñîí ýëåêòðîí õàðèëöààíû ñүëæýý áàéãóóëàõ, èíãýæ áàéãóóëñíààð îëîí óëñûí ñòàíäàðòàä íèéöýæ, ãàäààäûí õөðөíãèéí áèðæүүäòýé õàìòðàí àæèëëàõ, ñèñòåìèéã õîëáîõ, áүòýýãäýõүүíèéã àðèëæààëàõ áîëîìæòîé áîëíî. - Äåðàâòèâ үíýò öààñíû áүòýýãäýõүүíèéã áүðòãýí àðèëæèõ, ìàðæèí áîëîí áëîê àðèëæààã çîõèîí áàéãóóëàõûí òóëä êëèðèíãèéí үéë÷èëãýýã íýâòðүүëýõ, óëìààð êëèðèíãèéí үéë àæèëëàãààã áèðæ õàâñðàí ýðõëýõ, ýñâýë áèå äààñàí êîìïàíè õýëáýðýýð çîõèîí áàéãóóëæ áîëíî.

- Ìýäýýëëèéí ñóâàã, àãåíòëàã áàéãóóëàõ - Ìýðãýæëèéí áàéãóóëëàãûí өðñөëäөõ ÷àäâàðûã íýìýãäүүëýõ

3.Áèðæèéí çàñàãëàëûã ñàéæðóóëàõûí òóëä Îëîí óëñûí áèðæèéí õýëáýð, áүòöèéí õөãæëèéí õàíäëàãà, үíýò öààñíû õîîðîíäûí îëîí óëñûí áàéãóóëëàãûí çөâëөìæèéí äàãóó ÌÕÁ-èéí çàñàãëàëûã øèéäâýðëýõ øààðäëàãàòàé áàéíà. Òóõàéëáàë, êëèðèíãèéí үéë àæèëëàãààã ýðõëýõ áàéãóóëëàãûã øèíýýð áàéãóóëæ, òóõàéí áàéãóóëëàãûã áèå äààñàí ãèøүүí÷ëýëòýé áàéãóóëëàãà áîëãîí çîõèîí áàéãóóëæ, òөâ áàíê, áðîêåð äèëåðèéí êîìïàíèóä, òөëáөð òîîöîîíû áàéãóóëëàãóóäàä ýçýìøүүëýõ. ÌÕÁ íü áүðòãýëèéí øàëãóóðàà өөðөө òîãòîîæ, áèðæèéí äýðãýä õàðààò áóñ áèå äààñàí Үíýò öààñíû áүðòãýëèéí õîðîîã áàéãóóëàõ,

øèéäâýðèéã өөðөө

ãàðãàäàã áîëñîí òîõèîëäîëä үүðýã

õàðèóöëàãà өíäөðæèõ áөãөөä ýíý òîõèîëäîëä үíýò öààñíû áүðòãýëèéí ñòàíäàðòûã õóóëüä çààñíààð áèø çàõ çýýëä íèéöñýí õýìæýýãýýð òîãòîîõ áîëîìæòîé þì. 4. ÕÇÇ-èéí ýðõ çүéí îð÷íûã ñàéæðóóëàõ

 Õÿíàëò çîõèöóóëàëòûã ÎÓ-ûí ñòàíäàðò, IOSCO-èéí çàð÷èìä íèéöүүëýõ  Õÿíàëò çîõèöóóëàëòûí áà Òөðèéí áóñ áàéãóóëëàãûí үéë àæèëëàãààã óÿëäóóëàõ

 Õөãæëèéí ýõíèé үåèéí ñөðөã үð äàãàâðûã àðèëãàõ àðãà õýìæýý àâàõ  ÍÁÁ, үíýëãýý, àóäèòàä îëîí óëñûí ñòàíäàðò íýâòðүүëýõ 5. Áèðæèéí үéë àæèëëàãààã îëîí íèéòýä òàíèóëàõ

59




ÕÇÇ-èéí òàëààð îëîí íèéòýä òàíèóëàõàä ÷èãëýñýí ñóðãàëò ñóðòàë÷èëãààíä çîðèëòîò õөðөíãө îðóóëàã÷, үíýò öààñ ãàðãàã÷èäààñ ýõëýí õàìðóóëàõ



Үíýò öààñ ãàðãàã÷èä, ìýðãýæëèéí áàéãóóëëàãûí үүðýã õàðèóöëàãûã òîäîðõîé áîëãîõ, õýðýãæèëòèéã õàíãóóëàõ



Õөðөíãө

îðóóëàã÷äûí

ýðõ

àøãèéã

õàìãààëàõ

ýðõ

çүéí

òîãòîëöîîã

áîëîâñðîíãóé áîëãîæ, çîõèöóóëàõ áàéãóóëëàãûí ýðõ ìýäýë, ÷àäàâõèéã äýýøëүүëýõ

Ñóäàëãààíû Äүãíýëò Ýíýõүү ñóäàëãààíû àæëûí òóðø ìîíãîëûí õөðөíãèéí çàõ çýýë áîëîí áèðæèéí үéë àæèëëàãààíû õөãæëèéí òүâøèíã òîäîðõîéëîõäîî òүүíèéã äýëõèéä áèðæèéí

үéë

àæèëëàãàà,

õөãæëèéí

òүâøèíãýýðýý

òýðãүүëýã÷

óëñóóäòàé

õàðüöóóëàí æèøèõ, øèëæèëòèéí ýäèéí çàñàãòàé õөãæèæ áóé îðíû õөðөíãèéí çàõ çýýëèéí îíöëîãûã ìîíãîëûí ýäèéí çàñãèéí өíөөãèéí áàéäëààð èëýðõèéëýí үíýëýëò, äүãíýëò өãëөө. Үíýò öààñ ãàðãàã÷ êîìïàíèóä, õөðөíãө îðóóëàã÷ íàðûí ýðõýý ýäëýõ, үүðãýý áèåëүүëýõãүé áàéõ, үүðãèéí õýðýãæèëòýíä õÿíàëò òàâüæ ÷àäàõãүé áàéãàà çýðýã íü Ìîíãîëûí õөðөíãèéí áèðæèéí үéë àæèëëàãàà ÿâàãääàã çàð÷èì, ìåíåæìåíòèéí õóâüä àñàð èõ àëäààòàé áàéãàà íü àæèãëàãäëàà. Үíýò öààñ ãàðãàã÷ íàðààñ үíýí çөâ ìàòåðèàëûã áèðæ øààðäàõ, îäîîãèéí øàëãóóðûã õàíãàëàà ãýýä òýäíèé ãàðãàñàí үíýò öààñàíä õөðөíãө îðóóëàõ õөðөíãө îðóóëàã÷èä áàéãàà ýñýõ, òýäãèé ýðõ àøèã õөíäөãäөõ áóþó õөðөíãө îðóóëàëòûã ÿìàð íýã áàéäëààð õèéñýí áàéëàà ãýõýä îðóóëñàí õөðөíãө íü õөðâөõ ÷àäâàðãүé, үíýò öààñíû íýðëýñýí үíý íü çàõ çýýë äýýð áîäèò үíýëãýýíäýý ÷ õүðäýããүé, õè÷íýýí ñàéõàí ñóðãàëò ÿâóóëæ, ãàäíû áèðæүүäýýñ õүðòýæ áàéãàà өãөөæèéã õàðæ,

60


øóíàë òөðæ, øүүðñ àëäëàà ãýýä áүòýýãäýõүүí үéë÷èëãýýã íýìýãäүүëýõ, äýä áүòöèéí õóâüä øèíý÷ëýõ, áèðæèéí çàñàãëàëûí àëäààòàé áàéãààã өөð÷ëөõãүé ë áîë ýíý áàéäàë үðãýëæèëñýýð ë áàéõ íü õàíäëàãàòàé. Áèðæèéí áүòýýãäýõүүí үéë÷èëãýý íýìýãäýæ, äýä áүòýö øèíý÷ëýãäýæ, çàñàãëàë ñàéæèðñàí үåä ë үíýò öààñíû çàõ çýýëä îðîëöîã÷äûí ýäèéí çàñãèéí ñîíèðõîë íýãäýæ, ñîíãîäîã óòãààðàà õөðөíãèéí çàõ çýýë õөãæèõ, ñàíõүүãèéí çàõ çýýë äýýð өөðèéí ãýñýí òîãòâîðòîé îðîí çàéãàà áàéðøóóëæ, õөãæëèéí ãàðö áîëîõ òýð үå óäàõãүé èðíý ãýæ íàéäàæ áàéíà.

ÀØÈÃËÀÑÀÍ ÌÀÒÅÐÈÀË Ìîíãîë íîì çүé 1. Í.Àãâààí “Ñàíõүүãèéí óäèðäëàãà” 2002 îí 2. Ã.Áàëæ, Ä.Ìөíõäóëàì “Áàíê ñàíõүүãèéí үíäýñ” 2006 îí 3. Ä.Äóëàìñүðýí “Үíýò öààñ áà Үíýò öààñíû çàõ çýýë” 2000 îí 4. Ä.Äóëàìñүðýí “Үíýò öààñíû çàõ çýýëèéí òөëөâøèë, õөãæèë” 2000 îí 5. Ì.Ìөíõáîëä “Èïîòåêýýð áàòàëãààæñàí үíýò öààñíû çàõ çýýë” 2008 îí 6. Îþóí Ë.” Үíýò öààñíû çàõ çýýë” 2007 îí 1,2,3-ð äýâòýð 7. Ð.Ñîäõүү “Ìîíãîë Óëñàä õөðөíãèéí çàõ çýýë үүñ÷ õөãæñөíèé 20 æèëèéí îéä çîðèóëàâ” ýìõòãýë 2010 îí 8. Æ.ßäàìñүðýí “Үíýò öààñ” 2000 îí 9. Êîìïàíèéí òóõàé õóóëü 1999 îí 10. Ñàíõүүãèéí ìýäýý ñýòãүүë 11. Үíýò öààñíû çàõ çýýëèéí òóõàé õóóëü 2002 îí 12. “Õөðөíãèéí çàõ çýýë” ñýòãүүë 13. ÑÇÕ “Õөðөíãèéí çàõ çýýëèéí õөãæèë 2007” òàíèëöóóëãà, òàéëáàð, çөâëөìæ 14. ÑÇÕ “Õөðөíãèéí çàõ çýýëèéí òóõàé ãàðûí àâëàãà” 2009 îí 15. “Үíýò öààñ, Õөðөíãèéí çàõ çýýë áүòýýãäýõүүí, àæèë үéë÷èëãýý, ýäèéí çàñãèéí өñөëò” Èëòãýëèéí ýìõòãýë 2006 îí Áóñàä ýõ ñóðâàëæ: 1. Ñ. Áàòáîëäûí “Õөðөíãèéí çàõ çýýë-Õөãæëèéí òóëãóóð” ñýäýâò óóëçàëòûí èëòãýë 2. Ñ. Äàâààñàìáóó ÌÕÁ äýä çàõèðàë “Ìîíãîë óëñàä үíýò öààñíû çàõ çýýë õөãæèõ ýäèéí çàñãèéí òààòàé îð÷èí íөõöëèéã áүðýëäүүëýõ íü” èëòãýë 2006 îí 61


3. Ìîíãîëûí õөðөíãèéí áèðæ “Õөðөíãèéí çàõ çýýë ” 2009-2010 Š02 4. Ñòàòèñòèêèéí ýìõòãýë 2004-2008, 2009 îíû òîéì 5. Ñ. Óÿíãà “Õөðөíãèéí çàõ çýýë Ìîíãîë óëñûí õөãæëèéí ãàðö áîëîõ íü” 2009 îí øèëäýã èëòãýë 6. Үíýò öààñíû çàõ çýýëèéí ñóóðü ìýäëýã îëãîõ 26 äàõ ñóðãàëòûí äàðààõ õè÷ýýëүүäýýñ 7. Үíýò öààñíû çàõ çýýëèéí òóõàé õóóëü, Êîìïàíèéí òóõàé õóóëü, Áàíêíû òóõàé õóóëü Âýá ñàéò 1. www.mse.mn 2. www.finance-Mongolia.com 3. www.frc.mn 4. www.olloo.mn 5. www.news.com 6. http://www.micex.com/markets/futures/clearing/clearing raschets/1076 7. http://www.hkex.com.hk/exchange/corpinfo/mission/Documents/HKEX Strategic Plan.pd 8. http://www.bloomberg.com/apps/quote?tecker=INDEXCF%3AIND Ãàäààä íîì çүé 1. Sofia A. Johan, 2009, “Listing standards as a signal of IPO preparedness and quality”, International Review of Law and Economics, p17 2. Ulf Nielsson, 2009, “Stock exchange merger and liquidity: The case of Euronext”, Journal of Financial Markets 12, p229-267 3. World Federation of Exchanges, 2009,”Annual Reports and Statistics 2008”, journal, p184 ÌÕÁ-èéí áүðòãýëèéí үéë àæèëëàãàà ÌÕÁ-èéí үíýò öààñíû áүðòãýëèéí үéë àæèëëàãààã áүðòãýë õÿíàëòûí àëáà íü áүðòãýëèéí øààðäëàãà õàíãàñàí ãèøүүí áàéãóóëëàãóóä, êîìïàíèóäûíõàà үíýò öààñûã øèíýýð áîëîí íýìæ áүðòãýõòýé õîëáîîòîé ìýäýý ìýäýýëëèéã õүëýýí àâàõ, øààðäàõ, æóðìûí äàãóó үүðãèéí õýðýãæèëòýíä õÿíàëò òàâüæ àæèëëàäàã. ÌÕÁ-ä

үíýò

öààñ

áүðòãүүëýõ,

áàéðøóóëàõ

äàðààëàëûã

ñõåì÷ëýí

õàðóóëâàë: ÌÕÁ-ä үíýò öààñ áүðòãүүëýõ, áàéðøóóëàõ äàðààëàë. Үнэт Цаас Гаргагч 4. цаас гаргахаа үнэт шийдвэрлэх

5. МХБ-д материал 6. хүргэх, бүртгүүлэх

Мэргэжилийн байгууллага оролцох (Андеррайтерын, үнэлгээний,аудитын, хуулийн байгууллага)

СЗХ-д материал хүргэх, бүртгүүлэх

62


Үнэт цаасаа олон 7. нийтэд танилцуулах, захиалга авах

Анхдагч зах зээл дээр үнэ тогтоох, үнэт цаасыг байршуулах

Үíýò öààñ áүðòãүүëýõ õүñýëòýý èðүүëñýí êîìïàíèóäûã áүðòãýõ çөâøөөðëèéã үíýò öààñíû õîðîî øàëãàæ çөâøөөðөë îëãîñíû äàðàà ÌÕÁ-ä áүðòãýõ çөâøөөðөë îëãîõ áà õóäàëäàõ үíýò öààñíû áүðòãýëèéã õîðîî õөòөëíө. Õîðîî áүðòãýõ æóðìûã áîëîâñðóóëàí ãàðãàõ áà ýíý үíäñýí äýýð õîðîî үíýò öààñûã áүðòãýõ àñóóäëûã ýðõëýí õýðýãæүүëíý. ÌÕÁèðæèä äîîðõ òîîí øàëãóóð үçүүëýëòèéã õàíãàñàí êîìïàíèóäûí үíýò öààñûã áүðòãýõèéã çөâøөөðäөã áөãөөä òîîí áóñ ÑÇÕ áîëîí ÌÕÁ-ýýñ

òóñäàà

áèå

äààñàí

үíäýñíèé

àþóëãүé

áàéäàë

áîëîí

õөðөíãө

îðóóëàã÷äûí ýðõ àøãèéã õàìãààëàõ áàéãóóëëàãà áàéäàããүé. Ìîíãîëûí õөðөíãèéí áèðæèä áүðòãýëòýé үíýò öààñûã õóâüöààò õөðөíãèéí õýìæýý, õóâüöàà ýçýìøèã÷äèéí òîî, êîìïàíèéí үéë àæèëëàãàà ÿâóóëñàí æèë, õóâüöààò õөðөíãèéí õýìæýý çýðýã үíäñýí 4 øàëãóóð үçүүëýëòèéã õàðãàëçàí үçýæ äýýä, äîîä àíãèëàëä õàìààðóóëäàã áàéíà. Үíýò öààñíû áүðòãýë øàëãóóðûí äàãóó áүðòãýí àâàõ, àíãèëàõ, çýðýãëýë òîãòîîõ, õөðөíãө îðóóëàã÷äûã õàìãààëàõ, ýðñäëèéã áóóðóóëàõ, áүðòãýëòýé үíýò öààñíû òàëààð ìýäýýëýë òүãýýõ, òүүíä õÿíàëò òàâèõ, õàðèóöëàãà òîîöîõ, áүðòãýëýýñ õàñàõ öîãö үéë àæèëëàãàà þì. Áүðòãýëèéí øàëãóóð íü àíõ êîìïàíè áүðòãýõýä õýðýãëýãäýõýýñ ãàäíà öààøèä ÷ ýíý øàëãóóðûã õàíãàñààð áàéõ ¸ñòîé. Äàðààõ õүñíýãò 4,5-ä ÌÕÁ-ä êîìïàíèóä үíýò öààñ ãàðãàõààð áүðòãүүëýõýä äàðààõ øàëãóóðûã õàíãàñàí áàéõ ¸ñòîé. ÌÕÁ-èéí øàëãóóð үçүүëýëò - Õóâüöàà Š Øàëãóóð үçүүëýëò 1 Õóâü íèéëүүëýã÷äèéí õөðөíãө 2 Áүðòãүүëýõ үíýò öààñíû үíèéí äүíä ýçëýõ ýðãýëòèéí áóñ õөðөíãèéí õýìæýý 3 Õóâüöàà ýçýìøèã÷äèéí òîî 4 Îëî�� íèéòýë ñàíàë áîëãîõ үíýò öààñíû õóâü õýìæýý 5 Үéë àæèëëàãàà ÿâóóëñàí æèë 6 Àøèã àëäàãäëûí õóâü õýìæýý

Åðөíõèé 10.0 ñàÿ òөã-ñ äýýø

Òóñãàé 10.0 ñàÿ òөã-ñ äýýø

10 %-ñ äîîøãүé

20 %-ñ äîîøãүé

50-èàñ öөөíãүé 30 %-èàñ äîîøãүé

50-èàñ öөөíãүé 10 %-èàñ äîîøãүé

1-ýýñ äîîøãүé æèë 3-ýýñ äîîøãүé æèë òàñðàëòãүé òàñðàëòãүé Àøèãòàé àæèëëàñàí áàéíà. Àëäàãäàëòàé áîë өөðèéí õөðөíãèéí 30 %-

63


ñ èëүүãүé ÌÕÁ-èéí øàëãóóð үçүүëýëò - Өðèéí áè÷è㠊 Øàëãóóð үçүүëýëò 1 Õóâü íèéëүүëýã÷äèéí õөðөíãө 2 Íèéò õөðөíãөíä ýçëýõ үë õөäëөõ õөðөíãèéí õýìæýý 3 Áүðòãүүëñýí үíýò öààñíû òîî øèðõýã, үíèéí äүí 4 Үéë àæèëëàãàà ÿâóóëñàí æèë

Åðөíõèé 10.0 ñàÿ òөã-ñ äýýø

Òóñãàé 10.0 ñàÿ òөã-ñ äýýø

20 %-ñ äîîøãүé

30 %-ñ äîîøãүé

50 ìÿíãàí øèðõýã 500.0 ñàÿ òөã-ñ äýýø 3-í æèë òàñðàëòãүé àøèãòàé àæèëëàñàí áàéõ 5 Áàòàëãàà Áàðüöàà áàòàëãààòàé áàéíà. Îëîí óëñûí үíýëãýýíèé áàéãóóëëàãààð үíýëãýý õèéëãýñýí áîë øààðäëàãàãүé Áүðòãýëèéí øààðäëàãà õàíãàñàí êîìïàíèóäûã ÌÕÁ-ä

100 ìÿíãàí øèðõýã 1.0 òýðáóì òөã-ñ äýýø 5-í æèë òàñðàëòãүé àøèãòàé àæèëëàñàí Áàðüöàà áàòàëãààòàé áàéíà. Îëîí óëñûí үíýëãýýíèé áàéãóóëëàãààð үíýëãýý õèéëãýñýí áîë øààðäëàãàãүé áүðòãýõ çөâøөөðөë өã÷

áүðòãүүëñýíèé äàðàà Үíýò öààñíû çàõ çýýëèéí õóóëüä çààñíààð áүðòãýëòýé êîìïàíè íü çөâõөí æèëèéí ñàíõүүãèéí òàéëàíã өãөõ үүðýãòýé áàéäàã õóâü íèéëүүëýã÷äèéí õóðëûã Үíýò öààñíû õîðîîíä өã÷ áàéõààð çààñàí áàéíà. Ýíý íü õөðөíãèéí áèðæèéí áүðòãýëòýé êîìïàíèóäòàéãàà õýð çýðýã ýðãýõ õîëáîîòîé àæèëëàäàã, íèéòýä òóõàéí öàã үåèéí ìýäýýëëèéã үíýí çөâөөð õүðãýõ áîëîìæ áàéõãүé áàéäàã áàéíà. ÌÕÁ-èéí àðèëæààíû үéë àæèëëàãàà ÌÕÁ-èéí àðèëæààíû үéë àæèëëàãààã ìýäýýëýë, ñóäàëãààíû àëáà íü үíýò öààñíû àðèëæàà ÿâàãäàõ íөõöөëèéã õàíãàæ, àðèëæààã õөòëөõ үíäñýí үүðýãòýé. Ñóäàëãààíû àëáà íü àðèëæààíû äүí áîëîîä áóñàä õîëáîãäîõ ìýäýýëëèéã öóãëóóëæ ñóäàëãàà õèéí, ìýäýýëëèéã áîëîâñðóóëæ îëîí íèéòýä ìýäýýëýõ òàíèóëàõ, òүãýýõ үүðýãòýé àæèëëàäàã áàéíà. Õөðөíãө îðóóëàã÷ õýðõýí àðèëæààíä îðîëöäîã âý? Õàðèëöàã÷ àâàõ, çàðàõ çàõèàëãàà çààâàë ÕÁ-èéí ãèøүүí áàéãóóëëàãà áîëîõ áðîêåð äèëåðèéí êîìïàíè äýýð áèåýð èðæ çàõèàëãà өã÷ õýëöýë õèéæ, õóäàëäàõ õóäàëäàí àâàõ үíýò öààñíûõàà òөëáөðèéã àðèëæàà ýõëýõýýñ өìíө 100 õóâü òөëáөðөө óðüä÷èëàí áàéðøóóëäàã. Õөðөíãө îðóóëàã÷èä îíëàéíààð äóðûí ãàçðààñ үíýò öààñ õóäàëäàõ, õóäàëäàí àâàõ çàõèàëãûã өã÷ àâ÷ ÷àäàõãүé áàéíà. Õàèëöàã÷ äàíñíûõàà үëäýãäýë, үíýò öààñíû үíý õàíøíû өñөëò áóóðàëòûã õàðæ, үíýí çөâ ìýäýý ìýäýýëëèéã öàã àëäàëãүé àâ÷ ÷àäàõãүé áàéíà.

64


Çààâàë

õөðөíãèéã

áèðæ

äýýðõ

àðèëæààíû

çààëàíä

áðîêåð äèëåðүүäýýð

äàìæóóëàí çîõèîí áàéãóóëàãäàæ îðîëöäîã. Áðîêåð, äèëåð, àíäåððàéòåðèéí êîìïàíèóä àðèëæààíä õýðõýí îðîëöîæ áàéíà? Áèðæèéí àðèëæààíû үéë àæèëëàãààíä áðîêåðóóä íü õөðөíãө îðóóëàã÷, үíýò öààñ ãàðãà÷äûã õîëáîõ ãîë үүðýã ãүéöýòãýæ áàéãàà òөäèéãүé. Ãýõäýý ýëåêòðîí àðèëæààíû ñèñòåìýýð äàìæóóëàí õýðýãëýã÷ îíëàéíààð øóóä çàõèàëãàà îðóóëæ, çàõèàëãà õàìãèéí ñàéí үíý äýýð ïðîãðàìûí òóñëàìæòàéãààð àâòîìàòààð áèåëýãäýæ íýãäñýí íýã ñèñòåìä õîëáîãäîí õýðýãëýã÷ îíëàéíààð õîëáîãäîæ ÷àäàõãүé áàéíà. Õөðөíãèéí áèðæ íü àðèëæààíä õýðõýí îðîëöîõ âý? Үíýò öààñíû çàõ çýýëèéí õóóëèéí äàãóó õөðөíãèéí áèðæèä ñóóäàëòàé ãèøүүäèéã àðèëæàà ÿâóóëàõ íөõöөëөөð õàíãàñàí çîðèóëàëòûí áàéð òîíîã òөõөөðөìæ, ìýäýýýëèéí ñүëæýýãýýð õàíãàí àæèëëàõ үүðýãòýé. Ìөí үíýò öààñíû үíý õàíøèéã çîõèîìëîîð өñãөõ áóóðóóëàõ, íýã õýìæýýíä áàðèõààñ ñýðãèéëýõ үүðýãòýéãýýñ ãàäíà õóóëèàðàà äîòîîä ìýäýýëýë ýçýìøèã÷èä àðèëæààíä îðîëöîõ ýðõãүé áàéäàã. Ãýòýë ìýäýý ìýäýýëëýý òóõàéí àãøèíä áүãä çýðýã õүðòýæ ÷àäààãүéí äýýð äîòîîä ìýäýýëýë ýçýìøèã÷èä àðèëæààíä îðîëöäîã. Үíýò öààñûã õóäàëäàõàä õàìãèéí áàãà үíýýð, õóäàëäàí àâàõàä õàìãèéí өíäөð үíýýñ ýõëýí çàõèàëãà áèåëíý. Ýíý үåä үíèéí ñàíàë òýíöâýë çàõèàëãûí äàðààëëûã áàðèìòëàíà. Àðèëæàà áèåëýõ õóãàöàà 2 ìèíóò áàéíà. Àðèëæààíû үðãýëæëýõ

õóãàöàà

àæëûí

өäðүүäýä

өäөðò

11.00-12-30

öàãèéí

õîîðîíä

үðãýëæèëäýã. Ýíý õóãàöààíä àðèëæààíû ãàíö ïðîãðàìì õàíãàìæ äýýð үíýò öààñíû áүõ àðèëæàà ÿâàãääàã.

Ìîíãîëûí õөðөíãèéí áèðæèéí îí öàãèéí òîâ÷îîí 1991.01.18 ÇÃ-ûí 22 äóãààð òîãòîîëûí äàãóó ÌÕÁ áàéãóóëàãäàâ. 1992.02.07 Үíýò öààñíû àíõäàã÷ çàõ çýýëèéí àðèëæàà ýõëýâ. 1994.09.26 Үíýò öààñíû õóóëü áàòëàãäàâ. 1994.11.14 Ìîíãîëûí Үíýò Öààñíû Õîðîî áàéãóóëàãäàâ. 1995.08.28 Үíýò öààñíû õî¸ðäîã÷ çàõ çýýëèéí àðèëæàà ýõëýâ. 1996.10.25 Çàñãèéí ãàçðûí áîíäûí àðèëæàà ýõýëñýí өäөð. 1998.10.01 Åâðî Àçèéí Õөðөíãèéí Áèðæүүäèéí Õîëáîîíä ÌÕÁ-èéã ýëñүүëýâ. o 2001.06.08 Êîìïàíèéí áîíäûí àðèëæàà ýõëýâ. o 2002.12.13 Òàéâàíèéí õөðөíãèéí áèðæòýé õàìòûí àæèëëàãààíû ñàíàìæ áè÷èãò ãàðûí үñýã çóðàâ. o 2003.03.26 Ìîíãîëûí õөðөíãèéí áèðæ õóâüöààò êîìïàíè áîëîâ.

o o o o o o o

65


o o o o o o o o o o o o o o

2004.10.29 Үíýò öààñíû çàõ çýýëä îðîëöîã÷ êîìïàíèóä àíõ óäàà 2004.10.29 Àíäåððàéòåðèéí үéë÷èëãýý үçүүëýõ ýðõ îëãîâ. 2005.01.02 ÌÓ-ûí Ñàíõүүãèéí Çîõèöóóëàõ Õîðîî áàéãóóëàãäàâ. 2005.03.30 ÌÕÁ-èéí ìýäýýëëèéí òөâ áàéãóóëàãäàâ. 2005.09.12 Òàéâàíû Ãðè Òàé үíýò öààñíû áèðæòýé õàìòûí àæèëëàãààíû ñàíàìæ áè÷èãò ãàðûí үñýã çóðàâ. 2005.10.31 ÌÕÁ-èéí ñóðãàëòûí òөâ áàéãóóëàãäàâ. 2006.01.18 ÌÕÁ áàéãóóëàãäñàíû 15 æèëèéí îé áîëîâ. 2006.06.15 Ñîëîíãîñûí õөðөíãèéí áèðæòýé õàìòûí àæèëëàãààíû ñàíàìæ áè÷èãò ãàðûí үñýã çóðàâ. 2006.07.19 Èñòàíáóëûí õөðөíãèéí áèðæòýé õàìòûí àæèëëàãààíû ñàíàìæ áè÷èãò ãàðûí үñýã çóðàâ. 2008.03.26 Çàõ çýýëèéí үíýëãýý 893,4 òýðáóì òөãðөãò õүðñýí íü äýýä үçүүëýëò áîëîâ. 2008.04.10 Àçè Äàëàéí Îðíóóäûí õөðөíãèéí áèðæүүäèéí õîëáîîíä ãèøүүíýýð ýëñýâ. 2008.04.10 Ñèíãàïóðûí õөðөíãèéí áèðæòýé õàìòðàí àæèëëàõ ñàíàìæ áè÷èãò ãàðûí үñýã çóðàâ. 2008.05.15 Òîêèîãèéí õөðөíãèéí áèðæòýé õàìòûí àæèëëàãààíû ñàíàìæ áè÷èãò ãàðûí үñýã çóðàâ. 2009.03.17 Ìîñêâàãèéí áàíê õîîðîíäûí âàëþòûí áèðæòýé õàìòûí àæèëëàãààíû ñàíàìæ áè÷èãò ãàðûí үñýã çóðàâ

ÒÎÏ-20 ÈÍÄÅÊÑÈÉÍ ÑÀÃÑÛà ØÈÍÝ×ÈËËÝÝ Ìîíãîëûí Õөðөíãèéí Áèðæèéí "Үíýò öààñíû èíäåêñ òîîöîõ òóõàé" æóðìûí äàãóó үíýò öààñíû çàõ çýýëèéí ãîë үçүүëýëò áîëîõ ÒÎÏ-20 èíäåêñèéí ñàãñûã çóðãààí ñàð òóòàì øèíý÷ëýí òîîöäîã áèëýý. Òýãâýë 2010 îíû ñүүëèéí õàãàñ æèëèéí áàéäëààð çàõ çýýëèéí үíýëãýý áîëîí өäðèéí äóíäàæ ãүéëãýýãýýð òýðãүүëýã÷ äàðààõ õîðèí Õóâüöààò Êîìïàíè øèíý÷èëñýí ñàãñàä áàãòñàí áàéíà. Үүíä: 1. Áàãàíóóð 2. Øàðûí Ãîë 3. Òàâàí Òîëãîé 4. Ãîâü 5. À.Ï.Ó 6. Áè Äè Ñåê 7. Øèâýý Îâîî 8. Õөõ Ãàí

66


9. Ìîíãîëèà Äåâåëîïìåíò Ðåñîðñåñ 10. Óëñûí Èõ Äýëãүүð 11. Ìîãîéí Ãîë 12. Ìîíãîëûí Öàõèëãààí Õîëáîî 13. Óëààíáààòàð Çî÷èä Áóóäàë 14. Æåíêî Òóð Áþðî 15. Áàÿíãîë Çî÷èä Áóóäàë 16. Ðåìèêîí 17. Ìàõèìïåêñ 18. Ýýðìýë 19. Äàðõàí Íýõèé 20. Àäóóí÷óëóóí

Ýíý óäààä өìíөõ ñàãñàä îðæ áàéñàí 15 ÕÊ õýâýýð үëäýæ, Ìîíãîë Øèëòãýýí, Íàêî Òүëø, Ãåðìåñ Öåíòð, Òàëõ ×èõýð, Áýðõ Óóë ÕÊ-óóä õàñàãäàæ, Ìîíãîëèà Äåâåëîïìåíò Ðåñîðñåñ, Ðåìèêîí, Ýýðìýë, Äàðõàí Íýõèé, Àäóóí÷óëóóí çýðýã ÕÊóóä øèíýýð íýìýãäñýí áàéíà.

67


Монголын хөрөнгийн зах зээлийн өнөөгийн байдал, тулга