Page 1

Гурилын үйлдвэрийн ашигт ажиллагааг дээшлүүлэх зарим асуудал

МАНДАХ БҮРТГЭЛ ДЭЭД СУРГУУЛЬ

Галсанбалжирын Энхчимэг

ГУРИЛЫН ҮЙЛДВЭРИЙН АШИГТ АЖИЛЛАГААГ ДЭЭШЛҮҮЛЭХ ЗАРИМ АСУУДАЛ /”АЛТАН ТАРИА” ХХК-ИЙ ЖИШЭЭГЭЭР/

Индекс: Е341400

Нягтлан бодох бүртгэлээр мэргэшсэн бизнесийн удирдлагын магистрын зэрэг горилсон бүтээл

Улаанбаатар 2011 1


Гурилын үйлдвэрийн ашигт ажиллагааг дээшлүүлэх зарим асуудал

“Ãóðèëûí ¿éëäâýðëýëèéí àøèãò àæèëëàãààíû øèíæèëãýý” /”ÀËÒÀÍ ÒÀÐÈÀ” ÕÕÊ-èéí æèøýýí äýýð/ ñýäýâò ìàãèñòðûí çýðýã ãîðèëñîí äèïëîìûí òºëºâëºãºº

Îðøèë Íýãäүãýýð áүëýã. Үéëäâýðëýëèéí àøèãò àæèëëàãààíû øèíæèëãýý 1.1.

Үéëäâýðëýëèéí àøèãò àæèëëàãààíû øèíæèëãýý, òүүíä íөëөөëөõ õү÷èí çүéëñ

1.2.

Үéëäâýðëýëèéí àøèãò àæèëëàãààã äýýøëүүëýõ àðãà çàì

Õî¸ðäóãààð áүëýã. Ãóðèëûí үéëäâýðëýëèéí àøèãò àæèëëàãààã äýýøëүүëýõ çàðèì àñóóäàë 2.1.

“Àëòàí Òàðèà” ÕÕÊ-èéí ñàíõүүãèéí òàéëàíä õèéñýí øèíæèëãýý /2006-2009 îí/

2.2.

“Àëòàí Òàðèà” ÕÕÊ-èéí үéëäâýðëýëèéí àøèãò àæèëëàãààã äýýøëүүëýõ àñóóäàë

Ä¿ãíýëò, ñàíàë Àøèãëàñàí ìàòåðèàë Õàâñðàëò

2


Гурилын үйлдвэрийн ашигт ажиллагааг дээшлүүлэх зарим асуудал

Îðøèë Àëèâàà áèçíåñèéí áàéãóóëëàãûí çîðèëãî íü àøèã îëîõ ÿâäàë áàéäàã. Ìîíãîë Óëñ çàõ çýýëèéí ýäèéí çàñãèéí õàðèëöààíä øèëæñýíýýñ õîéø үéëäâýðèéí ãàçðóóä îëíîîð áèé áîëñîí, ãàäààä çàõ çýýë íýýëòòýé áîëæ áàðàà áүòýýãäýõүүíèéã èõýýð èìïîðòëîõ áîëñîí çýðýã íөõöëүүä íü àæ àõóéí íýãæүүäýä ñàíõүүãèéí áàéäàë, үð àøãàà ñàéæðóóëàõ áîëîí óðò õóãàöààíä àøèã îðëîãîòîé áàéõ àëñûí õàðààòàé áîäëîãî õýðýãæүүëýõ øààðäëàãûã áèé áîëãîæ áàéíà. Өíөөãèéí Ìîíãîë Óëñàä èíôëÿöèéí òүâøèíã òîäîðõîéëäîã 200 ãàðóé áàðàà áүòýýãäýõүүí, àæèë үéë÷èëãýý áàéäãààñ øàòàõóóí, ãóðèë, ìàõ ãýñýí үíäñýí 3 áүòýýãäýõүүí ãîë íөëөөëөã÷ õү÷èí çүéëүүä áîëæ áàéäàã. Èéìýýñ ãóðèëûí үéëäâýðèéí àøèãò àæèëëàãààã äýýøëүүëýõ, ýäèéí çàñàãò ãүéöýòãýæ áàéãàà үүðýã, ãàäààä äîòîîä çàõ çýýëèéí õàðèëöàà çýðýã íü óëñ îðíû áîëîîä àðä èðãýäèéí àìüæèðãààíû òүâøèíä ÷óõàë íөëөө áүõèé àñóóäàë þì. Äýýð äóðüäñàí үéëäâýðèéí ñàëáàð äàõü çàõ çýýëèéí өðñөëäөөí, Ìîíãîë Óëñûí ýäèéí çàñàãò үçүүëýõ ãóðèë үéëäâýðëýëèéí ñàëáàðûí à÷ õîëáîãäîë çýðýã íü ýíý ñàëáàðò үéë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áóé àæ àõóéí íýãæүүäýýñ үð àøèãòàé, òîãòâîðòîé àæèëëàãààã øààðäàæ áàéãàà þì. Èéì ó÷ðààñ ãóðèë үéëäâýðëýëèéí ñàëáàðò үéë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áóé ”Àëòàí Òàðèà” ÕÕÊ-èéã ñîíãîí àâ÷ ñàíõүүãèéí òàéëàíä íü àøèãò àæèëëàãààíû øèíæèëãýý õèéí, үíýëýëò äүãíýëò өã÷ öààøèä àíõààð÷ àæèëëàõ çүéëñèéã òîäîðõîéëîõ çîðèëãî òàâüæ ñóäàëãààíû àæëàà ãүéöýòãýëýý. 1. Ñýäâèéí үíäýñëýë Ìàíàé óëñ àðä÷èëàë øèíý÷ëýëèéí çàìààð çàìíààä äàðóé õîðèîä æèë өíãөð÷ýý. Ýíý õóãàöààíä үéëäâýðëýëèéí áàéãóóëëàãóóäûí үéë àæèëëàãàà өðãөæèí òýëæ, óðä íü äàí ãàíö ñîöèàëèñò ãýãäýõ óëñóóäòàé õàðüöäàã áàéñàí ìàíàé óëñûí õóâüä õààëòòàé ãýãäýõ áàðóóíû áîëîí äýëõèéí ÿíç áүðèéí óëñ үíäýñòýíòýé ÷өëөөòýé õàðèëöàí õóäàëäàà íàéìàà ýðõëýõ áîëîìæòîé áîëñîí. Ýíý íü ìàíàé óëñûí үéëäâýðèéí áàéãóóëëàãóóäûí õóâüä íýã òàëààñ àâ÷ үçâýë öàð õүðýýãýý өðãөòãөõ, íөãөө òàëààñ íü àâ÷ үçâýë òýäýíòýé өðñөëäөí çàõ çýýëä îðøèí òîãòíîõ îð÷èí íөõöëèéã áèé áîëãîñîí. Ìөí үéëäâýðèéí áàéãóóëëàãûí

3


Гурилын үйлдвэрийн ашигт ажиллагааг дээшлүүлэх зарим асуудал

àøèãò àæèëëàãààã äýýøëүүëýõ íü àæèëãүéäëèéã áóóðóóëàõ, óëñ îðíû õөãæëèéí өñөëòèéã íýìýãäүүëýõ áîëîìæèéã áүðäүүëäýã. Èéì íөõöөëä ìàíàé óëñûí àðä èðãýäèéí õүíñíèé өäөð òóòìûí õàìãèéí ãîë õýðýãöýý áîëñîí ãóðèë үéëäâýðëýëèéí ñàëáàðûí àøèãò àæèëëàãààã òîîöîõ, òүүíèéã äýýøëүүëýõ íü өíөөãèéí íөõöөëä ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé áàéãàà þì. Èéìýýñ ýíý òàëààð ñóäàëæ, òîäîðõîé үð äүíä õүðýõèéã çîðèëîî. 2. Ñýäâèéí ñóäëàãäñàí áàéäàë Ìàíàé îðíû ýðäýìòýí ñóäëàà÷èä, îþóòàí ìàãèñòðàíòóóäûí äàðààõ áүòýýëòýé òàíèëöëàà. Òóõàéëáàë, Ø.Îðõîí “Àøèã, àøèãò àæèëëàãààíû øèíæèëãýý” /2004 îí “Ìàíäàõ Áүðòãýë” ÄÑ/, À.Óðàíáàÿð “Òөðèéí өì÷èò үéëäâýðëýëèéí áàéãóóëëàãûí àøèã, àøèãò àæèëëàãààíû øèíæèëãýý” /2006 îí “Ìàíäàõ Áүðòãýë” ÄÑ/, Ý.Үүðöàéõ “Ãóðèëûí ñàëáàðûí өíөөãèéí áàéäàë, öààøäûí õàíäëàãà” /2006 îí “Ñàíõүү Ýäèéí Çàñãèéí” ÄÑ/1 ãýõ ìýò. Îëîí ýðäýìòýí ñóäëàà÷äûí áүòýýëòýé òàíèëöñàí áîëîâ÷ ãóðèëûí үéëäâýðèéí ñàëáàðûí àøèãò àæèëëàãààã äýýøëүүëýõ àñóóäëààð õèéñýí ñóäàëãàà áàãà áàéíà. 3. Ñóäàëãààíû àæëûí çîðèëãî, çîðèëò Ýíý äèïëîìûí àæëààðàà “Àëòàí Òàðèà” ÕÕÊ-èé àøèãò àæèëëàãààíä øèíæèëãýý õèéæ, òүүíèéã äýýøëүүëýõ àðãà çàìûã òîäîðõîéëîõûã çîðèëîî. Ýíýõүү çîðèëãûí үүäíýýñ äàðààõ çîðèëòóóäûã äýâøүүëæ áàéíà. Үүíä: 1.

Àøèãò àæèëëàãààíû øèíæèëãýýíèé îíîë àðãà çүéí ñóäàëãàà õèéõ

2.

Ñóäàëãààíû îáúåêòîîð ñîíãîí àâñàí êîìïàíèé ñүүëèéí 5 æèëèéí ñàíõүүãèéí òàéëàíä àøèãò àæèëëàãààíû øèíæèëãýý õèéæ, үíýëýëò äүãíýëò өãөõ

3.

Àøèãò àæèëëàãààã äýýøëүүëýõ àðãà çàìûã áîëîâñðóóëàõ

4. Ñóäàëãààíû àæëûí à÷ õîëáîãäîë 

Ãóðèë үéëäâýðëýëèéí ñàëáàðûí àøèãò àæèëëàãààíä íөëөөëөõ õү÷èí çүéëèéã òîãòîîõ, àøèãò àæèëëàãààã äýýøëүүëýõ áîëîìæóóäûã ãàðãàæ èðýõ

1

“Санхүү Эдийн Засгийн” ДС-ийн эрдэм шинжилгээний бүтээлийн жагсаалт

4


Гурилын үйлдвэрийн ашигт ажиллагааг дээшлүүлэх зарим асуудал



Äýýðõ áîëîìæóóäûã ãàðãàñíààð ýíý ñàëáàðò үéë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áàéãàà àæ àõóéí íýãæүүäýä àøèãò àæèëëàãààíû òүâøèíã óäèðäàõàä çөâëөãөө, óäèðäàìæ áîëãîõ



“Àëòàí Òàðèà” ÕÕÊ-èé ñàíõүүãèéí òàéëàíä àøèãò àæèëëàãààíû øèíæèëãýý

õèéæ,

ãàäíû

áîëîí

äîòîîä

ìýäýýëýë

õýðýãëýã÷äèéã

ìýäýýëëýýð õàíãàõ 5. Ñýäâèéí øèíýëýã òàë Äèïëîìûí àæëûí øèíýëýã òàë íü Ìîíãîë Óëñàä ãóðèë үéëäâýðëýëèéí ñàëáàðûí òîìîîõîí òөëөөëөë áîëîõ “Àëòàí Òàðèà” ÕÕÊ-èéí ñàíõүүãèéí òàéëàíä àøèãò àæèëëàãààíû øèíæèëãýý õèéæ, үíýëýëò äүãíýëò өã÷, òүүíèéã äýýøëүүëýõ òàëààð ñàíàë áîäëîî äýâøүүëñýíä îðøèíî. 6. Ñóäàëãààíû îáúåêò Ñóäàëãààíûõàà îáúåêòîîð Ìîíãîë Óëñàä ãóðèëûí үéëäâýðëýë, õóäàëäààíû ÷èãëýëýýð үéë àæèëëàãàà ÿâóóëäàã ãóðèë үéëäâýðëýëèéí ñàëáàðûí 40 îð÷èì õóâèéã ýçýëäýã òýðãүүëýõ êîìïàíèóäûí íýã áîëîõ “Àëòàí Òàðèà” ÕÕÊ-èéã ñîíãîí àâñàí þì. 7. Ñóäàëãààíû àðãà çүé Ñóäàëãààíû àæëûí îíîë àðãà çүéí үíäýñ íü ãàäààäûí áîëîí Ìîíãîë îðíû îëîí ýðäýìòýí ñóäëàà÷äûí áүòýýëүүä áàéäàã. Àëèâàà øèíæëýõ óõààí áүð өөðèéí ñóäëàõ çүéëòýé áàéäàã ó÷ðààñ òүүíäýý òîõèðñîí ñóäàëãààíû өâөðìөö àðãà àðãà÷ëàëóóäûã àøèãëàäàã. Áèçíåñèéí ìýäýýëëèéã áîëîâñðóóëàõ, ýäèéí çàñãèéí øèíæèëãýý õèéõ ÿâöàä îëîí òөðëèéí ìàòåìàòèê, ñòàòèñòèêèéí àðãóóäàã өðãөí õýðýãëýäýã. Ýäãýýð àðãóóäààñ áè ñóäàëãààíäàà õàðüöóóëàëò, àæèãëàëò, õèéñâýðëýëèéí àðãà, ìàòåìàòèê çàãâàð÷ëàëûí àðãà, ñàíõүүãèéí òàéëàíãèéí øèíæèëãýýíèé àðãóóäûã àøèãëàñàí áîëíî. 8. Ñóäàëãààíû àæëûí áүòýö Ñóäàëãààíû àæèë íü îðøèë, íýãäүãýýð áүëýã, õî¸ðäóãààð áүëýã, äүãíýëò ñàíàë, àøèãëàñàí ìàòåðèàë ãýñýí áүòýöòýé:

5


Гурилын үйлдвэрийн ашигт ажиллагааг дээшлүүлэх зарим асуудал

Íýãäүãýýð áүëýã: Үéëäâýðëýëèéí àøèãò àæèëëàãààíû øèíæèëãýý 1.1 Үéëäâýðëýëèéí àøèãò àæèëëàãààíû øèíæèëãýý, òүүíèéã òîîöîõ үçүүëýëòүүä Ñàíõүүãèéí øèíæèëãýý íü ñàíõүүãèéí ìýäýýëëèéã çàäëàí øèíæèëæ, àæ àõóéí íýãæèéí үéëäâýðëýë, ñàíõүүãèéí ýöñèéí үð äүíã ñóäàëäàã. Өөðөөð õýëáýë ñàíõүүãèéí øèíæèëãýý íü ñàíõүүãèéí ìåíåæìåíòèéí áүðýëäýõүүí õýñãүүäèéí íýã áөãөөä óäèðäëàãûí øèéäâýð ãàðãàæ õýðýãæүүëýõ, ãүéöýòãýëèéã үíýëæ äүãíýõ àðãà áàðèëóóäûí íýãäýë þì.2 Ñàíõүүãèéí òàéëàíä òóñãàãäñàí ìýäýýëëүүä òýäãýýðèéí òîäðóóëãà áүõýëäýý øèíæèëãýýíèé àæëûí áîäèò үíäýñëýë áîëíî. Өөðөөð õýëáýë ñàíõүүãèéí òàéëàíä èëýðõèéëýãäñýí үçүүëýëòүүä, òýäãýýðèéí õîîðîíäûí óÿëäààã õýìæèí òîîöîîëæ үíýëãýý äүãíýëò өãөõ àæëûí ÿâö, àëõàì áүð íü øèíæèëãýýíèé àæëûí àãóóëãà çîðèëãûã èëýðõèéëíý. Ñàíõүүãèéí øèíæèëãýýíèé çîðèëãî íü õýðýãëýã÷ үð äүíòýé, à÷ õîëáîãäîë áүõèé îíîâ÷òîé øèéäâýð ãàðãàõàä ÷èãëýñýí ìýäýýëëèéã áîëîâñðóóëàõàä îðøèíî. Ñàíõүүãèéí ìýäýýëýë õýðýãëýã÷äèéã äàðààõ áàéäëààð àíãèëíà. Үүíä: 1)

Õóâüöàà ýçýìøèã÷èä, õөðөíãө îðóóëàã÷èä áà үíýò öààñíû øèíæýý÷èä

2)

Óäèðäëàãóóä

3)

Àæèëëàãñàä

4)

Çýýëäүүëýã÷èä áà áóñàä íèéëүүëýã÷èä

5)

Õóäàëäàí àâàã÷èä, үéë÷ëүүëýã÷èä

6)

Çàñãèéí ãàçàð áîëîí çîõèöóóëàã÷ àãåíòëàãóóä

7)

Áóñàä

Ýäãýýð ñàíõүүãèéí òàéëàíãèéí ìýäýýëýë õýðýãëýã÷ ñóáúåêòóóäûí àøèã ñîíèðõîë өөð өөð áàéäàã ó÷ðààñ ñóäàëãààíä àøèãëàãäàõ үçүүëýëò, ìýäýýëëèéí ýðýëò õýðýãöýý íü ÿëãààòàé. Äýýð äóðüäñàí ñàíõүүãèéí òàéëàí, øèíæèëãýýã àøèãëàäàã ìýäýýëýë õýðýãëýã÷äèéã òóñ áүð àâ÷ үçüå. 1)

Õóâüöàà

ýçýìøèã÷èä,

õөðөíãө

îðóóëàã÷èä

áà

үíýò

öààñíû

øèíæýý÷èä:

2

Д.Моломжамц “Санхүүгийн шинжилгээ” 2001 он Х-17

6


Гурилын үйлдвэрийн ашигт ажиллагааг дээшлүүлэх зарим асуудал

Ýäãýýð ñóáúåêòóóä íü õөðөíãө îðóóëàã÷äûí ýðñäýë, ýðãýëò, íîãäîë àøãèéí îðëîãî, õөðâөõ ÷àäâàð áà áóñàä äàâóó ýðõèéã àãóóëñàí үíýò öààñíû áàãöûã ñîíãîõîä îíöãîé àíõààðäàã. 2)

Óäèðäëàãóóä:

Àëèâàà áàéãóóëëàãûí óäèðäëàãà íü ñàíõүүãèéí òàéëàíãèéí ìýäýýëëèéã ãîë òөëөâ ñàíõүүæèëò, õөðөíãө îðóóëàëò áîëîí үéë àæèëëàãààíû øèéäâýð ãàðãàõàä àøèãëàäàã. Òүүí÷ëýí ñàíõүүãèéí òàéëàíãèéí ìýäýýëëèéã õýðýãëýõ íýã ÷óõàë øààðäëàãà áîë óäèðäëàãûí çүãýýñ ñàíõүүãèéí òàéëàíãèéí үçүүëýëòүүäýä òóëãóóðëàí áàéãóóëñàí ãýðýý õýëöëүүä þì. 3)

Àæèëëàãñàä:

Àæèëëàãñàä íü өөðèéí êîìïàíèé үéë àæèëëàãààíû àøèãòàé áàéäàë, үéë àæèëëàãààíû үðãýëæëýë, òóõàéí үåèéí áà èðýýäүéí àøèãò àæèëëàãààíû ÷àäâàðûí òàëààðõ ìýäýýëëèéã ñîíèðõîæ áàéäàã. Ñàíõүүãèéí òàéëàíãóóäûã ñîíèðõîæ áàéäàã өөð íýã ÷óõàë õýðýãöýý áîë өөðñäèéí òýòãýâðèéí òөëөâëөãөөíèé àìüäðàõ ÷àäâàðûã õÿíàõàä îðøèíî. 4)

Çýýëäүүëýã÷èä áà áóñàä íèéëүүëýã÷èä:

Ñàíõүүãèéí òàéëàíãóóä íü êîìïàíè áîëîí çýýëäүүëýã÷èä áóñàä íèéëүүëýã÷äèéí õîîðîíä áàéíãûí õàðèëöàà õîëáîî үүñýõ òүүíèé îðøèí òîãòíîõ ÿâöàä îíöãîé үүðýã ãүéöýòãýäýã ãýæ үçäýã. Ýíý íü þóíû òүðүүíä çýýëèéí êàïèòàëòàé õîëáîîòîé áөãөөä үүíèé õàìãèéí òîä æèøýý áîë áàíêíû áàéãóóëëàãà þì.3 Èõýíõ áàíêóóä àøèãò àæèëëàãàà, õөøүүðýã, õөðâөõ ÷àäâàðòàé õîëáîîòîé ìýäýýëëүүäèéã òàéëáàðëàñàí үíýëãýýíèé àðãà çүéí ñòàíäàðòòàé áàéäàã áөãөөä øààðäëàãàòàé áàòàëãàà áà õүүãèéí òүâøèí, çýýëèéí õýìæýýã òîäîðõîéëîõ үåä òýäãýýðèéã àíõààð÷ үçäýã. 5)

Õóäàëäàí àâàã÷èä, үéë÷ëүүëýã÷èä:

Êîìïàíè áîëîí õóäàëäàí àâàã÷èéí õîîðîíäûí õàðèëöàà îëîí æèëèéí òóðø өðãөæñөөð èðñýí áèëýý. Çàðèì òîõèîëäîëä ýäãýýð õàðèëöàà õîëáîî íü õîéøëóóëñàí àøèã îðëîãóóä, áàòëàí äààëò, õóóëü ¸ñíû өðòýé õîëáîîòîé áàòàëãàà ãàðãàõ çýðýã õýëáýðүүä áàéäàã. Õóäàëäàí àâàã÷äàä êîìïàíèéí ñàíõүүãèéí àìüäðàõ ÷àäâàðûã àæèãëàõ ñîíèðõîë áàéäàã. Èéì ñîíèðõîë íü

3

Д.Моломжамц “Санхүүгийн шинжилгээ” 2001 он Х-74

7


Гурилын үйлдвэрийн ашигт ажиллагааг дээшлүүлэх зарим асуудал

òóõàéí êîìïàíè äàìïóóðàëä îðæ áîëçîøãүé ãýäýãò ñàíàà çîâîõ ÿâäàë íýìýãäñýíòýé õîëáîîòîé áàéæ áîëíî. 6)

Çàñãèéí ãàçàð áîëîí çîõèöóóëàã÷ àãåíòëàãóóä:

Ñàíõүүãèéí òàéëàíãèéí ìýäýýëëèéã Çàñãèéí ãàçàð áîëîí çîõèöóóëàã÷ àãåíòëàãóóäààñ ñîíèðõîõ ýðýëò õýðýãöýý íü äàðààõ øàëòãààíóóäààñ үүñ÷ áèé áîëäîã. Үүíä: Îðëîãûí òàòâàð, áîðëóóëàëòûí òàòâàð áîëîí íýìýãäñýí өðòãèéí

àëáàí òàòâàðûí òөëөëòòýé õîëáîîòîéãîîð îðëîãûí өñөí íýìýãäýëòèéã ñîíèðõîõ Çàñãèéí ãàçðààñ ñàíõүүæүүëýõ øààðäëàãàòàé êîìïàíèóäàä çýýëèéí

áàòàëãàà ãàðãàõ ÿâäëûã äýìæèõ ãýõ ìýò. Ñàíõүүãèéí òàéëàíä øèíæèëãýý õèéõýä äàðààõ àðãà õýðýãñëүүäèéã өðãөí àøèãëàäàã. Үүíä: I.

Ñàíõүүãèéí òàéëàíãèéí õýâòýý øèíæèëãýý:

Ýíý øèíæèëãýýã õèéñíýýð àæ àõóéí íýãæèéí õөðөíãө ñàíõүүãèéí áàéäàëä åðөíõèé äүãíýëò өãөõ áîëîìæòîé áîëîõ áөãөөä ñàíõүүãèéí òàéëàíãèéí үçүүëýëòүүäèéí өөð÷ëөëòèéã үíèéí äүíãýýð íü áîëîí õóâü õýìæýýãýýð íü äàðààõ áàéäëààð òîîöäîã. 

Үíèéí өөð÷ëөëò = Òàéëàíò îíû үçүүëýëò – Ñóóðü îíû үçүүëýëò



Өөð÷ëөëò (õóâü õýìæýýãýýð) = Үíèéí өөð÷ëөëò / Ñóóðü îíû үçүүëýëò * 100%

 II.

Äүãíýëò өãөõ Ñàíõүүãèéí òàéëàíãèéí áîñîî øèíæèëãýý:

Ýíý øèíæèëãýý íü õөðөíãө, ýõ үүñâýð, îðëîãî, çàðäëûã áүòöýýð íü ñóäàëäàã. Үүíèéã äàðààõ áàéäëààð òîîöäîã. 

Õóâèéí æèí = Үçүүëýëò / Íèéò õөðөíãө * 100%



Õóâèéí æèíãèéí õýëáýëçýë, өөð÷ëөëòéã үíäýñëýí äүãíýëò өãөõ Õýâòýý áîëîí áîñîî øèíæèëãýýíä äүãíýëò өãөõäөө äàðààõ çүéëñèéã

õàðãàëçàí үçýõ øààðäëàãàòàé. Үүíä: 

Үéëäâýðëýëèéí çîðèóëàëòòàé õөðөíãèéí õóâèéí æèí, òүүíèé өñөëò



Үíäñýí õөðөíãèéí òåõíèêèéí áýëýí áàéäàë 8


Гурилын үйлдвэрийн ашигт ажиллагааг дээшлүүлэх зарим асуудал



Ñóë ÷өëөөòýé õөðөíãèéí îíîâ÷òîé áàéðøóóëñàí áàéäàë



Òүðãýí õөðâөð õөðөíãèéí õóâü õýìæýý, òүүíèé өñөëò



Өөðèéí õөðөíãèéí áîëîí ãàäíû õөðөíãèéí îðîëöîî



Өөðèéí õөðөíãèéí өñөëò, òүүíèéã õàíãàæ áàéãàà àðãà çàì



Ãàäààä ýõ үүñâýðèéí ñîíãîëò, çîðèóëàëò, àøèãëàëò

III.

Õóâèéí õàíäëàãûí øèíæèëãýý:

Õóâèéí õàíäëàãûí øèíæèëãýýãýýð õýä õýäýí үåèéí ñàíõүүãèéí ìýäýýëëèéã үíýëýõýä òîõèðîìæòîé. Ñàíõүүãèéí õóâèéí õàíäëàãûí øèíæèëãýýã ãóðâààñ äýýø æèëèéí ñàíõүүãèéí ìýäýýëýëä òóëãóóðëàí õèéäýã. Үүíèéã äàðààõ áàéäëààð õèéíý. Үүíä: 

Òóõàéí ñàíõүүãèéí үçүүëýëòèéí өñөëòèéí õóðäûã òîîöíî. Өñөëòèéí õóðä = Òàéëàíò îíû үçүүëýëò / Ñóóðü îíû үçүүëýëò * 100%

Ñóóðü үçүүëýëòèéã ñîíãîõ 2 õàíäëàãà áàéäàã. Үүíä: 

Òîãòìîë ñóóðü – Ýíý íü áүõ үåèéí òóðøèä õàìãèéí ýõíèé ìýäýýëýë ñîíãîãäîõ



Õóâüñàõ ñóóðü – Ýíý íü äàðààëñàí ìýäýýëëүүäèéí өìíөõ îí íü ñóóðü áîëäîã.

Ýíý 2 ñóóðèàñ ãàäíà ñàëáàðûí äóíäàæ, òөëөâëөãөөò үçүүëýëò ãýñýí ñóóðèóä áàéæ áîëíî. 

Äүãíýëò өãөõ

Õóâèéí õàíäëàãûí øèíæèëãýýíä äүãíýëò өãөõäөө äàðààõ çүéëñèéã àíõààðàõ õýðýãòýé. Үүíä: 

Үéëäâýðëýë, үéë÷èëãýýíèé ÷àäàâõèéã үéëäâýðëýëèéí çîðèóëàëòòàé үíäñýí õөðөíãө áîëîí ìàòåðèàë íөөöèéí өñөëòөөð



Ñàíõүүãèéí ÷àäàâõèéã òүðãýí õөðâөõ õөðөíãө áîëîí өөðèéí õөðөíãèéí өñөëòөөð



Ýäèéí çàñãèéí ÷àäàâõèéã öýâýð àøèã áóþó äàõèí õөðөíãө îðóóëàëòûí àøãèéí өñөëòөөð



Үéë àæèëëàãààíû үð àøãèéã îðëîãî, çàðëàãûí өñөëòèéã õàðüöóóëàõ çàìààð òîäîðõîéëíî.

9


Гурилын үйлдвэрийн ашигт ажиллагааг дээшлүүлэх зарим асуудал

IV.

Õàðüöààíû øèíæèëãýý:

Õàðüöààíû øèíæèëãýý íü õî¸ð үçүүëýëò õîîðîíäîî ÿàæ, õýðõýí õàðüöàæ áàéãààãààð äүãíýëò өãäөã øèíæèëãýý þì. Õàðüöààã äîòîð íü: 1.

Àøèãò àæèëëàãààíû øèíæèëãýý

2.

Òөëáөðèéí ÷àäâàðûí øèíæèëãýý

3.

Үéë àæèëëàãààíû èäýâõæèëèéí øèíæèëãýý

4.

Õөøүүðãèéí õàðüöààíû øèíæèëãýý ãýæ 4 àíãèëäàã.

Үүíýýñ àøèãò àæèëëàãààíû øèíæèëãýýã äýëãýðýíãүé àâ÷ үçüå. Àøèã áîë ìөíãөí õóðèìòëàëûí äèéëýíõ õýñýã áóþó ýäèéí çàñãèéí àãóóëãààðàà íýìүү áүòýýãäýõүүíèé өðòãèéí òîäîðõîé õýñãèéí ìөíãөí èëýðõèéëýë.4 Ìөíãөí õýëáýðèéí òîäîðõîé õýñýã àøãèéí õýëáýðýýð үéë÷èëæ áàéãàà íü áèåý áүðýí äààæ өөðèéãөө ñàíõүүæүүëýõ үíäñýí äýýð àæ àõóéã ýðõëýõ øààðäëàãààð íөõöөëääөã. Ìөíãөí õóðèìòëàëûí áóñàä õýëáýðýýñ àøãèéí ÿëãàãäàõ ãîë ÿëãàà íü òүүíèé өñөëò íü çөâõөí àìüä õөäөëìөðèéí үð àøãààñ òөäèéãүé áèåæñýí õөäөëìөðèéí õýìíýëòýýñ õàìààðàõ ÿâäàë þì. Àøèã íü íөõөí үéëäâýðëýëèéí, óðàìøóóëàëûí, õÿíàëòûí үүðýãòýé. Өөðөөð õýëáýë өðãөòãөñөí íөõөí үéëäâýðëýëèéã ñàíõүүæүүëýõ үíäñýí ýõ үүñâýðүүäèéí íýã áîëäîã ó÷ðààñ íөõөí үéëäâýðëýëèéí үүðýã ãүéöýòãýíý. Íýìýãäýë õөëñ, íîãäîë àøèã, óðàìøóóëàë îëãîõ íèéãìèéí õөãæëèéí ñàíã áүðäүүëýõ ýõ үүñâýð áîëäîã áîëîõîîð óðàìøóóëëûí үүðýãòýé. Áèçíåñèéí áàéãóóëëàãûí үéë àæèëëàãààíû үð äүíã èëýðõèéëæ áàéäãààðàà õÿíàëòûí үүðýã ãүéöýòãýäýã. Àøèã íü áèçíåñèéí áàéãóóëëàãûí õөðөíãèéí çөâõөí äîòîîä õýðýãöýýã õàíãàõ ýõ үүñâýð òөäèéãүé òөñâèéí îðëîãûã áүðäүүëýõ, òөñâèéí ãàäóóðõ áîëîí òýòãýëýãèéí ñàíãóóäûã áèé áîëãîõîä à÷ õîëáîãäîë íü óëàì өíäөðñөæ áàéäàã. Àæ àõóéí íýãæèéí àøèã íü: -

Áàëàíñûí àøèã

-

Áîðëóóëàëòûí àøèã

-

Үéë àæèëëàãààíû àøèã

-

Áîðëóóëàëòûí áà áîðëóóëàòûí áóñ çàðäëûã áàãàñãàñíààð îëîõ áîðëóóëàëòûí áóñ àøèã çýðýã îëîí òөðëèéí õýëáýðòýé.

4

А.Уранбаяр “Төрийн өмчит үйлдвэрлэлийн байгууллагын ашиг, ашигт ажиллагааны шинжилгээ” /магистрын зэрэг горилсон бүтээл/ 2006 он Х-23

10


Гурилын үйлдвэрийн ашигт ажиллагааг дээшлүүлэх зарим асуудал

Áàëàíñûí àøèã ãýõýä áүòýýãäýõүүí áîðëóóëàëòààñ îëñîí íèéò àøèã, ñàíõүүãèéí үéë àæèëëàãàà, áîðëóóëàëòààñ ãàäóóðõ үéë àæèëëàãààíààñ îëñîí îðëîãî, áүòýýãäýõүүí áîðëóóëàëòûí, үíäñýí õөðөíãө үéëäâýðëýëèéí áóñàä õөðөíãèéã áîðëóóëñíû ñàíõүүãèéí үð äүí áîëîí ýäãýýð àæèëëàãààíû çàðäëûã õàñàæ òîîöäîã. Èéìä áàëàíñûí àøèã íü àæ àõóéí íýãæèéí үéë àæèëëàãààíû áүõ үð äүíã õàðóóëíà. Áîðëóóëàëòûí àøèã íü áүòýýãäýõүүí áîðëóóëñíû îðëîãî, áîðëóóëñàí áүòýýãäýõүүíèé çàðäàë өðòãèéí çөðүүãýýð èëýðõèéëýãäýíý. Өөðөөð õýëáýë òàâààðûí áүòýýãäýõүүíèéã áîðëóóëñàí àøèã, үéëäâýðëýëèéí áóñ øèíæ ÷àíàðòàé áîðëóóëàëòûí àøèã, õóäàëäàí àâñàí áүòýýãäýõүүí, ìàòåðèàëûã äàõèí áîðëóóëñíààñ îëîõ àøèã çýðãèéã îðóóëæ áîëíî. Áîðëóóëàëòûí áóñ àøèã áîë õóâüöàà, үíýò öààñíààñ íîãäîë àøèã îëîõ, үíäñýí ôîíä áóþó õөðөíãèéã òүðýýñëүүëýõ, үéëäâýðëýë, áîðëóóëàëòòàé õîëáîîãүé áóñàä àæèë үéë÷èëãýýíèé îðëîãî çàðäëûí çөðүү þì. Øèíæèëãýýíèé ïðàêòèêò òóõàéí áàéãóóëëàãûí àøèãò àæèëëàãààíû òүâøèíã áàñ òîîöäîã. Ýíý íü áîðëóóëàëòûí àøãèéã óã áүòýýãäýõүүíèé áүðýí өөðèéí өðòөãò õàðüöóóëñàí õàðüöàà þì. Óã үçүүëýëòèéã òîäîðõîé íýð òөðëèéí áàðàà áүòýýãäýõүүíèé àøèãòàé áàéãàà ýñýõèéã õÿíàõ, өөð íýð òөðëèéí áүòýýãäýõүүí íýìæ áîðëóóëàõ, ýñâýë үð àøèã ìóóòàé áүòýýãäýõүүíèéã õóäàëäààíààñ õàñàõ çýðýã àðãà õýìæýýã үíäýñëýõýä àøèãëàíà. Àøèã íü өөðèéí өðòãèéí àäèë үíýòýé áàñ õîëáîîòîé ó÷ðààñ áүòýýãäýõүүíèé àøèãò àæèëëàãààã òүүí÷ëýí àøãèéí ÷өëөөò áîëîí çîõèöóóëñàí үíýýð áîðëóóëàõ өðòөãò õàðüöóóëàí òîäîðõîéëæ áîëíî. Ýäãýýð үçүүëýëòүүä íü õîîðîíäîî õàðèëöàí óÿëäààòàé áөãөөä íèéò áүòýýãäýõүүíèé áîëîí òүүíèé òөðөë òóñ áүðèéí үéëäâýðëýë, áîðëóóëàëòûí øóóðõàé çàðäëûí өөð÷ëөëòèéã èëòãýí íýìýãäүүëýõ íýìýëò áîëîìæèéã îëãîõûí òóëä èõ, áàãà àøèãò àæèëëàãààòàé áүòýýãäýõүүíèé ýçëýõ õóâèéí æèíã çîõèöóóëàõ çàìààð áîðëóóëàëòûí çîõèñòîé áүòöèéã áүðäүүëýõ ó÷èðòàé. Àøèãò àæèëëàãààíû øèíæèëãýýíèé çîðèëãî íü îðóóëñàí õөðөíãө, êàïèòàëûã èëүү үð äүíòýé àøèãëàõ, îðëîãîîðîî çàðäëàà íөõөөä үéë àæèëëàãààãàà өðãөòãөí õөãæүүëýõ áîëîìæèéã ñóäëàõ, àøèã, àøèãò

11


Гурилын үйлдвэрийн ашигт ажиллагааг дээшлүүлэх зарим асуудал

àæèëëàãààíä íөëөөëæ áóé îëîí õү÷èí çүéëèéí íөëөөëëèéã òîîöîæ, àøãèéí õóâààðèëàëò, çàðöóóëàëòûã õÿíàõàä ÷èãëýãäýíý.5 Àøèã áîë үéë àæèëëàãààíû үð äүíãèéí үíýìëýõүé õýìæүүð þì. Õàðèí àøèãò àæèëëàãàà íü õàðüöàíãóé õýìæèãäýõүүí áөãөөä àæ àõóéí íýãæ áàéãóóëëàãà үéë àæèëëàãààíû çàðäëàà íөõөõ, ýçýìøèã÷èääýý өãөөæ өãөõ õàíãàëòòàé îðëîãî áèé áîëãîõ àìæèëò áóþó óíàëòûí çýðãèéã òîäîðõîéëäîã ãîë үçүүëýëò þì. Ýäèéí çàñãèéí үð äүí áà үð àøèã ãýñýí õî¸ð îéëãîëò íü àãóóëãûí õóâüä ÿëãààòàé. Ýäèéí çàñãèéí үð äүí íü òóõàéí үéë àæèëëàãààíû àøèã àëäàãäëààð, õàðèí ýäèéí çàñãèéí үð àøèã íü áèé áîëñîí үð äүíã îðóóëñàí êàïèòàëûí äүíä õàðüöóóëæ òîîöñîí үçүүëýëò þì. π = TR – TC (1.1.1) π Үð àøèã = _________________

(1.1.2)

Îðóóëñàí õөðөíãө Àøèã íü íөөö àøèãëàëòûí òүâøèíä ìөí òүүíèéã өөð çîðèóëàëòààð àøèãëàã÷äàä õóâààðèëàõàä ÷ íөëөөëäөã. ×óõàì àøãèéã áүð òîäðóóëáàë, õүëýýãäýæ áóé àøèã ë ïүүñèéã øèíý ñàíàà÷ëàãà ãàðãàõàä өäөөäөã. Øèíý ñàíàà÷ëàãà íü õөðөíãө îðóóëàëò, áүòýýãäýõүүíèé íèéò үéëäâýðëýë áîëîí àæèë ýðõëýëòèéã óðàìøóóëäàã. Øèíý ñàíàà÷ëàãà áîë ýäèéí çàñãèéí өñөëòèéí ãîë õү÷èí çүéë áөãөөä àøãèéí õîéíîîñ õөөöөëäөõ ÿâäàë èõýíõ øèíý çүéëèéí үíäýñëýë áîëäîã. Ãýõäýý õөðөíãө îðóóëàëò, àæèë ýðõëýëò áîëîí өñөëòèéí õóðäàö òîãòâîðãүé áàéäãààñ áîëæ õүëýýãäýæ áóé àøèã ìàø õóâèðàìòãàé áàéäàã. Àøèã íü øèíý çүéëèéí áîëîí õөðөíãө îðóóëàëòûí õөøүүðýã áîëîõûíõîî õóâüä “òөãñ áóñ” үéë÷èëãýýòýé áàéäàã. Үéëäâýðëýëèéí өөð òөðëүүäèéí õîîðîíä íөөö õóâààðèëàõ үүðãýý àøèã èëүү үð àøèãòàé ãүéöýòãýõ ìàãàäëàëòàé áàéäàã. Áîäèò áàéäàë äýýð àøèã çөâõөí ñàëáàðûã өðãөæүүëýõ õөøүүðýã òөäèé áèø ìөí ñàëáàðóóä äàõü ïүүñүүäèéí õóâüä өөðñäèéí үéëäâýðèéí õү÷èí ÷àäëûã íýìýãäүүëýõ ñàíõүүãèéí õýðýãñýë áîëäîã.

5

А.Уранбаяр “Төрийн өмчит үйлдвэрлэлийн байгууллагын ашиг, ашигт ажиллагааны шинжилгээ” /магистрын зэрэг горилсон бүтээл/ 2006 он Х-31

12


Гурилын үйлдвэрийн ашигт ажиллагааг дээшлүүлэх зарим асуудал

Àøèãò àæèëëàãààíû áүëýã үçүүëýëòүүäýýñ ïðàêòèêò õàðüöàíãóé òүãýýìýë õýðýãëýãääýã íü áîðëóóëàëòûí àøèãò àæèëëàãàà, үíäñýí үéë àæèëëàãààíû àøèãò àæèëëàãàà, õөðөíãèéí àøèãò àæèëëàãàà, өөðèéí êàïèòàëûí àøèãò àæèëëàãàà þì. Àøèãò àæèëëàãààã øèíæèëñíýýð áүòýýãäýõүүí áîëîí õөðөíãèéí àøèã îëîõ ÷àäâàðûã òîäîðõîéëæ àøãèéã íýìýãäүүëýõ áîëîìæèéã îëãîäîã áөãөөä öààøèä óëñ îðíû ýäèéí çàñãèéí ÷àäàâõèéã òàñðàëòãүé äýýøëүүëýõ үíäñýí íөõöөë áîëäãîîðîî à÷ õîëáîãäîëòîé. Өөðөөð õýëáýë áүòýýãäýõүүí áà õөðөíãèéí àøèã îëîõ ÷àäâàð áàãà áàéâàë áèçíåñèéí áàéãóóëëàãóóä íü øèíý òåõíèê, òåõíîëîãè íýâòðүүëýõ çýðãýýð àøèã íýìýãäүүëýõ íөөö áîëîëöîî, ýõ үүñâýðèéã îíîâ÷òîé òîäîðõîéëæ үéë àæèëëàãààíäàà õýðýãæүүëýõ ãîë òүëõýö, õөøүүðýã áîëäãîîðîî îíöãîé à÷ õîëáîãäîëòîé þì. Àøèã íü үéëäâýðëýë, áîðëóóëàëò, ãүéëãýýíèé àæèëëàãààíû үð äүíã òóñãàäãèéí õóâüä òóõàéí үéëäâýð êîìïàíèé үéë àæèëëàãààíû ÷àíàðûí íýãäñýí ãîë үçүүëýëò áîëäîã. Ýäèéí çàñãèéí øèíæ ÷àíàðûí õóâüä ìàòåðèàëëàã үéëäâýðèéí ñàëáàðóóäàä áүòýýãäýæ áàéãàà íýìүү áүòýýãäýõүүíèé õýñýã þì. Àøèãò àæèëëàãàà áîë àëü áîëîõ áàãà õөðөíãө, ìàòåðèàëûí çàðäëààð äýýä çýðãèéí àøèã õóðèìòëàëòàé áàéõ øààðäëàãûã àãóóëñàí үçүүëýëò þì. Áèçíåñèéí áàéãóóëëàãûí үéë àæèëëàãààíû үð àøãèéã òîäîðõîéëîã÷ íýãäñýí үçүүëýëò íü àøèãò àæèëëàãààíû òүâøíèé үçүүëýëòүүä þì. Àëèâàà áèçíåñèéí áàéãóóëëàãûí ãîë çîðèëãî íü çөâõөí àøãàà àáñîëþò äүíãýýð íýìýãäүүëýõýä áóñ õàðèí õөðөíãèéí íýãæ òóòìààñ îëîõ àøãèéã íýìýãäүүëýõýä îðøèíî. Èéì ó÷ðààñ “Õөðөíãө àøèãëàëòûí үð өãөөæèéã áîëîìæèéí äýýä òүâøèíä õүðãýõ” ãýñýí îéëãîëò íü үð àøãèéí íýãäñýí çàð÷èì ìөí. Àøèãò àæèëëàãààíû òүâøèíã äàðààõ õàðüöààãààð òîäîðõîéëíî. Àøèãò àæèëëàãààíû òүâøèí =

π _________________

(1.1.3)

Õөðөíãө êàïèòàë Ýíä àøèãò àæèëëàãààíû òүâøíèé ýäèéí çàñãèéí óòãà àãóóëãà íü îðóóëñàí õөðөíãèéí

13


Гурилын үйлдвэрийн ашигт ажиллагааг дээшлүүлэх зарим асуудал

íýã òөãðөã òóòìààñ îëæ áàéãàà àøãèéí õýìæýýã èëýðõèéëäýã. Үүíèéã òîîöîîëîõ æóðàì, èëýðõèéëæ áàéãàà àãóóëãààð íü õî¸ð õýñýãò õóâààíà.6 Үүíä: 1)

Áүòýýãäýõүүíèé àøèã îëîõ ÷àäâàð

2)

Îðóóëñàí õөðөíãèéí àøèã îëîõ ÷àäâàð 1. Áүòýýãäýõүүíèé àøèã îëîõ ÷àäâàðûã õî¸ð õóâèëáàðààð òîîöîæ áîëíî. 1.1.

Áîðëóóëàëòûí îðëîãîîð: ÁÎÀ ÁÀÀ = ________

(1.1.4)

ÁÎ ÁÀÀ – Áîðëóóëàëòûí àøèãò àæèëëàãàà ÁÎÀ – Áîðëóóëàëòûí àøèã ÁΖ Áîðëóóëàëòûí îðëîãî 1.2.

Өðòãөөð: ÁÎÀ ҮҮÀÀÀ = _______

(1.1.5)

ÁÁӨ ҮҮÀÀÀ – Үíäñýí үéë àæèëëàãààíû àøèãò àæèëëàãàà ÁÁӨ – Áîðëóóëñàí áүòýýãäýõүүíèé өðòөã 1.1.

Àøèãò àæèëëàãààíû øèíæèëãýýíä òүãýýìýë õýðýãëýãääýã íýã õýëáýð íü îðëîãûí

òàéëàíãèéí

үçүүëýëòèéã

áîðëóóëàëòàä

ýçëýõ

õóâèàð

èëýðõèéëýí òîîöîõ þì. Õóâèàð èëýðõèéëýãäñýí îðëîãûí òàéëàíãèéí өíãөðñөí áà өíөөãèéí үçүүëýëòèéã õîîðîíä íü õàðüöóóëàõàä ìàø òîõèðîìòîé

áàéäàã.

Ýíý

îðëîãûí

òàéëàíãààñ

êîìïàíèéí

àøèãò

àæèëëàãààíû ãóðâàí ãîë õàðüöààã ãàðãàæ áîëíî.Үүíä:  Íèéò àõèóö àøèã 6

Б.Сайнжаргал “Санхүүгийн тайлангийн шинжилгээ” 1999 он Х-59

14


Гурилын үйлдвэрийн ашигт ажиллагааг дээшлүүлэх зарим асуудал

 Үéë àæèëëàãààíû àõèóö àøèã  Öýâýð àõèóö àøãèéí õàðüöààíóóä þì Àøãèéí íîðì òîîöîîëëûã èíãýæ îëîí õóâèëáàðààð õèéõ íü үéë àæèëëàãààíû çàðäàë, çýýëèéí õүү, òàòâàðûí çàðäàë çýðýã õү÷èí çүéëүүä àøãèéí íîðìûí çîõèõ øàòëàëä õýðõýí íөëөөëæ áóéã òîäîðõîéëîõîä à÷ õîëáîãäîëòîé þì. Õóâèàð èëýðõèéëýãäñýí îðëîãûí òàéëàíãèéí өíãөðñөí áà өíөөãèéí үçүүëýëòèéã õîîðîíä íü õàðüöóóëàõàä ìàø òîõèðîìæòîé áàéäàã. 

Íèéò àõèóö àøèã:

Àõèóö íèéò àøèã áîðëóóëñàí áүòýýãäýõүүíèé өðòãèéã òөëөөä áîðëóóëàëòààñ үëäýæ áóé îðëîãûí õýìæýýã õàðóóëíà. Àõèóö íèéò àøèã íü өíäөð áàéâàë áîðëóóëñàí áүòýýãäýõүүíèé өðòөã áàãà, àõèóö àøèã íü áàãà áàéâàë áîðëóóëñàí áүòýýãäýõүүíèé өðòөã өíäөð áàéãààã èëòãýäýã. ÁÎ - ÁÁӨ ÀÀ = _____________

(1.1.6)

ÁÎ ÀÀ – Àõèóö àøèã ÁÎ – Áîðëóóëàëòûí îðëîãî 

Үéë àæèëëàãààíû àõèóö àøèã:

Үéë àæèëëàãààíû àõèóö àøèã íü үéë àæèëëàãààíû çàðäëóóäûã òөëñíèé äàðààãààð үëäýæ áóé áîðëóóëàëòûí îðëîãûí õýñãèéã õàðóóëíà. ҮÀÀÀ – Үéë àæèëëàãààíû àõèóö àøèã ҮÀÀ ҮÀÀÀ = ________

(1.1.7)

ÁÎ ҮÀÀ – Үéë àæèëëàãààíû àøèã Íөãөө òàëààð óäèðäëàãûí үéë àæèëëàãààã õàðóóëäàã. Ýíý íü íýã ñàëáàðóóäûí êîìïàíèóäûí õîîðîíäîõ õү÷èí òөãөëäөð çýðýãöүүëýëò áîëäãîîñ ãàäíà

15


Гурилын үйлдвэрийн ашигт ажиллагааг дээшлүүлэх зарим асуудал

òàòâàðûí òөëáөð áà òàòâàðûí òөëáөðèéí äóòàãäàëä íөëөөëæ áîëîõ èõ õýìæýýíèé өð òөëáөð áóþó õү÷èí çүéëýýñ øàëòãààëàí ãàð÷ áîëîõ àëèâàà ãàæóóäëûã àðèëãàäàã.7 Õýðýâ àøèã áàãà áîë ýðõýëæ áóé áèçíåñ çàðäàë èõòýé үð àøèããүé áàéãààã õàðóóëíà, áîðëóóëàëòûí îðëîãî íü өðòөãòýé õàðüöóóëàõàä õàðüöàíãóé áàãà áàéæ áîëîõ þì. Àõèóö àøãèéí òүâøèí өíäөð áàéâàë çàðäàë áàãà áàéãààã õàðóóëíà. Ãýâ÷ õýä áàéâàë ñàéí âý ãýäýã íü áèçíåñèéí òөðөë áóþó ñàëáàðûí àøãààñ õàìààðíà. Èéìýýñ үíýëãýý өãөõäөө ñàëáàðûí äóíäàæòàé çýðýãöүүëáýë çîõèíî. 

Öýâýð àõèóö àøèã:

Öýâýð àõèóö àøèã íü òàòâàð áîëîí áóñàä áүõ çàðäëóóäàà òөëөөä үëäñýí áîðëóóëàëòûí îðëîãûí õýñãèéã èëýðõèéëíý. ÒÄÖÀ ÖÀÀ = ________

(1.1.8)

ÁÎ

ÖÀÀ – Öýâýð àõèóö àøèã ÒÄÖÀ – Òàòâàðûí äàðààõ öýâýð àøèã Өөðөөð õýëáýë áîðëóóëàëòûí íýã òөãðөã áүðýýñ õè÷íýýí õýìæýýíèé öýâýð àøèã îëñíûã õàðóóëäàã. Ýíý íü êîìïàíè үéë àæèëëàãààíû çàðäëàà õýðõýí õÿíàæ ÷àäñàíûã çààäàã. Ìөí òîãòìîë çàðäëàà íөõөõ áà çîõèõ õýìæýýíèé àøèãòàé áàéõóóö áîðëóóëàëò õèéæ áàéãàà ýñýõèéã õýìæèíý. Àøèãò àæèëëàãààíû òîõèðîìæòîé õýìæýý íü ýðõýëæ áàéãàà áèçíåñ áà ñàëáàðûí îíöëîãîîñ õàìààðäàã. Өíäөð áàéâàë áèçíåñ èëүү ñàéí áàéäàã. Ãýõäýý өìíөõ æèëүүäýýñ èëүү áөãөөä òîãòâîðòîé өñ÷ áàéâàë çîõèíî.

7

А.Уранбаяр “Төрийн өмчит үйлдвэрлэлийн байгууллагын ашиг, ашигт ажиллагааны шинжилгээ” /магистрын зэрэг горилсон бүтээл/ 2006 он Х-34

16


Гурилын үйлдвэрийн ашигт ажиллагааг дээшлүүлэх зарим асуудал

1.2.

Үíäñýí

үéë

àæèëëàãààíû

àøèãò

àæèëëàãàà

íü

áîðëóóëñàí

áүòýýãäýõүүíèé íýã òөãðөãò íîãäîõ õè÷íýýí õýìæýýíèé áîðëóóëàëòûí àøèãòàé

àæèëëàñíûã

õàðóóëíà.

Өөðөөð

õýëáýë

үíäñýí

үéë

àæèëëàãààíû íýã òөãðөãèéí çàðäàë õè÷íýýí õýìæýýíèé îðëîãî áèé áîëãîæ áàéãààã õàðóóëäàã ÷óõàë үçүүëýëò þì.8 Ýíý үçүүëýëò íü өíäөð áàéõ íü үéëäâýðëýëèéí çàðäëûã áàãàñãàæ õÿíàæ ÷àäñàíûã õàðóóëíà. Ýñðýãýýð

áàãà

áүòýýãäýõүүíýýñ

áàéâàë îëîõ

àøèã

үéëäâýðëýëèéí

çàðäàë

áàãàñ÷

àëäàãäàëä

óëìààð

өíäөðñөæ îðóóëàõ

ýðñäýëèéã õàðóóëíà. 2.

Îðóóëñàí õөðөíãèéí àøèã îëîõ ÷àäâàð íü îðóóëñàí õөðөíãèéí íýãæèä íîãäîõ àøãèéí õýìæýýã èëýðõèéëýõ áөãөөä ñóäàëãààíû çîðèóëàëòààñ õàìààð÷ îëîí õóâèëáàðààð òîîöîîëæ õýðýãëýäýã. Үүíä íөëөөëæ áóé õү÷èí çүéëèéã äîîðõè õî¸ð òөðөëä õóâààíà. Үүíä: Õөðөíãө êàïèòàëûí áүðýëäýõүүí, àøèãëàëòòàé õîëáîîòîé õү÷èí çүéëүүä Öýâýð àøãèéã õóâààðèëàõ íîãäîë àøãèéí áîäëîãîòîé õîëáîîòîé õү÷èí çүéëүүä

Õөðөíãө êàïèòàëûí íýãæèä íîãäîõ àøèã íü õөðөíãө îðóóëàã÷äàä õàìãèéí íөëөөòýé үçүүëýëò áàéäàã. Íөãөө òàëààð àøãèéí òүâøèí íü өíөөãèéí áîëîí èðýýäүéí òөëáөðèéí ÷àäâàðò øóóä íөëөөëíө. Ýäãýýð íөõöëүүäèéí óëìààñ íîãäîë àøãèéí íөõöëүүäèéã îëîí õóâèëáàðààð òîîöîæ үíýëãýý өãөõ øààðäëàãàòàé áîëäîã. Үүíä: ÖÀ ÍÕÀÀ = ________

(1.1.9)

ÁÖÄ ÍÕÀÀ – Íèéò õөðөíãèéí àøèãò àæèëëàãàà ÖÀ – Öýâýð àøèã ÁÖÄ – Áàëàíñûí öýâýð äүí

8

“Нийгмийн толь” сонин /2010.05.05 Дугаар - 106/530/

17


Гурилын үйлдвэрийн ашигт ажиллагааг дээшлүүлэх зарим асуудал

Íèéò õөðөíãèéí àøèãò àæèëëàãààíû үçүүëýëòèéã òîîöîîëîõäîî öýâýð àøãèéí äүíã áàëàíñûí õөðөíãèéí íèéò äүíä õàðüöóóëíà. Ýíý àøèã íü áèçíåñèéí íýãæèéí õөðөíãèéã àøèãëàñíààð áèé áîëñîí äүí þì. Íèéò õөðөíãèéí àøèãò àæèëëàãàà íü ñàëáàðûí îíöëîã, àøèãëàñàí үíäñýí õөðөíãèéí õýìæýý, áýëýí áàéâàë çîõèõ ìөíãөí õөðөíãө ãýõ ìýòýýñ õàìààðàí èõýýõýí õýëáýëçýëòýé áàéäàã. Àøèãò àæèëëàãààíû òүâøèí áàãà áàéâàë óäèðäëàãûí àæèë ìóó áóþó õөðөíãèéã үð áүòýýëãүé àøèãëàæ áàéíà. Õàðèí өíäөð áàéâàë óäèðäëàãûí àæèë ñàéí áóþó õөðөíãèéã үð áүòýýëòýé àøèãëàæ áàéíà ãýäãèéã õàðóóëæ áàéíà. Õóó÷èðñàí үíäñýí õөðөíãө, èõ õýìæýýíèé áèåò áóñ õөðөíãө, åðäèéí áóñ îðëîãî, çàðäàë íü íèéò õөðөíãèéí àøèãò àæèëëàãààíû òүâøèíã ãàæóóäóóëæ áîëîõ þì. Íýã ñàëáàðûí áîëîí îéðîëöîî õýìæýýòýé êîìïàíèóäûã çýðýãöүүëýõèéí òóëä áóñàä үçүүëýëòүүäòýé õàìò õýðýãëýõ íü çөâ äүãíýëò ãàðãàõàä à÷ õîëáîãäîëòîé þì. Ìөí õөðөíãèéã ýðãýëòèéí áà үíäñýí õөðөíãөөð àíãèëæ òóñ áүðèéí õóâüä àøèãò àæèëëàãààã òîäîðõîéëæ áîëäîã. Үéëäâýðëýëä îðóóëñàí êàïèòàëûí өãөөæ áóþó àøãèéí íîðì: ҮÀÖÀ ÁÎ ҮÀÖÀ Àøãèéí íîðì = ________ = ________ õ ________ (1.1.10) ҮÊ

ҮÊ

ÁÎ

ҮÀÖÀ – Үéë àæèëëàãààíû öýâýð àøèã ҮÊ – Үéëäâýðèéí êàïèòàë Үéëäâýðèéí êàïèòàë ãýäýãò үíäñýí àæèëëàãààíû çîðèóëàëòààð àøèãëàãäàæ áàéãàà ýðãýëòèéí áà óäààí ãүéëãýýò õөðөíãүүä õàìðàãäàíà. Àøèãëàñàí áóþó áàéíãûí êàïèòàëûí àøèãò àæèëëàãàà: ÁÊ = ӨÊ + ÓÕӨÒ (1.1.11) Àøèã + ÝÕØ ÁÊÀÀ = _____________

(1.1.12)

ÁÊ

18


Гурилын үйлдвэрийн ашигт ажиллагааг дээшлүүлэх зарим асуудал

ÁÊÀÀ – Áàéíãûí êàïèòàëûí àøèãò àæèëëàãàà ÝÕØ – Ýëýãäýë õîðîãäëûí øèìòãýë ӨÊ – Өөðèéí êàïèòàë ÓÕӨÒ – Óðò õóãàöààò өð òөëáөð Өөðèéí êàïèòàëûí àøèãò àæèëëàãàà: ÖÀ ӨÊÀÀ = ________

(1.1.13)

ӨÊ ӨÊÀÀ – Өөðèéí êàïèòàëûí àøèãò àæèëëàãàà ÖÀ – Öýâýð àøèã Ýíý íü ýçíèé õөðөíãө îðóóëàëòûí àøèãò àæèëàãààã õàðóóëíà. Èðýýäүéí өñөëòèéã ñàíõүүæүүëýõèéí òóëä áàãàäàà 14% áàéõ øààðäëàãàòàé. Áàãà áàéâàë óäèðäëàãûí үéë àæèëëàãàà үð àøèããүé áîëîõûã ýñâýë өөðèéí õөðөíãө өíäөð áàéãàà áóþó áîëãîîìæèëñîí àæèëëàãàà ÿâóóëæ áàéãààã õàðóóëíà. Өíäөð áàéâàë çýýëäүүëýã÷èä õөðөíãèéí ãîë ýõ үүñâýð áàéæ áîëîõ þì. Ýñâýë óäèðäëàãûí үéë àæèëëàãàà үð áүòýýëòýé áóþó өөðèéí õөðөíãèéí õàðüöàíãóé áàãà áàéãààã õàðóóëíà. Өөðèéí êàïèòàëûí àøèãò àæèëëàãàà íü àøèãò àæèëëàãààíû õàìãèéí ÷óõàë õýìæүүðүүäèéí íýã þì.9 ßàãààä ãýâýë áóñàä àæ àõóéí íýãæ áóþó ñàëáàðûí äóíäàæòàé õàðüöóóëàõ ãîë үçүүëýëò áîëäîã. Ãýõäýý áóñàä үçүүëýëòүүäèéí õàìò õýðýãëýõ íü çүéòýé. Өөðèéí êàïèòàëûí өãөөæ áà ýðñäýë íü øóóä õàìààðàëòàé áàéäàã. Өөðөөð õýëáýë ýðñäýë èõ áàéõ òóñàì өãөөæ өíäөð áàéäàã. Өөðèéí êàïèòàë íü õөðөíãө áà өð òөëáөðèéí çөðүү ãýäãèéã ñàíàõ õýðýãòýé. Өөðèéí êàïèòàë áàãà áàéâàë àøèãò àæèëëàãààíû òүâøèí àðàé өíäөð áàéäàã. Өөðèéí êàïèòàëûí àøèãò àæèëëàãààíû áàñ íýã үçүүëýëò íü õүү áà òàòâàðûí өìíөõ îðëîãûã өөðèéí êàïèòàëä õàðüöóóëæ òîîöäîã.

9

Б.Хөхөөжаргал “Бизнесийн байгууллагын санхүүгийн удирдлага” 2003 он Х-47

19


Гурилын үйлдвэрийн ашигт ажиллагааг дээшлүүлэх зарим асуудал

Õ áà ÒӨÎ ӨÊÀÀ = ________

(1.1.14)

ӨÊ Õ áà ÒӨÎ – Õүү áà òàòâàðûí өìíөõ îðëîãî Õóâüöààíû íýãæèä íîãäîõ àøèã:10 ÖÀ ÕÒӨÖÀ – Õ – ÎÀÒ - ÍÀ ÕÍÍÀ = ________ = ______________________ (1.1.15) ÕÒ

ÕÒ

ÕÍÍÀ – Õóâüöààíû íýãæèä íîãäîõ àøèã ÕÒ – Õóâüöààíû òîî ÕÒӨÖÀ – Õүү òөëөõèéí өìíөõ öýâýð àøèã Õ – Õүү ÎÀÒ – Îðëîãûí àëáàí òàòâàð ÍÀ – Íîãäîë àøèã Õөðөíãө êàïèòàëûí àøèãëàëòûí өãөөæèéí õүðñýí òүâøèíã òîäîðõîéëæ үíýëýëò өãөõäөө äàðààõ íөõöөë áàéäëóóäûã àíõààð÷ óÿí õàòàí õàíäàõ õýðýãòýé. Үүíä: 1.

Үéëäâýðëýëä îðóóëñàí õөðөíãө êàïèòàëûí àøèãëàãäàõ õóãàöàà, áүðýí õү÷èí ÷àäëààð àæèëëàæ өãөөæөө өãөõ, íөõөí òөëөãäөõ õóãàöàà ÿíç áүð áàéíà.

2.

Îðóóëñàí õөðөíãèéí àøèã өãөөæ өãөõèéí õèðýýð àç òóðøèëò íýìýãäýõ õàíäëàãàòàé áàéäàã. Òóõàéëáàë, ãàäíû êàïèòàëûí îðîëöîî өñөõèéí õèðýýð òүүíýýñ èõ õýìæýýãýýð àøèã îëîõ øààðäëàãàòàé áîëíî. Ýíý òîõèîëäîëä íèéò õөðөíãèéí àøèãò àæèëëàãàà өñ÷ áàéãààã õàðóóëíà.

3.

Íàðèéí òåõíîëîãèòîé ñàëáàðò ôîíä áàãòààìæ èõòýé ó÷ðààñ àêòèâûí өãөөæ òөäèéëөí èõ áàéæ ÷àääàããүé. Õàðèí áүòýýãäýõүүíèé àøãèéí

10

Б.Сайнжаргал “Санхүүгийн тайлангийн шинжилгээ” 1999 он Х-61

20


Гурилын үйлдвэрийн ашигт ажиллагааг дээшлүүлэх зарим асуудал

òүâøèí íèëýýä өíäөð áàéäàã. Òåõíîëîãèéí öèêë áîãèíî, ýðãýö òүðãýí ñàëáàðóóäàä ãàäààä ýõ үүñâýðèéí îðîëöîî èõ áàéõ íü òөäèéëөí àþóëòàé çүéë áèø þì. Ó÷èð íü ýðãýëòýýðýý çàðäëàà íөõөõ áîëîìæòîé áàéäàã. 4.

Àøèãò àæèëëàãààíû òîîöîîíä àâ÷ áàéãàà үçүүëýëòèéí үíýëãýýíèé ÿëãààòàé áàéäëûã õàðãàëçàõ õýðýãòýé. Ãàäíû õөðөíãө îðóóëàã÷èä, õóâüöàà ýçýìøèã÷èä, çýýëäүүëýã÷äèéí õàðèëöàã÷àà îëæ àâàõ ãîë øàëãóóð íü àøèãò àæèëëàãààíû òүâøèí áàéäàã òóë òүүíèéã õàìãèéí áîäèòîé òîäîðõîéëæ өñөëò áóóðàëòûã øàëòãààíààð íü òàéëáàðëàí äүãíýëò ãàðãàõ øààðäëàãàòàé.

Äýýðõ íýãäñýí äàðààëëààñ õàðàõàä õөðөíãèéí өãөөæ íü áèçíåñèéí áàéãóóëëàãûí үð àøãèéí òүâøèíã èëòãýí õàðóóëäàã ýöñèéí çîðèëãî áîëñîí íèéòëýã үçүүëýëò áîëæ áàéíà. Àøèãò àæèëëàãààíû øèíæèëãýýíä àíõààðàõ çүéë áîë àøèã òóõàéí үåèéí áîäèò õàíøààð òóñãàãääàã áîëîâ÷ õөðөíãө áîëîí êàïèòàë íü áүðòãýëèéí үíý áóþó àíõíû өðòãөөð òóñãàãäñàí áàéäàã. Èéìýýñ àøèãò àæèëëàãààíû øèíæèëãýýíä èíôëÿöèéí íөëөөëëèéã õàðãàëçàí үçýõ õýðýãòýé. Øèíæèëãýýã õèéõýä þóíû өìíө àøèãò àæèëëàãààíû òүâøíèé үçүүëýëòèéí òàéëàíò æèëèéí òүâøèíã òөëөâëөãөө áîëîí óðä æèëүүäèéí үçүүëýëò áóñàä àæ àõóéí íýãæèéí үçүүëýëòòýé çýðýãöүүëæ äүãíýëò õèéõ ¸ñòîé. Áүòýýãäýõүүíèé çàðäàë õÿìäàð÷ àøãèéí өñөëòèéí õóðäàö үéëäâýðèéí íөөö, çàðäëûí õóðäöààñ òүðүүëæ áàéãàà íөõöөëä áàéãóóëëàãûí àøèãò àæèëëàãàà äýýøèëæ áàéõ ¸ñòîé. Öààøèä øèíæèëãýýã àøèãò àæèëëàãààíû òүâøíèé үçүүëýëòèéí өөð÷ëөëòөä íөëөөëñөí õү÷èí çүéëèéã èëðүүëýõ ÷èãëýëýýð ÿâóóëàõ õýðýãòýé. Àøèãò àæèëëàãààíû òүâøíèé үçүүëýëò íü үéëäâýðèéí áà àæ àõóéí àæèëëàãààíû îëîí òàëûí íөëөөí äîð áүðýëääýã ÷óõàë íýãäñýí үçүүëýëò þì. Èéìä òýäãýýðèéí өөð÷ëөëòөä үéëäâýðèéí íөөö, àæèëëàõ õү÷íèé õàíãàìæ, àøèãëàëò, áàéãàëü öàã óóðûí íөõöөë, үéëäâýðèéí ýð÷èìæèëò, òөðөëæèëò, òåõíèê, òåõíîëîãè, үéëäâýð õөäөëìөðèéí çîõèîí áàéãóóëàëò, óäèðäëàãà ìåíåæåðèéí òүâøèí çýðýã îëîí òîîíû õү÷èí çүéëүүä íөëөөëíө. Èéì ó÷ðààñ àøèãò àæèëëàãààíû òүâøèíä íөëөөëæ áàéãàà õү÷èí çүéëèéã çөâ òîäîðõîéëîõ ÿâäàë áèåý äààñàí ÷óõàë àñóóäàë áîëæ áàéíà. 21


Гурилын үйлдвэрийн ашигт ажиллагааг дээшлүүлэх зарим асуудал

Àøèãò àæèëëàãààíû òүâøèíä ôóíêöèîíàëü õàìààðàëòàé õү÷èí çүéëèéã òîîöîõ àðãààð íü 3 áүëýãò õóâààæ áîëíî.Үүíä: 1)

Àøèãò àæèëëàãààíû òүâøèíã òîäîðõîéëæ áàéãàà үçүүëýëòýýð íü áóþó үíýìëýõүé õү÷èí çүéëýýð òîîöîõ

2)

Õàðüöàíãóé õү÷èí çүéëýýð òîîöîõ

3)

Үíýìëýõүé áà õàðüöàíãóé õү÷èí çүéëèéã õîñëóóëàí òîîöîæ áîëíî.

Àøèãò àæèëëàãààíû åðөíõèé òүâøèíä íөëөөëæ áàéãàà õàðüöàíãóé õү÷èí çүéëèéí íөëөөëëèéã òîäîðõîéëîõ çîðèëãîîð àíõíû òîìú¸îíä äàðààõ õóâèðãàëò õèéíý. Àøèã

Àøèã / ÁÎ

Àøèã / ÁÎ

Ê = _________ = ____________________ õ ________________________ (1.1.16) Үô + ÝÕ

Үô / ÁÎ + ÝÕ / ÁÎ

1 * ÁÎ / Үô + 1 / ÁÎ / ÝÕ

Ê – Àøèãò àæèëëàãààíû åðөíõèé òүâøèí À – Àøãèéí õýìæýý Үô – Үéëäâýðèéí үíäñýí ôîíäûí äóíäàæ өðòөã ÝÕ – Ýðãýëòèéí õөðөíãèéí äóíäàæ өðòөã ÁÎ – Áîðëóóëàëòûí îðëîãî Òîìú¸îíîîñ үçâýë àøèãò àæèëëàãààíû åðөíõèé òүâøèí áîðëóóëñàí áүòýýãäýõүүíèé íýã òөãðөãò íîãäîõ àøèã, ôîíä өãөìæ, ýðãýëòèéí õөðөíãèéí ýðãýö ãýñýí ÷àíàðûí ãîë 3 үçүүëýëòèéí íөëөөëëèéã òóñãàæ áàéíà. Ýäãýýðèéí íөëөөëëèéã ýýëæëýí îðëóóëàõ àðãààð õÿëáàðõàí òîäîðõîéëæ áîëíî. Àøèãò àæèëëàãààíû åðөíõèé òүâøèíã ñóäàëñíû äàðàà áîðëóóëàëòûí àøèãò àæèëëàãààíû òүâøíèé өөð÷ëөëòèéí øàëòãààíûã àæ àõóéí íýãæèéí õýìæýýãýýð ìөí үéëäâýðèéí ñàëáàðóóäààð ñóäàëáàë çîõèíî. Áîðëóóëàëòûí àøèãò àæèëëàãààíû òүâøèíä àøèã, áүòýýãäýõүүíèé çàðäàë ãýñýí 2 үíäñýí õү÷èí

22


Гурилын үйлдвэрийн ашигт ажиллагааг дээшлүүлэх зарим асуудал

çүéë íөëөөëíө. Õү÷èí çүéë òóñ áүðèéí íөëөөëëèéã ýýëæëýí îðëóóëàõ àðãààã òîäîðõîéëíî.

1.2 Үéëäâýðëýëèéí àøèãò àæèëëàãààíä íөëөөëөõ õү÷èí çүéëñ Үéëäâýðëýëèéí àøèãò àæèëëàãààíä ìàø îëîí çүéë íөëөөëäөã. Àæ àõóéí íýãæ áàéãóóëëàãûí үéë àæèëëàãààíû үð äүíã үíýëýõ ÷óõàë õýìæүүð íü áүòýýãäýõүүíèé áîðëóóëàëòààñ îëîõ àøãèéí õýìæýý áàéäàã. Àøèã áîë àæèëëàãààíû үð äүíãèéí үíýìëýõүé õýìæүүð, õàðèí àøèãò àæèëëàãàà íü õàðüöàíãóé õýìæèãäýõүүí þì.11 Áүòýýãäýõүүíèé áîðëóóëàëòûí үð äүíä õèéõ ýäèéí çàñãèéí øèíæèëãýýíèé ãîë çîðèëò íü áүòýýãäýõүүíèéã îíîâ÷òîé àøèãëàõ áîëîëöîîã èëðүүëýõ, áүòýýãäýõүүíèé áîðëóóëàëòûí òүâøèíã äýýøëүүëýõ çàìààð àæ àõóéí íýãæèéí àøãèéã íýìýãäүүëýõ ÿâäàë þì. Èéìä àøãèéí õýìæýýã íýìýãäүүëýõèéã óëñ, àæ àõóéí íýãæèéí àëü àëü íü íýãýí àäèë ñîíèðõîæ áàéäàã. Íөãөө òàëààð àøèã íü êîìïàíè, ôèðì, íөõөðëөë, õîðøîîíû àæèë÷äûí öàëèíã íýìýãäүүëýõ ýõ үүñâýð áîëäîã. Àøãèéí òөëөâëөãөөíèé áèåëýëòèéí øèíæèëãýýíèé çîðèëãî íü ñàíõүүãèéí àæèëëàãààíû áүõ òàëûã үíýëýõ, үéëäâýðëýëèéí àøãèéã äýýøëүүëæ, òүүíèéã íýìýãäүүëýõ íөөö áîëîëöîîã èëðүүëýõ ÿâäàë þì. Àøãèéí òөëөâëөãөөíèé áèåëýëòèéí øèíæèëãýýíä áîðëóóëàõààð òөëөâëөñөí áүòýýãäýõүүí, áîðëóóëàëòûí үð äүíãèéí òөëөâëөãөөíèé áèåëýëò, îðëîãî

11

Б.Сайнжаргал “Санхүүгийн тайлангийн шинжилгээ” 1999 он Х-57

23


Гурилын үйлдвэрийн ашигт ажиллагааг дээшлүүлэх зарим асуудал

çàðäëûí áàëàíñ, òàéëàí áàëàíñûí àøèã àëäàãäëûí òàéëàíã үíäñýí ìàòåðèàë áîëãîí àøèãëàíà. Þóíû өìíө àøãèéí òөëөâëөãөөíèé áèåëýëòèéã àæ àõóéí íýãæèéí õýìæýýãýýð ñóäàëíà. Èéìä ÿìàð íýð òөðëèéí áүòýýãäýõүүíýýñ õýäèé õýìæýýíèé àøèã îëæ áàéãàà, àæ àõóéí õýìæýýãýýð àøãèéí òөëөâëөãөө õýðõýí áèåëýãäýæ áàéãààã òîãòîîíî. Үéëäâýðëýñýí áүòýýãäýõүүíèé àøèãëàëò, áîðëóóëàëòûí áàéäëûã ñóäëàõäàà æèëèéí үéëäâýðëýëèéí òөñөë, òөëөâëөãөө, òàéëàí áàëàíñûí áүòýýãäýõүүíèé õóâààðèëàëò, áîðëóóëàëòûí òàéëàíã àøèãëàíà. Үéëäâýðëýëò, áîðëóóëàëòûí àøèã íü áàëàíñûí àøãèéí үíäñýí õýñýã áàéäàã. Àøãèéí òөëөâëөãөөíèé áèåëýëò, äèíàìèêèéã ñóäàëñíû äàðàà áîðëóóëñàí áүòýýãäýõүүíèé àøãèéí өөð÷ëөëòөä íөëөөëñөí õү÷èí çүéëèéã èëðүүëíý. Àæ àõóéí íýãæ áàéãóóëëàãûí áîðëóóëàëòûí àøãèéí õýìæýýíä äàðààõ õү÷èí çүéëñ íөëөөëíө. Үүíä: áýëýí áүòýýãäýõүүíèé õýìæýý, òүүíèé áүòýö áîðëóóëñàí áүòýýãäýõүүíèé өðòөã áîðëóóëàëòûí äóíäàæ үíý áàéíà. Àøèã áîë үéëäâýðëýëèéí ãàçðóóä, áèçíåñèéí áàéãóóëëàãà, àæ àõóéí íýãæүүäèéí õóðèìòëàëûí үíäñýí ýõ үүñâýð òөäèéãүé óëñûí òөñâèéí îðëîãûã áүðäүүëýã÷ ãîë õýñýã þì. Áүòýýãäýõүүíèé өөðèéí өðòãèéã õÿìäðóóëàõ, ãàðãàæ áóé áүòýýãäýõүүíèé õýìæýýã íýìýãäүүëýõ çàìààð àøèã, õóðèìòëàëûã áàéíãà íýìýãäүүëýí ÷àíàðòàé îëîí íýð òөðëèéí áүòýýãäýõүүí үéëäâýðëýõèéã çàõ çýýë øààðäàæ áàéíà. Áèçíåñèéí áàéãóóëëàãà, үéëäâýð àæ àõóéí íýãæүүäèéí үéë àæèëëàãààíû ýíý áүõ òàëûã àøèã òóñãàíà. Èéìýýñ àøãèéí õýìæýý òөäèéãүé òүүíèé öýâýð өñөëò àøèãò àæèëëàãààíû òүâøèíã òîîöîæ үéëäâýðèéí ôîíäóóäûí òөãðөã òóòìààñ õè÷íýýí õýìæýýíèé àøèã îëæ áàéãààã òîîöîõ íü ÷óõàë. Үéëäâýðèéí ãàçðûí áүòýýãäýõүүíèé áîðëóóëàëòûí àøãèéã áîðëóóëñàí áүòýýãäýõүүíèé өөðèéí өðòөã, үéëäâýðèéí ãàçðûí áөөíèé үíýýð áîðëóóëñàí áүòýýãäýõүүíèé îðëîãûí çөðүүãýýð òîäîðõîéëíî. Áүòýýãäýõүүí áîðëóóëàëòûí àøèãò äîð äóðüäñàí õү÷èí çүéë íөëөөëíө. Үүíä: 

Áîðëóóëñàí áүòýýãäýõүүíèé үíèéí өөð÷ëөëò



Áүòýýãäýõүүíèé íýð òөðëèéí өөð÷ëөëò

24


Гурилын үйлдвэрийн ашигт ажиллагааг дээшлүүлэх зарим асуудал



Өөðèéí өðòãèéí õÿìäðàëò



Үéëäâýðëýëèéí áèø çàðäëûí өөð÷ëөëò



Áîðëóóëàëòûí ãүéëãýýíèé өñөëòèéí өөð÷ëөëò



Òүүõèé ýä ìàòåðèàëûí үíèéí өөð÷ëөëò Áîðëóóëàëòûí àøãèéã øèíæëýõäýý өíãөðñөí îíû ìөí үåèéí ãүéöýòãýë,

àãóóëàõàä үëäñýí áýëýí áàðààíû үëäýãäýë, íýð òөðөë, áîðëóóëàëòààñ ãàð÷ áóé àëäàãäàë çýðãèéã íàðèéâ÷ëàí ñóäàëæ үíýëýëò äүãíýëò өãөõ õýðýãòýé. Áүòýýãäýõүүíèé ÷àíàðûã ñàéæðóóëñíààñ îëîõ àøãèéí íөëөөëëèéã áүòýýãäýõүүíèé íýð òөðөë íýã áүðýýð æèðèéí áà øóóä òîîöîîíû àðãààð òîîöîæ áîëíî. Æèøýýëáýë, áүòýýãäýõүүíèé çýðýã, äóãààð, ÷àíàðûí өөð÷ëөëòèéí íөëөөëëèéã áүòýýãäýõүүíèé íýð òөðөë òóñ áүðýýð äóíäàæ àøãèéí òóñëàìæòàéãààð òîäîðõîéëîõûí òóëä þóíû өìíө çýðýã òóñ áүðèéí ãàðãàëòûí ãүéöýòãýë áà òөëөâëөãөөò äóíäàæ àøãèéã òîäîðõîéëíî. Үүíèé äàðàà òөëөâëөãөөò äóíäàæ àøèã, ãүéöýòãýëèéí àøãèéí õîîðîíäûí çөðүүã íýãæ үéëäýõүéíýýð òîîöíî. Ýöýñò íü үéëäýõүүíèé ãàðãàëòûí òîîã äóíäàæ àøãèéí çөðүүãýýð үðæүүëæ, áүòýýãäýõүүíèé ÷àíàðûí өөð÷ëөëòөөñ àøèãò íөëөөëñíèéã èëðүүëíý. Îäîî òөëөâëөãөөã ãүéöýòãýëèéí àøèãòàé õàðüöóóëñàí õү÷èí çүéëүүäèéí ÿíç áүðèéí íөëөөëëèéí øèíæèëãýýíèé àðãà÷ëàëûã àâ÷ үçüå. Àøãèéí äèíàìèêèéã өíãөðñөí үåòýé õàðüöóóëàí õү÷èí çүéëүүäèéí íөëөөëëèéã àäèë òөñòýéãөөð ñóäàëæ áîëíî. q – Áîðëóóëñàí áүòýýãäýõүүíèé áèåò õýìæýý s – Íýãæèéí äóíäàæ çàðäàë p – Äóíäàæ үíý ãýæ òóñ òóñ òýìäýãëýâýë áîðëóóëàëòûí òөëөâëөãөөò àøèã: Òөëөâëөãөөò àøèã = ∑ q0p0 - ∑ q0s0

(1.2.1)

Ãүéöýòãýëýýðõ àøèã = ∑ q1p1 - ∑ q1s1

(1.2.2)

Àøãèéí өөð÷ëөëòөä íөëөөëñөí õү÷èí çүéëүүäèéí íөëөөëëèéí õýìæýý: 1) Áîðëóóëñàí

áүòýýãäýõүүíèé

áүòýö,

õýìæýýíèé

өөð÷ëөëòèéí

íөëөөëөë ÁÕ = (∑ q1p0 - ∑ q0s1) – (∑ q0p0 - ∑ q0s0)

(1.2.3)

25


Гурилын үйлдвэрийн ашигт ажиллагааг дээшлүүлэх зарим асуудал

Үүíýýñ áүòöèéí өөð÷ëөëòèéí íөëөөëөë íü: ∑q1p0 Á = ________ x (∑q0s0 - ∑q1s0)

(1.2.4)

∑q0p0 Õóäàëäñàí áүòýýãäýõүүíèé íýð òөðөë, áүòýö өөð÷ëөãäñíөөñ àõèóö îðëîãûí äóíäàæ õóâèéí æèí өөð÷ëөãäөæ áàéãàà íü òîäîðõîé áèëýý. 2) Áүòýýãäýõүүíèé òîî õýìæýýíèé өөð÷ëөëòèéí íөëөөëөë: Õ=

ÁÕ -

Á

(1.2.5)

Õ – Õýìæýýíèé өөð÷ëөëò ÁÕ – Áүòýö õýìæýýíèé өөð÷ëөëò Á – Áүòöèéí өөð÷ëөëò 3) Çàðäëûí өөð÷ëөëòèéí íөëөөëөë: Ñ = (∑q1p0 - ∑q1s1) – (∑q1p0 - ∑q0s0) = ∑q1s0 - ∑q1s1

(1.2.6)

Àøèãò íөëөөëñөí үéëäâýðëýëèéí çàðäëûí äүí õî¸ð õү÷èí çүéëýýñ øàëòãààëíà. Ýíý íü: 

Îðöûí

ñòàíäàðò

áà

æèíõýíý

òîî

õýìæýý

/Ìàòåðèàëûí

áà

õөäөëìөðèéí/ 

Îðöóóäûí үíý, үíýëãýýíèé ñòàíäàðò áà æèíõýíý ãүéöýòãýëèéí çөðүү þì. Үүíèéã öààøèä ãүíçãèéðүүëæ äýýðõ çүéëòýé õîëáîæ ñóäëàõ õýðýãòýé. 4) Äóíäàæ үíèéí íөëөөëөë: _ Ð = (∑q1p0 - ∑q1s1) – (∑q1p0 - ∑q1s1)

(1.2.7)

Äýýðõýýñ үçýõýä àøèãò íөëөөëäөã íýã ÷óõàë õү÷èí çүéë íü áîðëóóëñàí áүòýýãäýõүүíèé үíèéí өөð÷ëөëò þì. Àëèâàà áèçíåñèéí áàéãóóëëàãà çàõ çýýëèéí ýðýëò, íèéëүүëýëòèéã õàðãàëçàí үçñýíèé үíäñýí äýýð áүòýýãäýõүүíèéã çàõ çýýëèéí ÿìàð үíýýð áîðëóóëàõ, òүүíèé òîî õýìæýý, áүòýö ÿìàð áàéõ çýðãèéã óðüä÷èëàí òîîöäîã áàéíà. Үүíèéã õèéõäýý áүòýýãäýõүүíèé àõèóö îðëîãî äýýð òүøèãëýí ÿíç áүðèéí õóâèëáàðààð áîëîâñðóóëàí õàìãèéí îíîâ÷òîé òөñëèéã ñîíãîíî. 26


Гурилын үйлдвэрийн ашигт ажиллагааг дээшлүүлэх зарим асуудал

Øèíæèëãýýã ãүíçãèéðүүëýí àøãèéí õýëáýëçëèéí øàëòãààíûã áүòýýãäýõүүíèé íýð òөðөë áүðýýð òîäîðõîéëîõ õýðýãòýé. Áүòýýãäýõүүí òóñ áүðèéí áîðëóóëàëòûí àøãèéí òөëөâëөãөөíèé áèåëýëòýä íөëөөëäөã үíäñýí õү÷èí çүéë íü òóõàéí áүòýýãäýõүүíèé áîðëóóëàëòûí õýìæýý, äóíäàæ çàðäàë үíý þì. Òýäãýýðèéí íөëөөëëèéí õýìæýýã ìөí ýýëæëýí îðëóóëàõ áóþó ïðîöåíòûí ÿëãàâðûí àðãààð òîîöíî. Õүñíýãò 1.2.1 Áүòýýãäýõүүíèé àøãèéí øèíæèëãýý

À

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

1 1 2 3 Ýõ ñóðâàëæ: À.Óðàíáàÿð “Òөðèéí өì÷èò үéëäâýðëýëèéí áàéãóóëëàãûí àøèã, àøèãò àæèëëàãààíû øèíæèëãýý” /ìàãèñòðûí çýðýã ãîðèëñîí áүòýýë/ 2006 îí Õ-45

Үíèéí (6 - 1)

Үүíýýñ

Áүãä (9 - 1)

Òîî õýìæýý (2 - 1) * 7 Çàðäëûí (3 - 4) * 2

Ãүéöýòãýë

Òөëөâëөãөө

Áүõ áүòýýãäýõүүíèé

Òөëөâëөãөө

Íýãæè éí

Áүõ áүòýýãäýõүүíèé áîðëóóëàòûí àøãèéí өөð÷ëөëò /ìÿí.òөã/

Ãүéöýòãýë

Áîðëóóëàòûí àøèã /ìÿí.òөã/

Ãүéöýòãýë

Íýãæèéí үíý /òөãðөã/

Òөëөâëөãөө

Ãүéöýòãýë

Òөëөâëөãөө

Ãүéöýòãýë

Òөëөâëөãөө

Áүòýýãäýõүүíèé íýð

Áîðëóóëñàí áүòýýãäýõүү í

Íýãæèé í äóíäàæ çàðäàë /ìÿí.òөã /

1 4

Үíäñýí áүòýýãäýõүүíèé àøãèéí øèíæèëãýý: Èéíõүү àæ àõóéí íýãæèéí õýìæýýãýýð, үéëäâýðèéí ñàëáàðààð, áүòýýãäýõүүíèé òөðөë òóñ áүðýýð áîðëóóëàëòûí àøèã, àëäàãäëûã òөëөâëөãөөíèé áèåëýëò òýäãýýðò íөëөөëñөí õү÷èí çүéëèéã òîîöîæ èëðүүëñíèé äàðàà áîðëóóëñàí áүòýýãäýõүүíèé õýìæýý, áүòýö, үíý, çàðäëûí өөð÷ëөëòèéí øàëòãààíûã òóñ áүðò íü ñóäàëáàë çîõèíî. Çàõ çýýë äýõ áîðëóóëàòûí äóíäàæ үíèéí òүâøíèé өөð÷ëөëòèéã áîðëóóëæ áàéãàà áүòýýãäýõүүíèé ÷àíàð, үíèéí өөð÷ëөëò, áîðëóóëàëòûí õýëáýð, áîðëóóëàõ õóãàöààòàé õîëáîí áүòýýãäýõүүíèé òөðөë òóñ áүðýýð íàðèéí ñóäàëæ òүүíèé үíäñýí äýýð îíîâ÷òîé øèéäâýð ãàðãàæ àìüäðàëä õýðýãæүүëáýë çîõèíî. Áàëàíñûí íèéò àøãèéí øèíæèëãýý:

27


Гурилын үйлдвэрийн ашигт ажиллагааг дээшлүүлэх зарим асуудал

Àøèã íü үéëäâýðëýëò, áîðëóóëàëò, ãүéëãýýíèé àæèëëàãààíû үð äүíã òóñãàäãèéí õóâüä үéëäâýðèéí ãàçðûí àæ àõóéí ñàíõүүãèéí үéë àæèëëàãààíû ÷àíàðûí íýãäñýí ãîë үçүүëýëò áîëäîã. Òàâààðûí áүòýýãäýõүүíèé áîðëóóëàëò áîëîí áóñàä áîðëóóëàëò, òөðөë áүðèéí үéë àæèëëàãààíû үð äүíä îëñîí àøãèéí íèéëáýðèéã íèéò àøèã ãýíý. Àøãèéí òөëөâëөãөөíèé áèåëýëòèéã ñóäëàõûí өìíө àøèã, àëäàãäëûí үүñýë áүðäýë, òýäãýýðèéã òîîöîîëîí áүðòãýñýí áàéäëûã õîëáîãäîõ үíäñýí áàðèìòààð íü óðüä÷èëàí øàëãàõ õýðýãòýé. Àøèã, àëäàãäëûã áүðòãýí òîîöîîëîõ íýãäìýë àðãà÷ëàëûí äàãóó ìөðäөãäөæ áóé çààâàð æóðìûã õýðõýí ìөðäөæ áàéãààã øàëãàõ íü àøèã õóðèìòëàëûí õýìæýýã үíýí çөâ ãàðãàõ, óëìààð òүүíä íөëөөëñөí õү÷èí çүéëèéã çөâ òîäîðõîéëîõ ÿâäàëä ÷óõàë þì. Àëäàãäëûí õýñýã, íýð òөðөë àæ àõóéí íýãæ íýã áүðýýð íàðèéí ñóäëàõ õýðýãòýé. Áîðëóóëàëòûí áóñ үð äүíä õàìààðàõ íýã ÷óõàë үçүүëýëò íü өð àâëàãûã áүðòãýëýýñ õàñàõ ÿâäàë þì. Õөөí õýëýëöýõ õóãàöàà äóóññàí íàéäâàðãүé áîëñîí өð àâëàãûã äàíñíààñ õàñàõäàà õóóëèéí õү÷èí òөãөëäөð áàðèìòûã áүðäүүëæ íàðèéí õÿíàæ áàéõ íü çүéòýé. Õóâèéí õàíäëàãûí øèíæèëãýý: Õýä õýäýí үåèéí ñàíõүүãèéí ìýäýýëëèéã үíýëæ, өñөëòèéí åðөíõèé õàíäëàãûã òîäîðõîéëîõîä ýíý àðãûã àøèãëàíà. Õóâüñàõ ñóóðüòàé үåä өìíөõ îí òóñ áүðèéã ñóóðèàð ñîíãîæ àâíà. Òîãòìîë ñóóðüòàé íөõöөëä íýã îíûã ñóóðèàð ñîíãîæ өñөëòèéí õàíäëàãûã òîäîðõîéëíî. Èõýâ÷ëýí õàìãèéí ýõíèé îíûã òîãòìîë ñóóðü áîëãîí ñîíãîæ àâäàã.

28


Гурилын үйлдвэрийн ашигт ажиллагааг дээшлүүлэх зарим асуудал

Õî¸ðäóãààð áүëýã: “Àëòàí Òàðèà” ÕÕÊ-èé àøèãò àæèëëàãààã äýýøëүүëýõ çàðèì àñóóäàë 2.1 “Àëòàí Òàðèà” ÕÕÊ-èé ñàíõүүãèéí òàéëàíä õèéñýí àøèãò àæèëëàãààíû øèíæèëãýý /2005-2009 îí/ “Àëòàí Òàðèà” ÕÕÊ-èé òîâ÷ òàíèëöóóëãà:12 “Àëòàí Òàðèà” ÕÕÊ íü өäãөөãөөñ 50 æèëèéí өìíөõ Ìîíãîëûí õýðýãëýã÷èä õүíñíèé õàìãèéí өðãөí õýðýãëýýíèé áүòýýãäýõүүí ãóðèëûí үéëäâýðëýëýýð íü àíõ òàíèëöñàí þì. Àíõ 1959 îíä áàéãóóëàãäàæ, 1997 îíä áүðýí õóâü÷ëàãäñàíààð êîìïàíèéí òүүõýíä øèíý õóóäàñ íýýãäñýí þì. Õýðýãëýã÷äèéí өäðөөñ өäөðò өөð÷ëөãäөõ õүñýë, òààøààë, ýðýëò õýðýãöýýíä íèéöñýí áүòýýãäýõүүí үéëäâýðëýæ, үéëäâýðëýëäýý øèíý òåõíèê òåõíîëîãè íýâòðүүëñýí íü êîìïàíèéí àìæèëòûí үíäýñ áèëýý. Өíãөðñөí õóãàöààíû òóðø êîìïàíè õýðýãëýã÷äýäýý òөðөë áүðèéí èë÷ëýã áүòýýãäýõүүí íèéëүүëýõèéí òөëөө ÷àðìàéí àæèëëàæ èðñýí. Ýíý íü “Àëòàí Òàðèà” ÕÕÊ-èéã ìîíãîëûí ãóðèëûí çàõ çýýëä øèëäýã үéëäâýðëýã÷äèéí íýã áîëãîñîí þì. Òåõíîëîãèéí äýâøèë íü õүíñíèé áүòýýãäýõүүíèé өíäөð ÷àíàð, үéëäâýðëýëèéí áүòýýìæ, үëýìæ îðëîãîä õүðýõ үүäèéã íýýñýí þì. “Àëòàí Òàðèà” ÕÕÊ íü 2009 îíä Ñýëýíãý àéìàãò øèíý ñàëáàðàà íýýñíýýð Óëààíáààòàðò õîíîãò 300 òîíí, Ñýëýíãýä õîíîãò 250 òîíí, íèéò 550 òîíí ãóðèë үéëäâýðëýõ õү÷èí ÷àäàëòàé áîëæ Ìîíãîë Óëñûí ãóðèëûí íèéò çàõ çýýëèéí äèéëýíõ õóâèéã äàíãààð õàíãàõ áîëîìæòîé áîëñîí áèëýý. Ýðõýì çîðèëãî: Áèäíèé ýðõýì çîðèëãî áîë áàéãàëü îð÷èíä õàëãүé îð÷èí үåèéí øèëäýã òåõíîëîãèéí øèíý÷ëýëèéã àøèãëàí äýýä çýðãèéí ÷àíàðòàé áүòýýãäýõүүí, үéë÷èëãýýã õýðýãëýã÷äýäýý íèéëүүëæ, үүíèé үð äүíä àæèë÷èä, àëáàí õààã÷äûíõàà àøèã õóðèìòëàëûã íýìýãäүүëýõ, òүүí÷ëýí èë òîä áèçíåñèéã äýìæèõ.

12

Вэб сайт www.altantaria.mn

29


Гурилын үйлдвэрийн ашигт ажиллагааг дээшлүүлэх зарим асуудал

Êîìïàíèéí үéë àæèëëàãààíû òүâøèíã øèíæèëæ үíýëýõèéí òóëä ñàíõүүãèéí õàðüöàà êîýôôèöèåíòóóäûã òîîöäîã. Ñàíõүүãèéí õàðüöààíóóäûã òîîöîîõîä òàéëàí áàëàíñ áà îðëîãûí òàéëàíãèéí үçүүëýëòүүäèéã àøèãëàíà. (Õүñíýãò 2.1.1; Õүñíýãò 2.1.2) Ñàíõүүãèéí òàéëàíãèéí øèíæèëãýýã õèéõäýý “Àëòàí Òàðèà” ÕÕÊ-èéí 2005 îíîîñ 2009 îíû áóþó ñүүëèéí 5 æèëèéí ñàíõүүãèéí òàéëàíã îí òóñ áүðýýð íü çýðýãöүүëýí øèíæèëãýý õèéæ үíýëýëò äүãíýëò өãөõèéã õè÷ýýâ. 1.

Õөðөíãө ýõ үүñâýðèéí çýðýãöүүëñýí áîñîî øèíæèëãýý: (Õүñíýãò 2.1.3 )



“Àëòàí Òàðèà” ÕÕÊ-èéí 2005 îíû ýðãýëòèéí õөðөíãө íü íèéò õөðөíãèéí 30,83 õóâèéã ýçýëæ áàéñàí áîë 2009 îíä 50,75 õóâü áîëñîí áàéãàà íü áàëàíñûí õөðâөõ ÷àäâàð ñàéæèð÷ áàéãààã õàðóóëæ áàéíà.



Өð òөëáөð íü 2005 îíä íèéò өð òөëáөðèéí 50,05 õóâèéã ýçýëæ áàéñàí áîë 2009 îíä 61,56 õóâü áîëñîí íü äàðóé 11,51 õóâèàð íýìýãäñýí áàéãààã õàðóóëæ áàéíà. Өð òөëáөð íýìýãäýõýä ãîë íөëөөëñөí õү÷èí çүéë íü óðüä÷èëæ îðñîí îðëîãî, óðò õóãàöààò өð òөëáөð íýìýãäñýíòýé õîëáîîòîé áàéíà.



Òàéëàíò æèëүүäýä øèíýýð áèåò áóñ õөðөíãө àâààãүé áөãөөä өөðèéí íөөö áîëîëöîîãîî äàé÷ëàí àæèëëàñàíûã õàðóóëæ áàéíà.



Ýçýìøèã÷äèéí өì÷èéí äүí 11 õóâèàð áóóð÷ áàéãàà íü òàéëàíò æèëүүäèéí үð àøèã áóóð÷ áàéãààã õàðóóëæ áàéíà.

2.

Õөðөíãө ýõ үүñâýðèéí çýðýãöүүñýí õýâòýý øèíæèëãýý: (Õүñíýãò 2.1.4)



Òàéëàíò æèëүүäèéí ýäèéí çàñãèéí ïîòåíöèàë áóþó ýõ үүñâýð 11,92 õóâèàð өññөí áîëîâ÷ өð òөëáөð 14,55 õóâèàð өññөí íü ñàíõүүæèëòèéã ãàäààä ýõ үүñâýðýýð õèéñíèéã õàðóóëæ áàéíà.



Áàðàà ìàòåðèàë 2 616 907 122 òөãðөã áóþó 20,88 õóâèàð өññөí íü үéëäâýðëýë íýìýãäñýí áîëîâ÷ áîðëóóëàëò ìóóäàæ áàéãààã õàðóóëæ áàéíà.

30


Гурилын үйлдвэрийн ашигт ажиллагааг дээшлүүлэх зарим асуудал



Äàíñíû àâëàãà 30,29 õóâèàð áóóðñàí íü àâëàãà öóãëóóëàëòàä àíõààð÷ àæèëëàæ áàéãààã õàðóóëæ áàéíà.



Íèéò õөðөíãèéí äүí өññөí íü үíäñýí õөðөíãө áóþó øèíýýð òåõíèê, òîíîã òөõөөðөìæ àâ÷ àøèãëàæ áàéãààã èëòãýæ áàéíà.

3.

Îðëîãûí òàéëàíãèéí çýðýãöүүëñýí áîñîî øèíæèëãýý: (Õүñíýãò 2.1.5)



“Àëòàí Òàðèà” ÕÕÊ-èéí áîðëóóëàëòûí îðëîãî 2005 îíîîñ 2008 îí õүðòýë 25 716 îð÷èì ñàÿ òөãðөãөөð ýð÷èìòýé өññөí áîëîâ÷ 2009 îíä 442 ñàÿ òөãðөãөөð áóóðñàí áàéíà.



Үéë àæèëëàãààíû çàðäëûí èõýíõ õóâü áóþó 70 îð÷èì õóâèéã çýýëèéí õүүãèéí çàðäàë ýçýëæ áàéãàà íü íèéò õөðөíãөө ãàäíû êàïèòàëààð ñàíõүүæүүëñýí ãýäãèéã íîòîëæ áàéíà



Öàëèíãèéí çàðäàë 2,9 õóâèàð өññөí íü àæèë÷äûíõàà öàëèí õөëñèéã íýìýãäүүëñíèéã õàðóóëæ áàéíà.



Öýâýð àøèã 2008 îíîîñ 2009 îíä 442 259 519 òөãðөãөөð áóóðñàí íü áîðëóóëàëò ìóó áàéãààã õàðóóëæ áàéíà.

4.

Îðëîãûí òàéëàíãèéí çýðýãöүүëñýí õýâòýý øèíæèëãýý: (Õүñíýãò 2.1.6)



Үéë àæèëëàãààíû çàðäàë 11,7 õóâèàð өñ÷, áóñàä çàðäàë 70 õóâèàð áóóðñàí íü áүòýýë÷ áóñ çàðäëûã áóóðóóëàõ òàë äýýð àíõààð÷ àæèëëàñíûã õàðóóëæ áàéíà.



Áîðëóóëàëòûí îðëîãî 2007 îíîîñ 10 731 575 893 òөãðөã áóþó 36,34 õóâèàð ýðñ өññөí íü 2008 îíä áîðëóóëàëò ìàø ñàéí áàéñíûã õàðóóëæ áàéíà.



Íèéò àøèã 2009 îíä 3,55 õóâèàð áóóðñàí íü áîðëóóëàëò 7,77 õóâèàð áóóðñàíòàé øóóä õîëáîîòîé áàéíà.



Äýýðõ îðëîãî çàðäëûí өñөëò áóóðàëòòàé õîëáîîòîéãîîð òàòâàðûí äàðààõ öýâýð àøèã өөð÷ëөãäөõ íü çөâ þì.

5.

Ñàíõүүãèéí үíäñýí õàðüöààíóóä: (Õүñíýãò 2.1.7; Õүñíýãò 2.1.8) 5.1 Òөëáөðèéí ÷àäâàðûí øèíæèëãýý: 31


Гурилын үйлдвэрийн ашигт ажиллагааг дээшлүүлэх зарим асуудал



Àæëûí êàïèòàë õàñàõ óòãàòàé ãàð÷ áàéãàà íü áàéíãûí êàïèòàëààð ñàíõүүæүүëñýí ýðãýëòèéí õөðөíãèéí õýìæýý ìóó áàéãààã èëòãýæ áàéíà.



Ýðãýëòèéí õàðüöàà òàéëàíò æèëүүäýä äóíäæààð 0,9 áàéãàà íü ýðãýëòèéí õөðөíãөөðөө áîãèíî õóãàöààò өð òөëáөðөө òөëөõ ÷àäâàðãүé áàéãààã õàðóóëæ áàéíà.



Õóðäàí õөðâөõ õөðөíãèéí õàðüöààíû çîõèñòîé õýìæýý íü 0,2 áàéäàã áîë òàâàí æèëèéí äóíäæààð 0,5 îð÷èì áàéãàà íü ýíý õàðüöàà çîõèñãүé áàéãààã èëòãýæ áàéíà.



Ýðãýëòèéí õөðөíãèéí õóâèéí æèí æèëýýñ æèëä өñ÷ áàéãàà íü òөëáөðèéí ÷àäâàð ñàéæèð÷ áàéãààã èëýðõèéëæ áàéíà.



Àæëûí êàïèòàëûí îðîëöîî íü ýðãýëòèéí õөðөíãèéí õýäýí õóâèéã áàéíãûí êàïèòàëààð ñàíõүүæүүëæ áàéãààã èëòãýäýã áөãөөä çîõèñòîé õýìæýý íü 0,5 áàéäàã. Õàðèí “Àëòàí Òàðèà” ÕÕÊ-èé àæëûí êàïèòàëûí îðîëöîî íü 0,5-ä õүðýõãүé áàéãàà íü ýðãýëòèéí õөðөíãөө áàéíãûí êàïèòàëààð ñàíõүүæүүëýõ ÷àäâàð ìóó áàéãààã õàðóóëæ áàéíà.



Ýëýãäëèéí õóâü íü үíäñýí õөðөíãèéí àøèãëàëòûí òүâøèíã õàðóóëäàã. 50 õóâèàñ õýòýðâýë òөëáөðèéí ÷àäâàðò ñөðãөөð íөëөөëäөã. Õàðèí øèíæèëãýýíýýñ õàðàõàä äóíäæààð 30 îð÷èì õóâü áàéíà. 5.2 Ñàíõүүãèéí òîãòâîðæèëòûí øèíæèëãýý:



Àâëàãûí ýðãýö íü àâëàãà öóãëóóëàãäàõ äóíäàæ õóãàöààã õàðóóëäàã. Ìàíàé êîìïàíèé àâëàãûí ýðãýö äóíäæààð 156 îð÷èì õîíîã áàéãàà íü àâëàãàà ìàø ìóó öóãëóóëæ áàéãààã õàðóóëæ áàéíà. Ýíý õîíîãèéí àëü áîëîõ áàãàñãàõ øààðäëàãàòàé áàéíà.



Áàðàà ìàòåðèàëûí ýðãýö íü òóõàéí õóãàöààíä áàðàà ìàòåðèàë õýä õîíîãò ýðãýëòýä îðæ áàéãààã õàðóóëæ áàéãàà áөãөөä òàéëàíò æèëүүäèéí äóíäàæ íü 109 õîíîã áàéãàà íü ýðãýö ìóó áàéãààã èëòãýæ áàéíà.



Ýðãýëòèéí õөðөíãèéí ýðãýö íü ýðãýëòèéí õөðөíãө òóõàéí õóãàöààíä õýäýí óäàà áýëýí áүòýýãäýõүүí áîëæ áàéãààã èëòãýäýã áөãөөä “Àëòàí Òàðèà” ÕÕÊ-èé õóâüä 1,4 óäàà áàéíà. 5.3 Àøèãò àæèëëàãààíû øèíæèëãýý: 32


Гурилын үйлдвэрийн ашигт ажиллагааг дээшлүүлэх зарим асуудал



Íèéò

àøãèéí

òүâøèí

íü

1

òөãðөãèéí

áîðëóóëàëòàä

íîãäîõ

үéëäâýðëýëèéí àøãèéã õàðóóëäàã áөãөөä ýíý үçүүëýëò өñөõ òóñàì өãөөæòýé áàéãààã èëòãýäýã. Õàðèí “Àëòàí Òàðèà” ÕÕÊ-èé õóâüä äýýðõ õàðüöàà áàðàã өөð÷ëөëòãүé 23 õóâü áàéãàà íü өãөөæ íýìýãäýõãүé áàéãààã õàðóóëæ áàéíà. 

Áîðëóóëàëòûí өãөөæ íü áүòýýãäýõүүí үéë÷èëãýýíèé àøèã îëîõ ÷àäâàðûã õàðóóëäàã áөãөөä ýíý үçүүëýëò 5,12 õóâèàñ 7,47 õóâü áîëæ өññөí áàéíà. Ýíý íü áүòýýãäýõүүíèé áîðëóóëàëò ñàéæèð÷ áàéãààã èëòãýæ áàéíà.



Çàðäëûí өãөөæ íü öýâýð àøèãò áîðëóóëñàí áүòýýãäýõүүíèé өðòөã õýðõýí íөëөөëæ áàéãààã õàðóóëäàã ýíý үçүүëýëò 0,07-ñ 0,1 áîëæ áóóðñàí íü өãөөæ ìóóäàæ áàéãààã õàðóóëñàí. Үүíýýñ

үçýõýä

áүòýýãäýõүүíèé

àøèã

îëîõ

÷àäâàð

áóþó

áîðëóóëàëòûí îðëîãî ñàéæèð÷ áàéãàà õýäèé ÷ өãөөæ íýìýãäýõãүé áàéãàà íü îðëîãûí íýãæèä íîãäîõ çàðäàë èõ áàéãààã õàðóóëæ áàéíà. Èéìýýñ

îðëîãûí

íýãæèä

íîãäîõ

çàðäëûí

õýìæýýã

áóóðóóëàõ

øààðäëàãàòàé áàéíà. 5.4 Үéëäâýðëýëèéí àêòèâä үíäýñëýñýí үçүүëýëò: 

Õөðөíãèéí өãөөæ íü íýã òөãðөãèéí õөðөíãө àøèãëàí áèé áîëãîñîí өãөөæèéã õàðóóëäàã áөãөөä 2005 îíä 0,04, 2009 îíä 0,05 áàéãàà íü өãөөæ íýìýãäýæ áàéãààã õàðóóëæ áàéíà.



Өөðèéí êàïèòàëûí өãөөæ íü íýã òөãðөãèéí өөðèéí õөðөíãөä íîãäîõ äàõèí õөðөíãө îðóóëàëòûí àøãèéã õàðóóëäàã. Ýíý үçүүëýëò өñ÷ áàéãàà íü äàõèí õөðөíãө îðóóëàëò ñàéæèð÷ áàéãààã èëòãýæ áàéíà.



Ãàäíû êàïèòàëûí өãөөæ íü íýã òөãðөðèéí ãàäààä ýõ үүñâýðýýñ îëñîí àøãèéí õýìæýýã èëòãýäýã үçүүëýëò þì. Ýíý үçүүëýëò íü 2005 îíä 0,08 áàéñàí áîë 2008 îíä 0,11 áîëæ 0,03-ð өññөí áàéíà.

33


Гурилын үйлдвэрийн ашигт ажиллагааг дээшлүүлэх зарим асуудал

5.5 Ìөíãөí ãүéëãýýíä үíäýñëýñýí үçүүëýëò 

Áîðëóóëàëòûí ìөíãөí óðñãàëûã öýâýð àøèã äýýð ýëýãäëèéí çàðäëûã íýìæ áîðëóóëàëòûí îðëîãîä õàðüöóóëæ òîîöäîã үçүүëýëò áөãөөä ýíý íü 2005 îíä 0,05 áàéñàí áîë 2008, 2009 îíä 0,08 áîëæ өññөí áàéíà.



Ãàäíû êàïèòàëûí áîëîí өөðèéí êàïèòàëûí ìөíãөí óðñãàë íü ãàäíû áîëîí өөðèéí êàïèòàëààð õýðõýí ñàíõүүæèãäýæ áàéãààã õàðóóëäàã үçүүëýëòүүä þì. Ýíý íü “Àëòàí Òàðèà” ÕÕÊ-èé õóâüä өññөí íü øèíæèëãýýíýýñ õàðàãäàæ áàéíà.

5.6 Òөëáөðèéí ÷àäâàðûã Àëòìàíû èíäåêñýýð үíýëýõ: Ãåðìàíû ýðäýìòýí Ýäâàðä Àëòìàí àæ àõóéí íýãæèéí ñàíõүүãèéí õүíäðýëä îðæ áîëçîøãүé áàéäëûã óðüä÷èëàí үíýëýõ çîðèëãîîð äàìïóóðëûã îíîøëîõ åðөíõèé çàãâàðûã áîëîâñðóóëñàí. “Àëòàí Òàðèà” ÕÕÊ-èéí 2005-2009 îíû ñàíõүүãèéí òàéëàíã äýýðõ çàãâàðààð үíýëýõýä 1,8-ñ äýýø áàéñàí íü òóõàéí êîìïàíèéí òөëáөðèéí ÷àäâàð õýâèéí áàéãààã íîòîëæ áàéãàà þì. (Õүñíýãò 2.1.8)

34


¯íýëãýýíèé õàñàãäóóëãà

Äàíñíû àâëàãà

Íàéäâàðã¿é àâëàãûí õàñàãäóóëãà

Áóñàä àâëàãà

Áàðàà ìàòåðèàë

Ìàë, àìüòàä

Óðüä÷èëæ òºëñºí çàðäàë/òîîöîî

Ýðãýëòèéí õºðºíãèéí ä¿í

1.1.03

1.1.04

1.1.05

1.1.06

1.1.07

1.1.08

1.1.09

1.1.20

Áóñàä ¿íäñýí õºðºíãº

Õóðèìòëàãäñàí ýëýãäýë

Äóóñààã¿é áàðèëãà

Ìàë àìüòàä

Áèåò áóñ õºðºíãº

Õóðèìòëàãäñàí ýëýãäýë

Õºðºí㺠îðóóëàëò áà áóñàä õºðºíãº

¯íýëãýýíèé õàñàãäóóëãà

1.2.03

1.2.04

1.2.05

1.2.06

1.2.07

1.2.08

1.2.09

1.2.10

2.1.01

2.1

2

1.3

Áîãèíî õóãàöààò ºð òºëáºð

ªÐ ÒªËÁªÐ

ªð òºëáºð áà ýçýìøèã÷äèéí ºì÷

ÍÈÉÒ ÕªÐªÍÃÈÉÍ Ä¯Í

Ýðãýëòèéí áóñ õºðºíãèéí ä¿í

Õóðèìòëàãäñàí ýëýãäýë

1.2.02

1.2.20

¯íäñýí õºðºíãº

1.2.01

Ýðãýëòèéí áóñ õºðºíãº

Áîãèíî õóãàöààò õºðºí㺠îðóóëàëò

1.1.02

1.2

̺í㺠áà ò¿¿íòýé àäèëòãàõ õºðºíãº

Ýðãýëòèéí õºðºíãº

ժЪÍê

¯ç¿¿ëýëò

1.1.01

1.1

1

Ä/Ä

Õүñíýãò 2.1.1

-

-

4 914,5

-

-

4 801,8

-

17 755 491,5

12 281 261,3

-

4 609 473,7

-

30 906,9

3 346 616,1

10 987 384,1

5 474 230,2

227 841,7

-

2 999 134,4

56 081,8

-

2 124 150 ,3

-

-

67 022,0

2005 îí

-

-

4 914,5

-

-

6 528,4

-

27 443 693,7

12 144 482,9

-

4 609 473,7

-

30 203,2

4 095 892,6

11 602 312,5

15 299 210,8

972 943,8

-

4 337 904,9

147 782,2

-

9 813 757,3

-

-

26 822,6

2006 îí

-

-

18 254,5

-

-

7 287,1

-

41 389 177,6

15 033 533,6

-

4 609 473,7

-

34 543,8

4 829 395,6

15 207 944,3

26 355 644,0

7 244,3

-

3 585 530,9

388 715,9

-

22 314 469,2

-

-

59 683,7

2007 îí

"Àëòàí Òàðèà" ÕÕÊ-èéí Áàëàíñ /2005-2009 îí/

-

-

18 254,5

-

-

9 797,5

-

47 924 993,6

19 121 894,6

-

4 609 473,7

-

39 040,0

5 805 561,0

20 270 484,9

28 803 099,0

57 965,7

-

12 534 975,7

638 303,2

-

15 520 816,3

-

-

51 038,1

2008 îí

-

39 040,0

-

4 914,5

-

-

12 596,5

35

-

53 635 900,8

26 414 985,8

-

4 609 473,7

-

7 008 575,3

28 782 729,3

27 220 915,0

11 931,7

88 197,5

15 063 686,3

378 243,2

-

10 886 586,3

-

-

792 270,0

2009 îí

/Ìÿí.òөã/

Гурилын үйлдвэрийн ашигт ажиллагааг дээшлүүлэх зарим асуудал


Îðëîãûí òàòâàðûí ºãëºã

ÕÀÎÀÒ-ûí ºãëºã

ͪÀÒ-ûí ºãëºã

Áóñàä òàòâàðûí ºãëºã

ÝÌÍÄ-èéí øèìòãýëèéí ºãëºã

Íîãäîë àøãèéí ºãëºã

Áàíêíû áîãèíî õóãàöààò çýýë

Áóñàä ºãëºã

Óðüä÷èëæ îðñîí îðëîãî

2.1.1.03

2.1.1.04

2.1.1.05

2.1.1.06

2.1.1.07

2.1.1.08

2.1.1.09

2.1.1.10

2.1.1.11

à. òºðèéí

ªð òºëáºð áà ýçýìøèã÷äèéí ºì÷èéí ä¿í

2.5.20

Ýõ ñóðâàëæ: “Àëòàí Òàðèà” ÕÕÊ-èé àðõèâààñ

¯¿íýýñ: Öººíõèéí õóâü îðîëöîî

2.4

Ýçýìøèã÷äèéí ºì÷èéí ä¿í

Õóðèìòëàãäñàí àøèã(àëäàãäàë)

2.3.08

2.3.20

Ýçýìøèã÷äèéí ºì÷èéí áóñàä õýñýã

2.3.07

ªìíºõ ¿åèéí

Äàõèí ¿íýëãýýíèé íººö

2.3.06

2.3.8.02

Íýìæ òºëºãäñºí êàïèòàë

2.3.05

Òàéëàíãèéí ¿åèéí

Õóâüöààò êàïèòàëûí ä¿í

2.3.8.01

Õàëààñíû õóâüöàà

á. õóâèéí

2.3.04

ªì÷:

2.3.03

2.3.02

2.3.01

2.Ýçýìøèã÷äèéí ºì÷

Óðò õóãàöààò ºãëºãèéí õàñàãäóóëãà

2.1.2.05

2.3

Áóñàä óðò õóãàöààò ºãëºã

2.1.2.04

ªð òºëáºðèéí íèéò ä¿í

Óðò õóãàöààò áîíäûí ºãëºã

2.1.2.03

2.2.20

Óðò õóãàöààò çýýë

2.1.2.02

Óðò õóãàöààò ºð òºëáºðèéí ä¿í

Óðò õóãàöààò âåêñåëèéí ºãëºã

2.1.2.01

2.1.2.20

Óðò õóãàöààò ºð òºëáºð

2.1.2

Áîãèíî õóãàöààò ºð òºëáºðèéí ä¿í

Öàëèíãèéí ºãëºã

2.1.1.02

2.1.1.20

Äàíñíû ºãëºã

2.1.1.01

-

17 755 491,5

-

8 868 033,3

8 828 732,6

-

-

-

-

-

39 300,7

10 189,1

49 489,8

-

8 887 458,2

129 054,5

-

-

-

129 054,5

-

-

8 758 403,7

-

-

7 832 889,5

-

12 036,1

4 674,9

-

-

23 141,3

-

885 661,9

-

-

27 443 693,7

-

9 741 071,9

8 828 732,6

875 835,6

-

-

-

2 366,7

38 870,4

10 619,4

49 489,8

-

17 702 621,8

43 132,6

-

-

-

43 132,6

-

-

17 659 489,2

-

-

16 945 444,8

-

13 418,7

5 505,4

-

-

334 761,2

-

360 359,1

-

-

41 389 177,6

-

13 995 048,7

5 372 546,8

4 257 606,1

-

-

4 329 654,7

2 930,4

38 171,4

11 318,4

49 489,8

-

27 394 129,0

322 730,0

-

-

-

322 730,0

-

-

27 071 399,0

1 116 648,0

-

24 713 881,5

-

27 003,8

111 749,2

-

-

793 364,7

482,4

308 269,3

-

-

47 924 993,6

-

17 845 222,3

10 265 992,1

3 215 475,4

13 481 467,5

-

4 329 654,7

4 221,3

38 321,3

11 168,5

49 489,8

-

30 079 771,3

2 247 150,5

-

-

-

2 247 150,5

-

-

27 832 620,8

990 995,0

-

25 702 561,6

-

74 506,6

353 875,7

-

-

373 881,5

-

336 800,4

-

-

36

53 635 900,8

-

20 618 115,2

13 481 467,5

2 773 215,9

16 254 683,4

-

4 329 654,7

4 512,0

38 289,0

11 200,8

49 489,8

-

33 017 785,6

1 135 650,5

-

-

-

1 135 650,5

-

-

31 882 135,1

12 384 523,4

-

17 000 000,0

102 968,8

42 465,4

-

132 831,9

13 769,4

216 531,0

-

1 989 045,1

Гурилын үйлдвэрийн ашигт ажиллагааг дээшлүүлэх зарим асуудал


Ò¿¿õèé ýä ìàòåðèàëûí çàðäàë

Ýëýãäëèéí çàðäàë

Çàð ñóðòàë÷èëãààíû çàðäàë

Øóóäàí, õîëáîîíû çàðäàë

Øàòàõóóíû çàðäàë

Íàéäâàðã¿é àâëàãûí çàðäàë

Øàãíàë, óðàìøóóëëûí çàðäàë

Çýýëèéí õ¿¿ãèéí çàðäàë

Áóñàä çàðäàë

1.4.08

1.4.09

1.4.10

1.4.11

1.4.12

1.4.13

1.4.14

1.4.15

1.4.16

¯íäñýí ¿éë àæèëëàãààíû àøèã(àëäàãäàë)

Òýýâðèéí çàðäàë

1.4.07

1.5

Àëáàí òîìèëîëòûí çàðäàë

1.4.06

¯éë àæèëëàãààíû çàðäëûí ä¿í

Ò¿ðýýñèéí çàðäàë

1.4.05

1.4.20

Àøèãëàëòûí çàðäàë

1.4.04

¯éë àæèëëàãàà(áîðëóóëàëò)

1.4

Çàñâàð ¿éë÷èëãýýíèé çàðäàë

Íèéò àøèã(àëäàãäàë)

1.3

1.4.03

Áîðëóóëñàí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ºðòºã

1.2

Íèéãìèéí äààòãàëûí øèòãýë

Áîðëóóëàëòûí îðëîãûí ä¿í

1.1.20

1.4.02

Áîðëóóëàëòûí õºíãºëºëò

1.1.03

¯íäñýí áîëîí íýìýãäýë öàëèí

Áîðëóóëàëòûí õîðîãäîë áà áóöààëò

1.1.02

1.4.01

Áîðëóóëàëòûí îðëîãî

¯íäñýí ¿éë àæèëëàãààíû îðëîãî

1.1

1.1.01

¯ç¿¿ëýëò

Ä/Ä

Õүñíýãò 2.1.2

-

1 327 500,3

2 019 521,2

94 091,1

1 397 450,4

-

-

7 810,2

21 343,3

98 703,5

27 617,6

6 889,8

-

126 549,7

91 679,3

28 262,1

26 193,1

15 509,6

77 421,4

-

3 347 021,5

11 196 180,1

14 543 201,6

-

-

14 543 201,6

2005 îí -

1 561 677,5

2 375 774,2

110 689,2

1 643 967,2

-

-

9 188,0

25 108,4

116 115,2

32 489,5

8 105,2

-

148 873,7

107 851,9

33 247,7

30 813,6

18 245,6

91 078,9

-

3 937 451,8

13 171 238,8

17 108 690,6

-

-

17 108 690,6

2006 îí -

5 260 288,0

2 494 431,6

231 010,6

1 297 610,4

-

-

13 212,3

25 868,3

122 819,1

59 162,5

51 607,0

-

292 500,4

104 655,8

57 504,1

53 047,1

31 047,5

154 386,5

-

7 754 719,6

21 772 758,9

29 527 478,6

-

-

29 527 478,6

2007 îí -

4 075 684,6

4 815 139,2

490 381,8

2 929 152,5

-

-

61 621,7

38 952,6

178 095,3

79 028,7

128 537,6

-

151 188,9

197 754,2

78 411,3

188 871,9

28 505,1

264 637,7

-

8 890 823,8

31 368 230,6

40 259 054,5

-

-

40 259 054,5

2008 îí

"Àëòàí Òàðèà" ÕÕÊ-èéí Îðëîãûí òàéëàí /2005-2009 îí/

-

37

3 197 000,0

5 378 599,2

144 510,1

4 002 643,6

-

-

44 326,3

46 412,9

217 885,8

115 758,3

38 279,8

-

33 282,8

152 261,5

68 309,0

110 694,6

43 947,9

360 286,7

-

8 575 599,2

28 556 881,1

37 132 480,3

-

-

37 132 480,3

2009 îí

/Ìÿí.òөã/

Гурилын үйлдвэрийн ашигт ажиллагааг дээшлүүлэх зарим асуудал


Íîãäîë àøãèéí îðëîãî

Âàëþòûí õàíøèéí ººð÷ë-í õýðýãæñýí àøèã àëä.

2.03

2.04

Íýãæ õóâüöààíä íîãäîõ àøèã(àëäàãäàë)

Òàéëàíò ¿åèéí öýâýð àøèã(àëäàãäàë)

Îíöãîé øèíæòýé ç¿éëñ - öýâýð

Åðäèéí àæèëëàãààíû àøèã(àëäàãäàë)

Öººíõºä íîîãäîõ õóâü

Òàòâàðûí äàðààõ àøèã(àëäàãäàë)

Ýõ ñóðâàëæ: “Àëòàí Òàðèà” ÕÕÊ-èé àðõèâààñ

6.1

6

5.1

5

4.1

4

Îðëîãûí òàòâàðûí çàðäàë

Òàòâàð òºëºõèéí ºìíºõ àøèã(àëäàãäàë)

3

3.1

¯íäñýí áóñ ¿éë àæèëëàãààíû àøèã(àëäàãäàë)ûí ä¿í

Áóñàä

Õàðààò áîëîí õàìòàðñàí ¿éëäâýðýýñ îëñîí àøèã

Õóâüöàà, áîíäûí çàðäëûí õîðîãäóóëãà

2.20

2.08

2.07

2.06

Âàëþòûí õàíøèéí ººð÷ë-í õýðýãæýýã¿é àøèã àëä

Òîðãóóëü, õºíãºëºëòèéí àøèã(àëäàãäàë)

2.02

2.05

¯Á ¿éëäâýðëýë, ¿éë÷èëãýýíèé àøèã, àëäàãäàë

¯íäñýí áóñ ¿éë àæèëëàãààíû àøèã(àëäàãäàë

2.01

2

-

-

-

-

-

-

-

744 501,8

-

744 501,8

-

744 501,8

344 066,3

1 088 568,1

238 932,2

31 186,7

-

31 511,8

-

161 477,4

-

29 669,3

14 913,0

-

-

-

-

-

-

875 835,6

-

875 835,6

-

875 835,6

404 761,2

1 280 596,8

281 080,8

36 688,2

-

37 070,6

-

189 962,8

-

34 903,2

17 543,8

-

-

-

-

-

-

4 257 606,1

-

4 257 606,1

-

4 257 606,1

870 603,5

5 128 209,7

132 078,4

28 489,7

-

74 105,3

19 372,2

-

1 177,3

50 033,0

-

-

-

-

-

-

3 215 475,4

-

3 215 475,4

-

3 215 475,4

565 158,5

3 780 633,9

295 050,7

258 042,7

-

-

-

5 675,0

-

1 979,9

33 312,9

-

-

-

-

-

38

-

2 773 215,9

-

2 773 215,9

-

2 773 215,9

366 238,9

3 139 454,8

57 545,2

112 115,0

-

-

49,1

250 411,2

-

1 676,8

303 255,1

Гурилын үйлдвэрийн ашигт ажиллагааг дээшлүүлэх зарим асуудал


17 755 491,5

Íèéò õºðºíãèéí ä¿í

3.4 Óðüä÷èëæ îðñîí îðëîãî

-

7 832 889,5

39 852,3

3.2. Áóñàä ºãëºã

3.3 Áàíêíû áîãèíî õóãàöààò çýýë

885 661,9

3.1. Äàíñíû ºãëºã

3. Áîãèíî õóãàöààò ºð òºëáºð

12 281 261,3

4 914,5

4 609 473,7

Ä¿í

2.5 Áèåò áóñ õºðºíãº

õºðºíãº

2.4 Õºðºí㺠îðóóëàëò áà áóñàä

-

2.2 Õóðèìòëàãäñàí ýëýãäýë

3 351 41,9

11 018 291,0

5 474 230,2

2.1. ¯íäñýí õºðºíãº

2. Ýðãýëòèéí áóñ õºðºíãº

Ä¿í

227 841,7

2 999 134,4

1.3. Áàðàà ìàòåðèàë

1.4. Óðüä÷èëæ òºëñºí çàðäàë, òîîöîî

2 180 232,1

67 022,0

Үíèéí äүí

2005 îí

1.2. Äàíñíû áîëîí áóñàä àâëàãà

õºðºíãº

1.1. ̺í㺠áà ò¿¿íòýé àäèëòãàõ

1. Ýðãýëòèéí õºðºíãº

Үçүүëýëò

Õүñíýãò 2.1.3

-

44,12

0,22

4,99

100,00

69,17

0,03

25,96

18,88

-

62,06

30,83

1,28

16,89

12,28

0,38

æèí

Õóâèéí

-

-

16 945 444,8

353 685,3

360 359,1

27 443 693,7

12 144 482,9

4 914,5

4 609 473,7

4 102 421,0

11 632 515,7

15 299 210,8

972 943,8

4 337 904,9

9 961 539,5

26 822,6

Үíèéí äүí

2006 îí

-

61,75

1,29

1,31

100,00

44,25

0,02

16,80

14,95

-

42,39

55,75

3,55

15,81

36,30

0,10

æèí

Õóâèéí

-

1 116 648,0

24 713 881,5

932 600,1

308 269,3

41 389 177,6

15 033 533,6

18 254,5

4 609 473,7

4 836 682,7

15 242 488,1

26 355 644,0

7 244,3

3 585 530,9

22 703 185,2

59 683,7

Үíèéí äүí

2007 îí

2,70

59,71

2,25

0,74

100,00

36,32

0,04

11,14

11,69

-

36,83

63,68

0,02

8,66

54,85

0,14

æèí

Õóâèéí

-

990 995,0

25 702 561,6

802 263,8

336 800,4

47 924 993,6

19 121 894,6

18 254,5

4 609 473,7

5 815 358,5

20 309 524,9

28 803 099,0

57 965,7

12 534 975,7

16 159 119,5

51 038,1

Үíèéí äүí

2,07

53,63

1,67

0,70

100,00

39,90

0,04

9,62

12,13

-

42,38

60,10

0,12

26,16

33,72

0,11

æèí

Õóâèéí

/Ìÿí.òөã/

2008 îí

"Àëòàí Òàðèà" ÕÕÊ /Áîñîî øèíæèëãýý/

Õөðөíãө, ýõ үүñâýðèéí çýðýãöүүëñýí øèíæèëãýý

-

12 384 523,4

17 000 000,0

508 566,6

1 989 045,1

53 635 900,8

26 414 985,8

4 914,5

4 609 473,7

7 021 171,7

28 821 769,3

27 220 915,0

11 931,7

15 151 883,8

11 264 829,5

792 270,0

Үíèéí äүí

2009 îí

39

23,09

31,70

0,95

3,71

100,00

49,25

0,01

8,59

13,09

-

53,74

50,75

0,02

28,25

21,00

1,48

æèí

Õóâèéí

Гурилын үйлдвэрийн ашигт ажиллагааг дээшлүүлэх зарим асуудал


Ýõ ñóðâàëæ: Ñóäëàà÷èéí òîîöîîãîîð

17 755 491,5

8 868 033,3

Ä¿í

Íèéò ýõ ¿¿ñâýðèéí ä¿í

8 828 732,6

-

39 300,7

8 887 458,2

129 054,5

8 758 403,7

¯¿íýýñ: Òàéëàíò îíû

5.2. Õóðèìòëàãäñàí àøèã

5.1. Õóâü íèéë¿¿ëñýí êàïèòàë

5. Ýçýìøèã÷äèéí ºì÷

4.1. Íèéò ºð òºëáºðèéí ä¿í

4. Óðò õóãàöààò ºð òºëáºð

Ä¿í

100,00

49,95

49,72

-

0,22

50,05

0,73

49,33

27 443 693,7

9 741 071,9

875 835,6

8 828 732,6

36 503,8

17 702 621,8

43 132,6

17 659 489,2

100,00

35,49

3,19

32,17

0,13

64,51

0,16

64,35

41 389 177,6

13 995 048,7

4 257 606,1

5 372 546,8

4 364 895,7

27 394 129,0

322 730,0

27 071 399,0

100,00

33,81

10,29

12,98

10,55

66,19

0,78

65,41

47 924 993,6

17 845 222,3

3 215 475,4

10 265 992,1

4 363 754,7

30 079 771,3

2 247 150,5

27 832 620,8

100,00

37,24

6,71

21,42

9,11

62,76

4,69

58,08

53 635 900,8

20 618 115,2

2 773 215,8

13 481 467,5

4 363 431,7

33 017 785,6

1 135 650,5

31 882 135,1

40

100,00

38,44

5,17

25,14

8,14

61,56

2,12

59,44

Гурилын үйлдвэрийн ашигт ажиллагааг дээшлүүлэх зарим асуудал


-

-59,31

8 828 732,6

52 089,8

9,84 54,56

9 688 202,2

-90,08

0,00

-7,12

99,19

13 945 483,9

4 253 976,8

3 381 770,5

- 3 456 185,7

4 328 392,0

9 691 507,2

279 597,4

1 116 648,0

7 768 436,7

578 914,8

-66,58

873 038,6

- 7 952 897,0

Ýõ ñóðâàëæ: Ñóäëàà÷èéí òîîöîîãîîð

Íèéò ýõ ¿¿ñâýðèéí ä¿í

Ä¿í

¯¿íýýñ: Òàéëàíò îíû

5.2. Õóðèìòëàãäñàí àøèã

2 797,0

5.1. Õóâü íèéë¿¿ëñýí êàïèòàë

-

8 815 163,6

4.1. Íèéò ºð òºëáºðèéí ä¿í 5. Ýçýìøèã÷äèéí ºì÷

85 921,9

-

13 945 483,9

2 889 050,7

13 340,0

0,0

(734 261,7)

3 609 972,4

11 056 433,3

(965 699,5)

(752 374,0)

12 741 645,7

32 861,1

2007 îí Өөð÷ëөëò

9 411 909,7

0,00

/Ìÿí.òөã/

50,81

43,67

386,12

(39,15)

11 857,39

54,75

648,23

53,30

0,00

45,84

163,68

(14,45)

50,81

23,79

271,44

0,00

17,90

31,03

72,27

(99,26)

(17,34)

127,91

122,51

Õóâü

28 531,1

4 893 445,3

1 141,0

2 685 642,4

1 924 420,5

761 221,9

125 653,0

988 680,1

130 336,3

6 535 816,0

3 850 173,6

- 1 042 130,7

-

-

-

6 535 816,0

4 088 361,0

0,0

0,0

(978 675,8)

5 067 036,8

2 447 455,0

50 721,5

8 949 444,8

(6 544 065,7)

(8 645,6)

2008 îí Өөð÷ëөëò

15,79

27,51

(24,48)

91,08

(0,03)

9,80

596,29

2,81

(11,25)

4,00

(13,98)

9,26

15,79

27,19

0,00

0,00

20,23

33,24

9,29

700,16

249,60

(28,82)

(14,49)

Õóâü

"Àëòàí Òàðèà" ÕÕÊ /Õýâòýý øèíæèëãýý/

101,63

8 901 085,5

3.4 Óðüä÷èëæ îðñîí îðëîãî

Ä¿í 4. Óðò õóãàöààò ºð òºëáºð

787,49 116,34

-

525 302,8 313 833,0

54,56

-1,11

0,00

0,00

22,41

5,57

179,48

327,03

44,64

356,90

-59,98

Õóâü

9 112 555,0

3.3 Áàíêíû áîãèíî õóãàöààò çýýë

3.2. Áóñàä ºãëºã

3.1. Äàíñíû ºãëºã

9 688 202,2

Íèéò õºðºíãèéí ä¿í 3. Áîãèíî õóãàöààò ºð òºëáºð

0,0 (136 778,3)

2.5 Áèåò áóñ õºðºíãº

Ä¿í

0,0

(751 003,1)

614 224,8

9 824 980,5

2.4 Õºðºí㺠îðóóëàëò áà áóñàä õºðºíãº

2.2 Õóðèìòëàãäñàí ýëýãäýë

2.1. ¯íäñýí õºðºíãº

Ä¿í 2. Ýðãýëòèéí áóñ õºðºíãº

745 102,0

1 338 770,5

1.3. Áàðàà ìàòåðèàë

1.4. Óðüä÷èëæ òºëñºí çàðäàë, òîîöîî

7 781 307,4

(40 199,4)

2006 îí Өөð÷ëөëò

1.2. Äàíñíû áîëîí áóñàä àâëàãà

1.1. ̺í㺠áà ò¿¿íòýé àäèëòãàõ õºðºíãº

1. Ýðãýëòèéí õºðºíãº

Үçүүëýëò

Õүñíýãò 2.1.4 Õөðөíãө, ýõ үүñâýðèéí çýðýãöүүëñýí øèíæèëãýý

-

-

-

-

-

5 710 907,2

2 772 892,9

442 259,5

3 215 475,4

323,0

2 938 014,3

1 111 500,0

4 049 514,3

11 393 528,4

8 702 561,6

293 697,2

1 652 244,8

5 710 907,2

7 293 091,1

(13 340,0)

0,0

(1 205 813,2)

8 512 244,3

(1 582 184,0)

(46 034,0)

2 616 908,1

(4 894 290,0)

741 232,0

2009 îí Өөð÷ëөëò

41

11,92

17,56

(13,75)

31,32

(0,01)

9,77

(49,46)

14,55

1 149,71

(33,86)

(36,61)

490,57

11,92

38,14

(73,08)

0,00

20,73

41,91

(5,49)

(79,42)

20,88

(30,29)

1 452,31

Õóâü

Гурилын үйлдвэрийн ашигт ажиллагааг дээшлүүлэх зарим асуудал


91 679,3

Ò¿ðýýñèéí çàðäàë

9 415 591,1

Ýõ ñóðâàëæ: Ñóäëàà÷èéí òîîöîîãîîð

14 543 201,6

4.2 Êîìïàíèé íèéò çàðäàë

744 501,8

3.4 Òàòâàðûí äàðààõ öýâýð àøèã, àëäàãäàë

4.1 Êîìïàíèé íèéò îðëîãî

344 066,3

3.3 Îðëîãûí òàòâàðûí çàðäàë

1 088 568,1

238 932,2

Ä¿í

3.2 Òàòâàð òºëºõèéí ºìíºõ àøèã, àëäàãäàë

238 932,2

176,99

100,00

0,00

0,00

0,00

4,66

94 091,1 1 327 500,3

69,20

0,39

1,06

4,89

1,37

0,34

6,27

4,54

1,40

1,30

4,60

100,00

23,01

76,99

100,00

Õóâèéí æèí

11 076 545,4

17 108 690,6

875 835,6

404 761,2

1 280 596,8

281 080,8

281 080,8

1 561 677,5

110 689,2

1 643 967,2

9 188,0

25 108,4

116 115,2

32 489,5

8 105,2

148 873,7

107 851,9

33 247,7

30 813,6

109 324,5

2 375 774,2

3 937 451,8

13 171 238,8

17 108 690,6

Үíèéí äүí

2006 îí

176,99

100,00

0,00

0,00

0,00

4,66

69,20

0,39

1,06

4,89

1,37

0,34

6,27

4,54

1,40

1,30

4,60

100,00

23,01

76,99

100,00

Õóâèéí æèí

19 410 405,7

29 527 478,6

4 257 606 ,1

870 603,5

5 128 209,7

132 078 ,4

132 078,4

5 260 288,0

231 010,6

1 297 610,4

13 212,3

25 868,3

122 819,1

59 162,5

51 607,0

292 500,4

104 655,8

57 504,1

53 047,1

185 434,0

2 494 431,6

7 754 719,6

21 772 758,9

29 527 478,6

Үíèéí äүí

2007 îí

173,74

100,00

0,00

0,00

0,00

9,26

52,02

0,53

1,04

4,92

2,37

2,07

11,73

4,20

2,31

2,13

7,43

100,00

26,26

73,74

100,00

Õóâèéí æèí

26 848 142,1

40 259 054,5

3 215 475,4

565 158,5

3 780 633,9

295 050,7

295 050,7

4 075 684,6

490 381,8

2 929 152,5

61 621,7

38 952,6

178 095,3

79 028,7

128 537,6

151 188,9

197 754,2

78 411,3

188 871,9

293 142,9

4 815 139,2

8 890 823,8

31 368 230,6

40 259 054,5

Үíèéí äүí

2008 îí

177,92

100,00

0,00

0,00

0,00

10,18

23 235 827,1

37 132 480,3

2 773 215,9

366 238,9

3 139 454,8

57 545,2

57 545,2

3 196 999,9

144 510,1

4 002 643,6

44 326,3

1,28 60,83

46 412,9

217 885,8

115 758,3

38 279,8

33 282,8

152 261,5

68 309,0

110 694,6

404 234,6

5 378 599,2

8 575 599,2

28 556 881,1

37 132 4803

Үíèéí äүí

2009 îí

0,81

3,70

1,64

2,67

3,14

4,11

1,63

3,92

6,09

100,00

22,08

77,92

100,00

Õóâèéí æèí

/Ìÿí.òөã/

"Àëòàí Òàðèà" ÕÕÊ /Áîñîî øèíæèëãýý/

Îðëîãûí òàéëàíãèéí çýðýãöүүëñýí øèíæèëãýý

1 397 450,4

3.1 ¯éë àæèëëàãààíû áóñ çàðäàë

2.2 ¯íäñýí ¿éë àæèëëàãààíû àøèã/àëäàãäàë/

Áóñàä çàðäàë

Çýýëèéí õ¿¿ãèéí çàðäàë

7 810,2

21 343,3

Øóóäàí õîëáîîíû çàðäàë

Øàòàõóóíû çàðäàë

98 703,5

Çàð ñóðòàë÷èëãààíû çàðäàë

6 889,8 27 617,6

õèé ýä ìàòåðèàëûí çàðäàë

Ýëýãäëèéí çàðäàë

Ò

126 549,7

28 262,1

Àøèãëàëòûí çàðäàë

Àëáàí òîìèëîëòûí çàðäàë

26 193,1

92 931,1

¯¿íýýñ:Öàëèí õºëñ, íèéãìèéí äààòãàëûí øèìòãýë

Çàñâàð ¿éë÷èëãýýíèé çàðäàë

3 347 021,5 2 019 521,2

2.1 ¯éë àæèëëàãààíû çàðäàë

11 196 180,1

1.2 Áîðëóóëñàí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ºðòºã

1.3 Íèéò àøèã / àëäàãäàë/

14 543 201,6

Үíèéí äүí

2005 îí

1.1 Áîðëóóëàëòûí îðëîãî/öýâýð ä¿íãýýð/

Үçүүëýëò

Õүñíýãò 2.1.5

42

176,91

100,00

0,00

0,00

0,00

2,69

74,42

0,82

0,86

4,05

2,15

0,71

0,62

2,83

1,27

2,06

7,52

100,00

23,09

76,91

100,00

Õóâèéí æèí

Гурилын үйлдвэрийн ашигт ажиллагааг дээшлүүлэх зарим асуудал


Áóñàä çàðäàë

1 660 954,3

4.2 Êîìïàíèé íèéò çàðäàë

Ýõ ñóðâàëæ: Ñóäëàà÷èéí òîîöîîãîîð

2 565 489,0

131 333,8

60 694,9

4.1 Êîìïàíèé íèéò îðëîãî

3.4 Òàòâàðûí äàðààõ öýâýð àøèã, àëäàãäàë

3.3 Îðëîãûí òàòâàðûí çàðäàë

192 028,7

14,53

15,00

60,62

15,09

74,95

38,51

42 148,6

Ä¿í

3.2 Òàòâàð òºëºõèéí ºìíºõ àøèã, àëäàãäàë

38,51

42 148,6

33,20 26,34

16 598,1 234 177,3

3.1 ¯éë àæèëëàãààíû áóñ çàðäàë

2.2 ¯íäñýí ¿éë àæèëëàãààíû àøèã/àëäàãäàë/

22,08

18,30

22,47

25,10

16,60

8,52

246 516,8

1 377,8

Øàòàõóóíû çàðäàë

Çýýëèéí õ¿¿ãèéí çàðäàë

3 765,1

17 411,8

4 871,9

1 215,4

Øóóäàí õîëáîîíû çàðäàë

Çàð ñóðòàë÷èëãààíû çàðäàë

Ýëýãäëèéí çàðäàë

õèé ýä ìàòåðèàëûí çàðäàë

22 324,0

Ò

28,46

16 172,7

Ò¿ðýýñèéí çàðäàë

Àëáàí òîìèëîëòûí çàðäàë

30,98

47,46

4 985,6

Àøèãëàëòûí çàðäàë

46,65

44,12

4 620,6

16 393,5

17,64

Çàñâàð ¿éë÷èëãýýíèé çàðäàë

¯¿íýýñ:Öàëèí õºëñ, íèéãìèéí äààòãàëûí øèìòãýë

2.1 ¯éë àæèëëàãààíû çàðäàë

2 565 489,0

9,54

590 430,3

1.3 Íèéò àøèã / àëäàãäàë/

34,25

1 975 058,7

1.2 Áîðëóóëñàí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ºðòºã

17,64

Õóâü

2 565 489,0

2006 îí Өөð÷ëөëò

/Ìÿí.òөã/

8 333 860,3

12 418 788,0

3 381 770,5

465 842,4

3 847 612,9

-149 002,4

-149 002,4

3 698 610,5

120 321,4

-346 356,8

4 024,4

759,9

6 703,8

26 673,1

43 501,7

143 626,8

-3 196,1

24 256,4

22 233,4

76 109,5

12 418 788,0

3 817 267,9

8 601 520,1

12 418 788,0

2007 îí Өөð÷ëөëò

75,24

72,59

386,12

115,09

300,45

-53,01

-53,01

236,84

108,70

-21,07

43,80

3,03

5,77

82,10

536,71

96,48

-2,96

72,96

72,15

69,62

72,59

96,95

65,31

72,59

Õóâü

7 437 736,4

10 731 575,9

-1 042 130,7

-305 445,1

-1 347 575,8

162 972,4

162 972,4

-1 184 603,4

259 371,2

1 631 542,1

48 409,4

13 084,3

55 276,2

19 866,1

76 930,6

-141 311,6

93 098,4

20 907,2

135 824,8

107 708,8

2 320 707,6

1 136 104,2

9 595 471,7

10 731 575,9

2008 îí Өөð÷ëөëò

38,32

36,34

-24,48

-35,08

-26,28

123,39

123,39

-22,52

112,28

125,73

366,40

50,58

45,01

33,58

149,07

-48,31

88,96

36,36

256,05

58,08

93,04

14,65

44,07

36,34

Õóâü

"Àëòàí Òàðèà" ÕÕÊ /Õýâòýý øèíæèëãýý/

Îðëîãûí òàéëàíãèéí çýðýãöүүëñýí øèíæèëãýý

1.1 Áîðëóóëàëòûí îðëîãî/öýâýð ä¿íãýýð/

Үçүүëýëò

Õүñíýãò 2.1.6

-3 612 315,1

-3 126 574,2

-442 259,5

-198 919,6

-641 179,1

-237 505,6

-237 505,6

-878 684,7

-345 871,8

1 073 491,2

-17 295,4

7 460,2

39 790,5

36 729,7

-90 257,7

-117 906,1

-45 492,7

-10 102,3

-78 177,3

111 091,7

563 460,0

-315 224,6

-2 811 349,5

-3 126 574,2

2009 îí Өөð÷ëөëò

43

-13,45

-7,77

-13,75

-35,20

-16,96

-80,50

-80,50

-21,56

-70,53

36,65

-28,07

19,15

22,34

46,48

-70,22

-77,99

-23,00

-12,88

-41,39

37,90

11,70

-3,55

-8,96

-7,77

Õóâü

Гурилын үйлдвэрийн ашигт ажиллагааг дээшлүүлэх зарим асуудал


Ýðãýëòèéí õàðüöàà

Õóðäàí õºðâºõ õºðºíãèéí õàðüöàà

Ò¿ðãýí õºðâºõ õºðºíãèéí õàðüöàà

Ýðãýëòèéí õºðºíãèéí õóâèéí æèí

Àæëûí êàïèòàëûí îðîëöîî

Ýëýãäëèéí õóâü

2

3

4

5

6

7 ¯íäñýí õºðºíãº

Õóðèìòëàãäñàí ýëýãäýë

Ýðãýëòèéí õºðºíãº

Àæëûí êàïèòàë

Íèéò õºðºíãº

Ýðãýëòèéí õºðºíãº

ÁÕªÒ

(̺íãºí õºðºíãº+ÒÁ¯Ö)

ÁÕªÒ

(̺íãºí õºðºíãº+ÒÁ¯Ö+Àâëàãà)

ÁÕªÒ

Ýðãýëòèéí õºðºíãº

Ýðãýëòèéí õºðºíãº-ÁÕªÒ

Àâëàãûí ýðãýö /õîíîã/

ÁÌ-ûí ýðãýö /õîíîã/

Ýðãýëòèéí õºðºíãèéí ýðãýö /óäàà/

¯íäñýí õºðºíãèéí à÷ààëàë /óäàà/

8

9

10

11

¯íäñýí õºðºíãèéí äóíäàæ

Áîðëóóëàëòûí îðëîãî

Ýðãýëòèéí õºðºíãèéí äóíäàæ

Áîðëóóëàëòûí îðëîãî

ÁÁª

ÁÌ-ûí äóíäàæ * 365

Áîðëóóëàëòûí îðëîãî

Àâëàãûí äóíäàæ * 365

Òºëáºðèéí õýðýãñëèéã õºðâºõ ÷àäâàðààð íü

2. Ñàíõ¿¿ãèéí òîãòâîðæèëòûí øèíæèëãýý

Àæëûí êàïèòàë

1. Òºëáºðèéí ÷àäâàðûí øèíæèëãýý

1

Ä/ä

Үçүүëýëò

-

-

-

-

30,33

-0,60

0,31

0,0077

0,26

0,63

-3 284 173,5

2005 îí

1,51

1,65

101,66

127,34

35,15

-0,15

0,56

0,0015

0,57

0,87

-2 360 278 ,5

2006 îí

2,20

1,42

66,41

198,57

31,64

-0,03

0,64

0,0022

0,84

0,97

-715 754 ,9

2007 îí

"Àëòàí Òàðèà" ÕÕÊ

Õүñíýãò 2.1.7 Ñàíõүүãèéí үíäñýí õàðüöààíóóä

2,27

1,46

93,79

171,51

28,54

0,03

0,60

0,0018

0,58

1,03

970 478,1

2008 îí

44

1,51

1,33

176,38

129,79

24,27

-0,17

0,51

0,0248

0,38

0,85

-4 661 220,1

2009 îí

Гурилын үйлдвэрийн ашигт ажиллагааг дээшлүүлэх зарим асуудал


Áîðëóóëàëòûí ºãººæ

Çàðäëûí ºãººæ

13

14

Íèéò àøèã

ÁÁª, Íèéò çàðäàë

Öýâýð àøèã

Áîðëóóëàëòûí îðëîãî

Öýâýð àøèã

Áîðëóóëàëòûí îðëîãî

ªºðèéí êàïèòàëûí ºãººæ

Ãàäíû êàïèòàëûí ºãººæ

16

17 Ãàäíû êàïèòàë

Öýâýð àøèã

ªºðèéí êàïèòàë

Öýâýð àøèã

Íèéò õºðºíãº

Öýâýð àøèã

Ãàäíû êàïèòàëûí ìºíãºí óðñãàë

ªºðèéí êàïèòàëûí ìºíãºí óðñãàë

19

20

Öýâýð àøèã+Ýëýãäëèéí çàðäàë

ªºðèéí êàïèòàë

Öýâýð àøèã+Ýëýãäëèéí çàðäàë

Ãàäíû êàïèòàë

Öýâýð àøèã+Ýëýãäëèéí çàðäàë

Áîðëóóëàëòûí îðëîãî

Ýõ ñóðâàëæ: Ñóäëàà÷èéí òîîöîîãîîð

Áîðëóóëàëòûí ìºíãºí óðñãàë

18

5. ̺íãºí ã¿éëãýýíä ¿íäýñëýñýí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä:

Õºðºíãèéí ºãººæ

15

4. ¯éëäâýðëýëèéí àêòèâä ¿íäýñëýñýí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä

Íèéò àøãèéí ò¿âøèí

12

Îðëîãî, çàðäàëä ¿íäýñëýí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä

3. Àøèãò àæèëëàãààíû øèíæèëãýý

19,65

0,09

0,05

0,08

18,94

0,04

0,07

5,12

23,01

23,37

0,05

0,05

0,05

22,53

0,03

0,07

5,12

23,01

113,09

0,16

0,15

0,16

111,54

0,10

0,20

14,42

26,26

85,97

0,11

0,08

0,11

83,91

0,07

0,10

7,99

22,08

45

75,45

0,09

0,08

0,08

72,43

0,05

0,10

7,47

23,09

Гурилын үйлдвэрийн ашигт ажиллагааг дээшлүүлэх зарим асуудал


Ê2

Ê3

Ê4

Ê5

I

2

3

4

5

6

Íèéò õөðөíãө

Áàéíãûí êàïèòàë - Ýðãýëòèéí áóñ õөðөíãө

Íèéò õөðөíãө

Öýâýð àøèã - Íîãäîë àøèã

Ãàäíû êàïèòàë

Өөðèéí êàïèòàëûí çàõ çýýëèéí үíý

Íèéò õөðөíãө

Áîðëóóëàòûí îðëîãî

Íèéò õөðөíãө

Õүү áà òàòâàðûí өìíөõ àøèã

Ýõ ñóðâàëæ: Ñóäëàà÷èéí òîîöîîãîîð

Ê1

1

I = 3,3 * K1 + K2 + 0,6 * K3 + 1,4 * K4 +1,2 * K5

6. Òөëáөðèéí ÷àäâàðûã Àëòìàíû èíäåêñýýð үíýëýõ:

Үçүүëýëò

Õүñíýãò 2.1.8

2,29

0,18

0,04

1,65

0,82

0,06

2005îíûýöýñò

1,82

0,16

0,03

1,35

0,62

0,05

2006îíû ýöýñò

2,12

0,25

0,10

0,93

0,71

0,12

2007îíû ýöýñò

2,14

0,21

0,07

1,15

0,84

0,08

2008 îíû ýöýñò

"Àëòàí Òàðèà" ÕÕÊ

Ñàíõүүãèéí үíäñýí õàðüöààíóóä

46

2,07

0,28

0,05

1,29

0,69

0,06

2009îíû ýöýñò

Гурилын үйлдвэрийн ашигт ажиллагааг дээшлүүлэх зарим асуудал


Гурилын үйлдвэрийн ашигт ажиллагааг дээшлүүлэх зарим асуудал

“Àëòàí Òàðèà” ÕÕÊ-èé áîðëóóëàëòûí îðëîãûí õýäýí õóâèéã ÿìàð áүòýýãäýõүүí ýçëýæ áàéãààã ãðàôèêààð õàðóóëúÿ. Ãðàôèê-2.1.1 Áîðëóóëàëòàä ýçëýõ õóâü

Ýõ ñóðâàëæ: Ñóäëàà÷èéí òîîöîîãîîð Äýýðõ ãðàôèêààñ õàðàõàä õàìãèéí өíäөð /33%/ áîðëóóëàëòòàé áүòýýãäýõүүí íü ÁÃ-055 áóþó äýýä ãóðèë, /22%/ íü ÁÃ-075 áóþó íýãäүãýýð ãóðèë ýçýëæ áàéãàà íü õàðàãäàæ áàéíà. Õýðýãëýã÷äèéí õóäàëäàí àâàõ ÷àäâàð, ýðýëò õýðýãöýýíä íèéöүүëýí òóñ êîìïàíèé áîðëóóëàëòûí îðëîãûí 33 õóâèéã ýçýëæ áàéãàà äýýðõ áүòýýãäýõүүíүүäèéã àðàé èëүү õýìæýýãýýð үéëäâýðëýäýã. Ýíý íü áýëýí áүòýýãäýõүүíèé íөөö çîõèñòîé õýìæýýíä áàéõàä íөëөөëäөã áàéíà. Àæ àõóéí íýãæ áàéãóóëëàãûí àøèãò àæèëëàãààíä íөëөөëäөã өөð íýã ãîë үçүүëýëòүүä íü үéë àæèëëàãààíû çàðäàë áàéäàã. Áîðëóóëàëòûí îðëîãî өíäөð áîëîâ÷ үéë àæèëëàãààíû çàðäëûí ìåíåæìåíò ìóó òîõèîëäîëä àøèãò àæèëëàãàà áàãà áàéíà. Õàðèí үéë àæèëëàãààíû çàðäàë áàãà áàéõ òóñàì àøèãò àæèëëàãàà өíäөð áàéäàã. Èéìýýñ àøèãò àæèëëàãààíû øèíæèëãýýã õèéõýä “Àëòàí Òàðèà” ÕÕÊ-èé çàðäëûí áүòöèéã àâ÷ үçýõ øààðäëàãàòàé áàéíà. Ãðàôèê-2.1.2 Çàðäëûí õóâèéí æèí

47


Гурилын үйлдвэрийн ашигт ажиллагааг дээшлүүлэх зарим асуудал

Ýõ ñóðâàëæ: Ñóäëàà÷èéí òîîöîîãîîð Äýýðõ ãðàôèêààñ õàðàõàä çàðäëûí 66 õóâèéã çýýëèéí õүүãèéí çàðäàë, 6 õóâèéã öàëèíãèéí çàðäàë, 6 õóâèéã áóñàä çàðäàë, 4 õóâèéã çàð ñóðòàë÷èëãààíû çàðäàë òóñ òóñ ýçýëñýí áàéíà. Íèéò үéë àæèëëàãààíû çàðäëûí èõýíõ õóâü áóþó 66 õóâèéã çýýëèéí õүүãèéí çàðäàë ýçýëæ áàéãàà íü êîìïàíèé àøèãò àæèëëàãàà ñàéí áàéãààã èëýðõèéëæ áàéíà. Үүíýýñ çýýëèéí õүү öàëèí áîëîí çàð ñóðòàë÷èëãààíû çàðäëûí өñөëò áóóðàëòûí îí òóñ áүðýýð íü õàðóóëáàë äàðààõ áàéäàëòàé áàéíà.

Ãðàôèê-2.1.3

Çàðäëûí өñөëò, áóóðàëò

48


Гурилын үйлдвэрийн ашигт ажиллагааг дээшлүүлэх зарим асуудал

Ýõ ñóðâàëæ: Ñóäëàà÷èéí òîîöîîãîîð Äýýðõ çàðäëûí ãðàôèêààñ õàðàõàä çýýëèéí õүүãèéí çàðäàë 2007 îíîîñ 2009 îíä ýðñ өññөí áóþó 2 705 033 200 òөãðөãөөð, öàëèíãèéí çàðäàë 205 900 100 òөãðөãөөð, çàð ñóðòàë÷èëãààíû çàðäàë 95 066 200 òөãðөãөөð òóñ òóñ өññөí үçүүëýëòòýé áàéãàà íü “Àëòàí Òàðèà” ÕÕÊ-èé àøèãò àæèëëàãàà ñàéí áàéãààã õàðóóëæ áàéíà.

2.2 “Àëòàí Òàðèà” ÕÕÊ-èé àøèãò àæèëëàãààã äýýøëүүëýõ çàðèì àðãà çàìóóä

49


Гурилын үйлдвэрийн ашигт ажиллагааг дээшлүүлэх зарим асуудал

Àøèãò àæèëëàãààã äýýøëүүëýõèéí òóëä þóíû өìíө àøèãò àæèëëàãààíä íөëөөëæ áàéãàà õү÷èí çүéëүүäèéã íü òîäîðõîéëîõ øààðäëàãàòàé. Ìèíèé áèå ýíý ñóäàëãààíäàà ìàòåìàòèê çàãâàð÷ëàëûí EViews ïðîãðàììûã àøèãëàæ íөëөөëөã÷ ãîë õү÷èí çүéëèéã íü òîäîðõîéëîõûã õè÷ýýëýý. Àøèãò àæèëëàãààíä íөëөөëíө ãýæ үçñýí 15 õү÷èí çүéëèéã òүүâýðëýí 2005 îíîîñ 2009 îí õүðòýëõ 5 æèëèéí үçүүëýëòèéã àâ÷ үçâýë äàðààõ áàéäàëòàé áàéíà. Õүñíýãò 2.2.1 C

Õү÷èí çүéëñèéí íýð

1

Ýäèéí çàñãèéí èäýâõòýé õүí àì

2

/ñàÿ/

2005 HA

Äîòîîäûí íèéò áүòýýãäýõүүí GDP

Íèéò òàðèàëñàí òàëáàéí õýìæýý 3

/үð òàðèà/

TT

Õóðààñàí óëààí áóóäàéí õýìæýý 4

/òí/

Buu

Õүí àìûí àìüæèðãààíû äîîä 5

òүâøèí

Ami

6

Áóóäàéíû үíý /1òí/

P

7

Öàëèíãèéí çàðäàë /ìÿí.òөã/

S

8

Çàð ñóðòàë÷èëãàà /ìÿí.òөã/

M

9

Çýýëèéí õүүãèéí çàðäàë /ìÿí.òөã/

C

Үéë àæèëëàãààíû çàðäàë 10

/ìÿí.òөã/

UAZ

11

Ãóðèëûí үíý

Fp

12

Áîðëóóëàëòûí õýìæýý

Sale

13

Øàòàõóóíû үíý /ÀÈ-93/

Pet

1õүíä 1ñàðä íîãäîõ ãóðèëûí 14 15

õýðýãëýý Öýâýð àøèã

Íөëөөëөõ õү÷èí çүéëñ

Her NP

2006

986,1

2007

1 001,2

2008

1 042,8

2009 1

1

054,0

065,8

2 779

3 714

4 557

3 564

578,3

952,9

512,1

278,1

172,9

126,2

121,8

154,0

252,4

135,6

127,8

109,6

209,8

388,1

2 152 094,9

21 820,0 120 000,0 77 421,4

24 620,0

38 380,0

70

101

660,0

600,0

165

210

330

270

000,0

000,0

000,0

000,0

91 078,9

154

286

360

386,5

637,7

286,7

116

122

178

217

115,2

819,1

095,3

885,8

1 643

1 297

2 929

4 002

967,2

610,4

152,5

643,6

524

919

1 443

797

612,9

615,7

253,8

783,1

417,0

405,0

493,0

680,0

17 108

29 527

40 259

37 132

690,6

478,6

054,5

480,3

577,0

751,0

870,0

952,0

250,0

8,8

9,9

10,0

10,7

11,2

875

4 257

3 215

2 773

835,6

606,1

475,4

215,9

98 703,5 1 397 450,4 445 945,9 455,0 14 543 201,6

744 501,8

1

Ýõ ñóðâàëæ: Ñòàòèñòèêèéí ýìõýòãýë 2005, 2007 îí, “Àëòàí Òàðèà” ÕÕÊ-èé àðõèâààñ

50


Гурилын үйлдвэрийн ашигт ажиллагааг дээшлүүлэх зарим асуудал

1. Öýâýð àøèãò

ãóðèëûí үíý (FP), áóóäàéí үíý (P),íèéò òàðèàëñàí

òàëáàéí õýìæýý /үðòàðèà/ (TT) ãýñýí үçүүëýëòүүäèéí íөëөөëëèéã àâ÷ үçñýí øóãàìàí ðåãðåññèéí çàãâàð: Óã çàãâàð íü ñòàòèñòèê à÷ õîëáîãäîë áóþó ìàãàäëàë, òàéëáàðëàãäàõ ÷àâäàð çýðãýýð àøèãò àæèëëàãààíä íөëөөëөã÷ õү÷èí çүéëèéã òîãòîîíî. Õү÷èí çүéë òóñ áүðèéí ñòàòèñòèêèéí ñóóðü øèíæèëãýýíүүäèéí äүíã íýãòãýí õàðóóëëàà. Õүñíýãò 2.2.2 Ñòàòèñòèêèéí ñóóðü øèíæèëãýý NP

FP

P

TT

Mean

2373327.

490.0000

219000.0

165.4600

Median

2773216.

455.0000

210000.0

154.0000

Maximum

4257606.

680.0000

330000.0

252.4000

Minimum

744501.8

405.0000

120000.0

121.8000

Std. Dev.

1526039.

111.6781

83246.62

52.89800

Skewness

-0.025807

1.166519

0.180133

0.967410

Kurtosis

1.452195

2.783073

1.712272

2.520843

Jarque-Bera

0.499659

1.143776

0.372507

0.827733

Probability

0.778934

0.564459

0.830063

0.661089

5

5

5

5

Observations

Ýõ ñóðâàëæ: E-Views ïðîãðàìààñ ñóäëàà÷èéí òîîöîîãîîð  Mean-Äóíäàæ óòãà.Íèéò àæèãëàëòûí óòãûã àæèãëàëòûí òîîíä õàðüöóóëàí îëíî.  Median-Ýðýìáýëñýí öóâààíû ãîëûí óòãà  Maximum- Öóâààíû õàìãèéí èõ óòãà  Minimum-Öóâààíû õàìãèéí áàãà óòãà  Std. Dev.-Ñòàíäàðò õàçàéëò. Öóâààíû äèñïåðñèéã òîîöîõ õýìæèãäýõүүí.

(2.2.1)  Skewness-Öóâààíû òàðõàëòûí àññèñìåòðèéí õýìæèãäýõүүí (2.2.2)  Kurtosis-Öóâààíû òàðõàëòûí íÿãòûí ôóíêö.K>3 áîë øîâãîð, k<3 áîë õàâòãàé.K=3 áîë õýâèéí òàðõàëòòàé ãýæ үçíý.

51


Гурилын үйлдвэрийн ашигт ажиллагааг дээшлүүлэх зарим асуудал

(2.2.3)  Jarque-Bera-Öóâààã õýâèéí òàðõàëòòàé ýñýõèéã òîäîðõîéëíî.

(2.2.4)

JB=n(

 Probability-Ìàãàäëàë. À÷ õîëáîãäëûí òүâøèíã õàðóóëíà.P<0.1 áàãà áîë à÷ õîëáîãäîëòîé. Õүñíýãò 2.2.3 Øèíæèëãýýíèé үçүүëýëòүүä Dependent Variable: NP Method: Least Squares Sample: 2005 2009 Included observations: 5 Variable

Coefficient

Std. Error

t-Statistic

Prob.

C

995546.6

8861599.

0.112344

0.9288

TT

819.8507

142222.9

0.005765

0.9963

P

14.74684

27.21158

0.541933

0.6838

74145.57

-0.054703

FP

-4055.980

R-squared

0.498934

Adjusted R-squared

-1.004266

S.E. of regression

0.9652

Mean dependent var

2373327.

S.D. dependent var

1526039.

2160446.

Akaike info criterion

32.00009

Sum squared resid

4.67E+12

Schwarz criterion

31.68764

Log likelihood

-76.00022

F-statistic

0.331914

3.208799

Prob(F-statistic)

0.818988

Durbin-Watson stat

Ýõ ñóðâàëæ: E-Views ïðîãðàìààñ ñóäëàà÷èéí òîîöîîãîîð Estimation Command: ===================== LS NP C TT P FP Estimation Equation: ===================== NP = C(1) + C(2)*TT + C(3)*P + C(4)*FP

(2.2.5)

Substituted Coefficients: ===================== NP = 995546.60 + 819.85*TT + 14.74684019*P - 4055.979888*FP (2.2.6)  Coefficient-

õàìààðàëãүé

õýìæèãäýõүүíүүäèéí

óòãà

òýã

áàéõ

үåä

õàìààðàëòàé õýìæèãäýõүүíèé óòãà ÿìàð òîîí óòãàòàé òýíöүү áàéõ áîëîìæèéã õýëíý.  Std. Error-òîîöîîëîãäñîí êîýôôèöèåíòèéí ñòàíäàðò àëäààã үçүүëíý.

52


Гурилын үйлдвэрийн ашигт ажиллагааг дээшлүүлэх зарим асуудал

 R-squared-Äåòåðìèíàöèéí

êîýôôèöèåíò.

Òîîöîîëñîí

ðåãðåññèéí

òýãøèòãýë íü õàìààðàëòàé õýìæèãäýõүүíèé õýäýí õóâü òàéëáàðëàãäàæ ÷àäàõûã õàðóóëíà.  S.E. of regression-Ðåãðåññèéí òýãøèòãýëèéí ñòàíäàðò àëäàà.  Log

likelihood-Òýãøèòãýëèéí

çөâøөөðөãäñөí

үë

áà

çөâøөөðөãäñөí

õóâèëáàðûí õîîðîíäîõ çөðүүã õýìæèõýä õýðýãëýíý.  Durbin-Watson

stat-Ýðõèé

õóðóóíû

äүðýì.Үëäýãäëèéí

öóâàà

êîððåëÿöèòàé ýñýõèéã øèíæèëíý. Óòãà íü õî¸ðîîñ áàãà áàéâàë öóâàà ýåðýã êîððåëÿöèòàé áîëîõûã íîòîëíî.  Adjusted

äåòåðìèíàöèéí

R-squared-Òîõèðóóëàãäñàí

êîýôôèöèåíò.

Àæèãëàëòûí óòãà áîëîí îíîëûí óòãà õî¸ðûí õèð íèéöýæ áàéãààã ìýäýõ õýìæүүð. Öýâýð àøèãò íөëөөëөõөөð àâ÷ үçñýí ýäãýýð үçүүëýëòүүä íü áүãä ìàãàäëàë íü 0,1-ýýñ өíäөð, äåòåðìèíàöèéí êîýôôèöèåíò íü 49%-ààð òàéëáàðëàãäæýý. Ýíäýýñ òàðèàëñàí òàëáàéí õýìæýý íü õàìãèéí өíäөð ìàãàäëàëòàé áàéñàí òóë õàñ÷ үíýëãýýã äàõèí õèéëýý. Õүñíýãò 2.2.4 Øèíæèëãýýíèé үçүүëýëòүүä Dependent Variable: NP Method: Least Squares Sample: 2005 2009 Included observations: 5 Variable

Coefficient

Std. Error

t-Statistic

Prob.

C

952884.5

3446550.

0.276475

0.8081

P

14.61550

10.52106

1.389167

0.2992

7842.562

-0.463289

FP R-squared Adjusted R-squared S.E. of regression

-3633.373 0.498917 -0.002166

Mean dependent var S.D. dependent var

0.6887 2373327. 1526039.

1527691.

Akaike info criterion

31.60012

Sum squared resid

4.67E+12

Schwarz criterion

31.36579

Log likelihood

-76.00031

F-statistic

0.995677

3.213475

Prob(F-statistic)

0.501083

Durbin-Watson stat

Ýõ ñóðâàëæ: E-Views ïðîãðàìààñ ñóäëàà÷èéí òîîöîîãîîð Ýíý óäààãèéí үíýëãýýíä ìөí àäèë òàéëáàðëàãäàõ ÷àäâàð íü ìóó áàéñàí áөãөөä ìàãàäëàë íü áүãä 0,1-ýýñ өíäөð ãàðñàí òóë Ñ áóþó òîãòìîë òîîã õàñ÷ äàõèí үíýëýâ. 53


Гурилын үйлдвэрийн ашигт ажиллагааг дээшлүүлэх зарим асуудал

Õүñíýãò 2.2.5 Øèíæèëãýýíèé үçүүëýëòүүä Dependent Variable: NP Method: Least Squares Sample: 2005 2009 Included observations: 5 Variable

Coefficient

P FP

Std. Error

t-Statistic

Prob. 0.1832

14.97325

8.686577

1.723722

-1925.015

4017.986

-0.479099

0.6646

R-squared

0.479766

Mean dependent var

2373327.

Adjusted R-squared

0.306355

S.D. dependent var

1526039.

S.E. of regression

1270968.

Akaike info criterion

31.23763

Sum squared resid

4.85E+12

Schwarz criterion

31.08140

Log likelihood

-76.09407

Durbin-Watson stat

3.173681

Ýõ ñóðâàëæ: E-Views ïðîãðàìààñ ñóäëàà÷èéí òîîöîîãîîð Үíýëãýýíä үëäñýí ãóðèëûí үíý, áóóäàéí үíèéã çàãâàð÷ëàõàä ãóðèëûí үíèéí (FP) ìàãàäëàë íü 0,66 ãàðñàí òóë äàõèí õàñ÷ үíýëýâ. Òàéëáàðëàãäàõ ÷àäâàð íü óðüäûí àäèë áàãà 47,9 õóâüòàé áàéíà. Õүñíýãò 2.2.6 Øèíæèëãýýíèé үçүүëýëòүүä Dependent Variable: NP Method: Least Squares Sample: 2005 2009 Included observations: 5 Variable

Coefficient

Std. Error

t-Statistic

2.207966

4.973581

Prob.

P

10.98150

R-squared

0.439962

Mean dependent var

0.0076

Adjusted R-squared

0.439962

S.D. dependent var

S.E. of regression

1142022. Akaike info criterion

30.91136

Sum squared resid

5.22E+12

Schwarz criterion

30.83324

Log likelihood

-76.27839

Durbin-Watson stat

2.700093

2373327. 1526039.

Ýõ ñóðâàëæ: E-Views ïðîãðàìààñ ñóäëàà÷èéí òîîöîîãîîð Öýâýð àøèãò íөëөөëөõ 4 õү÷èí çүéëүүäèéí äîòðîîñ áóóäàéí үíýýñ õàìãèéí èõ õàìààðàëòàé ãýæ øóãàìàí ðåãðåññèéí çàãâàðààð øàëãàðëàà. Òàéëáàðëàãäàõ ÷àäâàð íü 44%-òàé áàéíà. Òàéëáàðëàãäàõ ÷àäâàð 44%-òàé áàéãàà íü àøèãò àæèëëàãààíä áóóäàéí үíèéí íөëөөëөë õàðüöàíãóé áàãà áàéãààã õàðóóëæ áàéãàà þì. Èéìýýñ äàõèí өөð өөð õó÷èí çүéë àâ÷ øóãàìàí ðåãðåññèéí çàãâàðààð çàãâàð÷èëñàí áîëíî. 54


Гурилын үйлдвэрийн ашигт ажиллагааг дээшлүүлэх зарим асуудал

2. Öýâýð àøèãò áóþó àøèãò àæèëëàãààíä áîðëóóëàëòûí îðëîãî (Sale), Äîòîîäûí Íèéò Áүòýýãäýõүүí (GDP), áóóäàéí үíý (P) õýðõýí íөëөөëæ áàéãààã àâ÷ үçñýí øóãàìàí ðåãðåññèéí çàãâàð÷ëàë: Õүñíýãò 2.2.7 Ñòàòèñòèêèéí ñóóðü øèíæèëãýý NP

GDP

SALE

P

TT

Mean

2373327.

3353683.

27714181

219000.0

165.4600

Median

2773216.

3564278.

29527479

210000.0

154.0000

Maximum

4257606.

4557512.

40259054

330000.0

252.4000

Minimum

744501.8

2152095.

14543202

120000.0

121.8000

Std. Dev.

1526039.

921612.8

11568463

83246.62

52.89800

Skewness

-0.025807

-0.043922

-0.119526

0.180133

0.967410

Kurtosis

1.452195

1.868004

1.315414

1.712272

2.520843

Jarque-Bera

0.499659

0.268569

0.603120

0.372507

0.827733

Probability

0.778934

0.874341

0.739663

0.830063

0.661089

Observations

5

5

5

5

5

Ýõ ñóðâàëæ: E-Views ïðîãðàìààñ ñóäëàà÷èéí òîîöîîãîîð Äýýðõ үçүүëýëòүүäýýð õү÷èí çүéë òóñ áүðèéí ñòàòèñòèêèéí ñóóðü øèíæèëãýýíүүäèéí äүíã íýãòãýí õàðóóëñàí. Õүñíýãò 2.2.8 Øèíæèëãýýíèé үçүүëýëòүүä Dependent Variable: NP Method: Least Squares Sample: 2005 2009 Included observations: 5 Variable

Coefficient

Std. Error

t-Statistic

Prob.

GDP

1.117059

0.855069

1.306396

0.3214

SALE

0.300553

0.139974

2.147212

0.1649

22.85884

-1.918525

P

-43.85525

Mean dependent var

0.1951

R-squared

0.857316

2373327.

Adjusted R-squared

0.714632

S.D. dependent var

1526039.

S.E. of regression

815208.1

Akaike info criterion

30.34398

Sum squared resid

1.33E+12

Schwarz criterion

30.10965

Log likelihood

-72.85996

Durbin-Watson stat

1.344225

Ýõ ñóðâàëæ: E-Views ïðîãðàìààñ ñóäëàà÷èéí òîîöîîãîîð Өìíөõ çàãâàðûã áîäîõîä ýíä àâ÷ үçñýí үçүүëýëòүүäýä òàéëáàðëàãäàõ ÷àäâàð íü èëүү өíäөð ãàðñàí ÷ áүõ õү÷èí çүéëèéíõ íü ìàãàäëàë íü 0,1-ýýñ èëүү ãàðñàí òóë õàìãèéí өíäөð ìàãàäëàëòàé ÄÍÁ-èéã õàñ÷ äàõèí çàãâàð÷ëàëàà. Õүñíýãò 2.2.9 Øèíæèëãýýíèé үçүүëýëòүүä 55


Гурилын үйлдвэрийн ашигт ажиллагааг дээшлүүлэх зарим асуудал

Dependent Variable: NP Method: Least Squares Sample: 2005 2009 Included observations: 5 Variable SALE P

Coefficient

Std. Error

t-Statistic

Prob.

0.283709

0.154927

1.831243

0.1645

19.81385

-1.269837

-25.16036

Mean dependent var

0.2937

R-squared

0.735559

2373327.

Adjusted R-squared

0.647411

S.D. dependent var

1526039.

S.E. of regression

906149.4

Akaike info criterion

30.56097

Sum squared resid

2.46E+12

Schwarz criterion

30.40475

Log likelihood

-74.40243

Durbin-Watson stat

1.437858

Ýõ ñóðâàëæ: E-Views ïðîãðàìààñ ñóäëàà÷èéí òîîöîîãîîð Ýíý çàãâàðò өìíөõ çàãâàðààñ òàéëáàðëàãäàõ ÷àäâàð íü áóóðñàí áóþó 73,5% áîëñîí, ìөí áóóäàéí үíèéí ìàãàäëàë íü өíäөð /0,29/ ãàðñàí òóë õàñ÷ òîîöëîî. Àíõíû àâ÷ үçñýí çàãâàðûí õàìãèéí ìàãàäëàë өíäөðòýéãýýð øàëãàðñàí áóóäàéí үíý /Ð/ íü áîðëóóëàëòûí îðëîãîîñ ìàãàäëàë ìóóòàé áàéãàà íü òàéëáàðëàãäàõ ÷àäâàð 44% íü õàíãàëòãүé үçүүëýëò ãýäãèéã äàõèí íîòîëæ áàéãàà þì. Õүñíýãò 2.2.10 Øèíæèëãýýíèé үçүүëýëòүүä Dependent Variable: NP Method: Least Squares Sample: 2005 2009 Included observations: 5 Variable

Coefficient

Std. Error

t-Statistic

Prob.

SALE

0.087748

0.014710

5.965148

0.0040

R-squared

0.593423

Adjusted R-squared

0.593423

S.D. dependent var

1526039.

S.E. of regression

973054.9

Akaike info criterion

30.59113

Sum squared resid

3.79E+12

Schwarz criterion

30.51301

Log likelihood

-75.47781

Durbin-Watson stat

2.435997

Mean dependent var

2373327.

Ýõ ñóðâàëæ: E-Views ïðîãðàìààñ ñóäëàà÷èéí òîîöîîãîîð Äàõèí äàõèí çàãâàð÷èëæ öýâýð àøèãò íөëөөëөõ õү÷èí çүéë íü çөâõөí áîðëóóëàëòûí îðëîãîîñ õàìààðñàí ãýñýí äүãíýëòýä õүð÷ áàéãàà áîëîâ÷ òàéëáàðëàãäàõ ÷àäâàð íü 59% áàéãàà íü áүðýí õàíãàëòòàé үçүүëýëò áèø áîëîõîîð äàõèí өөð òөðëèéí ìàòåìàòèê çàãâàð÷ëàëûí àðãààð øàëãàõààð áîëñîí þì.

56


Гурилын үйлдвэрийн ашигт ажиллагааг дээшлүүлэх зарим асуудал

3. Îëîí õү÷èí çүéëèéí çýðýãò ôóíêöýí ðåãðåññèéí çàãâàð: Ýíý çàãâàðò áîðëóóëàëòûí îðëîãî /SALE/, áóóäàéí үíý /P/, Äîòîîäûí Íèéò Áүòýýãäýõүүí /GDP/ ãýñýí 3 үçүүëýëòèéã ñîíãîí àâ÷ íөëөөëëèéã íü îëîí õү÷èí çүéëèéí çýðýãò ôóíêöýí ðåãðåññèéí çàãâàðààð үíýëýâ. Õүñíýãò 2.2.11 Øèíæèëãýýíèé үçүүëýëòүүä Dependent Variable: LOG(NP) Method: Least Squares Sample: 2005 2009 Included observations: 5 Variable

Coefficient

Std. Error

t-Statistic

Prob.

C

-36.64651

4.678432

-7.833075

0.0808

2.962473

0.476751

6.213882

0.1016

-3.942748

0.661978

-5.956009

0.1059

0.676185

4.814573

LOG(SALE) LOG(P) LOG(GDP)

3.255545

R-squared

0.995627

Adjusted R-squared

0.982510

S.D. dependent var

0.798174

S.E. of regression

0.105559

Akaike info criterion

-1.668534

Sum squared resid

0.011143

Schwarz criterion

-1.980984

Log likelihood

8.171335

F-statistic

75.90000

Durbin-Watson stat

2.561670

Prob(F-statistic)

0.084132

Mean dependent var

0.1304 14.45733

Ýõ ñóðâàëæ: E-Views ïðîãðàìààñ ñóäëàà÷èéí òîîöîîãîîð Ýíý àðãûí äàâóó òàë íü ñîíãîí àâñàí үçүүëýëòүүä íü өìíөõ 2 àðãààñ òàéëáàðëàãäàõ ÷àäâàð íü 99%-òàé ãàðñàí íü èëүү áîäèòîé äүãíýëò ãàðàõûã èëýðõèéëæ áàéíà. Ãýâ÷ ìàãàäëàë íü 0,1-ýýñ èõ ãàðñàí үçүүëýëòүүä áàéñàí òóë õàìãèéí өíäөð ìàãàäëàëòàé Äîòîîäûí Íèéò Áүòýýãäýõүүí /GDP/-ã õàñ÷ үíýëãýýã äàõèí õèéñýí.

Õүñíýãò 2.2.12 Øèíæèëãýýíèé үçүүëýëòүүä Dependent Variable: LOG(NP) Method: Least Squares Sample: 2005 2009 Included observations: 5 Variable

Coefficient

Std. Error

t-Statistic

Prob.

C

-16.94921

7.890702

-2.147998

0.1648

3.353671

1.633446

2.053127

0.1765

LOG(SALE)

57


Гурилын үйлдвэрийн ашигт ажиллагааг дээшлүүлэх зарим асуудал

LOG(P)

-2.108641

1.882422

-1.120175

Mean dependent var

0.3791

R-squared

0.894271

14.45733

Adjusted R-squared

0.788543

S.D. dependent var

0.798174

S.E. of regression

0.367036

Akaike info criterion

1.116997

Sum squared resid

0.269431

Schwarz criterion

0.882659

Log likelihood

0.207508

F-statistic

8.458184

Durbin-Watson stat

1.395209

Prob(F-statistic)

0.105729

Ýõ ñóðâàëæ: E-Views ïðîãðàìààñ ñóäëàà÷èéí òîîöîîãîîð Äýýðõ үíýëãýýíýýñ õàðàõàä òàéëáàðëàãäàõ ÷àäâàð íü 89% áîëñîí áөãөөä ìàãàäëàë íü õàìãèéí өíäөð áóþó 0,37 áàéãàà áóóäàéí үíèéã /P/ õàñ÷ äàõèí çàãâàð÷ëàâ. Õүñíýãò 2.2.13 Øèíæèëãýýíèé үçүүëýëòүүä Dependent Variable: LOG(NP) Method: Least Squares Sample: 2005 2009 Included observations: 5 Variable

Coefficient

Std. Error

t-Statistic

Prob.

C

-12.48353

7.092851

-1.760016

0.1766

1.579379

0.415690

3.799416

0.0320

LOG(SALE) R-squared

0.827938

Mean dependent var

Adjusted R-squared

0.770584

S.D. dependent var

0.798174

S.E. of regression

0.382305

Akaike info criterion

1.203978

0.438471

Schwarz criterion

1.047753

F-statistic

14.43556

Prob(F-statistic)

0.032017

Sum squared resid Log likelihood

-1.009944

Durbin-Watson stat

2.554807

14.45733

Ýõ ñóðâàëæ: E-Views ïðîãðàìààñ ñóäëàà÷èéí òîîöîîãîîð Òîãòìîë òîîíû /C/ ìàãàäëàë íü 0,17 áàéãàà ó÷ðààñ үүíèéã õàñ÷ òîîöîâ. Òàéëáàðëàãäàõ ÷àäâàð íü 82,8% áîëæ өìíөõ çàãâàðààñ áóóðñàí áàéíà. Õүñíýãò 2.2.14 Øèíæèëãýýíèé үçүүëýëòүүä Dependent Variable: LOG(NP) Method: Least Squares Sample: 2005 2009 Included observations: 5 Variable

Coefficient

Std. Error

t-Statistic

0.012372

68.54182

Prob.

LOG(SALE)

0.847970

R-squared

0.650275

Adjusted R-squared

0.650275

S.D. dependent var

0.798174

S.E. of regression

0.472021

Akaike info criterion

1.513270

Sum squared resid

0.891215

Schwarz criterion

1.435158

Mean dependent var

0.0000 14.45733

58


Гурилын үйлдвэрийн ашигт ажиллагааг дээшлүүлэх зарим асуудал

Log likelihood

-2.783175

Durbin-Watson stat

1.743140

Ýõ ñóðâàëæ: E-Views ïðîãðàìààñ ñóäëàà÷èéí òîîöîîãîîð Estimation Command: ===================== LS LOG(NP) LOG(SALE) Estimation Equation: ===================== LOG(NP) = C(1)*LOG(SALE) Substituted Coefficients: ===================== LOG(NP) = 0.8479703637*LOG(SALE)

(2.2.7)

(2.2.8)

Îëîí õү÷èí çүéëèéí çýðýãò ôóíêöýí ðåãðåññèéí çàãâàðààð çàãâàð÷ëàõàä öýâýð àøèãò íөëөөëөõ õү÷èí çүéë íü áîðëóóëàëòûí îðëîãûí õýìæýý ãýæ ãàðñàí. Òàéëáàðëàãäàõ ÷àäâàð íü 65% áîëæ ýíãèéí øóãàìàí ðåãðåññèéí çàãâàðààñ èëүү өíäөð õóâèàð òàéëáàðëàãæýý. Èéìýýñ àøèãò àæèëëàãààíä õàìãèéí ãîë íөëөөëөã÷ õү÷èí çүéë íü áîðëóóëàëòûí îðëîãûí õýìæýý ãýäãèéã ýäãýýð ìàòåìàòèê çàãâàð÷ëàëûí àðãààð áàòàëæ áàéíà.

59


Гурилын үйлдвэрийн ашигт ажиллагааг дээшлүүлэх зарим асуудал

Äүãíýëò, ñàíàë Ýíý äèïëîìûí àæëûíõàà ñýäâèéí õүðýýíä “Àëòàí Òàðèà” ÕÕÊ-èéã ñîíãîí àâ÷ 2005-2009 îíû ñүүëèéí 5 æèëèéí ñàíõүүãèéí òàéëàíä íü øèíæèëãýý õèéæ, àøèãò àæèëëàãààíä íөëөөëñөí õү÷èí çүéëèéã íü ìàòåìàòèê çàãâàð÷ëàëûí àðãààð òîäîðõîéëñîí áîëíî. Ñóäàëãààíû үð äүíã äүãíýæ үçâýë: “Àëòàí Òàðèà” ÕÕÊ-èé өð òөëáөð íü 2005 îíä íèéò өð òөëáөðèéí 50,05 õóâèéã ýçýëæ áàéñàí áîë 2009 îíä 61,56 õóâü áîëñîí íü äàðóé 11,51 õóâèàð íýìýãäñýí áàéãààã õàðóóëæ áàéíà. Өð òөëáөð íýìýãäýõýä ãîë íөëөөëñөí õү÷èí çүéë íü óðüä÷èëæ îðñîí îðëîãî, óðò õóãàöààò өð òөëáөð íýìýãäñýíòýé õîëáîîòîé áàéíà. Òàéëàíò æèëүүäèéí ýäèéí çàñãèéí ïîòåíöèàë áóþó ýõ үүñâýð 11,92 õóâèàð өññөí áîëîâ÷ өð òөëáөð 14,55 õóâèàð өññөí íü ñàíõүүæèëòèéã ãàäààä ýõ үүñâýðýýð õèéñíèéã õàðóóëæ áàéíà. Үéë àæèëëàãààíû çàðäëûí èõýíõ õóâü áóþó 66 îð÷èì õóâèéã çýýëèéí õүүãèéí çàðäàë ýçýëæ áàéãàà íü íèéò õөðөíãөө ãàäíû êàïèòàëààð ñàíõүүæүүëñýí ãýäãèéã íîòîëæ áàéíà Ýðãýëòèéí õàðüöàà òàéëàíò æèëүүäýä äóíäæààð 0,9 áàéãàà íü ýðãýëòèéí õөðөíãөөðөө áîãèíî õóãàöààò өð òөëáөðөө òөëөõ ÷àäâàðãүé áàéãààã õàðóóëæ áàéíà. Íèéò

àøãèéí

òүâøèí

íü

1

òөãðөãèéí

áîðëóóëàëòàä

íîãäîõ

үéëäâýðëýëèéí àøãèéã õàðóóëäàã áөãөөä ýíý үçүүëýëò өñөõ òóñàì өãөөæòýé áàéãààã èëòãýäýã. Õàðèí “Àëòàí Òàðèà” ÕÕÊ-èé õóâüä äýýðõ õàðüöàà áàðàã өөð÷ëөëòãүé 23 õóâü áàéãàà íü өãөөæ íýìýãäýõãүé áàéãààã õàðóóëæ áàéíà. Áîðëóóëàëòûí өãөөæ íü áүòýýãäýõүүí үéë÷èëãýýíèé àøèã îëîõ ÷àäâàðûã õàðóóëäàã áөãөөä ýíý үçүүëýëò 5,12 õóâèàñ 7,47 õóâü áîëæ өññөí áàéíà. Ýíý íü áүòýýãäýõүүíèé áîðëóóëàëò ñàéæèð÷ áàéãààã èëòãýæ áàéíà. Çàðäëûí өãөөæ íü öýâýð àøèãò áîðëóóëñàí áүòýýãäýõүүíèé өðòөã õýðõýí íөëөөëæ áàéãààã õàðóóëäàã ýíý үçүүëýëò 0,07-ñ 0,1 áîëæ áóóðñàí

íü

өãөөæ

ìóóäàæ

áàéãààã

õàðóóëñàí.

Үүíýýñ

үçýõýä

áүòýýãäýõүүíèé àøèã îëîõ ÷àäâàð áóþó áîðëóóëàëòûí îðëîãî ñàéæèð÷ 60


Гурилын үйлдвэрийн ашигт ажиллагааг дээшлүүлэх зарим асуудал

áàéãàà õýäèé ÷ өãөөæ íýìýãäýõãүé áàéãàà íü îðëîãûí íýãæèä íîãäîõ çàðäàë èõ áàéãààã õàðóóëæ áàéíà. Èéìýýñ îðëîãûí íýãæèä íîãäîõ çàðäëûí õýìæýýã áóóðóóëàõ øààðäëàãàòàé áàéíà. Àøèãò

àæèëëàãààã

äýýøëүүëýõèéí òóëä êîìïàíèé çàðäëûí áүòöèéã íü øèíæèëñýí áөãөөä íèéò çàðäëûí èõýíõ õóâèéã äàðààõ çàðäëóóä òóñ òóñ ýçýëæ áàéíà. Çýýëèéí õүүãèéí çàðäàë 2007 îíîîñ 2009 îíä ýðñ өññөí áóþó 2 705 033 200 òөãðөãөөð, öàëèíãèéí çàðäàë 205 900 100 òөãðөãөөð, çàð ñóðòàë÷èëãààíû çàðäàë 95 066 200 òөãðөãөөð òóñ òóñ өññөí үçүүëýëòòýé áàéãàà íü “Àëòàí Òàðèà” ÕÕÊ-èé àøèãò àæèëëàãàà ñàéí áàéãààã õàðóóëæ áàéíà. Êîìïàíèé àæèëëàãààíä íөëөөëөã÷

àøèãò

õү÷èí çүéëèéã ìàòåìàòèê çàãâàð÷ëàëûí

àðãààð òîäîðõîéëîõîä áîðëóóëàëòûí îðëîãûí õýìæýý ãýæ үíýëýãäñýí áөãөөä òàéëáàðëàãäàõ ÷àäâàð íü 65% áàéñàí. Ñóäàëãààíû àæëûí үð äүíä үíäýñëýí äàðààõ ñàíàëóóäûã äýâøүүëæ áàéíà. Үүíä: 

“Àëòàí Òàðèà” ÕÕÊ íü áóñàä өðñөëäөã÷ êîìïàíèóäàà áîäâîë íýð õүíäèéí õóâüä õàðüöàíãóé өíäөð áîëîâ÷ áүòýýãäýõүүíèé үíý íü àðàé èëүү өíäөð áàéãàà íü õýðýãëýã÷äèéí õóäàëäàí

àâàõ

áóóðóóëàõãүéí

÷àäâàð, òóëä

ñîíèðõëûã

ìàðêåòèíã,

áóóðóóëæ

ìåíåæìåíòèéí

áàéíà. áîäëîãîî

Үүíèéã óëàì

ñàéæðóóëàõ õýðýãòýé áàéíà. Үүíä: õөíãөëөëò, óðàìøóóëàë îëãîõ ãýõ ìýò 

Àøèãò àæèëëàãààíä õàìãèéí ãîë íөëөөëөã÷өөð үíýëýãäñýí áîðëóóëàëòûí îðëîãî өññөí үçүүëýëòòýé áàéãàà áîëîâ÷ çàðäëûí өãөөæ ìөí àäèë өññөí íü áүòýýãäýõүүíèé өðòөã èëүү íýìýãäýæ áàéãààã áàòàëæ áàéíà. Áîðëóóëñàí áүòýýãäýõүүíèé өðòãèéã àëü áîëîõ áóóðóóëàõ íü çүéòýé þì.



Áîðëóóëñàí

áүòýýãäýõүүíèé

өðòãèéã áóóðóóëàõûí òóëä õàìãèéí ãîë òүүõèé ýä áîëîõ óëààí áóóäàéíû ÷àíàð, үíèéã õàðãàëçàí õóäàëäàí àâàõ õýðýãòýé.

61


Гурилын үйлдвэрийн ашигт ажиллагааг дээшлүүлэх зарим асуудал

Àøèãëàñàí ìàòåðèàëûí æàãñààëò 1.

Ä.Ãóíãààíÿìáóó, ×.Äàâààñүðýí “Ñàíõүүãèéí òàéëàíãèéí øèíæèëãýý” ÓÁ, 2000 îí

2.

Ñ.Æàìúÿíñүðýí

“Áèçíåñèéí

Ñ.Æàìúÿíñүðýí

“Áèçíåñèéí

øèíæèëãýý” ÓÁ, 1998 îí 3. øèíæèëãýý áà үíýëãýý” ÓÁ, 2003 îí 4.

Ä.Ìîëîìæàìö

“Ñàíõүүãèéí

øèíæèëãýý” ÓÁ, 2001 îí 5.

үíäýñíèé

Ìîíãîëûí ñòàòèñòèêèéí õîðîî “Ñòàòèñòèêèéí ýìõýòãýë” 2005 îí

6.

үíäýñíèé

Ìîíãîëûí ñòàòèñòèêèéí õîðîî “Ñòàòèñòèêèéí ýìõýòãýë” 2009 îí

7.

×.Íàðàí÷èìýã,

Ä.Ãàíçîðèã

“Áèçíåñèéí ñòàòèñòèê, ýêîíîìåòðèêèéí үíäýñ” 2010 îí 8.

Ë.Íàðàíõүү,

Á.Æàíäàãñүðýí

“Үéëäâýðëýëèéí ìåíåæìåíò” ÓÁ, 2002 îí 9.

Á.Ñàéíæàðãàë

“Ñàíõүүãèéí

Ñ.Ñàìäàíæàìö

“Ñàíõүүãèéí

Á.Õөõөөæàðãàë

“Áèçíåñèéí

òàéëàíãèéí øèíæèëãýý” ÓÁ, 1999 îí 10. áүðòãýë” ÓÁ, 2006 îí 11.

áàéãóóëëàãûí ñàíõүүãèéí óäèðäëàãà” ÓÁ, 2003 îí 12.

Ä.Äýëãүүíãýðýë

“Àâèà

êîìïàíèé ñàíõүү ýäèéí çàñàã, çàõ çýýëä ýçëýõ áàéð ñóóðèéã үíýëýõ” /ìàãèñòðûí çýðýã ãîðèëñîí áүòýýë/ ÓÁ, 2009 îí 13.

À.Óðàíáàÿð

“Òөðèéí

өì÷èò

үéëäâýðëýëèéí áàéãóóëëàãûí àøèã, àøèãò àæèëëàãààíû øèíæèëãýý” /ìàãèñòðûí çýðýã ãîðèëñîí áүòýýë/ ÓÁ, 2006 îí 14.

Á.Õîíãîðçóë

“Àæ

àõóéí

íýãæèéí үéëäâýðëýëèéí íөөöүүäèéí øèíæèëãýý” /ìàãèñòðûí çýðýã ãîðèëñîí áүòýýë/ ÓÁ, 2009 îí 62


Гурилын үйлдвэрийн ашигт ажиллагааг дээшлүүлэх зарим асуудал

15.

“Íèéãìèéí òîëü” ñîíèí 2010 îí

16. E-views õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãà 2005 îí 17.

Âýá ñàéò www.google.mn

18.

Âýá ñàéò www.news.mn

19.

Âýá ñàéò www.statis.mn

20.

Âýá ñàéò www.altantaria.mn

63


Гурилын үйлдвэрийн ашигт ажиллагааг дээшлүүлэх зарим  
Advertisement
Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you