Page 1

“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам”

ÎÐØÈË Àëèâàà áàéãóóëëàãûí óäèðäëàãûã ñàíõ¿¿ãèéí ¿íýí çºâ ìýäýýëýëýýð õàíãàõ íü öààøäûí ¿ð àøèã òºäèéã¿é øèéäâýð ãàðãàõ, áèçíåñ òºëºâëºãºº áîëîâñðóóëàõ çýðýãò íýí ÷óõàë þì. ªðñºë人íò çàõ çýýë äýýð ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áàéãàà êîìïàíèóäûí óäèðäëàãàä ýäèéí çàñãèéí õóâüñàí ººð÷ëºãäºõ íºõöºë áàéäëûã ìýäýð÷ ò¿¿íä òîõèðñîí áîãèíî õóãàöààíû øèéäâýð¿¿äèéã óõààëãààð ãàðãàõ, êîìïàíèé ¿éë àæèëëàãààã îíîâ÷òîé óäèðäàí çîõèîí áàéãóóëàõ àñóóäàë áèçíåñèéí ºìíº áàéíãà òóëãàð÷ áàéäàã. Èéìä ¿éëäâýðëýñýí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ºðòãèéã ¿íýí çºâ òîîöîæ ò¿¿íèéã óëàì áîëîâñðîíãóé áîëãîæ èë¿¿ îíîâ÷òîé õóâèëáàðûã ñîíãîõ ìºí çàðäëûã àíãèëàí ñóäàëæ ò¿¿íèé òóñëàìæòàéãààð çàðäàë, ºðòãèéã áóóðóóëàõàä ìèíèé ñóäàëãààíû àæèë ãîë÷ëîí àíõààðñàí áèëýý.  Ñóäàëãààíû çîðèëãî: Áèçíåñò àøèãò àæèëëàãàà áóþó үð àøãàà íýìýãäүүëýõ 2 àðãà çàì áàéäàã. Үүíä: îðëîãîî íýìýãäүүëýõ, ýñâýë өðòөã, çàðäëàà áóóðóóëàõ. Ýõíèé àðãà çàìûí õóâüä áàéãóóëëàãûí äîòîîä õү÷èí çүéëýýñ ãàäíà ãàäààä îð÷íû õү÷èí çүéëүүäýýñ èõýýõýí õàìààðäàã. Õàðèí ýíýõүү ñóäàëãààíû àæèëä “Ãîâü” ÕÊ-íèé õóâüä 2 äàõ àðãà áóþó өðòөã, çàðäëàà áóóðóóëàõàä үíäñýí çîðèëãî ìààíü îðøèæ áàéíà.  Ñóäàëãààíû çîðèëòóóä: Äýýðõ çîðèëãûã õýðýãæ¿¿ëýõèéí òóëä äàðààõ çîðèëòóóäûã äýâø¿¿ëýí òàâüñàí áîëíî. ¯¿íä: 1. Çàðäëûí àíãèëàëûã áîäèòîéãîîð õèéæ, үéëäâýðëýëèéí õýñýã÷èëýí õóâüñàõ çàðäëûã õóâüñàõ áîëîí òîãòìîë õýñýãò ÿëãàæ èòãýëöүүð áîëîí òîãòìîë õýñãèéã òîãòîîõ 2. ßëãàâàðò çàðäëûí øèíæèëãýýã õèéæ õàìãèéí áàãà çàðäëààð үéëäâýðëýë ÿâóóëàõ çîõèñòîé õýìæýýã òîãòîîõ 3. Çàðäëûí õÿíàëòûã ñàéæðóóëæ, өðòөã òîîöîëòûã áîëîâñðîíãóé áîëãîõûí òóëä øèíý àðãûã ñóäàëæ íýâòðүүëýõ

1


“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам”

 Ñóäàëãààíû à÷ õîëáîãäîë: Çàðäëûí àíãèëëûã áîäèòîé õèéæ, ÿëãàâàðò çàðäëûí øèíæèëãýýã õèéñíýýð õàìãèéí çîõèñòîé õýìæýýã òîãòîîæ, ºðòºã, çàðäàë òîîöîõ àðãûã îíîâ÷òîé çºâ ñîíãîõ, çàðäëûã òóõàé á¿ðò íü õÿíàõ íü òóõàéí êîìïàíèé ¿ð àøèãò òºäèéã¿é óäèðäëàãûí áàãò øèéäâýð ãàðãàõ, çàðäëûã áóóðóóëàõ, ñàíõ¿¿ãèéí ¿íýí çºâ òàéëàí ãàðãàõ çýðýãò ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé áàéäàã. Үéë àæèëëàãààíä үíäýñëýí өðòөã òîîöîõ àðãûã õýðýãëýñíýýð çàðäàë ãàðàõ øàëòãààíûã òîäîðõîéëæ áàéãàà çàðäëûí õөòëөã÷өөð íü äàìæóóëàí çàðäëûã õóðèìòëóóëàí

áүðòãýæ

áàéãàà

ó÷ðààñ

òүүãýýð

äàìæóóëàí

õÿíàëò

òàâèõ

áîëîìæòîé. Ýíý íü үéëäâýðëýëèéí íýìýãäýë çàðäëûí õÿíàëòûã ñàéæðóóëæ үð äүíãүé үéë àæèëëàãààã áàãàñãàõ, үðãүé çàðäàë ãàðàõ øàëòãààíûã èëðүүëýõ íөõöөëèéã áүðäүүëäýã. Èéì ó÷ðààñ öààøèä ººðèéí àæèëëàæ áóé êîìïàíèä äýýðõ àðãûã íýâòðүүëýõ, çàðäëûí àíãèëàëûí òóñëàìæòàéãààð óäèðäëàãûí øèéäâýð ãàðãàëòûí ÿëãàâàðò çàðäëûí àðãààð áүòýýãäýõүүíèé өðòãèéã áóóðóóëàõ çýðýã íü үð àøãèéã äýýøëүүëýõ үíäýñ áîëæ áàéíà.  Ñóäëàãäñàí áàéäàë: ªðòºã, çàðäëûí ìýäýýëëèéã õóðèìòëóóëàí á¿ðòãýõ àðãà ç¿éí òàëààð үíýòýé õóâü íýìýð îðóóëñàí ñóäëàà÷, ýðäýìòýäèéí õýâë¿¿ëýí ãàðãàñàí íýãýí ñýäýâò á¿òýýë, íîìíóóäûã ñóäàëæ áè÷ñýíèéã ¿çýæ áîëíî. ¯¿íýýñ

ãàäíà

áàéãóóëëàãà

äýýðõ

äýýð

àðãà

øèíæèëãýý

òóëãóóðëàí

õèéñýí

îíîëóóäûã ìàãèñòð,

àøèãëàí

äîêòîðûí

òîäîðõîé çýðýã

íýã

ãîðèëñîí

ñóäàëãààíû àæëóóä áàéíãà õèéãäñýýð èðæýý. ¯¿íýýñ çàðèìûã äóðüäâàë: Í.Òóíãàëàã Óäèðäëàãûí áүðòãýëèéã áүðäүүëýõ çàðèì àñóóäàë 1999 îí äîêòîðûí àæèë, Ç.Îþóíãýðýë “Үéëäâýðëýëèéí çàðäàë òүүíä õèéõ øèíæèëãýý” ìàãèñòðûí àæèë,

Ì.Áîëîðìàà

“Áèçíåñèéí

áàéãóóëëàãûí

өðòөã

çàðäëûí

áүðòãýëèéã

áîëîâñðîíãóé áîëãîõ” ìàãèñòðûí àæèë çýðýã á¿òýýë¿¿ä áîëíî.  Ñýäâèéí øèíýëýã òàë: Өðòөã, çàðäëûí áүðòãýëèéí àðãà çүé, øèíæèëãýýíèé îíîëóóäûã àøèãëàí òîäîðõîé íýã áàéãóóëëàãà äýýð òóëãóóðëàí õèéñýí ìàãèñòð äîêòîðûí çýðýã 2


“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам”

ãîðèëñîí ñóäàëãààíû àæëóóä áàéíãà õèéãäýæ

áàéãààã äýýð äóðüäñàí áèëýý.

Õàðèí “Ãîâü” ÕÊ-íèé æèøýýí äýýð õèéñýí ìàãèñòðûí çýðýã ãîðèëñîí á¿òýýë áàéäàã áîëîâ÷ çàðäëûí á¿ðòãýëèéí ìýäýýëýë äýýð òóëãóóðëàí òóõàéí òºðëèéí ñóäàëãààã õèéñýí ñóäàëãàà øèíæèëãýýíèé àæèë õàðààõàí áàéõã¿é áºãººä ýíý íü ñóäàëãààíû àæëûí øèíýëýã òàë þì.  Ñóäàëãààíû îáúåêò: “Ãîâü” ÕÊ íü 2007 îíä õóâü÷ëàãäñàíààñ õîéø á¿òýö çîõèîí áàéãóóëàëò áîëîí áîëîâñîí õ¿÷èí, òåõíèê òîíîã òºõººðºìæèéí ººð÷ëºëò øèíý÷ëýëòèéã ìàø èõýýð õèéæ áàéíà. ¯¿íòýé õîëáîîòîé ¿éëäâýðëýë, ¿éë÷èëãýýíèé öàð õ¿ðýý ºðãºæèõèéí õèðýýð çàðäàë íýìýãäýí ãàð÷ á¿òýýãäýõ¿¿íèé ºðòºã ºñ÷ áàéãàà ó÷èð ò¿¿íä õÿíàëò òàâèõ ºðòºã, çàðäëûã áóóðóóëàõ àðãà çàìûã òîäîðõîéëîõ íü ç¿éí õýðýã þì.  Ñóäàëãàà õèéõ àðãà ç¿é: Ñóäàëãàà øèíæèëãýýíèé àæèëä õàìààðëûí àðãà, ðåãðåññèéí øèíæèëãýýíèé àðãóóäûã өðãөí õýðýãëýñýí áîëíî. Ìàòåìàòèê øèíæëýõ óõààíû àðãûã õóóëáàðëàí äóóðàéõ áèø òàíèí ìýäýõүéí õýðýãñýë áîëãîí àøèãëàõûã õè÷ýýñýí. Èíãýñíýýð ýäèéí çàñãèéí áîëîí áèçíåñèéí үçýãäëүүäèéí õîîðîíäûí õàìààðëûã үíýëæ, îäîîãèéí áîëîí èðýýäүéí õàíäëàãûã òîäîðõîéëñîí òààìàã äýâøүүëæ ñóäàëãàà õèéæ, үð äүíã íü ñóðàõ ÿâäàë þì. Èéìýýñ ñóäàëãààíä: -

Õàðüöóóëñàí øèíæèëãýý

-

Êîððåëÿöèéí øèíæèëãýý

-

ßëãàâàðò çàðäëûí øèíæèëãýý

-

Õýëáýëçëèéí øèíæèëãýý çýðãèéã àøèãëàñàí áîëíî.

 Ñóäàëãààíû àæëûí áүòýö: Ýíýõүү áүòýýë íü îðøèë, 2 áүëýã, 4 çүéë, äүãíýëò, ñàíàë, àøèãëàñàí ìàòåðèàë, õàâñðàëò çýðãýýñ áүðäýæ áàéíà.

3


“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам”

ÍÝÃÄҮÃÝÝÐ ÁҮËÝÃ: ÇÀÐÄËÛÃ ÁÓÓÐÓÓËÀÕ ÎÍÎË ÀÐÃÀ ÇҮÉÍ ҮÍÄÝÑ

1.1

. Áүòýýãäýõүүíèé өðòөã òîîöîëò, çàðäëûã õóðèìòëóóëàí áүðòãýõ àðãà çүé

Áүòýýãäýõүүí õóðèìòëóóëàí

үéëäâýðëýëèéí

áүðòãýæ,

çàðäëûã

үéëäâýðëýñýí

õîëáîãäîõ

áүòýýãäýõүүí,

өðòãèéí

îáúåêòîîð

ãүéöýòãýñýí

àæèë

үéë÷èëãýýíèé íýãæèéí өðòãèéã òîîöíî.1 Ýíý íü үéëäâýðëýñýí áүòýýãäýõүүí, ãүéöýòãýñýí àæëûã үíýëæ îðëîãîä àâàõ, äàðààãèéí öåõ, äàìæëàãàä øèëæүүëýõ, äóóñààãүé үéëäâýðëýëèéí ýöñèéí үëäýãäýëä íîîãäîõ өðòãèéã òîäîðõîéëîõ áîëîëöîîã áүðäүүëíý. Èéì ó÷ðààñ áүòýýãäýõүүíèé өðòãèéã òîîöîõ àñóóäàë çàðäëûí áүðòãýëèéí íýã үíäñýí çîðèëò áàéäàã. Àëèâàà áàéãóóëëàãà áүòýö, ñàëáàð, үéëäâýðëýëèéí òåõíîëîãèéí îíöëîã õèéãýýä íÿãòëàí áîäîõ áүðòãýëèéí îëîí óëñûí ñòàíäàðòàä íèéöñýí өðòãèéí áүðòãýë, çàðäàë õóðèìòëóóëàë áà õóâààðèëàëò õÿíàëòûí çөâ îíîâ÷òîé ñèñòåìèéã íýâòðүүëýõ àðãà õýìæýýíèé òөëөâëөãөөã õýðýãæүүëýõ íü îäîîãèéí çàõ çýýëä òóéëûí øààðäëàãàòàé. Óäèðäëàãûí áүðòãýëèéã øèíý÷ëýõ өíөөãèéí øààðäëàãûí äүíä өðòөã òîîöîõ øèíý øèíý àðãóóä ãàð÷ èðæ áàéíà. Үéëäýëä ñóóðèëàí өðòөã òîîöîõ, çîðèëòîò өðòãèéí ñèñòåì, Êàéçåí өðòãèéí ñèñòåì, çөâõөí öàã õóãàöààíä íü, íîðìàòèâò өðòөã òîîöîëò, ÷àíàðûí íýãäñýí óäèðäëàãà áà õÿíàëò çýðýã ýäãýýð íü îð÷èí үåèéí àðãóóäûã çàðäëûí õÿíàëòûã ñàéæðóóëàõàä àøèãëàæ áàéãàà þì.2 À. Үéëäýëä ñóóðèëàí өðòөã òîîöîõ íü /Activity Based Costing/: Ýíý àðãà íü çàðäëûã íèëýýä îíîâ÷òîé òîîöîõ òөäèéãүé çàðäëûã óäèðäàõ àðãà áîëäãîîðîî îíöëîãòîé þì. Ýíý íü үéë àæèëëàãààíû ýõíýýñ ýöýñ õүðòýë çàðäëûã äàãàæ ìөðäөíө ãýñýí үã þì. Á. Çîðèëòîò өðòөã òîîöîëò /Target Costing/: Õөãæèë äýâøèëä õүðýõèéí òóëä áàéíãà øèíèéã ýðýëõèéëæ, øèíý òåõíîëîãè ýðýëõèéëæ áàéõ õýðýãòýé áîëäîã. Òýãâýë çàðäàë õÿìäðóóëàõ øèíý áүòýýãäýõүүí áèé áîëãîõ çîõèîí áүòýýõ үå øàòûã äýìæèõýä çîðèóëàí òîäîðõîé çîðèëò òàâèí àæèëëàõ өðòãèéí óäèðäëàãûí òîãòîëöîîã çîðèëòîò өðòөã òîîöîëò ãýäýã. 1 2

С.Өлзийбат “Зардлын бүртгэл” УБ.,2008 109-р хуудас Г.Цолмон “Өртөг, зардлыг хядруулах арга зам” магистрын ажил УБ.,2009 28-р хуудас 4


“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам”

Â. Êàéçåí өðòөã òîîöîëò /Kaizen Costing/: Ýíý íü íýãýíò áèé áîëñîí áүòýýãäýõүүíèé үéëäâýðëýëèéí ÿâöàä өðòөã õÿìäðóóëàõ үéë ÿâö þì. Ýíý íü үéë àæèëëàãààíû áàéíãûí æèæèã ñàéæðóóëàëòààð òîìîîõîí õөðөíãө îðóóëàëòûã îëæ àâíà ãýñýí ñàíàà þì. Ã. Çөâõөí öàã õóãàöààíä íü ñèñòåì /Just in time/: Үéëäâýðëýëèéí áүð ýõíýýñ íü ýõëýýä äóóñòàë ìàòåðèàëûí íөөöèéã áàãàñãàõ, èëүүäýë íөөö ãàðãàõãүé áàéõ, öàã íü áîëîîãүé áàéõàä èëүүäýë ìàòåðèàë àâàõãүé áàéõ, çàõèàëãà áàéõãүé áàéõàä ÿìàð ÷ áүòýýãäýõүүí õèéõãүé áàéõ ãýñýí çàð÷èì þì. Ä. ×àíàðûí íýãäñýí óäèðäëàãà áà õÿíàëò /Total quality management and control/: Áүòýýãäýõүүíèé ÷àíàð íü үéë àæèëëàãààã àìæèëòàíä õүðãýõ үíäýñ íü áîëæ áàéíà. Áүòýýãäýõүүíèé ÷àíàðûã үíýëýõ õî¸ð çàð÷èì áàéäàã. Ýíý íü íýãäүãýýðò: èæèë òөðëèéí áүòýýãäýõүүíýýñ èëүү ãàð÷ ÿëãàãäàõ øèíæ áîëîõ ÷àíàðûí çýðýã, õî¸ðäóãààðò: õýð çýðýã ñàéí çàãâàð÷ëàãäñàí áàéíà ãýäãèéã òîäîðõîéëîõ çàãâàðûí ÷àíàð þì. Ýäãýýðýýñ Êàéçåí өðòөã òîîöîëò íü çàðäëûã ñòàíäàðòààñ äîîãóóð áîëãîæ õÿìäðóóëàõàä îðøäîã. Êàéçåí өðòãèéí ñèñòåì Êàéçåí өðòөã òîîöîëò íýãýíò áèé áîëñîí áүòýýãäýõүүíèé үéëäâýðëýëèéí ÿâöàä өðòөã õÿìäðóóëàõ үéë ÿâö þì. Êàéçåí ãýñýí ßïîí үã òîì õөðөíãө îðóóëàëòààð íýãìөñөí øèíý÷ëýëò õèéõèéí îðîíä áàéíãûí òîìîîõîí өөð÷ëөëòèéã үéë àæèëëàãààíû ÿâö äàõü æèæèã ñàéæðóóëàëòûí үð äүíä õèéíý ãýñýí óòãàòàé. Óã ñàíàà íü ñàéæðóóëàëò, çàðäàë õÿìäðóóëàëò èíæåíåð òåõíèêèéí àæèëòíààñ ýõëýýä ãàðäàí õèéæ áàéãàà àæèë÷èí õүðòýëõ áүõ õүìүүñèéí үéë àæèëëàãàà, õөäëөë áүð äýõ өäөð, öàã, ìèíóò

òóòìûí çàðäàë õÿìäðóóëàõ

òàëààðõ

үүðýã

õàðèóöëàãà áàéíà ãýñýí үã þì. Êàéçåí ñèñòåìèéí çîðèëãî íü çàðäëûã ñòàíäàðòààñ äîîãóóð áîëãîæ õÿìäðóóëàõàä îðøäîã áîë ñòàíäàðò өðòãèéí ñèñòåì íü çàðäëûã ñòàíäàðò õýìæýýíä áàéëãàõàä îðøäîãîîðîî ÿëãààòàé. Çàðäàë õÿìäðóóëàõ òàñðàëòãүé үéë àæèëëàãààã æèëèéí òөëөâëөëò áîëîí áîãèíî õóãàöààíû àøãèéí òөëөâëөãөө õèéñíýýð õýðýãæүүëíý. Áîãèíî õóãàöààíû àøãèéã òөëөâëөõäөө íýãæ õýñýã áүð äàðààõ çүéëñèéã õèéäýã. Үүíä:

5


“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам”

1. Үéëäâýðëýëò,

õүðãýëò,

áîðëóóëàëòûí

òөëөâëөãөө.

Ýíý

òөëөâëөãөөíä

áîðëóóëàëòààñ îëîõ àõèó àøãèéã òөëөâëөíө. 2. Ìàòåðèàëûí өðòãèéí òөñөâ. Ýíý òөñөâ íü ìàòåðèàë õóäàëäàí àâàëòûí àëáàíû õүðýõ çîðèëòûã àãóóëíà. 3. Үéëäâýðëýëèéí òөëөâëөãөө. Ýíý íü үéëäâýðëýëèéí õóâüñàõ çàðäëûã õÿìäðóóëàõ òөñөâ, êàéçåí өðòãèéí ãîë õýñýã, õóâüñàõ çàðäëûã õÿìäðóóëàõ çîðèëòûã àãóóëíà. 4. Õүíèé õү÷èí çүéëñèéí òөëөâëөãөө. Ýíý òөëөâëөãөө íü øóóä õөäөëìөð ãýæ òîîöîãäîõ àæèëëàõ õү÷ үéë÷èëãýýíèé íýãæèéí õýñãүүäèéí àæèë÷äûã õàìààð÷,

øóóä

áà

øóóä

áóñ

õөäөëìөðèéí

çàðäëûã

õÿìäðóóëàõàä

÷èãëýãäýíý. 5. Êàïèòàë õөðөíãө îðóóëàëòûí òөëөâëөãөө. Ýíý òөëөâëөãөөíä êàïèòàë òөñөâëөëò áîëîí ýëýãäүүëýëò õàìààðíà. 6. Òîãòìîë çàðäëûí òөñөâ. Ýíý òөñөâ íü çîõèîí áүòýýõ, äýìæèõ çàðäàë, ñóðòàë÷èëãàà óðàìøóóëëûí çàðäàë, åðөíõèé áîëîí óäèðäëàãûí çàðäëûã õÿìäðóóëàõàä ÷èãëýãäýíý. Òөëөâëөãөөã õèéõäýý õóâüñàõ çàðäëûí õàíäëàãààð өìíөõ æèëèéí àõèó àøãèéí ãүéöýòãýë èðýõ æèëèéí áүòýýãäýõүүíèé үíý áîëîí òîî õýìæýýíä үíäýñëýí äàðààõ òîìú¸îëëîîð òîîöíî. Íèéò àõèóö

өìíөõ æèëèéí íýãæ

òөëөâëөãөөò îðëîãî

=

áүòýýãäýõүүíèé

õ

áîðëóóëàëòûí /òөëөâëөãөөò/

àõèóö

îðëîãî

õýìæýý Ýíä өíãөðñөí æèëèéí çàðäëûí ãүéöýòãýë èðýõ æèëèéí çàðäëûí ñòàíäàðò áîëæ àøèãëàãäàíà. Êàéçåí өðòөã òîîöîëòûí үåä çàðäàë õÿìäðóóëàõäàà õóâüñàõ çàðäëûí õÿìäðàëòûã өìíөõ îíû æèíõýíý ãүéöýòãýëèéí үçүүëýëòèéã òóõàéí ñàðûí ñóóðü áîëãîí àâ÷ òîîöîîëíî. Çàðäëûí õÿìäðàëò үүíä үíäýñëýí òîîöîîëîãäîíî. Çàðäàë õÿìäðóóëàõ çîðèëòîî ñóóðü çàðäàëä õàðüöóóëñíûã çîðèëòîò õÿìäðàëûí òүâøèí ãýíý.

6


“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам”

Îëîí óëñûí ïðàêòèêò үéëäâýðëýñýí áүòýýãäýõүүíèé өðòөã òîîöîõ äàðààõ 3 àðãà çүéã òүãýýìýë àøèãëàäàã. Үүíä: 1. Àæëûí çàõèàëãûí àðãà 2. Òåõíîëîãèéí үå øàòíû àðãà 3. Үéë àæèëëàãààíä үíäýñëýí өðòөã òîîöîõ àðãà áàéäàã Ýõíèé õî¸ð àðãà íü çàðäëûã õóðèìòëóóëàí áүðòãýõýä èëүү өðãөí õýðýãëýæ áàéãàà óëàìæëàëò àðãóóä þì. Õýäèéãýýð ýäãýýð àðãóóä өðòãèéí үíäñýí îáúåêò íü áүòýýãäýõүүí áîëîâ÷ çàðäëûã õóðèìòëóóëæ áүðòãýõ àæèëëàãààíû õóâüä өâөðìөö ÿëãààòàé. Èéíõ¿¿ íýãæèéí ºðòãèéã òîîöñîíîîð: 1. Áýëýí á¿òýýãäýõ¿¿í áóþó үéëäâýðëýñýí áүòýýãäýõүүíèé òîäîðõîéëîõ 2. Äàðààãèéí öåõýä øèëæ¿¿ëæ áàéãàà á¿òýýãäýõ¿¿íèé ºðòãèéã òîäîðõîéëîõ 3. Äóóñààãүé үéëäâýðëýëèéí ¿ëäýãäëèéã òîäîðõîéëîõ áîëîëöîîã îëæ àâíà. Ýíý íü ýðãýýä ¿éëäâýðëýë áîðëóóëàëòûí ¿ð ä¿íã òîäîðõîéëîõ, òîäîðõîé õàìò îëíû àæëûí ¿ð àøãèéã òîîöîõ áîëîìæèéã îëãîäîã. Á¿òýýãäýõ¿¿íèé ºðòãèéã òîîöîõîä ÿìàð çàðäëûã ò¿¿íä îðóóëæ òîîöîæ áàéãààãààñ õàìààðóóëààä 3 ¿íäñýí õýñýãò õóâààæ ¿çäýã. Á¿ðýí øèíãýýõ ºðòãèéí àðãà: ýíý àðãà äîòðîî 2 ¿íäñýí õóâèëáàðòàé.  Á¿õ

çàðäëààð

òîîöñîí

ºðòºã

òîîöîõ

õóâèëáàð.

Ýíý

íü

/Øóóä

ìàòåðèàë+Øóóä õөäөëìөð+Үéëäâýðëýëèéí íýìýãäýë çàðäàë =ºðòºã/ Èéì íºõöºëä

íýìýãäýë

çàðäëûí

äàíñ

àøèãëàäàãã¿é,

øóóä

äóóñààãүé

үéëäâýðëýë äàíñûã àøèãëàäàã áà íîðì íîðìàòèâ àøèãëàäàãã¿é.  Øóóä

ìàòåðèàë,

øóóä

õөäөëìөðèéí

çàðäëûã

ã¿éöýòãýëýýð

íü,

үéëäâýðëýëèéí íýìýãäýë çàðäëûã óðüä÷èëàí òîãòîîñîí íîðìîîð òîîöîæ ºðòºã òîäîðõîéëäîã õóâèëáàð þì. ¯¿íèéã äýëõèé íèéòýä àøèãëàæ áàéãàà õóâèëáàð þì. Íîðìàòèâò ºðòãèéí àðãà: Äýëõèé íèéòýä ñòàíäàðò ºðòãèéí àðãà ãýäýã. Ýíý íü òºëºâëºãººãººð íýãæèéí ºðò㺺 òîîöîîëîîä ã¿éöýòãýëèéí ºðòºã ãýæ òîîöäîãã¿é. Ïðàêòèêò ãàðñàí òºëºâëºãººò áà ã¿éöýòãýëèéí ºðòºã 2-ûí õîîðîíä çºð¿¿ ãàðäàã. ¯¿íèéã õîëáîãäîõ õýëáýëçëèéí äàíñàíä òóñãàäàã. Øóóä çàðäëààð ºðòºã òîîöîõ: Ýíý íü õóâüñàõ çàðäëààð òîîöñîí ºðòºã áөãөөä Îëîí óëñûí íÿãòëàí áîäîõ áүðòãýëèéí ñòàíäàðòàä ýíý àðãûã 7


“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам”

ñàíõ¿¿ãèéí á¿ðòãýëèéí çîðèëãîîð àøèãëàõûã õîðèãëîñîí áàéäàã áà çºâõºí äîòîîä á¿ðòãýëä àøèãëàäàã. Ýíý 3 àðãûí àëèíûã ÷ àøèãëàñàí ºðòãèéã òîîöîõîä àæëûí çàõèàëãûí áîëîí òåõíîëîãèéí үå øàòíû àðãûã àøèãëàäàã. Ñүүëä íü үéë àæèëëàãààíä үíäýñëýí өðòөã òîîöîõ àðãààð íýìýãäñýí áàéíà. Àæëûí çàõèàëãûí àðãààð өðòөã òîîöîõ Òîäîðõîé á¿òýýãäýõ¿¿í þì óó àæèë ¿éë÷èëãýýãýýð çàðäëûã õóðèìòëóóëàí á¿ðòãýõ áîëîëöîîòîé íºõöºëä àæëûí çàõèàëãûí àðãûã

àøèãëàäàã. Èíãýæ á¿ðòãýõ

áîëîëöîîã¿é áîë òåõíîëîãèéí үå øàòíû àðãûã àøèãëàäàã. Àæëûí çàõèàëãûí àðãûã èõýíõ òîõèîëäîëä áèå äààñàí á¿òýýãäýõ¿¿í, àæèë ¿éë÷èëãýýãýýð /òýýâðèéí ¿éë àæèëëàãàà, õóóëèéí çºâëºãºº ºãºõ/ çàðäëûã íü á¿ðòãýõ áîëîëöîîòîé íºõöºëä àøèãëàäàã ãýæ ¿çäýã áîëîâ÷ ìºí îëîí á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýäýã íºõöºëä ÷ àøèãëàæ áîëíî. Îëîí á¿òýýãäýõ¿¿íèéã íýã îáüåêòîîñ àâäàã íºõöºëä ÷ àøèãëàæ áîëíî. Àæëûí çàõèàëãûí àðãûí ¿åä çàðäëûí á¿ðòãýëèéí îáüåêò íü òîäîðõîé á¿òýýãäýõ¿¿í þì óó àæèë ¿éë÷èëãýý àëü ýñâýë áèå äààñàí çàõèàëãà, ãýðýý áàéäàã.3 Îëîí óëñûí ïðàêòèêò èõýâ÷ëýí áèå äààñàí çàõèàëãà þì óó ãýðýýãýýð çàðäëûí á¿ðòãýëèéí îáüåêòûã òîäîðõîéëäîã. Àæëûí çàõèàëãûí

àðãààð

èéíõ¿¿

çàðäëûã

õóðèìòëóóëæ

á¿ðòãýõäýý

á¿òýýãäýõ¿¿í

¿éëäâýðëýëèéí 6 ¿å øàòíû äàãóó õîëáîãäîõ á¿õ áè÷èëò¿¿äèéã õèéõ áîëîâ÷ ýíä àíõààðàõ çàðèì íýã ç¿éë áèé. Òóõàéëáàë:  Үéëäâýðëýë ýðõýëäýã êîìïàíèóäûí íýã àäèë á¿õ øóóä ìàòåðèàëóóäûã íýð òºð뺺ð íü òîäîðõîéëæ ò¿¿õèé ýä ãýäýã äàíñààð òóñãàéëæ á¿ðòãýäýã. Өөðөөð õýëáýë òүүõèé ýä ìàòåðèàë äàíñàíä á¿ðòãýãäýæ áàéãàà ç¿éë ¿éëäâýðëýëèéí îíöëîãîîñ õàìààðíà.  Çàðèì àæ àõóé íýãæүүäýä áýëýí áүòýýãäýõүүíèéã îðëîãî áîëãîõã¿é øóóä õýðýãëýã÷äýä ºãäºã òîõèîëäîë áèé.  Çàðèì àâòîìàò÷èëàãäñàí þì óó òàñðàëòã¿é ¿éë àæèëëàãààòàé ¿éëäâýðëýëä òүүõèé ýäèéã øóóä äàìæóóëæ àâàõ òîõèîëäîë áàéäàã. Ýíý íºõöºëä ìºí òүүõèé ýäèéã îðëîãîä òóñãàéëæ àâàõ áîëîìæ áàéäàãã¿é. Ýíý òîõèîëäîëä òүүõèé ýäèéí õàíãàìæèéã äàðààõ áàéäëààð áè÷íý. Äò. Äóóñààãүé үéëäâýðëýë Êò. 3

ªðèéí äàíñ

С.Өлзийбат “Зардлын бүртгэл” УБ.,2008 109-р хуудас 8


“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам”

 ¯éëäâýðëýë ¿éë÷èëãýýíèé îíöëîãîîñ õàìààðààä àæ àõóé íýãæ á¿õýí ººðòºº òîõèðñîí àíõàí øàòíû á¿ðòãýë, æóðíàëûí ìàÿãòûã áîëîâñðóóëäàã.  Àæëûí çàõèàëãûí àðãûã àøèãëàæ áàéãàà íºõöºëä ¿éë÷èëãýýíèé ñàëáàðûí îíöëîãèéã ìºí õàðãàëçàí ¿çýõ øààðäëàãàòàé. Ýíý îíöëîã íü: a. Øóóä ìàòåðèàëûí çàðäàë ãýæ áàéõã¿é áîëîâ÷ òîäîðõîé ¿éë àæèëëàãààòàé øóóä õîëáîãäîí ãàðäàã áóñàä çàðäëóóä áàéäàã. Òóõàéëáàë íÿãòëàí áîäîõ áүðòãýëèéí õóóëèéí çºâëºãºº ºãºõ çàðäëóóäàä òîìèëîëòûí çàðäàë, õàðèëöàà õîëáîîíû çàðäàë, áè÷èã õýðãèéí çàðäàë, òîäîðõîé õýâëýñýí ìàòåðèàëûí çàðäàë îðäîã. Ýäãýýðèéã øóóä ìàòåðèàëûí çàðäëûí äàíñàíä á¿ðòãýíý. b. ¯éë÷èëãýýíèé èõýíõ çàðäëóóä íü çàðöóóëñàí õºäºëìºðòýéãýý øóóä ïðîïîðöèîíàëü õàìààðàëòàé áàéäàã. Ýíý îíöëîãèéã íü õàðãàëçàæ íýìýãäýë çàðäëóóäûã øóóä õөäөëìөðèéí õàðüöààãààð íü õóâààðèëàõ øààðäëàãà ãàðäàã. Òåõíîëîãèéí ¿å øàòíû àðãààð ºðòºã òîîöîõ Òåõíîëîãèéí ¿å øàòíû àðãûã ºðòãèéí íýã îáúåêòîîñ îëîí òºðëèéí á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýæ, òýäãýýð á¿òýýãäýõ¿¿í òóñ á¿ðýýð çàðäëûã íü òîîöîõ áîëîìæã¿é þì óó òóõàéí àæëûã òàñðàëòã¿é õýä õýäýí ¿å øàòààð äàìæóóëàí ¿éëäâýðëýäýã íºõöºëä àøèãëàíà.4 Àæëûí çàõèàëãûí áîëîí òåõíîëîãèéí ¿å øàòíû àðãûí àëü àëèíûõ íü çîðèëãî íü òóõàéí òàéëàíò õóãàöààíû çàðäëûã ¿éëäâýðëýñýí á¿òýýãäýõ¿¿í, ã¿éöýòãýñýí àæèëä íîîãäóóëàí ºðòºã òîîöîæ, ¿éëäâýðëýñýí á¿òýýãäýõ¿¿í áîëîí äóóñààã¿é ¿éëäâýðëýëèéí ýöñèéí ¿ëäýãäëèéí çàðäëûã òîäîðõîéëîõîä îðøèíî. Ãýõäýý ýíý 2 àðãà íü íýãèéã íü íºãººãººð îðëóóëæ áîëîõã¿é áèå äààñàí àðãà þì. Òåõíîëîãèéí ¿å øàòààð ºðòºã òîîöîõ àæèëëàãàà íü ¿íäñýíäýý äàðààõ äàðààëëààð õèéãäýíý.  Òåõíîëîãèéí ¿å øàòíû àðãûí íºõöºëä çàðäëûã ¿éëäâýðëýëèéí öåõ òàñàã, ¿éëäâýðëýëèéí íýãæ òóñ á¿ðýýð íýýñýí äóóñààã¿é ¿éëäâýðëýë äàíñààð õóðèìòëóóëàí á¿ðòãýíý.  ªðòãèéí îáúåêò á¿ðýýð íèéò áîëîí íýãæèéí ºðòãèéã õóðèìòëóóëàí íýãòãýí òîîöîõîä ¿éëäâýðëýëèéí ºðòãèéí òàéëàíã àøèãëàäàã. Ýíý òàéëàí ºðòºã òîîöîæ ¿éëäâýðëýñýí áîëîí äàðààãèéí öåõýä øèëæ¿¿ëñýí á¿òýýãäýõ¿¿íèé

4

С.Өлзийбат “зардлын бүртгэл” УБ.,2008 129-р хуудас 9


“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам”

ºðòºã ìºí äóóñààã¿é ¿éëäâýðëýëèéí ýöñèéí ¿ëäýãäýëä íîîãäîõ çàðäëûã òîäîðõîéëîõ ¿íäñýí ìàòåðèàë áîëäîã.  Äóóñààã¿é ¿éëäâýðëýë äàíñààð õóðèìòëóóëñàí çàðäëûã ¿éëäâýðëýñýí á¿òýýãäýõ¿¿íä íîîãäóóëàí íýãæèéí ºðòãèéã òîîöäîã. Íýãæèéí ºðòãèéã òîîöîõòîé

õîëáîîòîéãîîð

ýêâèâàëåíò

á¿òýýãäýõ¿¿íèé

õýìæýýã

òîäîðõîéëíî.  Íýã äàìæëàãà ¿å øàòíû áýëýí áîëñîí àæëûã ºðò㺺ð íü äàðààãèéí öåõ äàìæëàãàä øèëæ¿¿ëýõ çàìààð òàéëàíò õóãàöààíû ýöýñò äàìæëàãà ¿å øàò áóþó öåõ òàñàã, ¿éëäâýðëýëèéí íýãæ òóñ á¿ðèéí øèëæñýí ºðòºã, áýëýí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ºðòºã, äóóñààã¿é ¿éëäâýðëýëèéí ºðòãèéã òîîöíî. Òåõíîëîãèéí ¿å øàòíû àðãààð ºðòºã òîîöîõ äàìæëàãà íü á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýëèéí øàò äàìæëàãûí àëü ÷ ¿å øàòàíä çîõèöîí àøèãëàãäàõ îíöëîãòîé. Á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýëèéí øàò äàìæëàãûí ¿íäñýí 3 òºðëèéí õºäºë㺺í áàéäàã. À. ¯éëäâýðëýæ áàéãàà á¿òýýãäýõ¿¿í íü ¿éëäâýðëýëèéí õîëáîãäîõ á¿õ øàò äàìæëàãûã äýñ äàðààëàí äàìæèæ áýëýí á¿òýýãäýõ¿¿í áîëäîã. Æèøýý íü: Ãóðëûí ¿éëäâýðëýë Á. Á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýëèéí òîäîðõîé õýñã¿¿ä íü áèå äààñàí öåõ¿¿ä äýýð çýðýã

õèéãäýæ

ýöñèéí

äàìæëàãà

äýýð

ýöýñëýí

áîëîâñðóóëàãäàæ

áýëýí

á¿òýýãäýõ¿¿íä øèëæäýã. Æèøýý íü: ìàøèíû ¿éëäâýðëýë Â. ¯éëäâýðëýí ãàðãàæ áàéãàà á¿òýýãäýõ¿¿í íü òîäîðõîé õºäºëìºðººð ñîíãîñîí öåõèéã äàìæèæ áýëýí áîëäîã á¿òýýãäýõ¿¿í. Æèøýý íü: Ìàõ ìàõàí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿éëäâýðëýë Òåõíîëîãèéí ¿å øàòíû àðãààð ºðòºã òîîöîõîä öåõèéí çàðäàëä òóñãàãäàõ á¿õ ç¿éëèéã òóõàéí öåõèéí ¿éëäâýðëýëèéí ºðòãèéí òàéëàíä íýãòãýíý. ¯éëäâýðëýëèéí ºðòãèéí òàéëàí Ýíý òàéëàí íü òàéëàíãèéí õóãàöààíû òóðøèä õóðèìòëàãäñàí çàðäàë ò¿¿íèé õóâààðèëàëòèéã õàðóóëíà. Ýíý íü òóõàéí öåõèéí äóóñààã¿é ¿éëäâýðëýë äàíñíû æóðíàëûí áè÷èëò õèéõ ìýäýýëýëèéí ýõ ¿¿ñâýð áîëäîã. ¯éëäâýðëýëèéí ºðòãèéí òàéëàí íü äàðààõ ç¿éëèéã òóñãàí õàðóóëäàã. ¯¿íä: 1. Òîëãîéí õýñýã. ¯¿íä: òóõàéí êîìïàíèé áîëîí öåõèéí íýð äóãààð, òàéëàí ãàðãàæ áàéãàà õóãàöàà, õýðýãëýæ áàéãàà àðãà /Äóíäàæ ºðòºãèéí áîëîí FIFO/ àðãûã õàðóóëíà.

10


“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам”

2. Òîî õýìæýýíèé ¿ç¿¿ëýëò. ¯¿íä öåõèéí ¿éëäâýðëýæ áàéãàà á¿òýýãäýõ¿¿íèé íèéò òîî õýìæýý ò¿¿íèé îðëîãî, çàðëàãà ¿ëäýãäëèéã õîëáîãäîõ îðëîãî, çàðëàãûí ñóâãààð íü áàëàíñëàí õàðóóëíà. Òîî õýìæýýíèé ¿ç¿¿ëýëòèéã àøèãëàí ýêâèâàëåíò á¿òýýãäýõ¿¿íèé òîîöîî, öåõýä íýìýãäñýí ºðòºã, äóóñààã¿é ¿éëäâýðëýëèéí ýöñèéí ¿ëäýãäýë ºðòºã áîëîí òóõàéí öåõýýñ äàðààãèéí öåõýä øèëæ¿¿ëñýí ýñâýë ¿éëäâýðëýæ äóóññàí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ºðòãèéã òîäîðõîéëíî. 3. ¯éëäâýðëýëèéí ºðòºãèéí õýñýã. ¯¿íä: Ýíý õýñãèéã - Òóõàéí öåõýä òóñãàãäàõ çàðäàë - Çàðäëûí õóâààðèëàëò ãýñýí 2 õýñýãò àíãèëíà. À. Òóõàéí öåõýä òóñãàãäàõ çàðäëûã íèéò áîëîí íýãæèéí ºðò㺺ð íü õàðóóëàõ áºãººä òýð íü äóóñààã¿é ¿éëäâýðëýëèéí ýõíèé ¿ëäýãäýë, ºìíºõ öåõýýñ òàéëàíò õóãàöààíä øèëæèæ èðñýí ºðòºã, òóõàéí öåõýä íýìýãäýæ ãàðñàí çàðäàë çýðãýýñ á¿ðäýíý. ¯éëäâýðëýñýí á¿òýýãäýõ¿¿íèé íýãæèéí ºðòãèéã òîîöîõ çîðèëãîîð äóóñààã¿é ¿éëäâýðëýëèéí ýõíèé ¿ëäýãäýëèéí çàðäëûã ºìíºõ öåõýýñ øèëæèæ èðñýí áîëîí òóõàéí öåõýä íýìýãäñýí ºðò㺺ð íü õàðóóëàõààñ ãàäíà øóóä ìàòåðèàë, øóóä õºäºëìºð, ¿éëäâýðëýëèéí íýìýãäýë çàðäëààð íü äýëãýðýíã¿é õàðóóëàõ øààðäëàãà ãàð÷ èðíý. ̺í òàéëàíò õóãàöààíä òóõàéí öåõýä íýìýãäñýí çàðäëûã øóóä ìàòåðèàë, øóóä õºäºëìºð, ¿éëäâýðëýëèéí íýìýãäýë çàðäëààð íü àíãèëàí õàðóóëíà. Á. Çàðäëûí õóâààðèëàëòûí õýñýãò ýêâèâàëåíò á¿òýýãäýõ¿¿íýýð òîîöñîí íýãæèéí ºðò㺺ð äàðààãèéí öåõ áîëîí áýëýí á¿òýýãäýõ¿¿íä øèëæ¿¿ëñýí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ºðòºã, õýâèéí áóñ õîðîãäîë áîëîí äóóñààã¿é ¿éëäâýðëýëä íîîãäîõ ºðòãèéã õàðóóëíà. Çàðäëûí õóâààðèëàëòûã òîîöîõäîî òîî õýìæýýíèé ¿ç¿¿ëýëò äýõü çàðëàãûí ¿ç¿¿ëýëòèéã öåõýä òóñãàãäàõ çàðäëûí õýñýã äýõü íýãæèéí ºðò㺺ð ¿ðæ¿¿ëýí òîîöíî. Òóõàéí ºðòãèéí îáúåêòûí á¿õ çàðäëûã õóâààðèëàæ õàðóóëàõ ó÷ðààñ çàðäëûí õóâààðèëàëòûí õýñãèéí íèéò ä¿í öåõýä òóñãàãäàõ çàðäëûí íèéò ä¿íòýé òýíö¿¿ áàéíà. 4. Íýìýëò òîîöîîëîëûí õýñýã: Ýíä 2 òºðëèéí íýìýëò òîîöîîëîë õèéãäýíý. À. Ýêâèâàëåíò á¿òýýãäýõ¿¿íèé òîîöîî: Ýêâèâàëåíò á¿òýýãäýõ¿¿í ãýäýã íü òóõàéí öåõ áîëîí ºðòãèéí îáúåêòîîñ ¿éëäâýðëýñýí á¿òýýãäýõ¿¿íèéã çàðäëûí òºñºâ íîðìîîð íü äàìæóóëàí ¿éëäâýðëýæ äóóññàí á¿òýýãäýõ¿¿íèé òîîöîîíä øèëæ¿¿ëýí òîîöîõ àðãà þì. Ýêâèâàëåíò á¿òýýãäýõ¿¿íèéã òîäîðõîéëîõûí çîðèëãî íü äóóñààã¿é ¿éëäâýðëýëèéí ýöñèéí ¿ëäýãäýë áîëîí øèëæ¿¿ëñýí á¿òýýãäýõ¿¿íä

11


“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам”

çàðäëûã òýíöâýðòýé õýìæýýãýýð õóâààðèëàí ºðòãèéã ¿íäýñëýë ñàéòàé òîîöîõîä îðøèíî. Ýêâèâàëåíò á¿òýýãäýõ¿¿íèé õýìæýýã øóóä ìàòåðèàë, øóóä õºäºëìºð, үéëäâýðëýëèéí

íýìýãäýë

çàðäàë

ãýñýí

çàðäëûí

¿íäñýí

3

ýëåìåíòýýð

òîäîðõîéëíî. Á. Íýãæèéí ºðòãèéí òîîöîî Íýãæèéí ºðòãèéã óã á¿òýýãäýõ¿¿íèéã ¿éëäâýðëýæ áàéãàà çàðäëûí ýëåìåíò òóñ á¿ðýýð òîîöíî. Òóõàéí ºðòºãèéí îáúåêò áîëîí öåõèéí ¿éëäâýðëýëä ãàðñàí øóóä õºäºëìºð, øóóä ìàòåðèàë, үéëäâýðëýëèéí íýìýãäýë çàðäàë òóñ á¿ðýýð ýêâèâàëåíò á¿òýýãäýõ¿¿íèé íýãæèä íîîãäîõ çàðäëûã òîäîðõîéëæ òýäãýýðèéí íèéëáýðýýð íèéò íýãæèéí ºðòãèéã òîîöíî. Үéë àæèëëàãààíä үíäýñëýí өðòөã òîîöîõ àðãà Үéë àæèëëàãààíä үíäýñëýí өðòөã òîîöîæ, үéëäâýðëýëèéí íýìýãäýë çàðäëûã õóâààðèëàõ àðãûã àíõ 1980-ààä îíä ÀÍÓ-ûí Õàðâàðäûí èõ ñóðãóóëèéí ïðîôåññîð Ðîáåðò Ñ.Êàïëàí, Ðîáèí Êîîïåð íàð ãàðãàæ èðñýí òүүõòýé. Ýíý àðãûã àíõ ÀÍÓ äàõü Ãåìàíû õөðөíãө îðóóëàëòòàé êîìïàíè áîëîõ John Deere êîìïàíèä 1982 îíä õýðýãëýæ ýõýëñýí.5 Óëìààð ÀÍÓ-ûí çàðèì êîìïàíè, Ãåðìàí, ßïîí, Áàðóóí Åâðîïèéí îðíóóäàä õýðýãëýõ áîëñîí. Ìàíàé îðîíä 2006 îíîîñ Òөìөð çàìûí ñèñòåìä òóðøèí íýâòðүүëæ ýõýëñýí. Áүòýýãäýõүүí үéëäâýðëýõ áèå äààñàí үéë ÿâö, àæèë үүðýã ãүéöýòãýõ үå øàòààð øóóä áóñ çàðäëûã õóðèìòëóóëàí өðòөã òîîöîæ, òүүãýýð ýöñèéí áүòýýãäýõүүíä õóâààðèëàí íîîãäóóëæ áүòýýãäýõүүí, үéë÷èëãýýíèé íýãæèéí өðòãèéã òîäîðõîéëîõ àðãûã үéë àæèëëàãààíä ñóóðèëàí өðòөã òîîöîõ (Activity-based costing (ABC)) àðãà ãýíý. Үéë àæèëëàãààíä үíäýñëýí өðòөã òîîöîõ àðãà íü áүòýýãäýõүүí үéëäâýðëýõ, үéë÷èëãýý үçүүëýõýä ãàð÷ áàéãàà çàðäëûã èëүү òîäîðõîé үíýìøèëòýéãýýð çàðäëûí áîëîí өðòãèéí îáúåêòóóäàä õóâààðèëàõ, èíãýñíýýð òýäãýýðò õÿíàëò òàâüæ, çàðäëûã õýìíýõ, үð àøèããүé үéë àæèëëàãàà áîëîí çàðäàë ãàðãàõãүé áàéõ íîðì íîðìàòèâûã үíäýñëýëòýé òîãòîîõ áîëîìæèéã áүðäүүëäýã àðãà þì. Èéì ó÷ðààñ ýíý àðãà òóõàéí àæ àõóéí íýãæèéí óäèðäëàãûã үíý òîãòîîõ, íөөöèéã çөâ áàéðøóóëàõ, øèíý òåõíîëîãè áèé áîëãîõ, өðñөëäөөíèé íөõöөëä óäèðäëàãûí çөâ øèéäâýð ãàðãàõ, çàðäëûí òөðөë áүðèéí øèíæèëãýý õèéõ, íýãæèéí өðòãèéã èëүү íàðèéâ÷ëàëòàé òîãòîîæ, øààðäëàãàòàé àðãà õýìæýý àâàõ ìýäýýëëýýð õàíãàæ 5

С.Өлзийбат “Зардлын бүртгэл “ УБ.,2008 213-р хуудас 12


“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам”

өãäөã. Íýã áîëîí õî¸ð òүâøíýýð үéëäâýðëýëèéí íýìýãäýë çàðäëûã õóâààðèëàí өðòөã òîîöîõ óëàìæëàëò өðòөã òîîöîõ àðãà áîëîí үéë àæèëëàãààíä үíäýñëýí өðòөã òîîöîæ, үéëäâýðëýëèéí íýìýãäýë çàðäëûã õóâààðèëàõ àðãóóäûí õîîðîíä ãàðàõ òýäãýýðèéí ÿëãàà íü: 1. Çàðäàë òөâөөðөө ÿëãààòàé. Óëàìæëàëò àðãûí үåä öåõ, òàñàã, áðèãàä ãýõ ìýò үéëäâýðëýë, үéë àæèëëàãààíû íýãæ, ýñâýë òîäîðõîé áүòýýãäýõүүí, àæèë үéë÷èëãýýãýýð çàðäëûã õóðèìòëóóëàí өðòөã òîîöäîã. Õàðèí ýíý àðãûí үåä үéë àæèëëàãàà, àæëûí үå øàò,áèå äààñàí үéë ÿâöóóäààð çàðäëûã õóðèìòëóóëæ, äàðàà

íü

õóðèìòëàãäñàí

çàðäëûã

çàðäëûí

õөòëө÷өөð

íü

äàìæóóëàí

үéëäâýðëýëèéí íýãæүүäýä, áүòýýãäýõүүí, àæèë үéë÷èëãýýíä õóâààðèëàí өðòөã òîîöäîã. 2. Çàðäëûã õóâààðèëàõàä àøèãëàæ áàéãàà үçүүëýëòýýðýý ÿëãààòàé. Óëàìæëàëò àðãûí үåä çàðäëûí òөâ áүðä õóðèìòëàãäñàí үéëäâýðëýëèéí íýìýãäýë çàðäëûã үéëäâýðëýñýí áүòýýãäýõүүíèé òîî, ãүéöýòãýñýí àæèë үéë÷èëãýý, çàðöóóëñàí õүí öàã,

ìàøèí öàã ãýõ ìýò “çàðäëûí çөөã÷”-èéã àøèãëàí áүòýýãäýõүүí, àæèë

үéë÷èëãýýíä õóâààðèëàí өðòөã òîîöäîã. Õàðèí ýíý àðãûã àøèãëàæ áàéãàà үåä үéë àæèëëàãàà, үéë ÿâö òóñ áүðýýð õóðèìòëàãäñàí үéëäâýðëýëèéí íýìýãäýë çàðäëûã óã çàðäëûã ãàðãàõ øàëòãààíûã òîäîðõîéëæ áàéãàà үéë ÿâöûí õýìæèãäýõүүí áîëîõ “çàðäëûí õөòëөã÷”-өөð äàìæóóëàí ýõëýýä өðòãèéí îáúåêòîä, äàðàà íü áүòýýãäýõүүíä õóâààðèëàí òîîöíî. Çàðäëûí

õөòëөã÷

ãýäýã

íü

òóõàéí

òөðëèéí

çàðäàë

ãàðãàõ

øàëòãààíûã

òîäîðõîéëîã÷ үéë ÿâö áóþó àæèë ãүéëãýý þì. 3. Өðòãèéí îáúåêòîîðîî ÿëãààòàé. Óëàìæëàëò àðãûí үåä өðòãèéí îáüåêò íü òîäîðõîé áүòýýãäýõүүí, áèå äààñàí үéë÷èëãýý áàéäàã. Õàðèí ýíý àðãûí үåä өðòãèéí îáúåêò íü áүòýýãäýõүүí, áèå äààñàí үéë÷èëãýýíýýñ ãàäíà, үéëäâýðëýëèéí үå øàò, áèçíåñèéí үéë ÿâö, õýðýãëýã÷, áýëòãýí íèéëүүëýã÷, òîäîðõîé çàðäëûí çүéë ãýõ ìýò îëîí ÿíçûí îáúåêò áàéæ áîëíî. 4. Өðòөã òîîöîõ үå øàòààðàà ÿëãààòàé. Óëàìæëàëò àðãûí үåä үéëäâýðëýñýí áүòýýãäýõүүí,

үçүүëñýí

àæèë

үéë÷èëãýýíèé

õýìæýýíä

õîëáîãäîõ

çàðäëûã

íîîãäóóëàí øóóä өðòөã òîîöäîã. Õàðèí ýíý àðãûí үåä ýõëýýä çàðäëûã õóðèìòëóóëàí áүðòãýæ áàéãàà үéë ÿâö, çàðäëûí îáúåêò áүðýýð өðòөã òîîöîæ, òүүãýýð

үéëäâýðëýëèéí

íýìýãäýë

çàðäëàà

үéëäâýðëýëèéí

íýãæүүäýä 13


“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам”

õóâààðèëàíà. Äàðàà íü áүòýýãäýõүүí, àæèë үéë÷èëãýýíèé өðòãèéã òîäîðõîéëíî. Үүãýýð õî¸ð òүâøèí áүõèé

үéëäâýðëýëèéí íýìýãäýë çàðäëûí õóâààðèëàëòûí

àðãà çүéãýýñ ÿëãààòàé. 5. Çàðäàëä õÿíàëò òàâèõ áîëîìæîîðîî ÿëãààòàé. Óëàìæëàëò àðãûí үåä үéëäâýðëýëèéí íýìýãäýë çàðäëûã óðüä÷èëàí òîäîðõîéëñîí òîãòñîí íýã ë íîðìîîð õóâààðèëäàã ó÷ðààñ өðòөãò үçүүëñýí çàðäëûí íөëөөëëөөð õÿíàëò òàâüæ ÷àääàããүé, çөâõөí үéëäâýðëýëèéí íýãæèéí õýìæýýãýýð òàâèõ áîëîìæèéã áèé áîëãîæ áàéñàí. Õàðèí ýíý àðãûí үåä үíäñýíäýý çàðäàë ãàðãàõ øàëòãààíûã òîäîðõîéëæ áàéãàà çàðäëûí õөòëөã÷өөð íü äàìæóóëàí íü õÿíàëò òàâèõ áîëîìæèéã áүðäүүëäýã. Ýíý íü үéëäâýðëýëèéí íýìýãäýë çàðäëûí õÿíàëòûã ñàéæðóóëæ, үð äүíãүé үéë àæèëëàãààã áàãàñãàõ, үðãүé çàðäàë ãàðãàõ øàëòãààíûã èëðүүëýõ íөõöëèéã áүðäүүëäýã. 6. Үéë àæèëëàãààíä үíäýñëýí өðòөã òîîöîõ àðãà íü èëүү çîõèñòîé óäèðäëàãûí øèéäâýð ãàðãàõ áîëîìæèéã áүðäүүëæ өãäөã. Óëàìæëàëò àðãûí үåä òîäîðõîé íýã ñóóðèéã àøèãëàí үéëäâýðëýëèéí íýìýãäýë çàðäëûã õóâààðèëäàã ó÷ðààñ èëүү þì óó äóòóó çàðöóóëñàí çàðäëààð õàðèóöëàãà íîîãäóóëàõ áîëîìæèéã áүðäүүëäýããүé. Ó÷èð íü òóõàéí çàðäëûí ñóóðüòàé óã îáúåêòûí áүõ çàðäàë áүðýí õàìààðàëòàé áàéäàããүé. Õàðèí ýíý àðãûí үåä çàðäëûí õөòëөã÷өөð íü үéëäâýðëýëèéí íýìýãäýë çàðäëûã õóðèìòëóóëàí áүðòãýæ áàéãàà ó÷èð òүүãýýð íü äàìæóóëàí íîðìàòèâûí øèíæòýéãýýð õÿíàëò òàâèõ, èíãýñíýýð áүòýýãäýõүүíèé үíèéã çîõèñòîé òîãòîîõ, өðñөëäөөíèé íөõöөëä çîõèöñîí àðãà õýìæýýã õýðýãæүүëýõ ãýõ ìýò îëîí òөðëèéí óäèðäëàãûí øèéäâýð ãàðãàõàä àøèãëàõ äýëãýðýíãүé, íàéäâàðòàé ìýäýýëëýýð õàíãàæ өãäөã. 7. Үéë àæèëëàãààíä үíäýñëýñýí àðãààð өðòөã òîîöîæ áàéãàà íөõöөëä øóóä çàðäàë ãýäýã үãèéã

øóóä çàðäàë ãýäýã үãèéã óëàìæëàëò àðãûí үåä àøèãëàæ

áàéñàí áàéñàí өðòãèéí îáúåêòîä øóóä õàìààðàãäàõ áүõ çàðäëûí àäèëààð îéëãîæ áîëîõãүé. Ýíä çөâõөí øóóä ìàòåðèàë, øóóä õөäөëìөðèéí çàðäëûã ë øóóä çàðäàë ãýæ îéëãîíî. Õàðèí үéëäâýðëýëèéí íýìýãäýë çàðäëûã øóóä áóñ çàðäëààð òîîöíî. 8. Õýðýãæүүëýõýä ãàðàõ çàðäëààðàà òåõíèê àæèëëàãààãààðàà ÿëãààòàé. Äýýð àâ÷ үçñýíýýñ үéë àæèëëàãààíä үíäýñëýí өðòөã òîîöîõ àðãûã àøèãëàæ áàéãàà үåä çàðäëûí òөâ íü óëàìæëàëò àðãûã áîäâîë òîîíû õóâüä îëøèð÷, òåõíèê àæèëëàãàà èõ øààðäàíà ãýäýã íü õàðàãäàæ áàéíà. Èéì ó÷ðààñ óëàìæëàëò àðãûã áîäâîë үéë 14


“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам”

àæèëëàãààíä үíäýñëýí өðòөã òîîöîõ àðãûã àøèãëàõàä ãàðàõ çàðäàë õàðüöàíãóé èõ þì. Äýýðõ áүõ ÿëãààíààñ äүãíýæ үçâýë үéë àæèëëàãààíä үíäýñëýí өðòөã òîîöîõ àðãà óëàìæëàëò àðãûã áîäâîë үéëäâýðëýëèéí íýìýãäýë çàðäëûã çàðäëûí õөòө÷ áîëîõ үéë ÿâöààð íü õóðèìòëóóëàí өðòөã òîîöîæ áàéãàà ó÷ðààñ íýã áîëîí õî¸ð òүâøíýýð òîãòîîñîí óðüä÷èëàí òîãòîîñîí íîðìûí үåä ãàð÷ èðäýã èëүү þìóó äóòóó çàðöóóëàëòûí õàðèóöëàãûã ñàéæðóóëæ, õÿíàëò òàâèõ èëүү áîëîìæèéã áүðäүүëäýã, íýãæèéí өðòãèéã үíäýñëýëòýé òîäîðõîéëîõ äàâóó òàëòàé ãýäýã íü õàðàãäàæ áàéíà. Үéë àæèëëàãààíä үíäýñëýí өðòөã òîîöîõ íýã òàëààñ çàðäëûí óðñãàëûã, íөãөө òàëààñ áүòýýãäýõүүí, үéë÷èëãýýíèé áîëîâñðóóëàëòûí áîëîí ãүéöýòãýõ үéë àæèëëàãààã õàðóóëñàí 2 òөðëèéí ìýäýýëëèéí óðñãàëààð ÿâàãääàã. Үүíèéã äàðààõ çàãâàðààñ õàðæ áîëíî. Зардлын урсгал Íөөö

Үйл ажиллагааны урсгал Îðöûí ìýäýýëýë

Үéë àæèëëàãàà

Ãүéöýòãýëèéí үíýëãýý

Áүòýýãäýõүүí áà үéë÷èëãýý

Үéë àæèëëàãààíä үíäýñëýí өðòөã

òîîöîõ àðãà 4 үíäñýí

үå øàò áүõèé үéë

àæèëëàãààãààð õýðýãæèíý. Үүíä: 1-ð үå øàò. Үéëäâýðëýëèéí үéë àæèëëàãààíä øèíæèëãýý õèéæ, үíýëãýý ãàðãàõ Ýíý àðãûí үåä øèíæèëãýý õèéæ, үíýëãýý өãөõ үéë àæèëëàãààíààñ ýõýëäýã. Øèíæèëãýý õèéæ үíýëãýý өãөõ àæèëëàãàà íü áүòýýãäýõүүí үéëäâýðëýõ, үéë÷èëãýý үçүүëýõýä øààðäàãäàõ үéë àæèëëàãààíóóäûã øèíæëýí ñóäàëæ, òýäãýýð үéë àæèëëàãààã áүòýýãäýõүүí үéë àæèëëàãààíä өðòөã íýìäýã, íýìäýããүéãýýð íü òîäîðõîéëîõîä îðøèíî. Áүòýýãäýõүүí, àæèë үéë÷èëãýýíä өðòөã íýìäýã үéë àæèëëàãààíä áүòýýãäýõүүíèéã үéëäâýðëýæ ýõëýõýýñ, äóóñàõ õүðòýëõ áүõ үå øàò õàìðàãäàíà. Æèøýý íü ãóðèë үéëäâýðëýõýä үð òàðèàã óãààõ, öýâýðëýõ, òýýðýìäýõ, ñàâëàõ ãýõ ìýò үéë àæèëëàãààíóóä өðòөã íýìäýã үéë àæèëëàãàà þì. Õàðèí өðòөã íýìäýããүé үéë àæèëëàãààíä òүүõèé ýäèéã õóäàëäàí àâñíû äàðàà àæ àõóéäàà àâ÷ðàõ, òүүíèéã õàäãàëàõ, үéëäâýðëýëä òүүõèé ýäèéã òàâüæ îëãîõ,

15


“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам”

үéëäâýðëýëýýñ ãàðñàí áýëýí áүòýýãäýõүүíèéã õàäãàëàõ ãýõ ìýò үéë àæèëëàãàà îðíî. Үүíèéã äàðààõ áàéäëààð äүðñëýí õàðóóëæ áîëíî. Õóäàëäàí áîîõ àâàõ à÷óóëàõ ӨÍÃҮÀ

Òүүõèé ýä

Үéëäâýðëýëä

õàäãàëàõ ӨÍÃҮÀ

ӨÍÃҮÀ

Үéëäâýðëýë

Áýëýí áүò.

òàâüæ îëãîõ

ÿâóóëàõ

ӨÍҮÀ

ӨÍÃҮÀ

Áàãëàæ õàäãàëàõ

ӨÍҮÀ

Ýíä: ӨÍÃҮÀ-Өðòөã íýìäýããүé үéë àæèëëàãàà ӨÍҮÀ-Өðòөã íýìäýã үéë àæèëëàãàà Èéíõүү áүòýýãäýõүүí, àæèë үéë÷èëãýýíä өðòөã íýìäýã, íýìäýããүéãýýð íü үéë àæèëëàãààã òîäîðõîéëñíîîð íýã òàëààð өðòөã íýìäýããүé үéë àæèëëàãààã àëü áîëîõ áàãàñãàõ àðãà çàìûã òîäîðõîéëíî. Ýíý çîðèëãîîð өðòөã íýìäýããүé үéë àæèëëàãààíä õýä õîíîã çàðöóóëæ áàéãààãààð íü òîäîðõîéëîãäîíî. Өðòөã íýìäýããүé үéë àæèëëàãàà õýäèéãýýð áүòýýãäýõүүí, àæèë үéë÷èëãýýíä өðòөã íýìäýããүé ÷ ãýñýí òîäîðõîé çàðäàë ãàðãàõàä õүðãýäýã ó÷ðààñ òүүíèéã áàãàñãàõ íü үð àøèããүé çàðäëûã áóóðóóëàõ, èíãýñíýýð áүòýýãäýõүүí үéëäâýðëýëèéí үð àøèãòàé õóãàöààã óðòàñãàõ ñàéí òàëòàé. Ìөí ýíý øèíæèëãýýãýýð áүòýýãäýõүүí, àæèë үéë÷èëãýýíä өðòөã íýìäýã үéë àæèëëàãààã äîòîð íü үéë ÿâö òóñ áүðýýð íü òîäîðõîéëíî. Ýíý íü үéëäâýðëýëèéí үéë àæèëëàãààã áîëîâñðóóëàëòûí үå øàòààð íü òàñðàëòãүé áîëîâñðîíãóé áîëãîõ, үéë àæèëëàãààíä үíäýñëýí өðòөã òîîöîõ ýõëýëèéã òàâüæ өãäөã. 2-ð үå øàò. Үéë àæèëëàãààíû çàðäëûí òөâүүäèéã òîäîðõîéëíî. Үéë àæèëëàãààíû òөâ ãýäýã íü үéë àæèëëàãàà òóñ áүðýýð çàðäëûã òóñàä íü áүðòãýæ, òàéëàãíàõ, óäèðäëàãûí õýðýãöýýíä øààðäëàãàòàé ìýäýýëëèéã ãàðãàæ ÷àäàõ áүòýýãäýõүүí үéëäâýðëýëèéí áîëîâñðóóëàëòûí áèå äààñàí үéë ÿâö þì. Èõýíõ àæ àõóé íýãæүүäýä áүòýýãäýõүүí үéëäâýðëýõ àæèëëàãàà áèå äààñàí îëîí òîîíû үéë àæèëëàãààíû òөâүүäýä õóâààãääàã. Èéì òөâүүäèéã 4 õýñýãò õóâààæ àíãèëíà. Үүíä:  Íýãæèéí үéë àæèëëàãààíû òөâүүä. Үүíèé òîäîðõîé æèøýý íü íàðèéí áîîâíû öåõýä õîëèõ, õýð÷èõ, çóóðàõ, çàñâàð õèéõ ãýõ ìýò ìàøèíòàé õîáîîòîé

үéë

àæèëëàãààíû

òөâүүä

áàéæ

áîëíî.

Òүүí÷ëýí

ãàð

16


“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам”

àæèëëàãààòàé õîëáîîòîé öàëèíãààñ ãàäóóðõ íýìýãäëèéã òîäîðõîéëîõ ãýõ ìýò үéë àæèëëàãààíû òөâүүä ÷ áàéæ áîëíî.  Òîäîðõîé áүòýýãäýõүүíèé áàãöààð òîäîðõîéëîãäîõ үéë àæèëëàãààíû òөâүүä. Áүòýýãäýõүүíèéã òîäîðõîé áàãöààð үéëäâýðëýäýã àæ àõóéí íýãæ þìóó өөð õîîðîíäîî ñàëæ áîëîõãүé íýã ìàøèí äýýð íýã òåõíîëîãèîð үéëäâýðëýäýã áүòýýãäýõүүíèé õóâüä áүòýýãäýõүүíèé áàãö үéë àæèëëàãààãààð çàðäëûí òөâ áîëãîíî. Èéì òөâүүäýä òүүõèé ýäèéí çàõèàëãà áîëîâñðóóëàõ, áүòýýãäýõүүí áîëîâñðóóëàëòûí çàõèàëãà áýëòãýõ, òîíîã òөõөөðөìæèéí òîõèðóóëãà õèéõ, ìàòåðèàë òàâüæ îëãîõ, ÷àíàðûí øàëãàëò õèéõ үéë àæèëëàãààíóóä îðíî.  Áүòýýãäýõүүíýýð òîäîðõîéëîãäîõ үéë àæèëëàãààíû òөâ. Ýíý íü áèå äààñàí áүòýýãäýõүүí òóñ áүðýýð òîäîðõîéëîãäîæ áîëîõ үéë àæèëëàãààíóóä þì. Ýíä

áүòýýãäýõүүíèé

áèå

äààñàí

øàëãàëòûí

àæèë,

òүүíèé

çàãâàð

áîëîâñðóóëàõ, áүòýýãäýõүүíèé èæ áүðäëèéí õýñãèéã үéëäâýðëýõ үéë àæèëëàãààíóóä îðíî.  Íèéòëýã үéë àæèëëàãààíû òөâ. Çàðèì òөðëèéí çàðäëóóä áèå äààñàí çàðäëûí

çүéëýýð

òîäîðõîéëîãäîõ

áîëîìæòîé

áîëîâ÷

òîäîðõîé

áүòýýãäýõүүíýýð øóóä òîäîðõîéëîãäîõ áîëîìæãүé áàéäàã. Èéì çàðäëûã íèéòëýã çàðäàë ãýíý. Íèéòëýã çàðäëûã çàðäëûí çүéëýýð íü àíãèëæ, íèéëýã үéë àæèëëàãààíû òөâүүäýýð òîäîðõîéëíî. Íèéëýã үéë àæèëëàãàà òîäîðõîé öåõ, òàñãèéí õýìæýýãýýð, үéëäâýðèéí ãàçðûí õýìæýýãýýð òîäîðõîéëîãäîíî. Òóõàéëáàë

үéëäâýðëýëèéí

íýãæèéí

óäèðäëàãà,

ñóðãàëò

ìýðãýæèë

äýýøëүүëýõòýé õîëáîãäñîí үéë àæèëëàãààíû çàðäëóóä áàéæ áîëíî. 3-ð үå øàò.

Үéë àæèëëàãààíû òөâ òóñ áүðýýð õîëáîãäîõ çàðäëûã

òîäîðõîéëíî. 4-ð үå øàò. Çàðäëûí òөâ òóñ áүðýýð õóðèìòëàãäñàí çàðäëûã õóâààðèëàõ çàðäëûí õөòëөã÷èéã òîãòîîíî. Çàðäëûí õөòëөã÷èéã ñîíãîõîä äàðààõ 3 çүéëèéã çààâàë õàðãàëçàí үçíý. Үүíä:  Çàðäëûí õөòëөã÷òýé õîëáîîòîé ìýäýýëýë íü îëæ àâàõàä õÿëáàð, òүүíèéã áүðòãýëýýð ãàðãàõ áîëîìæòîé áàéíà.

17


“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам”

 Үéëäâýðëýñýí áүòýýãäýõүүí, ãүéöýòãýñýí àæèë үéë÷èëãýýíä õàìðàãäàõ үéë àæèëëàãààíû òîî õýìæýý áóþó çàðäëûí õөòëөã÷èéí òîî õýìæýý íü ãүéöýòãýëýýð òîäîðõîéëîãäîõ áîëîìæòîé.  Çàðäëûí õөòëөã÷ íü óã çàðäëûí òөâä áүðòãýãäñýí çàðäàëòàé øóóä õàìààðàëòàé áàéíà. Çàðäëûí õөòëөã÷èéã ñîíãîí àâñàíààð òүүãýýð äàìæóóëàí çàðäëûí òөâ òóñ áүð äýýð òîäîðõîéëîãäñîí çàðäëûã үéëäâýðëýëèéí íýãæүүäýä, óëìààð áүòýýãäýõүүí, àæèë үéë÷èëãýýíä õóâààðèëàí øèíãýýíý. Èéíõүү äýýðõ 4 øàò áүõèé үéë àæèëëàãààã ãүéöýòãýñíýýð үéë àæèëëàãààíä үíäýñëýí өðòөã òîîöîõ àðãûã àøèãëàõ áîëîìæ áүðäýíý. Ñóäàëãààíû õýñýãò үéë àæèëëàãààíä үíäýñëýí өðòөã òîîöîõ àðãûã “Çөөëөí î¸äîë” öåõèéí õî¸ð áүòýýãäýõүүíýýð òөëөөëүүëýí óëàìæëàëò àðãàòàé õàðüöóóëàí үçýõ áîëíî.

18


“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам”

1.2. Áүòýýãäýõүүíèé өðòөã, çàðäëûã áóóðóóëàõ ñóäàëãàà, øèíæèëãýýíèé àðãà çүé Àøãèéã өíäөð áàéëãàõûí òóëä үíýý өíäөð áàéëãàõ çîðèëò òàâèõ áîëîâ÷ çàõ çýýëèéí õàìãèéí өíäөð үíý ýðýëòýýð òîäîðõîéëîãäîíî. Өðñөëäөã÷èéí үíý áóñàä õү÷èí çүéëýýñ õàìààð÷ үíèéã áóóðóóëàõ øààðäëàãà ãàðàâ÷ õàìãèéí äîîä үíý өðòãөөð òîäîðõîéëîãäîíî. Ïүүñèéí àøãèéã õàìãèéí èõ áàéëãàõ áîäëîãî íü ìàðêåòèíã, үéëäâýðëýë, ñàíõүүãèéí øèéäëүүä õàðèëöàí çîõèöîëäñîí íýãäìýë øèíæòýé òàë áүðèéí /ãëîáàëü/ àñóóäàë þì. Áîãèíî õóãàöààíä óäèðäëàãûí үéë àæèëëàãààíä ýíý òàë áүðèéí àñóóäëûã õýñýã÷ëýí àâ÷ үçýæ øèéäâýðëýõ íü õÿëáàð áîëîõûã õàðãàëçàí óäèðäëàãàä øèéäâýð ãàðãàõ çîðèóëàëòààð çàðäàë, өðòãèéí òàëûã õýñýã÷ëýí àâ÷ ýíý àñóóäàëä ãîë àíõààðëàà òөâëөðүүëæ íàðèéâ÷ëàí ñóäëàõ íü çүéí õýðýã áèëýý. Ïүүñèéí àøèã өíäөð áàéõûí íýã үíäýñ íü çàðäàë õàìãèéí áàãà áàéõ ÿâäàë þì. Çàðäàë ãýäýã íü àëèâàà íýã ¿éë àæèëëàãààãàà ÿâóóëàõòàé õîëáîãäîí ãàð÷ áàéãàà õºðºí㺠õºäºëìºðèéí çàðöóóëàëò ò¿¿íèé ìºí㺺ð èëýðõèéëýãäñýí õýìæýý þì.6 Íөãөө òàëààð “Ýäèéí çàñãèéí үéë÷èëãýý õýðýãëýñíèé үð äүíä öýâýð õөðөíãө áóóðàõ áóóðàëò” ÷ ãýæ òîäîðõîéëñîí áàéäàã. 7 Áèçíåñèéí ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëäàã ¿éëäâýðëýë ýðõýëäýã àæ àõóéí íýãæèéí õóâüä çàðäàë ãýäýã íü íàéäâàðòàé îðëîãî îëîõûí òóëä çîëèîñîëæ áàéãàà õºðºíãèéí áóóðàëò þì. Çàðäëûã ¿éë àæèëëàãààíû, òîäîðõîé îáúåêòòîé õîëáîí òîäîðõîé õóãàöààãààð çààãëàí õóðèìòëóóëñíûã ºðòºã ãýíý. Ýíý 2-ûí ãîë ÿëãàà íü çàðäàë íü àøèã îëîõòîé õîëáîîòîéãîîð òîäîðõîé òºð뺺ð èëýð÷ ãàðäàã. ªðòºã íü çààâàë ýäèéí çàñãèéí òîäîðõîé îáúåêòòîé õîëáîîòîé ãàðíà. ªºðººð õýëáýë òîäîðõîé á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýõ áà ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýõýä ãàðãàñàí ÿíç á¿ðèéí çàðäëààñ

6 7

С.Өлзийбат “Зардлын нягтлан бодох бүртгэл” УБ.,2008 4-р хуудас Асри Хаммер “Зардлын нягтлан бодох бүртгэл” УБ.,2000 17-р хуудас 19


“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам”

ºðòºã á¿ðäýíý. Òîäîðõîé íýð òºðëèéí á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éë÷èëãýýíèé ºðòãèéã òîäîðõîéëîõûí

òóëä

áîëîëöîîòîé

îáúåêòîîð

íü

çàðäëûã

õóðèìòëóóëàí

á¿ðòãýäýã. Èéíõ¿¿ çàðäëûã õóðèìòëóóëàí á¿ðòãýæ áàéãàà îáúåêòèéã ºðòãèéí îáúåêò ãýæ íýðëýíý. Өðòөã, çàðäëûã áóóðóóëàõ үíäñýí àðãóóäààñ äóðüäâàë:  Үéëäâýðëýëèéí íөөö õөðөíãèéã үð àøèãòàé çàðöóóëàõ  Òåõíèê, òåõíîëîãèéã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ  Õýðýãöýýãүé, үðãүé çàðäëûã áóóðóóëàõ  ßëãàâàðò íýãæèéí өðòãèéã õàìãèéí áàãà òүâøèíä үéëäâýðëýëòèéã ÿâóóëàõ  Íîðì, íîðìàòèâûã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ

Үéëäâýðëýëèéí õөðөíãèéã үð àøèãòàé çàðöóóëàõ: Õóâü õүí ÷, íèéãýì ÷ òóõàéí öàã õóãàöààíä үéëäâýðëýëèéí õÿçãààðëàãäìàë íөөöòýé áàéäàã áîëîõîîð òүүíèéãýý çîðèóëàëòûíõ íü äàãóó àøèãëàæ, àëü áîëîõîîð õýìíýëòòýé çàðöóóëàí èëүү èõ áүòýýãäýõүүí, үéë÷èëãýý áүòýýõèéã ýðìýëçäýã. Áèçíåñò àøèãëàãäààãүé õөðөíãө, íөөö áàéõ ¸ñãүé. Өөðөөð õýëáýë ýâäýðñýí þìóó õóó÷èðñàí àøèãëàõ áîëîìæãүé ë áîëñîí áîë äàðààãèéí àðãà õýìæýýã àâàõ õýðýãòýé. Èíãýõëýýð үéëäâýðëýëèéí íөөöèéí үð àøãèéí àñóóäëûí ìөí ÷àíàð íü òóõàéí íөөöèéã õýðõýí çîðèóëàëòûíõ íü äàãóó, àëäàãäàë áàãàòàéãààð àøèãëàæ, õàìãèéí èõ үð äүíä õүðýõ âý? ãýäýãò îðøäîã áàéíà. Íөөöèéã çîðèóëàëòûí äàãóó àøèãëàíà ãýäýã íü òүүíèéã òóõàéí öàã õóãàöààíä çàéëøãүé õýðýãöýýòýé áàéãàà çүéëä õóâààðèëíà ãýñýí үã. Үүíèéã íөөöèéí õóâààðèëàëòûí үð àøèã ãýíý. Èéíõүү õÿçãààðëàãäìàë íөөöөө үð àøèãòàé õóâààðèëñàíû äàðàà òүүíèéã ÿàæ үð äүíòýé àøèãëàõ âý? ãýñýí àñóóäàë үүñäýã. Ýíý íü үíäñýíäýý үéëäâýðëýëèéí íөөöèéí àøèãëàëòûí үð àøãèéí òóõàé àñóóäàë þì. Íөөöèéí үð àøãèéí àñóóäàë íü õóâààðèëàëòûí үð àøèã, àøèãëàëòûí үð àøèã ãýñýí îéëãîëòóóäûã өөðòөө áàãòààäàã. Íөөöèéí õóâààðèëàëòûí үð àøèã íü óã íөөö õýðýãòýé çүéëä çàðöóóëàãäàæ áàéãàà ýñýõýýð, õàðèí àøèãëàëòûí үð àøèã íü íýãýíò õóâààðèëàãäñàí íөөöөөð õè÷íýýí õýìæýýíèé áүòýýãäýõүүí үéëäâýðëýâ ãýäãýýð õýìæèãäýíý.

20


“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам”

Íөөöèéí àøèãëàëòûí үð àøãèéã үð äүí, àøèãëàãäñàí íөөöèéí òîî õýìæýý õî¸ðûã õàðüöóóëàõ çàìààð òîäîðõîéëäîã. Íөөöèéí òөðөë òóñ áүð äýýä çýðãýýð үð àøèãòàé àøèãëàãäàæ áàéãàà òîõèîëäîëä íèéãìèéí õýìæýýíä íýã òөðëèéí áүòýýãäýõүүí, үéë÷èëãýýíèé

òîî

õýìæýýã

íýìýãäүүëýõèéí

òóëä

íөãөөãèéíõèéã

çààâàë

õîðîãäóóëàõ, çàéëøãүé øààðäëàãàòàé áîëäîã òèéì íөõöөë áàéäàë үүñäýã áөãөөä үүíèéã àíõ òîìú¸îëñîí õүíèé íýðýýð Ïàðåòî үð àøèã ãýæ íýðëýäýã. Өөðөөð õýëáýë Ïàðåòî үð àøèã õàíãàãäñàíààð ýäèéí çàñàã áүðýí à÷ààëàëòàé àæèëëàæ àøèãëàãäààãүé ÿìàð ÷ íөөö үëäýããүé ãýñýí үã.8 Áîäèò áàéäàë äýýð ýíý íü ìàø õîâîð, áàðàã òîõèîëääîããүé áîëîõîîð áîäèò áàéäëàà õàðüöóóëàí үçýæ, õүðýõèéã ýðìýëçâýë çîõèõ òèéì íөõöөë þì. Өãөãäñөí òåõíîëèîãîîð үéëäâýðëýëèéí áàéãàà íөөöөө äýýä çýðãýýð үð àøèãòàé, çîðèóëàëòûíõ íü äàãóó àøèãëààä áүòýýæ áîëîõ áүòýýãäýõүүí, үéë÷èëãýýíèé õàìãèéí èõ õýìæýýã үéëäâýðëýëèéí áîëîìæ ãýæ íýðëýäýã. Õýðýãëýãäýæ áàéãàà îëîí òөðëèéí áүòýýãäýõүүí, үéë÷èëãýýã ÿìàð íýãýí øèíæ ÷àíàðààð íü õî¸ð àíãèëààä ÷ þìóó, ýñâýë òөëөөëүүëýí äóðûí ñîíãîí àâààä áàéãàà íөөöөөðөө òýäãýýðèéã õîñëóóëàí үéëäâýðëýæ áîëîõ õóâèëáàðóóäûã ãðàôèêààð äүðñëýí үçүүëæ áîëäîã áөãөөä үүíèéã үéëäâýðëýëèéí áîëîìæèéí ìóðóé õýìýýí íýðëýäýã. Үéëäâýðëýëèéí áîëîìæèéí ìóðóé íü òåõíîëîãèéí өãөãäñөí òүâøèíä òóõàéí ýäèéí çàñãèéí үéëäâýðëýæ ÷àäàõ õèéãýýä ÷àäàõãүé ãàðöûí òүâøèíã çààãëàí үçүүëäýã. Ýäèéí çàñãèéí íөөöèéã ÷àíàðæóóëàõ, òåõíîëîãèî ñàéæðóóëàõ, õөðөíãө îðóóëàëò õèéõ, өөðèéí õàðüöàíãүé äàâóó òàëàà àøèãëàí ãàäààä õóäàëäàà ýðõëýõ ãýõ ìýòýýð ýäèéí çàñãèéí өñөëòèéã õàíãàñíààð өìíө áîëîìæãүé áàéñàí үéëäâýðëýëèéí òүâøèíä õүðýõ áîëîëöîî íýýãääýã. Ýíý òîõèîëäîëä үéëäâýðëýëèéí áîëîìæèéí ìóðóé òýëäýã áàéíà. Íөөöèéí àøèãëàëòûã ñàéæðóóëàõûí òóëä òөñөâ, òөëөâëөãөөã èëүү óÿëäóóëñíààð íөөöèéí èëүүäýëãүé, äóòàãäàëãүé àæèëëàäàã áàéíà.

Òåõíèê, òåõíîëîãèéã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ Êîìïàíè äýâøèëòýò òåõíèê, òîíîã òөõөөðөìæèéã ñîíèðõîõ àíõíû àëõàì íü õýðýãëýã÷äèéí ýðýëò õýðýãöýýíä áүòýýãäýõүүíèé ÷àíàðûã çîõèöóóëàõ, çàõ çýýëèéí

8

П.Жасрай “Эдийн засгийн онол” УБ.,2002 он 35-р хуудас 21


“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам”

áîëîí

өðñөëäөөíòýé

õîëáîãäñîí

ãàäààä,

äîòîîä

áóñàä

íөõöөë

áàéäàëä

óäèðäëàãûí çүãýýñ áîäèòîé үíýëãýý өãөõөä îðøèíî.9 Ýíýõүү үíýëãýýíèé үíäñýí äýýð óäààí õóãàöààíûõàà ñòðàòåãèéã áîëîâñðóóëàí òåõíèêèéí øèíý÷ëýëòèéí çîðèëãî çîðèëòûã òîäîðõîéëíî. Ãýõäýý çààâàë áүðýí íýâòðүүëýõ

áèø

үéëäâýðëýëèéí

үéë

àæèëëàãààíûõàà

òîäîðõîé

õýñãèéã

àâòîìàòæóóëàõ, õÿëáàðøóóëàõàä ãîë çîðèëòîî òàâüæ àæèëëàõ íü çөâ þì. Ýíý íü áүòýýãäýõүүíèé ÷àíàðûã ñàéæðóóëàõ, үéë àæèëëàãààã èëүү îíîâ÷òîé áîëãîõ, êîìïàíèé өðñөëäөõ ÷àäâàðûã äýýøëүүëýõ, áүòýýãäýõүүíèé ãàðöûã íýìýãäүүëýõ þì. Øèíý

òîíîã

òөõөөðөìæèéã

õóäàëäàí

àâàõòàé

õîëáîãäñîí

òîíîã

òөõөөðөìæөөð õàíãàñíû үð àøãèéã òîäîðõîéëîõ íü èõýýõýí õүíä çîðèëò áàéõ íü ìýäýýæ þì. Ýíý үð àøãèéí ө÷үүõýí íýã õýñýã íü øóóä õөäөëìөðèéí çàðäëûã үíýõýýð áóóðóóëäàãò îðøèíî. Õýäèéãýýð õөäөëìөðèéí çàðäàë áóóðàõ áîëîâ÷ òîíîã òөõөөðөìæèéã өíäөð өðòөãòýéãөөð õóäàëäàí àâàõ ó÷ðààñ òүүíèé ýëýãäëèéí çàðäàë íýìýãäýõ ó÷èðòàé. Ãýõäýý àâòîìàòæóóëàëòûí үð àøèã íü ìөíãөí áóñ õýëáýðýýð íàðèéí òîäîðõîéëîõ áîëîìæãүé áàéäëààð èëýð÷ áàéäàã. Òүүíä áүòýýãäýõүүíèé ÷àíàðûí ñàéæðàëò, үéëäâýðëýëèéí õóãàöààíû áàãàñàëò, áүòýýìæ äýýøëýõ, үéëäâýðëýëèéí óÿí õàòàí áàéäëûí өñөëò çýðãèéã îðóóëæ áîëíî. Үүíèéã áèåò үð àøèã ãýíý. Ýíý íü äàðààõ çүéëýýð òîäîðõîéëîãäîíî. 1. Øóóä õөäөëìөðèéí çàðäàë áàãàñíà. Ýíý íü àâòîìàò÷ëàãäñàí òîíîã òөõөөðөìæ àâ÷ àøèãëàñíààð үíäñýíäýý øóóä õөäөëìөðèéí çàðäàë ýðñ áàãàñíà. Ãýâ÷ ýíý íü үүíèéã íîòëîõ õàíãàëòàé íîòîëãîî áîëæ ÷àäàõãүé. 2. Áàðàà ìàòåðèàëûí çàðäëûã áàãàñãàíà. Àâòîìàò÷èëàãäñàí òîíîã òөõөөðөìæ íü óëàìæëàëò òîíîã òөõөөðөìæèéã áîäâîë èëүү èõ áàò áөõ, èëүү óÿí õàòàí õóðäòàé. Èéì ó÷ðààñ ãàð äýýð áýëýí áàéãàà áàðàà ìàòåðèàëûí òîî õýìæýýã áàãàñãàõ ìөí áàðàà ìàòåðèàëûí àãóóëàõàä õàäãàëàõ îðîí çàéã ÷өëөөëөõ, ãýñýí àðãà çàìààð áàðàà ìàòåðèàëûí өðòãèéã áàãàñãàíà. 3. ×àíàðòàé õîëáîãäîí ãàðãàõ çàðäàë áàãàñíà. Áүòýýãäýõүүí íü èëүү ÷àíàðòàé áàò áөõ áàéäàã ó÷ðààñ үүíèé үð äүíä õîðîãäîë áàãàñ÷, ýëäýâ õàÿãäàë, ãýìòýë, ãîëîãäîë àæèë áóóðíà. Өөðөөð õýëáýë õîðîãäîëûí áàãàñàëò íü 9

С.Өлзийбат “Удирдлагын бүртгэл” УБ.,2005 он 350-р хуудас 22


“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам”

òýäãýýðòýé

õîëáîãäîí

ãàðàõ

íýìýãäýë

çàðäëûã

áóóðóóëíà.

Ìөí

үéëäâýðëýëä òàâèõ õÿíàëò øàëãàëòûí õýðýãöýý áóóð÷ òýð õýìæýýãýýð çàðäàë áàãàñíà. Íàðèéí òîäîðõîéëîõ áîëîìæãүé, ìөíãөí áóñ үð àøèã íü äàðààõ çүéëүүäýýð òîäîðõîéëîãäîíî. 1. Áүòýýãäýõүүíèéã үéëäâýðëýõ öàã õóãàöàà áàãàñíà. Үéë àæèëëàãààíû òîìîîõîí үð àøèã íü áүòýýãäýõүүí үéëäâýðëýëèéí õóãàöààã áóóðóóëæ, èíãýñíýýð

өãөãäñөí

õóãàöààíä

үéëäâýðëýõ

áүòýýãäýõүүíèé

òîîã

íýìýãäүүëäýãò îðøèíî. 2. Үéëäâýðëýëèéí óÿí õàòàí áàéäëûã íýìýãäүүëýíý. Àâòîìàòæóóëàëòûí үð äүíä òүүíèé àæèëä áýëòãýõ õóãàöàà ýðñ áàãàññàíààð òүүíèé óÿí õàòàí øèíæ ÷àíàð íýìýãääýã. 3. Çàõ çýýëèéí өөð÷ëөëòөä òүðãýí çîõèöîíî. Õýðýãëýã÷äèéí ñîíèðõîë, ýðýëò õýðýãöýýíä èëүү õóðäàí çîõèöóóëàõ áîëîìæèéã îëãîíî. 4. Àæèëëàãñàäûí ìýäëýã áîëîâñðîëûã ýðñ äýýøëүүëíý. Үéëäâýðëýëèéí ãàçàð àæèëëàãñàäûí òåõíèêèéí áîëîí үéë àæèëëàãààíä òîäîðõîé ìýäëýã øààðääàã áөãөөä òýð íü èõýýõýí үíý öýíýýð, øèíý òåõíîëîãèéí ìýäëýãýýð òîäîðõîéëîãäîíî. 5. Êàïèòàëûí õîöðîãäîëîîñ çàéëñõèéíý. Ýíý íü áүòýýãäýõүүí үéëäâýðëýë áîëîí үéë àæèëëàãààí äàõ òåõíîëîãèéí õóó÷ðàëòààñ үүñýí ãàðàõ çàõ çýýëä ýçëýõ õóâèéí æèíãèéí áóóðàëòààð òîäîðõîéëîãäîíî. Çàõ çýýëä ýçëýõ õóâèéí æèíãýý õàäãàëàõ áóþó òүүíèéã өñãөõ íü àâòîìàòæóóëàëòààñ îëæ àâàõ ìөíãөí áóñ áóþó íàðèéí òîäîðõîéëîãäîõãүé èõýýõýí ÷óõàë үð àøèã þì. 6. Áүòýýãäýõүүí áîëîí áóñàä ãàðöûí өíäөð ÷àíàðò õүðíý. Øèíý÷ëýëèéí үð äүíä êîìïàíèé өðñөëäөөíèé íөõöөë áàéäàë áîëîí өðñөëäөõ ÷àäâàðûã äýýøëүүëæ ÷àäàõ ãàðöûí өíäөð ÷àíàðûã áèé áîëîãîäîã. Áүòýýãäýõүүíèé ÷àíàð ñàéí áàéõ íü õýðýãëýã÷äèéí èòãýë íàéäâàðûã õүëýýæ, çàõ çýýëýý өðãөòãөõ, äýëõèéí çàõ çýýëä ãàðàõ èòãýë íàéäâàðûã áèé áîëãîíî. Äýýð äóðüäñàí áèåò үð àøãèéí үð äүíä òîäîðõîé õýìæýýíèé áîëîìæèò çàðäëûí õýìíýëòèéã áèé áîëãîíî. Õàðèí íàðèéí òîäîðõîéëîãäîõãүé үð àøèã íü áîëîëöîîòîé õýìæýýíèé îðëîãûã áèé áîëãîíî.

23


“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам”

Òîíîã òөõөөðөìæèéã õóäàëäàí àâàõ, øèéäâýð ãàðãàõ òîãòîëöîî íü òàâàí үíäñýí үå øàòààð ÿâàãäàíà. Үүíä:  Êîìïàíèé óäààí õóãàöààíû ñòðàòåãèéí çîðèëãî, çîðèëòóóäûã òîäîðõîéëæ, òýäãýýð çîðèëãî, çîðèëòóóäûã õýðýãæүүëýõ үéëäâýðëýëèéí ñòðàòåãèéã òîãòîîíî.  Àâòîìàò÷èëàãäñàí

òîíîã

òөõөөðөìæèéãõóäàëäàí

àâ÷

àøèãëàõòàé

õîëáîãäñîí áүõ õүëýýãäýæ áàéãàà үð àøèã áîëîí çàðäëûã òîäîðõîéëíî.  Õî¸ðäóãààð үå øàòíààñ òýäãýýð çүéëñèéí òîî õýìæýýã òîäîðõîéëíî.  Ãóðàâäóãààð үå øàòàíä òîäîðõîéëîãäñîí òýäãýýð çүéëñèéí öýâýð өíөөãèéí үíý öýíý áîëîí äîòîîä өãөөæèéí үíý öýíý áîëîí õóâèéã òîäîðõîéëíî. Òýäãýýð òîîöîîëîë íü ñóäëàãäñàí òîíîã òөõөөðөìæèéã õóäàëäàí àâàõ íîòîëãîî áîëíî. Õýðâýý õóäàëäàí àâàõãүé áîë òàâäóãààð үå øàò õèéãäýõãүé.  Õî¸ðäóãààð үå øàòíààñ íàðèéí òîäîðõîéëîãäîõãүé үð àøãèéã òîäîðõîéëîõ îðîëäëîãî õèéæ, óã òîíîã òөõөөðөìæèéí öýâýð өíөөãèéí үíý öýíý áîëîí äîòîîä өãөөæèéí õóâèéã äàõèí òîîöîîëíî. Ìөí ýíý үå øàòàíä òөñëèéã õүëýýí çөâøөөð÷ õýðýãæүүëýõýä õýðýãöýýòýé æèë áүðèéí íýìýëò ìөíãөí ãүéëãýýíèé äүíã òîîöîæ “Ýíý òөñөë êîìïàíèä õýð çýðýã íàðèéí òîäîðõîéëæ áîëîõãүé үð àøèã өãөõ âý? ãýäãèéã òîäîðõîéëíî. Õýðâýý òөñөë äýýðõ òîîöîîëîë áîëîí àñóóäàëä ýåðýã íөëөөòýé áîë òүүíèéã õүëýýí çөâøөөðíө, ýñðýã òîõèîëäîëä òүүíèéã õүëýýí àâàõààñ òàòãàëçàíà.

ßëãàâàðò çàðäëûí øèíæèëãýýã óäèðäëàãûí øèéäâýð ãàðãàõàä àøèãëàõ íü Çàðäëûí àíãèëàëä ÿëãàâàðò çàðäëûí òàëààð öóõàñ äóðüäñàí áîë ýíý õýñýãò àðàé äýëãýðýíãүé àâ÷ үçüå. ßëãàâàðò çàðäëûã òîäîðõîéëîõ õî¸ð үíäñýí àðãà áèé. 1. Øèíý áүòýýãäýõүүí үéëäâýðëýõ, øèíý òөñөë õýðýãæүүëýõ, øèíý òåõíèê òåõíîëîãè

íýâòðүүëýõòýé

õîëáîãäñîí

ÿëãàâàðò

çàðäëûã

äàðààõ

үå

øàòóóäààð òîîöîæ óäèðäëàãûí øèéäâýð ãàðãàíà. Үүíä: a. Àâ÷ үçýæ áàéãàà ÿìàð íýã ñîíãîëò òóñ áүðòýé õîëáîãäîõ áүõ çàðäëûã çàðäëûí çүéë, õóâüñàõ òîãòìîëîîð íü àíãèëàí ÿëãàæ òîäîðõîéëíî. 24


“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам”

b. Òýäãýýð çàðäëààñ өíãөðñөí çàðäëûã õàñíà. c. Үëäýõ çàðäëààñ ñîíãîëò òóñ áүðä àëü àëèíä íü ÿìàð ÷ ÿëãààãүé, àäèëõàí õýìæýýòýé ãàð÷ áàéãàà áóñàä çàðäëûã õàñíà. 2. Õóó÷èí

ÿâàãäàæ

áàéñàí

àæèëëàãààíû

үéë

ÿëãàâàðò

çàðäëûã

òîäîðõîéëîõûí òóëä õү÷èí ÷àäëûí àøèãëàëòûí ÿíç áүðèéí òүâøèíãýýð òîîöñîí çàðäàë áүõèé óÿí õàòàí òөñөâèéã àøèãëàí õү÷èí ÷àäëûí àøèãëàëòûí õî¸ð òүâøíèé çàðäëûí ÿëãàâàðààð òîîöíî. ßëãàâàðò çàðäëûí øèíæèëãýýã óäèðäëàãûí áîãèíî õóãàöààíû øèéäâýð ãàðãàõàä àøèãëàõ áөãөөä ýíýõүү øèéäâýðèéí үíäýñ íü ÿëãàâàðò íýãæèéí өðòãèéã õóäàëäàí àâàõ үíý þìóó áóñàä õóâèëáàðûí ÿëãàâàðò íýãæèéí өðòөãòýé íü çýðýãöүүëýí ñîíãîëò õèéõýä îðøèíî.10 Íөãөө òàëààð ñîíãîñîí õóâèëáàðûí íèéò ÿëãàâàðò çàðäëûí äүíã áóñàä õóâèëáàðûí íèéò çàðäàëòàé íü çýðýãöүүëýí ñîíãîëò õèéæ ÷ áîëíî. Òүүãýýð ÷ çîãñîõãүé íýìýãäýë үéë àæèëëàãààíû õóâüä ÿëãàâàðò çàðäëààð òîîöñîí àõèóö àøãààð õóâèëáàðóóäûã çýðýãöүүëýí ñîíãîëò õèéíý. ßëãàâàðò çàðäëûí øèíæèëãýýã áîãèíî õóãàöààíû óäèðäëàãûí øèéäâýð ãàðãàõ çîðèëãîîð äàðààõ үéë àæèëëàãààíä àøèãëàæ áîëíî. Үүíä:  Íýìýëò çàõèàëãûã õүëýýí àâàõ, ýñâýë òàòãàëçàõ, үíèéã áàãàñãàõ ýñýõ, øèéäâýð ãàðãàõ  Өөðòөө үéëäâýðëýæ áîëîõ òүүõèé ýäèéã өөðөө үéëäâýðëýõ ýñâýë áóñäààñ õóäàëäàí àâàõ õóâèëáàðûí àëü íýãèéã ñîíãîõ  Үéë àæèëëàãààã өðãөòãөõ, íýìýãäүүëýõ, áàãàñãàõ, çîãñîîõ øèéäâýðèéí àëü íýãèéã ãàðãàõ  Õàãàñ áîëîâñðóóëñàí áүòýýãäýõүүíèéã öààøèä äàõèí áîëîâñðóóëàõ ýñâýë õàãàñ

áîëîâñðóóëñàí áàéäëààð

íü

õóäàëäàõûí àëü

íýãèéã ñîíãîí

øèéäâýðëýõ  Áүòýýãäýõүүí үéëäâýðëýëèéí çîõèñòîé õóâèëáàðûã ñîíãîõ  Өөðòөө үéëäâýðëýæ áîëîõ òүүõèé ýä ìàòåðèàëûã ãàäíààñ õóäàëäàí àâ÷ áîëîõ õàìãèéí өíäөð үíèéã òîäîðõîéëîõ

10

С.Өлзийбат “Удирдлагын бүртгэл УБ.,2005 он 285-р хуудас 25


“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам”

 Íýã òөðëèéí òүүõèé ýäýýð îëîí òөðëèéí áүòýýãäýõүүí үéëäâýðëýæ áàéãàà íөõöөëä òýäãýýðýýñ àøèãòàéã íü ñîíãîæ үéëäâýðëýë ÿâóóëàõ çýðýãò àøèãëàæ áîëíî. Өðòөã, çàðäëûã áóóðóóëàõûí òóëä óÿí õàòàí òөñөâèéã àøèãëàí õîëáîãäëûí õүðýý òóñ áүðèéí õàìãèéí áàãà çàðäàëòàé áàéõ òýð õýìæýýã ÿëãàâàðò çàðäëààð íü òîäîðõîéëæ áîëäîã. Èéíõүү òîäîðõîéëñîí ÿëãàâàðò çàðäëûí øèíæèëãýýã үíäýñëýí õàìãèéí áàãà çàðäàëòàé үéëäâýðëýë ÿâóóëàõ òýð õýìæýýã àøèãëàí үéëäâýðëýëýý çîõèöóóëæ áîëäîã. Èéìä ñóäàëãààíû õýñýãò үéëäâýðëýëèéí õү÷èí ÷àäëûí îíîâ÷òîé òүâøèíã ñîíãîæ àøèãëàõ, íýã òөðëèéí òүүõèé ýäýýð îëîí òөðëèéí áүòýýãäýõүүí үéëäâýðëýæ áàéãàà íөõöөëä òýäãýýðýýñ àøèãòàéã íü ñîíãîæ үéëäâýðëýë ÿâóóëàõàä ÿëãàâàðò çàðäëûí øèíæèëãýýã àøèãëàõ áîëíî. Үүíèé òóëä áүòýýãäýõүүí òóñ áүðèéí ÿëãàâàðò îðëîãîîñ ÿëãàâàðò çàðäëûã õàñ÷ àëü íü èëүү àøèã îëîõ õóâèëáàðóóäûã íü ñîíãîæ àøèãëàäàã.

Íîðì, íîðìàòèâûã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ Íîðì íîðìàòèâûã áîëîâñðîíãóé áîëãîñíîîð òүүõèé ýä ìàòåðèàëûí õýðýãöýý үíýí çөâ òîäîðõîéëîãäîõîîñ ãàäíà ìөí áàðàà ìàòåðèàëûí ãàðö íýìýãääýã. Ñòàíäàðò өðòөã ãýäýã íü үéë àæèëëàãààíû íөõöөë áàéäëûã õàðãàëçàí óðüä÷èëàí òîäîðõîéëñîí òөëөâëөãөөò өðòөã þì.11 Íýãæèéí ñòàíäàðò өðòөã ãýäýã íü íýãæ áүòýýãäýõүүíèéã үéëäâýðëýõýä ãàðàõ òөñөâëөñөí çàðäëûí íèéëáýð þì. Ñòàíäàðò өðòөã íü õî¸ð áүðýëäýõүүí õýñýãòýé. 1. Áèåò ñòàíäàðò. Ãàðöûí íýãæèä íîîãäîõ îðöûí ñòàíäàðò õýìæýý þì. 2. Өðòãèéí ñòàíäàðò. Îðöûí íýã íýãæèéí ñòàíäàðò çàðäàë þì. Íýãæ áүòýýãäýõүүíä íîîãäîõ ñòàíäàðò çàðäàë íü áèåò ñòàíäàðòûã үíèéí ñòàíäàðòààð үðæүүëñýíòýé òýíöүү áàéäàã. Õàðèí ñòàíäàðòûã àëèâàà үéë àæèëëàãàà ÿâóóëàõàä áàéæ áîëîõ õàìãèéí çîõèñòîé õýì õýìæýý þì ãýæ òîäîðõîéëñîí áàéäàã.12 Ñòàíäàðò өðòãèéã àøèãëàñíààð 1. Òөñөâ òөëөâëөãөө áîëîâñðóóëæ ìөðäөõ 11 12

С.Өлзийбат “Зардлын нягтлан бодох бүртгэл” 2008 он 174-р хуудас Я.Шагдар “Зардлын бүртгэл” 2009 он 204-р хуудас 26


“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам”

2. Çàðäëûí ãүéöýòãýëä õÿíàëò òàâèõ 3. Çàðäëûí áүðòãýë õөòëөõ 4. Äóóñààãүé үéëäâýðëýë áîëîí áýëýí áүòýýãäýõүүíèé өðòãèéã òîäîðõîéëîõ 5. Үíý òîãòîîõ үíäýñëýë áîëãîõ çîðèóëàëòààð àøèãëàíà. Үíäýñëýë ñàéòàé òîãòîîãäñîí íîðìàòèâ òөñөâ áýëòãýõ àæèëëàãààã õөíãөâ÷èëæ òүүíèé áîäèò áàéäëûã äýýøëүүëäýã. Íөãөө òàëààð ãүéöýòãýëèéã òөñөâòýé øóóä çýðýãöүүëýí õýëáýëçëèéí øèíæèëãýý áүðòãýëýýð øóóä òîäîðõîéëîõ áîëîìæ îëãîäîã. Èíãýñíýýð ñàíõүүãèéí òàéëàí, ýäèéí çàñãèéí øèíæèëãýý õî¸ð çýðýã õèéãääýãýýð óäèðäëàãûí øèéäâýð ãàðãàõ õóãàöàà õýìíýõ áîëîìæ îëãîæ áàéãàà íü ýíý àðãûí íýã äàâóó òàë þì. Ñòàíäàðò өðòãèéã үéëäâýðëýë ýðõýëñýí êîìïàíèä òөäèéãүé үéë÷èëãýýíèé áàéãóóëëàãà, àøãèéí áóñ áîëîí òөðèéí áàéãóóëëàãàä ÷ үéë àæèëëàãàà íü áүòýýãäýõүүíýýð үíýëæ ÷àäâàë àøèãëàõ áîëîìæòîé. Үéëäâýðèéí ãàçàð îëîí íýãæ ñàëáàð, îëîí òөðëèéí áүòýýãäýõүүíèé үéëäâýðëýë ýðõýëäýã ó÷èð ñòàíäàðò өðòãèéí êàðòûã àøèãëàäàã. Ñòàíäàðò өðòãèéí êàðòààð áүòýýãäýõүүí òóñ áүðèéí үéëäâýðëýõýä çàðöóóëàõ õөðөíãө áүðò ñòàíäàðò òîãòîîíî ãýñýí үã þì. Ñòàíäàðò өðòãөөð áàðàà ìàòåðèàë, үéëäâýðëýñýí áүòýýãäýõүүí, äóóñààãүé үéëäâýðëýëèéí өðòãèéã òîäîðõîéëîõ íü çөâõөí áүðòãýë òîîöîîíû àæèë òөäèé áèø áүòýýãäýõүүíèé үíý òîãòîîõ үíäýñëýë áîëæ үíèéí ýðñäëèéí үåä øààðäëàãàòàé àðãà õýìæýý àâàõ áîëîëöîîã áүðäүүëíý. Áүòýýãäýõүүíèé үíèéí ñàíàë øèíý çàõ çýýë äýýð àæèëëàõ, ýñâýë áүòýýãäýõүүíèé çàãâàð õèéöýý øèíý÷ëýõ, ãýðýýíèé үíý өñãөõ áóþó áóóðóóëàõ ñàíàë òàâèõàä ñòàíäàðò өðòãèéã ë үíäýñëýäýã. Ñòàíäàðò өðòөã íü êàïèòàëûí àøèãëàëò, өãөөæèéã äýýøëүүëýõ ìåõàíèçì þì. Ìөðäөæ áàéãàà ñòàíäàðòûã êîìïàíèé áүõ õүìүүñ, òүүíèé äîòîð àæèë÷èä îéëãîæ ìýäýðñýí íөõöөëä à÷ õîëáîãäëîî өãíө. Үíäýñëýëòýé òîãòîîãäñîí ñòàíäàðò õàðèóöëàãûí òөâөөñ àâààä àæèë÷äûí çөâ çîõèñòîé àæèëëàõ õөøүүðýã áîëíî. Үéëäâýðëýëèéí ìàòåðèàë çàðöóóëàëòûí íýãæèéí өãөөæ áóþó áүòýýìæ íü òåõíîëîãèéí ãîðèìûí ïàðàìåòðүүäèéí õýëáýëçëèéã òîõèðóóëàõ áàéíãûí ýðãýõ õîëáîîíä ìýäðýìæèéí үүðýã ãүéöýòãýæ, äàìæëàãà áүð äýýð íîðìàòèâûí õýìíýëò

27


“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам”

íü àøãèéí ýõ үүñâýðèéã áèé áîëãîäîã.13 Ýíý íü àõèóö îðëîãî, çàðäàë, àøãèéã ôóíêöèîíàëü-өðòãèéí Èéìýýñ

үéëäâýð,

õîëáîãäëóóäààð êîìïàíèóä

íîðì,

óäèðäàõ

ìåõàíèçìûã

íîðìàòèâ,

áүðýëäүүëäýã.

ñòàíäàðò,

òåõíîëîãèéí

çààâàð÷ëàãûã áàéíãà øèíý÷èëñíýýð òýäãýýð íü ìåíåæìåíòèéí үíäñýí ýëåìåíòүүä áîëíî. Èíãýæ áàéæ үéëäâýðëýëèéí ïðîöåññ àâòîìàòæóóëàëò, êîìïüþòåðèéí àøèãëàëòààð àëñûí óäèðäëàãûí ñèñòåìä îðæ, àãøèí òóòàìäàà çîõèöóóëàãäàí àøèã õóðèìòëóóëäàã. Õàðèí õýò õөíãөí òîãòîîâîë áèçíåñò àøèããүé, õýò õàòóó áîë àæèëëàãñàä õýðýãæүүëýõ áîëîìæãүé áéàõ ó÷èð ñòàíäàðòûã áүõ òүâøèíä õàìãèéí áîäèòîé õýìæýýíä ë òîãòîîãäîõ ¸ñòîé. Àëèâàà òүâøèíèé ãүéöýòãýõ óäèðäëàãà, äîòîîä õÿíàëòûí àëáà өðòãèéí ìýäðýìæòýé àæèëëàæ áàéæ àìæèëòàíä õүðýõ áөãөөä өðòãèéí ìýäðýìæèéã áèçíåñèéí áүõ øàòàíä ýäèéí çàñãèéí óðàìøóóëàë, өðòөã çàðäëûã áóóðóóëàõ ÷àäâàðòàé áàéõ ãýñýí àãóóëãààð îéëãîõ ¸ñòîé.

Үð àøèããүé çàðäëûã áóóðóóëàõ Óäèðäëàãà áîëîí õÿíàëòûí õýëòñèéí àæëûí үð äүíãèéí õÿíàëò ñóë áîëñîíîîð үð àøèããүé çàðäëûí õýìæýý өñ÷ áàéäàã. Үүíèéã áóóðóóëàõûí òóëä òөëөâëөëò áîëîí ãүéöýòãýëèéí õÿíàëò øàëãàëòûã ñàéæðóóëàõ õýðýãòýé áîëäîã. Òóñ êîìïàíèé õóâüä õàíãàìæûí ìàòåðèàë, òóñëàõ ìàòåðèàëä үéëäâýðëýëò áîëîí òөëөâëөëòөíä үíäýñëýí ëèìèò òîãòîîñíîîð çàðöóóëàëòûí õÿíàëòûã ñàéæðóóëæ áîëîõ þì. Ìөí áүòýýãýäõүүíèé өðòөã òîîöîõ ÀÂÑ àðãà íü çàðäëûã íèëýýä îíîâ÷òîé òîîöîõ òөäèéãүé çàðäëûã óäèðäàõ àðãà áîëäãîîðîî îíöëîãòîé þì. Ýíý íü үéë àæèëëàãààíû ýõíýýñ ýöýñ õүðòýë çàðäëûã äàãàæ ìөðäөíө ãýñýí үã þì.

Çàðäëûí àíãèëàë Áèäíèé өìíө øèíýýð òàâèãäàæ áàéãàà óäèðäëàãûí áүðòãýëèéí үүðýã çîðèëãîòîé óÿëäàí çàðäàë òүүíèé àíãèëàëûí òàëààðõ óëàìæëàëò îéëãîëò, òîãòîëöîîã íèëýýä өðãөæүүëýõ øààðäëàãà ãàð÷ áàéíà. Áèäíèé үçýæ áàéãààãààð çàðäëûí áүðòãýëèéí өíөөãèéí ÷èã õàíäëàãà: Íýãäүãýýðò: Үéëäâýðëýñýí áүòýýãäýõүүí, үçүүëñýí àæèë үéë÷èëãýý, áàðàà ìàòåðèàë үíý áүõèé çүéëñèéí íөөöèéã өðòãèéã òîäîðõîéëîõ çîðèëãîîð çàðäëûã

13

Ж.Бямба-Юу “Монголын эдийн засаг өндөр магадлалтай удирдах ситем” 2010 он www.google.mn 28


“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам”

àíãèëàí áүðòãýõ þì. Ýíä þóíû өìíө áүòöýýð íü àíãèëæ үçíý. Áүòöèéí ýíýõүү àíãèëàë íü çàðäëûí ýëåìåíòèéã õýò æèæèãðүүëýõãүéãýýð òîìñîãîñîí õýëáýðýýð àâ÷ үçýõ áà үүíä:  Òүүõèé ýä үíäñýí ìàòåðèàëûí çàðäàë  Үéëäâýðëýëèéí үíäñýí àæèë÷äûí õөäөëìөðèéí çàðäàë  Үéëäâýðëýëèéí íýìýãäýë çàðäàë ãýñýí àíãèëàëä õàìààòóóëàõ íü çүéòýé. Çàðäëûí áүðòãýëèéí ýíýõүү ÷èã õàíäëàãà íü ãàäíû ìýäýýëýë õýðýãëýã÷äýä çîðèóëàãäñàí өðòөã çàðäëûí òàëààðõ ìýäýýëëèéã áèé áîëãîõîä ÷èãëýíý. Òүүõèé ýä үíäñýí ìàòåðèàëûí çàðäàë íü òîäîðõîé òөðëèéí áүòýýãäýõүүíèé үéëäâýðëýëä øóóä çàðöóóëàãäàõ øèíæòýé çàðäàë þì. Үéëäâýðëýëèéí үíäñýí àæèë÷äûí õөäөëìөðèéí çàðäàë íü òîäîðõîé òөðëèéí áүòýýãäýõүүíä øèíãýñýí òүүíèéã үéëäâýðëýõýä øóóä îðîëöñîí õүìүүñèéí öàëèí õөëñíèé íèéëáýð áөãөөä ýäãýýð õî¸ð çàðäëûí íèéëáýð íü үíäñýí çàðäàë þì. Үéëäâýðëýëèéí íýìýãäýë çàðäàëä үíäñýí ìàòåðèàë áîëîí үéëäâýðëýëèéí үíäñýí àæèë÷äûí õөäөëìөðèéí çàðäëààñ áóñàä áүòýýãäýõүүí үéëäâýðëýõòýé õîëáîãäîí ãàðñàí áүõ çàðäëûã õàìààòóóëàí үçýõ áà үүíä òóñëàõ ìàòåðèàë, øóóä áóñ õөäөëìөðèéí çàðäàë, ýëýãäýë, äààòãàë, òүðýýñèéí çàðäàë, öàõèëãààí, äóëààí, óóð óñíû çàðäàë ãýõ ìýò çàðäëóóä îðíî. Үéëäâýðëýñýí áүòýýãäýõүүíèé өðòөã òîîöîõ òàëààñ íü àâ÷ үçâýë үíäñýí çàðäàë íü òîäîðõîé òөðëèéí áүòýýãäýõүүíä àíõíû áàðèìòààð øóóä õàìààòóóëæ áàéõàä үéëäâýðëýëèéí

íýìýãäýë

çàðäàë

íü

èéì

øèíæãүé

õýä

õýäýí

òөðëèéí

áүòýýãäýõүүíä ýñâýë íèéò үéëäâýðëýëä íèéòëýãýýð õàìààðàõ çàðäàë áàéäàã. Èéìä өðòөãò õàìààðàõ áàéäëààð íü: Øóóä áà øóóä áóñ çàðäàë ãýæ àíãèëíà. Øóóä

çàðäàë

ãýäýã

òóõàéí

áүòýýãäýõүүí

үéëäâýðëýõýä

øóóä

îðîëöñîí

õүìүүñèéí öàëèíãèéí çàðäàë áîëîí үíäñýí ìàòåðèàëûí çàðäàë îðíî. Øóóä áóñ çàðäàëä үéëäâýðëýëèéí íýìýãäýë çàðäàë îðíî. Ýíý íü äàðààõ çàðäëààñ áүðäýíý. Øóóä áèø ìàòåðèàë Øóóä áèø õºäºëìºð Áóñàä çàðäëààñ á¿ðäýíý.

29


“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам”

Øóóä áèø ìàòåðèàë ãýäýã íü: á¿òýýãäýõ¿¿íèéã áýëýí áîëãîæ äóóñãàõàä çàéëøã¿é øààðäëàãàòàé áîëîâ÷ ìàø áàãà õýìæýýãýýð îðäîã ¿íäñýí áèø ìàòåðèàëóóä îðäîã. Øóóä áèø õºäºëìºð ãýäýã íü: ¿éëäâýðëýëä ãàðäàí àæèëëàäàãã¿é áîëîâ÷ çîõèõ õýìæýýãýýð íºëºº ¿ç¿¿ëäýã àëáàí õààã÷äûí öàëèí õºëñíèé çàðäëûã õàìðóóëíà. Æèøýý íü: öåõèéí ìàñòåð ãýõ ìýò. Áóñàä çàðäàë ãýäýã íü: ¯éëäâýðëýëä àæèëëàæ áàéãàà òîíîã òºõººðºìæ áàðèëãà áàéãóóëàìæ çýðýã õºðºíãèéí ýëýãäýë, äààòãàë, çàñâàð ¿éë÷èëãýý, öàõèëãààí ýð÷èì õү÷, ãýðýë, õàëààëò ãýõ ìýò çàðäàë îðíî. Өөðèéí өðòөã òîîöîõ íü үíäñýí õî¸ð çîðèëòîä үéë÷èëíý. Ýíý íü: 1. Ñàíõүүãèéí áүðòãýëèéí çîðèëãîîð áàëàíñàä òóñãàãäàõ äóóñààãүé үéëäâýðëýë, áýëýí áүòýýãäýõүүíèé үëäýãäëèéí өðòãèéã òîäîðõîéëîõ 2. Óäèðäëàãûí øèéäâýð ãàðãàõàä øààðäëàãàòàé íýãæ áîëîí íèéò áүòýýãäýõүүíèé òүүõýí өðòãèéí òàëààðõ ìýäýýëëýýð õàíãàõ þì. Ýíý үүäíýýñ àâààä үçâýë өðòөã òîäîðõîéëîõ çîðèëãîîð çàðäëûã өðòãèéí îáüåêòîä õàìààòóóëàí áүõýëä íü øóóä áà øóóä áóñ ãýæ àíãèëæ үçíý. Үíäñýí çàðäàë íü өðòãèéí îáüåêòîä øóóä õàìààðäàã áàéõàä үéëäâýðëýëèéí íýìýãäýë çàðäëààñ òàñãèéí äîòîîä õÿíàëò, øàëãàëòûí çàðäàë, øóóä áóñ öàëèí, èëүү öàãèéí õөëñ, õàíãàìæèéí çүéëñ, çàñâàð үéë÷èëãýýíèé çàðäàë, òîíîã òөõөөðөìæèéí ýëýãäýë çýðýã íü өðòãèéí òөâä øóóä õàìààð÷ öàõèëãààí, äóëààí, óóð óñ, áàðèëãûí çàñâàð ýëýãäýëèéí, øóóäàí õîëáîî ãýõ ìýò çàðäëóóä íü øóóä áóñààð õóâààðèëàëò, òîîöîîëëûí çàìààð øèíãýýãäýíý. Èéìä øóóä áóñ çàðäëûã өðòãèéí îáüåêòîä ÿìàð ñóóðü íîðìîîð õóâààðèëàõ àñóóäàë èõýýõýí àíõààðàë òàòàæ áàéíà. Үéëäâýðëýëèéí øóóä áóñ ìàòåðèàëûí çàðäëûã õóâààðèëàõ ñóóðèéã ñîíãîõäîî áàðèìòëàõ ãîë çàð÷èì íü ýäãýýð çàðäàëä àëü áîëîõ èëүү õàìààðàëòàé үçүүëýëòүүäèéã

ñîíãîõ,

ñîíãîñîí

үçүүëýëò

íü

óðñãàë

áүðòãýëýýð

øóóä

òîäîðõîéëîãääîã áàéõ çýðýã þì. Íÿãòëàí áîäîõ áүðòãýëä үéëäâýðëýëèéí øóóä áóñ çàðäëûã õóâààðèëàõàä çөâõөí íýã ñóóðü ñîíãîí òүүãýýð áүõ òөðëèéí çàðäëûã өðòãèéí òөâүүäýä õóâààðèëæ áàéãàà íü òèéì ÷ çîõèñòîé áèø þì. Áèäíèé үçýæ áàéãààãààð þóíû өìíө øóóä áóñ çàðäëûã ñóóðü үçүүëýëòýä àëü õèð èëүү õàìààðàõ áàéäëààð íü òөðөëæүүëýõ

30


“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам”

àíãèëæ áүëýãëýí, áүëýã òóñ áүðèéã òîõèðñîí ñóóðèàð íü õóâààðèëàõ íü èëүү îíîâ÷òîé ãýæ үçëýý. Үéëäâýðëýëèéí

íýìýãäýë

çàðäëûã

өðòãèéí

òөâөөð

îáüåêòîä

õóâààðèëæ

øèíãýýñíèé äàðàà òýäãýýðèéã òóõàéí өðòãèéí òөâөөñ үéëäâýðëýí ãàðãàæ áàéãàà áүòýýãäýõүүíä õóâààðèëàí øèíãýýõ àñóóäàë ìөí àíõààðàë òàòñàí àñóóäëûí íýã áîëæ áàéíà. Ýíä ìөí ñóóðü íîðìûí õýðýãëýõ áөãөөä îíîëûí õóâüä õýðýãëýæ áîëîõ ñóóðü үçүүëýëò íü áүòýýãäýõүүíèé òîî, ìàòåðèàëûí øóóä çàðäëûí äүí, øóóä õөäөëìөðèéí çàðäëûí äүí, øóóä õөäөëìөðèéí öàã, àæèëëàñàí ìàøèí öàã, àæèë

ãүéëãýýíèé

òîî

çýðýã

îðíî.

Õóâààðèëàãäàõ

çàðäàë

ýäãýýð

ñóóðü

үçүүëýëòүүäòýé ÿìàð õàìààðàëòàé áàéãààã òóñ áүðä íü êîððåëÿöèéí õàìààðëûã òîîöîæ үçñýíýýð òîãòîîí èëүү õàìààðàëòàéã ñîíãîíî. Êîððåëÿöèéí øèíæèëãýý íü үçүүëýëòүүäèéí óëàìæëàëò

àðãà

õîîðîíäûí áөãөөä

õàìààðëûã

õàìààðëûí

ñóäëàõàä

çýðãèéã

õýðýãëýãääýã

êîððåëÿöèéí

ñîíãîìîë

êîýôèöèåíòîîð

èëýðõèéëíý. Êîýôèöèåíò íü 1-ä îéð áàéõ òóòàì õàìààðàë өíäөð áàéãààã èëòãýíý. Үéëäâýðëýëèéí íýìýãäýë çàðäëûã үéëäâýðëýëèéí õү÷èí ÷àäàë, õàìààòàé ñóóðü үçүүëýëò çýðýãò үíäýñëýí øèíæëýõ óõààíû үíäýñëýëòýé òîãòîîñîí íîðìîîð õóâààðèëæ,

ãүéöýòãýëèéã

õÿíàæ

áàéõ

íü

óäèðäëàãà

õÿíàëòûí

өíäөð

à÷

õîëáîãäîëòîé. Үéëäâýðëýëèéí çàðäëûã íîðìîîð áүðòãýæ õýëáýëçëýýð õÿíàõãүé ÷ çàðäëûã òөñөâëөí ãүéöýòãýëýýð ãàðñàí æèíõýíý çàðäëûã òөñөâòýé íü çýðýãöүүëýí õÿíàæ áàéõ íü óäèðäëàãûí íýã үүðýã ìөí. Ýíý íü óäèðäëàãûã өðòөã çàðäëûí òàëààðõ õýðýãöýýò ìýäýýëëýýð õàíãàõàä íýã àõèö àëõàì áîëíî ãýæ үçëýý. Õî¸ðäóãààðò: Óäèðäëàãààñ øèéäâýð ãàðãàõàä íü øààðäëàãàòàé ìýäýýëëèéã áèé áîëãîõ çîðèëãîîð өíãөðñөí áà èðýýäүéí çàðäëûã áүðòãýõ òîîöîõ, өðòөã òîîöîîëîõ ÷èãëýë þì. Óäèðäëàãàä çàðäëûí áүðòãýëýýð ñàíõүүãèéí áүðòãýëä òóñãàãäàõ áýëýí áүòýýãäýõүүíèé өðòөã, áàðàà ìàòåðèàëûí өðòãèéã òîäîðõîéëîõ çîðèëãîîð ãүéöýòãýëèéí çàðäëûã áүðòãýæ өðòөã òîîöäîã, çàðäëûã òөñөâëөí ãүéöýòãýëä íîîãäîõ òөëөâëөãөөò çàðäëûã áүðýí çàðäëààð òîîöîí õÿíàäàã áàéñàí çýðýã íü óäèðäëàãûí øèéäâýð ãàðãàõàä øààðäëàãàòàé çàðäàë өðòãèéí ìýäýýëëýýð õàíãàõ òîãòîëöîî áîëæ ÷àäàõãүé áèëýý. Óäèðäëàãûí øèéäâýð ãàðãàõ, òөëөâëөëòèéí ÿâöàä îëîí õóâèëáàðààñ ñîíãîëò õèéõýä çàðäëûã àíãèëàõ ÷èãëýëèéã áàðèìòëàõ íü çүéòýé. Ýíä þóíû өìíө çàðäëûã үéëäâýðëýëèéí õýìæýý, áүòýýãäýõүүíèé 31


“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам”

òîîòîé óÿëäóóëàí õóâüñàõ òîãòìîëîîð íü àíãèëàí òóñ òóñàä íü õÿíàõ íü èëүү à÷ õîëáîãäîëòîé þì. Үéëäâýðëýëèéí õýìæýýòýé óÿëäàí çàðäàë õýðõýí өөð÷ëөãäөæ áàéãààã àæèãëàí óäèðäëàãûí îëîí àñóóäëûã øèéäýæ áîëíî. Áèä çàðäëûã õóâüñàõ òîãòìîëîîð íü àíãèëäàã áîëîâ÷ õýñýã÷ëýí õóâüñàõ øèíæòýé үéëäâýðëýëèéí íýìýãäýë çàðäëûã àíãèëàõ òàë äýýð ó÷èð äóòàãäàëòàé. Äàðààãèéí æèëä õýäèé õýìæýýíèé áүòýýãäýõүүí үéëäâýðëýõ, áүòýýãäýõүүíèéã ÿìàð үíýýð áîðëóóëàõ çýðýã àñóóäëûã øèéäýõýä үéëäâýðëýëèéí õýìæýýã îðöîîñ õàìààðóóëàí ñóäëàõ, çàðäëûã áүòýýãäýõүүíèé õýìæýý áîëîí үéëäâýðëýëèéí áóñàä õү÷èí çүéëñýýñ õàìààðóóëàí ñóäëàõ íü èõýýõýí à÷ õîëáîãäîëòîé. Ýäèéí çàñãèéí îíîëä áүòýýãäýõүүíèé õýìæýý (ãàðö), çàðäàë (îðö)-ûí õîîðîíäûí õàìààðëûã Êîáá Äóãëàñûí ãýæ íýðëýãäýõ үéëäâýðëýëèéí ôóíêöýýð èëýðõèéëæ àâ÷ үçäýã. Ýíýõүү ñîíãîäîã үéëäâýðëýëèéí ôóíêöýýð үéëäâýðëýëòèéí õýìæýý êàïèòàë õөäөëìөð

(Q)

(x) (y)

õàìààðëûã

 = , 

ãýæ èëýðõèéëæ àâ÷ үçäýã ÷

үéëäâýðëýëèéí îðö íü ìàòåðèàë, õөäөëìөð, öàõèëãààí, òîíîã òөõөөðөìæ, ãýõ ìýòèéí îðöûí àëèéã íü ÷ èëýðõèéëæ áîëíî. Àëèâàà áèçíåñèéã çàðäàëãүéãýýð òөñөөëөõ áîëîìæãүé áàéäãààñ çàðäëûã àíãèëàí øèíæëýõèéí à÷ õîëáîãäîë àñàð èõ áàéäàã. Àíãèëàëûí øàëãóóð íü ýíä áèçíåñèéí үéë àæèëëàãààíû өөð÷ëөëòèéí çàðäàëä íөëөөëөõ øèíæ ÷àíàð þì. Çàðäëûã ýíý øèíæýýð íü òîãòìîë áà õóâüñàõ ãýæ àíãèëàí ñàëãàõ øààðäëàãàòàé áөãөөä èíãýæ àíãèëæ ÷àäñàíààð êîìïàíèóä үéë àæèëëàãààíû ÿíç áүðèéí òүâøíýýð óÿí õàòàí òөñөâ çîõèîæ ñîíãîëò õèéõ, çàðäëûã óðüä÷èëàí òөñөâëөõ,

ãүéöýòãýëòýé íü

çýðýãöүүëæ õýëáýëçëèéã øèíæëýõ, өðòãөө õóâüñàõ çàðäëààð òîîöîí ìàðæèíàë îðëîãûã òîäîðõîéëîõ øèíæèëãýý õèéõ áîãèíî õóãàöààíä àøãàà íýìýãäүүëýõ çàðäëàà õîðîãäóóëàõ õóâèëáàðûã áîëîâñðóóëæ ñîíãîëò õèéõ, ìàðêåòèíãèéí үð àøãèéí øèíæèëãýý õèéõ, êàïèòàë òөëөâëөëòèéí øèíæèëãýý õèéõ, áèçíåñèéí îëîí õóâèëáàðò òөñëүүäèéã áîëîâñðóóëàí ÿëãàâàðò çàðäàë, îðëîãûã òîîöîí ìýäñíýýð çýðýãöүүëæ îíîâ÷òîéã íü ñîíãîí óäèðäëàãûí çөâ øèéäâýð ãàðãàõ çýðýã áèçíåñèéí óäèðäëàãà çîõèîí áàéãóóëàëòòàé õîëáîîòîé îëîí ÷óõàë àñóóäëûã øèéäýõ áîëîìæ ÷àäâàðòàé áîëîõ þì.

32


“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам”

Áèçíåñèéí үéë ÿâöàä ãàð÷ áàéãàà çàðäàë íü óã үéë ÿâö өñөõ áóóðàõàä äүí íü өөð÷ëөãäөõãүé áàéâàë òîãòìîë çàðäàë ãýíý. Çөөëөí î¸äîë öåõèéí õóâüä òîãòìîë çàðäàë íü: •

Үíäñýí õөðөíãèéí ýëýãäëèéí çàðäàë

Áè÷èã õýðãèéí çàðäàë

Õàðèëöàà õîëáîîíû çàðäàë

Õàíãàìæèéí çүéëñèéí çàðäàë

Ãàçàð àøèãëàëòûí çàðäàë çýðãèéã îðóóëæ үçýæ áîëîõ þì.

Òîãòìîë çàðäëûí õàíäëàãûã ãðàôèêààð äүðñëýâýë:

Тогтмол зардал

2000 1500 1000 500 0 1000

2000 3000 Бүтээгдэхүүн

4000

Нэгжийн тогтмол зардал

Ãðàôèê 1-1. Òîãòìîë çàðäëûí õàíäëàãà

1.5 1.2 0.9 0.6 0.3 0 1000

2000 3000 Бүтээгдэхүүн

4000

Ýõ ñóðâàëæ: Îíîëûã үíäýñëýí áýëòãýâ. Ýäãýýð òîãòìîë çàðäàë áîãèíî õóãàöààíä íèéò äүíãýýðýý өөð÷ëөãäөõãүé, íýãæèä íîîãäîõîîðîî өөð÷ëөãäөæ áàéäãèéã õàðóóëæ áàéíà. Õàðèí үéë àæèëëàãààíû òүâøèí өñөõөä äүí íü õàðüöàíãóéãààð өñөæ, áóóðàõàä õîðîãäîæ áàéäàã çàðäëûã õóâüñàõ çàðäàë ãýíý.Үүíä: •

Ìàòåðèàëûí øóóä çàðäàë

Õөäөëìөðèéí øóóä çàðäàë

Òóñëàõ ìàòåðèàëûí çàðäëûã îðóóëæ áîëíî.

Õóâüñàõ çàðäëûí õàíäëàãûã ãðàôèêààð äүðñëýâýë: Ãðàôèê 1-2. Õóâüñàõ çàðäëûí õàíäëàãà

33


5000

Нгэжийн хувьсах зардал

Нийт хувьсах зардал

“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам”

4000 3000 2000 1000 0 1000

2000

3000

4000

3 2.5 2 1.5 1 0.5 0

Бүтээгдэхүүн

1000

2000 3000 Бүтээгдэхүүн

4000

Ýõ ñóðâàëæ: Îíîëûã үíäýñëýí áýëòãýâ. Õóâüñàõ çàðäàë íü íèéò äүíãýýðýý үéë àæèëëàãààíû õýëáýëçëèéã äàãàí өөð÷ëөãäөæ áàéäàã, õîëáîãäëûí òîäîðõîé õүðýýíä íýãæèä íîîãäîõ äүí íü òîãòìîë áàéäàã àæýý. Ãýòýë çàðèì òөðëèéí çàðäàë íü ýíý õî¸ðûí àëü àëèíûõ íü øèíæèéã àãóóëñàí áàéäàã. Æèøýý íü: Öàõèëãààí, óñ, óóð, øóóä áóñ öàëèí, íèéãìèéí äààòãàëûí øèìòãýë, ñýëáýã õýðýãñýëèéí çàðäàë íü ãàðñàí үåä íü øóóä òîãòìîë ãýæ àíãèëàõ áîëîìæãүé áàéäàã. Èéì çàðäëûã õýñýã÷ëýí õóâüñàõ çàðäàë ãýíý. Õýñýã÷ëýí õóâüñàõ çàðäëûã ãðàôèêààð äүðñëýâýë:

Хэсэгчилэн хувьсах зардал

Ãðàôèê 1-3. Õýñýã÷èëýí õóâüñàõ çàðäëûí õàíäëàãà

4000 3000 2000 1000 0 1000

2000 3000 Бүтээгдэхүүн

4000

Ýõ ñóðâàëæ: Îíîëûã үíäýñëýí áýëòãýâ. Ãýõäýý ýíý íü òóõàéí çàðäëûí øèíæ áèø, ÿìàð çîðèóëàëòààð þóíä àøèãëàãäñàíààñ õàìààð÷ èéì áîëäîã áàéíà. Ãýòýë áүðòãýëèéí ïðàêòèêò íýãäìýë áàéäëààð çàðöóóëàëò íü ãàðãàãääàãààñ õàìààðëûã íü òîãòîîæ àíãèëàõ øààðäëàãà

34


“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам”

ãàð÷ áàéãàà þì. Õýðýãëýýã ÷ ìөí ÿëãàæ òөñөâëөõ áîëîìæãүé áàéäãààñ õàìààðëûã òîîöîæ äүíãýýð íü òөñөâëөõ íü çàéëøãүé. Ñóäàëãààíû çîðèëãî ìààíü íèéò çàðäëûã òîãòìîë õóâüñàõ ãýæ àíãèëàõûí òóëä èéì õýñýã÷èëñýí õóâüñàõ çàðäëûã õóâüñàõ áà òîãòìîë õýñýãò íü àíãèëàõàä îðøèíî. Ýíä äýýä äîîä öýãèéí àðãà, ãðàôèêèéí àðãà, ðåãðåññèéí øèíæèëãýýíèé àðãóóäûã àøèãëàæ áîëîõ ÷ äýýä áà äîîä öýãèéí àðãà íü çàðäëûí өөð÷ëөëòèéã ãàíö õү÷èí çүéëñýýñ õàìààðóóëàí үçäýã, çàðäëûí äèíàìåê үíýëãýýíä çөâõөí õî¸ð öýãèéí ìýäýýã àøèãëàí áóñàä íü ýíý õî¸ðûí õîîðîíäîõ /äýýä áà äîîä/ øóëóóí äýýð

îðøèæ

áàéãààãààð

òөñөөëäөã

ó÷ðààñ

õóüñàõ

áà

òîãòìîë

çàðäëûí

àíãèëàëàëäàà èõòýé áîëîõ ìàãàäëàëòàé. Ïðàêòèê äýýð õýñýã÷èëýí õóüñàõ çàðäëûí äүí èíãýæ íýã øóëóóí äýýð îðøèõ áîëîìæãүé þì. Ãðàôèêèéí àðãà íü õàìààðàí õóâüñàã÷ ñóäàëæ áóé çàðäëûã áîñîî òýíõëýãò, үë õàìààðàí õóâüñàã÷ үéë àæèëëàãààíû òүâøèíã õýâòýý òýíõëýãò áàéðëóóëàí ýäãýýð үçүүëýëòүүäèéí ñòàòèñòèê òàðõàëòûã õàâòãàé äýýð çóðàãëàí öýãýýð үçүүëæ öýãүүäèéí çîíõèëîõ õàíäëàãûã àãóóëàí èëýðõèéëýõ øóëóóíûã òàòàæ, çàðäëûí òýíõëýãèéã îãòîëñîí áàéäëààð íü òîãòìîë çàðäëûã òîîöäîã. Ýíý àðãà íü ìөí ãàíö ë үë õàìààðàí õóâüñàã÷èéã àâ÷ үçäýã îëîí үåүäèéí äèíàìèê ñóäëàõàä òîõèðîìæãүé çýðýã ñóë òàëòàéãààñ õýðýãëýõýä òөäèéëөí òààëàìæãүé. Áèçíåñèéí үéë ÿâöàä ãàð÷ áàéãàà çàðäàë íü èõýíõäýý çөâõөí ãàíö õү÷èí çүéëýýñ үë õàìààðàí õóâüñàã÷ààñ õàìààðäàããүé òүүíèé òîî õýìæýýíèé өөð÷ëөëòөä íөëөөëäөã õýä õýäýí õү÷èí çүéëñ áàéäàã. Ýäãýýðýýñ àëü íýã íü èëүү èõ õàìààðàëòàé áàéõ íü îëîíòîé. Ýíýõүү õàìààðëûã òîãòîîõîä îëîí õү÷èí çүéëñèéí ðåãðåññèéí øèíæèëãýýíèé àðãà èëүү òîõèðîìæòîé ãýæ үçäýã. Òóõàéí çàðäàë áóñàä үçүүëýëòүүäýýñ õýðõýí õàìààð÷ áóéã êîððåëÿöèéí êîýôôèöèåíòèéí äàðààõ òîìú¸îãîîð òîîöîîëîí õàðæ áîëíî.

=

         

    

   

²     −       

r >0 үåä øóóä õàìààðàëòàé

ó

r< 0 үåä óðâóó õàìààðàëòàé

x



;

õàìààðàí õóâüñàã÷ үë õàìààðàí õóâüñàã÷ 35


“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам”

r òýìäýã íü íýã õóâüñàõ õýìæèãäýõүүíèé óòãà íөãөөãөөñөө õàìààðàõ ÷èãëýëèéí өñөõ áóóðàõûã үçүүëæ áàéäàã. Çàðäëûã àíãèëàõ õî¸ðäàõü ÷èãëýëä õàìààðàõ íýã áүëýã àñóóäàë áîë îëîí õóâèëáàðààñ îíîâ÷òîéã íü ñîíãîí óäèðäëàãûí øèéäâýð ãàðãàõàä үéë ÿâöòàé óÿëäóóëàí çàðäëûã òîîöîîíä îðîõ áà үë îðîõ, òîéð÷ áîëîõ үë áîëîõ, èë áà íóóãäìàë, áóöàëòãүé, ÿëãàâàðò ãýæ àíãèëàõ ÿâäàë áàéäàã.  Òîîöîîíä îðîõ áà үë îðîõ çàðäàë Óäèðäëàãûí øèéäâýð ãàðãàõ òîäîðõîé õóâèëáàðûã áîëîâñðóóëàõàä ÿìàð çàðäàë, îðëîãûã òîîöîîíä îðóóëæ àâ÷ үçýõ, ÿìàðûã íü àâ÷ үçýõãүé áàéõàà òîãòîîõ íü ÷óõàë þì, òîîöîîíä îðîõ çàðäàë ãýäýã íü øèéäâýð ãàðãàëòûí íөëөөãөөð èðýýäүéä ãàðàõ çàðäàë þì. Òîîöîîíä үë îðîõ ãýäýã íü øèéäâýð ãàðãàëòàíä õàìààãүé çàðäàë þì. Òýãýõëýýð áîãèíî õóãàöààíä óäèðäëàãûí øèéäâýð

ãàðãàëòàíä

áүõ

çàðäëûã

òîîöîîíä

îðóóëàí

àâ÷

үçýõ

øààðäëàãàãүé.  Òîéð÷ áîëîõ áà үë áîëîõ çàðäàë Òîéð÷ áîëîõ çàðäàë ãýäýã íü òîäîðõîé õóâèëáàðûã ñîíãîñíîîð ãàðàõãүé áàéõ áóþó çàéëñõèéæ áîëîõ çàðäàë þì. Òîéð÷ үë áîëîõ ãýäýã çàðäàë ãýäýã íü çàéëñõèéõ áîëîìæãүé çààâàë ãàðàõ çàðäàë þì.  Èë áà íóóãäìàë çàðäàë Ýíý íü áүðòãýë òàéëàíãèéí үçүүëýëòýýð òîäîðõîé áàéäàã õөðөíãèéí çàðöóóëàëòûã èëýðõèéëñýí çàðäàë áàéíà. Íóóãäìàë çàðäàë ãýäýã íü òîîöîîëîõîä áýðõøýýëòýé õөðөíãèéí çàðöóóëàëòûí áóñ àëäñàí áîëîìæèéí өðòөã ìýòèéí òîîöîîëîëòûí çàðäàë áàéíà.  Áóöàëòãүé çàðäàë Áóöàëòãүé çàðäàëä àëü íýã õóâèëáàðûã ñîíãîõ íü òүүíèé äүíä íөëөөëäөããүé óðüä өìíө îëæ áýëòãýñýí õөðөíãèéí өðòãèéã õàìààðóóëæ үçíý. Өөðөөð õýëáýë ýíý çàðäàë íü óðüä өìíө ãàðñàí øèéäâýðèéí үð äүíä ãàðñàí áөãөөä äàðàà äàðààãèéí ÿìàð ÷ øèéäâýð íü òүүíèéã өөð÷èëæ ÷àäàõãүé òèéì çàðäàë þì.  ßëãàâàðò çàðäàë ßëãàâàðò çàðäàë ãýäýã íü îëîí õóâèëáàðóóäààñ àëü íýãèéã íü ñîíãîñíîîð íýìæ ãàðàõ ýñâýë õîðîãäîõ çàðäëûí өөð÷ëөëò þì. Àëèâàà òөñëèéã øèíýýð

36


“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам”

õýðýãæүүëýõ ýñâýë өðãөòãөõөä øààðäàãäàõ æèíõýíý çàðäëûí äүí áóþó áүðòãýæ òîîöîæ áîëîõ èë çàðäàë áàéíà. Õàðèí çàéëñõèéæ áîëîõ çàðäàë, çàðèì òîãòìîë çàðäàë áîëîõ, áóöàëòãүé çàðäàë çýðýã íü ÿëãàâàðò çàðäàëä õàìààðàõãүé. Óäèðäëàãà øèéäâýð ãàðãàõäàà èõýâ÷ëýí ÿëãàâàðò çàðäëûã ÿëãàâàðò îðëîãîòîé çýðýãöүүëæ ñóäàëäàã. ßëãàâàðò çàðäàëä èõýâ÷ëýí õóâüñàõ çàðäàë õàìààðàãäàíà. Ãóðàâäóãààðò: Õÿíàëò çîõèöóóëàëòûí çîðèóëàëòààð çàðäëûã àíãèëàí áүðòãýæ, өðòөã òîîöîõ þì. Ýíý çàðäëûã àíãèëàõ øèíæ íü өðòãèéí òөâ õàðèóöëàãûí òөâ áàéíà. Ýíý çîðèëãûí үүäíýýñ çàðäàë íü:  Õÿíàãäàõ áà үë õÿíàãäàõ ãýæ àíãèëàãäàíà. Үéëäâýðëýñýí áүòýýãäýõүүí үéëäâýðëýëèéí îëîí үå øàòûã äàìæèí ãàðäàã, үå øàò áүð íü өөð өөð õүíèé õàðèóöëàãàä îðøäîã ó÷èð áүòýýãäýõүүíèé өðòөã òîîöñíîîð çàðäëûã õÿíàõ áîëîìæ áүðäýõãүé. Ýíä õàðèóöëàãûí òөâèéí òóõàé îéëãîëò ãàð÷ èðýõ áà òөâ áүð íü õөðөíãèéã çàõèðàí çàðöóóëàõ, òүүíèé òөëөө õүëýýí òàéëàãíàõ ìåíåæåðèéí õàðèóöëàãàä îðøèíî. Çàðäëûã ïүүñèéí çîõèîí áàéãóóëàëòûí áүòýöýä õàðãàëçàõ õàðèóöëàãûí òөâөөð áүðòãýæ õÿíàëò òàâèõ òîãòîëöîîòîé áàéíà. Áүõ çàðäàë óäèðäëàãûí àëü íýã òүâøèíä õÿíàãäàõ áà äîîä òүâøèíèé óäèðäëàãàä õÿíàãäàõãүé çàðäàë íü èëүү өíäөð òүâøíèé óäèðäëàãàä õÿíàãäàíà. Èéìä õÿíàãäàõ çàðäàë ãýäýã íü òóõàéí òүâøíèé óäèðäëàãàä õÿíàãäàõ òүүíèé õàðèóöàõ çàðäàë áîë үë õÿíàãäàõ çàðäàë ãýäýã íü өөð òүâøíèé óäèðäëàãûí õÿíàëò õàðèóöëàãàä îðøèõ çàðäàë þì. Çàðäëûí ýäãýýð àíãèëàëûã äîîðõ õүñíýãòýýð õàðóóëúÿà. Үéëäâýðèéí ãàçàð çàðäëàà ýíýõүү ñõåìèéí äàãóó àíãèëæ áүðòãýñíýýð óäèðäëàãàä øààðäëàãàòàé өðòөã çàðäëûí òàëààðõ ìýäýýëýë áèé áîëîõ үíäýñ áүðäýõ áîëíî. Õүñíýãò 1-4. Çàðäëûí àíãèëàë Àíãèëàëûí øèíæ

Çàðäëûí áүðòãýëèéí ÷èã

Àíãèëàë

õàíäëàãà 1.Үéëäâýðëýñýí

Áүòöýýð íü

áүòýýãäýõүүí, үçүүëñýí

Үíäñýí ìàòåðèàëûí çàðäàë, Үéëäâýðëýëèéí үíäñýí àæèë÷äûí

үéë÷èëãýý, íөөöèéí өðòãèéã

Өðòөãò õàìààðàõ áàéäëààð

õөäөëìөðèéí çàðäàë, Үéëäâýðëýëèéí

òîäîðõîéëîõ

íü

íýìýãäýë çàðäàë Øóóä: ìàòåðèàëûí øóóä çàðäàë

37


“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам” õөäөëìөðèéí øóóä çàðäàë Øóóä áóñ: үéëäâýðëýëèéí íýìýãäýë çàðäàë 2.Óäèðäëàãûí øèéäâýð

Үéëäâýðëýëèéí õýìæýýòýé

ãàðãàõàä øààðäëàãàòàé

óÿëäóóëàí

Õóâüñàõ:ìàòåðèàëûí øóóä çàðäàë õөäөëìөðèéí øóóä çàðäàë

ìýäýýëëèéã áèé áîëãîõ

үéëäâýðëýëèéí õóüñàõ

õàíãàõ

íýìýãäýë çàðäàë Òîãòìîë:ýëýãäýë, äààòãàë òàòâàð, òүðýýñ áóñàä үéëäâýðëýëèéí òîãòìîë íýìýãäýë çàðäàë Õóãàöààãààð íü

Òүүõýí, өíөөãèéí èðýýäүéí

Îíîâ÷òîé õóâèëáàðûã ñîíãîõ

Áîãèíî õóãàöààíû Óðò õóãàöààíû Òîîöîîíä îðîõ, үë îðîõ Áóöàëòãүé, òîéð÷ áîëîõ үë áîëîõ ßëãàâàðò

3.Õÿíàëò òàâüæ, çîõèöóóëàëò

Õàðèóöëàãûí òөâ

Õÿíàãäàõ, үë õÿíàãäàõ

õèéõýä øààðäëàãàòàé

-өðòãèéí òөâ

Çîõèöóóëàãäàõ áà үë çîõèöóóëàãäàõ

ìýäýýëëèéã áèé áîëãîõ õàíãàõ

ÕΨÐÄÓÃÀÀÐ ÁҮËÝÃ: “ÃÎÂÜ” ÕÊ-ÍÈÉ ӨÐÒӨÃ, ÇÀÐÄËÛà ÁÓÓÐÓÓËÀÕ ÇÀÐÈÌ ÀÐÃÀ ÇÀÌ

2.1“Ãîâü” ÕÊ-íèé çàðäëûã õóðèìòëóóëàí áүðòãýæ áóé àðãà çүé, өíөөãèéí áàéäàë 2.1.1. “Ãîâü” Õóâüöààò Êîìïàíèéí òîâ÷ òàíèëöóóëãà ¯éëäâýðëýë, Õóäàëäààíû “Ãîâü” ÕÊ íü 1981 îíä ßïîí Óëñûí õºðºí㺠îðóóëàëòûí òóñëàìæòàéãàà𠺺ðèéí îðíû áàéãàëèéí ãàðàëòàé ÿìààíû íîîëóóð, òýìýýíèé

íîîñûã

áîëîâñðóóëæ,

á¿òýýãäýõ¿¿í

¿éëäâýðëýõ

çîðèëãîòîé

áàéãóóëàãäñàí. 

1993 “Ãîâü” Óëñûí үéëäâýðèéí ãàçàð íü 74.9%-èéí Òºðèéí ºì÷ îðîëöîîòîé õóâüöààò êîìïàíè áîëîí øèíý÷ëýãäýí áàéãóóëàãäñàí.



2007 îíû 7 ñàðä êîìïàíèé òөðèéí өì÷èä áàéñàí 5,730,198 øèðõýã õóâüöààã “Ýô Ñè Àé” ÕÕÊ-ûí õàìòàðñàí êîíñîðöèóìä øèëæ¿¿ëñýí. ¯ëäñýí 2,070,927 øèðõýã õóâüöààã äîòîîä ãàäààäûí 17,806 õóâüöàà ýçýìøèã÷ ºì÷èëæ áàéíà. 38


“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам”

“Ãîâü” ÕÊ íü ÿìààíû íîîëóóð, òýìýýíèé íîîñîí ò¿¿õèé ýäýä àíõàí øàòíû áîëîâñðóóëàëò

õèéæ

ò¿¿ãýýð

ýöñèéí

áýëýí

á¿òýýãäýõ¿¿í

үéëäâýðëýæ

áîðëóóëàõààñ ãàäíà áөìáөãөí, ñàìíàñàí íîîëóóð íîîñ, ýýðìýë çýðýã õàãàñ áîëîâñðóóëñàí õýëáýðýýð íü ãàäààä çàõ çýýëä áîðëóóëäàã. Үéëäâýðëýñýí á¿òýýãäýõ¿¿íýý Åâðîï, Àçè, Àìåðèêèéí 30 ãàðóé îðíû 130 îð÷èì êîìïàíèóäàä áîðëóóëæ áàéíà. Ìөí ñóë çîãñîëòûã áàãàñãàæ үéëäâýðëýëèéí ìàøèí òîíîã òөõөөðөìæèéã áүðýí àøèãëàõ үүäíýýñ ãàäíû áàéãóóëëàãûí çàõèàëãààð өөðñäèéõ íü òүүõèé ýäèéã áîëîâñðóóëæ, õàãàñ áîëîâñðóóëñàí áîëîí áýëýí áүòýýãäýõүүí үéëäâýðëýäýã. Үéëäâýðèéí õү÷èí ÷àäëûí õóâüä æèëäýý 1,100 òîíí ò¿¿õèé íîîëóóð, íîîñ, 30 òîíí áºìáºãºí íîîëóóð, 210 òîíí ñàìíàñàí íîîëóóð áîëîâñðóóëæ, 500 000 øèðõýã ñ¿ëæìýë áîëîí 210 000 óðòààø ìåòð íýõìýë, 25 000 øèðõýã î¸ìîë á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýõ õ¿÷èí ÷àäàëòàé. “Ãîâü” ÕÊ íü äàðààõ 6 ãîë íýð òºðëèéí á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýäýã. ¯¿íä:  Ñ¿ëæìýë  Íýõìýë  Ñàìíàñàí íîîëóóð íîîñ  Áºìáºãºí íîîëóóð íîîñ  Ýýðìýë  θìîë á¿òýýãäýõ¿¿í Ñ¿ëæìýë ãýäýã íü íîîëóóð, íîîñîí ýýðìýëýýð ñ¿ëæñýí öàìö, îðîîëò, ìàëãàé, îéìñ, áýýëèé çýðýã ºðãºí õýðýãëýýíèé çîðèóëàëòòàé áýëýí á¿òýýãäýõ¿¿íèéã õýëíý. Íýõìýë ãýäýã íü

íîîëóóð, íîîñîí ýýðìýëýýð íýõñýí õºíæèë, îðîîëò, íºìðºã,

öýìáý, íàðèéí äààâóó çýðýã ºðãºí õýðýãëýýíèé áóþó àõóéí çîðèóëàëòòàé íîîëóóð, íîîñîí áºñ áàðààã õýëíý. Ñàìíàñàí íîîëóóð ãýäýã íü ñ¿ëæìýë íýõìýëèéí ýýðìýë áóþó öóâèìàë ¿éëäâýðëýõýä çîðèóëàãäñàí õàãàñ áîëîâñðóóëñàí á¿òýýãäýõ¿¿íèéã õýëíý. Áºìáºãºí íîîëóóð ãýæ ñ¿ëæìýë íýõìýëèéí íàðèéí ýýðìýë ¿éëäâýðëýõýä çîðèóëàãäñàí öóâèìàë áóþó õàãàñ áîëîâñðóóëñàí á¿òýýãäýõ¿¿íèéã õýëíý. Ýýðìýë ãýäýã íü ñ¿ëæìýë, íýõìýë á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýõýä çîðèóëàãäñàí õàãàñ áîëîâñðóóëñàí á¿òýýãäýõ¿¿íèéã õýëíý. θìîë á¿òýýãäýõ¿¿í ãýæ ººðèéí ¿éëäâýðèéí íîîëóóð, íîîñîí íýõìýë öýìáý, äààâóóãààð õèéñýí òºðºë á¿ðèéí î¸ìîë áýëýí õóâöàñ áîëîí ººðèéí ¿éëäâýðèéí

39


“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам”

äàìæëàãààñ ãàðñàí áîãèíî øèðõýãòýýð õèéñýí ãýð àõóéí ºðãºí õýðýãëýýíèé çîðèóëàëòòàé õºíæèë, ãóäàñ, àÿíû óóòàí õºíæèë çýðãèéã õýëíý. Үéëäâýðëýë, үéë àæèëëàãààíû øàò äàìæëàãà Òүүõèé ýä áýëòãýë “Ãîâü” ÕÊ íü ò¿¿õèé ýäýý 1990 îíîîñ ºìíº Óëñûí ò¿¿õèé ýäèéí íýãäñýí áýëòãýëýýñ õ¿ëýýí àâäàã áàéñàí. “Ãîâü” ÕÊ íü ò¿¿õèé ýä áýëòãýëèéíõýý 80-90 õóâèéã /Ñýëýíãý, Äîðíîä, Áóëãàí, Õýíòèé, Òºâ, Ãîâüñ¿ìáýð, Õөâñãөë àéìãèéí ìàë÷äààñ ãýðýýãýýð õ¿ëýýí àâäàã. Үéëäâýðèéí õýðýãöýý, çàõ çýýëýýñ øàëòãààëàí æèëä äóíäæààð 127-687 òîíí íîîëóóð, 33-199 òîíí òýìýýíèé íîîñ, 10-37 òîíí õîíèíû íîîñ áýëòãýí, ñòàíäàðòûí äàãóó õvëýýí àâ÷, үéëäâýðëýëèéí òàñðàëòãүé үéë àæèëëàãààã õàíãàäàã. Àíãèëàí ÿëãàõ äàìæëàãà Áýëòãýãäñýí òүүõèé ýäèéã ÷àíàðûí õóâüä íèéöүүëýí, òåõíîëîãèéí ãîðèìûí äàãóó óðò, ìèêðîí /íàðèéí, áүäүүí/, ºíãº, õÿëãàñ àãóóëàìæ, õàã, õîã çýðãèéã õүíèé ìýäðýõүéí àðãààð àíãèëàí ÿëãàíà. Ýíý äàìæëàãà íü ýýëæèíäýý ºäºðò äóíäæààð 2-2.5 òîíí íîîëóóð, íîîñ ÿëãàõ õү÷èí ÷àäàëòàé. Óãààõ äàìæëàãà Íîîñ, íîîëóóð óãààõ òåõíîëîãèéí äàìæëàãà íü çîðèóëàëòûí óãààëãûí áîäèñ õýðýãëýí íîîñ, íîîëóóðûã õîãò õîëüö, òîñëîã, çóíãàã çýðãýýñ ñàëãàæ, ñàìíàõ ìàøèíû øààðäëàãàä íèéöүүëýí óãààäàã. ßïîíû “Futabo” үéëäâýðèéí óãààõ àïïàðàòòàé áºãººä öàãò 300-350 êã íîîñ, íîîëóóð óãààõ õү÷èí ÷àäàëòàé. Óãààëãàíä Àíãëè, ßïîí óëñàä үéëäâýðëýãäñýí õүíèé ýðүүë ìýíä áîëîí áàéãàëü îð÷èíä õîð íºëººãүé óãààëãûí áîäèñ õýðýãëýäýã. Õÿëãàñ ÿëãàõ äàìæëàãà Ýíý äàìæëàãà íü óãààñàí íîîñ, íîîëóóðûã áàéãàëèéí õîëüö áîëîõ õÿëãàñíààñ íü ñàëãàõ çîðèëãîòîé. ßïîíû “ÒÎRIGOE” ïүүñèéí õÿëãàñ ÿëãàõ çîðèóëàëòòàé 9 êîì ìàøèíòàé öàãò 7-11 êã ñàìíàñàí íîîñ, íîîëóóð ñàìíàäàã. Æèëä äóíäæààð 220-360 òîíí íîîñ, íîîëóóð ñàìíàõ õү÷èí ÷àäàëòàé. Áóäàõ äàìæëàãà Íîîñ íîîëóóðûã çàäãàé áîëîí óòñààð íü áóäàõ àæèëáàð ÿâàãääàã. Íèéò 800 ãàðóé ºíãºòýé, òåõíîëîãèéí 5 äàìæëàãààð үéë àæèëëàãàà ÿâóóëäàã. Òóñ öåõ íü îëîí óëñûí Panfone êàðòûã àøèãëàí æèëäýý 150 ºí㺠øèíýýð ãàðãàí Øâåéöàðü,

40


“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам”

Èòàëè óëñàä үéëäâýðëýñýí áóäãààð íîîñ, íîîëóóðûã çàäãàé áîëîí óòñààð áóäàæ, öàéðóóëàí áóäãèéí òîãòâîð, ºíãºíèé öýâýðøèëòèéã ëàáîðàòîðèéí øèíæèëãýýãýýð áàòàëãààæóóëàí ãàðãàäàã. Ýýðìýëèéí үéëäâýðëýëò Ýýðìýëèéã

íàðèéí

ýýðýõ

/ãðåáåííàÿ/,

áүäүүí

ýýðýõ

/àïïàðàòíàÿ/

ñèñòåìүүäýýð áýëòãýäýã. Áүäүүí ýýðýõ ñèñòåìýýð 111-36 òåêñýýð 120-130 òîíí ýýðìýë, íàðèéí ýýðýõ ñèñòåìýýð 15-17 òîíí ýýðìýë, 60-62 òîíí áºìáºãºí íîîñ, íîîëóóð үéëäâýðëýõ õү÷èí ÷àäàëòàé. Íýõìýë áүòýýãäýõүүíèé үéëäâýðëýëò Íýõýõ öåõ íü 111õ2 - 12.5õ2 òåêñèéí ýýðìýëýýð îëîí òºðëèéí ºíãº, õýý õîñëóóëàí õºíæèë,

äðàï,

íàðèéí äààâóó,

íºìðºã,

øààëü,

îðîîëò

çýðýã

ávòýýãäýõүүíèéã íýõäýã. Æèëäýý 229-350 ìÿíãàí óðòààø ìåòð ò¿¿õèé íýõìýë áүòýýãäýõүүí үéëäâýðëýõ õү÷èí ÷àäàëòàé. Ñүëæìýë áүòýýãäýõүүíèé үéëäâýðëýëò ×àíàðûí øààðäëàãàä íèéöñýí íîîñ, íîîëóóðàí 83.3õ2- 35.7õ2 òåêñèéí ýýðìýëýýð çàãâàð çóðàãëàëûí äàãóó 5-16 ãåé÷èéí õàãàñ áà áүðýí àâòîìàò õàâòãàé ñүëæèõ ìàøèí, êåòòåëü î¸äëûí áîëîí øèäýýñ, õýðýýñ, êàíçàé, øóëóóí î¸äëûí ìàøèíòàé. ̺í êîìïüþòåðèéí óäèðäëàãàòàé îëîí òºðëèéí õýý ñүëæýýñòýé áүòýýãäýõүүí үéëäâýðëýõ áîëîìæòîé ñүëæìýëèéí ìàøèíòàé. Æèëäýý 350,0 ìÿíãàí ñүëæìýë áүòýýãäýýõүүí үéëäâýðëýõ õү÷èí ÷àäàëòàé .

2.1.2 “Ãîâü” ÕÊ-íèé çàðäëûã õóðèìòëóóëàí áүðòãýæ áóé àðãà çүé, өíөөãèéí áàéäàë “Ãîâü” ÕÊ-èéí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ºðòãèéã òîîöîõ òåõíîëîãèéí үå øàòíû àðãààð çàðäëûã áүðýí øèíãýýõ өðòãèéí àðãûã õýðýãëýäýã. Үéëäâýðëýëèéí äàìæëàãà á¿ðýýñ õàãàñ áîëîâñðóóëñàí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ºðòөã òîîöîãäîí äàðààãèéí äàìæëàãàä øèëæèíý. ¯éëäâýðëýëèéí äàìæëàãà á¿ðò òàéëàíãèéí õóãàöààíû çàðäëûã çîõèõ çàðäëûí äàíñ á¿ðýýð õóðèìòëóóëàí á¿ðòãýíý. Áүòýýãäýõүүíèé өðòөã íü: /Øóóä

ìàòåðèàë+Øóóä

õөäөëìөð+Ãүéöýòãýëýýðõ

үéëäâýðëýëèéí

íýìýãäýë

çàðäàë/ áүðäýíý.

41


“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам”

Áүòýýãäýõүүíèé өðòөã òîîöîõîä øóóä ìàòåðèàëûí çàðäàë, øóóä õөäөëìөðèéí çàðäàë íü

өðòөãò øóóä õàìààðàí òîîöîãääîã áîë үéëäâýðëýëèéí íýìýãäýë

çàðäëûã өðòөãò òóñãàõûí òóëä ýõëýýä өðòãèéí òөâүүäýä, òөâä ãàðñàí íýìýãäýë çàðäëûã äàìæëàãàä äàðàà íü òýíäýýñ ãàð÷ áàéãàà áүòýýãäýõүүíä õóâààðèëíà. Ñõåì 2-1. Үéëäâýðëýëèéí íýìýãäýë çàðäëûí õóâààðèëàëò

Үйлдвэрлэлийн нэмэгдэл зардал

2.Төвийни доторх дамжлагад

1.Өртгийн төвд

3.Бүтээгдэхүүнд ноогдуулах

1. Үéëäâýðëýëèéí íýìýãäýë çàðäëûã òîãòñîí ñóóðü íîðìûí үçүүëýëòèéã àøèãëàí өðòãèéí òөâä õóâààðèëäàã. Æèøýý íü: Õóâààðèëàõ çàðäàë

Õóâààðèëàõ ñóóðü

Áàðèëãûí ýëýãäýë

òàëáàé ì.êâ

Öàõèëãààí

êèëîâàòò öàã /ãýðýëò¿¿ëãèéí òîî/

Äóëààí

ýçýëõ¿¿í ì.êóá

Ãàë ò¿éìýð, õàðóóë

òàëáàé ì.êâ

Óðñãàë çàñâàð

ýëýãäëèéí çàðäëûí ýçëýõ õóâü

Øóóä áóñ öàëèí

øóóä öàëèíãèéí çàðäëûí õóâü

Õàíãàìæèéí ìàòåðèàë

àæèëëàãñäûí òîî ãýõ ìýò.

Õàðèí ¿éë÷èëãýýíèé òàñãóóäûí /çàñâàð, çàãâàð, íºõºí çàñëûí öåõ ãýõ ìýò/ çàðäëûã ¿éëäâýðëýëèéí öåõ¿¿äýä øóóä àðãààð áóþó çºâõºí ¿éëäâýðëýëèéí öåõ¿¿äýä íîîãäóóëàí õóâààäàã. 2. Өðòãèéí òөâүүäýä õóâààðèëàãäàí, òóñ òóñûí үéëäâýðëýëèéí íýìýãäýë çàðäëûí äàíñàíä áүðòãýãäñýí çàðäàë íü öåõèéí äîòîðõ äàìæëàãààñ ãàð÷ áàéãàà áүòýýãäýõүүíèé өðòãèéã òîîöîîëîõ çîðèëãîîð äàìæëàãóóäàä õóâààðèëàãäàíà. 3. Öåõ, äàìæëàãóóäàä õóâààðèëàãäàí áүðòãýãäñýí çàðäàë íü òýíäýýñ ãàð÷ áàéãàà áүòýýãäýõүүíèé

òөðөëä

õóâààðèëàãäàæ

өðòãèéí

òàéëàíãààð

үéëäâýðëýñýí

áүòýýãäýõүүíèé íèéò áîëîí íýãæèéí өðòөã òîäîðõîéëîãäîíî. Ýíä øóóä çàðäàë ãàðñàí õýìæýýãýýð áүðòãýãäýæ íýìýãäýë çàðäàë íü øóóä õөäөëìөðèéí çàðäëààð ñóóðèëàí õóâààðèëàãäàíà.

42


“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам”

Òàéëàíãèéí

õóãàöààíû

¿éëäâýðëýëèéí

ýöýñò

äàíñàíä

¿éëäâýðëýëèéí

õóðèìòëóóëàí

íèéò

á¿ðòãýæ

çàðäëûã òàéëàíò

Äóóñààã¿é õóãàöààíû

¿éëäâýðëýëèéí íèéò çàðäëûã òîîöíî. Үéëäâýðëýëèéí íýìýãäýë çàðäëûã áүðòãýõ àðãà÷ëàë:  Òàñãèéí øóóä ìàòåðèàëûí áîëîí øóóä õөäөëìөðèéí çàðäëûã ìàòåðèàë çàðöóóëàëòûí òîîöîî, öàëèí õөëñíèé çàðäëûí òîîöîî çýðýãò үíäýñëýí òóñ áүðèéíõ íü äàíñóóäàä áүðòãýãäýíý.  Øóóä áóñ çàðäëóóäûã äàðààõ áàéäëààð áүðòãýæ õóâààðèëíà. À. Öàõèëãààí, äóëààí, óóð, óñ, ãàçðûí òүðýýñ, òýýâýð õîëáîîíû çàðäëûã ãàðñàí òóõàé áүðä íü âàó÷åðààð òîîöîîëîí áүðòãýæ áàéãààä ñàðûí ýöýñò èíæåíåðèéí íàðèéâ÷èëñàí òîîöîîëëîîð òîãòîîñîí íîðì, ñóóðü үçүүëýëò, áóñàä òîîöîîëñîí èòãýëöүүðò үíäýñëýí ýäãýýð үéë÷èëãýýã àâ÷ õýðýãëñýí öåõ òàñãèéí үéëäâýðëýëèéí íýìýëò çàðäëûí äàíñàíä õóâààðèëàí áүðòãýíý. Á. Ìåõàíèê öåõ, èíæåíåðèéí áàéãóóëàìæ, öàõèëãààíû àëáàíû çàðäëûã òóñ òóñûíõ íü үéëäâýðëýëèéí íýìýëò çàðäëûí äàíñàíä õóðèìòëóóëàí áүðòãýæ áàéãààä ñàðûí ýöýñò ìөí ýäãýýð àëáàäààñ үíäñýí үéëäâýðëýëèéí öåõ òàñãóóäàä үçүүëñýí үéë÷èëãýýíèé õóâèéí æèíãýýð òîîöîæ õóâààðèëàí үéë÷èëãýýã àâ÷ õýðýãëýñýí öåõ òàñãèéí íýìýëò çàðäëûí äàíñäàä õààíà.  Íèéãìèéí äààòãàëûí øèìòãýë үíäñýí àæèë÷äûí äààòãàëûí çàðäàë íü õóâüñàõ çàðäàë îðîõ áà áóñàä íü òîãòìîë þì. Ýíý çàðäëûã òөëөõөөð òîîöîîëñîí òóõàé áүðäýý äýýðõ àíãèëàëààð àíãèëàí öåõ, íýãæ õýñãèéí íýìýë äàíñàíä áүðòãýíý.  Òóñëàõ

ìàòåðèàë,

ñýëáýã

õýðýãñëèéí

çàðäëûã

ïàäààí,

ýä

õàðèóöàã÷äûíòàéëàíä үíäýñëýí àâñàí íýãæ õýñãèéí үéëäâýðëýëèéí íýìýëò çàðäëûí äàíñàíä áүðòãýíý.  Үíäñýí õөðөíãèéí ýëýãäýë, õàíãàìæûí çүéëñ, óðñãàë çàñâàð, õөäөëìөð õàìãààëàë, õîëáîîíû çàðäàë íü òîãòìîë çàðäàë áîëîõ áà ãàðñàí үåä íü õóâààðèëæ òîîöîîëîí õîëáîãäîõ òàñàã íýãæèéí íýìýëò çàðäëûí äàíñàíä áүðòãýíý.  Ýäãýýð

õóâààðèëàëò

áүðòãýëèéí

äàðàà

үíäñýí

үéëäâýðëýëèéí

öåõ

òàñãóóäûí үéëäâýðëýëèéí íýìýëò çàðäëûí äàíñíààñ õóðèìòëàãäñàí

43


“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам”

үéëäâýðëýëèéí íýìýëò çàðäëûã òóñ òóñûíõ íü үéëäâýðëýë äàíñàíä áè÷èæ õààíà. Ýíä үéëäâýðëýñýí áүòýýãäýõүүíèé өðòөã òîîöîîëîãäîõ үíäýñ áүðäýæ òөâүүäèéí çàðäëûã áүòýýãäýõүүíä õóâààðèëàõûí òóëä ñóóðèéã ñîíãîíî.

Õүñíýãò 1-5. Çөөëөí î¸äîë öåõèéí æóðíàë ¯éëäâýð õóäàëäààíû "Ãîâü" õóâüöààò êîìïàíè

¯éëäâýðëýëèéí çàðäëûí äýëãýðýíã¿é á¿ðòãýë Ǻºëºí î¸äëûí öåõ 1470-2507 2009 îíû 1-ð ñàð 44


“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам”

¹ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31

ÿéëãýýíèé óòãà Ýõíèé ¿ëäýãäýë ÁÁ-4 ñêëàäààñ äðàï Ñ¿ëæèõèéí-1 ñүë äààâóó Ñ¿ëæèõèéí-4 äåòàëü Òóñëàõ ìàòåðèàë Òóñëàõ ìàòåðèàë Õèéñíýýðõ öàëèí Òîãòìîë öàëèí Íýìýãäýë öàëèí Õóâààðèëàãäñàí öàëèí Íýìýëò öàé Ýìèéí çàðäàë ÍÄØ ÝÌÄ Íÿðàéí òîîöîî ¯íäñýí õºðºíãèéí ýëýãäýë Ýä õîãøèë Õîãíû çàðäàë Èíòåðíåòèéí çàðäàë ¯ë õºäëºõ õºðºíãèéí õóâààðèëàëò Ãàçàð àøèãëàëòûí õóâààðèëàëò Öàõèëãààí Öýâýð áîõèð óñ Үéëäâýðëýëèéí ñýëáýã Öàõèëãààíû ñýëáýã Ñàíòåõíèêèéí ñýëáýã Äóëààí, óóð óñ Áè÷èã õýðãèéí çàðäàë Áàðàà ìàòåðèàëûí àâëàãà ÁÁ-ØÎÓ ÁÁ-2 ð àãóóëàõàä ÁÁ-4 ð àãóóëàõàä Õèìè öýâýðëýãýý íөõөí çàñâàð Ä¿í

Äàíñíû äóãààð

Äåáåòèéí ä¿í

Êðåäèòèé í ä¿í

Ýöñèéí үëäýãäýë

130 888 393

1501-0400 1431-2003 1431-2303 1503-0200 1479-0000 3101-0700 3101-0700 3101-0700 3101-0700 1479-0000 1479-0000 3101-0500 3101-0500 2002-0000 1479-0000 1479-0000 1201-0002

24 103 882 1 772 213 159 156 4 705 156 28 013 6 878 155 958 080 764 295 2 043 333 18 770 34 100 1 261 014 40 500 3 342 199 29 838 10 422 105 207

1201-0002 1201-0002 1201-0002 1201-0002 1479-0000 1479-0000 1479-0000 1201-0002 1479-0000 1503-0001 1501-0501 1501-0103 1501-0401 1472-2008

206 043 43 951 835 720 74 800 12 039 8 131 62 811 650 648 25 291 8 583 2 354 418 271 413 66 999 903 83 800 48 182 348

69 709 534

109 361 207

Ýõ ñóðâàëæ íü: Òóñ öåõèéí 2009 îíû өðòãèéí òàéëàíãààñ áýëòãýâ. Õүñíýãò 1-6. Çөөëөí î¸äîë öåõèéí өðòãèéí òàéëàí

Үéëäâýðëýñýí áүòýýãäýõүүíèé өðòãèéí òàéëàí Ǻºëºí î¸äëûí öåõ 2009 îíû 1-ð ñàð

45


“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам”

Øóóä ìàòåðèàëûí çàðäàë

Øóóä õºäºëìºðèé í çàðäàë

Үéëäâýðëý ëèéí íýìýãäýë çàðäàë

Үéëäâýðëýñ ýí áүòýýãäýõүү íèé өðòөã

1

266113

21333

32764

320210

ø

6

1481776

127996

196582

1806353

1-08-9í

ø

1

250145

21333

32764

304242

ïàëüòî

2-08-4í

ø

2

327855

42665

65527

436048

5

ïàëüòî

2-08-14í

ø

1

189765

21333

32764

243861

6

ïàëüòî

1-08-30í

ø

1

153533

21333

32764

207629

7

ïàëüòî

1-08-17í

ø

1

106017

21145

32476

159638

8

ïàëüòî

Õ-1-120

ø

7

98803

148016

227329

474148

9

Õ-1-120

ø

2

27140

42290

64951

134381

10

ïàëüòî æèëåò þáêà

õ-10-120

ø

1

6083

12746

19576

38405

11

íºìðºã

17-8-13í

ø

1

115984

6964

10696

133644

12

íºìðºã

17-8-11í

ø

8

881757

55714

85568

1023039

13

íºìðºã

17-8-12í

ø

2

157401

13929

21392

192722

14

õ¿ðýì

23-9-1í

ø

1

117050

32998

50680

200729

15

äýýë

13-08-1í

ø

1

198057

27753

42625

268435

16

äýýë

13-08-2í

ø

1

192290

27753

42625

262669

17

6-08-2í

ø

8

126222

1513

2324

130060

18

æàêåò CR ïàëüòî îõèä

õ1-08-5í

ø

3

289414

57475

88272

435161

19

íºìðºã

017-8-2í

ø

1

49085

6271

9632

64989

20

õºíæèë ÿ/í

02-ñí-16

ø

72

10535851

143919

221038

10900808

21

õºíæèë ÿ/í

02-ñí-16

ø

2

292663

3998

6140

302800

22

õºíæèë ñàð

03-yak-1

ø

2

112137

3998

6140

122275

23

õºíæèë ÿ/í

03-cl-07

ø

1

68269

1999

3070

73337

24

õºíæèë ÿ/í

46-09-8í

ø

1

56250

1999

3070

61319

25

õºíæèë ÿ/í

46-08-1í

ø

1

158240

1999

3070

163309

26

ºëãèé

25-08-8í

ø

12

789275

24077

36978

850329

27

ºëãèé

25-08-1í

ø

19

1080023

38121

58548

1176693

¹ Íýð òºðºë

Çàãâàðûí äóãààð

Õ/í

1

ïàëüòî

1-08-5í

ø

2

ïàëüòî

2-08-3í

3

ïàëüòî

4

Òîî

46


“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам”

28

ºëãèé

25-03-1ò

ø

6

180765

12038

18489

211293

19460594

4355259

6689007

30504859

17152

4242

6514

27908

6588097

619400

951303

8158800

ìàéê õýýòýé ìàéê

19-08-1ò

ø

1 002

19-05-1ò

ø

1

31

ìàéê ò/í

19-08-1ò

ø

380

32

ìàéê

19-02-1í

ø

1

27357

4242

6514

38113

33

ìàéê

19-08-2t

ø

9

183241

40025

61472

284738

34

êóðòêà

6-09-1òä

ø

1

42670

1735

2665

47070

35

ìàéê ò/í

õ19-02-1

ø

228

1350334

371640 6 339 249

570782 9 736 111

2292756 62 052 768

29 30

Íèéò ä¿í

1 787

45 977 408

Ýõ ñóðâàëæ íü: Òóñ öåõèéí 2009 îíû өðòãèéí òàéëàíãààñ áýëòãýâ. Òүүõèé ýä áýëòãýëèéí àæëûí òàëààð Êîìïàíèé ãүéöýòãýõ óäèðäëàãà 2009 îíä îíä 198.2 òîíí ÿìààíû íîîëóóð, 12.8 òîíí òýìýýíèé íîîñ áýëòãýæ òүүõèé ýä áýëòãýëä íèéò 5 691.3 ñàÿ òөãðөã çàðöóóëæýý. Үүíýýñ ÿìààíû íîîëóóðûí áýëòãýëä 5 623,6 ñàÿ òөãðөã çàðöóóëæ 1êã ÿìààíû íîîëóóðûí äóíäàæ үíý 28,368 òөãðөã, 1 êã òýìýýíèé íîîñíûõ 5 265 òөãðөã áîëæ óðüä îíûõîîñ ÿìààíû íîîëóóðûí äóíäàæ үíý 3 489 òөãðөãөөð áóóð÷, õàðèí òýìýýíèé íîîñíûõ 611 òөãðөãөөð өññөí áàéíà. Õүñíýãò 2-1.14 “Ãîâü” ÕÊ-íèé 2009 îíû òүүõèé ýä áýëòãýëèéí ãүéöýòãýë Õóãàöàà

ßìààíû íîîëóóð

Òýìýýíèé íîîñ

Õîíèíû íîîñ

Ñàðëàãûí õөөâөð

Íèéò äүí

ÕҮËÝÝÍ

1999

395

120

ÀÂÀËÒ /ÒÎÍÍ/

2000

382

199

17

26

624

2001

687

33

11

52

782

2002

219

133

11

2003

127

62

2004

253

1

2005

307

67

1

2006

254

35

21

2007

234

79

11

2008

259

168

427

2009

198

13

211

1999

6,969

177

2000

15,570

448

ҮÍÈÉÍ ÄҮÍ

14

516

363 189 253 376 1

311 324

7,146 6

18

16,041

Говь ХК-ийн хувь нийлүүлэгчдийн хурлын танилцуулга 2010 он 3-р хуудас 47


“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам” /ÑÀß

2001

20,777

64

7

ÒӨÃÐӨÃӨӨÐ/

2002

5,396

226

6

2003

2,947

88

Õүñíýãò 2-2.

15

28

20,876 5,628 3,035

2004

7,847

1

2005

10,324

128

3

7,848

2006

8,369

112

124

3

8,608

2007

9,709

378

18

1

10,105

2008

8,239

781

9,020

2009

5,624

68

5,691

10,455

Òүүõèé ýä áýëòãýëèéí äóíäàæ үíý /1êã-ûí үíý/

Õóãàöàà

ßìààíû íîîëóóð

Òýìýýíèé íîîñ

Õîíèíû íîîñ

Ñàðëàãûí õөөâөð

Íèéò äүí

1999

17,631

1,468

13,860

2000

40,789

2,251

342

689

25,721

2001

30253

1,973

674

529

26,692

2002

24,591

1,702

579

559

15,510

ҮÍÈÉÍ ÄҮÍ

2003

23253

1,418

16,074

/ÑÀß

2004

31,034

1,240

30,964

ÒӨÃÐӨÃӨӨÐ/

2005

33,581

1,900

3000

2006

32912

3,236

5889

2,397

27,675

2007

41,485

4,778

1712

3,628

31,213

2008

31,857

4,654

21,147

2009

28,368

5,265

26,962

27,824

Ãðàôèê 2-1. Түүхий эд бэлтгэлийн дундаж үнэ /1кг-ын үнэ/ 45000 41485

40789

40000 нэгжийн үнэ

35000 25000 20000 15000 10000 5000

31034

30253

30000

3358132912

31857 28368

2459123253 17631

Тэмээний ноос Ямааны ноолуур

5265 3236 4778 4654 1468 2251 1973 1702 1418 1240 1900

0 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009

Ýõ ñóðâàëæ íü: Õүñíýãò 2-2.-ûã ãðàôèêààð õàðóóëàâ. Үéëäâýðëýëòèéí òàëààð Áүòýýãäýõүүí үéëäâýðëýëò 2009 îíä 13.4 òýðáóì òөãðөã áîëæ өìíө îíîîñîî 26% áóóðñàí. Өíãөðñөí îíä 325.6 ìÿíãàí øèðõýã ñүëæìýë, 93.8 ìåòð íýõìýë, 17.8 15

Говь ХК-ийн хувь нийлүүлэгчдийн хурлын танилцуулга 2010 он 3-р хуудас 48


“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам”

ìÿíãàí øèðõýã î¸ìîë, 120.3 òîíí ýýðìýë, 117.4 òîíí ñàìíàñàí íîîëóóð үéëäâýðëýñýí áàéíà. Ãîë íýðèéí áүòýýãäýõүүí áîëîõ ñүëæìýë áîëîí íýõìýë үéëäâýðëýëò 2008 îíû õýìæýýíä áàéãàà õýäèé ÷ 2009 îíä áүòýýãäýõүүíèé үéëäâýðëýëòèéí өðòөã 16%-èàð áóóðñàí øàëòãààí íü òүүõèé ýä õÿìä áàéñàíòàé øóóä õîëáîîòîé þì. Õүñíýãò 2-1. Áүòýýãäýõүүí үéëäâýðëýëò Íýð òөðөë

Үéëäâýðëýëò Ñүëæìýë Íýõìýë θìîë áүòýýãäýõүүí Ýýðìýë Ñàìíàñàí íîîñ, íîîëóóð Áөìáөãөí íîîñ, íîîëóóð Áóñàä

õýìæèõ íýãæ

2008 îíû ãүéöýòãýë

ñàÿ.òөã ìÿí.ø ìÿí.ì ìÿí.ø òîíí òîíí

18,273 335 88 24 152 174

òîíí

8

òîíí

124

2009 îíû æèëèéí òөëөâ 20,596 336 138 25 177 233

ãүéö 13,396 326 94 18 120 117

ÒÁ 65% 97% 68,1% 72% 67,9% 50,5%

2009 îí 2008 îí 73,3% 97.3% 106,8% 75% 79% 67,3% 0.0%

81

65.5%

Ýõ ñóðâàëæ íü: Òóõàéí îíóóäûí үéëäâýðëýëò áîëîí òөëөâëөëòөөñ õèéâ. Õүñíýãò 2-2. “ÃÎÂÜ” ÕÊ-ÈÉÍ 2009 ÎÍÛ ¯ÉËÄÂÝÐËÝËÈÉÍ ÇÀÐÄÀË 2009 TOTAL EXPENSES

ITEMS

DESEMBER

¯Ç¯¯ËÝËÒ¯¯Ä Ò¿¿õèé ýä, ìàòåðèàë Òóñëàõ ìàòåðèàë Õèìèéí ìàòåðèàë

Raw material Accessories Chemical materials

5,867,881,533 459,807,452 323,798,837

518,955,918 46,752,420 23,538,910

¯íäñýí áà íýìýãäýë öàëèí ÍÄØ ÝÌÄ àæèë îëãîã÷îîñ òºëñºí Öàõèëãààí ýð÷èì õ¿÷ Äóëààí õàëààëò Óóð õèé Öýâýð áîõèð óñ Õàðèëöàà õîëáîîíû çàðäàë Ñýëáýã õýðýãñýë Àæ àõóéí ìàòåðèàë Àðèóí öýâðèéí çàðäàë Õýâëýë áè÷èã õýðãèéí çàðäàë Óðñãàë äóíä çàñâàðûí çàðäàë õºäºëìºð õàìãààëàë, àæ àõóéí çàðäàë Çàñâàð, À¯-òýé õîëáîãäîí ãàðñàí çàðäàë ¯ë õºäëºõ õºðºíãèéí äààòãàë Ãàçàð àøèãëàëò Áóñàä õóâüñàõ çàðäàë

Wages and bonuses Social Insurance and Health Insurance paid Electricity expense Heating expense Steam Clean and waste water Communication expense Spare Parts Materials Sanitation materials Office supplies Maintenance costs Labor safety and administration expense Repair and Factory expense Insurance for immovables Land rent Other Variable costs

3,697,589,177 453,137,429 292,724,127 49,725,995 57,206,135 97,505,079 12,741,519 249,092,411 23,691,306 12,577,141 8,749,277 44,915,097 38,282,102 20,090,685 209,360,516

311,804,698 37,734,268 22,220,262 7,393,415 8,878,233 3,304,468 1,162,007 21,533,134 2,953,033 1,916,436 1,695,093 6,846,967 3,331,830 1,773,533 104,316,585

Õóâüñàõ çàðäëûí ä¿í

Total variable costs

11,986,584,732

¯ÍÄÑÝÍ ÕªÐªÍÃÈÉÍ ÝËÝÃÄÝË

ASSET DEPRECIATION

1,366,470,263

1,130,494,266 137,552,937

49


“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам”

Íèéò çàðäëûí ä¿í

Total production cost

13,353,054,995

1,268,047,203

Õүñíýãò 2-3. Үéëäâýðëýñýí á¿òýýãäýõ¿¿íèé òîî õýìæýý, ºðòºã 2009 îí DESEMBER Үéëäâýðëýñýí áүòýýãäýõүүíèé íýð òөðөë

Õýìæèõ íýãæ

òîî õýìæýý

Ãîâèéí

íèéò өðòөã /ìÿí.òөã/

2009 TOTAL íýãæèéí өðòөã

òîî õýìæýý

1,102,938.26

íèéò өðòөã/ìÿí.òөã/

íýãæèéí өðòөã

13,187,946.1

Ñүëæìýë

ìÿí.øèð/thous.pcs

22.261

721,894.19

32,428.65

299.0

9,775,088.7

32,695.1

Íýõìýë

ìÿí.ìåòð

3.931

142,624.406

36,281.41

63.3

1,784,867.5

28,202.6

θìîë

ìÿí.øèð

1.479

62,513.82

42,267.63

16.6

923,796.1

55,666.3

(0.025)

(540.55)

22,018.28

0.5

47,496.0

88,711.3

-

-

θìîë

ìÿí.ì

Àíãèëñàí íîîëóóð, íîîñ

òîíí

Ñàìíàñàí íîîëóóð

òîíí

(0.152)

12,718.990

(83,765.19)

(6.7)

(357,846.9)

53,327.8

3.104

17,910.385

5,769.91

11.9

167,858.4

14,047.9

1.4

37,090.5

27,290.5

Ñàìíàñàí íîîñ

òîíí

Ñàìíàñàí öóâèìàë/àíãîð

òîíí

Ñàìíàñàí õººâºð

òîíí

(0.7)

(20,937.5)

29,829.7

Ýýðìýë

òîíí

1.496

138,857.92

92,830.63

8.6

743,376.3

86,294.1

Ñýâ õÿëãàñ

òîíí

2.450

(1,847.21)

(753.93)

72.8

17,290.0

237.4

-

69,866.7

Õèìè öýâýðëýãýý Ãàð óðëàë

8,806.30 ìÿí.øèð

-

-

Ýõ ñóðâàëæóóä íü: Òóõàéí îíû өðòãèéí íýãòãýëýýñ áýëòãýâ. Àøãèéí ñòàòèñòèê ñóäàëãàà “Ãîâü” ÕÊ íü 2007 îíä óäèðäëàãûí áүòöýä өөð÷ëөëò îðñíîîð áүõ үéë àæèëëàãààã өөð÷ëөí, øèíý çîõèîí áàéãóóëàëòàíä øèëæèõ õóãàöààíä àëàãäàëòàé àæèëëàñàí áàéäàã. Áàðàà ìàòåðèàëûí àãóóëàõàä áàéñàí õóó÷èí çàãâàðûí áàðàà áүòýýãäýõүүíèéã õÿìäðàëòàé үíýýð çàðæ, çàðèì òөðëèéí áýëýí áүòýýãäýõүүíýýñ áîëîí îëîí æèë àãóóëàõàä õàäãàëàãäàæ ÷àíàðûí øààðäëàãà õàíãàõãүé áîëñîí íîîñ, íîîëóóðíààñ àëäàãäàë õүëýýõ, äýâøèëòýò øèíý ìàøèí òîíîã òөõөөðөìæ îëæ àâàõ, óäèðäëàãûí çàðäëûí өñөëò, ìөí ãàäààä õóäàëäàí àâàã÷äûí õүү òîðãóóëü çýðýã îëîí õү÷èí çүéëñýýñ õàìààð÷ ñàíõүүãèéí õóâüä íөөö õөðөíãө äóòàãäàõ çýðýã àñóóäàë áàéñàí. Ãýâ÷ 2007 îíä 732.7 ñàÿ òөãðөãíèé àëäàãäàëòàé áàéñàí

áîë êîìïàíè 2008 îíû ýöýñò àëäàãäëàà íөõөөä,

289 ñàÿ òөãðөãíèé

àøèãòàé àæèëëàæ 2009 îíä ýíý äүí 489 ñàÿ òөãðөã áîëæ өññөí áàéíà. Ãðàôèê 2-2.

50


“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам”

Тайлант үеийн ашиг, сараар 600,000,000.00 400,000,000.00 төгрөг

200,000,000.00 2009 1

2

3

4

5

6

7

8

9

10 11 12

-200,000,000.00

2008 2007

-400,000,000.00 -600,000,000.00

сар

Ýõ ñóðâàëæ íü: Òóõàéí îíóóäûí òàéëàíãóóäààñ үíäýñëýâ. Өíãөðñөí 2 îíû àøãèéí өөð÷ëөëòèéã áîðëóóëñàí áүòýýãäýõүүíèé үíý, òîî õýìæýý, өðòөã, áүòöèéí өөð÷ëөëòөөñ õàìààðóóëàí òîîöîæ үçëýý. Ýíýõүү òîîöîîíä “Ãîâü” ÕÊ-íèé íèéò áîðëóóëàëòûí îðëîãûã үíäñýí 6 íýð òөðëèéí áүòýýãäýõүүíèé áîðëóóëàëòûí îðëîãîîð òөëөөëүүëýí àâ÷ үçñýí áөãөөä ýíý íü òàéëàíò îíû íèéò áîðëóóëàëòûí 96-98% áîëñîí. Òàòâàðûí өìíөõ àøãèéí òүâøèíã òîîöîõäîî áîðëóóëàëòûí îðëîãîîñ õàñàãäàõ áîëîí íýìýãäýæ òîîöîãäîõ äүíã äýýð òîîöîæ ãàðãàñàí õóâèàð æèíëýæ òîîöñîí. Îäîî “Çөөëөí î¸äîë” öåõèéí àøèã àëäàãäëûí ñóäàëãààã ñүүëèéí òàâàí æèëýýð àâ÷ үçüå. Àøãèéã òîîöîõäîî үéëäâýðëýñýí áүòýýãäýõүүíèé өðòөã äýýð òóõàéí òàéëàíò æèëèéí óäèðäëàãà, áîðëóóëàëòûí çàðäàë áîëîí áóñàä çàðäëûã òîîöîõ òîãòñîí õóâèàð áîäîæ áүòýýãäýõүүíèé áүðýí өөðèéí өðòãèéã ãàðãàëàà. Òóñ öåõ 2005 îíä 20,2 ñàÿ òөãðèéí àøèãòàé àæèëëàñàí áîë 2006, 2007 îíóóäàä íèéò 18,8 ñàÿ òөãðөãíèé àëäàãäàëòàé, 2008 îíä 7,8 ñàÿ, 2009 îíä 21,7 ñàÿ òөãðөãíèé àøèãòàé àæèëëàñàí áàéíà. Õýäèéãýýð 2009 îíä áîðëóóëàëòûí îðëîãî õàðüöàíãóé íýìýãäñýí ÷ àøãèéí òүâøèí ñàéíãүé áàéãàà íü өðòөã áîëîí үíèéí өñөëòòýé õîëáîîòîéã õàðóóëæ áàéíà. Ãðàôèê 2-3.

51


“Өртөг, г, зардлыг бууруулах зарим арга зам”

Зөөлөн оёдол цехийн ашиг алдагдлын судалгаа 900000000 750000000 600000000 450000000

Борлуулалтын орлого

300000000

БӨӨ

150000000 0 2006

2005

2007

2008

2009

2009 îíóóäûí áîðëóóëàëòûí íýãòãýëýýñ á áýëòãýâ. Ýõ ñóðâàëæ: 2005-2009 Îðëîãî үð äүíãèéí íãèéí áàéäàë 2009 îíä íèéò áîðëóóëàëò 20.2 òýðáóì òòөãðөã áîëæ өìíөõõ îíîîñ 3.4%-èàð 3.4% өññөíèé íèé äîòîð äîòîîä áîðëóóëàëò 14.6 òýðáóì òòөãðөãò õүð÷ өìíөõõ îíîîñ 44.2%èàð өñөæ, æ, ãàäààä áîðëóóëàëò 5.8 òýðáóì òòөãðөã áîëæ өìíөõõ îíîîñ 38.5%-èàð 38.5% áóóðñàí ñàí

áàéíà.

Íèéò

áîðëóóëàëòàíä

ãàäààä

áîðëóóëàëò

28.7%

äîòîîä

áîðëóóëàëò 71.3 %-èéã èéã ýçëýæ áàéãàà íü өìíөõõ îíòîé õàðüöóóëàõàä íèéò áîðëóóëàëòûí äүíä íä ãàäààä áîðëóóëàëòûí ýçëýõ õóâü 19.6% 19.6%-èàð èàð áóóð÷, äîòîîä áîðëóóëàëò 20.4%-èàð èàð íýìýãäñýí áàéíà. Ãàäààä áîðëóóëàë áîðëóóëàëò òөëөâë âëөñíөөñ 58.5%èàð áóóðñàí áөãөөä ä äîòîîä áîðëóóë áîðëóóëàëò 1.6%-èàð өññөí í áàéíà. Õàðèí áîðëóóëñàí áàðààíû өðòөãã 14.7 òýðáóì òòөãðөã áîëæ өìíөõ îíîîñ 9.2%-èàð èàð áóóðñàí áàéíà. 2009 îíä íèéò 3.5 .5 òýðáóì òòөãðөãíèé ãíèé áîõèð àøèãòàé àæèëëàñàí íü өìíөõ îíîîñ 32.9% өññөí áàéíà. í áîðëóóëàëòûí õóâüä êêîìïàíèé ãîë íýðèéí áүòýýãäýõ òýýãäýõүүí áîëîõ Áүòýýãäýõүүí ñүëæìýë áүòýýãäýõүүíèé íèé áîðëóóëàëò 263.5 ìÿíãàí øèðõýã áîëæ өìí ìíөõ îíîîñ 25.7 ìÿíãàí øèðõýãýýð áóóðñàí áàéíà. Íèéò áîðëóóëñàí ññүëæìýë ëæìýë áүòýýãäýõүүíèé á өðòөã íü 9.4 òýðáóì òөãðөã, ã, áîðëóóëàëòààñ îëîõ îðëîãî 13,4 òýðáóì òөãðөã ò áàéæ 4 òýðáóì òөãðөãíèé ãíèé áîõèð àøèãòòàé àæèëëàñàí áàéíà. Äóíäæààð íýãæ ññүëæìýë áүòýýãäýõүүíýýñ íýýñ îëîõ áîõèð àøèã 27.3% áîëæ өìíөõ îíîîññ 17.8%-èàð 17.8% өññөí äүíòýé áàéíà. Íýõìýë áүòýýãäýõ òýýãäýõүүíèé áîðëóóëàëò 70.5 ìÿíãàí í ìåòð áîëæ өìíөõ îíîîñ 8.8%-èàð өññөí áөããөөä íýõìýë áүòýýãäýõүүíèé íèé áîðëóóëàëòààñ 3.8 òýðáóì òөãðөãíèé ãíèé áîðëóóëàëòûí îðëîãî îëæ

2.5 òýðáóì òөãðөãíèé өðòөãã çàðöóóëæ 1.3 1.

òýðáóì òөãðөãíèé áîõèð ð àøèãòàé àæèëëàñàí. Äýýðõ õî¸ð ãîë íýðèéí áүòýýãäýõүүí á íü íèéò áîðëóóëàëòûí ëóóëàëòûí 85.2% 85.2%-èéã ýçëýæ áàéãàà íü өìíөõõ îíîîñ 7.2%-èàð 7.2% өññөí 52


“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам”

äүíòýé áàéíà. 2008-2009 îíä äýýðõ 2 ãîë íýðèéí áүòýýãäýõүүíýýñ îëîõ áîõèð àøãèéí òүâøèí 2 òýðáóì òөãðөãөөð íýìýãäñýí áàéãàà áөãөөä ýíý õóãàöààíä äîòîîä çàõ çýýëèéí èäýâõèæүүëýõ áîäëîãûí õүðýýíä ðåêëàì çàð ñóðòàë÷èëãààíä өìíөõ îíîîñ 3 äàõèí èõ çàðäàë, áîðëóóëàëò ìàðêåòèíãèéí àæèë÷äûí öàëèíã 88%-èàð өñãөñөí áàéíà. Àøãèéí äýýðõ өөð÷ëөëò íü үíèéí өñөëòөөñ 2.6 òýðáóìààð, íýãæèéí өðòãèéí áóóðàëòààñ 448 ñàÿ òөãðөãөөð íýìýãäýæ áîðëóóëñàí áàðààíû òîî õýìæýýíèé өөð÷ëөëòөөñ 171 ñàÿ òөãðөãөөð áóóð÷, áүòöèéí өөð÷ëөëòөөñ 123 ñàÿ òөãðөөð àøèã íýìýãäñýí äүíòýé. Ãðàôèê 2-4. Гол нэрийн барааны нэгжийн үнэ, жилийн дундаж 60000 55000

54200

төгрөг

53500 50000

47000

51000 Сүлжмэл /ш/

46000

45000

Нэхмэл /м/

41000 40000 35000 2008 оны гүйцэтгэл

2009 оны төлөвлөгөө

2010 оны гүйцэтгэл

Ýõ ñóðâàëæ íü: Õóâü íèéëүүëýã÷äèéí õóðëûí òàíèëöóóëãààñ үíäýñëýí õèéâ.

Өðòөã çàðäëûã áóóðóóëàõ òàëààð õèéæ áàéãàà àæèë, үð äүí “Ãîâü” ÕÊ-íèé үéë àæèëëàãààíààñ өðòөã çàðäëûã áóóðóóëàõ òàë äýýð õèéæ áóé àæèë, үð äүíã äүãíýí àâ÷ үçâýë:  Êîìïàíè õөðөíãө, ìөíãèéã үð àøèãòàé çàðöóóëàõ òàë äýýð өíãөðñөí îíóóäûí ãàäààä çàõèàëàãààñ õүëýýñýí àëäàãäàë, íàéäâàðãүé àâëàãà, õүү òîðãóóëü çýðãèéã öààøèä áóóðóóëàõ òàë äýýð îíöëîí àæèëëàæ áàéíà. Àëäàãäàë õүëýýõ øàëòãààí íü çàõèàëãûí íèéëүүëýõ õóãàöààã õîöðîîõ, áàðààíû ÷àíàðûí øààðäëàãà õàíãàõãүé, өíãө ðàçìåð çөðүүëýõ, çýðãýýñ

53


“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам”

õàìààð÷ çàõèàëãà öóöëàõ, õүү òîðãóóëü òөëөõ, òөëáөð íàéäâàðãүé áîëîõ çýðýã ýðñäýëүүä ãàð÷ áàéäàã. Èéì ó÷ðààñ êîìïàíèé óäèðäëàãûí çүãýýñ ãàäààä õóäàëäàí àâàã÷äààñ àâàõ çàõèàëãûí íèéëүүëýõ õóãàöààã үéëäâýðëýëèéí ãðàôèêòàé íÿãò óÿëäóóëàõ, íýãýíò àâñàí çàõèàëãà, áàòëàãäñàí òөëөâëөãөөã /үéëäâýðëýëèéí ãðàôèê/-ã õàòóó áàðèìòëàõ ýíý òàëààðõè õүìүүñèéí àæëûí õàðèóöëàãà, ñàõèëãûã ýðñ ñàéæðóóëàõ çàìààð 2009 îíä áàéãóóëàãäàõ ãàäààä ãýðýý íýã áүðèéí үүðãèéí áèåëýëòèéã õàíãàõ çîðèëòòîé àæèëëàñàí. Үүíèé үð äүíä ãàäààä áîðëóóëàëòûí àâëàãà îíû ýöýñò 85% òөëөãäөæ óðüä îíûõòîé õàðüöóóëàõàä 22,5%-èàð өñ÷, õүү òîðãóóëüãүé àæèëëàñàí íü àæèë÷äûí үүðýã õàðèóöëàãà өíäөð áàéñíûã èëòãýæ áàéíà. Ãðàôèê 2-5.

Гадаад борлуулалтын төлбөрийн байдал 100.% Гадаад авлагын төлбөр

90.% 80.% 70.% 60.% 50.%

Гадаад авлага

40.%

Дотоод авлага

30.% 20.% 10.% 0.% 2005 он

2006 он

2007 он

2008 он

2009 он

Ýõ ñóðâàëæ íü: Ãàäààä áîðëóóëàëòûí ìýäýý 2005-2009 îí  Òóñ êîìïàíè 2009 îíä үéëäâýðëýëèéí õýâèéí òîãòìîë àæèëëàãààã õàíãàí, ýöñèéí

áýëýí

áүòýýãäýõүүíýýð

äàãíàñàí

үéëäâýðëýë

áîðëóóëàëòûí

áîäëîãî áàðèìòëàõ, òåõíèê òåõíîëîãèéí өөð÷ëөëòèéã үéëäâýðëýëèéí үíäñýí äàìæëàãà äýýð õèéõ, èíãýñíýýð áүòýýìæ íýìýãäүүëæ, çàðäëûã áóóðóóëàõ çîðèëò òàâüñàí. Áүòýýãäýõүүí үéëäâýðëýëò áîðëóóëàëò çýðýãöүүëýõ үíýýð

2009 îíä

15769,0 ñàÿ òөãðөãèéí áүòýýãäýõүүí үéëäâýðëýñýí íü өíãөðñөí îíîîñ 13,2% õóâü áóþó 2408,3 ñàÿ òөãðөãөөð áóóðñíààñ үçâýë äýëõèéí ýäèéí çàñãèéí 54


“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам”

õÿìðàë íөëөөëæ ýöñèéí áýëýí áүòýýãäýõүүíèé үéëäâýðëýëèéã íýìýãäүүëýõ çîðèëò òýð áүð õýðýãæýýãүé. Èíãýýä

òîíîã òөõөөðөìæèéí øèíý÷ëýë өðãөòãөëä çîðèóëæ 1,7 òýðáóì

õөðөíãө îðóóëàëò õèéæ үéëäâýðèéí çàðèì òåõíèê òåõíîëãèéí øóãàìûã ýð÷èìòýé øèíý÷ëýí çàñàæ үéëäâýðëýñýí áүòýýãäýõүүíèé ÷àíàðò äýâøèë ãàðãàñàí. Үүíýýñ ãàäíà àøèãëàãäààãүé òîíîã, òөõөөðөìæèéã үíýëýí, õóäàëäàí áîðëóóëàõ, çàñâàðëàí õýâèéí àæèëëàãààíä îðóóëàõ çýðýã àæëûã çîõèîí áàéãóóëñàí. Êîìïàíèä 1099 õүí àæèëëàæ, òýäãýýðèéí öàëèí õөëñ 2009 îíä 12,4%-èàð áóóð÷, үéëäâýðëýëèéí çàðäëûí 28,5% èéã ýçëýõ áîëæ àæèë÷äûí ñàðûí äóíäàæ öàëèí îéðîëöîîãîîð 291,9 ìÿíãàí òөãðөã /2008 îíä 324,9 ìÿíãàí òөãðөã/ áîëñîí õýäèé ÷ үéëäâýðëýñýí áүòýýãäýõүүíèé çýðýãöүүëýõ үíýýð àæèë÷äûí õөäөëìөðèéí áүòýýìæ 0,5%-èàð íýìýãäæýý. Õýðýâ êîìïàíèé íèéò áîëîí áîðëóóëàëòûí îðëîãîîð òîîöâîë õөäөëìөðèéí áүòýýìæ өíãөðñөí îíîîñ 22%-èàð өññөí òîîöîî ãàð÷, õөäөëìөðèéí áүòýýìæ áà çàðäëûí өñөëòèéí çîõèñòîé õàðüöàà õàíãàãäñàí íü àøãèéí äүí өñөõөä íөëөөëæ áàéíà. Өðòөã çàðäëûã áóóðóóëàõ òàë äýýð ýäãýýð õèéæ áóé àæèë íü үð íü äүíãýý өã÷ ýåðýã íөëөөòýé áàéãàà íü ñàéøààëòàé çүéë þì.  Õàðèí өðòөã, çàðäëûã áóóðóóëàõ òàë äýýð óäèðäëàãûã ìýäýý, ìýäýýëýëýýð õàíãàõ òàë äýýð èõ ó÷èð äóòàãäàëòàé þì. Ìýäýýëëèéí ãîë öөì íü үéëäâýðëýñýí áүòýýãäýõүүíèé өðòөã, çàðäëûí íýãòãýë ãýæ õýëýõýä áîëíî. Ýíä үéëäâýðëýëèéí çàðäëûã æèíõýíý óòãààð íü õóâüñàõ òîãòìîëîîð àíãèëäàããүé òàëààð äýýð äóðüäñàí áèëýý. Ìөí үéëäâýðëýë, áîðëóóëàëòûí òàéëàí ìýäýý ïðîãðàììûí õîöðîãäîëîîñ áîëæ öàã õóãàöààíäàà òýð áүð ãàð÷ ÷àäàõãүé óäààøðàëòàé áàéäàã.  “Ãîâü” ÕÊ ñòàíäàðò өðòãèéí áүðòãýëèéã òөñөâ, òөëөâëөãөө áîëîâñðóóëàõ, үíý òîãòîîõ, çàðäëûí ãүéöýòãýëä õÿíàëò òàâèõ çîðèëãîîð õөòөëäөã. Ãýâ÷ çàðäëûí ãүéöýòãýëä õÿíàëò òàâèõ òàë íü õàÿãäàæ çөâõөí үíý òîãòîîõ çîðèëãîîð àøèãëàõ íü èëүүòýé áîëæýý.

55


“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам”

 Óëàìæëàëò өðòөã òîîöîõ àðãà íü ÀÂÑ àðãûã áîäâîë çөâõөí үéëäâýðëýëèéí íýãæèéí õýìæýýãýýð òàâèõ çàðäëûí õÿíàëòûã áèé áîëãîäîã ÷ өðòөãò үçүүëñýí çàðäëûí íөëөөëëөөð õÿíàëò òàâüæ ÷àääàããүé. Õàðèí ÀÂÑ àðãà íü үíäñýíäýý çàðäàë ãàðãàõ øàëòãààíûã òîäðóóëæ áàéãàà çàðäëûí õөòëөã÷өөð íü äàìæóóëàí õÿíàëò òàâèõ áîëîìæèéã áүðäүүëæ áàéäàã. Ýíý íü çàðäëûí ÿëàíãóÿà үéëäâýðëýëèéí íýìýãäýë çàðäëûí õÿíàëòûã ñàéæðóóëäàã. Óëàìæëàëò àðãûí үåä øóóä õөäөëìөðèéí öàã ìàøèí öàã ãýõ ìýò çàðäëûí çөөã÷өөñ үéëäâýðëýëèéí íýìýãäýë çàðäàëòàé àëü èëүү õàìààðàëòàéã ñîíãîí àâ÷ үéëäâýðëýëèéí íýìýãäýë çàðäëûã õóâààðèëàõ ñóóðü үçүүëýëò áîëãîí àøèãëàæ áàéñàí үåä çàðäëûí õóâààðèëàëòàä áүðýí õÿíàëò

òàüæ

÷àääàããүéãýýñ

èëүү

þìóó

äóòóó

çàðöóóëñàí

çàðäàëä

õàðèóöëàãà òîîöîæ ÷àäàõãүé áàéíà. Ìөí үéëäâýðëýëèéí íýìýãäýë çàðäëûã êîìïàíèé õýìæýýíä þìóó öåõ òàñãèéí õýìæýýíä õóðèìòëóóëàí áүðòãýæ, óðüä÷èëàí òîäîðõîéëñîí íýã þìóó õýä õýäýí óðüä÷èëàí òîãòîîñîí íîðìîîð өðòãèéí òөâүүäýä õóâààðèëæ, õóâààðèëàãäñàí çàðäëûã íýãæ áүòýýãäýõүүíä ãàíöõàí ñóóðèéã ñîíãîí õóâààðèëàõ íü òèéì çîõèñòîé áèø þì.

56


“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам”

2.2 “Ãîâü” ÕÊ-íèé ºðòºã, çàðäëûã áóóðóóëàõ çàðèì àðãà çàì, öààøèä àíõààðàõ àñóóäëóóä Áүòýýãäýõүүíèé өðòөã òîîöîõ õóâèëáàðóóä Îíîâ÷òîé ñàéí çîõèîí áàéãóóëàãäñàí ñèñòåì íü өөðөө өөðèéãөө æîëîîäîæ, äóòàãäëàà çàñàæ çàëðóóëæ õөãæèõ ÷àäâàðòàé áàéäàã áèëýý. Өðòөã çàðäëûí áүðòãýë áîë òèéì ñèñòåìèéí òóõàé øèíæëýõ óõààí þì. Èéìýýñ àëèâàà áàéãóóëëàãà, áүòýö, ñàëáàð, үéëäâýðëýëèéí òåõíîëîãèéí îíöëîãò íèéöñýí çàðäàë өðòãèéí áүðòãýëèéí îíîëûã ñóäàëæ, òүүíèéã õàìãèéí îíîâ÷òîé áàéäëààð êîìïàíèäàà íýâòðүүëýõ øààðäëàãàòàé. Өðòөã òîîöîõ øèíý øèíý àðãà ãàð÷ èðæ áàéãàà өíөө үåä үéëäýëä ñóóðèëàí өðòөã òîîöîõ ABC àðãà íü çàðäëûã íèëýýäãүé îíîâ÷òîé òîîöîõ òөäèéãүé çàðäëûã óäèðäàõ àðãà áîëäãîîðîî îíöëîãòîé þì. Үéë àæèëëàãààíä үíäýñëýí өðòөã òîîöîõ àðãûã үéëäâýðëýëèéí òөäèéãүé үéë÷èëãýý ýðõýëñýí àæ àõóéä ÷ àøèãëàæ áîëíî. ÀÂÑ àðãà íü óëàìæëàëò àðãûã áîäâîë үéëäâýðëýëèéí íýìýãäýë çàðäëûí õóâààðèëàëòûã èëүү çîõèñòîé үíäýñëýëòýé áîëãîæ ìөí çàðäàë ãàðãàõ øàëòãààíûã òîäîðõîéëæ áàéãàà çàðäëûí õөòëөã÷өөð íü äàìæóóëàí íü õÿíàëò òàâèõ áîëîìæèéã áүðäүүëäýã. Ýíý íü үéëäâýðëýëèéí íýìýãäýë çàðäëûí õÿíàëòûã ñàéæðóóëæ, үð äүíãүé үéë àæèëëàãààã áàãàñãàõ, үðãүé çàðäàë ãàðãàõ øàëòãààíûã èëðүүëýõ íөõöëèéã áүðäүүëäýã. Èéì ó÷ðààñ “Ãîâü” ÕÊ-íèé çàðäëûí áүðòãýëä өðòөã òîîöîõ ÀÂÑ àðãûã íýâòðүүëýõèéã çîðüñîí áèëýý. Үéë àæèëëàãààíä үíäýñëýí өðòөã òîîöîõûí òóëä “Çөөëөí î¸äîë” öåõèéí ãîë íýð òөðëèéí áүòýýãäýõүүí áîëîõ ïàëüòî, êóðòèê õî¸ð äýýð æèøýý áîëãîí àâ÷ үçüå. Òóõàéí ñàðä үéëäâýðëýõ áүòýýãäýõүүíèé òîî 1270 øèðõýã үүíýýñ ïàëüòî 42 øèðõýã êóðòèê 50 øèðõýãèéã үéëäâýðëýñýí. Íèéò àæèëëàñàí õүí öàã íü 3224 öàã àæèëëàñàí áàéíà. Õóâààðèëàãäñàí үéëäâýðëýëèéí íýìýãäýë çàðäàë 10 492340 òөãðөã áàéíà. Íýãæ áүòýýãäýõүүí òóñ áүðä çàðöóóëàãäàõ øóóä ìàòåðèàëûí áîëîí øóóä õөäөëìөðèéí çàðäàë íü: Õүñíýãò 2-4. Үíäñýí çàðäàë /₮/ Үíäñýí çàðäàë

Ìàòåðèàëûí íýãæèéí өðòөã

Ïàëüòî Îðö

Äүí

Êóðòèê Îðö

Äүí

57


“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам”

Øóóä ìàòåðèàë

54132

3,5

189 462

äýýðõ

124 503

27 236

Øóóä õөäөëìөð

Êîìïàíè

2,3

áүòýýãäýõүүíүүäýä

27 236

íýìýãäýë

үéëäâýðëýëèéí

çàðäëûã

õóâààðèëàõäàà øóóä õөäөëìөðèéí çàðäàëä ñóóðèëñàí êîýôôèöèåíòèéã áàéíãà àøèãëàñààð èðñýí. Ýíý íü õî¸ð áүòýýãäýõүүíèé õóâüä үéëäâýðëýëòèéí ÿâöûí ÿëãààã òóñãàæ ÷àääàããүé. Ó÷èð íü ìàøèíû òîõèðãîî áîëîí, áүòýýãäýõүүíèé õÿíàëò øàëãàëò èëүү øààðäàæ áàéãàà áүòýýãäýõүүíä õóâààðèëàãäàõ çàðäàë èæèë áàéãàà íü çàðäëûí ÿëãààã õàðãàëçàí үçýõ áîëîìæãүé þì. Èéì ó÷ðààñ үéë àæèëëàãààíä үíäýñëýí өðòөã òîîöîõ àðãûã õóó÷èí àðãàòàéãàà õàðüöóóëàí үçüå. Үүíèé òóëä ýõëýýä õóó÷èí àðãààðàà үéëäâýðëýëèéí íýìýãäýë çàðäëûã øóóä õөäөëìөðèéí çàðäàë ãýñýí ñóóðèàð õóâààðèëàí áүòýýãäýõүүíèé өðòãèéã òîîöú¸. Үéëäâýðëýëèéí íýìýãäýë çàðäàë

10 492340

Øóóä õөäөëìөðèéí çàðäëûí äүí Үéëäâýðëýñýí

áүòýýãäýõүүíèé

= 1,65

6 349755

øóóä

õөäөëìөðèéí

çàðäëûã

ãàðñàí

êîýôôèöèåíòýýð үðæүүëæ íýãæèä íîîãäîõ үéëäâýðëýëèéí íýìýãäýë çàðäëûã òîîöíî. 1,65* 27236= 44 939 Íýãæ áүòýýãäýõүүíä 44 939 òөãðөãíèé үéëäâýðëýëèéí íýìýãäýë çàðäàë íîîãäîæ áàéíà.

Õөäөëìөðèéí

үéëäâýðëýëèéí

øóóä

íýìýãäýë

çàðäàë

çàðäàë

íü

àäèëõàí

àäèëõàí

ó÷ðààñ

áàéíà.

Ýíý

íýãæèä

íîîãäîõ

àðãààð

çàðäëûã

õóâààðèëàõàä øóóä õөäөëìөð çàðäàë өíäөð ãàðñàí áүòýýãäýõүүíä çàðäàë өíäөð áàãà ãàðñàí áîë áàãà õóâààðèëàãäàõ òàëòàé. Õүñíýãò 2-5.Íýãæ áүòýýãäýõүүíèé өðòãèéí òîîöîî /₮/ Çàðäëûí áүòýö Øóóä ìàòåðèàëûí çàðäàë Øóóä õөäөëìөðèéí çàðäàë Үéëäâýðëýëèéí íýìýãäýë çàðäàë Íýãæèéí íèéò өðòөã

Ïàëüòî 189 462 27 236 44 939 261 091

Êóðòèê 124 503 27 236 44 939 196 678

Îäîî үéë àæèëëàãààíä ñóóðèëàí íýãæ áүòýýãäýõүүíèé өðòãèéã òîîöú¸. À, Á áүòýýãäýõүүíèéã үéëäâýðëýõòýé õîëáîãäñîí үéë àæèëëàãààã ñóäàëæ үçüå.  Õөäөëìөðòýé õîëáîîòîé çàðäëóóä

øóóä õөäөëìөðèéí öàã

 Ìàøèíòàé õîëáîîòîé çàðäëóóä

ìàøèí öàã 58


“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам”

 Ìàøèíû òîõèðóóëãà

òîõèðóóëãûí òîî

 Áүòýýãäýõүүíèé õÿíàëò øàëãàëò

øàëãàëòûí òîî

 Íèéòëýã çàðäàë

õүí öàã

Ýäãýýð 5 үéë àæèëëàãààíû õөäөëìөð áîëîí ìàøèíòàé õîëáîîòîé ýõíèé 2 үéë àæèëëàãàà

íü

íýãæèéí,

ìàøèí

òîõèðóóëãà

íü

áàãöààð

òîäîðõîéëîãäîõ

áүòýýãäýõүүíèé øàëãàëò íü áүòýýãäýõүүíýýð òîäîðõîéëîãäîõ, íèéòëýã çàðäàë íü íèéòëýã үéë àæèëëàãààíû òөâүүä áîëíî. Ìөí үéë àæèëëàãààíû òөâүүäòýé õîëáîãäîõ çàðäëûã òóñãàéëàí òîîöîæ, çàðäëûí õөòëөã÷èéí òîî õýìæýýíèé õàìò äàðààõ õүñíýãòýýð õàðóóëàâ. Õүñíýãò 2-6. Үéëäâýðëýëèéí íýìýãäýë çàðäëûí òөâ áîëîí õөòëөã÷ Үéë àæèëëàãààíû òөâ /çàðäëûí õөòëөã÷/

Áүãä

Ïàëüòî

Êóðòèê

1982450

3224

924

1100

1245540

3950

756

950

2536000

210

18

8

2520000

8250

126

100

2208350

3224

924

1100

àæèëëàãààíä

үíäýñëýí

Õөäөëìөðòýé õîëáîî çàðäëóóä /õүí öàã/ Ìàøèíòàé õîëáîîòîé çàðäëóóä /ìàøèí öàã/ Ìàøèíû òîõèðóóëãà /òîõèðóóëãûí òîî/ Áүòýýãäýõүүíèé øàëãàëò /øàëãàëòûí òîî/ Íèéòëýã çàðäàë /õүí öàã/ Áүãä

Äýýðõ

ìýäýýëëèéã

Үéë àæèëëàãààíû õýìæýý

Үéëäâýðëýëèéí íýìýãäýë çàðäàë

10492340

àøèãëàí

үéë

өðòөã

òîîöîæ

үéëäâýðëýëèéí íýìýãäýë çàðäëûí íîðìûã äàðààõ õүñíýãòýýð òîîöú¸. Õүñíýãò 2-7. Үéëäâýðëýëèéí íýìýãäýë çàðäëûí íîðì /₮/ Үéëäâýðëýëèéí íýìýãäýë çàðäàë /à / 1982450

Íèéò үéë àæèëëàãààíû õýìæýý /á/ 3224

Çàðäëûí íîðì

1245540

3950

315,32

2536000

210

12077.69

Áүòýýãäýõүүíèé øàëãàëò

2520000

8250

305.45

Íèéòëýã çàðäàë

2208350

3224

685.16

Үéë àæèëëàãààíû òөâ Õөäөëìөðòýé õîëáîî çàðäëóóä Ìàøèíòàé õîëáîîòîé çàðäëóóä Ìàøèíû òîõèðóóëãà

615.31

59


“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам”

10492340

Ýíýõүү óðüä÷èëàí òîäîðõîéëñîí íîðì áóþó үéë àæèëëàãààãààð òîîöñîí өðòөã íü óã öåõýýñ үéëäâýðëýæ áàéãàà áүòýýãäýõүүíä үéëäâýðëýëèéí íýìýãäýë çàðäàë õóâààðèëàí íîîãäóóëàõ үíäýñëýë áîëæ áàéíà. Îäîî ýíý өðòãөөð õî¸ð áүòýýãäýõүүíèé õîîðîíä үéëäâýðëýëèéí íýìýãäýë çàðäëûã õóâààðèëæ, áүòýýãäýõүүí òóñ áүðèéí íýãæèéí өðòãèéã òîîöú¸. Áүòýýãäýõүүí òóñ áүðä íîîãäîõ үéëäâýðëýëèéí íýìýãäýë çàðäëûã òîîöîõäîî äýýðõ үéë àæèëëàãàà òóñ áүðýýð òîîöñîí íýãæèéí өðòãөөð áүòýýãäýõүүí òóñ áүðä òîîöîãäñîí çàðäëûí õөòëөã÷èéí õýìæýýã үðæүүëæ, үéë àæèëëàãààíû òөðөë òóñ áүðýýð òîîöîîã õèéíý. Õàðèí íèéò õóâààðèëàãäñàí үéëäâýðëýëèéí íýìýãäýë çàðäàë íü òýäãýýðèéí íèéëáýðýýð òîäîðõîéëîãäîíî. Õүñíýãò 2-8. ÀÂÑ àðãûí үéëäâýðëýëèéí íýìýãäýë çàðäëûí õóâààðèëàëò /₮/ Ïàëüòî Үéë àæèëëàãààíû òөâ

Êóðòèê

Үéë àæèëëàãààíû

Үéë Äүí

õýìæýý

àæèëëàãààíû

Äүí

õýìæýý

Õөäөëìөðòýé õîëáîî çàðäëóóä

924

568 546

1100

676 500

Ìàøèíòàé õîëáîîòîé çàðäëóóä

756

238 381

650

204 958

Ìàøèíû òîõèðóóëãà

18

217 386

8

96 616

Áүòýýãäýõүүíèé øàëãàëò

126

38 486

100

30 500

Íèéòëýã çàðäàë

924

633 087

1100

753 500

Íîîãäóóëñàí үéëäâýðëýëèéí íýìýãäýë çàðäàë /à/ Үéëäâýðëýñýí áүòýýãäýõүүíèé òîî /á/ Íýãæ áүòýýãäýõүүíä íîîãäîõ үéëäâýðëýëèéí íýìýãäýë çàðäàë/à/:/á/

1 695

2 802 566

886 42

50

40 378

35 241

Үéë àæèëëàãààíä үíäýñëýí өðòөã òîîöîõ àðãà àøèãëàñíààð ïàëüòîíä 40378 òөãðөãíèé, êóðòèêíä 35241 òөãðөãíèé үéëäâýðëýëèéí íýìýãäýë çàðäàë íîîãäîæ áàéãàà íü õàðàãäàæ áàéíà. Ýíý òîîöîîíîîñ үíäýñëýí áүòýýãäýõүүí òóñ áүðèéí íýãæèéí өðòãèéã òîîöîæ, õóó÷èí àðãàòàéãàà çýðýãöүүëýí õàðóóëúÿ. Õүñíýãò 2-9. Óëàìæëàëò áîëîí ÀÂÑ àðãààð áүòýýãäýõүүíèé íýãæèéí өðòãèéí òîîöîî /₮/

60


“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам”

Çàðäëûí áүòýö

Øóóä õөäөëìөðèéí çàðäàëä ñóóðèëñàí àðãààð Ïàëüòî Êóðòèê

Øóóä ìàòåðèàëûí çàðäàë Øóóä õөäөëìөðèéí çàðäàë Үéëäâýðëýëèéí íýìýãäýë çàðäàë Íýãæèéí íèéò өðòөã

ÀÂÑ àðãààð Ïàëüòî

Êóðòèê

189 462 27 236 44 939

124 503 27 236 44 939

189 462 27 236 40 378

124 503 27 236 35 241

261 091

196 678

257076

186980

Äýýðõ õүñíýãòýýñ àâ÷ үçýõýä óëàìæëàëò àðãûí үåä øóóä õөäөëìөðèéí çàðäàë èõòýé áүòýýãäýõүүíä үéë àæèëëàãààíä үíäýñëýí өðòөã òîîöîõ àðãûã áîäâîë èõ çàðäàë õóâààðèëàãäàæ íýãæèéí өðòãèéã өíäөðñãөñөí íü õàðàãäàæ áàéíà. Ïàëüòîíû õóâüä үéëäâýðëýëèéí íýìýãäýë çàðäàë 4015 òөãðөãөөð, êóðòèê 9698 òөãðөãөөð òóñ òóñ áóóðñàí áàéíà. Ýíýõүү өөð÷ëөëò íü çàðäëûã èëүү èõ íàðèéí үíäýñëýëòýé үéë àæèëëàãààã çөâ õàðãàëçñàíû үð äүí þì. Үүíýýñ äүãíýëò өãөõөä:  Үéëäâýðëýëèéí íýìýãäýë çàðäëûã óëàìæëàëò àðãààð áүõ áүòýýãäýõүүíä íýã ñóóðèéã àøèãëàí õóâààðèëàí øèíãýýõýýñ èëүү үéë àæèëëàãààíä үíäýñëýí өðòөã òîîöîõ àðãà íü òîäîðõîé áүòýýãäýõүүíä үéëäâýðëýëèéí íýìýãäýë çàðäëûã çîõèñòîé үíäýñëýëòýé íîîãäóóëäàãò îðøèíî. Øóóä õөäөëìөðèéí çàðäëààð ñóóðèëñàí íü òóõàéí çàðäëûã äàãàæ үéëäâýðëýëèéí íýìýãäýë çàðäàë èõ, áàãà õýìæýýãýýð õóâààðèëàãäàæ áàéãàà íü çîõèñòîé áóñ áàéíà.  ÀÂÑ àðãûí үåä үéëäâýðëýëèéí íýìýãäýë çàðäëûã áîäèòîéãîîð õóâààðèëàæ áàéãàà өðòөã үíýí çөâ áîäèòòîéãîîð òîîöîãäîæ óäèðäëàãûí øèéäâýð ãàðãàõ áîëîìæûã áүðäүүëæ өã÷ áàéíà.  Èéìä

áүòýýãäýõүүíèé

өðòãèéã

òîîöîõ

ÀÂÑ

àðãûã

íýâòðүүëñíýýð,

áүòýýãäýõүүíèé өðòөã үíýí çөâ îíîâ÷òîé òîîöîãäîõ, үéëäâýðëýëèéí íýìýãäýë çàðäëûí õÿíàëòûã ñàéæðóóëæ үðãүé çàðäëûã áàãàñãàõ òүүí÷ëýí өðòөã áóóðàõ ãýõ ìýò îëîí äàâóó òàëòàé áàéíà.

Çàðäëûí áүòöèéí øèíæèëãýý “Ãîâü” ÕÊ-íèé ñүүëèéí òàâàí æèëèéí үéëäâýðëýëèéí íèéò çàðäàëä õèéñýí áүòýöèéí øèíæèëãýýã àâ÷ үçüå. Õүñíýãò 2-10.

Үéëäâýðëýëèéí çàðäëûí áүòöèéí øèíæèëãýý

61


“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам”

Õàìðàãäàõ îí

Çàðäëûí çүéë 2005

2006

2007

2008

2009

Øóóä ìàòåðèàë

63%

54%

56%

46%

42%

Øóóä õөäөëìөð

14%

18%

20%

28%

22%

ҮÍÇ

23%

27%

24%

26%

36%

100%

100%

100%

100%

100%

Ýõ ñóðâàëæ íü: Òóñ êîìïàíèé өðòãèéí íýãòãýë 2005-2009 îí  Үéëäâýðëýëèéí íèéò çàðäàë øóóä ìàòåðèàëûí ýçëýõ õóâèéí æèí 2005 îíä 63% áàéñàí áîë 2006 îíä 6%-èàð áóóð÷ 2007 îíä 2%-èàð өññөí áîë 2008 îíä 10%-èàð 2009 îíä 4%-èàð òóñ òóñ áóóðñàí áàéíà. Ýíý íü òүүõèé ýä áýëòãýëèéí çàõ çýýëèéí õàíøààñ øóóä õàìààð÷ өөð÷ëөãäөæ áàéäàã.  Øóóä õөäөëìөðèéí çàðäàë íü үéëäâýðëýëèéí íèéò çàðäëûí 14-28%-èéã ýçýëæ áàéíà. Æèëýýñ æèëä öàëèíãèéí íýìýãäýë áîëîí áóñàä õү÷èí çүéëñýýñ íýìýãäñíèéã õàðæ áîëíî. Õàðèí 2009 îíä 6%-èàð áóóðñàí øèíý òåõíèê òåõíîëîãè íýâòðүүëñýíòýé õîëáîîòîé øóóä õөäөëìөðèéí çàðäàë áóóðñàí íü õàðàãäàæ áàéíà.  Үéëäâýðëýëèéí íèéò çàðäàëä үéëäâýðëýëèéí íýìýãäýë çàðäëûí ýçëýõ õóâèéí æèí 2005 îíä 23% áàéñàí áîë 2006 îíä 4%, 2007 îíä 2%, 2008 îíä 2%, 2009 îíä 10%-èàð òóñ òóñ өññөí áàéíà. 2009 îíä 10% õүðòëýý өññөí íü øèíý òîíîã òөõөөðөìæèéí ýëýãäëèéí çàðäàë íөëөөëæ áàéãàà ÷ үүíýýñ ãàäíà ñүүëèéí үåä үðãүé çàðäàë èõ ãàð÷ áàéãààòàé õîëáîîòîé þì. Ãðàôèê 2-5.

62


“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам”

Нийт үйлдвэрлэлийн зардлын бүтцийг графикаар харуулвал: 100

Хувиар

80 60

Шууд материал

40

Шууд хөдөлмөр ҮНЗ

20 0 2005 он

2006 он

2007 он

2008 он

2009 он

Ýõ ñóðâàëæ íü: Õүñíýãò 2-10. Үéëäâýðëýëèéí çàðäëûí áүòöèéí øèíæèëãýýã ãðàôèêààð õàðóóëàâ. 2009

îíû

үéëäâýðëýëèéí

íýìýãäýë

çàðäëûí

ýíý

өñөëòèéã

çàðäëûí

äýëãýðýíãүéãýýð çýðýãöүүëýí øèíæëýõýä “Ãîâü” ÕÊ-íèé òîíîã òөõөөðөìæèéí øèíý÷ëýë,

өðãөòãөëä

çîðèóëàí

õóäàëäàí

àâñàí Øèìà Ñåéêè

êîìïüþòåð

óäèðäëàãàòàé ìàøèí 8 øèðõýã, Kaeseki ëàáîðàòîðûí òîíîã òөõөөðөìæ 3øèðõýã, Datacolor өíãө ãàðãàõ ìàøèí 1øèðõýã, Murata үéëäâýðèéí îðîîõ ìàøèí 1 øèðõýã, Dornier үéëäâýðèéí íýõýõ ìàøèíû òîëãîé 1 øèðõýã, ìөí ãàð íýõýõ ìàøèí çýðýã íèéò 19 øèðõýã ìàøèí òîíîã òөõөөðөìæ àâ÷ ñóóðèëóóëñàí áàéíà. Ýíý íü үéëäâýðëýñýí áүòýýãäýõүүíèé ÷àíàðò äýâøèë ãàðãàæ, õөäөëìөðèéí çàðäëûã òîäîðõîé õýìæýýãýýð áóóðóóëæ

áàéãàà ÷ ýëýãäëèéã çàðäëûã өìíөõ îíòîé

õàðüöóóëàõàä 3,4%-èàð өññөí áàéíà. Ìөí 2009 îíä àæèë÷äûí öàëèíã 10-15%-èàð íýìýãäүүëñýí íü өìíөõ îíòîé õàðüöóóëàõàä öàëèíãèéí çàðäàë 5,7%-èàð өññөí áàéãàà íü ýíý өñөëòèéí ãîë øàëòãààí ãýæ òàéëáàðëàõ ÷ öààíà íü 2,9%-èéí өñөëòòýé áàéíà. Íýãæ áүòýýãäýõүүíèé çàðäëûí áүòöèéí øèíæèëãýýíä “Çөөëөí î¸äîë” öåõèéí áүòýýãäýõүүíèéã òөëөөëүүëýí àâ÷ үçëýý. Öààøèä ñóäàëãààíû àæèëä ýíý öåõèéã æèøýý áîëãîí

àâ÷ үçýõ áîëíî. Òóõàéí öåõèéã ñîíãîñîí øàëòãààí íü íýãæ

áүòýýãäýõүүíèé өðòөã õàðüöàíãóé өíäөð ãàðàõ òөëөâòýé áàéäàã. Íîîëóóðàí íýõìýë äààâóó, äðàï áîëîí áóñàä ìàòåðèàëààð ïàëüòî, õүðýì, öóâ, äýýë, õөíæèë áîëîí òөðөë áүðèéí î¸ìîë áүòýýãäýõүүíèéã үéëäâýðëýäýã.

63


“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам”

Õүñíýãò 2-11.16

Íýãæ áүòýýãäýõүүíèé çàðäëûí áүòöèéí øèíæèëãýý Õàìðàãäàõ îí

Çàðäëûí çүéë 2005

2006

2007

2008

2009

Øóóä ìàòåðèàë

56%

54,7%

53,4%

50%

48%

Øóóä õөäөëìөð

12%

12,3%

13%

15%

16%

ҮÍÇ

32%

33%

33,6%

35%

36%

100%

100%

100%

100%

100%

Íýãæ áүòýýãäýõүүíèé өðòөãò íýìýãäýë çàðäëûí ýçëýõ õóâèéí æèí íü 2006 îíä 1%èàð, 2007 îíä 0,6%-èàð 2008 îíä 1,4%-èàð 2009 îíä 1%-èàð òóñ òóñ өññөí áàéíà. Үéëäâýðëýëèéí íèéò çàðäëûí ҮÍÇ-èéí ýçëýõ õóâèéí æèíãýýñ “Çөөëөí î¸äîë” öåõèéí íýãæ áүòýýãäýõүүíèé үéëäâýðëýëèéí íýìýãäýë çàðäëûí ýçëýõ õóâèéí æèí íü өíäөð áàéãàà íü өðòөã өíäөðñãөæ áàéíà. Үéëäâýðëýëèéí íýìýãäýë çàðäàë õàðüöàíãóé өíäөð õóâààðèëàãäàæ áàéãàà øàëòãààí íü “Ãîâü ñîëàí” òóñòàà 425ìêâ îáúåêòòîé 4 öåõòýé үүíýýñ ãàäíà àøèãëààãүé ñóë òàëáàé èõòýé àæèëëàäàã þì áàéíà. Ýíý îáúåêòîä ãàð÷ áàéãàà áүõ àøèãëàëòûí áîëîí ýëýãäëèéí çàðäàë íü ýäãýýð öåõүүäýä үéëäâýðëýëèéí íýìýãäýë çàðäàë áîëîí õóâààðèëàãääàã þì áàéíà. Èéìýýñ òóõàéí öåõүүäýä õóâààðèëàãäàæ áàéãàà çàðäàëä õÿíàëò òàâèõ ýíý òөðëèéí çàðäëûã үíýí çөâ áүðòãýæ үíäýñëýëòýéãýýð õóâààðèëàõ íü өðòөã áîäèòîé òîîöîîëîãäîõîä èõýýõýí үүðýãòýé þì. Ãðàôèê 2-6. Нэгж бүтээгдэхүүний зардлын бүтцийг графикаар харуулвал: 100

Хувиар

80 60

Шууд материал Шууд хөдөлмөр

40

ҮНЗ 20 0 2005 он

2006 он

2007 он

2008 он

2009 он

Ýõ ñóðâàëæ íü: Õүñíýãò 2.11 Çàðäëûí áүòöèéí øèíæèëãýýã үíäýñëýí áýëòãýâ. 16

Хавсралт 7: “Говь” ХК-ний Үйлдвэрлэлийн зардал 86-р хуудас 64


“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам”

Çàðäëûí àíãèëàë Òóñ êîìïàíèé õóâüä үéëäâýðëýëèéí çàðäëûã õóâüñàõ, òîãòìîëîîð íü àíãèëäàã áîëîâ÷ ó÷èð äóòàãäàëòàé. Íèéò çàðäëûã õóâüñàõ òîãòìîë ãýæ àíãèëàõûí òóëä õýñýã÷èëýí õóâüñàõ çàðäëûã õóâüñàõ áà òîãòìîë õýñýãò àíãèëàõàä îðøèíî. Çàðäëûí àíãèëàë áîëîí òүүíèé à÷ õîëáîãäëûí òàëààð íýãäүãýýð áүëãèéí õî¸ðäóãààð õýñýãò äýëãýðýíãүé äóðüäñàí áèëýý. Óäèðäëàãûí øèéäâýð ãàðãàõ, òөëөâëөëò, õÿíàëò, îëîí õóâèëáàðààñ ñîíãîëò õèéõýä çàðäëûã àíãèëàõ ÷èãëýëèéã áàðèìòëàõ íü çүéòýé. Ýíä þóíû өìíө çàðäëûã үéëäâýðëýëèéí õýìæýý, áүòýýãäýõүүíèé òîîòîé óÿëäóóëàí õóâüñàõ òîãòìîëîîð íü àíãèëàí òóñ òóñàä íü õÿíàõ íü èëүү à÷ õîëáîãäîëòîé þì. Èéíõүү àíãèëàí ÿëãàõ çîðèëãî íü äàðààõ çүéëүүäýä îðøèíî.  Үéëäâýðëýëèéí íýìýãäýë çàðäëûí óðüä÷èëàí òîäîðõîéëñîí òүâøèí áóþó íîðìûã òîîöîæ, õÿíàëò òàâèõ, òýäãýýðòýé õîëáîãäîõ óäèðäëàãûí øèéäâýð ãàðãàõ  Óÿí õàòàí òөñөâ áýëòãýæ, õýëáýëçýëèéí øèíæèëãýý õèéõ  Øóóä çàðäëààð өðòөã òîîöîæ óäèðäëàãûí øèéäâýð ãàðãàõàä àøèãëàõ  Çàðäàë-òîî õýìæýý-àøãèéí øèíæèëãýý õèéæ óäèðäëàãûí øèéäâýð ãàðãàõ  Õóãàðëûí öýãèéí øèíæèëãýý õèéæ, óäèðäëàãûí øèéäâýð ãàðãàõ  ßëãàâàðò çàðäëûí øèíæèëãýý õèéæ, áîãèíî õóãàöààíû øèéäâýð ãàðãàõ  Êàïèòàë òөñâèéí øèíæèëãýý õèéæ, óäèðäëàãûí øèéäâýð ãàðãàõ çýðýãò àøèãëàíà. Үéë ÿâöûí õүðýýí äýõ çàðäàë áүõýëäýý òîãòìîë ýñâýë äàí õóâüñàõ áîëîõ íü ìýäýãäýõýýð áàéãàà áîë òýð øèíæèéã íü òîäîðõîéëæ, õàãàñ õóâüñàõ çàðäëûã õóâüñàõ òîãòìîëîîð íü ÿëãàíà. Áèä çàðäëûã õóâüñàõ òîãòìîëîîð íü àíãèëäàã áîëîâ÷ õýñýã÷ëýí õóâüñàõ øèíæòýé үéëäâýðëýëèéí íýìýãäýë çàðäëûã àíãèëàõ òàë äýýð ó÷èð äóòàãäàëòàé. Òóñ êîìïàíèé õóâüä çàðäëûã áүòýöýýð àíãèëäàã áîëîâ÷ õóâüñàõ òîãòìîëîîð àíãèëàõ òàë äýýð çөâõөí үíäñýí õөðөíãө áîëîí òîíîã òөõөөðөìæèéí ýëýãäëèéí çàðäëûã òîãòìîë áóñàä áүõ çàðäëûã õóâüñàõ çàðäàë ãýæ àâ÷ үçäýã íü óäèðäëàãàä øèéäâýð ãàðãàõàä øààðäëàãàòàé çàðäàë өðòãèéí ìýäýýëëýýð õàíãàõ òîãòîëöîî áîëæ ÷àäàõãүé áàéíà. Èéì ó÷ðààñ “Çөөëөí î¸äîë” öåõèéí çàðäëûã õóâüñàõ òîãòìîëîîð íü àíãèëàí æèøýý áîëãîí àâ÷ үçüå.

65


“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам”

Òóñ öåõèéí õýñýã÷èëýí õóâüñàõ øèíæòýé çàðäëóóä íü öàõèëãààí, ñýëáýã, íèéãìèéí äààòãàëûí øèìòãýë áîëîí áóñàä íýìýëò çàðäëóóä þì. Õүñíýãò 2-13. 2009 îíû ýõíèé 6-í ñàðûí õýñýã÷èëýí õóâüñàõ çàðäëûí ìýäýý /₮/ Õýñýã÷ëýí õóüñàõ çàðäàë

Áүòýýãä Ñàð

ýõүүíèé

Öàõèëãààí

Ñýëáýã

ÍÄØ

Áóñàä

òîî 1

2225

835720

215238

1301513

848843

2

662

699720

134120

861915

979602

3

1301

1107881

142510

1000601

1133495

4

1677

852852

174120

1094261

2039000

5

1422

1040017

136237

1115508

890951

6

1459

1033848

145210

1281484

911242

Ýäãýýð õýñýã÷ëýí õóâüñàõ çàðäëûã ãðàôèêèéí áîëîí ðåãðåññèéí àðãûã õîñëóóëàí õýðýãëýæ õàìãèéí áàãà êâàäðàòûí àðãààð ïàðàìòåðүүäèéã íü òîîöîîëñíîîð õóâüñàõ áà òîãòìîë õýñýãò íü äàðààõ áàéäëààð àíãèëæ áîëíî.

Ãðàôèê 2-7. Öàõèëãààíû çàðäëûí ãðàôèê

Ãðàôèê 2-8. Ñýëáýãèéí çàðäëûí

ãðàôèê

66


1100

y=638.74x+276867.60

900 700 500

Зардал Зардал2

300 100

600 1200 1400 1450 1600 2300 Бүтээгдэхүүн

y=51.89x+99763.81 Зардал /мянган төгрөгөөр/

Зардал /мянган төгрөгөөр/

“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам”

230 200 170 140

Зардал

110

Зардал2

80 600 1200 1400 1500 1600 2300 Бүтээгдэхүүн

Ýõ ñóðâàëæóóä íü:

Çөөëөí î¸äîë öåõèéí 2009 îíû ýõíèé 6-í ñàðûí

үéëäâýðëýëèéí çàðäëûã õóâüñàõ òîãòìîëîîð íü àíãèëæ үүíýýñ үíäýñëýí áýëòãýâ.

Зардал /мянган төгрөгөөр/

Ãðàôèê 2-10. Áóñàä çàðäëûí ãðàôèê 2050

y=1172,56x+72602,89

1650 1250 850

Зардал

450

Зардал2

50 600

1300

1400 1450 Бүтээгдэхүүн

1600

2300

Ýõ ñóðâàëæ : Ñóäëàà÷ûí òîîöîîëñíîîð áýëòãýâ. Ýäãýýð çóðãóóäààñ õàðàõàä öàõèëãààíû òîãòìîë çàðäàë ñàðä 276867,60 òөãðөã, ñýëáýãèéí òîãòìîë çàðäàë 99763,81 òөãðөã, äààòãàëûí òîãòìîë çàðäàë 675726,30 òөãðөã,

áóñàä

òîãòìîë

çàðäàë

72602,89

òөãðөã

áàéõ

áөãөөä

õóâüñàëòûí

êîýôôèöèåíò íü áүòýýãäýõүүíèéã íýãæýýð íýìýãäүүëýõýä íîîãäîõ õóâüñàõ çàðäàë þì. Ñóäàëãààãààð òîãòîîñîí ýíýõүү үçүүëýëòүүä íü òóñ öåõèéí åðөíõèé äóíäàæ үçүүëýëò áîëîõ òóë èòãýëöүүðèéã äàðàà îíû òөëөâëөëò, ãүéöýòãýëä õÿíàëò òàâèõ, çàðäëûã àíãèëàí áүðòãýõýä àøèãëàõ áîëîìæòîé. Õүñíýãò 2-14. Çөөëөí î¸äîë öåõèéí õýñýã÷ëýí õóâüñàõ çàðäëûí àíãèëàëò /₮/

67


“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам”

Çàðäàë

Öàõèëãààí

Ñýëáýã

ÍÄØ

Áóñàä

Òîãòìîë

276867,60

99763,81

675726,30

72602,89

Õóâüñàëòûí èòãýëöүүð

638,74

51,89

281,25

1172,56

Ýíäýýñ үéëäâýðëýëèéí íèéò çàðäëûã õóâüñàõ áà òîãòìîë õýñýãò àíãèëàõ íөõöөë áүðäýõ áà áөãөөä àíãèëàëûã õèéæ үçüå. Õүñíýãò 2-15. Çөөëөí î¸äîë öåõèéí үéëäâýðëýëèéí çàðäëûí àíãèëàë /₮/ Ñàð

Áүòíèé òîî

1

2225

2

662

3

1301

4

1677

5

1422

6

1459 äүí

ÌØÇ 26 250 72 617 55 665 112 808 54 012 62 455 383 807

ÕØÇ

ҮÕÍÇ

035

6 878 154

9 780 255

470

3 528 673

6 034 754

389

3 873 785

9 099 136

023

4 630 043

8 888 989

817

4 908 530

8 248 297

947

4 903 268

9 070 520

683

28 722 452

51 121 951

ÍÕÇ

Òîãòìîë çàðäàë

42 693 659 82 034 044 68 362 586 125 542 840 67 973 839 76 921 243 463 528 210

5 488 689 5 620 450 5 450 420 5 520 342 5 681 455 5 642 548 33 403 904

Íèéò çàðäëûí äүí 48 182 348 87 654 494 73 813 006 131 063 182 73 655 294 82 563 791 496 932 114

ßëãàâàðò çàðäëûí øèíæèëãýý ßëãàâàðò çàðäëûí øèíæèëãýýã áîãèíî õóãàöààíû óäèðäëàãûí øèéäâýð ãàðãàõàä àøèãëàäàã. Ýíýõүү ñóäàëãààíû àæèëä ÿëãàâàðò çàðäëûí øèíæèëãýýã õèéæ îíîâ÷òîé òүâøèíã òîäîðõîéëîõ çàìààð áүòýýãäýõүүíèé өðòөã, çàðäëûã áóóðóóëàõûã çîðüñîí áèëýý. ßëãàâàðò çàðäàë ãýäýã íü îëîí õóâèëáàðóóäààñ àëü íýãèéã íü ñîíãîñíîîð íýìæ ãàðàõ ýñâýë õîðîãäîõ çàðäëûí өөð÷ëөëò þì. 1. Үéëäâýðëýëèéí õү÷èí ÷àäëûí îíîâ÷òîé òүâøèíã ñîíãîõ çàìààð çàðäëûã áóóðóóëàõ Үéëäâýðëýëèéí äàìæëàãà òóñ áүð äýýð ÿëãàâàðò çàðäëûí øèíæèëãýýã õèéñíýýð õàìãèéí áàãà çàðäàëòàé үéëäâýðëýë ÿâóóëàõ áîëîìæ áүðäýíý. Äàðààõ óÿí õàòàí òөñөâ íü үéëäâýðëýëèéí åðäèéí õү÷èí ÷àäëûí ÿíç áүðèéí òүâøíèéã çàðäëûã õàðóóëæ áàéíà. Excel ïðîãðàììûã àøèãëàí òîîöîîëëûã õèéâ.

68


“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам”

Õүñíýãò 2-16. ßëãàâàðò çàðäëûí øèíæèëãýý öåõ òóñ áүð äýýð

Àíãèëàí ÿëãàõ öåõ Õàãàñ áîëîâñðóóëñàí áүòýýãäýõүүí үéëäâýðëýëèéí óÿí õàòàí òөñөâ Õү÷èí ÷àäàë /1 ñàð/ Õóâüñàõ çàðäàë: Үéëäâýðëýëèéí øóóä çàðäàë: Øóóä ìàòåðèàë Øóóä õөäөëìөð Үéëäâýðëýëèéí õóâüñàõ íýìýãäýë çàðäàë äүí Òîãòìîë çàðäàë: Үéëäâýðëýëèéí øóóä áóñ çàðäàë: äүí Çàðäëûí äүí Àíãèëñàí íîîñ, íîîëóóð / êã / Íýãæèéí äóíäàæ өðòөã

70%

80%

90%

100%

569,771,606

651,167,549

732,563,493

813,959,437

7,032,658

8,037,324

9,041,989

10,046,655

3,136,189

3,584,216

4,032,243

4,480,270

579,940,453

662,789,089

745,637,725

828,486,361

4,458,245

4,508,254

4,508,250

4,545,665

4,458,245

4,508,254

4,508,250

4,545,665

584,398,698

667,297,343

750,145,975

833,032,026

33,950

38,800

43,650

48,500

17,214

17,198

17,185

17,176

82,898,645

82,848,632

82,886,051

17,093

17,082

17,090

ßëãàâàðò çàðäëûí äүí Íýãæèä íîîãäîõ ÿëãàâàðò çàðäëûí äүí

100%-èéí åðäèéí õү÷èí ÷àäëûí òүâøèíä íýãæèéí äóíäàæ өðòãèéã òóõàéí õү÷èí ÷àäëûí үåèéí çàðäëûí äүíã үéëäâýðëýñýí áүòýýãäýõүүíèé íýãæèéí òîîíä õóâààæ òîîöñîí. Õàðèí ÿëãàâàðò çàðäëûí äүíã õү÷èí ÷àäëûí íýã òүâøèíä òîãòîîãäñîí çàðäëûí äүíã íөãөө òүâøíèéõýýñ õàñàæ òîîöñîí. Íýãæèä íîîãäîõ ÿëãàâàðò çàðäëûã òîîöîõäîî: 1. Áүòýýãäýõүүíèé ãàðöûí òîî õýìæýýã äàðààãèéí өíäөð òүâøíèé áүòýýãäýõүүíèé ãàðöûí òîî õýìæýýíýýñ õàññàí. Өөðөөð õýëáýë 90%-èéí ãàðöààñ 80%-èéí ãàðöûã õàñíà. /43650-38800=4850/ 2. Ýíý 2 òүâøíèé õîîðîíäûí ÿëãàâàðò çàðäëûí äүíã äýýðõ áүòýýãäýõүүíèé òîîíû ÿëãàâàðò õóâààæ ÿëãàâàðò íýãæèéí өðòãèéã òîäîðõîéëíî. /82,848,632:4850=17,082/ ßëãàâàðò íýãæèéí өðòөã íü àõèóö çàðäàëòàé àäèëõàí íýã øèðõýã áүòýýãäýõүүí íýìæ үéëäâýðëýõýä íýìæ ãàðàõ çàðäëûã õàðóóëàõ þì.

69


“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам”

Àíãèëàí ÿëãàõ öåõèéí õóâüä 90% -èéí òүâøèíä үéë àæèëëàãàà ÿâóóëáàë õàìãèéí çîõèñòîé áóþó çàðäàë õàìãèéí áàãà áàéõ òүâøèí áîëîõ íü õàðàãäàæ áàéíà. Èíãýæ äàìæëàãà òóñ áүð äýýð îíîâ÷òîé òүâøèíã ñîíãîæ үéëäâýðëýëòýý ÿâóóëàõ íü çàðäëûã áóóðóóëàõ үíäýñ áîëæ áàéíà.

Àíãèëàí ÿëãàõ öåõ Õàãàñ áîëîâñðóóëñàí áүòýýãäýõүүí үéëäâýðëýëèéí óÿí õàòàí òөñөâ Õү÷èí ÷àäàë /1 ñàð/ Õóâüñàõ çàðäàë: Үéëäâýðëýëèéí øóóä çàðäàë: Øóóä ìàòåðèàë Øóóä õөäөëìөð Үéëäâýðëýëèéí õóâüñàõ íýìýãäýë çàðäàë äүí Òîãòìîë çàðäàë: Үéëäâýðëýëèéí øóóä áóñ çàðäàë: äүí Çàðäëûí äүí Óãààñàí íîîñ, íîîëóóð / êã / Íýãæèéí äóíäàæ өðòөã

70%

80%

90%

100%

488,407,524

558,180,027

627,952,531

697,725,034

842,416

962,762

1,083,107

1,203,452

1,722,189

1,968,216

2,214,243

2,460,270

490,972,129

561,111,005

631,249,880

701,388,756

3,420,540

3,420,665

3,420,665

3,765,665

3,420,540

3,420,665

3,420,665

3,765,665

494,392,669

564,531,670

634,670,545

705,154,421

12,040

13,760

15,480

17,200

41,063

41,027

40,999

40,997

70,139,001

70,138,876

70,483,876

40,778

40,778

40,979

ßëãàâàðò çàðäëûí äүí Íýãæèä íîîãäîõ ÿëãàâàðò çàðäëûí äүí

Õÿëãàñ ÿëãàõ öåõ Õàãàñ áîëîâñðóóëñàí áүòýýãäýõүүí үéëäâýðëýëèéí óÿí õàòàí òөñөâ 70% 80% 90% Õү÷èí ÷àäàë /1 ñàð/ Õóâüñàõ çàðäàë: Үéëäâýðëýëèéí øóóä çàðäàë: Øóóä ìàòåðèàë Øóóä õөäөëìөð Үéëäâýðëýëèéí õóâüñàõ íýìýãäýë çàðäàë äүí

100%

444,586,062

508,098,356

571,610,651

635,122,945

5,708,299

6,523,770

7,339,241

8,154,712

5,922,189

6,768,216

7,614,243

8,460,270

456,216,549

521,390,342

586,564,135

651,737,928

Òîãòìîë çàðäàë:

70


“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам”

Үéëäâýðëýëèéí øóóä áóñ çàðäàë: äүí Çàðäëûí äүí Ñàìíàñàí íîîñ, íîîëóóð / êã / Íýãæèéí äóíäàæ өðòөã

38,161,133

39,161,133

38,161,133

44,161,133

38,161,133

39,161,133

38,161,133

44,161,133

494,377,682

560,551,475

624,725,268

695,899,060

14,000

16,000

18,000

20,000

35,313

35,034

34,707

34,795

66,173,793

64,173,793

71,173,793

33,087

32,087

35,587

ßëãàâàðò çàðäëûí äүí Íýãæèä íîîãäîõ ÿëãàâàðò çàðäëûí äүí

Áóäàõ öåõ Õàãàñ áîëîâñðóóëñàí áүòýýãäýõүүí үéëäâýðëýëèéí óÿí õàòàí òөñөâ 70% 80% 90% Õү÷èí ÷àäàë /1 ñàð/ Õóâüñàõ çàðäàë: Үéëäâýðëýëèéí øóóä çàðäàë: 339,586,062 Øóóä ìàòåðèàë Øóóä õөäөëìөð

2,975,784

Үéëäâýðëýëèéí õóâüñàõ íýìýãäýë çàðäàë

4,522,189

äүí Òîãòìîë çàðäàë: Үéëäâýðëýëèéí øóóä áóñ çàðäàë:

100%

388,098,356

436,610,651

485,122,945

3,400,896

3,826,008

4,251,120

5,168,216

5,814,243

6,460,270

396,667,468

446,250,902

495,834,335

37,261,233

37,161,133

39,161,133

37,261,233

37,161,133

39,161,133

433,928,701

483,412,035

534,995,468

14,400

16,200

18,000

30,134

29,840

29,722

49,683,534

49,483,334

51,583,434

27,602

27,491

28,657

347,084,035

37,161,133

äүí

37,161,133

Çàðäëûí äүí

384,245,168

Áóäñàí íîîñ, íîîëóóð / êã /

12,600

Íýãæèéí äóíäàæ өðòөã

30,496

ßëãàâàðò çàðäëûí äүí Íýãæèä íîîãäîõ ÿëãàâàðò çàðäëûí äүí

Íàðèéí ýýðýõ öåõ Õàãàñ áîëîâñðóóëñàí áүòýýãäýõүүí үéëäâýðëýëèéí óÿí õàòàí òөñөâ 70% 80% 90% Õү÷èí ÷àäàë /1 ñàð/ Õóâüñàõ çàðäàë: Үéëäâýðëýëèéí øóóä çàðäàë: 7,103,070 Øóóä ìàòåðèàë 6,215,186

Øóóä õөäөëìөð

1,036,197

1,184,226

7,990,953

100%

8,878,837 1,480,282

1,332,254

Үéëäâýðëýëèéí õóâüñàõ 71


“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам” 2,760,216

íýìýãäýë çàðäàë

3,450,270

2,415,189

3,105,243 11,047,511

äүí

13,809,389

9,666,572

Òîãòìîë çàðäàë: Үéëäâýðëýëèéí øóóä áóñ çàðäàë:

12,428,450 3,234,502

3,941,289

3,021,450

3,254,520 3,234,502

äүí

3,021,450

Çàðäëûí äүí

14,282,013

12,688,022

Íîîñ, íîîëóóðàí ýýðìýë / êã /

15,682,970

320

280

Íýãæèéí äóíäàæ өðòөã

3,941,289 3,254,520

39,850

Íýãæèä íîîãäîõ ÿëãàâàðò çàðäëûí äүí

44,377

43,564

1,593,991

ßëãàâàðò çàðäëûí äүí

400

360

44,631

45,314

17,750,678

2,067,708

1,400,957

51,693

35,024

Íýõýõ öåõ Õàãàñ áîëîâñðóóëñàí áүòýýãäýõүүí үéëäâýðëýëèéí óÿí õàòàí òөñөâ Õү÷èí ÷àäàë /1 ñàð/ Õóâüñàõ çàðäàë: Үéëäâýðëýëèéí øóóä çàðäàë:

70%

126,814,661

Øóóä ìàòåðèàë Øóóä õөäөëìөð

3,497,299

Үéëäâýðëýëèéí õóâüñàõ íýìýãäýë çàðäàë

4,515,196

134,827,157

äүí Òîãòìîë çàðäàë: Үéëäâýðëýëèéí øóóä áóñ çàðäàë:

8,034,502

äүí

8,034,502

Çàðäëûí äүí

142,861,659

Õàãàñ áîëîâñðóóëñàí äààâóó, äðàï /ìåòð / Íýãæèéí äóíäàæ өðòөã

4,858

80%

144,931,042 3,996,914

5,160,224

154,088,179

8,289,450

8,289,450 162,377,629

90%

163,047,422 4,496,528

5,805,252

173,349,201

8,307,358

8,307,358 181,656,559 6,246

5,552 29,408

ßëãàâàðò çàðäëûí äүí

29,247 19,515,970

Íýãæèä íîîãäîõ ÿëãàâàðò çàðäëûí äүí

28,121

100%

181,163,802 4,996,142

6,450,280

192,610,224

8,307,370

8,307,370 200,917,594 6,940

29,084 28,951 19,278,930 19,261,035 27,779 27,754

Íýõýõèéí ãүéöýòãýí áîëîâñðóóëàõ öåõ Õàãàñ áîëîâñðóóëñàí áүòýýãäýõүүí үéëäâýðëýëèéí óÿí õàòàí òөñөâ Õү÷èí ÷àäàë /1 ñàð/

70%

80%

90%

100%

Õóâüñàõ çàðäàë: Үéëäâýðëýëèéí øóóä çàðäàë:

72


“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам”

Øóóä ìàòåðèàë Øóóä õөäөëìөð Үéëäâýðëýëèéí õóâüñàõ íýìýãäýë çàðäàë äүí Òîãòìîë çàðäàë: Үéëäâýðëýëèéí øóóä áóñ çàðäàë: äүí Çàðäëûí äүí Íîîñ, íîîëóóðàí äààâóó, äðàï /ìåòð / Íýãæèéí äóíäàæ өðòөã ßëãàâàðò çàðäëûí äүí Íýãæèä íîîãäîõ ÿëãàâàðò çàðäëûí äүí

175,649,594

200,742,393

225,835,192

250,927,991

4,695,010

5,365,726

6,036,441

6,707,157

6,473,776

7,398,602

8,323,427

9,248,252

186,818,380

213,506,720

240,195,060

266,883,400

12,150,245

12,250,492

11,950,215

12,219,087

12,150,245

12,250,492

11,950,215

12,219,087

198,968,625

225,757,212

252,145,275

279,102,487

5,670

6,480

7,290

8,100

35,091

34,839

34,588

34,457

26,788,587

26,388,063

26,957,212

33,072

33,281

32,578

Çөөëөí î¸äîë öåõ Áýëýí áүòýýãäýõүүí үéëäâýðëýëèéí óÿí õàòàí òөñөâ Õү÷èí ÷àäàë /1 ñàð/ Õóâüñàõ çàðäàë: Үéëäâýðëýëèéí øóóä çàðäàë: Øóóä ìàòåðèàë

70%

80%

36,571,730

41,796,263

Øóóä õөäөëìөð

4,814,708

5,502,524

Үéëäâýðëýëèéí õóâüñàõ íýìýãäýë çàðäàë

3,377,668

3,860,192

4,375,315

5,000,360

49,139,421

56,159,338

äүí Òîãòìîë çàðäàë: Үéëäâýðëýëèéí øóóä áóñ çàðäàë:

5,420,340

5,640,370

7,245,540

7,245,024

äүí

12,665,880

12,885,394

Çàðäëûí äүí

61,805,301

69,044,732

1,540

1,760

40,133

39,230

Áýëýí áүòýýãäýõүүí /øèðõýãýýð / Íýãæèéí äóíäàæ өðòөã ßëãàâàðò çàðäëûí äүí Íýãæèä íîîãäîõ ÿëãàâàðò çàðäëûí äүí

90%

100%

47,020,796

52,245,328

6,190,339

6,878,155

4,342,716

4,825,240

5,625,405

6,250,450

63,179,256

70,199,173

5,740,340

5,738,547

7,600,000

7,687,003

13,340,340

13,425,550

76,519,596

83,624,723

1,980

2,200

38,646

38,011

7,474,863

7,105,127

33,977

32,296

7,239,431 32,907

73


“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам”

Үéëäâýðëýëèéí àíõàí øàòíû äàìæëàãààñ ýöñèéí áýëýí áүòýýãäýõүүí õүðòýëõ äàìæëàãà òóñ áүðèéí óÿí õàòàí òөñөâèéã àøèãëàí ÿëãàâàðò çàðäëûí øèíæèëãýýã õèéñíýýð õàìãèéí áàãà çàðäëààð үéëäâýðëýë ÿâóóëàõ îíîâ÷òîé òүâøèíã òîäîðõîéëëîî. Õүñíýãò 2-16.1 Ñóäàëãààãààð òîãòîîñîí îíîâ÷òîé òүâøèí áà îäîî àøèãëàæ áóé òүâøèí Öåõèéí íýð

Îäîî àøèãëàæ áóé õү÷èí ÷àäëûí òүâøèí ÍÍßÇ òүâøèí òîî/ø íýãæ өðòөã

Àíãèëàí ÿëãàõ öåõ Óãààõ öåõ

70%

Õÿëãàñ ÿëãàõ öåõ Áóäàõ

70%

Ýýðýõ

80%

Íýõýõ

80%

ÍÃÁîëîâñðóóëàõ

70%

Çөөëөí î¸äîë öåõ

80%

17,214 33,950

90%

15,480

17,120 40,999

40,778

35,312 14,000

70%

Ñóäàëãààãààð òîãòîîñîí îíîâ÷òîé õү÷èí ÷àäëûí òүâøèí ÍÍßÇ òүâøèí òîî/ø íýãæ өðòөã

12,600 320

35,102 30,495 44,631

29,810 39,850

29,247 5,552

28,121 34,839

6,480

33,072 39,229

1,760

32,906

90%

43,650

17,185 17,082

90%

15,480

40,999

90%

18,000

34,707

40,778 32,087

90%

16,200

29,840

90%

360

43,564

100%

6,940

28,951

90%

7,290

34,588

100%

2,200

38,011

27,491 35,024 27,754 32,578 32,296

Õүñíýãò 2-16.2 Õү÷èí ÷àäëûí òүâøèíã õóó÷èí áîëîí îíîâ÷òîé òүâøèíòýé õàðüöóóëñàí áàéäàë /₮/ Öåõèéí íýð

Àíãèëàí ÿëãàõ öåõ Óãààõ öåõ Õÿëãàñ ÿëãàõ öåõ Áóäàõ Ýýðýõ Íýõýõ ÍÃÁîëîâñðóóëàõ Çөөëөí î¸äîë öåõ

õóó÷èí õóâèëáàð

øèíý õóâèëáàð

òîî/ø

íýãæ өðòөã

òîî/ø

íýãæ өðòөã

33,950

17,214

43,650

17,185

15,480

40,999

15,480

40,999

14,000

35,312

18,000

34,707

12,600

30,495

16,200

29,840

íýãæ өðòãèéí çөðүү

íèéò өðòãèéí çөðүү

29 1,245,125 -

-

605

320

44,631

360

43,564

10,890,732 655 1,067

10,611,000 384,120

296 5,552

29,247

6,940

28,951

2,054,240 251

6,480

34,839

7,290

34,588

1,829,790 1,218

1,760

39,229

2,200

38,011

2,679,600

74


“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам”

29,694,607

Õàðüöóóëàëòààñ äүãíýæ үçýõýä íýãæ áүòýýãäýõүүíèé өðòөã íü “Óãààõ” öåõýýñ áóñàä áүõ öåõ äýýð 29-1218 òөãðөãөөð õүðòýë áóóð÷ íèéò äүíãýýðýý 29,694,607 òөãðөãөөð íèéò өðòөã áóóðñàí õàðàãäàæ áàéíà. Èíãýæ äàìæëàãà òóñ áүð äýýð өðòөã áóóðñíààð ýöñèéí áýëýí áүòýýãäýõүүíèé өðòөã áóóðàõ өíäөð à÷ õîëáîãäîëòîé þì. Үүíèé òóëä öåõ òóñ áүð äýýð үéëäâýðëýëòèéã íýìýãäүүëæ ñóë çîãñîëòûã áàãàñãàõ çàéëøãүé øààðäëàãà ãàð÷ áàéíà. Àíõàí øàòíû үéëäâýðүүäèéí õóâüä ñóë çîãñîëòûã áàãàñãàæ үéëäâýðëýëèéí ìàøèí òîíîã òөõөөðөìæèéã áүðýí àøèãëàõ үүäíýýñ ãàäíû áàéãóóëëàãûí çàõèàëãààð өөðñäèéõ íü òүүõèé ýäèéã áîëîâñðóóëæ, õàãàñ áîëîâñðóóëñàí áîëîí áýëýí áүòýýãäýõүүí үéëäâýðëýëòèéã íýìýãäүүëýõ õýðýãòýé. Ìөí ýöñèéí áýëýí áүòýýãäýõүүíèé ãàäààä, äîòîîä çàõèàëãûã íýìýãäүүëýõ íü çүéòýé þì. 2. Îëîí òөðëèéí áүòýýãäýõүүí үéëäâýðëýæ áàéãàà íөõöөëä òýäãýýðýýñ àøèãòàéã íü ñîíãîæ үéëäâýðëýë ÿâóóëàõàä ÿëãàâàðò çàðäëûí øèíæèëãýýã àøèãëàíà. Ýíý àðãûí үåä óäèðäëàãà øèéäâýð ãàðãàõäàà èõýâ÷ëýí ÿëãàâàðò çàðäëûã ÿëãàâàðò îðëîãîòîé çýðýãöүүëæ ñóäàëäàã. Ýíä áүòýýãäýõүүí òóñ áүðèéí ÿëãàâàðò îðëîãîîñ ÿëãàâàðò çàðäëûã õàñ÷ àëü èëүү àøèã îëîõ õóâèëáàðóóäûã íü ñîíãîæ àøèãëàíà. “Çөөëөí î¸äîë” öåõèéí 2009 áүòýýãäýõүүí үéëäâýðëýëòèéí àøèã àëäàãäëûí ñóäàëãààã íàðèéâ÷ëàí õèéñíýýð òóñ öåõèéí үð àøèã äýýøëүүëýõ áîëîìæòîé áîëîõ íü õàðàãäàæ áàéíà. 2009 îíä 18326 øèðõýã áүòýýãäýõүүí үéëäâýðëýæ 21,7 ñàÿ òөãðөãíèé àøèãòàé àæèëëàñàí áàéíà. Õүñíýãò 2-17. Çөөëөí î¸äîë öåõèéí àøèã àëäàãäàëûí òîîöîî /₮/ Ñàð

Òîî õýìæýý

Õóäàëäàõ үíý ÍӨÒ-ãүé

1

2225

2 3

Àøèã

69617343

Áүòýýãäýõүүíèé áүðýí өөðèéí өðòөã 65017180

4600163

662

17391891

14953401

2438490

1301

37702704

35661643

2041061

75


“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам” 4

1677

56707869

56196638

511230

5

1422

38877027

36040803

2836224

6

1459

45650204

46703348

(1053144)

7

1350

35466848

36193662

(726813)

8

1720

49845236

46578563

3266704

9

1618

54712780

51768075

2944704

10

1640

44837078

44015805

821273

11

1710

36313863

32090564

4223299

12

1542

38940386

39076161

(135774)

Äүí

18,326

526,063,236

504,295,667

21,767,569

“Çөөëөí î¸äîë” öåõèéí 2 áүòýýãäýõүүíèé ãүéöýòãýëýýðõ өðòãèéí äýëãýðýíãүéã õүñíýãòýýð õàðóóëàâ. Õүñíýãò 2-18. Íýãæèéí өðòãèéí äýëãýðýíãүé /₮/ ¹

Íýð òºðºë

1

ïàëüòî

2

¯íäñýí ìàòåðèàë Îðö äүí 2,60 177 162

ïèäæàê

1,80

108 539

Òóñëàõ ìàòåðèàë Îðö äүí 37,8 12 2 479 22,9 8 9 699

Ìàòåðèàë ä¿í Îðö 40,4 2 24,7 9

äүí 189 641 117 238

Õºäºëìº ðèéí çàðäàë 25 601 22 486

Íýìýãäý ë çàðäàë

Íèéò өðòөã

54

269 760

51

191 273

518 547

Àøãèéí òîîöîîã äýýðõ áүòýýãäýõүүíүүäèéí õóâüä æèøýý áîëãîí àâ÷ үçëýý. Õүñíýãò 2-19. Íýãæ áүòýýãäýõүүíèé àøãèéí òîîöîî /₮/ ¹

1 2

Íýð òºðºë

Õóäàëäàõ үíý ÍӨÒ-ãүé

ïàëüòî ïèäæàê

358 000 256 000

Ãүéöýòãýëýýðõ үéëäâýðëýëèéí өðòөã 269 760 191 273

Óäèðäëàãà áîðëóóëàëòûí çàðäàë 20% 53 952 38 255

Áүòýýãäýõүүíèé áүðýí өөðèéí өðòөã 323 712 229 528

Õүñíýãò 2-20. Àøãèéã áүòýýãäýõүүíèé òүүõèé ýä ìàòåðèàëààð íü àíãèëñàí áàéäàë /₮ /

Òүүõèé ýä Íîîëóóðàí äààâóó äðàï Õîíèíû íîîñîí äààâóó Õөíæèë Õөíæèë /ýìæýýð

Òîî øèðõýã

Õóäàëäàõ үíý ÍӨÒ-ãүé 130714340

Áүòýýãäýõүүíèé áүðýí өөðèéí өðòөã 119132781

11581558

Íýãæèä íîîãäîõ àøèã 37359

310 210

3152220

2669556

482663

2298

2620 340

119321200 119961280

112554636 115766187

6766563 4195093

2582 12338

Àøèã

76

Àøèã

34 288 26 472


“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам” î¸õ/ Äààâóó Өөäñөí õөíæèë Õóâèéí ìàòåðèàë Çàñâàðëàñàí Áóñàä Çàõèàëãàò áүòýýãäýõүүí Äүí

5471 1720 1342 1542 2651 2120

110345510 12403800 14619600 3450542 9548225 2546518

109200568 8883496 9905178 768208 13286135 12128918

1144941 3520303 4714421 2682333 (3737910) (9582400)

18,326

526,063,236

504,295,667

21,767,569

209 2046 3512 1739 (1410) (4520)

Ýíäýýñ äүãíýõýä өөðèéí үéëäâýðèéí үíäñýí òүүõèé ýä ìàòåðèàëààð áүòýýãäýõүүí үéëäâýðëýõ íü àøèãòàé áàéãàà íü èëò õàðàãäàæ áàéíà. Õàðèí ãýðýýò çàõèàëãà, õóâèéí çàõèàëãà áîëîí áóñàä áүòýýãäýõүүí àëäàãäàëòàé áîëîõ íü õàðàãäàæ áàéíà. Èéìýýñ àøèã өíäөðòýé áàéãàà áүòýýãäýõүүí үéëäâýðëýëòýý íýìýãäүүëæ, àëäàãäàëòàé áàéãàà ãýðýýò çàõèàëãûí áîëîí õóâèéí çàõèàëãûã àëü áîëîõ àíõààðàëäàà àâ÷ ãýðýýíèé үíèéã íýìýãäүүëýõ, òîîã áàãàñãàõ àðãà õýìæýýã àâ÷ өðòãèéã áóóðóóëæ үð àøèãòàé àæèëëàæ áîëîõ þì. Õүñíýãò 2-21. Áүòýýãäýõүүí үéëäâýðëýëòèéã íýð òөðëөөð íü àíãèëæ àøãèéã àâ÷ үçâýë: /₮/ Íýð òөðөë Ïàëüòî Ïèäæàê Äýýë Êóðòêà Ìàéê Íөìðөã Õүðýì Õөíæèë Çàñâàðëàñàí Áóñàä Çàõèàëãàò áүòýýãäýõүүí Äүí

Òîî øèðõýã

Áîðëóóëàëòûí үíý

215 22 44 31 2553 1695 65 2437 1542 6141 3581 18,326

152304100 3344000 8378500 4164600 57846000 82123397 5844200 133096622 5420455 43998110 29543250

Áүòýýãäýõүүíèé áүðýí өөðèéí өðòөã 143888504 2734233 7785687 3705052 47638372 78037837 5225074 124961917 2675695 52656920 34986370

Íèéò àøèã 8415595 609766 592812 459547 10207627 4085560 619125 8134706 2744760 (8658810) (5443120)

526,063,236

504,295,666

21,767,570

Íýãæèä áүòýýãäýõүүíä íîîãäîõ àøèã 39142 27716 13473 14824 3998 2410 9525 3338 1780 (1410) (1520)

Íýð òөðëèéí õóâüä àâ÷ үçýõýä íîîëóóðàí äààâóó äðàïààð үéëäâýðëýäýã ïàëüòî, ïèäæàê, äýýë, êóðòêà, õүðýì, õөíæèëä íîîãäîõ àøèã èëүү áàéãàà íü õàðàãäàæ áàéíà. Ìөí ýíäýýñ үéëäâýðëýëòèéã íýð òөðëөөð íü àøèãòàéãààð òөëөâëөõ áîëîìæ áүðäýæ áàéíà. Æèøýý íü: Õүñíýãò 2-22. Àøèã өíäөðòýé õóâèëáàð /₮/ Íýð òөðөë

Òîî øèðõýã

Íèéò àøèã

Íýãæèä áүòýýãäýõүүíä íîîãäîõ àøèã

77


“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам” Ïàëüòî Ïèäæàê Äýýë Êóðòêà Ìàéê Íөìðөã Õүðýì Õөíæèë Çàñâàðëàñàí Áóñàä Çàõèàëãàò áүòýýãäýõүүí Äүí

2200 1000 100 50 2600 1700 80 2696 1400 4000 2500

86 112 400 27 716 000 1 347 300 741 200 1 0 394 800 4 097 000 762 000 8 999 248 2 492 000 (5640000) (3800 000)

18,326

133,221,948

39142 27716 13473 14824 3998 2410 9525 3338 1780 (1410) (1520)

ßëãàâàðò çàðäëûí ýíý øèíæèëãýýíýýñ äүãíýæ үçýõýä òóõàéí öåõ үéëäâýðëýëòýý íýìýãäүүëýõãүéãýýð

çөâõөí

àøèã

өíäөðòýé

áүòýýãäýõүүíүүäèéã

ñîíãîæ

үéëäâýðëýõýä 2011 îíä 133,2 ñàÿ òөãðөãíèé àøèãòàé àæèëëàõ áîëîìæòîé áàéíà. Óðä îíòîé õàðüöóóëàõàä 111,5 ñàÿ òөãðөãөөð àøèã өññөí áàéíà. Òóõàéí

áүòýýãäýõүүíүүäèéí

үéëäâýðëýëòèéí

100%-èéí

õóâüä

çàõ

îíîâ÷òîé

çýýëèéí

ñóäàëãààíû

òүâøèíã

àøèãëàí

үíäñýí

äýýð

үéëäâýðëýëòýý

çîõèöóóëâàë өðòөã, çàðäàë үíýõýýð áîäèòòîéãîîð áóóð÷ ÷àäàæ áàéíà.

Öààøèä àíõààðàõ àñóóäëóóä Ñóäàëãààíû àæëûí ÿâöàä îëîí àñóóäàë óðãàí ãàð÷ àíõààðàë òàòàæ áàéñíààñ äóðüäâàë: 78


“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам”

 Çөөëөí î¸äîë öåõèéí îáúåêò ñóë òàëáàé èõòýéãýýñ òүүíèé çàðäàë өíäөð õóâààðèëàãäàõ òàëòàé áàéëàà. Èéìä òàëáàéí àøèãëàëòûã íýìýãäүүëæ үéëäâýðëýëèéã өðãөòãөõ àñóóäëûã àâ÷ үçýõ íü çүéòýé þì.  Êîìïàíè áүðòãýëýý ÷àíàðòàé ñàéí үíýí çөâ áүðòãýõèéí òóëä òóõàéí áàéãóóëëàãûí áүðòãýëèéí áè÷èã áàðèìò ìàø ÷óõàë þì. Ãýòýë áүðòãýëèéí òîäîðõîé áîäëîãûí áàðèìò áè÷èããүé áàéíà. Ìөí óäèðäëàãàä õóðäàí øóóðõàé

ìýäýý

ãàðãàõûí

òóëä

ñàíõүүãèéí

ïðîãðàììûã

øèíý÷ëýí,

үéëäâýðëýë, áîðëóóëàëòûí áîëîí áүõ áүðòãýëèéã õàìàðñàí èæ áүðýí óÿëäààòàé ñèñòåìèéã íýâòðүүëýõ.  ×àíàðòàé òүүõèé ýä áýëòãýäýã ñóì, èðãýäòýé óðò õóãàöààíû ãýðýýòýé àæèëëàäàã áîëîõ. Òýäýíä ÿëàíãóÿà ãàí çóäíû үåýð òóñëàìæ äýìæëýã үçүүëæ, óðàìøóóëàëûí ñèñòåì òîãòîîõ.  Êîìïàíèé àøèã àëäàãäëûí òîîöîîã çàäëàí öåõ, òàñàã, үéëäâýð áүðýýð ãàðãàæ õýâøèõ èíãýñíýýð àëäàãäàëòàé áîëîí àøèã ìóóòàé àæèëëàæ áàéãàà òөâä àíõààðàë õàíäóóëàí õýâèéí үéë àæèëëàãààã õàíãàõ.  Ãàäààä çàõèàëãà àâàõàä áүòýýãäýõүүíèé íîðìàòèâ өðòãèéã òîîöîæ үíèéã òîãòîîäîã. Үүíèéã ïðîãðàìì÷ëàí ãүéöýòãýëèéí өðòөãòýé íü õàðüöóóëñàí øèíæèëãýýã õèéäýã áîëîõ íü ÷óõàë þì. Èíãýñíýýð àøèã àëäàãäëûã òóõàé áүðò íü õÿíàõ áîëîìæ үүñ÷ áàéãàà þì.  Үéëäâýðëýëèéí

îíîâ÷òîé

òүâøèíä

àæèëëàõûí

öåõ

òóñ

áүð

äýýð

үéëäâýðëýëòèéã íýìýãäүүëæ ñóë çîãñîëòûã áàãàñãàõ çàéëøãүé øààðäëàãà ãàð÷ áàéíà. Àíõàí øàòíû үéëäâýðүүäèéí õóâüä ñóë çîãñîëòûã áàãàñãàæ үéëäâýðëýëèéí ìàøèí òîíîã òөõөөðөìæèéã áүðýí àøèãëàõ үүäíýýñ ãàäíû áàéãóóëëàãûí çàõèàëãààð өөðñäèéíõ íü òүүõèé ýäèéã áîëîâñðóóëæ, õàãàñ áîëîâñðóóëñàí áîëîí áýëýí áүòýýãäýõүүí үéëäâýðëýëòèéã íýìýãäүүëýõ õýðýãòýé.

79


“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам”

ÄҮÃÍÝËÒ, ÑÀÍÀË ªðñºë人íò çàõ çýýë äýýð ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áàéãàà êîìïàíèóäûí óäèðäëàãàä ýäèéí çàñãèéí õóâüñàí ººð÷ëºãäºõ íºõöºë áàéäëûã ìýäýð÷ ò¿¿íä òîõèðñîí áîãèíî õóãàöààíû øèéäâýð¿¿äèéã óõààëãààð ãàðãàõ, êîìïàíèé ¿éë àæèëëàãààã îíîâ÷òîé óäèðäàí çîõèîí áàéãóóëàõ àñóóäàë áèçíåñèéí ºìíº áàéíãà òóëãàð÷ áàéäàã. Èéìä ¿éëäâýðëýñýí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ºðòãèéã ¿íýí çºâ

òîîöîæ ò¿¿íèéã óëàì

áîëîâñðîíãóé áîëãîæ èë¿¿ îíîâ÷òîé õóâèëáàðûã ñîíãîõ ìºí çàðäëûã àíãèëàí ñóäàëæ ò¿¿íèé òóñëàìæòàéãààð çàðäàë, ºðòãèéã áóóðóóëàõ íü çүéí õýðýã þì. “Ãîâü” ÕÊ 2007 îíä õóâü÷ëàãäñàíààñ õîéø îéð îéðõîí óäèðäëàãà áîëîí áүòýö çîõèîí áàéãóóëàëò, îðîí òîîã өөð÷ëөõ àñóóäëóóä áàéíãà òóëãàð÷ áàéñàí. Ýíý øèëæèëòèéí õóãàöààíä óäèðäëàãûí áóðóóòàé үéë àæèëëàãàà áîëîí äýýä àëáàí òóøààëòíóóä өөðñäèéí ýðõ àøèãò íèéöүүëýí çàõ çýýëèéí үíýíýýñ õýò äýýãүүð ýä õîãøèë, òîíîã òөõөөðөìæ õóäàëäàí àâàõ, òóõàéí үåèéí òүүõèé ýäèéí õàíø өíäөð, ãýõ ìýò îëîí õү÷èí çүéëñýýñ õàìààð÷ àøèãò àæèëëàãàà àëääàãäñàí. Õàðèí 2008, 2009 îíä “Ãîâü” ÕÊ-íèé õýìæýýíä àëäàãäëàà íөõөæ àøãèéí òүâøèí õàðüöàíãóé өñөõ õàíäëàãàòàé áàéãàà ÷ çàðèì æèæèã öåõ òàñàã àëäàãäàëòàé àæèëëàõ, õү÷èí ÷àäëûã áүðýí àøèãëàæ ÷àäàõãүé çýðýã çүéë àæèãëàãäàæ áàéíà. Äýýðõ ñóäàëãààã õèéñíèé үíäñýí äýýð äàðààõ ñàíàëûã äýâøүүëæ áàéíà.  Үéëäâýðëýëèéí үéë àæèëëàãààòàé õîëáîãäñîí îíîâ÷òîé øèéä ãàðãàõ àñóóäàë óäèðäëàãàä өäөð òóòàì òóëãàð÷ áàéäàã áөãөөä үүíèé òóëä үíäýñëýë áîëîõóéö øààðäëàãàòàé ìýäýýëëýýð öàã òóõàéä íü õàíãàõ íü çүéòýé þì. “Ãîâü” ÕÊ çàðäëûã õóâüñàõ òîãòìîëîîð íü àíãèëàõ òàë äýýð ó÷èð äóòàãäàëòàé áàéäàã òàëààð äýýð äóðüäñàí áèëýý. Ýíýõүү àæèëä çàðäëûí өөðèéíõ íü øèíæ ÷àíàðòàé óÿëäóóëàí үéëäâýðëýëèéí íèéò çàðäëûí àíãèëàëûã àøèãëàãäàõ ÷èãëýëèéã õàðãàëçàí, çàðäëûã àíãèëàõûã ñàíàë áîëãîæ áàéíà. Èíãýñíýýð

ÿëãàâàðò çàðäëûí øèíæèëãýýíүүäèéã õèéõ,

óäèðäëàãûí

øèéäâýð ãàðãàëòòàé õîëáîîòîé îëîí ìýäýý áèé áîëîõ þì. Ñóäàëãààíû õýñýãò “Çөөëөí î¸äîë” öåõèéí үéëäâýðëýëèéí çàðäëûí àíãèëàëûã õèéñýí. Ñóäàëãààãààð òîãòîîñîí ýíýõүү үçүүëýëòүүä íü òóñ 80


“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам”

öåõèéí åðөíõèé äóíäàæ үçүүëýëò áîëîõ òóë èòãýëöүүðèéã äàðàà îíû òөëөâëөëò, ãүéöýòãýëä õÿíàëò òàâèõ, çàðäëûã àíãèëàí áүðòãýõýä àøèãëàõ áîëîìæòîé.  Ýíýõүү àæëûí õүðýýíä ÿëãàâàðò çàðäëûí øèíæèëãýýã äàìæëàãà òóñ áүð äýýð õèéæ үéëäâýðëýëèéí îíîâ÷òîé òүâøèíã òîãòîîñíîîð õàìãèéí áàãà çàðäëààð үéëäâýðëýë ÿâóóëàõ èíãýñíýýð äàìæëàãà òóñ áүð äýýð өðòөã áóóð÷ ýöñèéí áýëýí áүòýýãäýõүүíèé өðòөã ýðñ áóóðàõ ýåðýã íөëөөòýé.  Өðòөã òîîöîõ øèíý øèíý àðãà ãàð÷ áàéãàà өíөө үåä çàðäëûí õÿíàëòûã ñàéæðóóëàõ çàìààð үéë àæèëëàãààíä үíäýñëýí өðòөã òîîöîõ ÀÂÑ àðãûã ñàíàë áîëãîæ áàéíà. Èéìä ÀÂÑ øèíý àðãûã óëàìæëàëò àðãàòàé çýðýãöүүëýí “Çөөëөí î¸äîë” öåõèéí 2 áүòýýãäýõүүíèé õóâüä íýãæ áүòýýãäýõүүíèé өðòãèéã òîîöîæ үçëýý. Үүíýýñ äүãíýæ үçýõýä ÀÂÑ àðãà íü áүòýýãäýõүүíèé өðòãèéã èëүү îíîâ÷òîé

үíýìøèëòýé

òîîöîæ

áàéíà.

Ìөí

õóó÷èí

àðãûí

õóâüä

үéëäâýðëýëèéí íýìýãäýë çàðäëûã óðüä÷èëàí òîäîðõîéëñîí íýã ë íîðìîîð õóâààðèëäàã ó÷ðààñ өðòөãò үçүүëñýí çàðäëûí íөëөөëëөөð õÿíàëò òàâüæ ÷àääàããүé çөâõөí үéëäâýðëýëèéí íýãæèéí õýìæýýãýýð òàâèõ õÿíàëòûã áèé áîëãîæ áàéñàí áîë ÀÂÑ àðãûí үåä үíäñýíäýý çàðäàë ãàðàõ øàëòãààíûã òîäîðõîéëæ áàéãàà çàðäëûí õөòëөã÷өөð íü äàìæóóëàí õÿíàëò òàâèõ áîëîìæèéã áүðäүүëäýã. Ýíý íü үéëäâýðëýëèéí íýìýãäýë çàðäëûí õÿíàëòûã ñàéæðóóëæ үð äүíãүé үéë àæèëëàãààã áàãàñãàõ, үðãүé çàðäàë ãàðãàõ øàëòãààíûã èëðүүëýõ, õÿíàõ íөõöөë áүðäýíý. Èíãýæ өðòөã òîîöîõ íü öàã çàâ øààðäàõ, àæèëëàãàà èõ ÷ өðòөã, çàðäëûã áóóðóóëàõ à÷ õîëáîãäîëòîé þì.  “Çөөëөí î¸äîë” öåõèéí àøèã àëäàãäëûí ñóäàëãààã õèéæ үçýõýä үð äүí íü òèéì

÷

ñàéíãүé

áàéëàà.

Íýãæ

áүòýýãäýõүүíèé

çàðäëûí

áүòöèéí

øèíæèëãýýã õèéæ үçýõýä үéëäâýðëýëèéí íýìýãäýë çàðäàë õàðüöàíãóé өíäөð õóâààðèëàãäàæ áàéñàí áà øàëòãààí íü “Ãîâü ñîëàí” òóñòàà 425ìêâ îáúåêòòîé 4 öåõòýé àæèëëàäàã. Ýíý îáúåêòîä ãàð÷ áàéãàà áүõ çàðäàë íü ýäãýýð öåõүүäýä үéëäâýðëýëèéí íýìýãäýë çàðäàë áîëîí õóâààðèëàãääàã þì áàéíà.

81


“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам”

Ñóäàëãààãààð “Çөөëөí î¸äîë” öåõèéí õү÷èí ÷àäëûã 100% àøèãëàõàä áүòýýãäýõүүíèé өðòөã ýðñ áóóð÷ áàéãàà íü õàðàãäñàí. Ìөí òîîöîîëëîîð ãàðñàí áүòýýãäýõүүí үéëäâýðëýëòèéã íýìýãäүүëýõãүé ÷ àøèã өíäөð áàéãàà áүòýýãäýõүүíèéã òүëõүү үéëäâýðëýæ àëäàãäàëòàéã íü áàãàñãàõ çàìààð өðòөã, çàðäëûã áóóðóóëæ үð àøãèéã äýýøëүүëæ áîëîõ þì. Ýíý 2 àðãûí àëü àëèíûã àøèãëàâàë өðòөã, çàðäëûã áóóðóóëàõàä èëүү үð äүíòýé áàéõ áîëîâ óó ãýñýí ñàíàëûã äýâøүүëæ áàéíà. Íîì çүé 1. Àñðè Õàììåð” Çàðäëûí íÿãòëàí áîäîõ áүðòãýë” 2000 îí 2. Ö.Áàÿíìөíõ “Çàðäàë óäèðäëàãûí íÿãòëàí áîäîõ áүðòãýë” 2005 îí 3. Ì.Áîëîðìàà “Áèçíåñèéí áàéãóóëëàãûí өðòөã, çàðäëûí áүðòãýëèéã áîëîâñðîíãóé çàðèì àñóóäàë” ÓÁ 2005 îí ÌÓÈÑ-ÝÇÑ 4. Ö.Äîëãîðñүðýí “Æèæèã äóíä үéëäâýðëýëèéí òóëãàìäñàí àñóóäëóóä” äîêòîðûí àæèë ÓÁ 2005 îí 5. Ä.Öýðýíïèë “Äèññåðòàöè áè÷èõ, õàìãààëàõ àðãà çүéí çөâëөìæ” ÓÁ 2001 îí 6. Ñ.Өëçèéáàò “Óäèðäëàãûí íÿãòëàí áîäîõ áүðòãýë” 2008 îí 7. Ñ.Өëçèéáàò “Çàðäëûí íÿãòëàí áîäîõ áүðòãýë” 2005 îí 8. À.Ñàðàí÷èìýã, Ï.Æ àâçìàà “Çàðäëûí áүðòãýëèéí ñóðàõ áè÷èã” 2000 îí 9. Í.Òóíãàëàã “Óäèðäëàãûí áүðòãýëèéí òîãòîëöîîã áүðäүүëýõ çàðèì àñóóäàë” äîêòîðûí àæèë ÓÁ 1999 îí 10. “Ãîâü” ÕÊ-íèé үéëäâýðëýñýí áүòýýãäýõүүíèé өðòãèéí íýãòãýë 2005-2009 îí 11. “Ãîâü” ÕÊ-íèé çàðäëûí áүðòãýë áîëîí ñàíõүүãèéí ìýäýýëýë 12. “Çөөëөí î¸äîë” öåõèéí өðòãèéí òàéëàí 2005-2009 îí 13. ÍÁÁ-í îëîí óëñûí ñòàíäàðò 2007 îí 14. www.pmis.mn

82


“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам”

15. www.forum.mn 16. www.google.mn

ÕÀÂÑÐÀËÒ

Õàâñðàëò 1 Ãîâü ÕÊ-èéí 2009 îíû õóðààíãóé òàéëàí òýíöýë Үçүүëýëò

2009 îí

2008 îí

551,398,309.48

1,078,163,622.62

Өñөëò áóóðàëòûí äүí

2008 îíîîñ өөð÷ëөãäñөí %

À. ժЪÍê Ýðãýëòèéí õөðөíãө Ìөíãө áà òүүèòýé àäèëòãàõ õөðөíãө Äàíñíû àâëàãà Íàéäâàðãүé àâëàãûí õàñàãäóóëãà Áàðàà ìàòåðèàë

16,561,301,010.04

14,639,422,084.59

1,921,878,925.45 -

5,394,288.04

9,379,796.19

(3,985,508.15)

67,905,923.58

(67,905,923.58)

20,237,301,207.63

54,759,777.89

Áóñàä àâëàãà Óðüä÷èëàí ãàðñàí çàðäàë Øèéäâýðëýãäýýãүé äóòàãäàë Ýðãýëòèéí õºðºíãèéí ä¿í

20,292,060,985.52

Õóðèìòëàãäñàí ýëýãäýë Õөðөíãө îðóóëàëò áà áóñàä õөðөíãө Үíýëãýýíèé õàñàãäóóëãà Ýðãýëòèéí áóñ õºðºíãèéí ä¿í ÍÈÉÒ ÕªÐªÍÃÈÉÍ Ä¯Í

Îðëîãûí òàòâàðûí өãëөã ÕÕÎÀÒ-ûí өãëөã ͪÒàòâàðûí ºãëºã

0%

26,616,984,527.79

4,415,965,335.30

(17,434,793,334.35)

(16,203,698,489.86)

(1,231,094,844.49)

385,261,515.00

385,261,515.00

(257,392,901.00)

(257,392,901.00)

13,726,025,142.74

10,541,154,651.93

3,184,870,490.81

34,018,086,128.26

30,778,455,859.56

3,239,630,268.70 -

17% 8%

30%

-

1. ªð òºëáºð

Öàëèíãèéí өãëөã

-42%

31,032,949,863.09

ªÐ ÒªËÁªÐ ÁÀ ÝÇÝÌØÈÃ×ÄÈÉÍ ªÌ× Äàíñíû өãëөã

13%

-

Ýðãýëòèéí áóñ õºðºí㺠Үíäñýí õөðөíãө

-49%

(526,765,313.14) -

846,374,623.16

1,471,685,388.91

(625,310,765.75)

175,417,945.00

143,449,019.00

31,968,926.00

42,132,278.45

66,279,288.55

(24,147,010.10)

14,571,048.47

42,805,477.64

(28,234,429.17)

101,341,872.28

95,510,161.71

5,831,710.57

-42% 22% -36% -66% 6%

83


“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам” Áóñàä òàòâàðûí өãëөã ÝÌÍÄ-èéí øèìòãýëèéí өãëөã Íîîãäîë àøãèéí ºãëºã Áîãèíî õóãàöààò çýýëèéí өãëөã

2,867,985.11

201,077.13

23,730,356.20

51,106,527.02

(27,376,170.82)

184,853,879.91

192,726,195.43

(7,872,315.52)

3,110,578,292.11

6,468,812,632.69

(3,358,234,340.58)

77,000.00

(77,000.00)

79,180,187.01

73,308,028.46

5,872,158.55

4,581,249,544.83

8,608,627,704.52

(4,027,378,159.69)

Áóñàä өãëөã Óðüä÷èëæ îðñîí îðëîãî Áîãèíî õóãàöààò ºãëºãèéí ä¿í Óðò õóãàöààò ºãëºãèéí ä¿í ªð òºëáºð áà ºãëºã

5,253,047,423.75

Õóâüöààò êàïèòàëûí äүí Äàõèí үíýëãýýíèé íөөö Õóðèìòëàãäñàí àøèã ( àëäàãäàë ) Òàéëàíãèéí ¿åèéí Өìíөõ үåèéí Ýçýìøèã÷äèéí ºì÷èéí ä¿í ªÐ ÒªËÁªÐ ÁÀ ÝÇÝÌØÈÃ×ÄÈÉÍ ªÌ×ÈÉÍ Ä¯Í

-54% -4% -52%

8% -47%

5,253,047,423.75

9,834,296,968.58

8,608,627,705.00

780,112,500.00

780,112,500.00

780,112,500.00

780,112,500.00

9,383,387,280.52

9,383,387,280.52

12,538,976,484.47

11,317,115,873.75

1,221,860,610.72

1,501,790,070.67

689,212,500.77

812,577,569.90

11,037,186,413.80

10,627,903,372.98

409,283,040.82

24,204,266,335.66

22,169,828,155.04

2,034,438,180.62

34,038,563,304.24

30,778,455,860.04

3,260,107,444.20

2. Ýçýìøèã÷äèéí ºì÷ Äүðìèéí ñàí

7%

3,069,062.24

14%

1,225,669,263.58 -

11% 118% 4% 9% 11%

Õàâñðàëò 2 Ãîâü ÕÊ-èéí 2009 îíû ìөíãөí ãүéëãýýíèé òàéëàí Үçүүëýëò

2009 îí

2008 îí

Өñөëò áóóðàëòûí äүí

2008 îíîîñ өөð÷ëөãäñөí %

Үíäñýí үéë àæèëëàãààíû ìөíãөí ãүéëãýý Үíäñýí үéë àæèëëàãààíû ìөíãөí îðëîãî

21,182,663,314.46

23,233,483,961.42

(2,050,820,646.96)

20,420,972,898.75

22,748,882,521.46

(2,327,909,622.71)

631,009,453.03

297,868,115.19

333,141,337.84

71,359,711.00

56,859,975.00

14,499,736.00

59,321,251.68

129,873,349.77

(70,552,098.09)

20,328,653,405.87

25,152,350,270.43

(4,823,696,864.56)

3,849,234,830.51

3,780,701,019.37

68,533,811.14

Íèéãìèéí äààòãàëûí áàéãóóëëàãàä òөëñөí ìөíãө

1,006,021,865.63

933,226,887.95

72,794,977.68

Òүүõèé, ýä ìàòåðèàë õóäàëäàí àâàõàä òөëñөí ìөíãө

5,735,553,223.23

9,302,240,055.66

(3,566,686,832.43)

396,218,703.64

447,466,357.77

(51,247,654.13)

1,682,956,974.97

2,624,886,632.73

(941,929,657.76)

1,153,590,376.37

817,665,824.48

335,924,551.89

Áîðëóóëàëòûí áîëîí õóäàëäàí àâàã÷äààñ îðñîí ìөíãө Òóñëàõ үéë àæèëëàãààíààñ îðñîí ìөíãө Äààòãàëûí íөõâөðөөñ õүëýýí àâñàí ìөíãө Áóñàä îðëîãî Үíäñýí үéë àæèëëàãààíû ìөíãөí çàðëàãà Àæèëëàã÷äàä îëãîñîí ìөíãө

Àøèãëàëòûí çàðäàëä òөëñөí ìөíãө Áýëòãýí íèéëүүëýã÷äýä òөëñөí áóñàä ìөíãө Òөëñөí õүү

-8.83% -10.23% 111.84% 25.50% -54.32% -19.18% 1.81% 7.80% -38.34% -11.45% -35.88% 41.08%

Òºñºâò òºëñºí òàòâàð

66.84%

84


“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам”

Äààòãàëûí òөëáөðò òөëñөí ìөíãө Áóñàä çàðëàãà Үíäñýí үéë àæèëëàãààíû öýâýð ìөíãөí ãүéëãýýíèé äүí Õөðөíãө îðóóëàëòûí үéë àæèëëàãààíû ìөíãөí ãүéëãýý

1,569,188,451.79

940,540,992.74

628,647,459.05

10,404,687.70

20,094,317.36

(9,689,629.66)

4,925,484,292.03

6,285,528,182.37

(1,360,043,890.34)

854,009,908.59

(1,918,866,309.01)

2,772,876,217.60

(1,755,378,295.40)

-48.22% -21.64% -144.51%

(1,755,378,295.40)

Ñàíõүүãèéí үéë àæèëëàãààíû ìөíãөí ãүéëãýý Áàíêíààñ àâñàí çýýë, ãàäíû ñàíõ¿¿æèëò Çýýëèéí òөëөëò Óðò õóãàöààò өðèéí òàéëàíãèéí õóãàöààíû òөëөëò Ìөíãөөð òөëñөí íîãäîë àøèã

7,723,705,950.00

6,960,191,857.90

763,514,092.10

(6,849,498,314.46)

(4,415,603,641.93)

(2,433,894,672.53) -

(450,141,946.25) (13,743,242.20)

5,870,926.68

7,175,645.10

7,341,438.52

(165,793.42)

(48,765,945.20)

(39,396,761.22)

(9,369,183.98)

374,603,073.67

2,498,789,651.07

(2,124,186,577.40)

(526,765,313.14)

579,923,342.06

(1,106,688,655.20)

Ìөíãө, òүүíòýé àäèëòãàõ õөðөíãèéí ýõíèé үëäýãäýë

1,078,163,622.62

498,240,280.56

579,923,342.06

Ìөíãө, òүүíòýé àäèëòãàõ õөðөíãèéí ýöñèéí үëäýãäýë

551,398,309.48

1,078,163,622.62

(526,765,313.14)

Âàëþòûí õàíøíû çөðүү Ñàíõүүãèéí үéë àæèëëàãààíû öýâýð ìөíãөí ãүéëãýýíèé äүí Áүõ öýâýð ìөíãөí ãүéëãýý

55.12%

(450,141,946.25)

(7,872,315.52)

Õүү áà óðàìøóóëëûí îðëîãî

10.97%

-42.72% -2.26% 23.78% -85.01% -190.83% 116.39% -48.86%

Õàâñðàëò 3 Ãîâü ÕÊ-èéí 2009 îíû îðëîãî үð äүíãèéí òàéëàí

Үçүүëýëò Үíäñýí үéë àæèëëàãààíû îðëîãî Áîðëóóëàëòûí îðëîãî Äîòîîä áîðëóóëàëò Ãàäààä áîðëóóëàëò Áîðëóóëàëòûí õөíãөëөëò áà áóöààëò Öýâýð áîðëóóëàëò Áîðëóóëñàí áүòýýãäýõүүíèé өðòөã Áîõèð àøèã ¯éë àæèëëàãàà (ÁÅÓ)-ûí çàðäàë

Өñөëò áóóðàëòûí äүí

2008 îíîîñ өөð÷ëөãäñөí %

2009 îí

2008 îí

20,247,021,085.09

19,585,769,522.35

661,251,562.74

3.4%

20,429,537,605.59

19,598,367,945.61

831,169,659.98

4.2%

14,616,773,751.11

10,139,702,369.76

4,477,071,381.35

5,812,763,854.48

9,458,665,575.85

(3,645,901,721.37)

182,516,520.50

12,598,423.26

169,918,097.24

1348.7%

20,247,021,085.09

19,585,769,522.35

661,251,562.74

3.4%

16,056,299,049.60

16,256,808,194.90

(1,500,509,145.30)

-9.2%

5,490,722,035.49

3,328,961,327.45

2,161,760,708.04

64.9%

2,001,754,020.00

1,429,616,905.95

572,137,114.05

40.0%

44.2% -38.5%

85


“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам” Үíäñýí áîëîí íýìýãäýë öàëèí Íèéãìèéí äààòãàëûí øèìòãýë Çàð ñóðòàë÷èëãààíû çàðäàë Ýëýãäëèéí çàðäàë ¯éë àæèëëàãààíû áóñàä çàðäàë ¯éë àæèëëàãààíû àøèã (àëäàãäàë) Ñàíõүүãèéí үéë àæèëëàãààíû àøèã (àëäàãäàë) Õүүãèéí îðëîãî Çýýëèéí õүүíèé çàðäàë Âàëþòûí õàíøèéí өөð÷ëөëòөөñ үүññýí àøèã àëäàãäàë

519,502,460.06

544,820,188.97

(25,317,728.91)

-4.6%

60,592,311.99

42,514,421.53

18,077,890.46

42.5%

455,627,417.00

170,661,105.62

284,966,311.38

75,753,082.73

61,625,550.39

14,127,532.34

22.9%

777,069,793.90

609,995,639.44

167,074,154.46

27.4%

3,488,968,015.49

1,899,344,421.50

1,589,623,593.99

83.7%

(1,385,336,451.49)

(703,644,922.92)

(681,691,528.57)

96.9%

44,979,075.10

7,565,774.43

37,413,300.67

1,335,269,355.68

827,945,620.39

507,323,735.29

(95,046,170.91)

116,734,923.04

(211,781,093.95)

167.0%

494.5% 61.3% -181.4% -

Үéë àæèëëàãààíû áóñ àøèã(àëäàãäàë) Õàíäèâ òýòãýìæ, òөñөë òóñëàìæ

(421,944,058.53)

(406,350,009.26)

(15,594,049.27)

3.8%

4,382,303.73

11,376,179.55

(6,993,875.82)

-61.5%

Үíäñýí õөðөíãө, õөðөíãө îðóóëàëò áîðëóóëñàí îëç ãàðç

(52,157.08)

2,528,102.54

(2,580,259.62)

-102.1%

Үíäñýí áóñ үéëäâýðëýë, үéë÷èëãýýíèé àøèã, àëäàãäàë

(214,633,669.74)

(197,383,388.65)

(17,250,281.09)

49,845,469.94

37,453,255.69

12,392,214.25

33.1%

252,721,397.92

237,571,799.29

15,149,598.63

6.4%

1,681,687,505.47

789,349,489.32

892,338,016.15

179,897,434.46

100,136,988.55

79,760,445.91

289,212,500.77

812,577,570.24

Áóñàä îðëîãî Áóñàä çàðäàë Òàòâàð òºëºõèéí ºìíºõ àøèã (àëäàãäàë) Îðëîãûí òàòâàðûí çàðäàë Òàéëàíò ¿åèéí öýâýð àøèã (àëäàãäàë)

Õàâñðàëò 4

489,857,125.41

8.7%

113.0% 79.7% 117.9%

Үéëäâýðëýëèéí çàðäàë

2009 îíû ºññºí 12 ñàð

ÍÈÉÒ Ä¯Í

ÃÎÂÜ Ä¯Í

ϯ¯Ñ įÍ

¯Ç¯¯ËÝËÒ¯¯Ä ÄÀÍÑ ØÓÓÄ ÌÀÒÅÐÈÀË Ò¿¿õèé ýäèéí ñêëàäíààñ àâñàí íîîñ,íîîëóóð Ãàäíààñ àâñàí ò¿¿õèé ýä, áàðàà ìàòåðèàë

4,936,090,662.61 758,840,670.00 34,602,339.95

4,892,904,282.89 758,840,670.00 34,602,339.95

43,186,379.72 -

86


“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам”

Ãîâèîñ/ ï¿¿ñýýñ àâñàí ò¿¿õèé ýä Çàõèàëãàòààñ Òîîëëîãûí èë¿¿äýë

26,277,281.49

-

26,277,281.49

4,115,915.77 -

4,115,792.17 -

292,785,532.75 -

292,783,885.95 -

ªìíºõ äàìæëàãààñ øèëæèæ èðñýí ºðòºã ØÓÓÄ ÕªÄªË̪Рõèéñíýýðõ öàëèí öàã çýðãèéí öàëèí ¯ÉËÄÂÝÐÈÉÍ ÍÝÌÝÃÄÝË ÇÀÐÄÀË ØÓÓÄ ÁÓÑ ÌÀÒÅÐÈÀË òóñëàõ ìàòåðèàë õèìèéí ìàòåðèàë ØÓÓÄ ÁÓÑ ÕªÄªË̪Рòîãòìîë öàëèí íýìýãäýë öàëèí ÍÄØ ÝÌÄ àæèë îëãîã÷îîñ òºëñºí ¯ÍÄÑÝÍ ÕªÐªÍÃÈÉÍ ÝËÝÃÄÝË ÓÐÑÃÀË ÇÀÑÂÀÐÛÍ ÇÀÐÄÀË ñýëáýã õýðýãñýë çàñâàð ¿éë÷èëãýýíèé çàðäàë ÀØÈÃËÀËÒÛÍ ÇÀÐÄÀË öàõèëãààí ýð÷èì õ¿÷ äóëààí õàëààëò óóð õèé öýâýð áîõèð óñ ñàëõèâ÷ àãààðæóóëàëò õàðèëöàà,õîëáîîíû çàðäàë ÁÓÑÀÄ ÇÀÐÄÀË áè÷èã õýðãèéí çàðäàë õºäºëìºð õàìãààëàëûí çàðäàë Àæ àõóéí çàðäàë / ýä õîãøèë/ õàðóóë õàìãààëàëòûí çàðäàë õºðºíãèéí äààòãàë ýð¿¿ë àõóéí çàðäàë Ñòàíäàð÷ëàë õýìæèëç¿éí çàðäàë òýýâýð øàòàõóóíû çàðäàë Çàñâàð, À¯-òýé õîëáîãäîí ãàðñàí çàðäàë ãàçàð àøèãëàëò áóñàä çàðäàë (áàðèëãà, øàãíàë,òýòãýìæ, ÁÌ,ìýðãýæèëòíèé ã.ì)

3,819,468,922.65 218,993,013.17 175,113,366.52 43,879,646.65 406,499,474.18 56,551,271.11 34,778,709.20 21,772,561.91 105,159,243.53 53,418,938.36 51,740,305.17 39,924,540.78 130,482,510.29 10,999,838.02 10,999,838.02 40,934,012.05 21,006,305.41 4,554,091.38 6,233,799.67 7,674,077.93 295,129.54 1,170,608.12 22,448,058.40 293,205.31 2,453,641.33 2,527,728.74 3,331,830.13 2,431,750.02 6,446,613.13 1,773,532.80

3,802,561,594.82 218,993,013.17 175,113,366.52 43,879,646.65 406,499,474.18 56,551,271.11 34,778,709.20 21,772,561.91 105,159,243.53 53,418,938.36 51,740,305.17 39,924,540.78 130,482,510.29 10,999,838.02 10,999,838.02 40,934,012.05 21,006,305.41 4,554,091.38 6,233,799.67 7,674,077.93 295,129.54 1,170,608.12 22,448,058.40 293,205.31 2,453,641.33 2,527,728.74 3,331,830.13 2,431,750.02 6,446,613.13 1,773,532.80

3,189,756.94

3,189,756.94

¯ÉËÄÂÝÐËÝËÈÉÍ ÍÈÉÒ ÇÀÐÄÀË

1,742,114,227.31

1,715,835,175.42

26,279,051.89

Äóóñààã¿é ¿éëäâýðëýëèéí ýõíèé ¿ëäýãäýë

3,993,846,061.70

3,985,275,739.58

8,570,322.12

Äóóñààã¿é ¿éëäâýðëýëèéí ÄÅÁÅÒ ä¿í

1,742,114,227.31

1,715,835,175.42

26,279,051.89

38,653,773.54

34,538,008.27

4,115,765.27

4,074,897,529.71

4,072,896,632.48

2,000,897.23

1,329,623,453.01 ÀÍÃÈËÀÍ ßËÃÀÕ ÃÎÂÜ

1,300,892,388.30

28,731,064.71 ÕßËÃÀÑ ßËÃÀÕ ÃÎÂÜ

ÁÁ, ÕÁÁ-ýýñ àâñàí á¿òýýãäýõ¿¿í Ýðäýì øèíæèëãýýíèé õýñãýýñ Áóöñàí áîðëóóëàëò

į ÊÐÅÄÈÒ(ºðòºã õîðîãäóóëàõ áè÷èëò) Äóóñààã¿é ¿éëäâýðëýëèéí ýöñèéí ¿ëäýãäýë ¯ÉËÄÂÝÐËÝÑÝÍ Á¯ÒÝÝÃÄÝÕ¯¯ÍÈÉ ªÐÒªÃ

2009 îíû ºññºí 12 ñàð ¯Ç¯¯ËÝËÒ¯¯Ä ÄÀÍÑ

1411-2001

ØÓÓÄ ÌÀÒÅÐÈÀË

788,285,941.72

Ò¿¿õèé ýäèéí ñêëàäíààñ àâñàí íîîñ,íîîëóóð

758,840,670.00

ÓÃÀÀÕ

ÃÎÂÜ

1412-2001 466,079,996.77

123.60 1,646.80 16,907,327.83 -

1413-2001 456,012,231.59

87


“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам” Ãàäíààñ àâñàí ò¿¿õèé ýä, áàðàà ìàòåðèàë

29,445,271.72

Ãîâèîñ/ ï¿¿ñýýñ àâñàí ò¿¿õèé ýä Çàõèàëãàòààñ Òîîëëîãûí èë¿¿äýë ÁÁ, ÕÁÁ-ýýñ àâñàí á¿òýýãäýõ¿¿í

186,723.40

Ýðäýì øèíæèëãýýíèé õýñãýýñ Áóöñàí áîðëóóëàëò ªìíºõ äàìæëàãààñ øèëæèæ èðñýí ºðòºã

465,893,273.37

456,012,231.59

ØÓÓÄ ÕªÄªË̪Ð

8,055,496.95

2,563,374.24

5,657,259.80

õèéñíýýðõ öàëèí

6,176,467.37

1,395,534.24

2,607,371.80

öàã çýðãèéí öàëèí

1,879,029.58

1,167,840.00

3,049,888.00

¯ÉËÄÂÝÐÈÉÍ ÍÝÌÝÃÄÝË ÇÀÐÄÀË

6,270,789.85

15,562,010.94

45,207,295.70

ØÓÓÄ ÁÓÑ ÌÀÒÅÐÈÀË

68,918.71

10,246,207.90

168,275.29

òóñëàõ ìàòåðèàë

66,600.18

673,857.40

164,840.43

õèìèéí ìàòåðèàë

2,318.53

9,572,350.50

3,434.86

ØÓÓÄ ÁÓÑ ÕªÄªË̪Ð

2,592,665.23

217,500.00

8,818,412.60

òîãòìîë öàëèí

2,150,000.00

íýìýãäýë öàëèí

3,527,719.14

442,665.23

217,500.00

ÍÄØ ÝÌÄ àæèë îëãîã÷îîñ òºëñºí

1,285,893.69

332,319.62

5,290,693.46 1,751,516.61

¯ÍÄÑÝÍ ÕªÐªÍÃÈÉÍ ÝËÝÃÄÝË

471,584.92

635,123.28

23,615,973.31

ÓÐÑÃÀË ÇÀÑÂÀÐÛÍ ÇÀÐÄÀË

99,390.01

10,328.70

3,398,370.54

ñýëáýã õýðýãñýë

99,390.01

10,328.70

3,398,370.54

885,021.72

3,950,380.43

6,144,116.01

10,200.00

308,652.00

5,270,408.00

çàñâàð ¿éë÷èëãýýíèé çàðäàë ÀØÈÃËÀËÒÛÍ ÇÀÐÄÀË öàõèëãààí ýð÷èì õ¿÷ äóëààí õàëààëò

690,989.09

óóð õèé öýâýð áîõèð óñ

1,956,334.45 126,891.34

1,662,089.05

809,479.25

ñàëõèâ÷ àãààðæóóëàëò

33,636.36

õàðèëöàà,õîëáîîíû çàðäàë

23,304.93

23,304.93

30,592.40

867,315.57

170,151.01

1,310,631.34

215,679.20

5,948.00

510,506.90

72,760.35

10,371.88

88,298.92

õºðºíãèéí äààòãàë

110,096.20

73,397.47

110,096.20

ýð¿¿ë àõóéí çàðäàë

11,518.77

11,455.98

14,974.40

229,186.78

23,506.33

340,841.89

81,226.64

40,613.32

81,226.64

ÁÓÑÀÄ ÇÀÐÄÀË áè÷èã õýðãèéí çàðäàë õºäºëìºð õàìãààëàëûí çàðäàë Àæ àõóéí çàðäàë / ýä õîãøèë/

33,636.36

8,498.78

11,115.55

õàðóóë õàìãààëàëòûí çàðäàë

Ñòàíäàð÷ëàë õýìæèëç¿éí çàðäàë òýýâýð øàòàõóóíû çàðäàë Çàñâàð, À¯-òýé õîëáîãäîí ãàðñàí çàðäàë ãàçàð àøèãëàëò áóñàä çàðäàë (áàðèëãà, øàãíàë,òýòãýìæ, ÁÌ,ìýðãýæèëòíèé ã.ì) ¯ÉËÄÂÝÐËÝËÈÉÍ ÍÈÉÒ ÇÀÐÄÀË

138,348.85

4,858.03

153,570.84

802,612,228.52

484,205,381.95

506,876,787.09

Äóóñààã¿é ¿éëäâýðëýëèéí ýõíèé ¿ëäýãäýë

783,023,906.30

12,831,164.88

128,312,688.02

Äóóñààã¿é ¿éëäâýðëýëèéí ÄÅÁÅÒ ä¿í

802,612,228.52

484,205,381.95

506,876,787.09

į ÊÐÅÄÈÒ(ºðòºã õîðîãäóóëàõ áè÷èëò) Äóóñààã¿é ¿éëäâýðëýëèéí ýöñèéí ¿ëäýãäýë ¯ÉËÄÂÝÐËÝÑÝÍ Á¯ÒÝÝÃÄÝÕ¯¯ÍÈÉ ªÐÒªÃ

-

-

-

1,119,742,861.45

17,445,296.20

132,150,768.33

465,893,273.37

479,404,527.23

503,038,706.78

Õàâñðàëò 5

88


“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам”

2009 îíû ºññºí 12 ñàð ¯Ç¯¯ËÝËÒ¯¯Ä ÄÀÍÑ ØÓÓÄ ÌÀÒÅÐÈÀË

ÏÐÅÑÑ ÃÎÂÜ 1414-2001 520,644,083.67

ÍÝÕÝÕ

ΨÌÎË ÕªÍÆËÈÉÍ ÖÅÕ

1421-2002

1422-2002

257,920,765.06

47,211.05

Ò¿¿õèé ýäèéí ñêëàäíààñ àâñàí íîîñ,íîîëóóð Ãàäíààñ àâñàí ò¿¿õèé ýä, áàðàà ìàòåðèàë

5,073,062.24

ÁÁ, ÕÁÁ-ýýñ àâñàí á¿òýýãäýõ¿¿í

18,774,379.60

47,211.05

520,644,083.67 1,009,600.39

234,073,323.22 7,333,568.00

2,048,599.38

õèéñíýýðõ öàëèí

374,193.00

7,147,008.00

2,048,599.38

öàã çýðãèéí öàëèí

635,407.39

186,560.00

3,770,606.36

19,437,316.98

ØÓÓÄ ÁÓÑ ÌÀÒÅÐÈÀË

544,731.45

4,325,382.63

7,765,398.73

òóñëàõ ìàòåðèàë

544,731.45

3,891,980.45

7,765,398.73

ØÓÓÄ ÁÓÑ ÕªÄªË̪Ð

544,662.73

7,242,953.90

òîãòìîë öàëèí

522,727.27

2,479,454.00

ªìíºõ äàìæëàãààñ øèëæèæ èðñýí ºðòºã ØÓÓÄ ÕªÄªË̪Ð

¯ÉËÄÂÝÐÈÉÍ ÍÝÌÝÃÄÝË ÇÀÐÄÀË

õèìèéí ìàòåðèàë

íýìýãäýë öàëèí

8,877,579.14

433,402.18 30,854.23

21,935.46

4,763,499.90

30,854.23

ÍÄØ ÝÌÄ àæèë îëãîã÷îîñ òºëñºí

185,576.66

1,739,210.07

257,184.02

¯ÍÄÑÝÍ ÕªÐªÍÃÈÉÍ ÝËÝÃÄÝË

675,168.61

2,227,465.24

299,038.04

ÓÐÑÃÀË ÇÀÑÂÀÐÛÍ ÇÀÐÄÀË

10,328.70

81,437.25

29,021.75

ñýëáýã õýðýãñýë

10,328.70

81,437.25

29,021.75

690,191.01

2,983,181.47

208,287.28

21,692.00

991,426.40

80,799.67

çàñâàð ¿éë÷èëãýýíèé çàðäàë ÀØÈÃËÀËÒÛÍ ÇÀÐÄÀË öàõèëãààí ýð÷èì õ¿÷ äóëààí õàëààëò

592,276.36

98,712.73

óóð õèé öýâýð áîõèð óñ

45,630.25

1,937,857.74

28,774.88

ñàëõèâ÷ àãààðæóóëàëò õàðèëöàà,õîëáîîíû çàðäàë ÁÓÑÀÄ ÇÀÐÄÀË

30,592.40

53,897.33

1,119,947.20

837,686.42

áè÷èã õýðãèéí çàðäàë õºäºëìºð õàìãààëàëûí çàðäàë

287,795.09

9,363.64 24,435.67

44,455.92

36,748.75

7,976.28

94,365.73

32,565.05

õºðºíãèéí äààòãàë

146,794.93

220,192.40

36,698.73

ýð¿¿ë àõóéí çàðäàë

11,455.98

9,215.02

37,231.91

23,506.33

205,680.45

88,148.76

60,919.98

81,226.64

40,613.32

Àæ àõóéí çàðäàë / ýä õîãøèë/ õàðóóë õàìãààëàëòûí çàðäàë

Ñòàíäàð÷ëàë õýìæèëç¿éí çàðäàë òýýâýð øàòàõóóíû çàðäàë Çàñâàð, À¯-òýé õîëáîãäîí ãàðñàí çàðäàë ãàçàð àøèãëàëò áóñàä çàðäàë (áàðèëãà, øàãíàë,òýòãýìæ, ÁÌ,ìýðãýæèëòíèé ã.ì) ¯ÉËÄÂÝÐËÝËÈÉÍ ÍÈÉÒ ÇÀÐÄÀË Äóóñààã¿é ¿éëäâýðëýëèéí ýõíèé ¿ëäýãäýë Äóóñààã¿é ¿éëäâýðëýëèéí ÄÅÁÅÒ ä¿í

844,858.03

173,186.62

15,788.57

525,424,290.42

284,691,650.04

10,973,389.57

88,820,311.11

159,973,799.22

2,732,665.44

525,424,290.42

284,691,650.04

10,973,389.57

į ÊÐÅÄÈÒ(ºðòºã õîðîãäóóëàõ áè÷èëò) Äóóñààã¿é ¿éëäâýðëýëèéí ýöñèéí ¿ëäýãäýë ¯ÉËÄÂÝÐËÝÑÝÍ Á¯ÒÝÝÃÄÝÕ¯¯ÍÈÉ ªÐÒªÃ

2009 îíû ºññºí 12 ñàð

18,580,980.50 595,663,621.03

Ñ¿ëæèõ-2-ð ¿éëäâýðëýë Stol

314,774.09

-

263,367,584.60

2,422,713.95

162,208,710.97

11,236,130.01

Ñ¿ëæèõ-1-ð ¿éëäâýðëýë Shima

Ñ¿ëæèõ-3-ð ¿éëäâýðëýë

89


“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам” ¯Ç¯¯ËÝËÒ¯¯Ä ÄÀÍÑ ØÓÓÄ ÌÀÒÅÐÈÀË

1431-2003

1431-2103

1431-2203

122,098,759.51

145,076,931.69

17.70

102.90

119,719,380.45

Ò¿¿õèé ýäèéí ñêëàäíààñ àâñàí íîîñ,íîîëóóð Ãàäíààñ àâñàí ò¿¿õèé ýä, áàðàà ìàòåðèàë Ãîâèîñ/ ï¿¿ñýýñ àâñàí ò¿¿õèé ýä Çàõèàëãàòààñ Òîîëëîãûí èë¿¿äýë ÁÁ, ÕÁÁ-ýýñ àâñàí á¿òýýãäýõ¿¿í

231,098.84

195,047.09

Ýðäýì øèíæèëãýýíèé õýñãýýñ Áóöñàí áîðëóóëàëò ªìíºõ äàìæëàãààñ øèëæèæ èðñýí ºðòºã

122,098,741.81

144,845,729.95

119,524,333.36

ØÓÓÄ ÕªÄªË̪Ð

54,628,401.75

45,984,608.40

26,750,687.70

õèéñíýýðõ öàëèí

40,735,932.79

31,671,008.14

26,750,687.70

öàã çýðãèéí öàëèí

13,892,468.96

14,313,600.26

¯ÉËÄÂÝÐÈÉÍ ÍÝÌÝÃÄÝË ÇÀÐÄÀË

58,964,607.03

44,688,463.81

25,035,450.58

ØÓÓÄ ÁÓÑ ÌÀÒÅÐÈÀË

5,945,172.79

4,167,607.27

3,464,444.88

òóñëàõ ìàòåðèàë

5,876,733.39

4,152,751.54

3,315,369.68

68,439.40

14,855.73

149,075.20

11,057,071.21

15,114,547.88

10,560,485.12

òîãòìîë öàëèí

8,877,614.54

9,470,058.18

4,268,447.27

íýìýãäýë öàëèí

2,179,456.67

5,644,489.70

6,292,037.85

ÍÄØ ÝÌÄ àæèë îëãîã÷îîñ òºëñºí

8,143,860.80

7,564,282.63

4,751,409.74

¯ÍÄÑÝÍ ÕªÐªÍÃÈÉÍ ÝËÝÃÄÝË

27,217,338.61

11,342,428.44

1,539,652.14

ÓÐÑÃÀË ÇÀÑÂÀÐÛÍ ÇÀÐÄÀË

1,147,508.81

907,876.62

664,479.90

ñýëáýã õýðýãñýë

1,147,508.81

907,876.62

664,479.90

õèìèéí ìàòåðèàë ØÓÓÄ ÁÓÑ ÕªÄªË̪Ð

çàñâàð ¿éë÷èëãýýíèé çàðäàë ÀØÈÃËÀËÒÛÍ ÇÀÐÄÀË

2,174,588.11

2,147,079.54

1,594,270.90

öàõèëãààí ýð÷èì õ¿÷

916,816.80

902,768.00

669,324.00

äóëààí õàëààëò

493,563.64

493,563.64

357,833.64

óóð õèé

246,216.75

246,253.97

246,253.97

öýâýð áîõèð óñ

209,147.19

195,650.20

201,275.92

20,454.55

20,454.55

26,363.64

288,389.18

288,389.18

93,219.73

3,279,066.70

3,444,641.43

2,460,707.90

20,000.00

101,818.20

14,045.46

õºäºëìºð õàìãààëàëûí çàðäàë

202,275.64

202,007.00

179,816.67

Àæ àõóéí çàðäàë / ýä õîãøèë/

416,390.86

485,879.47

316,855.64

õºðºíãèéí äààòãàë

366,987.33

366,987.33

348,637.96

ýð¿¿ë àõóéí çàðäàë

544,158.70

581,390.62

346,543.17

1,163,563.70

1,175,316.87

857,981.31

243,679.92

243,679.92

172,606.61

ñàëõèâ÷ àãààðæóóëàëò õàðèëöàà,õîëáîîíû çàðäàë ÁÓÑÀÄ ÇÀÐÄÀË áè÷èã õýðãèéí çàðäàë

õàðóóë õàìãààëàëòûí çàðäàë

Ñòàíäàð÷ëàë õýìæèëç¿éí çàðäàë òýýâýð øàòàõóóíû çàðäàë Çàñâàð, À¯-òýé õîëáîãäîí ãàðñàí çàðäàë ãàçàð àøèãëàëò áóñàä çàðäàë (áàðèëãà, øàãíàë,òýòãýìæ, ÁÌ,ìýðãýæèëòíèé ã.ì)

322,010.55

287,562.02

224,221.08

235,691,768.29

235,750,003.90

171,505,518.73

Äóóñààã¿é ¿éëäâýðëýëèéí ýõíèé ¿ëäýãäýë

215,687,852.40

119,656,120.72

58,458,057.40

Äóóñààã¿é ¿éëäâýðëýëèéí ÄÅÁÅÒ ä¿í

235,691,768.29

235,750,003.90

171,505,518.73

¯ÉËÄÂÝÐËÝËÈÉÍ ÍÈÉÒ ÇÀÐÄÀË

į ÊÐÅÄÈÒ(ºðòºã õîðîãäóóëàõ áè÷èëò)

1,949,512.92

1,756,863.17

Äóóñààã¿é ¿éëäâýðëýëèéí ýöñèéí ¿ëäýãäýë

116,231,630.88

99,612,346.40

113,270,108.56

-

¯ÉËÄÂÝÐËÝÑÝÍ Á¯ÒÝÝÃÄÝÕ¯¯ÍÈÉ ªÐÒªÃ

333,198,476.89

253,805,816.21

116,498,420.48

Õàâñðàëò 6

90


“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам”

2009 îíû ºññºí 12 ñàð ¯Ç¯¯ËÝËÒ¯¯Ä ÄÀÍÑ ØÓÓÄ ÌÀÒÅÐÈÀË

Ñ¿ëæèõ-4-ð ¿éëäâýðëýë

ïÉÖ.ÓÃÀÀÕ

1431-2303

1449-2004

91,460,532.93

67,132.56

ÁÓÄÀÕ 1451-2005 371,582,819.04

Ò¿¿õèé ýäèéí ñêëàäíààñ àâñàí íîîñ,íîîëóóð Ãàäíààñ àâñàí ò¿¿õèé ýä, áàðàà ìàòåðèàë

84,005.99

ÁÁ, ÕÁÁ-ýýñ àâñàí á¿òýýãäýõ¿¿í

162,022,988.66

ªìíºõ äàìæëàãààñ øèëæèæ èðñýí ºðòºã ØÓÓÄ ÕªÄªË̪Ð

91,460,532.93 28,413,743.61

67,132.56 1,771,199.40

õèéñíýýðõ öàëèí

28,413,743.61

1,771,199.40

28,048,697.33

9,817,902.57

51,618,559.17

ØÓÓÄ ÁÓÑ ÌÀÒÅÐÈÀË

4,325,691.96

1,017,282.21

11,222,497.10

òóñëàõ ìàòåðèàë

4,316,331.99

44,400.12

734,360.23

9,359.97

972,882.09

10,488,136.87

10,600,826.33

2,783,438.50

9,636,607.26

4,120,592.73

1,320,000.00

4,773,530.89

íýìýãäýë öàëèí

6,480,233.60

1,463,438.50

4,863,076.37

ÍÄØ ÝÌÄ àæèë îëãîã÷îîñ òºëñºí

4,874,175.44

560,999.36

1,463,964.09

¯ÍÄÑÝÍ ÕªÐªÍÃÈÉÍ ÝËÝÃÄÝË

3,655,432.52

1,688,059.03

21,977,730.72

ÓÐÑÃÀË ÇÀÑÂÀÐÛÍ ÇÀÐÄÀË

685,694.14

60,249.99

276,533.14

ñýëáýã õýðýãñýë

685,694.14

60,249.99

276,533.14

öàã çýðãèéí öàëèí ¯ÉËÄÂÝÐÈÉÍ ÍÝÌÝÃÄÝË ÇÀÐÄÀË

õèìèéí ìàòåðèàë ØÓÓÄ ÁÓÑ ÕªÄªË̪Рòîãòìîë öàëèí

209,475,824.39 2,594,114.50 2,594,114.50

çàñâàð ¿éë÷èëãýýíèé çàðäàë ÀØÈÃËÀËÒÛÍ ÇÀÐÄÀË

1,681,382.88

3,249,544.43

5,961,988.28

öàõèëãààí ýð÷èì õ¿÷

695,063.43

862,096.52

2,838,388.00

äóëààí õàëààëò

481,224.55

283,799.09

653,971.82

óóð õèé

246,253.97

1,632,511.95

1,555,092.34

öýâýð áîõèð óñ

152,439.38

428,805.19

859,196.26

ñàëõèâ÷ àãààðæóóëàëò

13,181.82

13,181.82

õàðèëöàà,õîëáîîíû çàðäàë

93,219.73

29,149.86

55,339.86

2,225,494.06

458,329.05

1,079,238.58

ÁÓÑÀÄ ÇÀÐÄÀË áè÷èã õýðãèéí çàðäàë

46,818.20

9,363.64

9,363.64

õºäºëìºð õàìãààëàëûí çàðäàë

80,459.65

70,494.90

136,108.75

307,010.31

30,987.95

106,735.15

õºðºíãèéí äààòãàë

293,589.86

146,794.93

183,493.67

ýð¿¿ë àõóéí çàðäàë

303,583.28

4,607.51

128,879.70

816,845.22

70,519.01

358,471.64

172,606.61

81,226.64

101,533.30

Àæ àõóéí çàðäàë / ýä õîãøèë/ õàðóóë õàìãààëàëòûí çàðäàë

Ñòàíäàð÷ëàë õýìæèëç¿éí çàðäàë òýýâýð øàòàõóóíû çàðäàë Çàñâàð, À¯-òýé õîëáîãäîí ãàðñàí çàðäàë ãàçàð àøèãëàëò áóñàä çàðäàë (áàðèëãà, øàãíàë,òýòãýìæ, ÁÌ,ìýðãýæèëòíèé ã.ì) ¯ÉËÄÂÝÐËÝËÈÉÍ ÍÈÉÒ ÇÀÐÄÀË Äóóñààã¿é ¿éëäâýðëýëèéí ýõíèé ¿ëäýãäýë Äóóñààã¿é ¿éëäâýðëýëèéí ÄÅÁÅÒ ä¿í

204,580.93

44,334.47

54,652.73

147,922,973.87

11,656,234.53

425,795,492.71

46,203,975.26

8,595,662.00

283,030,558.21

147,922,973.87

11,656,234.53

425,795,492.71

į ÊÐÅÄÈÒ(ºðòºã õîðîãäóóëàõ áè÷èëò)

-

Äóóñààã¿é ¿éëäâýðëýëèéí ýöñèéí ¿ëäýãäýë

-

¯ÉËÄÂÝÐËÝÑÝÍ Á¯ÒÝÝÃÄÝÕ¯¯ÍÈÉ ªÐÒªÃ

2009 îíû ºññºí 12 ñàð ¯Ç¯¯ËÝËÒ¯¯Ä ÄÀÍÑ ØÓÓÄ ÌÀÒÅÐÈÀË

194,126,949.13 ÝÝÐÝÕ 1452-2005 453,688,994.64

-

9,089,163.62

6,693,167.46

263,213,143.03

13,558,729.07

274,500,755.61 ÃÎÂÜ2 ÓÒÀÑÍÛ ÑÊËÀÄ

ÓÒÀÑÍÛ ÑÊËÀÄ 1453-2005

1453-2205 231,152,087.78

91


“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам” 523,880,692.91 Ò¿¿õèé ýäèéí ñêëàäíààñ àâñàí íîîñ,íîîëóóð Ãàäíààñ àâñàí ò¿¿õèé ýä, áàðàà ìàòåðèàë Ãîâèîñ/ ï¿¿ñýýñ àâñàí ò¿¿õèé ýä Çàõèàëãàòààñ

4,115,644.67

26.90

Òîîëëîãûí èë¿¿äýë ÁÁ, ÕÁÁ-ýýñ àâñàí á¿òýýãäýõ¿¿í

556,076.38

757,667.52

19,826,702.91

Ýðäýì øèíæèëãýýíèé õýñãýýñ Áóöñàí áîðëóóëàëò ªìíºõ äàìæëàãààñ øèëæèæ èðñýí ºðòºã ØÓÓÄ ÕªÄªË̪Ð

449,017,273.59

523,122,998.49 -

-

48,540,423.89

-

-

ØÓÓÄ ÁÓÑ ÌÀÒÅÐÈÀË

918,351.03

-

-

òóñëàõ ìàòåðèàë

918,351.03 -

-

-

-

-

-

-

-

õèéñíýýðõ öàëèí öàã çýðãèéí öàëèí ¯ÉËÄÂÝÐÈÉÍ ÍÝÌÝÃÄÝË ÇÀÐÄÀË

11,891,413.59

211,325,384.87

8,696,130.83 3,195,282.76

õèìèéí ìàòåðèàë ØÓÓÄ ÁÓÑ ÕªÄªË̪Рòîãòìîë öàëèí

11,044,068.61 5,189,681.18

íýìýãäýë öàëèí

5,854,387.43

ÍÄØ ÝÌÄ àæèë îëãîã÷îîñ òºëñºí

2,760,029.43

¯ÍÄÑÝÍ ÕªÐªÍÃÈÉÍ ÝËÝÃÄÝË

24,890,351.19

ÓÐÑÃÀË ÇÀÑÂÀÐÛÍ ÇÀÐÄÀË

1,386,793.30

ñýëáýã õýðýãñýë

1,386,793.30

çàñâàð ¿éë÷èëãýýíèé çàðäàë ÀØÈÃËÀËÒÛÍ ÇÀÐÄÀË

5,807,742.54

öàõèëãààí ýð÷èì õ¿÷

4,955,772.00

äóëààí õàëààëò óóð õèé öýâýð áîõèð óñ

766,348.66

ñàëõèâ÷ àãààðæóóëàëò

40,454.55

õàðèëöàà,õîëáîîíû çàðäàë

45,167.33

ÁÓÑÀÄ ÇÀÐÄÀË

1,733,087.79

áè÷èã õýðãèéí çàðäàë õºäºëìºð õàìãààëàëûí çàðäàë

315,077.25

Àæ àõóéí çàðäàë / ýä õîãøèë/

123,040.08

õàðóóë õàìãààëàëòûí çàðäàë õºðºíãèéí äààòãàë

256,891.13

ýð¿¿ë àõóéí çàðäàë

148,927.64

Ñòàíäàð÷ëàë õýìæèëç¿éí çàðäàë òýýâýð øàòàõóóíû çàðäàë

440,743.82

Çàñâàð, À¯-òýé õîëáîãäîí ãàðñàí çàðäàë ãàçàð àøèãëàëò áóñàä çàðäàë (áàðèëãà, øàãíàë,òýòãýìæ, ÁÌ,ìýðãýæèëòíèé ã.ì)

121,839.96 326,567.91

¯ÉËÄÂÝÐËÝËÈÉÍ ÍÈÉÒ ÇÀÐÄÀË

514,120,832.12

523,880,692.91

231,152,087.78

Äóóñààã¿é ¿éëäâýðëýëèéí ýõíèé ¿ëäýãäýë

114,578,040.88

1,396,704,360.00

253,284,519.35

Äóóñààã¿é ¿éëäâýðëýëèéí ÄÅÁÅÒ ä¿í

514,120,832.12

523,880,692.91

231,152,087.78

į ÊÐÅÄÈÒ(ºðòºã õîðîãäóóëàõ áè÷èëò) Äóóñààã¿é ¿éëäâýðëýëèéí ýöñèéí ¿ëäýãäýë

12,902,149.50 124,841,599.56

8,170,393.36 1,208,857,282.32

236,919,884.74

92


“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам”

¯ÉËÄÂÝÐËÝÑÝÍ Á¯ÒÝÝÃÄÝÕ¯¯ÍÈÉ ªÐÒªÃ

490,399,047.56

702,799,709.71

227,690,019.48

Õàâñðàëò 7

2009 îíû ºññºí 12 ñàð ¯Ç¯¯ËÝËÒ¯¯Ä ÄÀÍÑ ØÓÓÄ ÌÀÒÅÐÈÀË

ÍÇÖåõèéí ìàòåðèàë 1472-2008

ÃÎÂÜ2 ÍÝÕÝÕ 1470-2107

ÃÎÂÜ2 ÝÝÐÝÕ 1470-2307

1,597,264.16

206,498,912.95

41,177,045.74

ªìíºõ äàìæëàãààñ øèëæèæ èðñýí ºðòºã ØÓÓÄ ÕªÄªË̪Ð

1,597,264.16 3,270,426.38

206,498,912.95 8,137,758.26

41,177,045.74 2,116,000.00

õèéñíýýðõ öàëèí

3,270,426.38

7,288,303.06

Çàõèàëãàòààñ Áóöñàí áîðëóóëàëò

öàã çýðãèéí öàëèí ¯ÉËÄÂÝÐÈÉÍ ÍÝÌÝÃÄÝË ÇÀÐÄÀË

849,455.20

2,116,000.00 10,521,262.64

3,439,996.49

14,030,486.38

ØÓÓÄ ÁÓÑ ÌÀÒÅÐÈÀË

390,267.65

101,224.69

36,498.00

òóñëàõ ìàòåðèàë

336,769.85

101,224.69

36,498.00

õèìèéí ìàòåðèàë

53,497.80

ØÓÓÄ ÁÓÑ ÕªÄªË̪Ð

1,677,410.07

5,462,765.08

3,721,014.96

òîãòìîë öàëèí

1,156,256.95

3,244,936.21

1,581,360.00

íýìýãäýë öàëèí

521,153.12

2,217,828.87

2,139,654.96

ÍÄØ ÝÌÄ àæèë îëãîã÷îîñ òºëñºí

593,143.32

1,652,599.40

706,926.36

¯ÍÄÑÝÍ ÕªÐªÍÃÈÉÍ ÝËÝÃÄÝË

141,829.02

2,442,563.10

4,108,102.55

ÓÐÑÃÀË ÇÀÑÂÀÐÛÍ ÇÀÐÄÀË

41,314.80

2,030,131.25

98,274.18

ñýëáýã õýðýãñýë

41,314.80

2,030,131.25

98,274.18

çàñâàð ¿éë÷èëãýýíèé çàðäàë ÀØÈÃËÀËÒÛÍ ÇÀÐÄÀË

286,239.79

1,050,444.82

1,176,801.53

öàõèëãààí ýð÷èì õ¿÷

90,675.00

784,437.09

911,908.12

äóëààí õàëààëò

92,543.18

140,272.73

175,340.91 62,842.50

óóð õèé öýâýð áîõèð óñ

28,774.88

89,775.00

ñàëõèâ÷ àãààðæóóëàëò

45,096.87

18,500.00

9,250.00

õàðèëöàà,õîëáîîíû çàðäàë

29,149.86

17,460.00

17,460.00 673,645.06

ÁÓÑÀÄ ÇÀÐÄÀË

309,791.84

1,290,758.04

áè÷èã õýðãèéí çàðäàë

16,000.00

46,818.20

õºäºëìºð õàìãààëàëûí çàðäàë

27,260.77

111,164.17

193,565.57

Àæ àõóéí çàðäàë / ýä õîãøèë/

36,584.82

130,093.38

194,906.23

õºðºíãèéí äààòãàë

73,397.47

220,000.00

230,979.59

ýð¿¿ë àõóéí çàðäàë

34,367.92

186,159.56

88,148.93

411,360.90

20,306.66

54,193.00

õàðóóë õàìãààëàëòûí çàðäàë

Ñòàíäàð÷ëàë õýìæèëç¿éí çàðäàë òýýâýð øàòàõóóíû çàðäàë Çàñâàð, À¯-òýé õîëáîãäîí ãàðñàí çàðäàë ãàçàð àøèãëàëò áóñàä çàðäàë (áàðèëãà, øàãíàë,òýòãýìæ, ÁÌ,ìýðãýæèëòíèé ã.ì)

54,193.67

13,725.27

130,968.83

¯ÉËÄÂÝÐËÝËÈÉÍ ÍÈÉÒ ÇÀÐÄÀË

8,307,687.03

228,667,157.59

Äóóñààã¿é ¿éëäâýðëýëèéí ýõíèé ¿ëäýãäýë

1,371,058.13

100,732,083.48

5,360,867.03

Äóóñààã¿é ¿éëäâýðëýëèéí ÄÅÁÅÒ ä¿í

8,307,687.03

228,667,157.59

53,814,308.38

į ÊÐÅÄÈÒ(ºðòºã õîðîãäóóëàõ áè÷èëò)

-

53,814,308.38

-

-

Äóóñààã¿é ¿éëäâýðëýëèéí ýöñèéí ¿ëäýãäýë

1,428,604.40

97,132,269.53

24,954,023.87

¯ÉËÄÂÝÐËÝÑÝÍ Á¯ÒÝÝÃÄÝÕ¯¯ÍÈÉ ªÐÒªÃ

8,250,140.76

232,266,971.54

34,221,151.54

93


“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам”

2009 îíû ºññºí 12 ñàð

ǪªËªÍ ΨÄÎË

ÁÓÄÀÕ ÇÀÕÈÀËÃÀÒ

ÝÝÐÝÕ ÇÀÕÈÀËÃÀÒ

¯Ç¯¯ËÝËÒ¯¯Ä ÄÀÍÑ

1470-2507

1475-2515

1475-2525

ØÓÓÄ ÌÀÒÅÐÈÀË

95,913,498.67

5,206,858.50

14,059,058.45

5,205,211.70

12,902,149.50

Ò¿¿õèé ýäèéí ñêëàäíààñ àâñàí íîîñ,íîîëóóð Ãàäíààñ àâñàí ò¿¿õèé ýä, áàðàà ìàòåðèàë Ãîâèîñ/ ï¿¿ñýýñ àâñàí ò¿¿õèé ýä Çàõèàëãàòààñ Òîîëëîãûí èë¿¿äýë ÁÁ, ÕÁÁ-ýýñ àâñàí á¿òýýãäýõ¿¿í

90,185,990.50

1,646.80

Ýðäýì øèíæèëãýýíèé õýñãýýñ Áóöñàí áîðëóóëàëò ªìíºõ äàìæëàãààñ øèëæèæ èðñýí ºðòºã

5,727,508.17

ØÓÓÄ ÕªÄªË̪Ð

6,766,760.82

õèéñíýýðõ öàëèí

6,766,760.82

1,156,908.95 -

-

öàã çýðãèéí öàëèí ¯ÉËÄÂÝÐÈÉÍ ÍÝÌÝÃÄÝË ÇÀÐÄÀË

12,668,025.32

-

-

ØÓÓÄ ÁÓÑ ÌÀÒÅÐÈÀË

1,843,318.82

-

-

òóñëàõ ìàòåðèàë

1,838,510.04 -

-

-

-

-

-

õèìèéí ìàòåðèàë ØÓÓÄ ÁÓÑ ÕªÄªË̪Рòîãòìîë öàëèí

4,808.78 4,053,959.82 736,560.00

íýìýãäýë öàëèí

3,317,399.82

ÍÄØ ÝÌÄ àæèë îëãîã÷îîñ òºëñºí

1,301,449.54

¯ÍÄÑÝÍ ÕªÐªÍÃÈÉÍ ÝËÝÃÄÝË

3,554,669.57

ÓÐÑÃÀË ÇÀÑÂÀÐÛÍ ÇÀÐÄÀË

72,104.94

ñýëáýã õýðýãñýë

72,104.94

çàñâàð ¿éë÷èëãýýíèé çàðäàë ÀØÈÃËÀËÒÛÍ ÇÀÐÄÀË

942,751.31

öàõèëãààí ýð÷èì õ¿÷

695,878.38

äóëààí õàëààëò óóð õèé

104,882.27

öýâýð áîõèð óñ

69,100.24

ñàëõèâ÷ àãààðæóóëàëò

20,919.02

õàðèëöàà,õîëáîîíû çàðäàë ÁÓÑÀÄ ÇÀÐÄÀË

51,971.40 899,771.32

áè÷èã õýðãèéí çàðäàë õºäºëìºð õàìãààëàëûí çàðäàë

97,636.52

Àæ àõóéí çàðäàë / ýä õîãøèë/

72,906.64

õàðóóë õàìãààëàëòûí çàðäàë õºðºíãèéí äààòãàë

146,794.93

ýð¿¿ë àõóéí çàðäàë

57,279.86

Ñòàíäàð÷ëàë õýìæèëç¿éí çàðäàë òýýâýð øàòàõóóíû çàðäàë

152,791.19

Çàñâàð, À¯-òýé õîëáîãäîí ãàðñàí çàðäàë ãàçàð àøèãëàëò áóñàä çàðäàë (áàðèëãà, øàãíàë,òýòãýìæ, ÁÌ,ìýðãýæèëòíèé ã.ì)

121,839.97 250,522.21

¯ÉËÄÂÝÐËÝËÈÉÍ ÍÈÉÒ ÇÀÐÄÀË

115,348,284.81

5,206,858.50

Äóóñààã¿é ¿éëäâýðëýëèéí ýõíèé ¿ëäýãäýë

167,344,064.19

65,695.12

3,345,702.12

Äóóñààã¿é ¿éëäâýðëýëèéí ÄÅÁÅÒ ä¿í

115,348,284.81

5,206,858.50

14,059,058.45

į ÊÐÅÄÈÒ(ºðòºã õîðîãäóóëàõ áè÷èëò) Äóóñààã¿é ¿éëäâýðëýëèéí ýöñèéí ¿ëäýãäýë

188,447,978.28

14,059,058.45

4,115,644.67 -

1,654,341.69

94


“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам” ¯ÉËÄÂÝÐËÝÑÝÍ Á¯ÒÝÝÃÄÝÕ¯¯ÍÈÉ ªÐÒªÃ

4,058,380.22

1,155,262.15

15,750,418.88

Óòàñíû àãóóëàõ çàõèàëãàò

Ãóàíç

Ãóàíç Ãîâü-2

1475-2535

8721-0000

Õàâñðàëò 8

2009 îíû ºññºí 12 ñàð ¯Ç¯¯ËÝËÒ¯¯Ä ÄÀÍÑ ØÓÓÄ ÌÀÒÅÐÈÀË

23,920,462.77

8721-0001 -

-

Ò¿¿õèé ýäèéí ñêëàäíààñ àâñàí íîîñ,íîîëóóð Ãàäíààñ àâñàí ò¿¿õèé ýä, áàðàà ìàòåðèàë Ãîâèîñ/ ï¿¿ñýýñ àâñàí ò¿¿õèé ýä Çàõèàëãàòààñ

8,169,920.29 123.60

Òîîëëîãûí èë¿¿äýë ÁÁ, ÕÁÁ-ýýñ àâñàí á¿òýýãäýõ¿¿í Ýðäýì øèíæèëãýýíèé õýñãýýñ Áóöñàí áîðëóóëàëò ªìíºõ äàìæëàãààñ øèëæèæ èðñýí ºðòºã ØÓÓÄ ÕªÄªË̪Ð

15,750,418.88 -

õèéñíýýðõ öàëèí

3,750,787.29

758,364.11

3,750,787.29

758,364.11

öàã çýðãèéí öàëèí ¯ÉËÄÂÝÐÈÉÍ ÍÝÌÝÃÄÝË ÇÀÐÄÀË

-

16,224,977.23

1,637,915.28

ØÓÓÄ ÁÓÑ ÌÀÒÅÐÈÀË

-

12,333,246.83

957,520.25

12,333,246.83

957,520.25

òóñëàõ ìàòåðèàë õèìèéí ìàòåðèàë ØÓÓÄ ÁÓÑ ÕªÄªË̪Ð

-

-

-

òîãòìîë öàëèí íýìýãäýë öàëèí ÍÄØ ÝÌÄ àæèë îëãîã÷îîñ òºëñºí

488,974.49

88,471.69

¯ÍÄÑÝÍ ÕªÐªÍÃÈÉÍ ÝËÝÃÄÝË

393,463.86

38,503.44

ÓÐÑÃÀË ÇÀÑÂÀÐÛÍ ÇÀÐÄÀË

174,000.00

ñýëáýã õýðýãñýë

174,000.00

-

çàñâàð ¿éë÷èëãýýíèé çàðäàë ÀØÈÃËÀËÒÛÍ ÇÀÐÄÀË

-

öàõèëãààí ýð÷èì õ¿÷

1,184,575.00

-

1,184,575.00

äóëààí õàëààëò õàðèëöàà,õîëáîîíû çàðäàë ÁÓÑÀÄ ÇÀÐÄÀË

-

áè÷èã õýðãèéí çàðäàë

1,650,717.05

553,419.90

4,681.82

õºäºëìºð õàìãààëàëûí çàðäàë

261,364.68

Àæ àõóéí çàðäàë / ýä õîãøèë/

80,856.04

õàðóóë õàìãààëàëòûí çàðäàë Çàñâàð, À¯-òýé õîëáîãäîí ãàðñàí çàðäàë ãàçàð àøèãëàëò áóñàä çàðäàë (áàðèëãà, øàãíàë,òýòãýìæ, ÁÌ,ìýðãýæèëòíèé ã.ì) ¯ÉËÄÂÝÐËÝËÈÉÍ ÍÈÉÒ ÇÀÐÄÀË Äóóñààã¿é ¿éëäâýðëýëèéí ýõíèé ¿ëäýãäýë Äóóñààã¿é ¿éëäâýðëýëèéí ÄÅÁÅÒ ä¿í į ÊÐÅÄÈÒ(ºðòºã õîðîãäóóëàõ áè÷èëò) Äóóñààã¿é ¿éëäâýðëýëèéí ýöñèéí ¿ëäýãäýë ¯ÉËÄÂÝÐËÝÑÝÍ Á¯ÒÝÝÃÄÝÕ¯¯ÍÈÉ ªÐÒªÃ

1,303,814.51

553,419.90

23,920,462.77

19,975,764.52

2,396,279.39

5,158,924.88

207,209,455.23

26,069,775.30

23,920,462.77

19,975,764.52

2,396,279.39

120.60 346,555.54 28,732,711.51

227,185,219.75

28,466,054.69

-

-

95


“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам”

Õàâñðàëò 9

2009 îíû ºññºí 12 ñàð

Ñïîðò çààë

¯íäñýí

¯Ç¯¯ËÝËÒ¯¯Ä ÄÀÍÑ

8728-0002

7001-0500

ØÓÓÄ ÌÀÒÅÐÈÀË

-

Áóñàä

-

-

Ò¿¿õèé ýäèéí ñêëàäíààñ àâñàí íîîñ,íîîëóóð

-

Òîîëëîãûí èë¿¿äýë

-

ÁÁ, ÕÁÁ-ýýñ àâñàí á¿òýýãäýõ¿¿í

-

Ýðäýì øèíæèëãýýíèé õýñãýýñ

-

Áóöñàí áîðëóóëàëò ªìíºõ äàìæëàãààñ øèëæèæ èðñýí ºðòºã ØÓÓÄ ÕªÄªË̪Ð

-

-

õèéñíýýðõ öàëèí

35,546,469.47 35,546,469.47

öàã çýðãèéí öàëèí ¯ÉËÄÂÝÐÈÉÍ ÍÝÌÝÃÄÝË ÇÀÐÄÀË ØÓÓÄ ÁÓÑ ÌÀÒÅÐÈÀË

527,520.93 -

6,072,472.97 -

òóñëàõ ìàòåðèàë

27,969,852.40 14,679,085.32

õèìèéí ìàòåðèàë ØÓÓÄ ÁÓÑ ÕªÄªË̪Ð

266,964,894.30

13,290,767.08 -

-

-

òîãòìîë öàëèí

-

íýìýãäýë öàëèí

-

ÍÄØ ÝÌÄ àæèë îëãîã÷îîñ òºëñºí ¯ÍÄÑÝÍ ÕªÐªÍÃÈÉÍ ÝËÝÃÄÝË ÓÐÑÃÀË ÇÀÑÂÀÐÛÍ ÇÀÐÄÀË

4,336,152.56 122,750.00 -

5,478,747.24 -

ñýëáýã õýðýãñýë

8,992,885.98 181,681.31 181,681.31

çàñâàð ¿éë÷èëãýýíèé çàðäàë

-

ÀØÈÃËÀËÒÛÍ ÇÀÐÄÀË

257,976.00

öàõèëãààí ýð÷èì õ¿÷

257,976.00

-

3,207,037.00 3,207,037.00

äóëààí õàëààëò

-

óóð õèé

-

öýâýð áîõèð óñ

-

ñàëõèâ÷ àãààðæóóëàëò

-

õàðèëöàà,õîëáîîíû çàðäàë

-

ÁÓÑÀÄ ÇÀÐÄÀË

146,794.93

593,725.73

222,277,285.05

áè÷èã õýðãèéí çàðäàë

101,154.42

õºäºëìºð õàìãààëàëûí çàðäàë

709,584.93

Àæ àõóéí çàðäàë / ýä õîãøèë/

292,306.70

659,230.21

õàðóóë õàìãààëàëòûí çàðäàë

-

òýýâýð øàòàõóóíû çàðäàë

-

Çàñâàð, À¯-òýé õîëáîãäîí ãàðñàí çàðäàë

-

ãàçàð àøèãëàëò áóñàä çàðäàë (áàðèëãà, øàãíàë,òýòãýìæ, ÁÌ,ìýðãýæèëòíèé ã.ì)

146,794.93

301,419.03

¯ÉËÄÂÝÐËÝËÈÉÍ ÍÈÉÒ ÇÀÐÄÀË

527,520.93

6,072,472.97

302,511,363.77

3,009,746.65

53,924,730.74

1,345,160,633.18

527,520.93

6,072,472.97

302,511,363.77

Äóóñààã¿é ¿éëäâýðëýëèéí ýõíèé ¿ëäýãäýë Äóóñààã¿é ¿éëäâýðëýëèéí ÄÅÁÅÒ ä¿í į ÊÐÅÄÈÒ(ºðòºã õîðîãäóóëàõ áè÷èëò) Äóóñààã¿é ¿éëäâýðëýëèéí ýöñèéí ¿ëäýãäýë ¯ÉËÄÂÝÐËÝÑÝÍ Á¯ÒÝÝÃÄÝÕ¯¯ÍÈÉ ªÐÒªÃ

3,537,267.58 -

220,807,315.49

59,997,203.71

1,647,671,996.95

-

-

96


“Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга зам”

97

Өртөг, зардлыг бууруулах зарим арга  
Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you