Page 1

ЗАЛУУЧУУДЫН ТӨРИЙН БУС БАЙГУУЛЛАГЫН ЧАДАВХИЙГ БЭХЖҮҮЛЭХ НЬ

Гарын авлага

Улаанбаатар хот 2014 он


2


Агуулга Бүлэг 1. ТББ-ын удирдлага ТББ-ын онцлог, ангилал  Хүний нөөцийн удирдлага - Багаар хамтран ажиллах нь - Дэмжих харилцаа - Манлайлал - Хурлыг амжилттай явуулах алхмууд ТББ-ын санхүүгийн удирдлага - ТББ хэрхэн хөрөнгө босгох вэ? - Төсөл хэрхэн бичих вэ? ТББ-ын хамтын ажиллагаа - Төр ба төрийн бус байгууллагын түншлэл - Төр, ТББ, хувийн хэвшлийн түншлэл - Сайн дурынхан

4 7 7 11 13 15 20 20 24 27 27 29 31

Бүлэг 2. Үр дүнтэй нөлөөллийн үйл ажиллагаа Нөлөөллийн ач холбогдол Нөлөөллийн зарчим, арга зам Нөлөөллийн төлөвлөгөө - Бэрхшээлтэй асуудлыг тодорхойлох буюу мэдээлэл цуглуулах аргууд - Тулгамдаж буй асуудлыг тодорхойлох - Олон нийтэд тулгамдаж буй асуудлыг шийдвэрлэх саналыг цуглуулах аргууд  - Нөлөөллийн зорилго, зорилт, мессэжийг тодорхойлох нь - Нөлөөлөл хийх арга - Ухуулга сурталчилгаанд хэрхэн бэлтгэх вэ? - Үр бүтээл уулзалт зохион байгуулах нь - Залуучууд нөлөөллийн үйл ажиллагаанд хэрхэн түншилж оролцох вэ? - Нийгмийн хэм хэмжээнд нь нөлөөлөх нь

АШИГЛАСАН МАТЕРИАЛ

34 35 38 42 44 48 51 53 55 57

3


Бүлэг 1. ТББ-ын удирдлага Төрийн бус байгууллагын (ТББ) онцлог, ангилал Дасгал ажил

1

Дараах асуултын хүрээнд ярилцлага өрнүүлээрэй. - ТББ нь төрийн болон бизнесийн байгууллагаас юугаараа ялгаатай вэ? - “ИЛ ТОД”, “ХАРИУЦЛАГА”, “ЭРХ ТЭГШ БАЙДАЛ”, “ИТГЭЛ” гэсэн үгнүүд ТББтай ямар холбоотой вэ?

Èðãýíèé íèéãìèéí ãîë á¿ðäýë õýñýã болсон тºðèéí áóñ áàéãóóëëàãà íü èðãýäèéí ñàéí äóðûí ¿íäñýí äýýð байгуулагдан òºð áîëîí óëñ òºðèéí íàìààñ õàðààò áóñ байдлаар àøãèéí òºëºº áóñ ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëдаг. ÒÁÁ íü èðãýäèéí ýâëýëäýí íýãäýõ, ñîíèðõëîî èëýðõèéëýõ, ýðõ àøãàà õàìãààëàõ íýã õýëáýð þì. ªíãºðñºí 20 ãàðóé æèëèéí õóãàöààíä ÒÁÁ-óóä íü àðä÷èëñàí òîãòîëöîîíû á¿ðäýë õýñýã áîëîí òºëºâøèæ ºíººäºð õ¿íèé ýðõ, áàéãàëü îð÷èí, ýð¿¿ë ìýíä, íèéãìèéí õàìãààëëûí çýðýã îëîí ÷èãëýëä òîãòâîðòîé àæèëëàæ áàéíà. 1997 онд ТББ-ын тухай хууль батлагдсанаар ТББ-ын хувьд үйл ажиллагаагаа явуулах хууль эрх зүйн таатай орчин бүрдсэн. ТББ нь òºðèéí áàéãóóëëàãóóäòàé õàðüöóóëáàë èðãýäèéí àøèã ñîíèðõëûã áàãà çàðäëààð, èë¿¿ ¿ð ä¿íòýé õàìãààëàí òýäíèé õýðýãöýý øààðäëàãûã õàìãèéí ñàéí ìýäýæ, èðãýäýä òºðºë á¿ðèéí ¿é÷èëãýý ¿ç¿¿ëäýã. ÒÁÁ íü õàðèóöëàãàòàé, ìýäðýìæòýé àæèëëàх гэдэг нь олон нийтийн эрх ашгийн төлөө, тэдний итгэлийг даан ажиллаж байгаагаа харуулна гэсэн үг юм. ÒÁÁ õàðèóöëàãàòàé áàéíà ãýäýã íü õºðºíãº íººöºº óõààëãààð àøèãëàäàã, àøãèéí áóñ çàð÷ìàà çºð÷дөггүй, олон нийтийн сайн сайхны төлөө ¿éë àæèëëàãààгаа явуулж байгаагаа мэдээлж, сурталчилна ãýñýí ¿ã þì. 4


ÒÁÁ íü èë òîä áàéæ, үйл ажиллагаа болон санхүүгийн òàéëàí òîîöîîãîî ¿íäýñëýã÷èä, à÷ òóñûã õ¿ðòýãñýä, санхүүжүүлэгч байгууллагадаа òàéëáàðлан танилцуулж, хуулийн дагуу татварын газарт цаг хугацаанд нь øàëãóóëæ áàéõыг хэлнэ. ТББ нь нас, хүйс, үндэс угсаа, гарал үүсэл, нийгэмд эзлэх байр суурь, бэлгийн чиг баримжаа, нас, хөгжлийн бэрхшээлтэй эсэх, ял шийтгэл эдэлж байсан эсэх, болон бусад хэлбэрээр ялгаварлан гадуурхахгүйгээр иргэдийг үйл ажиллагаандаа хамруулна. Үүнийг эрх тэгш байдал гэнэ. ТББ нь иргэдийн итгэлийг дааж: - төрийн ачаанаас үүрэлцэж, улс орны хөгжилд хувь нэмрээ оруулдаг - нийгмийн бүхий л давхаргын хүмүүсийн эрх ашгийг хамгаалж ажилладаг - тэдний сайн дурын дэмжлэг туслалцаа, оролцоотойгоор үйл ажиллагаа явуулдаг - тухайн орон нутгийн иргэдийн хэрэгцээнд тааруулан үйл ажиллагаагаа уян хатан өөрчилж бүтээлчээр ханддаг Дасгал ажил

2

Анхилуунд тусалж Монголд үйл ажиллагаа явуулж буй ТББ-уудын талаар мэдээлэл солилцоорой. Гэхдээ зөвхөн ярих хэлбэрээр биш илүү сонирхолтой арга болох өөрсдийн мэддэг ТББ-уудын талаар үзүүлэн бэлтгэж бусаддаа тайлбарлан таниулах зорилго бүхий “ТББ-ын зах” нэртэй үйл ажиллагааг зохион байгуулж болно. Анхилуун оюутны байранд амьдарч буй оюутнуудад зориулан “Хэрхэн бие биенээ хүндэлж харилцах вэ?” гэсэн сэдвээр сургалт зохион байгуулахыг хүсчээ. Тэрээр ТББ-ууд энэ сэдвээр сургалт явуулдаг гэж сонссон хэдий ч ямар чиглэлийн ТББ-д хандахаа мэдэхгүй байв.

“ТББ-ын зах” оролцооны арга Энэ аргын зорилго нь дан яриа хэлбэрээр ТББ-ын танилцуулгыг хийхээс зайлсхийж, илүү сонирхолтой хэлбэрээр оролцогчдод мэдээлэл өгөхөд оршдог. ТББ-ын танилцуулгыг хийхдээ зураг, бүдүүвч, хүснэгт зэрэг хэлбэрээр үзүүлэн бэлтгэнэ. Үзүүлэндээ байгууллагынхаа лого, зорилго, үйл ажиллагаа, бүтэц зэргийг оруулж болно. Мөн “нэрийн хуудас” адил танилцуулгаа бэлтгэж хүмүүст тарааж болдог. Ингээд ТББ-ууд үзүүлэнгээ байрлуулсны дараа оролцогчид үзэсгэлэн үзэж буй байдлаар “худалдан авалт” хийх буюу мэдээлэл солилцож, танилынхаа хүрээг тэлэх юм. 5


Манай улсад албан ёсны бүртгэлтэй 10,000 гаруй ТББ байгаагийн 20 орчим хувь нь эм зүйчдийн холбоо, арьс ширэн эдлэл үйлдвэрлэгчдийн холбоо, зохиолчдын эвлэл г.м өөрийн гишүүддээ үйлчилдэг бол үлдсэн 80 хувь нь олон нийтэд чиглэсэн үйл ажиллагаа явуулдаг байна. Үйл ажиллагааны чиглэл, салбараар нь авч үзвэл нийт ТББ-уудын 14.5% нь соёл боловсрол, 11,5% нь хамтын ажиллагаа түншлэл, 10.4% нь спорт,10.6% мэргэжлийн, 6.8% нь байгаль орчин, ан амьтныг хамгаалах чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулж байна. Харин боловсрол, хүний эрх хамгаалал, ялангуяа эмэгтэйчүүд болон хүүхэд залуучуудын эрх ашгийг хамгаалахад чиглэсэн ТББ-ууд хамгийн идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулдаг. ТББ-ын ангиллыг хуулинд дараах байдлаар тусгажээ. Үүнд: ТББ-ын хуулийн 4-р бүлгийн 2, 3-т: - "Нийгэмд үйлчилдэг төрийн бус байгууллага" гэж соёл, урлаг, боловсрол, хүмүүжил, шинжлэх ухаан, эрүүл мэнд спорт, байгаль орчин, орчин ахуйн хөгжил, хүний эрх, хүн амын тодорхой бүлэг давхаргын эрх ашиг хамгаалах, энэрлийн зэрэг чиглэлээр нийгмийн тусын тулд үйл ажиллагаа явуулдаг төрийн бус байгууллагыг - "Гишүүддээ үйлчилдэг төрийн бус байгууллага" гэж өөрийн гишүүдэд үйлчилдэг, тэдний хууль ёсны ашиг сонирхлыг хамгаалах үндсэн зорилготой, нийгэмд үйлчилдгээс бусад төрийн бус байгууллагыг энэ нэр томъёогоор ойлгоно гэсэн байна.

6


ТББ-ын хүний нөөцийн удирдлага БАГААР ХАМТРАН АЖИЛЛАХ НЬ Дасгал ажил

1

- “V” зургийг дэлгэмэл цаасан дээр зурж үзүүлэн, ямар дүрс болох талаар оролцогчдоос асууж, хариулт бүрийг зөв буруу гэж ялгалгүй сонссоны дараа зургийн тайлбарыг хэлж өгнө. Тайлбар: Жилийн жилд өмнө зүгийг зорин яваа нүүдлийн шувуудын цувааг харахад ямагт “V” хэлбэртэй нисэж харагддаг. Хамгийн урд хошуучлан нисэх шувуу нь дэвэлтээрээ агаарын урсгалыг зүсэж, араас нисэх шувуудаа нисэхэд нь хялбар болгож өгдөг ажээ. Ингэж цуваа болон ниссэнээр ганц шувуу нисээд хүрэх газраас 71 хувь илүү замыг туулж чаддаг байна. Алсын замд тэргүүлэгч шувуу жигүүрээ цуцахаар буцаж арын эгнээнд шилжих үед өөр нэг хүчтэй шувуу цувааны өмнө гарч нисдэг. Агаарын урсгалыг зүсэн нисч буй тэргүүлэх шувуундаа сэтгэлийн дэм өгөхийн тулд шувууд нисэх явцдаа байнга ганганалдан дуугардаг байна. Мөн алсыг зорин нисэх явцад аль нэг шувуу өвдөн цуваанаас гарахад заавал 2 шувуу даган явж газарт буулган асарч тэтгэн эдгэртэл эсвэл эндтэл нь дэргэд нь байж байгаад цуваандаа буцан ирдэг ажээ. - Зургийн тайлбарыг хэлсний дараа оролцогчдын дунд усны шувуудын үйл явдлаас юуг ойлгосон талаар ярилцлага өрнүүлнэ. Санамж: Энэ дасгал нь их энгийн, сонирхолтой төдийгүй багийн шинж чанарыг ойлгуулахад тустай байдаг.

Үр дүнтэй багийн шинж чанараас ... • Албан бус уур амьсгал зонхилдог • Гишүүд ажилдаа сонирхолтой, хүчээ дайчлан ажиллах сэтгэлтэй • Бүх гишүүд нэгдсэн зорилгын төлөө ажилладаг • Зорилгоо бүгд сайн ойлгож, хүлээн зөвшөөрсөн байдаг • Хүн бүр бие биенээ сонсдог • Ялгаатай байр суурийг зөвшөөрдөг • Зөрчлийг хэлэлцэн шийддэг • Манлайлагч нь гишүүдийнхээ ажиллахыг хөхүүлэн дэмждэг • Гишүүд бие биенээ нөхөж, дэмжиж тусалдаг • Ажил хэрхэн явагдаж байгааг багаараа ямагт хэлэлцдэг • Багийн гишүүд бие биендээ итгэж, бусдын болон өөрсдийн амжилтаар бахархдаг

7


• Үр дүнтэй баг дандаа нэг удирдагчтай байдаггүй. Баг хөгжихийн хэрээр манлайлах үүрэг гишүүдийн дунд шилжиж байдаг ТББ нь үйлчлүүлэгчидтэйгээ хамтран ажиллахын зэрэгцээ зарим тохиолдолд бусад төрийн болон ТББ-тай сүлжээ, эвсэл, гэрээний хэлбэрээр хамтран ажилладаг. Нэгдэнэ гэдэг эхлэл юм Багаар ажиллах явцад багийн гишүүд аль Нэгдсэн байдлаа хадгална гэдэг ахиц юм болох үр дүнтэй багийн шинж чанарыг Нэгдсэн хэвээр ажиллана баримталж үйл ажиллагаагаа явуулбал илүү гэдэг амжилт юм үр дүнд хүрдэг. Генри Форд Нэгэн зорилгын төлөө тулгамдсан асуудлыг хамтран шийдвэрлэхийн төлөө баг болон ажиллаж буй сонирхлын бүлгүүд нь хамтран ажиллах чадвартай байх хэрэгтэй.

Баг бүрдүүлэх үйл явц нь нэг удаагийн үйл ажиллагаа биш, байнгын явагдаж байдаг үйл явц төдийгүй, нэлээд хугацааны туршид туршлага хуримтууллахыг шаарддаг ажил юм. Дасгал ажил

2

Оролцогчдын тооноос хамааран багт хувааж, дараах зааврын дагуу багийн ажлыг хийлгэнэ. Үүнд: - Баг бүрд нэг хайрцаг шүдэнз, цэнхэр, шар, цагаан өнгийн цаас, дэлгэмэл цаас, хайч, цавуу өгөх - Баг бүрийг 15 минутын хугацаанд далайд хөвж буй усан онгоц хийх даалгавар өгнө. Баг бүрд өгсөн материалаар усан онгоцноос гадна юу юу бүтээж болох талаар өөрсдөө сэтгэн багийн ажлыг хийхийг сануулна Багийн ажил дууссаны дараа хэн ямар үүрэг хүлээсэн, цагаа хэрхэн зохицуулсан, бүх гишүүд багийн ажилд жигд оролцсон эсэх, зөрчил гарсан бол хэрхэн шийдвэрлэсэн, бие биендээ итгэж чадсан эсэх, нэг зорилготой байж чадсан зэрэгт анхаарлаа хандуулан багийн ажлын дүгнэлтийг сонсоно.

Эвлэлдэн нэгдэж, багаар хамтран ажиллахад дараах зүйлсийг анхаарах хэрэгтэй. Үүнд: Үүрэг тодорхой байх: Гишүүд нь багийнхаа зорилго, өөрийнхөө гүйцэтгэх ажил, үүрэг, хүлээх хариуцлагыг мэддэг байх хэрэгтэй. Цагийг зөв хуваарилах: Дийлэнх цагийг үүрэг даалгавраа биелүүлэх бодит ажиллагаанд зарцуулж, бүтээлч биш үйл ажиллагаа болон хэлэлцүүлэг, уулзалтанд аль болох бага цаг зарцуулах хэрэгтэй. Бие биенийхээ хэрэгцээг мэдэрдэг байх: Миний зорилгондоо хүрэх эсэх нь гишүүн бүрээс хамааралтай, хүн бүр чухал үүрэгтэй гэдгийг ухаарч, бие биеийнхээ ялгаатай байдлыг хүлээн зөвшөөрч, хэний ч үгийг ялгаварлалгүй сонсож авах гээхийн ухаанаар хандах нь чухал. 8


Сайн бэлтгэлтэй байх. Тухайн ажлаасаа шалтгаалан хэрэгцээтэй бүхий л зүйлсийг урьдчилан бэлтгэж, багаараа үйл ажиллагаа явуулахад бэлэн байх хэрэгтэй. Харилцан итгэлцэх, тайван уур амьсгал бүрдүүлэх. Хүн бүр өөриймсөг байх уур амьсгал бий болгох. Багийн гишүүдийн дунд гарч болзошгүй зөрчилдөөнийг шийдвэрлэх аргуудыг урьдчилан судлах, чадварлаг удирдагчийг сонгон бэлтгэх. Багийн бүх гишүүдийн оролцоог хангах. Сайн дураараа нэгдсэн хүмүүсийн хэнийг ч алаг үзэхгүй, хүн бүрийн онцлог, чадварт нь тохирсон ажил, үүрэг оногдуулах Ñîíèðõîë, ñàíàà îíîî íýãòýé áàéõ. Áàãèéí ãèø¿¿ä íýãäìýë çîðèëãîòîé áàéæ, ò¿¿íèéãýý áèåë¿¿ëýõèéí òóëä àæèëëàäàã áàéõ õýðýãòýé. Áàãèéí ¿éë àæèëëàãààíä ñàäàà áîëñîí, àíõààðàë ñàðèíóóëñàí ç¿éëñýýñ àëü áîëîõ çàé áàðèõ. Áàã õóâèéí àñóóäëóóä, õýð¿¿ë ìàðãààíààñ èë¿¿ áàãèéíõàà çîðèëãûã áèåë¿¿ëýõèéí òºëºº õ¿÷ýý äàé÷èëäàã áàéõ õýðýãòýé. Зөрчлийг шийдвэрлэдэг байх. Áàãèéí ãèø¿¿ä áàãò ãàðñàí çºð÷ëèéí òóõàé ÿðèëöäàã, óã àñóóäëûí ¿ð íºëººã áóóðóóëàõã¿éãýýð àñóóäëûã øèéäâýðëýõ àðãà çàìûã ñîíãîæ, ò¿¿íèéã øèéäâýðëýõ õ¿ðòýë àíõààðëàà õàíäóóëäàã áàéõ õýðýãòýé. Áàãèéí ãèø¿¿ä àæëûíõ íü ¿ð ä¿í áóñäàä òàíèãäñàí, õ¿íäëýãäñýí áàéãààã ìýäðýõ. Áàã ººðèéí õýðýãöýýíä òóëãóóðëàí íººöºº òîäîðõîéëæ ò¿¿íèéãýý àøèãëàäàã. Òèéì ÷ ó÷ðààñ ÿàðàëòàé ã¿éöýòãýõ áàãèéí ¿¿ðýã äààëãàâðûã áèåë¿¿ëýõýä áàãèéí ãèø¿¿äèéí ìàíëàéëàõ, íºëººëºõ çýðýã ÷àäâàðóóäûí íººöèéã àøèãëàäàã áàéõ õýðýãòýé. ̺í àëäàà, ýðñäýë ãàðãàëàà ãýõýä ò¿¿íèéã øèéòãýõýýñýý èë¿¿ àëäààíààñàà ñóðàëöäàã áàéõ íü ÷óõàë þì. Дасгал ажил

3

- Эхлээд сонжоог бөглөөд өөрийгөө ямар үүрэгтэй багийн гишүүн гэдгээ тодорхойлох - Дараа нь өөртэйгөө адил үүрэгтэй багийн гишүүнээ олох - Ингээд нэг баг болсны дараа тухайн үүрэгт суурилсан хүн ямар мэдлэг, чадвартай байдаг талаар хоорондоо ярилцаж туршлагаа хуваалцана

Ñîíæîî Áè áàãèéí ÿìàð ãèø¿¿í áîë? Õ¿ì¿¿ñ àëèâàà íýã áàãèéí ãèø¿¿í áîëæ àæèëëàõ ÿâöäàà õýä õýäýí òºðëèéí ¿¿ðýã õ¿ëýýäýã. Òýäãýýð ¿¿ðã¿¿äèéã çîðèëãî äààëãàâàðò ñóóðèëñàí ¿¿ðã¿¿ä ìºí ¿éë ÿâöàä ñóóðèëñàí ¿¿ðã¿¿ä ãýæ àíãèëäàã: Çà îäîî òà ººðèé㺺 ÿìàð ¿¿ðýãòýé áàãèéí ãèø¿¿í ãýäãýý òîäîðõîéëíî óó. 9


Àëõàì 1. Òà ýõëýýä ÿìàð áàãò àæèëëàæ áàéãààãàà áîäîõ Àëõàì 2. Îäîî àæèëëàæ áàéãàà áàãèéíõàà íºõöºë áàéäàëä òóëãóóðëàí Õ¿ñíýãò À áîëîí Á-èéí áàðóóí òàëûí áàãàíàä áàéãàà “òèéì” áà “¿ã¿é” ãýñýí õàðèóëòûí àðä “+” òýìäýãëýãýý õèéõ Õ¿ñíýãò A: Çîðèëãîò ¿¿ðã¿¿ä Òèéì Áè ¿ðãýëæ áàãèéí àæëûã ýõë¿¿ëäýã Áè ¿ðãýëæ ÷èãëýë ¿¿ðãèéã ñàíàë áîëãîäîã Áè ¿ðãýëæ øèíý ñàíàà, ìýäýýëëèéã ñàíàë áîëãîäîã Áè ¿ðãýëæ øèíý ñàíàà, ìýäýýëëèéã õàéäàã Áè ¿ðãýëæ ä¿ãíýæ íýãòãýäýã Áè ¿ðãýëæ ¿éë àæèëëàãààã çîõèöóóëäàã Áè ¿ðãýëæ àñóóäàëä ä¿í øèíæèëãýý õèéäýã Áè ¿ðãýëæ áàãàà èäýâõæ¿¿ëäýã Áè ¿ðãýëæ øèíý ñàíààã àæèë áîëîõ ýñýõ äýýð íü øàëãàæ ä¿ãíýäýã Áè ¿ðãýëæ çîðèëãîòîéãîî õîëáîãäîæ ¿éë àæèëëàãààãàà ÿâóóëæ áàéíà óó ãýäãýý ñóäàëäàã Á¿ãä

¯ã¿é

Õ¿ñíýãò Á: ¯éë ÿâöûí ¿¿ðã¿¿ä Òèéì Áè ¿ðãýëæ èäýâõòýé ñîíñîã÷ áàéæ ÷àääàã Áè ¿ðãýëæ áàãèéí ãèø¿¿äèéí òîõü òóõòàé áàéäëûã õàíãàõ àñóóäàë äэýð õóâü íýìðýý îðóóëäàã Áè ¿ðãýëæ øèíý ñàíàà äýâø¿¿ëæ áàéãàà ãèø¿¿äèéã äýìæäýã Áè ¿ðãýëæ áàãèéí ãèø¿¿ääýý ýåðýã õàðèóëò ºãäºã Áè ¿ðãýëæ ÿíç á¿ðèéí ñàíàà áîäëûã çîõèöóóëàõ ãýæ õè÷ýýäýã Áè ¿ðãýëæ áóóëò õèéäýã Áè ¿ðãýëæ à÷ààëëûã áóóðóóëàõ ãýæ õè÷ýýäýã Áè ¿ðãýëæ áàãèéí ãèø¿¿äèéí þó ÿðüæ õýëæ áàéãààã òîäðóóëàõàä òóñàëäàã Áè ¿ðãýëæ áóñàä õ¿ì¿¿ñ ÿìàðõóó áàéäàëòàé áàéãààã íü øàëãàäàã Áè ¿ðãýëæ ¿¿ðýã äààëãàâàð ìààíü õýðõýí ÿâàãäàæ áàéãààã õÿíàäàã Á¿ãä

¯ã¿é

Àëõàì 3. “Òèéì” ãýñýí áàãàíàä õàðèóëñàí õàðèóëòûíõàà íèéëáýð ä¿íã “á¿ãä” ãýñýí ìºðºíä òàâèõ Àëõàì 4. Õ¿ñíýãò À áîëîí Á-èéí íèéëáýð ä¿íã õàðüöóóëæ õàðàõ Õàðèóëò. Õýðâýý òà “Õ¿ñíýãò À” äýýð èë¿¿ îíîî àâñàí áîë áàã äýâø¿¿ëñýí çîðèëãî, çîðèëòîíäîî õ¿ðýõýä òóñàëäàã Çîðèëãî, äààëãàâàðò ñóóðèëñàí ¿¿ðýãòýé õ¿í þì áàéíà. Õýðâýý òà “Õ¿ñíýãò Á” äýýð èë¿¿ îíîî àâñàí áîë áàãèéí ¿éë àæèëëàãààíä àíõààðëàà õàíäóóëñàí, áàãèéã ýâòýé, íàéðñàã óóð àìüñãàëòàé áàéõàä íü òóñàëäàã ¯éë ÿâöàä ñóóðèëñàí ¿¿ðýãòýé áàãèéí ãèø¿¿í þì áàéíà. 10


ДЭМЖИХ ХАРИЛЦАА Сайн харилцаа бол байгууллагын амжилт, үр бүтээлд маш их нөлөөлдөг зүйлсийн нэг юм. Танд ТББ-ынхаа удирдах зөвлөлийн Харилцааны үүрэг гишүүд, хамт ажиллаж буй хүмүүс, сайн - Хамтын үйл ажиллагааг дурынхантай, үйлчлүүлэгч нартайгаа зохицуулдаг харилцах явцад бэрхшээл гардаг уу? - Танин мэдэхүйн хэрэгслийн Мэдээж, үйл ойлголцол, буруу мэдээлэл, үүрэг гүйцэтгэдэг санал зөрөлдөх зэргээс шалтгаалан - Харилцаа хувь хүнийг харилцаанд асуудал үүсдэг. Гэхдээ энэ тодорхойлох хэрэгсэл болдог асуудлыг шийдэх боломж бүрэн бий. Энэ асуудлаас гарахын тулд дэмжих харилцааг ашиглаж байгаарай. Дэмжих харилцаа гэдэг нь харилцагчид асуудлыг шийдэх явцдаа ч өөр хоорондоо сайн харьцаагаа хадгалахыг хичээх харилцаа юм. Дэмжих харилцааны үндсэн замчим нь харилцан ойлголцол, харилцан хүлээн зөвшөөрөх явдал юм. Дэмжих харилцаа нь сургаж дадлагажуулах, зөвлөх туслах гэсэн хоёр хэлбэртэй явагддаг. Дасгал ажил

1

Дараах зөвлөмжийг анхааралтай уншаарай. Өөрт тохиолдож байсан харилцааны асуудлыг эргэн санаж, тухайн тохиолдолд дараах зөвлөмжөөс аль нь асуудлыг тань шийдвэрлэхэд илүү тус болох байсныг эргэцүүлэн бодоорой.

Зөвлөмж 1. Асуудал шийдэх аливаа харилцаа нь хэн нэгний асуудлыг хэлэлцэх биш харин бий болоод байгаа асуудал, бэрхшээлд анхаарлаа хандуулдаг. Тухайлбал, “Чи дэндүү өөрийнхөөрөө шийдэж байна”, “Чи ер нь мэдрэмжгүй юм байна шүү” гэж хэлэхийн оронд “Би бодит байдлыг сайн хараагүй байна”, “Бид нар асуудлыг өөр өөр өнцгөөс хардаг юм байна” гэх мэтчилэн хэлэх хэрэгтэй юм. Хувь хүний шинж чанарт анхаарч хандах байдал нь хүмүүсийн харьцаанд ихэвчлэн бэрхшээлтэй байдал, үл ойлголцлыг төрүүлдэгийг мартаж болохгүй. 11


2. Дэмжих харилцаа нь зохицол дээр тулгуурладаг. Жишээ нь, харилцаж буй хүн чинь уур бухимдлаа илэрхийлээгүй гэж хэлж байгаа ч харилцагчийн дуу хоолойн өнгө нь ойлголцоогүй, бухимдалтай байгааг нь илэрхийлэх явдал олонтаа байдаг. Тиймээс хүмүүстэй харилцахдаа нүүрний төрх, дуу хоолойн өнгө, гар биеийн хөдөлгөөн тань ямар байгааг анхаарах хэрэгтэй. 3. Дэмжих харилцаа бол үнэлж дүгнэхийг урьтал болгодоггүй. “Чи буруу хийгээд байна”, “Чиний чадвар хүрэхгүй байна” гэхийн оронд “Миний ажигласнаар чиний бичсэн тайлан санхүүжүүлэгч байгууллагын явуулсан тайлангийн загварын дагуу бичигдээгүй учраас л мэдээлэл дутуу орсон бололтой.” гэх мэтээр ойлгуулж ярихыг хэлж байгаа юм. Шүүн дүгнэсэн яриа нь бусдыг дайрч довтолсон шинжтэй байдаг бөгөөд бусад хүмүүст өөрөө өөрийгөө хамгаалахад хүргэдэг. Тиймээс хүн сонсохуйц, тусгаж авахуйц хувилбаруудыг санал болгон зөвлөөрэй. 4. Дэмжих харилцаа сонсох чадварыг шаарддаг. Сонсох чадвар бол харилцаанд хамгийн чухал ур чадвар билээ. Харилцааны явцад хүмүүс сонсохоосоо илүүтэй ярьдаг. Нэн ялангуяа мэдээлэл өгч буй тал нь үргэлжлүүлэн ярьж, харилцагч талынхаа асуух асуулт, санал зэргийг мартан ярих хандлага их байдаг. Аливаа харилцаа нь эргэх холбоотой буюу харилцан ярих, сонсох хэлбэрээр явагдсан үед харилцаа үр дүнтэй болдог.

12


МАНЛАЙЛАЛ Дасгал ажил

1

Багт хуваагдан дараах мэдээллийг уншаад ярилцлага өрнүүлээрэй - Хэрвээ танай ТББ-д доорхи төрлийн манлайлагч байвал чи тэр хүмүүстэй хэрхэн харилцах вэ? - Манлайлагчийн өөр ямар төрөл байдаг вэ? - Манлайлагч ямар чадвар эзэмшсэн байх ёстой вэ? Öàõèëãààí ìýò манлайлагч Èéì манлайлагч ººðèé㺺 ÿã ë öàõèëãààí ò¿ãýýã÷ ìýò áîäîæ õ¿ì¿¿ñèéã цахилгаан үүсгүүрт çàëãàõààñ íààø àæèëëàäàãã¿é ãýðèéí öàõèëãààí õýðýãñýë ìýò õàðäàã. Тиймээс тэр л байнга öàõèëãààíû óðñãàëûã ã¿éëãýõ хэрэгтэй эс бөгөөс бүх зүйл зогсоно гэж үздэг. Ýýæ òàõèà ìýò манлайлагч Эì òàõèà äýãäýýõýéí¿¿äòýéãýý àìüäðàëûí ñóðãóóëüä èðñýí øèíýõýí øàâü íàð øèã àæèëëàäàã. Тэрээр áÿöõàí ¿ðñýý äàãóóëàí òàðèàëàíãèéí òàëáàéä î÷îîä õýðõýí ãàçàð òîíøèæ õîîëîî îëæ èäýõèéã çààæ ºãäºã. Ààæìààð áèåý äààãààä èðýõ ¿åä òýäíýýñ õîëäîæ ººðñäèéã íü ººðñäºä íü äààòãàí îðõèäîã.

ТББ-д ажиллаж буй хүмүүсийн дийлэнх нь манлайлагч байдаг. Тэд өөрсдийн өмнө хүлээсэн үүргээ биелүүлж, бусаддаа үлгэр дууриал үзүүлэн нэгэн зорилгын төлөө хамтдаа тэмүүлэхэд өөрийн мэдлэг, чадвар, харилцаагаараа бусдыг чиглүүлэн манлайлдаг.

Сайн манлайлагчид байх 5 ур чадвар: 1. Үйл явцыг өдөөн жолоодох замаар бусдыг уриалан оролцуулж чаддаг байх. - Аливаад шинэ хандлагаар хандахыг хүмүүстээ уриалдаг байх - Саадыг даван туулах санаачилга гаргадаг байх - Сайжруулах арга замыг гаднаас эрж хайдаг байх - Уриалан дуудах боломжийг эрж хайдаг байх - Туршилт, эрсдэлтэй алхамыг хийдэг байх - Ингэлээ гээд бид юу сурч мэдэх вэ? гэсэн асуултыг өөртөө тавьдаг байх

Санамж: Манлайлагч болох хүн хамгийн эхлээд өөрийгөө таньж мэдэх хэрэгтэй. Өөрийгөө таньж мэдсэнээр өөрийгөө өөрчилж, удирдаж чаддаг болно. Өөрийгөө удирдаж байгаа хүн өрөөл бусдад нөлөөлөх, тэднийг өөрчлөлтөнд уриалан дуудахын тулд нийгмээ таньж мэддэг. Нийгмээ таньж мэдсэнээр иргэдэд үйлчилж, нийгэмд эерэг өөрчлөлтийг авчирна

13


2. Алсын хараагаа тодорхойлж, түүнийг бусдаар хүлээн зөвшөөрүүлж чаддаг байх - Ирээдүйн чиг хандлагын талаар ярилцдаг байх - Ажлын мөн чанарын тухай итгэлтэйгээр ярьдаг байх - Ирээдүйн тухай хүсэл мөрөөдлөө хуваалцахад хүмүүсийг уриалдаг байх - Тухайн алсын хараа тэдний сонирхолд хэрхэн нийцэж байгааг харуулдаг байх - Ирээдүйн дүр төрхийг дүрслэн өгүүлдэг байх - Ирээдүйдээ итгэл төгс, эерэг хандлагаар ханддаг байх 3. Их үйлсийг бүтээх хөдөлгөөнд бусдын санал бодлыг сонсон тэднийг оролцуулж чаддаг байх - Бусдын шийдвэрийг дэмждэг байх - Ажлынхаа үр өгөөжийг дээшлүүлэхэд нь хүмүүст тусалдаг байх - Шийдвэр гаргах эрх чөлөөгөөр хангадаг байх - Харилцан адилгүй санал бодлыг сонсох чадвартай байх - Хамтран ажиллах харилцааг хөгжүүлдэг байх - Хүмүүсийг хүндэтгэн харьцдаг байх 4. Зорилгодоо хүрэх арга замыг зөв тодорхойлж чаддаг байх - Харилцан зөвшилцсөн харилцааг бий болгох - Амлалт, үүрэгтээ үнэнч байх - Зорилгоо тодорхойлж, түүнийгээ хэрэгжүүлэх төлөвлөгөө гарган баталгаажуулахад нь тусалдаг байх - Тодорхой цаг хугацаанд алхам алхмаар зорилтыг хангаж, дэвшил гаргадаг байх - Хүсэн хүлээгдэж буй зүйлсийн талаар үлгэр жишээ үзүүлдэг байх 5. Бусдад урам хайрлаж зүрх сэтгэлийг нь зоригжуулж чаддаг байх - Ажлыг сайн гүйцэтгэсний төлөө хүмүүсийг урамшуулдаг байх - Хүмүүсийн чадварт итгэж буйгаа илэрхийлдэг байх - Бусадтай хуваалцах, эрхэмлэн дээдлэх зүйлстээ үнэнч байгааг нь хүлээн зөвшөөрдөг байх - Амжилтыг тэмдэглэх арга замыг хайж олдог байх - Багийн гишүүддээ талархаж дэм өгдөг байх.

14


Хурлыг амжилттай явуулах алхмууд Дасгал ажил

1

Хоорондоо ярилцаж уулзалтын бэлтгэл ажлын төлөвлөгөө гаргаарай. Танай ТББ нэгэн төслийг эхлүүлэх болжээ. Мэдээж та бүхэнд сайн дурынхны хүч, оролцоо шаардлагатай болсон байна. Сайн дурынхны багт төслийнхөө зорилго, үйл ажиллагаа болон тэдний оролцооны талаар уулзалт хийх болбол та нар юу юу бэлтгэх вэ?

Хурлыг амжилттай явуулах алхмууд Олон тооны хурал хэлэлцүүлэг сэтгэлд хүрэлгүй өндөрлөх нь бий. Нэлээд олон албан газрын хурлын явцыг ажиглаад байхад зарим алдаа байнга давтагдсаар байдаг. Энэ нь хурлын бэлтгэл ажил, хурлыг чиглүүлэх үед, хурлын дараа ч тохиолддог алдаанууд байдаг.

1. Хуралд бэлтгэх: Хуралдах цагийг бусад чухал хурлын цагуудтай зохицуулан товлож байх Бүх хүмүүст хурын хэлэлцэх асуудал, сэдвүүдийн талаар эртнээс мэдээлж байх Оролцогчдыг хурлын материалтай танилцаж, хуралдаа бэлтгэлтэй ирэ боломжоор хангах Хурлынхаа гол зорилгыг маш тодорхой дагаж баримтлах Хурлаар хэлэлцэх асуудал нэг бүрт хамаатуулан дараах асуултуудыг тавьж байх: - Яг ямар нэртэй сэдэв хэлэлцэх гэж байна? - Яг хэн энэ асуудлыг хөндөж ярих ёстой вэ? - Бидэнд яг энэ сэдвийн хүрээнд ямар мэдээлэл байгаа билээ? - Яг энэ сэдэв рүү орохын тулд бид өөр ямар асуудлыг хөндөж болох вэ? - Үүнийг хэлэлцүүлэх гэсэн гол зорилго юу билээ? - Ямар асуулт тавьбал хэлэлцүүлгийг зөв зүгт чиглүүлж болох вэ? - Бид зорилгодоо хүрлээ гэдгээ яаж мэдэх вэ? Уг хурал нийт оролцогчдод хүртээлтэй байх эсэхийг нягтлан шалгах Хурал үргэлжлэх хугацааг сайн товлох Хурлын хөтөлбөр ба зорилгыг ойлгомжтой болгон тодорхойлоход зориулан тусгайлан хангалттай хэмжээний цаг зав зарцуулан ажиллах Хэрэгтэй хэрэггүй бичиг цаасаар булуулчихгүй байх 15


Шаардагдах бичиг баримтыг цаг хугацаанд нь бэлтгэж хүргүүлсэн байх (2-10 хоногийн өмнө) Хэлэлцүүлгийн зорилгод нийцсэн хангалттай зайтай танхим сонгох Суудлын байрлалыг зохицуулан засах Хэлэлцэх асуудлыг зураглан буулгах материалууд бэлтгэх (флипчаарт буюу тасалдаг хуудсан самбар, цаас хатгадаг самбар, ханан дээр дүрс гаргагч буюу проектор, залгууртай зөөврийн компьютер) Дасгал ажил

2

Дүрийн тоглолт хийж, хурлыг чиглүүлэх явцад анхаарах асуудлын талаар хоорондоо ярилцаарай. Дүрийн тоглолт: багийн тулгамдсан асуудлыг тодорхойлох хурал байж болно, эсвэл залуучуудыг үйл ажиллагаандаа татан оролцуулах зорилгоор оюутнуудын дунд хийх хурал ч байж болно. Гол нь хурлыг чиглүүлэгч, мэдээллийн эх үүсвэр, хуралд оролцогч нарын хийх ёстой зүйлийг тодорхой болгож өгөх хэрэгтэй.

2. Хурлыг явуулах: Ирсэн хүмүүст хурлын зорилгыг тайлбарлаж, хурлын хөтөлбөрийг танилцуулж, хурлын үргэжлэх хугацаа болон хэн ямар үүрэг гүйцэтгэх ёстойг танилцуулна. Хамт олноороо эдгээр асуудал дээрээ тохиролцож чадах хэрэгтэй. Хөтлөгч давхар үүрэг хүлээх ёсгүй. Хөтлөгч хүн хэлэлцэх асуудлыг агуулга дээр биш, харин хэрхэн идэвхжүүлэн хөтлөх вэ гэдэг дээр анхаарлаа төвлөрүүлэх үүрэгтэй. Хурлаар хэлэлцэх асуудал нэг бүрийг дараах маягаар явуулна. Үүнд: - Хэлэлцүүлгийн сэдэв ба зорилгыг маш сайн тодорхойлох - Тухайн шаардлагатай оршил мэдээлэл ямар төвшинд байгааг нягтлан шалгах (товч оршил мэдээлэл) - Хэлэлцүүлгийг асуултаар удирдан явуулах, мэтгэлцээнийг сэдвээсээ хөндийрүүлэлгүй барьж байх - Хэлэлцүүлгээс гарсан дүгнэлт бүрийг утга, үг хэллэгийн хувьд цэгцлэн найруулах, нийтэд харагдахаар газар бичиж өлгөх, шаардлагатай гэж үзвэл бичиг хэргийн ажилтан авч ажиллуулах. - Нэгтгэн базах, гарсан үр дүнг нягтлан шалгах: Зорилгодоо хүрч чадсан уу? Бүх оролцогчдын мэргэжлийн чадавхийг дайчлан гаргуулах, тэдний хувь нэмэр хичнээн үнэ цэнэтэйг мэдрүүлэх Хэрхэн шийдвэр гаргахыг маш тодорхой болгож шийдвэрийг ил тод гаргуулна. Оролцогчдыг чилээхгүйн тулд дасгал дундуур нь тоглоом явуулах эсвэл завсарлах цаг гаргах Хурлын эхэнд, өмнө нь өгсөн даалгаврыг гүйцэтгэж байгаа эсэхийг шалгаж явах 16


Хурлын тэмдэглэлийг хөтлөх хүн заавал байх хэрэгтэй. Хурлын дундуур болон дараа ямар асуудал дээр хэн юу гэж хэлсэн, ямар шийдвэр гарсан зэргийг эргэн санах болон тайлан бичих зэрэгт хурлын тэмдэглэл хэрэгтэй байдаг. Хэлэлцүүлэг хөтлөгчийн баримтлах 10 дүрэм: 1. Өөрийгөө сайтар бэлд 2. Өөдрөг үзлээр эхлүүлж бай 3. Зорилгоо хөдлөшгүй тогтоо 4. Бичсэнээ нийтэд харагдахаар байрлуул 5. Хэрхэн цааш явахаа тайлбарла 6. Төвийг сахь 7. Асуултаар залуурд 8. Сэдвээсээ бүү хазай 9. Яг юу тохиролцохоо тодорхой болго 10. Өөдрөг үзлээр төгсгөж бай

Дасгал ажил

3

Хурлын үеэр гарч болох дараах зөрчлүүдийг хэрхэн шийдвэрлэх зөвлөмжийг уншиж, хурал, уулзалт зохион байгуулах явцдаа мөрдлөг болгож байгаарай.

Хөтлөх явц ба зөрчил маргаан Хуралд нягт нямбай бэлдсэний үр дүнд хөтлөгч нар хурлын үеэр гарч болзошгүй олон зөрчилдөөнөөс зайлсхийж чаддаг. Зөрчилдөөнийг тойрч гарах боломж байдаг уу, эсвэл зөрчилдөөнийг давж гарах бүтээлч арга шаардлагатай юу? Тухайн зөрчилдөөний цаад шалтгаан болон хэрхэн зөрчилдөх болсон түүхээс хамааран энэ асуултанд хариулж болно. Хэдийгээр хуралд тун няхуур бэлдэж, сайтар тохиролцож чадсан ч зарим шалих шалихгүй үл ойлголцлоос болоод хурлын үеэр зөрчилдөөн үүсэх магадлалтай байдаг.

Санамж: Цаг хугацааны болон орон зайны хувьд бид олон хувилбаруудаас сонгож болно. - Зөрчилдөөнийг газар дээр нь даруй шийдэх гэж оролдох - Богино завсарлага зарлаад сайтар ярилцаж үзэх - Зөрчилдөж байгаа талуудад учраа олохыг даалган завсарлах

Зөрчилдөөний уг шалтгааныг олж тогтоох: Хэн хэнтэй зөрчилдөж байна вэ? Хөтлөх үед 2 төрлийн зөрчилдөөн гарч болзошгүй. Нэг нь оролцогч нарын хооронд, эсвэл оролцогчдын бүлгүүдийн хооронд, 2 дах нь хөтлөгч ба оролцогчидын хооронд үүсдэг. 17


Хөтлөгч ба оролцогчдын хоорондын зөрчилдөөн Оролцогчид өөр рүү нь дайрч давшлаад, зөрчилдөөнд хутгалдуулж байгаа мэтээр хөтлөгчид санагдаж байвал HAIFA (тэсэх, хүлээн зөвшөөрөх) аргыг хэрэглэж болно. Зогс (гүн амьсгаа ав) Хүлээн зөвшөөр Сонирхолтой байгаагаа харуул Алдаагаа хүлээн зөвшөөр (зөрчилдөөн үүсэхэд хөтлөгч нар ямар хувь нэмэр оруулсан) Шинээр санал оруулах (шинээр тохиролцоонд хүрэх) Эдгээрийг дор байгаа хайрцагт өгүүлсэн жишээн дээр харьцуулж үзнэ үү: Нэгэн оролцогч хөтөлбөр эхэлчихсэн хойно эсэргүүцэж, зогсоох санал тавингаа хөтлөгчийг хамаатуулан шүүмжилнэ. Зогс Хүлээн зөвшөөрөх

Сонирхож буйгаа харуул

Алдаагаа зөвшөөрч буруугаа хүлээх

Санал болгох

Амьсгалаа сайн аваад гарга, ... нэг удаа шүлсээ залгиад,... гурав хүртэл тоол Оролцогч огт төлөвлөөгүй хэрэгцээгээ гэнэт илэрхийлэв. Түүний хэрэгцээ одоогоор биелэгдэх боломжгүй тул тэр шалтаг гаргаж байна. Үг хэлсэнд нь таларх (оролцогчид хэрэгцээ шаардлага илэрхийлдэг байх нь талархууштай хэрэг). Би түүний хэлснийг найруулан цэгцэлж, таны хэлсэнийг би ингэж ойлголоо гэж хэлэх, ингэснээр асуудалд юунд байгааг ойлгож авах ба өөртөө бодох хугацаа гаргаж чаддаг. Хоёр боломж бий: Хэн нэгэн оролцогч мэдээллийг бүрэн авч чадаагүй байх: Хөтлөгч алдаагаа зөвшөөрч, уучлалт гуйх Эсвэл: Мэдэгдэл хийсэнд талархаж, бусад оролцогчдод хандан хэлэх зүйл байгаа эсэхийг асуух. Олонхи нь ам нээхгүй суугаад байвал хөтөлбөрийг дэмжиж байгаа нь харагдаж байна. Олонхи ба цөөнхийн ашиг сонирхлыг хэрхэн уялдуудах боломжтой вэ? гэдэг санал оруулах

Оролцогчдын хооронд болон бүлгүүдийн хооронд зөрчилдөөн үүсэх Оролцогчдын хооронд зөрчил үүсвэл дараахь гурван нөхцөл байдалтай холбоотой байдаг.

Харьцуулалт

18

Нөхцөл 1

Нөхцөл 2

Нөхцөл 3

Бөхийн барилдаан: А эсрэг Б

Галт уул оргилох

Ухралт, нүүр буруулах, гадагш харьцахгүй болох


Хурлын өрөөнд илрэх шинж тэмдэг

Үгээр идэлцэх Би илүү мэднэ! Хоёр бүлэг илт зөрүүдлэх Үндэслэлийн эсрэг үндэслэл

Нэг нь биеэ барих чадваргүй болж дэлбэрнэ Нэг нь дэлбэртлээ уурлаж, хэрүүл эхэлнэ Огт санаандгүй байтал нэг оролцогч нөгөөрүүгээ дайрч давшилна

Оролцогч ам нээхээ больж, семинарыг тоохоо болино Оролцогчид үг дуугарахгүй зөрцгөөх Оролцогчид хэрүүлээс айж эмээх

Зөрчилдөөнийг зохицуулан хөтлөхөд хийх бодит алхмууд

Хэрүүлийг аядуу, гэхдээ шийдвэрлэгчийн хувьд хэлж зогсоох Хэлсэн үгнийх нь далд санааг ил болгох Хяналттай харилцан яриа: Хоёр талын мэдэгдлийг дахин хэлүүлэх Арай өндөр төвшинд хамтын ашиг сонирхолыг хайх

Тасралтгүй урсах хэрүүлийг таслан зогсоох Гүн амьсгаа авах, түр завсарлах, өрөөнд агаар оруулах Юунаас болж уурласныг олж мэдэх (гомдсон эсэх)

Ойлголцохгүй байгаа асуудлыг хөндөж ярилцах Хэн нэгний юу хүсээд байгаа (гомдолтой) асуудлыг өөрөө нь яриулах “Гэрэлд цохиулах” тандалт ярилцлага хийх

Зөрчилдөөнийг зохицуулан хөтлөхийн зорилго

Саатлыг арилгаж бүлэг эргээд ажиллах чадвартай болох: Оролцогчид “Өөрийгөө ойлгуулж чадлаа!” гэсэн сэтгэгдэл төрөх Тохиролцсон сэдвээ үргэлжлүүлэн хэлэлцэх

Зөрчилдөөнийг зохицуулахаар хөтлөхөд шаардлагатай үндсэн алхмууд

Таслан зогсоох, Сэтгэлийн хөөрөлд автсан мөчөөс хөндий байж зай барих Хөндий байж шинэ бодол төрүүлэх Тухайн үл ойлголцлыг нээн илрүүлэх Талуудын өөр өөр байр суурийн цаана байгаа нэгдмэл ашиг сонирхолыг ойлгож мэдрэх Энэхүү зөрчлийн үйл явцыг мета төвшинд буюу үндсэн асуудлынхаа төвшинд авч хэлэлцэх Магад дараа хэлэлцэхээр болох, эсвэл одоо хэрхэхээ ярьж тохиролцох Сэдвээ үргэлжлүүлэн хэлэлцэх

19


ТББ-ын санхүүгийн удирдлага Хөрөнгө хэрхэн босгох вэ? ТББ–ын санхүүжилтийн гол эх үүсвэр нь гишүүнчлэлийн төлбөр хураамж, өөрийн үйл ажиллагаанаас олсон орлого, гишүүд, хувь хүн, албан байгууллагуудын хандив, улсын төсвийн болон олон улсын санхүүжүүлэгч байгууллагуудын зээл тусламж зэргээс бүрддэг байна. Õºðºí㺠áîñãîíî ãýäýã íü õýðõýí ìºí㺠îëîõ, ºñãºõ ¿éë àæèëëàãàà þì. Õºðºí㺠áîñãîõ, ñàíõ¿¿æèëò öóãëóóëàõ ¿éë àæèëëàãàà á¿ð õàðèëöàí àäèëã¿é áàéäàã ÷ á¿ãäýä íü ººðèéí ãýñýí òºëºâëºãºº çîõèîí áàéãóóëàëò, øààðäëàãàòàé ýä ìàòåðèàë, ñàéí äóðûíõàí áîëîí ÿíç á¿ðèéí ëîãèê àðãà çàìóóä áàéäàã.

Дасгал ажил

1

Дараах сэдвийн хүрээнд мэтгэлцээн өрнүүлж, дэмжиж буй эсвэл эсрэг байр сууриа илэрхийлэх нотолгоо, шийдлийг танилцуулаарай. “ТББ-ууд сайн дурынхны хүч, өөрсдийн мэдлэг, чадвар, санаачилгаараа олон нийтийн сайн сайхны төлөө үйл ажиллагаа явуулдаг. Тийм учраас ТББ-уудад хөрөнгө мөнгө хэрэггүй”

ßàãààä õºðºí㺠áîñãîõ õýðýãòýé âý? Îðøèí òîãòíîõ ªðãºæèí õºãæèõ Õàðààò áàéäëûã áàãàñãàõ Òîãòâîðòîé äýìæëýã á¿ðä¿¿ëýõ Àìüäðàõ ÷àäâàðòàé, òîãòâîðòîé áàéãóóëëàãûã áèé áîëãîõ Õºðºí㺠áîñãîõ ¿éë àæèëëàãàà íü íýã òàëààñ òóõàéí áàéãóóëëàãûí õóâüä õºðºí㺠áîñãîõ, ñàíõ¿¿ãèéí áýðõøýýëýý øèéäâýðëýõ àëõàì áîëäîã ба íºãºº òàëààñ îðîí íóòãèéí ÿìàð íýã òóëãàмäñàí àñóóäëûã øèéäâýðëýõ àðãà çàì áîëäîã. ªºðººð õýëáýë èõýíõ ÒÁÁ-óóä îðîí íóòãèéíõàà õºãæèëä ë õóâü íýìðýý îðóóëàõûí òóëä õºðºí㺠áîñãîõ õýðýãöýýòýé áàéäàã þì.

20


Õºðºí㺠áîñãîõûí òóëä þóã ìýääýã, ÿìàð ÷àäâàðòàé áàéõ ¸ñòîé âý? • Õºðºí㺠áîñãîõ àðãûã ìýääýã áàéõ • Õàðèëöààíû óð ÷àäâàðòàé áàéõ • Óéãàã¿é øàðãóó áàéõ • Õ¿ëýýöòýé, òýâ÷ýýðòýé áàéõ • Õàðèëöàà õîëáîîíû ñàéí ñ¿ëæýýòýé áàéõ • Çàìààñàà óõðàõã¿é áàéõ Дасгал ажил

Санамж: Õºðºí㺠áîñãîõîä áàðèìòëàõ 5 çºâ çàð÷èì 1. Ǻâ õ¿íä, çºâ ãàçàðò õàíä 2. Ǻâ çîðèëãîòîé áàé 3. Ǻâ öàãò õàíä 4. Ǻâ õàíäèâûã ãóé 5. Ǻâ áîëîìæóóäûã ñóäàë

2

Хэрвээ танай ТББ-д хөрөнгө босгох хэрэгцээ шаардлага гарлаа гэвэл хөрөнгө босгох дараах аргуудын алийг нь түрүүлж ашиглах вэ? Яагаад? Õºðºí㺠áîñãîõ àðãóóä - Ãèø¿¿д тоо нэмэгдүүлэх - Òóñãàé àðãà õýìæýý çîõèîí áàéãóóëàõ /îëîí íèéòýä áàéãóóëëàãàà òàíèóëàõ çýðýã/ - Çàõèäàë èëãýýæ, õ¿ñýëò òàâèõ - ¯éë÷èëãýýãýýðýý îðëîãî îëîõ - ТББ-ынхаа түншүүдийнхээ дэмжлэгтэйгээр жèæèã õóäàëäàà õèéж орлого олох - Õàíäèâ öóãëóóëàõ - Òîãòìîë êаìïàíèò àæëóóä çîõèîí áàéãóóëж, олон нийтэд сурталчилгаа явуулж уриалах - Òýòãýëýã, òºñëèéí äýìæëýã àâàõ

Õºðºí㺠áîñãîõîä áàðèìòëàõ ãîë çàð÷ìóóä Èâýýí òýòãýã÷èä, òýòãýëýã îëãîã÷èä ó÷èð øàëòãààí áàéíà ãýäãýýð ìºí㺠ºãäºãã¿é, õàðèí òýð ó÷èð øàëòãààíûã çºâ òàéëáàðëàæ, ò¿¿íèéã øèéäâýðëýõèéí òóëä ¿íäýñëýëòýé, ¿ð ä¿íòýé àæëûã õèéõ ãýæ áàéãàà õ¿íä ìºí㺺 ºãäºã. Òóõàéëáàë: Манай òºñëèéí íýã çîðèëãî áîë íèéò ýöýã ýõ÷¿¿äýä /50èàñ èë¿¿ õóâüä íü/ õ¿¿õä¿¿ääýý òàâèõ àíõààðàë õàëàìæ, õàðàà õÿíàëòûã íýìýãä¿¿ëýõýä îðøèæ áàéãàà. Ýíýõ¿¿ çîðèëãîäîî õ¿ðñíýýð õ¿¿õäèéí äóíä ãàð÷ áàéãàà ãýìò õýðýã ºìíºõ õóãàöààíààñ õýð çýðýã áóóðàâ ãýäãýýð àìæèëòûã ¿íýëíý. Õ¿¿õäèéí äóíä ãàð÷ áàéãàà ãýìò õýðãèéí òîî ìýäýãäýõ¿éö áóóðñàí òîõèîëäîëä áèä àìæèëòàä õ¿ðнэ, энэ амжилт çºâõºí төсөл хэрэгжүүлэгч байгууллагын àìæèëò áèø, á¿õ õàìòðàí àæèëëàãñäûí ажлын үр дүн гэх мэтээр тайлбарлан ойлгуулах хэрэгтэй. ßìàð ÷ àæëûã ñàíàà÷ëàí õýðýãæ¿¿ëýõýä èõ áàãà ÿìàð íýãýí áýðõøýýë çààâàë áàéäàã. ̺í㺠îëîõ ãýäýã á¿ð ÷ õýö¿¿. ̺í㺠îëîõ çîðèëãîäîî õ¿ðýõýä òàíüä òýâ÷ýýð, øàðãóó áàéäàë, öºõðºëòã¿é îðîëäëîãî, áàéíãûí øèíèéã ýðýëõèéëýã÷ áàéäàë, õàðèëöààíû óð ä¿é çàéëøã¿é õýðýãòýé. 21


1. Îðîëäîîä ¿çýõã¿é áîë þó ÷ á¿òýõã¿é. Àæèãëàæ áàéõàä õ¿ì¿¿ñèéí äóíä “Ìàíàé Ìîíãîë øèã óëñ îðîíä ýíý áîë õýçýý ÷ á¿òýõã¿é ç¿éë” ãýñýí ñýòãýëãýý èõ áàéäàã. Òà ºíººäºð õ¿ññýí çîðèëãîäîî õ¿ðýõèéí òóëä õèéõ ¸ñòîé àëõìóóäûã õèéõ ë хэрэгтэй. 2. Õóóëèéí ìýäëýãòýé áàé. Òàíàé áàéãóóëëàãûí ñàíõ¿¿ãèéí ¿éë àæèëëàãààíä õîëáîãäîõ á¿õèé ë õóóëü ä¿ðìèéã óíøèæ ñóäàëæ, ìýäýæ àâ. ßìàð ¿åä ÿìàð òàòâàð òºëºõ ¸ñòîéã àíõíààñàà çºâ òîîöîîë. Òàòâàðàà òºëººä ¿ëäýæ áàéãàà õýñýã íü õýðýãæ¿¿ëýõ ãýæ áàéãàà ¿éë àæèëëàãààíä õàíãàëòòàé áàéíà óó ãýäãèéã òîîöîîë. 3. Òºëºâëºãººòýé áàé. Õààíààñ, õýçýý, ÿàõ ãýæ ìºí㺠öóãëóóëàõ âý ãýäãèéãýý íàðèéí òºëºâëº. Ãàðãàñàí òºëºâëºãººãºº ìºí㺠öóãëóóëàõàä îðîëöîæ àæèëëàõ õ¿ì¿¿ñòýý /àæèë÷èä, ñàéí äóðûíõàí/ òàðààæ ºã. ̺í㺠öóãëóóëàõàä õýí ÿìàð ¿¿ðýã õ¿ëýýõ âý ãýäãèéã òºëºâëºãººí人 òîäîðõîé òóñãà. 4. Îðëîãî îëîõ ãýæ áàéæ àëäàãäàëä îðæ áîëîõã¿é. Ñàíõ¿¿æèëò öóãëóóëàõ ¿éë àæèëëàãààíä øààðäàãäàõ òºñºâ õºðºíãèéã íàðèéí òîîöîîë. Õîëáîãäîõ õ¿÷èí ç¿éëñ¿¿äèéã ñóäàë. Çàðäëûã ººðèéí õýð õýìæýýíäýý òîõèðóóëàí òºëºâëº. 5. Õàìãèéí áàãà õóãàöààíä õàìãèéí èõ ñàíõ¿¿æèëòèéã îë. ªíãºðñºí õóãàöààíä õóðèìòëóóëñàí òóðøëàãàà ýðãýí õàðíà óó. Õàìãèéí áàãà õóãàöààíä, õàìãèéí áàãà çàðäëààð, õàìãèéí èõ ñàíõ¿¿æèëò îëæ áîëîõ òýð àðãàà ò¿ëõ¿¿ àøèãëà. 1000 ам.доллар îëîõ ãýæ á¿òýí æèë çîâñíîîñ, 200 ам.доллар îëîõ ãýæ 1 ñàð ç¿òãýñýí íü äýýð. 6. Õ¿ì¿¿ñèéí ñîíèðõëûã òàòàõóéö áàé. Ñàíõ¿¿æèëò öóãëóóëàõ àæëàà õ¿ì¿¿ñèéí ñîíèðõîëä íèéöýõ¿éöýýð çîõèîí áàéãóóë. Õ¿ì¿¿ñ þóã ¿ã¿éëæ, þóíä òýì¿¿ëæ áàéãààã ñóäàëæ ìýä. Òàíû ñàíõ¿¿æèëò öóãëóóëàõààð çîõèîí áàéãóóëæ áàéãàà àðãà õýìæýý õ¿ì¿¿ñèéí ñîíèðõëûã èõýýð òàòàæ áàéâàë õ¿ì¿¿ñ ñàéí äóðààðàà, ÿíç á¿ðýýð òàíüä òóñëàõ áîëíî. Òýä ìºí áóñäûã óðèàëàí дуудаж оролцуулаõ áîëíî. 7. Ñàéí äóðûíõíûã îëíîîð íü õàìðóóë. Ñàíõ¿¿æèëò öóãëóóëàõ àæèëä ñàéí äóðûíõíûã îëíîîð íü õàìðóóëñíààð òàíû àæèë õºíãºâ÷ëºãäºíº. Õàìãèéí ãîë íü òýäíèé àæèë ¿¿ðãèéã òóñ òóñàä íü òîäîðõîé áàéëãàõ íü ÷óõàë. Ñàéí äóðûíõàí íü ìºí òàíàé àðãà õýìæýýíèé òàëààð áóñäàä ìýäýýëýõ, òýäíèéã óðèàëàõ õàìãèéí ÷óõàë íººö þì. 8. Ñàíõ¿¿æèëò öóãëóóëàõ àæëàà ñóðòàë÷èëãààíû õýðýãñýë áîëãî. Ýíý íü òàíàé íýð õ¿íäèéã ºñãºõ ñàéõàí áîëîìæ þì. Õýâëýëèéí áàãà õóðàë õèéëãýõ, ¿éë àæèëëàãààãàà телевиз, ðàäèîãîîð ìýäýýëýõ çýðãýýð õýâëýë ìýäýýëëèéã ºðãºí àøèãëàñíààð áàéãóóëëàãàà áóñäàä ñóðòàë÷ëàí òàíèóëæ, õ¿ì¿¿ñèéã ¿éë àæèëëàãààíäàà èäýâõòýé îðîëöóóëàõ ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé áàéäàã. 22


9. Øàëòãààíàà òàéëáàðëà. Òóõàéí õàíäèâëàã÷èéí ºãñºí ìºí㺺ð ÿìàð àñóóäëûã øèéäâýðëýõ ãýæ áàéãàà, ýíý íü ÿìàð ¿ð ä¿íä õ¿ðýõèéã òîäîðõîé æèøýý àâ÷ ÿðü. Ñàíõ¿¿æèëò öóãëóóëàõàä îðîëöîæ áàéãàà àæèë÷èä, ñàéí äóðûíõàí á¿ãä ¿¿íèéã òàéëáàðëàõàä áýëýí áàéõ ¸ñòîé. 10. Áàðèìòæóóëæ, áè÷èæ òýìäýãëý. Òóõàéí àðãà õýìæýýòýé õîëáîîòîé á¿õ õèéãäñýí àæëóóä, àñóóäëóóä, ñàíõ¿¿ãèéí òîîöîî, ìºí îðîëöîã÷äûí òàëààðõ ìýäýýëëèéã áè÷èæ òýìäýãëýæ àâ÷ ¿ëä. ¯¿íýýñ ñàíõ¿¿æ¿¿ëýã÷ áàéãóóëëàãà, õ¿ì¿¿ñò èëãýýõ õýñãèéã èëãýýæ, ººðòºº õîæèì íü àøèãëàõóéöààð á¿ãäèéã íü õàäãàëæ ¿ëäýýõ õýðýãòýé. Ýíý íü äàðààãèéí ¿éë àæèëëàãààã ÿâóóëàõàä òàíüä ìàø ÷óõàë òóñëàëöàà, ãàðûí àâëàãà áîëæ ÷àäíà. 11. Àìæèëòòàé áîëñîí àðãà õýìæýýã æèë á¿ð ºðãºæ¿¿ëýí çîõèîí áàéãóóë. Óðüä íü îðîëöîæ áàéñàí õ¿ì¿¿ñýý äàõèí äàõèí óðüæ îðîëöóóë. Òýä ìàãàäã¿é, äàõèí èéì àðãà õýìæýýíä óðèãäàõûã õ¿ëýýí ñóóæ áàéãàà. Îðîëöîîä çîãñîõã¿é, òóñëàõ þìñàí ãýñýí õ¿ñýëòýé õ¿ì¿¿ñ ÷ áàéãàà áàéæ áîëîõ ø¿¿ äýý. Íýã àìæèëòòàé ýõýëñýí þìàà èë¿¿ àìæèëòòàé áîëãîõîîð ¿ðãýлæë¿¿ë. Äàðàà äàðààãèéí àðãà õýìæýýãýý ºìíºõòýéãýý áàéíãà õàðüöóóëæ, øèíýëýã áîëãîæ, áàéíãà ÷àíàðæóóëæ áàé. 12. ̺í㺠ãóéõààñ õýçýý ÷ á¿¿ àé. Òà ãóéõã¿é ë áîë õýí ÷ òàíüä ºãºõã¿é. Èéìä è÷èõ, çîâîõ õýðýãã¿é. Òàíû ë àäèë õ¿ì¿¿ñ òàíû àäèëààð ãóéæ õ¿ñýæ, õ¿ñýëò òàâüñíûõàà à÷ààð çîðüñîí çîðèëãîäîî õ¿ð÷ áàéãàà. ͺ㺺 òàëààñ õàíäèâëàã÷ òàíüä òóñàëñàíäàà, îëîí íèéòýä õýðýãòýé ç¿éëèéã õýðýãæ¿¿ëýõýä õóâü íýìýð îðóóëæ ÷àäñàíäàà áàõàðõàëòàé áàéäàã. Òýäíèé çîðèëãî áîë ýíý áàéäàã ãýäãèéã ñàíàæ ÿваарай.

23


Төсөл хэрхэн бичих вэ? ТББ-ын хөрөнгө босгох нэг түгээмэл, хамгийн үр өгөөжтэй аргын нэг нь төслийн санал боловсруулж, тэтгэлэг авах явдал юм. ТББ-ын санхүүжилт хүсч бичсэн хэдэн арван төслийн ихэнх нь яагаад батлагддаггүй буцдаг вэ? Төслийн саналаа шаардлага хангахгүй муу бичээд байна уу? гэсэн эдгээр асуултын хариу бол нэг л байна. Энэ нь юу гэвэл төслийн удирдлага гэдэг бол хоол хэрхэн бэлтгэх, аж ахуй хэрхэн хөтлөх зэрэгтэй ижил юм. Дасгал ажил

1

Багт хуваагдан дараах төслийн дугуйг ашиглан богино хугацаанд хэрэгжүүлж болохуйц, шийдвэрлэх тулгамдсан асуудлыг сонгох төслийн саналаа бичээрэй.

Ямар асуудал тулгамдаад байна вэ? Нөхцөл байдлын шинжилгээ хийх

Асуудлыг шийдвэрлэснээр ямар үр дүнд хүрэх вэ? Эрхэм зорилго, зорилго тодорхойлох

Төслийн үйл ажиллагаа зорилтот бүлгийн асуудлыг шийдвэрлэж үр дүнтэй болсон уу? Төслийн үнэлгээ хийх, тайлангаа бичих

Асуудлыг шийдвэрлэж үр дүнд хүрэхийн тулд ямар үйл ажиллагааг хэнтэй хамтран, хэдий хугацаанд ямар нөөцөд тулгуурлан хийх вэ? Зорилтоо тодорхойлж, үйл ажиллагаа болон төсвийн төлөвлөгөө гаргах

Үйл ажиллагаа хэрхэн явагдаж байна вэ? Ямар асуудал үүсэв? Үр дүндээ хүрч байна уу? Төслийн хяналт хийх

24


Төсөл бичихэд юуг анхаарах вэ? 1.

Товч танилцуулга: Энэ бүлэгт төслийн мөн чанар, агуулгыг тодорхой, товч бичих бөгөөд хагас хуудас, дээд тал нь нэг хуудас байвал зохино. Дараах асуултад хариу өгөхүйц нэгээс хоёр өгүүлбэр байхад хангалттай. Үүнд: • Төслийг хэн хэрэгжүүлэх вэ? • Төсөл хэнд, ямар учраас хэрэгтэй вэ? • Төслөөс ямар үр дүн гарах вэ? • Төслийг хэрхэн яаж хэрэгжүүлэх вэ? • Төсөлд хэдий хэр хөрөнгө шаардлагатай вэ? 2. Оршил буюу танилцуулга: Үүнд захиалагч байгууллагын тухай мэдээллийг агуулдаг. Үүнд төслийг бичсэн болон хэрэгжүүлэх байгууллага, хүн нь хэн юм, төсөлд оролцогчид чухам яагаад мэргэжил, мэргэшил, ур чадвар, туршлага, итгэл үнэмшил, алдар хүндийн хувьд энэ ажлыг бусдаас илүү гүйцэтгэх чадвартай гэж үзэж байгаа тухай өгүүлнэ. 3. Хэрэгцээ, шаардлага: Энэ бүлэгт тухайн төслийг ямар шаардлага, хэрэгцээг үндэслэн ямар бэрхшээл, асуудлыг шийдвэрлэхийг зорьсон, энэ нь захиалагч байгууллагын зорилго, зорилттой хэрхэн уялдаж буй тухай өгүүлнэ. 4. Зорилго зорилт: Хандивлагч энэ бүлгээс төслийн үр дүнгийн тухай тодорхой төсөөлөлтэй болдог. Зорилго нь чухам юуны төлөө энэ төслийг бичив гэдэгт хариу өгөх ёстой. Зорилт бол төслийг хэрэгжүүлэхийн тулд хүрэх тодорхой үр дүн юм. Зорилт, үр дүнг тоон чанараар үнэлдэг. 5. Арга зүй: Энэ бүлэгт төлөвлөсөн үр дүнд хүрэх, бэрхшээл асуудлыг шийдвэрлэхийн тулд авч хэрэгжүүлэх арга хэмжээ, явуулах үйл ажиллагааг заадаг. Тухайн төслийн зохион байгуулалт, ажлын төлөвлөгөөг энд оруулах ёстой. Мөн энэ хэсэгт чухам юу хийх вэ? Хэн хэзээ, хэр хугацаанд энэ ажлыг хэрхэн ямар дарааллаар гүйцэтгэх вэ, ямар нөөц бололцоог ашиглах вэ гэдгийг ойлгомжтой, тодорхой бичнэ. 6. Үнэлгээ, дүгнэлт, тайлан: Энэ бүлэгт төслийг төгсгөлд нь яаж үнэлж, дүгнэх тухай саналаа бичнэ. Үүнд тухайн төсөл зорилгодоо хүрсэн эсэх, төслийн явцад тавих хяналтын аргын тухай өгүүлнэ. Мөн хийсэн ажил, зарцуулсан хөрөнгийн талаарх тайлангаа хэрхэн гаргах тухай бичнэ.

25


7. Төслийн баталгаат байдал, дараагийн санхүүжилт: Энэ хэсэгт тухайн төслөөр олсон амжилтаа бататгах, үйл ажиллагаагаа өргөжүүлэхийн тулд санхүүгийн ямар арга, эх үүсвэр ашиглах тухайгаа тайлбарлана. Үүндээ тухайн төсөл дууссаны дараа энэхүү ажил, санаачлагыг дэмжих нөөц, бололцоо бий гэдгийг хандивлагч нотлох ёстой. 8. Төсөв: Тухайн төслийг хэрэгжүүлэхэд шаардлагатай хөрөнгийн тухай бүх мэдээллийг энэ бүлэгт тусгана. Энд төслийн хүрээнд хийх ажил, үйл ажиллагааны бүх зардлыг жагсааж, дараах асуултын хариултыг бэлгэсэн байвал зохино. Үүнд: • Хандивлагчаас хичнээн хэмжээний санхүүжилт хүсэж байгаа • Санхүүжилтын үйлдэж буй хэсгийг ямар эх үүсвэрээс олох • Хөрөнгө чухам юунд зарцуулагдах 9. Хавсралт: Төслийн баримт бичигт захиалгын агуулгыг тодотгож, тайлбарласан нэмэлт мэдээлэл, материалыг хавсаргасан байна.

26


тбб-ын хамтын ажиллагаа Төр, хувийн хэвшил, төрийн бус байгууллагын түншлэл Дасгал ажил

1

Түншлэгч байгууллагынхаа талаарх судалгааг хийгээрэй. Танай ТББ хүүхдийн хөдөлмөрийн асуудлаар хийх хэлэлцүүлэгтээ төрийн байгууллагуудыг урьж оролцуулах болжээ. Гэвч хэлэлцүүлгээ үр дүнтэй болгох үүднээс та нар ямар байгууллагыг урих талаар судалгаа хийх шаардлага гарав.

Түнш байгууллагын нэр Байгууллага 1

Байгууллага 2

Байгууллага 3

Тэдэнд ямар нөөц байна вэ? Тэд нар ямар зүйлээр бидэнд хувь нэмрээ өгөх вэ? Тэд хэлэлцүүлгээс ямар үр дүн хүлээх бол?

Түншлэл гэдэг нь нийтийн ашиг сонирхлыг хангах нийтлэг зорилтыг хэрэгжүүлэхээр гэрээ байгуулан хамтран ажиллаж буй хоёр болон түүнээс дээш төр, хувийн хэвшил, ТББ-уудын тэгш эрх, тэнцүү оролцоонд тулгуурласан хамтын ажиллагаа юм. Амжилттай түншлэл нь сайн удирдлагатай болох, ажиллах хүрээгээ өргөжүүлэх, бие биендээ итгэх ба хамтрах сэтгэлгээг төлөвшүүлэх зэрэг давуу талтай. Түншлэл нь өөрчлөлт хийх гэж байгаа хүмүүс, байгууллагын тоог олшруулж, хүчийг нэмэгдүүлнэ. Түншилснээр байгууллагууд өөр өөр авъяас чадвар, мэдлэгээ солилцож улмаар ур чадвар нь сайжрах, 27


бэрхшээлийг даван туулах талаарх арга барилаа сайжруулах боломжтой болно. Түншлэлийг албан ба албан бус, байнгын болон түр зуурын аль ч хэлбэрээр байгуулж болно.

Түншлэл байгуулахдаа: - түншлэлийн зорилтыг бусдад ойлгомжтой болгох - бүх байгууллагууд өөрсдийн ажлын хүрээ, дотоод нөөц бололцоо байдаг гэдгийг ойлгож хүндэтгэсэн байх - чухал гэж үзсэн бүх шийдвэрийг хамтран гаргах - хүсэл эрмэлзэлтэй хүмүүсийг оролцуулах - түншлэлийн үүрэг, хариуцлагыг тодорхойлж, үүрэг даалгаврыг тэнцүү хуваарилах - тогтмол хурал хийж, байнга мэдээлэл солилцож байх - уулзалт хурал хийж олсон амжилтын талаар мэдээлэл өгөх Талууд түншлэн ажиллахад юуны өмнө дараахь нөхцөл бүрдсэн байх ёстой. Үүнд: - Нэгдмэл үзэл бодол, нийтлэг сонирхол, хүсэл зорилготой байх - Зорилго зорилтоо хамтран тодорхойлох - Түншлэлд оролцогч талууд идэвхи, санаачлагатай байх зэрэг болно. Дасгал ажил

2

Түншлэлийн дараах зарчмыг юу гэж ойлгож байгаагаа жишээн дээр тайлбарлан бичээрэй. Мөн оролцогч талууд түншлэхдээ баримтлах зарчмаа урьдчилан зөвшилцөж тохиролцсон байх нь түншлэл урт удаан хугацаанд тогтвортой байж, томоохон сорилтуудыг хамтдаа даван туулахад тус дөхөм үзүүлдэг. Түншүүд дараахь нийтлэг зарчмуудыг үйл ажилагаандаа баримталдаг байна. Үүнд: 1. Эрх тэгш байх 2. Нээлттэй ил тод байх 3. Хууль дээдлэх 4. Харилцан бие биенээ хүндэтгэх 5. Улс төрийн нөлөөллөөс ангид байх 6. Өгөх, авах зарчим гэх мэт

Түншлэлээ тогтвортой үргэлжүүлэхийн тулд юуг анхаарвал зохистой вэ? - Түншлэлд хэн ямар үүрэг гүйцэтгэж, хариуцлага хүлээхийг тодорхой болгох - Түншлэгч талууд нэгдсэн ойлголт, нэгэн төлөвлөгөөтэй байх - Түншлэлээс ямар ашиг хүртэхээ тооцох - Төсвөө бүрдүүлэх - Ажлаа оновчтой зөв хуваарилах 28


- - - - -

Мэдээллийг ил тод, нээлттэй солилцох Ажлын явц болон гүйцэтгэлд мониторинг хийх Гаднаас тусламж дэмжлэг авах Мэргэжилтний зөвлөгөө авах Түншүүд бусаддаа хүлээцтэй хандах, зөвшилцөж сурах, харилцан буулт хийх, багаар ажиллаж сурах шаардлагатай болно.

Төр ба төрийн бус байгууллагын түншлэл Төр ТББ-тай түншлэн ажилласнаар дараахь үр дүнд хүрдэг. Үүнд: - ТББ-ууд нь төрийн үйлчилгээг төрийн байгууллагуудаас илүү чанар, бага өртөгтэйгээр түргэн шуурхай, оновчтой, хүртээмжтэй хүргэж чаддаг - ТББ-уудын сайн дурын ажилтнууд цаг, хөдөлмөрөө үнэ төлбөргүй зарцуулж төрд хөрөнгө санхүүгийн хэмнэлт гаргадаг - Орон нутгийн ТББ-ууд иргэдийн хэрэгцээ шаардлагыг тодорхой сайн мэддэг учраас түүнийг хангах оновчтой зөв аргыг сонгож чаддаг - Нийтийн бараа, үйлчилгээнд гардаг доголдлыг ТББ-ууд нөхөж чадна - Төсвийн хүрэлцээгүй байдлаас зогсооход хүрсэн нийгмийн хөтөлбөрүүдийг ТББ-уудын дэмжлэгтэйгээр үргэжлүүлэх боломжтой болдог - ТББ-уудын нөөц боломжийг бүрэн дүүрэн ашиглаж, төрийн ачаанаасаа үүрүүлэн нийгмийн баялагийг бүтээлгэдэг. Дасгал ажил

3

Дээрх төр ба ТББ-ын түншлэлийн үр дүнг бий болгохын тулд төр болон ТББ юу хийх шаардлагатай вэ? асуултын хүрээнд ярицлага өрнүүлээрэй.

Төр, ТББ, хувийн хэвшлийн түншлэл Засаглалын гурван гол багана гэгддэг төр, ТББ, хувийн хэвшил нь хамтарч ажилласан тохиолдолд эрчим хүч, нийтийн тээврийн үйлчилгээ, хот байгуулалт, усан хангамжийг сайжруулах, хог хаягдлыг боловсруулах, эмнэлгийн тусламж үзүүлэх, боловсрол эзэмшүүлэх, орон сууцаар хангах зэрэг нийгмийн суурь үйлчилгээг иргэдэд хүртээмжтэй, найдвартай хүргэдэг.

ТББ Нийтлэг зорилт жишээ нь: зам засах, гүүр барих

Төр

Хувийн хэвшил 29


Түншлэлд оролцогч гол талууд болох төр, хувийн хэвшил, иргэний нийгэм нь эрхэмлэх үнэт зүйлс, нийгэмд гүйцэтгэх үүрэг, удирдлагын арга барилаараа өөр хоорондоо ялгаатай тул түншилснээрээ бие биеэ нөхөн гүйцээж, үр ашигтай бүтээлч хүчийг бүрдүүлэх болно. Дасгал ажил

4

Багт хуваагдан ярилцаж, дараах хүснэгтийг нөхөөрэй.

Түншүүдийн ялгаатай талууд Түншлэлд оролцогч талууд

Үнэт зүйлс

Удирлагын арга барил

Нийгэм гүйцэтгэх үүрэг

Төр Хувийн хэвшил Иргэний нийгэм

Төр, ТББ, хувийн хэвшил түншлэхийн учир шалтгаан, ач холбогдол юу вэ? - Түншлэл нь нийгмийн нийтлэг эрх ашгийн төлөө үзэл бодлоороо ялгаатай хүмүүсийг хүртэл нэгтгэж, хамтран ажиллах бололцоог олгодог - Түншлэлийн үр дүнд төр, ТББ, хувийн хэвшлийн хооронд тогтвортой, ил тод нээлттэй, тэгш эрхтэй харилцаа тогтдог - Өөр өөрийн давуу талтай олон янзын түншүүд бие биеэ нөхөн гүйцээж, сэтгэл санаа, оюун ухаан, хүч чадлаа нэгтгэн хамтын хүчирхэг нөлөөллийг бий болгодог - Түншлэл нь янз бүрийн салбаруудыг хооронд нь ойртуулж, салбарын дотоод дахь болон салбар хоорондын харилцааг зохицуулж, нэгтгэн зангидаж өгдөг. - Мэдлэг, мэдээллийн эрчимтэй солилцоо явагддаг - Нийгмийн капитал бий болох, нийгмийн эв нэгдлийг бэхжүүлэх утгаараа ийм хамтын ажиллагаа, итгэлцлийн харилцаа нь бусдад үлгэр дууриал болж, нийгмийн тогтвортой байдлыг бэхжүүлдэг.

30


Сайн дурынхан Дасгал ажил

1

Ямар шалтгааны улмаас сайн дурын үйлсэд хүмүүс оролцдог болохыг ойлгуулах үүднээс дараах дасгалыг хийгээрэй. - Урьдчилан 3 сандал бэлтгэн оролцогчдын дунд байрлуулна - 3 хүнийг сайн дураараа гарч ирэн сандал дээр суухыг урина - 3 хүн сандал дээр суусны дараа бусад оролцогчдоос урихад яагаад гарч ирээгүй шалтгааныг асууна - Бусдын саналыг сонссоны дараа сандал дээр сууж буй гурван хүнээс ямар шалтгаанаас гарч ирсэн талаар асууна

Сайн дураараа туслана гэдэг нь тухайн хувь хүний сэтгэлийн угаас үзүүлсэн дэмжлэг байдаг тул яаж туслав, ямар үр дүн өгөв гэдэг нь тухайн хүний сэтгэл хангалуун явахад нөлөөлдөг. Хамгийн гол нь нэгэнт сайн дурын ариун үйлсэд хүч хөдөлмөрөө зориулж байгаа бол тэдний хичээл зүтгэл ямар нэг үйлийг бүтээлцэж, тэдний авъяас чадварыг хэн нэгэн үнэлж, тэдэнд өөрчлөлт гарч байгаа нь чухал байдаг. Сайн дурын ажилтнуудаас авсан судалгаанаас үзэхэд тэд дараах шалтгааны улмаас сайн дурын үйл ажиллагаанд оролцдог гэж хариулсан байна. Бусадтай сурсан эрдэм, ур чадвараа хуваалцах Бусдыг удирдах ур чадвартай болох Найз нөхөд, хамаатан садандаа тус болох Мэргэжлийнхээ ур чадвараар бусдад тус дэм болох Бусдад сайнаар нөлөөлөх Газарзүйн байршил ойрхон учраас цаг заваа сайн зүйлд зориулах Өөртөө итгэлтэй болох Хэн нэгэнд туслана

Оршин амьдарч байгаа нийгмээ мэддэг болох Иргэнийхээ үүргийг биелүүлэх боломжтой болох Сайн дурын үйл ажиллагаанаас гарах үр дүнд сэтгэл хангалуун байх Сайн дурын үйл ажиллагаа явуулж байгаа хүмүүсийг дэмжих Шинэ зүйлд суралцах Гэм буруугаа цагаатгах Шинэ найз нөхөдтэй болох Ажил мэргэжлийн талаар өсөх ирээдүйтэй болох 31


Зугаатай, хөгжилтэй байх Дуртай зүйлээ хийх Хамт олонтой байх Ажлын туршлагаа баяжуулах

Дасгал ажил

Ажлаасаа өөр ямар нэгэн сонирхолтой зүйл хийх Үргэлж сайн сайхан сэтгэгдэлтэй байх Өөрийн нийгэмд эзлэх байр сууриа олж мэдэх Өөрт тохиолдсон зовлон, бэрхшээлийг даван туулах

2

Сайн дурынхны хувь нэмрийг тодорхойлохын тулд дараах зааврын дагуу дасгал ажлыг чиглүүлээрэй. - “Сайн дурынхан бидний ажилд хэрхэн туслах бол?” гэсэн асуултыг дэлгэмэл цаасан дээр томоор бичиж хананд байрлуулна. - Оролцогч бүрийг өөрийн саналаа наадаг цаасан дээр бичин дараа нь дэлгэмэл цаасан дээр наахыг урина - Оролцогч бүр саналаа наасны дараа саналуудыг багцалж, оролцогчдод уншиж өгнө

Ихэнх улс орнуудад орон гэргүй хүмүүст хувцас өгөх, хооллох, өвчтэй хүүхдүүдэд цусны донор олж өгөх, бичиг үсэггүй хүмүүст сургалт явуулах г.м. сайн дурын үйл ажиллагааг иргэд нь ч дэмждэг, мөн тэд сайн дурын үйл ажиллагаанд оролцох нь өөрсдийн үүрэг ч гэж ойлгодог. “Ñàéí äóðûí ¿éëñèéí ýõëýë” íü á¿õ íèéòèéí ñàéí ñàéõíû төлөө байдаг учраас сайн дурын үйл ажиллагаа явуулж буй байгууллага, бүлэг нь сайн дурынханд òîõèðîõ àæëûã íü өөрсдөөр нь ñîíãóóëàõ, бусад сайн дурын үйл ажиллагаа явуулж буй байгууллагад зуучлах, äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ ¿éë àæèëëàãààíóóäûã явуулдаг.

Санамж: ͯÁ “Ñàéí äóðûí ¿éë àæèëëàãàà íü íèéãìèéí îðøèí òîãòíîõ ¿íäýñ áîëñîí èðãýäèéí îðîëöîîã ñýäýëæ¿¿ëýõ ýõ ñóóðü” гэж тодорхойлжээ. Сàéí äóðûí ¿éëñ íü ººðòºº òóñëàõ õºðøèéí á¿ëã¿¿äýýñ ýõëýýä çîõèîí áàéãóóëàëòòàé íèéãìèéí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýý õ¿ðãýõ, îëîí íèéòèéã ãýãýýð¿¿ëýõ, íºëººëëèéí àæèëä îðîëöîõ çýðãýýð èðãýíèé îðîëöîîíû îëîí õýëáýð¿¿äýýð èëýðíý.

ТББ-ууд төрөл бүрийн арга хэмжээнд сайн дурынхныг оролцуулж, тэдний мэдлэг, чадвар, туршлагыг ашигладаг. Мөн нөгөө талаасаа сайн дурын үйлсэд оролцож буй хүмүүс ч хийж буй ажлаасаа урам зориг авч, өөрсдийн хийж буй ажлаараа бахархдаг. Жишээ нь, Ч. Ганбаатар гэдэг иргэн Монголын хараагүйчүүдийн үндэсний холбооны Дархан-Уул аймаг дахь салбар зөвлөлд сайн дураараа ажиллаж, 2012 онд хараагүй иргэдэд уншлага, өргөдөл захидал бичих, хөтөч оффисын болон тэмдэглэлт үйл ажиллагаанд туслах, төсөл хөтөлбөр бичих зэрэг үйлчилгээг үзүүлж 1452 цагийг хүмүүст туслахад зориулжээ. 32


Мөн Íàëàéõ ä¿¿ðãèéí äóíä ñóðãóóëèéí ñóðàã÷èä îðîí íóòãèéíõàà èðãýäèéí ñàéí ñàéõíû òóñûí òóëä Äýëõèéí çºí îëîí óëñûí áàéãóóëëàãûí ñàíàà÷èëñàí “Õ¿¿õäèéí Îðîëöîî áà Ìàíëàéëàë” /ÕÎÌÁ/ бүлэгт сайн дураараа элсжээ. Тэд энэ бүлгийн гишүүн болсноороо ñàéí äóðààðàà õ¿¿õä¿¿äýä øàð ºâ÷èí, àðõè òàìõèíы õîð çýðýã сэдвийн хүрээнд ýð¿¿ë ìýíäèéí сургалтыг явуулдаг байна. Тэд энэ бүлгийн гишүүн болсноор бусдад туслахаас гадна өөрсдийн ìýäëýã, òóðøëàãàа ч дээшлүүлдэг байна.

Дасгал ажил

3

Тохиолдлыг уншин, сайн дурын үйлсийн аянд хэрхэн оролцох төлөвлөгөө зохиогоорой. Тохиолдол: Хүчирхийллийн эсрэг Үндэсний төв нь хамгаалах байрандаа байрлаж буй хүүхдүүдэд зориулан “Өгөх өдөр” аяныг зохион байгуулахаар болж, хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр уг үйл ажиллагаанд сайн дураараа оролцох хүмүүсийг урьж байна гэсэн зар явуулсан байна.

САЙН ТУРШЛАГА Ñàéí äóðûí ¿éë àæèëëàãààíû òóõàé Èõ Áðèòàíû öàõèì õóóäàñ - www.do-it.org.uk Èõ Áðèòàíèä ñàéí äóðûí àæèë õèéõ áîëîìæóóäûã áàãòààñàí ¿íäýñíèé èæ á¿ðýí ìýäýýëëèéí ñàí áîëîõ www.do-it.org.uk-èéã 2000 îíîîñ àæèëëóóëæ ýõýëжээ. Ñàéí äóðûíõíûã çàõèàëàã÷ áàéãóóëëàãóóä íü Èõ Áðèòàíè äàõü 28000 áàéãóóëëàãûã òºëººëñºí ¿íäýñíèé áîëîí îðîí íóòãèéí 300 áóÿíû áàéãóóëëàãà áàéäàã áºãººä ñàéí äóðûíõíûã зохицуулах àæëûã 350 ãàðóé ñàéí äóðûíõíû òºâ гүйцэтгэдэг байна. Öàõèì õóóäàñ íü ñàéí äóðûí àæèë õèéõèéã ñîíèðõîã÷èä áîëîí òýäíèé òóñ äýìæëýãèéã õ¿ñýã÷ áàéãóóëëàãóóäàä çîðèóëñàí åðºíõèé ìýäýýëýë, çºâëºãººã àãóóëñàí áàéõààñ ãàäíà, ñàéí äóðûíõàí áîëîí çàõèàëàã÷ áàéãóóëëàãóóäûã õîëáîõ ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëäýã.Áàéãóóëëàãóóä ñàéí äóðûíõàíòàé õîëáîãäîõûí òóëä ìýäýýëëýý ýíýõ¿¿ öàõèì õóóäñанд îðóóëàõ øààðäëàãàòàé. Õàðèí ñàéí äóðûí àæèë õèéõ ñîíèðõîëòîé õ¿ì¿¿ñ ººðñäèéíõºº ìýäýýëëèéã ìºí îðóóëíà. ¯¿íä, àìüäàðäàã ãàçàð, õýçýýä ÷ºëººòýé áàéõ, ÿìàð ¿éë àæèëëàãààíä îðîëöîõ õ¿ñýëòýé ãýõ çýðýã ìýäýýëëýý áè÷èõ áà öàõèì õóóäñààð äàìæóóëàí òýäýíä àæèëëàõ áîëîìæòîé ãàçðóóäûã ñàíàë áîëãîíî. Èíãýñíýýð õýí нь á¿õýí õÿëáàð õîëáîãäîõ áîëîìæòîé áàéäàã þì.

33


Бүлэг 2 Үр дүнтэй нөлөөллийн үйл ажиллагаа

Нөлөөллийн төлөвлөгөө Олон нийтийн нөлөөллийн нэг чухал зорилго нь төр засгийн нээлттэй, хариуцлагатай байх, ил тод шийдвэр гаргах зэрэг нь бодит амьдрал дээр ямар байгааг баталгаажуулахад оршдог. Нөлөөллийн үйл ажиллагаа явуулах зорилго, төлөвлөгөөгөө хэдийчинээ сайн боловсруулна төдийчинээ нөлөөллийн үйл ажиллагаа амжилттай, үр дүнтэй болж, нийгэм, хамт олон, иргэдэд өөрчлөлтийг авчирдаг. Дасгал ажил

1

Оролцогчид хоёр багт хуваагдаж, нөлөөллийн төлөвлөгөө хийх заавар бүдүүвчийг ашиглан доорхи асуудлыг шийдвэрлэх нөлөөллийн төлөвлөгөө боловсруулаарай. Дараа нь төлөвлөгөөг хийхэд ямар бэрхшээлтэй тулгарсан талаар бусадтайгаа саналаа хуваалцаарай. - Жил бүрийн баяр наадмаар иргэд хогоо ил хаяж, гудамж талбайг хогийн цэг болгодог - Голын усанд хувцас, машинаа угаадаг хүмүүсийн тоо ихэссээр байна

Нөлөөллийн үйл ажиллагааг дараах байдлаар төлөвлөдөг. 1. Тулгамдаж буй асуудлыг тодорхойлох Нөлөөллийн үйл ажиллагаа хийх болсон шалтгаан юу вэ? Хэрхэн судалсан бэ?

4. Нөлөөллийн ажлын үр дүнгээ хянах, үнэлэх

34

2. Зорилго тодорхойлох Ямар өөрчлөлтийг авчрахын тулд нөлөөллийн үйл ажиллагаа явуулж байгаа вэ?

3. Нөлөөллийн үйл ажиллагааг ямар аргаар явуулахаа тодорхойлох


Тулгамдаж буй асуудлыг тодорхойлох Тулгамдаж буй асуудлыг тодорхойлох судалгааг хийхэд анхаарах зүйлс Тулгамдаж буй асуудлын судалгааг хийхдээ тухайн орон нутгийн онцлог, үүссэн нөхцөл байдал, шийдвэрлэх гэж буй асуудалтайгаа уялдуулан сонгон авч зөв, дэс дараатай, хослуулан хэрэглэх нь зүйтэй. Нутгийн иргэд мэдлэг боловсролын түвшин, ажил мэргэжлийн онцлог, нас хүйс, эрх мэдэл, эд хөрөнгөөрөө ялгаатай ч өөрсдийн орон нутгийн хэрэгцээ шаардлагыг хэнээс ч илүү сайн мэддэг, түүнийг хэрхэн хангах тухай оновчтой арга замыг хэнээс ч давуу томъёолж бодож чаддаг тул тэднийг судалгаанд идэвхтэй оролцуулах хэрэгтэй. Ñóäàëãàà, øèíæèëãýý íü áîäèò áàéäëûã òàíüæ ìýäýõýýñ ãàäíà àìüäðàëûí ò¿âøèíãýý ñàéæðóóëàõûí òóëä õèéæ ÷àäàõ ç¿éë òýäýíä áèé ãýäãèéã îëîí íèéòýä îéëãóóëàõàä ìàø ÷óõàë íºëºº ¿ç¿¿ëäýã.

Олон нийтийн оролцоотой дүн шинжилгээ аргуудыг сонгоход баримтлах зарчмууд: Хялбар энгийн байх Асуудлыг олон талаас нь судлах боломжтой байх Сонирхол татахуйц байх Богино хугацаанд гүйцэтгэх боломжтой байх Амьдралд хэрэгжигдэхүйц үр ашигтай байх

Санамж: Олон нийтийн оролцоотой дүн шинжилгээг хийхэр анхаарах зүйлс: - Сонгож авсан аргачлалыг байнга ашиглаж, өөрийн болгон эзэмших - Олон талын оролцоог хангаж, тулгамдсан асуудлыг шийдвэрлэх арга замыг олон хувилбараар олон талаас нь авч үзэх - Бүлгээрээ хамтран ажиллаж, хамтдаа дүн шинжилгээ хийх - Ашиглаж буй арга, аргачлал нь тухайн нутгийн онцлогт тохирсон байх

Олон нийтийн оролцоотой тэдний өмнө тулгамдсан асуудлыг тодорхойлоход зураглалын аргууд их тус дөхөм болдог. Зураглалын аргаар дараах зүйлсийг тодорхойлдог. Үүнд: Тулгамдсан асуудлын хамрах хүрээ Тухайн нутгийн ерөнхий газарзүйн байршил Тухайн нутгийн нийгэм, эдийн засгийн бүтэц 35


Байгалийн нөөц баялаг, түүний ашиглалт Орон нутгийн дэд бүтэц болон үйлчилгээний салбар Ядуучууд, өрх толгойлсон эмэгтэйчүүд, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэд, сургууль завсардсан болон хараа хяналтгүй хүүхдүүд зэрэг нийгмийн эмзэг бүлгийн байршлыг тогтоох зэрэг болно. Зураглалын арга нь байгалийн нөөц, нийгмийн, цаг хугацаа, шилжилт хөдөлгөөний гэх мэт олон төрлүүдтэй байдаг.

Зураглалын арга Зураглалын Зураглалын № аргын зорилго төрлүүд

Байгалийн нөөцийн зураглал

Байгалийн нөөц баялагт учирч буй хор хохирлын хэр хэмжээ, тархалтыг харуулж, түүнд дүн шинжилгээ хийж, даван туулах арга замыг тодорхойлох

2

Нийгмийн бүтцийн зураглал

Тухайн орон нутгийн хүн ам, нийгэм, эдийн засгийг бүрдүүлэгч гол нэгжүүдийн байршлыг үзүүлж, үнэлэлт дүгнэлт өгөх

3

Тухайн орон нутгийн хүн амын шилжилт хөдөлгөөн болон Шилжилт бүтээгдэхүүн, хөдөлгөөний үйлчилгээ, зураглал хөрөнгө, мөнгөний эргэлт, урсгалыг тодорхойлох

1

36

Зураглалаар дүрслэн үзүүлэх шаардлагатай мэдээллүүд • Ашигт малтмал, ой мод, цэвэр усны нөөц, нэн ховор, ховор, амьтан ургамлын байршил, түүний шилжилт, хөдөлгөөн, түүнд учирч буй аюул • Бэлчээр, отрын нутаг, хадлангийн болон тариалангийн талбай, худаг ус цэгүүд • Байгалын үзэсгэлэнт болон түүх соёлын дурсгалт газрууд • Тусгай хамгаалалттай газар нутаг • Ашигт малтмалын тусгай зөвшөөрөлтэй талбай • Уул уурхайн үйл ажиллагаа явагдаж байгаа газар нутаг • Аялал жуулчлалын бүс нутаг, гол зам гэх мэт • Багийн газрын зураг, багийн төвийн байршил • Айл өрхүүд, ам бүлийн тоо, нас, хүйсний бүтэц • Өрхийг амжиргааны түвшингээр ялгаж зурах • Нийгмийн эмзэг бүлгийн өрхүүд • Төрийн болон төсвийн байгууллагууд • Аж ахуй нэгж, хувийн хэвшил • Иргэний нийгмийн байгууллагууд

• • • •

Танай нутагт нүүж ирэгсэд Танай нутгаас шилжин явагсад Гадны зах зээлээс худалдан авдаг бүтээгдэхүүн, үйлчилгээний нэр төрөл Ченжүүдийн гараар дамждаг бүтээгдэхүүн, үйлчилгээ


Дасгал ажил

1

“Байгаль, цаг уурын бэрхшээл, ган зудын улмаас отор нүүдэл хийж яваа малчин өрх, шилжин суурьжиж засаг захиргааны бүртгэлээс завсардсан, ядуу болон амьдралын түвшин доогуур хүн ам нөхөн үржихүйн эрүүл мэндийн тусламж, үйлчилгээнд бүрэн хамрагдахгүй байна.1” гэсэн асуудлын хүрээнд Бэрхшээлийн мод аргыг ашиглан асуудлын шалтгаан, сөрөг үр дагаврыг тодорхойлоорой.

Бэрхшээлийн мод арга1 Аливаа тулгамдсан асуудлаа тодорхойлохдоо нэлээд олон аргууд байдаг. Эдгээрээс "Бэрхшээлийн мод" хэмээх энгийн аргыг ашиглан бэрхшээлээ тодорхойлж болох юм. Энэ нь бэрхшээлийн нөхцөл байдлыг мэдэхийн тулд бэрхшээлийн шалтгаан болон үр нөлөө хоёрын уялдаа холбоог тодорхойлон гаргадаг арга юм. Оролцогчид өөрсдийн өмнө болон орон нутгийнхны өмнө тулгамдаж буй асуудлыг тодорхойлон гаргана. Гол нь бэрхшээлтэй асуудлыг яриад зогсох биш уг асуудал юунаас болж байна гэсэн учир шалтгааныг гаргаж ирнэ. Мөн уг бэрхшээлтэй асуудлаас болж ямар муу үр нөлөө гарах талаар ярилцах ёстой юм. “Бэрхшээлийн мод” аргачлалын загвар

Модны мөчрүүд бол иргэдийн оролцоо сул байгаагаас болж ямар муу үр дагаварууд бий болж болохыг харуулж байгаа юм.

Модны гол “Иргэдийн оролцоо сул” гэсэн гол бэрхшээл юм

Модны үндэс бол иргэдийн оролцоо сул байгаа нь юунаас болж байгаа буюу шалтгааныг илэрхийлж байгаа юм

1 “Нөхөн үржихүйн эрүүл мэнд” үндэсний гурав дахь хөтөлбөрөөс, 2007 он

37


Олон нийтэд тулгамдаж буй асуудлыг шийдвэрлэх саналыг цуглуулах аргууд “Бэрхшээлтэй асуудал байгаа шүү” гээд бүхий л тулгамдаж буй асуудлыг яриад байх хэр үр дүнтэй вэ гэдэг асуудал олон нийтэд тулгарна. Гол нь гаргаж ирээд байгаа асуудлуудыг хэрхэн шийдвэрлэх талаар олон нийт нухацтай ярилцаж, боломжит саналуудыг гаргах хэрэгтэй юм. Энэ бүлгийн хүрээнд асуудлыг шийдвэрлэх олон янзын шийдэл, арга замуудын хувилбарыг хэрхэн гаргах аргачлалтай танилцах болно. Сайн хувилбаруудыг гаргахын тулд: Үнэлгээ дүгнэлт хийхээс өмнө бүх хувилбарыг хэлүүлэх Оролцогч бүрээр өөрийнх нь хувилбарыг хэлүүлэх Хэлж байгаа шийдлийн хувилбарууд нь зорилго, зорилтын дагуу байх Хувилбар бүрийн богино хугацааны болоод урт хугацааны үр нөлөөг урьдчилан тооцох Гаргаж ирсэн хувилбарууд нь бие биентэйгээ уялдаа холбоотой байх

“DO IT” буюу “Үүнийг хий” арга Энэ аргыг аливаа бэрхшээлтэй асуудлыг шийдвэрлэх арга замыг тодорхойлох үйл ажиллагаанд ашигладаг. Орон нутагтаа тулгамдаад байгаа асуудлуудыг шийдвэрлэхийг хүсч байгаа хүмүүсийн дунд энэ аргыг ашиглан хэлэлцүүлэг өрнүүлж тухайн тулгамдсан асуудлыг шийдвэрлэх бодитой арга замуудыг тодорхойлж болдог юм. Энэ аргын дараалал нь уулзалтанд оролцогчдын тооноос хамааран орон нутгийн иргэдийг хэд хэдэн жижиг багт хуваахаас эхэлнэ. Баг тус бүрд том цаас, өнгийн маркерууд өгсөн байна. Мөн тус бүрд нь нэг нэг тулгамдсан асуудлын нэрсийг өгнө. Ингээд тухайн тулгамдсан асуудал дээрээ тулгуурлан дараах дарааллаар бэрхшээлтэй асуудлыг шийдвэрлэх арга замуудыг тодорхойлно. D буюу эхний үе шатанд: Оноож өгсөн асуудлын хүрээнд ямар бэрхшээлүүд тулгараад байгааг эхлээд багаараа ярилцана. Жишээ нь: хүүхдүүд чөлөөт цагаа өнгөрүүлэх тоглоомын талбай байхгүй, гудамжууд хогондоо дарагдсан, ундны усны ганц худагтай, усаа холоос зөөдөг, өрхийн эмнэлгээс үйлчилгээ авч чаддаггүй гэх мэт

38


O буюу 2 дахь үе шатанд: Эхний үе шатанд бичсэн бэрхшээлүүдийг шийдвэрлэх санаануудаа багаараа ярилцаж жагсаана Энэ үе шатанд зөв, буруу санаа гэж ялгалгүй ямар л бэрхшээлээс гарах арга замууд багийн гишүүд хэлнэ, тэр бүгдийг нь цаасан дээр бичнэ I буюу 3-р үе шатанд: Цуглуулсан санаануудаас хамгийн боломжийн шийдвэрлэж болохуйц саналуудыг сонгож авна Сонголтыг хийх явцдаа багаараа ярилцаж сайн дүн шинжилгээ хийх хэрэгтэй гэдгийг мартаж болохгүй шүү. T буюу 4-р үе шатанд: Багийн гишүүд сонгож авсан шийдвэрлэх арга замуудынхаа талаар хоорондоо ярилцаж, тэдгээрийг цаашид ажил хэрэг болох төлөвлөгөө хийж болдог. Дасгал ажил

1

Доор өгөгдсөн мэдээллийн дагуу “Нэг цэгийн үйлчилгээний төвийг байгуулахад иргэд хэрхэн оролцож болох вэ? асуултын хүрээнд оюуны дайралт аргыг ашиглан оролцогчдоор саналыг нь бичүүлээрэй. Мэдээлэл: Нийслэлийн Засаг дарга Э.Бат-Үүл “Гэр бүлийн хүчирхийллээс урьдчилан сэргийлэх ажлыг зохион байгуулах тухай” захирамж гаргалаа. Захирамжаар гэмт хэрэг, захиргааны зөрчлийн статистик тоон судалгааг үндэслэн нутаг дэвсгэрийнхээ гэмт хэрэг, зөрчил хамгийн их үйлдэгддэг цэгүүдийг тогтоож камержуулах, гэр бүлийн хүчирхийлэлд өртсөн хохирогчдод үйлчилгээ үзүүлэх “Нэг цэгийн үйлчилгээний төв”-ийг дүүрэг бүрт байгуулахыг дүүргийн Засаг дарга нарт даалгалаа. Мөн гэр бүлийн хүчирхийлэл үйлдсэн этгээдэд заавал хариуцлага тооцох, гэр бүлийн маргаан дунд амьдарч байгаа хүүхдүүдийн эрхийг хамгаалах асуудлыг хороодын Засаг дарга нарт үүрэг болгожээ.

Оюуны дайралт ба санаа бодлыг цуглуулах арга Энэ аргын гол зорилго нь шинэ санаа, хариултуудыг маш богино хугацаанд илрүүлэн гаргах явдал юм. Ялангуяа онцгой, өвөрмөц шинэ санааг олж авахад энэ арга илүү тохиромжтой. Уг арга нь оролцогчдыг буруушаалгүйгээр аль болох олон шинэ санааг гаргаж ирдгээрээ бусад аргаас ялгаатай. Оролцогчид санаагаа чөлөөтэй хэлэх. өмнөхөөсөө санаа авч түүнийгээ сайжруулах бололцоогоор хангагдана. 39


Оролцогчдын гаргаж ирсэн санааг яг гэдний хэлснээр жижиг цаасан дээр бичүүлээд багийн гишүүн бүрийн санааг дараа нь багаар хэлэлцүүлнэ. Ингээд давхацсан болон шинэ, оновчтой саналуудыг ангилж багийн санал гаргаж ирнэ. Багаар хэлэлцэж гаргасан саналуудыг том цаасан дээр бичих эсвэл өнгийн цаасан дээр бичүүлж тусгай хадаасаар зориулалтын самбарт тогтооно. Богино хугацаанд оролцогчдын санаа бодлыг гаргаж ирэх нь хичээлийг эрч хүчтэй, хөгжилтэй болгодог. Мөн дуугүй суудаг оролцогчид хүртэл өөрсдийн санааг оруулах зоригтой, нүүрэмгий байх хэрэгтэй болдог. Оюуны дайралтын дараа хүмүүсийн санаа саналуудыг цаашид хэлэлцэн дүгнэж болох ба жишээ, ач холбогдлоор нь эрэмбэлэн жагсааж болно. Санаануудыг дангаар нь авч үзсэнээс тэднийг бүлэглэн гарчиглаж болно. Оюуны дайралтын аргыг олон хүнтэй сургалтанд хэрэглэх нь тохиромжтой бөгөөд цаг ч бага зарцуулагддаг. Дараалал: Эхлээд багийн гишүүн бүр жижиг картан дээр саналаа бичнэ. Дараа нь багийн гишүүн бүрийн саналыг багаар хэлэлцэж оновчтой болон давхардсан саналуудыг том өнгийн картан дээр бичнэ. Ингээд багууд өөрсдийн санал бодлоо бусад багтаа танилцуулна.

Тархины бичлэг Энэ арга нь оролцогчдын санаа бодлыг богино хугацаанд бүтээлч байдлаар цуглуулахад тохиромжтой байдаг. Энэ аргыг ашиглан зорилтот бүлгийн 15-20 хүний дунд уулзалт, ярилцлагыг зохион байгуулбал илүү үр дүнтэй болдог. Тархины бичлэг аргыг удирдан чиглүүлэхэд хялбар хэдий ч нэлээд цаг хугацаа шаарддаг. Тархины бичлэг аргыг чиглүүлэх дараалал: Эхлээд уулзалтыг чиглүүлэгч нь тухайн ярилцах гэж буй бэрхшээлтэй асуудлын сэдвийг уулзалтын өрөөнд томоор бичиж байрлуулсан байна Оролцогчдыг 2 багт хувааж, багийн гишүүн тус бүрд 10 ширхэг Б5-ын хэмжээтэй өнгийн цаас буюу карт тараана Дараа нь бэрхшээлтэй асуудлыг шийдвэрлэх арга замыг 10 минутын хугацаанд бичих даалгавар өгнө Хугацаа дууссаны дараа 2 багийн оролцогчдын өгсөн саналуудыг өөр хооронд нь зайтай байдлаар хананд байрлуулна 2 багийн саналыг хананд байрлуулсны дараа 1-р багийн оролцогчдыг 2-р багийнхаа саналыг, 2-р баг нь 1-р багийнхаа саналыг 10 минутын хугацаанд уншихыг урина

40


Ингээд багууд нэг нэгнийхээ саналтай танилцсаны дараа тэдгээр саналуудаас маш оновчтой бөгөөд практикт хэрэгжүүлж болохуйц саналуудыг түүвэрлэн цуглуулах, 2 юм уу 3 саналыг нийлүүлэн найруулж оновчтой хэрэгжүүлж болохуйц саналыг боловсруулах даалгавар өгнө. Багууд үйл ажиллагаанд 20-30 минут зарцуулна.

Дасгал ажил

2

Багт хуваагдан ямар байгууллагуудтай хамтран уг асуудлыг шийдвэрлэж болох саналыг тархины бичлэг аргыг ашиглан цуглуулаарай. Мэдээлэл: Улсын хэмжээнд 99 их, дээд сургууль, коллежид нийт 175.591 оюутан суралцаж, байгаагаас 156.128 буюу 88.9% нь Улаанбаатар хотод суралцаж, 16.735 нь дотуур байранд амьдардаг. Нийт оюутнуудын 100.201 буюу 57% нь орон нутгийн харъяалалтай байна. Орон нутгийн харъяалалтай оюутнуудын хаягийн бүртгэл тодорхойгүйгээс хамаарч эрүүл мэндийн, эмнэлгийн тусламж, үйлчилгээ авах асуудал төвөгтэй байдгийг мэргэжилтнүүд хэлж байлаа.

41


Нөлөөллийн зорилго, зорилт, мессэжийг тодорхойлох нь Дасгал ажил

1

Дараах зааврын дагуу дасгал ажлыг хийгээрэй. Үүнд: - Аль нэг баг, хороог сонгон авч нийгмийн бүтцийн зураглал хийнэ үү. Дараа нь ажилгүй болон хөгжлийн бэрхшээлтэй залуусын талаарх тоон мэдээлэлд үндэслэн тэдний өмнө тулгамдаж буй асуудлыг тодорхойлоорой. Ингээд тулгамдаж буй олон асуудлаас нэн тулгамдсан асуудлыг сонгон аваарай. - Тулгамдсан асуудлыг шийдвэрлэх зорилго, зорилтыг тодорхойлж, нөлөөллийн гол мессэжээ боловсруулаарай.

Нөлөөллийн ажлын зорилгыг тодорхойлно гэдэг нь юуг өөрчлөхийг хүсч ямар үр дүнд хүрэх гэж байгаагаа тодорхойлно гэсэн үг юм. Тулгамдаж буй асуудал дээрээ тулгуурлан зорилгоо тодорхойлох нь илүү үр дүнтэй бодит ажил болох эхлэлийг тавьж өгдөг. Зорилго, зорилт нь төлөвлөлтийн хамгийн чухал бүрэлдэхүүн хэсэг юм. Олон нийтийг үйл ажиллагаанд татан оролцуулахын тулд урт хугацааны зорилгоо жижиг хэсгүүдэд хуваан богино хугацаанд амжилтанд хүрэх боломжтой тодорхой зорилтыг дэвшүүлэх хэрэгтэй. Урт ба богино хугацааны зорилго, зорилтын аль аль нь чухал үүрэгтэй. Хэтийн зорилго нь олон нийтийг юу бүтээхийг хүсэж байгаагаа “олж харах”-д тусалдаг бөгөөд хэрвээ олон нийт үүнийг харж чадвал хүрэх боломжоо илүү мэдрэх болно.

Санамж: Нөлөөлөл хийхэд анхаарах зүйлс: - Үзэл бодол, ашиг сонирхол адилхан хүмүүстэй хамтарч ажиллах - Аль болохоор асуудлыг шийдвэрлэх эрх бүхий хүнтэй нүүр тулж уулзахыг хичээ - Хүнд суртлаас бүү шантар. Өөрчлөлт хийхэд хугацаа шаарддаг тул тэвчээртэйгээр дахин дахин нөлөөл - Нөлөөллийн ачааллыг хамтдаа үүр. Нийтийн эрх ашгийг хамгаалахын төлөө хойш бүү суу

Хэтийн зорилгоо тодорхойлохдоо дараах асуултуудыг асууж болно. Үүнд: - Хэрвээ бидний хүссэнээр өөрчлөлт болвол юу өөрчлөгдөх вэ? - Хэний амьдрал яаж сайжрах вэ? - Бид бүхний хүсэж буй нийгмийг бүтээхэд тус болох ямар шийдлүүд байх вэ? - Тодорхой хүрээнд буюу эмэгтэйчүүд, хүүхэд залуучуудыг идэвхжүүлэх үйл ажиллагааг одоо эхлэх боломж бий юу? 42


Олон нийт юу бүтээхийг хүсч байгаагаа харж чаддаг хэдий ч хэтийн зорилгоо биелүүлэх боломж, цаг хугацаа хэр байх бол гэх мэт асуудалтай тулгардаг. Тиймээс гол тодорхой зорилгын хүрээнд тодорхой багц зорилтуудыг дэвшүүлэх хэрэгтэй. Зорилт нь: бодитой, хүрч болохуйц, тодорхой, хэмжиж болохуйц, цаг хугацаатай байх

Мессеж боловсруулах нь Олон нийтэд хүргэх мессеж тань “бид яагаад энэ асуудлыг шийдвэрлэх гэж сонгож авсан бэ?” гэсэн энгийн асуултанд хариулагдахаар боловсруулагдсан байх ёстой. Олон нийтийн анхаарлыг татах мессеж нь тэдний байр суурь, хандлага, үнэт зүйлсийг тодруулсан байх ёстой. Сайн мессеж нь: Богино байх. Олон нийт урт мессеж сонсох тэвчээр бас хүсэл байдаггүй. Бодит байдалд тулгуурласан байх. Нэн тулгамдсан асуудлыг ямар аргаар хэрхэн судалж гаргасан, хэн судалгаанд оролцсон, ямар хүмүүс судалгааг хийсэн зэргийг тодруулсан байх хэрэгтэй. Уг асуудлын шалтгаанууд, тэдгээрээс гарах сөрөг үр дагаваруудыг тодорхойлсон байх Олон нийтийн санааг зовоож байгаа асуудал нь мөн адил таньд тохиолдож байгаа асуудлын нэг мөн гэдгийг тодорхойлсон байх Тодорхой бөгөөд ойлгомжтой ярих. Янз бүрийн нэр томъёо хэрэглэж, нуршсан дэлгэрэнгүй үг хэлэхгүйгээр аль болох олон нийт шууд ойлгох байдлаар тодорхой бөгөөд ойлгомжтой мессежийг боловсруулж тэдэнд хүргэх хэрэгтэй. Мессежээ олон нийтийн сонирхлыг татахуйц мөн богино хугацаанд сонсож болохоор боловсруулж олон дахин давтаарай. Мессеж нь таныг олон нийттэй холбох, тэдний дэмжлэгийг хүлээж авах гол гүүр учраас мессежээ нөлөөллийн үйл ажиллагаа явуулах болгондоо олон нийтэд хүргэж байх хэрэгтэй. 43


Нөлөөлөл хийх арга Дасгал ажил

1

3 багт хуваагдаж, баг бүрт өгсөн нөлөөллийн зорилгыг хэрэгжүүлэх арга замыг тодорхойлж, арга тус бүрийн онцлогийн талаар танилцуулга бэлдээрэй. 1. Ерөнхий боловсролын сургуулийн сурагчдыг гэр бүлийн хүчирхийлэл, болзошгүй эрсдлээс өөрийгөө хамгаалах аргад сургах 2. ТББ-д ажиллах сайн дурынхны тоог нэмэгдүүлэх 3. Шийдвэр гаргах түвшинд эмэгтэйчүүдийн оролцоог дээшлүүлэх

Иргэдийн нөлөөллийн арга, хэрэгслэлүүд нь төр засгийн шийдвэрт хувийн ашиг сонирхол олох зорилгоор нөлөөлж байгаа арга хэрэгслээс ялгаатай. Нөлөөлөл хийх хэд хэдэн арга замууд байдаг. Үүнд:

Хэвлэл мэдээллийнхэнтэй харилцаа тогтоох Орон нутгийнхаа хэвлэл мэдээллийнхэнтэй ойрхон ажиллаж тэдний талаар мэдээлэлтэй байх хэрэгтэй. Сурвалжлагчид өвөрмөц, онцгой, сонирхолтой, ач холбогдолтой, нийтийн эрх ашгийг хөндсөн асуудал, үйл явдлыг сонирхдог. Хэвлэл мэдээллийг ашиглан нөлөөллийн үйл ажиллагаа явуулахад хамгийн их хэрэглэгддэг аргууд нь Хэвлэлийн бага хурал зохион байгуулах, сурвалжлага өгөх байдаг. Хэвлэлийн бага хурал зохион байгуулахын тулд бэлтгэлээ сайн хангах хэрэгтэй. o Та хэвлэлийн бага хурлын өмнө нөлөөллийн кампанит ажлынхаа зорилт, үйл ажиллагаа, дүгнэлт амжилт зэргийг агуулсан хэвлэлийн тойм бэлтгээрэй. o Мөн хүмүүст үзүүлж харуулах хүснэгт, график, зурагт үзүүлэн зэргийг ашиглаж танилцуулгаа бэлтгэвэл хүмүүс илүү сонирхох болно гэдгийг мартаж болохгүй. Хуралд оролцох хүмүүсээ зөв сонгох хэрэгтэй. o Асуудлаа мэддэг, үйл ажиллагаанд оролцож байсан хүнээр танилцуулгаа бэлтгүүлж, хамтрагч байгууллагууд, тухайн асуудлыг сонирхогч хүмүүс болон нөлөөлөл хийх хүмүүсийг урьж оролцуулах хэрэгтэй. o Хурлын өмнө танилцуулга хийж туршиж үзээрэй. Нямбай, мэргэжлийн түвшинд хийсэн бага хурал нь иргэд өөрчлөлт хийхийг үнэхээр эрмэлзэж байгаа ба түүнийгээ хийх чадвартайг харуулах боломж юм. 44


Олон нийтэд асуудлыг ойлгуулах боломжийг илүү өгөөжтэй ашиглах нэг зам нь сурвалжлагад сайтар бэлтгэх явдал мөн. o Сурвалжлага өгөхөөсөө өмнө сурвалжлага өгч байгаа хүмүүсийг ажиглаж сурвалжлага өгөх хэлбэр, орчинг судалж сур. o Сурвалжлага өгөхөөсөө өмнө сурвалжлага авах хүндээ асуудлыг танилцуулсан мэдээлэл явуул. Сурвалжлага авах хүн асуудлыг мэдэж байгаа бол илүү сайн асуулт тавина. o Дуу чимээгүй тайван газрыг сонго o Хүмүүст ойлгомжтой хэллэг ашиглан тодорхой хариулт өгөөд асуултанд шударга хариулж амьд хэл, жишээ, статистикийн тоо баримт ашигла.

Төрийн албан тушаалтантай уулзах Иргэний нөлөөлөл хийх гэж байгууллага, хүмүүс нь ядуурлыг бууруулах, ажилгүйдлийг багасгах, төрийн үйл ажиллагааг нээлттэй болгох гэх мэт асуудлаар эрх мэдэл бүхий албан тушаалтантай уулздаг. Төрийн албан тушаалтантай хийх уулзалтыг хоёр хэсэгт хуваадаг: нэгд, танай талд орох төрд ажилладаг гол хүнийг олох зорилго бүхий уулзалт, хоёрт, танай асуудлын төлөө саналаа өгөх буюу дэмжихийг хүсэж буй төрийн албан тушаалтантай холбоо тогтоох зорилгоор хийх уулзалт. Төрийн албан тушаалтай уулзахын тулд эхлээд уулзалтын өмнөх бэлтгэх ажлыг сайн хийх хэрэгтэй. Хамгийн гол нь уг уулзалтаас ямар үр дүнг хүсэн хүлээж хийж байгаагаа тодорхойлох хэрэгтэй. Урьдчилаад эхний танилцуулгыг хэн хийх, албан тушаалтны тавьж болох асуулт, түүнд хэрхэн хариулах тухай ярилцаж тухайн асуудалтай холбоотой товч баримт бичгийг бэлтгэх хэрэгтэй. Уулзалтын үеэр асуултаа товч, тодорхой асууж, албан тушаалтны тавьж буй асуулт, хэлж байгаа зүйлийг сайн сонсох хэрэгтэй. Ихэнх тохиолдолд уулзалтын үеэр албан тушаалтнаас ямар нэгэн алхам хийхийг хүсэх хэрэгтэй. Хэрэв албан тушаалтан шийдвэр гаргаж чадахгүй байгаа санагдвал дэвшүүлэн тавьж буй асуудлын төлөө саналаа өгөх буюу дэмжихийг хүсээрэй. Мөн албан тушаалтан таны асуудлыг дэмжиж үйл ажиллагаа явуулахыг зөвшөөрсөн бол түүнд тусгай талархал илэрхийлээд уулзалтын явцад хариулж чадаагүй асуултын хариу, шаардлагатай байж болох нэмэлт мэдээллийг түүнд заавал явуулаарай.

45


Төрийн албан тушаалтанд нөлөөллийн захидал бичих нь тун үр нөлөөтэй байдаг. Тиймээс ч дэвшүүлэн тавьж буй асуудлынхаа талаар маш тодорхой бичээрэй. Захидал бичихдээ доорхи зүйлсийг сайн анхаараарай. o Хаягийг зөв бичиж хаягла, холбогдогчийн нэр, албан тушаалыг зөв бич. Буруу нэр, хаягаар хандах, хооронд нь андуурах зэрэг алдаа гаргавал таны захидал нэг бол буцаж ирнэ, эсвэл төөрч алга болно. o Өөрийн, нэр, хаягаа гаргацтай бич. Холбоо тогтоохдоо өөрийн хаяг, утасны дугаарыг оруулахаа мартах нь таны захидалд хариу өгөхөд бэрхшээл учруулдаг юм шүү. o Асуудалд товч, эелдэг, үндэслэлтэйгээр ханд. Орон нутгийн засаг захиргааны тогтоол, шийдвэрийн ямар нэг хэсгийн тухай ойлголт, байр сууриа тодорхой илэрхийлсэн товч, тодорхой захидал бичээрэй.

Иргэдийг идэвхжүүлж оролцуулах Хэрэв иргэд өөрсдөө улс төр, нийгмийн амьдралд идэвхтэй оролцохгүй бол илүү их эрх мэдэл бүхий, Цөөн тооны төрийн албан тушаалтан, тэдний ашиг ашиг сонирхолд нийцсэн шийдвэр гардаг. o Иргэдийг идэвхжүүлж тэдэнд нөлөөлөх нэг арга нь санааг нь зовоож буй асуудлыг шийдэхэд оролцохыг хүсэх явдал юм. Хүмүүст хандсан товч, хүчтэй уриа боловсруулан гаргаж, эвлэлдэн нэгдэж хамтарвал хувь хүн өөрчлөлт хийж чадна гэдгийг тэдэнд ойлгуулах хэрэгтэй. o Эхлээд сонирхон ирж байгаа хүмүүсийг уулзалтад оруулж, сурталчилгааны материал тараах ажилд оролцуулаарай. Тэд алхам алхамаар үйл ажиллагаанд оролцож ирснээр улам идэвхжиж цаашдын арга хэмжээнүүдэд байнга идэвхтэй оролцох болно. Энэ нь тэдэнд өөрсдийн хувь нэмрийг оруулснаар өөрчлөлт хийж чадах юм байна гэсэн өөртөө итгэх итгэлийг бий болгож, хүчтэй болдог. o Аливаа нөлөөллийн ажлын явцад тухайн асуудал төвөгтэй хэцүү байсан ч өөдрөг, баяр хөөртэй байх хэрэгтэй. Ажлын дараа хийсэн ажлынхаа үр дүнг ярилцаж тэмдэглэж байгаарай. Мөн хамтдаа чөлөөт цагаа өнгөрөөх, бие биенээ таних цаг бололцоог тэдэнд олгож, тэднийг хүндэлж байх хэрэгтэй шүү.

Санхүүжүүлэгч, дэмжигчидтэй холбоо тогтоох Та өөрөө ажлынхаа чухал, үнэ цэнэтэйг мэдрэхийн зэрэгцээ уг ажлаа хийхэд тань тусалж чадах хүмүүст түүнийгээ мэдрүүлж ойлгуулах нь чухал юм. o Хэрвээ танай байгууллага нөлөөллийн арга хэмжээ, үйл ажиллагаа зохион байгуулах гэж байгаа бол уг үйл ажиллагаандаа хэрэгтэй санхүүжилтийг олох төсөл, төлөвлөгөө хийх хэрэгтэй болно. Ашиг тустай хөрөнгө оруулалтын эх үүсвэрт ямар замаар ойртож болох талаар ярилцах хэрэгтэй. Хандивлагч нарт хандаж захидал бичих, тэдэнтэй утсаар ярьж цаг авах, ажлаа ойлгуулах, аль эсвэл нүүр тулан уулзаж болох юм. 46


o Хандивлагчийнхаа арга барилыг сайн мэддэг байх хэрэгтэй. Жишээ нь: бичгээр илэрхийлсэн зорилтыг хүлээн зөвшөөрдөг үү, аль эсвэл нүүр тулан уулзах хүсэлтэй байна уу, нэг хүнтэй ярилцахыг хүсч байна уу эсвэл баг, хамт олонтой уулзахыг хүсч байна уу гэдгийг тодруулах хэрэгтэй. o Мөнгө хүсэхдээ заавал өмнө нь хийгдсэн ажлынхаа үр дүнгийн талаар болон байгууллага, бүлгийнхээ талаар нэмэлт мэдээллийг тэдэнд өгөх хэрэгтэй. Танай хөтөлбөр, орлого зарлагын мэдээлэл маш тодорхой, бодит байх ёстой. o Шаргуу байж, үйл ажиллагаагаа сайн тайлбарлаж ойлгуулаарай. Мөн ганц хандивлагчаас мөнгө хүсэх биш, ивээн тэтгэгчийнхээ цар хүрээг өргөтгөх тал дээр тууштай ажиллах хэрэгтэй. o Ивээн тэтгэгч нартай танилцах, өөрсдийн үйл ажиллагаагаа тайлагнах, мэдээлэх уулзалт, цуглааныг жилд юмуу хагас жилд нэг удаа зохион байгуулж байгаарай.

Олон нийттэй зөвлөлдөх нь Олон нийттэй зөвлөлдөхийн тулд олон нийтийн хэлэлцүүлэг, дугуй ширээний ярилцлага, олон нийтийн санал асуулга явуулах зэрэг нэлээд олон арга зам бий. o Олон нийтийн хэлэлцүүлгийг тухай асуудлын талаар янз бүрийн шатанд хүмүүсийн санал бодол, ямар байр суурьтай байгаа тухай анхны мэдээлэл цуглуулах, асуудлыг цаашид хэрхэн ямар арга замаар хэлэлцүүлэх төлөвлөгөө гаргах зэрэг зорилгоор хийж болно. o Олон талын санал шүүмжлэл сонсч хэлэлцэхийн тулд дугуй ширээний ярилцлагыг хийдэг. Дугуй ширээний ярилцлагад нарийн түвэгтэй асуудлыг тайлбарлаж чадах, зөвлөх, мэргэжилтнүүдийг урьж оролцуулдаг. o Мөн олон нийтийн дунд санал асуулгын аргаар судалгаа явуулан мэдээлэл авч түүндээ дүн шинжилгээ хийж болно. Харин онцгой чухал асуудлаар олон нийтийн санал бодлыг тодруулахын тулд бүх нийтийн санал асуулга явуулж болно. Дасгал ажил

2

Орон нутгийн иргэдэд тусалж, нөлөөллийн үйл ажиллагааны арга замыг нь тодорхойлж өгөөрэй. “Îðîí íóòãèéí óäèðäëàãûí áîäëîãî áîëîâñðóóëàõ, øèéäâýð ãàðãàõ ¿éë ÿâöàä èðãýäèéí “¿ð íºëºº á¿õèé” îðîëöîî хангалтгүй áàéíà.” гэсэн сэдвийн хүрээнд нэгэн орон нутгийн иргэд нөлөөллийн үйл ажиллагаа зохион байгуулах болжээ. Гэтэл тэд нөлөөлөл хийх талаар мэдлэг сул, туршлага багатай байсан тул ТББ-уудаас дэмжлэг хүсчээ.

47


Ухуулга сурталчилгаанд хэрхэн бэлтгэх вэ? Дасгал ажил

1

Дараах асуултын хүрээнд нөлөөллийн үйл ажиллагаанд хэрэгцээтэй мэдээллийг хайх, дүн шинжилгээ хийх төлөвлөгөө боловсруулаарай. - Бидэнд ямар мэдээлэл хэрэгтэй байна вэ? Бид ямар асуултад хариулт өгөхийг оролдож байна вэ? - Мэдээллийг хаанаас олж болох вэ? Таньд хэрэгтэй мэдээлэл хаана, хэнд байж болох вэ? - Мэдээллийг хэрхэн авч болох вэ? Уулзалт зохион байгуулах уу, танилаараа дамжуулан авах уу? - Цаг хугацаагаа хэрхэн хуваарилах вэ? Мэдээлэл хайх, боловсруулах, мэдээлэлдээ дүн шинжилгээ хийх цаг хугацааг тооцоолох

Мэдээлэл гэж юу вэ? Түгээмэл өргөн тархсан тодорхойлолтоор “мэдээлэл” гэдэг нь тоо баримтаас эхлээд үйл явдал, түүх, судалгааны бүхий л үйл явц, үр дүнг илтгэсэн баримт болон бүтээл юм. Урьд нь ашиглагдаж байсан мэдээллийг дахин боловсруулах, байгаа мэдээллийг олон нийтэд хүртээл болгохоос гадна өөрсдөө олон нийтэд хандсан мэдээллийг хэрхэн бэлтгэх тухай энэ хэсгээс уншиж болно. Мэдээллийг олон эх сурвалж дээр тулгуурлан туршилт, ажиглалт, ярилцлага болон судалгааны бусад аргаар цуглуулдаг. Жишээлбэл, статистикийн тоо баримт, судалгаа, мэдээ, хууль тогтоомж, орон нутгийн мэдээ, сонины нийтлэл, фото зураг, онигоо, бодит түүх, ам ярианд тулгуурлан мэдээлэл авч боловсруулалт хийдэг.

Мэдээллийг ямар зорилгоор бэлтгэдэг вэ? o Тулгамдсан асуудлын шалтгаан, хүмүүсийн амьдралд үзүүлж буй нөлөөлөл, нөхцөл байдал, хэн нь үр шим хүртэж байгаа зэргийг ойлгох o Гол сонирхогч талууд болон тэдний байр суурийг тодорхойлох o Шийдвэр гаргах тогтолцоо, түүнд олон нийтийн оролцоог дээшлүүлэх арга замуудыг тодорхойлох o Боломж нөхцөл дээр тулгуурлан зорилго, зорилтоо тодорхойлон үйл ажиллагааны төлөвлөгөө боловсруулах o Бодлогын боломжит шийдлийг тодорхойлох 48


Илгээмж гэж юу вэ? Гол дамжуулах мэдээ мэдээлэл нь нэг буюу цөөн тооны үгтэй, товч тодорхой мэдэгдэл байдаг. Энэ мэдэгдэл дараах мэдээллийг агуулсан байдаг. Үүнд: o Асуудлыг задлан шинжилсэн үнэлгээ o Асуудлын учир шалтгаан o Асуудал шийдэх хариуцлагыг хэн хүлээх тухай o Санал болгож буй шийдэл o Тухайн шийдлийг дэмжих талаар бусдаас хүсч буй үйл ажиллагаа зэрэг багтана.

Илгээмж боловсруулах үндсэн зарчмууд - Энгийн байх: Энэ нь дамжуулж буй мэдээллийг авахад хэлбэр, үл мэдэх нэр томъёо хэрэглэхгүй, харьцангуй богино, эмх цэгцтэй бичих - Асуудлыг тодорхой хүрээнд авч үзэх: Энэ нь асуудлын зарим хэсгүүдийг тодотгож, зарим хэсгийг нь дараа хэлэлцэх зорилгоор хойш тавих, зарим асуудлыг хасах хэрэг ч гарна гэсэн үг юм. - Сонирхогч талуудаа таньж мэдэх: Сонирхогч талынхаа “голыг нь олсон” илгээмжийг тэдэнд хүргэж чадвал сонирхогч тал тань аль болох түргэн шуурхай зөвшөөрөх магадлал өндөр болдог. - Сонирхогч талаа илгээмж боловсруулахад оролцуулах: Сонирхогч талуудаа илгээмжийг боловсруулах үйл явцад эхнээс нь оролцуулбал мэдээллийг хүлээж авах буюу мэдээлэлтэй санал нийлэх магадлал нь өндөр байдаг байна. - Тодорхой шийдэл санал болгох нь: Сонирхогч талууд асуудлын шалтгаанд анхаарал хандуулахаас илүүтэйгээр шийдлүүд санал болгосон мэдээлэлд илүү хариу өгдөг байна.

Бодит жишээ буюу кейс гэж юу вэ? Кейс гэдэг нь тодорхой хүн, байгууллага, бүлэг хүмүүст тохиолдсон бодит асуудлыг өгүүлэх хэлбэрээр бичсэн зүйл юм. Жишээ нь: нэгэн үйл явдлын тухай кейс бичье гэвэл тухайн арга хэмжээнд хэн оролцсон, уг арга хэмжээ хэзээ болсон, яагаад энэ арга хэмжээг зохион байгуулах болсон, арга хэмжээ ямар байдалтай болсон зэрэг тодорхой нарийн мэдээллийг багтаах хэрэгтэй болно. Бодит жишээг бичихийн тулд зорилтот хүнээсээ асуух цуврал асуултуудыг эхлээд бэлтгэх хэрэгтэй. Энэ нь тухайн нөхцөл байдал, жишээний талаар дүгнэлт бичих, бүрэн мэдээлэл авахад их тустай байдаг. 49


Бэлтгэсэн асуултуудынхаа хүрээнд авсан хариултуудынхаа дагуу тайлан бичих нь дараагийн алхам юм. Тайлан гэдэг нь тухайн асуудалтай холбоотой таны өөрийн тань бодол санаа, таны дэвшүүлэн тавьж байгаа шийдвэрлэх боломжит саналуудыг багтаасан байдаг. Бодит жишээг аливаа судалгаа, шийдвэр гаргалт, үнэлгээ хяналт хийх үед баримт нотолгоо болгож ашигладаг.

Мэдээлэл, илгээмжийг хэрхэн түгээх вэ? Хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд нь хүн амын томоохон бүлгүүдтэй харилцахад ашиглагддаг тусгай хэрэгслүүд юм. Хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл гэдэг нь мэдээллийн суваг болон сонирхогч талын аль аль нь болдог. Тэд таны мэдээллийг түгээх боловч, эхний ээлжинд таны илгээмжийг хүлээн авах ёстой гол сонирхогч тал болох талтай. Сонирхогч тал тус бүрт зориулан мэдээлэл, илгээмжийн хэрэгслийг сонгохдоо дараах зүйлд анхаарах хэрэгтэй. - Тэд ямар мэдээллийн хэрэгслийг ашиглаж хэнийг илүү их сонсдог вэ? Тэд ямар мэдээллийн хэрэгслийг ашиглаж хэнийг илүү их сонсдог вэ? Ямар хэвлэл уншиж, нэвтрүүлэг үздэг вэ? - Сонирхогч тал тань хаана ажиллаж, амьдардаг вэ? Тэд ямар хэлээр ярьдаг вэ? Тэд хэвлэл худалдан авч уншдаг уу? Тэд интернэтэд холбогдох бололцоо бий юу? Хүн амын олон бүлгүүдтэй харилцахад зориулагдсан төрөл бүрийн мэдээллийн сувгууд байдаг. Үүнд: • Хувь хүмүүс: - Биечлэн уулзах - Лобби хийх уулзалт - Бүлгийн болон олон нийтийн цуглаан - Сургалт - Олон нийтийн хэлэлцүүлэг - Олон нийтийг хамарсан цуглаан - Аман яриа болон хов жив • Хэвлэмэл материал - Сонин, сэтгүүл - Зурагт хуудас - Зарлалын самбар - Хууль тогтоогчид, сонины эрхлэгч болон бусад албаны хүмүүст хандсан захидал, өргөдөл 50

• Электрон хэрэгслүүд - Радио - Телевиз - Интернэт - Видео • Бусад - Гудамжны театр - Дуу хөгжим, яруу найраг - Хүүхэлдэйн шоу, бүжиг


Үр бүтээлтэй уулзалт зохион байгуулах нь Аливаа ажил хэрэгч хүмүүс, баг, хамт олон, байгууллагын хувьд уулзалт нэн чухал байдаг. Нэн ялангуяа нөлөөллийн үйл ажиллагаа хийж буй хүмүүс, байгууллагын хувьд уулзалт нь нөлөөллийн гол арга зам болдог. Тиймээс уулзалтыг үр дүнтэй байдлаар төлөвлөж зохион байгуулахын тулд уулзалтын өмнөх бэлтгэл ажилд маш нямбай хандах хэрэгтэй болдог. Дасгал ажил

1

Багт хуваагдан өмнө нь амжилтгүй болж байсан уулзалтынхаа талаар ярилцаж, амжилтгүй болсон шалтгаануудыг жагсаан бичээрэй.

Уулзалтыг үр дүнтэй болгох зөвлөмжөөс... o Уулзалтанд цагтаа ир. o Өөрийгөө болон өөрийн төлөөлж буй байгууллагаа сайтар танилцуулж ирсэн зорилгоо ойлгуул. Мөн өөрийн сонирхож буй асуудлаа тайлбарлаад өөрийн байр суурийг илэрхийл. Сайн бэлтгэлтэй очих, эелдэг байх. o Цаг гаргасанд нь талархлаа заавал илэрхийлэх. Аль болох нөхөрсөг байх, сүрдүүлж болохгүй. o Та өөр хэн нэгэнтэй уулзах болсон бол бүү гутар. Шийдвэр гаргагчид ерөнхийдөө завгүй байдаг тул ажилтнууд нь мэдээлэл хүлээж аваад даргадаа дамжуулдаг. Ажилтантай нь сайн харилцаа үүсгэх нь тухайн шийдвэр гаргагчид хүрэх нэг сайн арга замын эхлэл юм. o Санаагаа тодорхой, аль болох цөөн үгээр илэрхийл. o Шийдвэр гаргагчдад ямар үйл ажиллагаа, юуны учир чухал байгааг хэлж ойлгуул. o Тухайн шийдвэрийн үр нөлөө болон шийдвэр гаргагч нь яагаад таныг дэмжих ёстойг сайтар илэрхийл. o Өөрийн тань үзэл бодлыг дэмжих, батлах баримтыг ашигла. o Асуулт, мэтгэлцээнд бэлэн бай. Хэрэв аль нэг асуултын хариулт нь танд байхгүй бол түүнийгээ хэл. Судлаад хариу өгье гэж хэлсэн ч болно. o Хэлэлцээ хийх болон буулт хийхэд бэлэн бай. o Татгалзсан хариу авах бэлтгэлтэй бай. Хэрэв таны хүсэлтийг татгалзвал асуудлыг хэд хэдэн хэсэгт хуваагаад шийдвэр гаргаж болох эсэхийг судал. o Сайн сонсогч бай. Тухайн шийдвэр гаргагч юм уу ажилтанд санаа бодлоо илэрхийлэх боломж олго. o Таны талд байгаа шийдвэр гаргагчид жич анхаарал тавь. Түүнээс бусад шийдвэр гаргагчидтай уулзах, холбоо тогтоох талаар зөвлөгөө хүс. 51


o Шийдвэр гаргагчаас ямар нэгэн үйлдэл хийхийг хүсэх хэрэгтэй. Хэзээ, юу хийхийг нь асуу. o Хэрэв тухайн шийдвэр гаргагч юм уу ажилтан нь таны үзэл бодлыг эсэргүүцвэл эелдэг л байх хэрэгтэй. Учир нь та ирээдүйд тэдэнтэй дахин уулзаж мэднэ шүү дээ.

Уулзалтыг идэвхжүүлэгч ба уулзалтанд оролцогчдын хоорондын харилцаа холбоо o Албаар хүнд эвгүй сэтгэгдэл төрүүлэхүйц үг хэллэг, хандлага гаргахгүй байх, худлаа хэлэхгүй байх o Өөрийн санаа зовж буй асуудлаа оролцогчидтойгоо хуваалцах o Оролцогчдыг хүндэтгэж, мэдрэмжтэй байх o Оролцогчдынхоо өмнүүр орж үйл ажиллагаагаа хэрэгжүүлэхэд нь саад болохгүй байх o Нийгмийн гарал, яс үндэс, хүйсийн харьцааг үл харгалзан оролцогчиддоо ижил түвшинд хүндэтгэж хандах o Оролцогчдод дагаж мөрдөх тодорхой дүрэм, журамтай байх o Бусад хүмүүс ч дагаж мөрдөж байгаатай адил өөрөө ч гэсэн журмыг дагаж мөрдөх.

Уулзалтын тэмдэглэлийг хэрхэн хөтлөх вэ? Уулзалтын үеэр хийдэг хамгийн чухал нэг зүйл бол уулзалтын тэмдэглэл хөтлөх үйл явц юм. Тэмдэглэл хөтөлнө гэдэг “уулзалтын үеэр хүмүүсийн хэлсэн санал, хэлэлцсэн асуудал гаргасан шийдвэрийн талаар бичгэн тэмдэглэл хийнэ” гэсэн үг юм. Уулзалтын тэмдэглэлийг уулзалтанд оролцож чадаагүй хүмүүст болон уг тэмдэглэлийг нотолгоо болгон ашиглахад зориулж хөтөлдөг. Уулзалтын тэмдэглэлээс уулзалтын үеэр хэлэлцсэн асуудал, гаргасан шийдвэр, үүрэг даалгаврын талаар мэдэж болно. Уулзалтын тэмдэглэлийг ерөнхийдөө хүүрнэсэн хэлбэрээр бичдэг. Жишээ нь, хэн юу гэж хэлснийг нэг бүрчлэн буулгаж нэртэй нь хамт бичих, гаргасан шийдвэр, хэлэлцсэн асуудлыг бичих гэх мэт. Уулзалтын тэмдэглэлийг хөтлөх гол арга барил нь маш сайн сонсоход оршдог. o Эхлээд та уулзалтын гол зорилго, хэлэлцэх асуудлын талаар мэдээлэлтэй байх хэрэгтэй o Ойлгохгүй байгаа зүйлийнхээ талаар уулзалт идэвхжүүлэгчээс тодруулж мэдээлэл авах o Товч тэмдэглэл хийх боломжтойгоор уулзалтыг хөтөлж явуулахыг идэвхжүүлэгчээс хүсэх o Хэрвээ та гүйцэж бичиж амжаагүй бол бусдаасаа уучлалт гуйж тодруулж асуух o Уулзалтаас гарсан шийдвэр бүрийг оролцогчдод уншиж танилцуулах o Гарын үсэг зурж баталгаажуулах 52


Залуучууд нөлөөллийн үйл ажиллагаанд хэрхэн түншилж оролцох вэ? Дасгал ажил

1

Дараах асуултын хүрээнд олон талын оролцоотой хийсэн нөлөөллийн үйл ажиллагаагаа үнэлээрэй. - Шинэ үүрэг хариуцлага бий болсон уу? - Гишүүдийн хоорондох гадаад, дотоод харилцаа өөрчлөгдсөн үү? - Дотоод зохион байгуулалт өөрчлөгдсөн үү? - Ямар шинэ үйл ажиллагаа эхлэх гэж байна? - Бид ямар амжилтанд хүрсэн бэ? - Амжилтанд хэрхэн хүрсэн бэ? - Бидэнд хэн/ юу амжилтанд хүрэхэд туслав? - Бүлгүүдийн ажиглалтанд тулгуурлан бид ямар дүгнэлт бичиж болох вэ? - Нөлөөллийн үйл ажиллагаандаа өөрчлөлт оруулах шаардлага байна уу?

Нөлөөллийн үйл ажиллагааг явуулах арга замын нэг нь түншлэл байдаг. Тэр тусмаа насны ялгаатай хүмүүсийг хамруулж түншлэлд хамруулахад тэвчээр, харилцаа холбоо, дадлага туршлага хэрэгтэй болдог. Амжилттай түншлэлийг бий болгохын тулд: • Түншлэлийн зорилгуудыг бий болгох. Зорилгыг биелүүлэхийн тулд хүүхэд залуус ба насанд хүрэгчдийн хийх ажил болон тус тусынх нь үүрэг хариуцлагыг ойлгуулж таниулах. • Хамтарч шийдвэр гаргах • Ухуулга сурталчилгааны аян эсвэл байгууллагын ажилд хүүхэд залуусын оролцоог сайжруулах • Түншлэл үүсгэхээс өмнө хүүхэд залуучууд болон насанд хүрэгчид бүгдээрээ өөрсдийн ажил үүргийг мэдэж байгаа эсэхийг дахин шалгах • Түншлэлийн зорилгыг хүн болгон мэдэж байх нь жигд оролцоог хангахад тустай. Тиймээс мэдээллийг хүн бүрд өгөх • Түншлэлд хамрагдаж байгаа хүүхэд залуучууд маань томчуудтай хамтарч ажиллах чадвартай байх. Ямар нэгэн шийдвэр гаргахад залуучуудыг оролцуулаагүй тохиолдолд өөрийн санал бодлоо зоригтой, чөлөөтэй илэрхийлэх чадвартай байх хэрэгтэй. Мөн хүүхэд залуучууд бусадтай харилцах харилцаа холбоо, манлайлах, өөртөө итгэлтэй байдал, ярилцлага хийх мөн өөрийн чаддаг зүйлсээ сайжруулах талаар суралцах. • Хөгжих боломж бий болгох, дараагийн алхам руу орох. Хамтрагчдын дараагийн хийх алхам юу вэ? Жишээ нь, ухуулга сурталчлах аян дууссаны дараагаар хэрхэн дахиж хамтрах вэ? Үр дүн сайтай байснаар хүн болгон ахиц гаргаж, өөр боломжууд нээгддэг. Хамтрагчид туршлага сууж, бүгд нэг алхам эсвэл байр суурь нь ахидаг. 53


Дасгал ажил

1

Дараах сайн туршлагыг эхлээд анхааралтай уншаарай. Дараа нь уг сайн туршлагатай ижил төстэй ямар нөлөөллийн үйл ажиллагааг Монголд хэрэгжүүлсэн талаар ярилцаарай. Мөн уг сайн туршлагаас юуг ойлгож, сурч авсан талаар бусадтайгаа санал бодлоо хуваалцаарай.

САЙН ТУРШЛАГА Зорилго: Хүүхэд залуучуудын бэлгийн болон нөхөн үржихүйн эрүүл мэндийн хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж, ухуулга нөлөөллийн ажил явуулснаар хүүхэд залуучуудад зориулсан бэлгийн болон нөхөн үржихүйн эрүүл мэндийн мэдээллийг сайжруулах Хэрэгжүүлэгч: Молдавын Гэр Бүл Төлөвлөлтийн Нийгэмлэг Хамтрагч: Молдавын Эх Нялхсын Эрүүл мэндийн Төв, үе тэнгийн сургагч багш нар, бусад залуучууд Хэрэглэх арга зүй: Бодлого боловсруулагчид, фокус бүлгийн, мэргэжил нэгтнүүдтэй хийх уулзалтаар дамжуулан хүүхэд залуучууд насанд хүрэгчдийн хамтын түншлэлийг бий болгох 2001 оны намраас Молдавын хууль боловсруулагчид бэлгийн болон нөхөн үржихүйн эрүүл мэндийн мэдлэг, боловсролыг шаардсан хуулийн төсөл боловсруулах санаачлага гарган ажиллаж эхэлжээ. Удалгүй Молдавын Гэр Бүл Төлөвлөлтийн Нийгэмлэг \МГБТН\ хуулийг батлуулах кампанит ажил эхлүүллээ. МГБТН энэ ажлаа Молдавын Эх Нялхсын Эрүүл мэндийн Төвтэй хамтран \МЭНЭМТ\ хэрэгжүүлсэн байна. Тэд гол нөлөө бүхий хууль боловсруулагчтай уулзалт хийв. Үүний зэрэгцээ кампанит ажилд оролцсон залуучууд Молдав улс даяар залуучуудын фокус бүлгүүд байгуулжээ. Эдгээр фокус бүлгүүд нь хүүхэд залуучуудад бэлгийн боловсролын хууль гэж юу болох талаар харилцан бие биенээсээ суралцахад тусалсан байна. Хуулийн төслийг санаачилснаас хойш хэдхэн сарын дараа буюу 2001 оны 6 сард батлагдсаны дараа МГБТН, МЭНЭМТ, залуучуудын эвсэл нь бодлого боловсруулагчид, төрийн албан тушаалтнуудыг шинэ батлагдсан бэлгийн болон нөхөн үржихүйн эрүүл мэндийн хуулийг хэрэгжүүлэхэд оролцуулах шинэ кампанит ажил эхлүүлжээ. Эвсэл үндсэн сонирхлын бүлгүүдийг хуулинд тусгасан стратеги бодлогыг хэрэгжүүлэх, хөрөнгө оруулалт хийхийг шахаж шаардах төлөвлөгөө тавьсан байна. Энэ кампанит ажил амжилттай явагдсаны үр дүнд МГБТН нь Эрүүл Мэндийн Яамтай гэрээ байгуулан гарын үсэг зурав. Мөн үе тэнгийн сургагч нар болон бусад залуучууд үндэсний бэлгийн болон нөхөн үржихүйн боловсролын хөтөлбөртэй болох кампанит ажилд оролцлоо. Үүний ачаар хүүхэд залуучууд өөрсдөө хөтөлбөрөө боловсруулан сард хоёр удаагийн хичээлийг үе тэнгийнхэндээ заах болжээ.

54


Нийгмийн хэм хэмжээнд нь нөлөөлөх нь Хүмүүс нийгмийн эерэг, сөрөг хэм хэмжээнд зохицож амьдардаг. Зарим нь буруу зуршил, болохгүй зүйлтэй эвлэрэн, тэдгээрийг үл тоон ажиллаж амьдардаг. Харин зарим нь зөв хэм хэмжээг олон нийтийн дунд бий болгохын тулд нөлөөллийн үйл ажиллагаа хийдэг. Тэгвэл хэм хэмжээ гэж юу вэ? Хэм хэмжээ нь батлагдсан хууль, тогтоомж, журмаас ондоо зүйл. Хэм хэмжээ нь нийгэмд зонхилж буй асуудлыг шийдвэрлэхэд хувь нэмрээ оруулах иргэдийн өөрсдийн хүсэн хүлээсэн бичигдээгүй дүрэм, журам юм. Жишээ нь, найзууд нэгнийдээ зочилж очихдоо гэрт нь зөвшөөрөлгүй тамхи татах нь байдаг л үзэгдэл байсныг өөрчилж, харин тамхи татах бол найзаасаа зөвшөөрөл авах, эсвэл гадаа орцонд ч юм уу, тагтан дээр татах зэргээр хүмүүсийн хандлагад өөрчлөлт хийхийг хэлж байгаа юм.

Орон нутгийн иргэд юу хийж болох вэ? “Xэм хэмжээ”-ний талаар ойлгуулах олон нийтийн аян зохион байгуулах. Өсвөр насны хүүхдүүд үеийнхэнтэйгээ нийлж согтууруулах ундаа болон тамхи хэрэглэснээс шалтгаалж зан араншин нь сөрөг тал руугаа хэрхэн өөрчлөгдөж байгаа эсвэл эрүүл мэндэд нь ямар аюул учруулж болохыг анзаардаггүй бас мэддэггүй болох нь судалгаанаас илэрчээ. Иймээс иргэд хоорондоо хамтарч үнэн бодит тоо баримттай судалгаан дээр үндэслэсэн мэдээллийг олон нийтэд таниулах аян зохион байгуулж, өсвөр насныхны дунд бий болоод байгаа буруу хэм хэмжээг зогсоож, эрүүл орчинд амьдрах хүсэл зорилгыг бий болгох боломжтой. Жишээ нь, орон нутагт зохион байгуулагддаг хувийн хэвшлийн байгуулагуудын үзэсгэлэн худалдааны үеэр зарим бизнес эрхлэгчид согтууруулах ундаа, тамхины сурталчилгаа хийхээс гадна зарж борлуулдаг. Үүний эсрэг орон нутгийн иргэд иргэний нийгмийн байгууллагуудтай хамтран тухайн хувийн хэвшил болон төрийн үйлчилгээний байгууллагуудад олон нийтийн арга хэмжээний үеэр согтууруулах ундаа болон тамхины сурталчилгаа хийх нь өсвөр насныханд хэрхэн сөрөг нөлөө үзүүлдэгийг нөлөөллийн үйл ажиллагаа явуулах замаар тайлбарлан таниулах хэрэгтэй юм. Ингэснээр дараагийн өдөрлөг, арга хэмжээний үеэр энэ байдал давтагдахгүй байх, төрийн байгууллага зөвшөөрөл өгөөгүй зэргээр орон нутгийн иргэдийн тогтоосон хэм хэмжээ бусдад хэрхэн нөлөөлж буйг үнэлж болно. Хэм хэмжээг тогтооход чухал нөлөө үзүүлдэг зүйл бол иргэдийн мессэж юм. Мессэжийг тухайн бэрхшээлтэй асуудлыг шийдвэрлэхэд олон нийтийн оролцоо хэрхэн чухал нөлөө үзүүлдэгийг ойлгуулахад ашигладаг. Жишээ нь, оршин суугаа газрын орчин нөхцлийг өөрчлөх нь иргэд эрүүл, аюулгүй амьдрах, ажиллах, тоглох орчинг бий болгоход эерэг нөлөө үзүүлдэг гэдгийг мессежээр дамжуулан олон нийтэд хүргэснээр иргэд орчин тойрныгоо цэвэрлэх, засч тохижуулах, аюултай гэж үзсэн газруудад гэрэлтүүлэг хийх зэрэг үйл ажиллагаанд сайн дураараа оролцдог болно. 55


Дасгал ажил

1

Нэгэн залуучуудын ТББ ЕБС-ийн ахлах ангийн сурагчдын дунд “хортой зуршлаас өөрийгөө хэрхэн хамгаалах тухай” сургалт хийх замаар хорт зуршилд автагдсан хүүхдүүдэд нөлөөллийн үйл ажиллагаа явуулах болжээ. Тэд уг сургалт, нөлөөллийн үйл ажиллагааг хэнтэй хэрхэн хамтарч зохион байгуулах талаарх саналаа доорх бүдүүвчинд нөхөж бичээрэй.

Багш нар Сургалтанд хамрагдах ангийн хүүхдүүдийн багш нараас хорт зуршилд автагдсан, автагдах магадлалтай хүүхдүүдийн тоог авах

Залуучуудын ТББ

Ашигласан материал Иргэний боловсрол, 11-р анги, БШУЯ, 2014 Иргэдийн оролцоо – Нөлөөлөл, СБТ, 2008 Орон нутгийн хөгжилд иргэдийн оролцоо, НДЭХ, 2010 Олон нийтийн оролцоог нэмэгдүүлэх замаар чадваржуулах нь, Нийгмийн Хөгжлийн төв, 2007 Сургагч багш нарт зориулсан гарын авлага, Дэлхийн зөн, 2009 ТББ-ын хөгжилд хүрэх аялал, Ж.Чанцалдулам, 2008 Удирдах эв дүй, Б.Хэрлэн, 2008 ТББ-ын удирдлага, ТАН хөтөлбөр, Мерси Кор, 2007 Хөрөнгө хэрхэн босгох вэ? ТАН хөтөлбөр, Мерси Кор, 2007 Facilitation, AGRIDEA, 2007 Community Mobilization, handout for community leaders, Chantsaldulam.J, CSP, 2011 Advocating for Adolescent Reproductive Health in Eastern Europe and Central Asia, Anika Penn Facilitating Meetings: A Guide for Community Planning Groups, Academy for Educational Development Center for Community-Based Health Strategies, 2000

56

Profile for purevjav

ТББ-н чадавхийг бэхжүүлэх нь  

ТББ-н чадавхийг бэхжүүлэх нь  

Advertisement