Issuu on Google+


บักได

เรื่องและภาพ โดย ศรีศักดิ์ พิกุลแก้ว


Healthy Planet สุข​คดี​ท่อง​เที่ยว​ชุมชน​เพื่อ​การ​เรียน​รู้ บัก​ได เรื่อง​และ​ภาพ ศรี​ศักดิ์ พิกุล​แก้ว ออกแบบ​ปก​และ​รูป​เล่ม เดือน จง​มั่นคง เลข​มาตรฐาน​สากล​ประจำ​หนังสือ

978-616-7374-67-3 บรรณาธิการ​อำนวย​การ

ดวง​พร เฮ​งบุณย​พันธ์ กอง​บรรณาธิการ

สำนักงาน​กองทุนส​ นับสนุนก​ าร​สร้าง​เสริมสุข​ภาพ (สสส.) โดย สำนัก​สนับสนุนส​ ุขภ​ าวะ​ชุมชน (สน.3) จัด​พิมพ์​และ​เผย​แพร่​โดย

สำนักงาน​กองทุนส​ นับสนุนก​ าร​สร้าง​เสริมสุข​ภาพ (สสส.) 979/116-120 ชั้น 34 อา​คาร​เอส. เอ็ม. ทาวเวอร์ ถนน​พหลโยธิน แขวง​สามเสน​ใน พญาไท กรุงเทพฯ 10400 โทรศัพท์ 0 2298 0500 โทรสาร 0 2298 0230 www.thaihealth.or.th และ www.punsook.org พิมพ์​ครั้ง​ที่ 1

สิงหาคม 2555


ดำเนินการผลิตโดย

เปนไท พับลิชชิ่ง Penthai Publishing โทรศัพท์ 0 2736 9918 โทรสาร 0 2736 8891 waymagazine@yahoo.com


คำนำ ท่ า มกลาง​ก ระแส​วิ ก ฤติ ​เ ศรษฐกิ จ ​โ ลก​ค รั้ ง ​ใ หญ่ ​เ ป็ น​ ประวัติการณ์​ใน​รอบ​หลาย​สิบ​ปี ทำให้​เกิด​การ​ตั้ง​คำถาม​ ว่าว​ กิ ฤติน​ จ​ี้ ะ​ใหญ่ข​ นึ้ อ​ กี เ​พียง​ใด จะ​ยดื เ​ยือ้ ข​ นาด​ไหน และ​ วิกฤติ​นี้​จะ​ส่ง​ผลก​ระ​ทบ​ต่อ​สังคม​ไทย​ชุมชน​หมู่บ้าน​ไทย​ มาก​น้อย​เพียง​ใด ความ​วิตก​ดัง​กล่าว​อาจ​จะ​ไม่​เกิด​ขึ้น​ เลย​หาก​ปัจจุบัน​ชุมชน​หมู่บ้าน​ไทย​ไม่​ถูก​ลาก​เข้า​สู่​ระบบ​ การ​ผลิตเ​พื่อ​ขาย นัก​วิชา​การ​หลายๆ ท่าน ได้​วิเคราะห์​ถึง​ระบบ​ เศรษฐกิจ​ของ​ประเทศไทย​ว่า​ใน​ระบบ​ทุนนิยม​ยัง​คง​มี​อีก​ ระบบ​ดำรง​อยู่​ใน​ลักษณะ​คู่​ขนาน นั่น​คือ​ระบบ​เศรษฐกิจ​ ชุมชน​หรือ​อาจ​จะ​กล่าว​เป็น​ศัพท์​สมัย​ใหม่​ได้​ว่า​ระบบ​ เศรษฐกิจ​แบบ​พอ​เพียง ใน​อดีต​ชุมชน​หมู่บ้าน​จะ​มี​วิถี​ชีวิต​ที่​เรียบ​ง่าย​เน้น​ ความ​พอ​เพียง มี​ครอบครัว​เป็น​หน่วย​การ​ผลิต การ​ช่วย​ เหลือซ​ งึ่ ก​ นั แ​ ละ​กนั ม​ น​ี ำ้ ใจ​เป็นพ​ นื้ ฐ​ าน​ของ​ชวี ติ มีพ​ ธิ กี รรม​ ต่างๆ เป็น​ระบบ​การ​จัดการ​ใน​ชุมชน​และ​ให้​ความ​สำคัญ​ ของ​บรรพบุรุษ ผูเ้​ฒ่า​ผู้​แก่ ครอบครัว ต่อ​มา​หลัง​จาก​รัฐ​และ​ระบบ​ทุนนิยม​ได้​เข้าไป​มี​ อิทธิพล​ต่อช​ ุมชน การ​ผลิต​เชิงเดี่ยว​และ​ลัทธิ​บริโภค​นิยม​ ทำให้ช​ าว​บา้ น​มร​ี าย​จา่ ย​ทเ​ี่ ป็นต​ วั เ​งินม​ าก​ขนึ้ เพียง​เท่านัน้ ​


ยัง​ไม่​พอ​สิ่ง​ที่​ทำลาย​ความ​เข้ม​แข็ง​ของ​ชุมชน​ที่​มาก​ที่สุด คือ รัฐ​และ​ทุน​เข้าไป​ถ่าย​โอน​ทรัพยากร​จาก​ระบบ​ชุมชน​ หมู่บ้าน ยิ่ง​รัฐ​และ​ทุน​เข้าไป​กอบโกย​มาก​เท่าไร ชุมชน​ หมู่บ้าน​ไทย​ยิ่ง​ประสบ​ความ​อ่อนแอ คำ​พูด​ดังก​ ล่าว​ไม่ใช่​ คำ​พูด​ลอยๆ ทีไ่​ม่มี​หลักฐ​ าน​รองรับ หาก​แต่​เมื่อ​กวาดตา​ ไป​ทวั่ แ​ ผ่นด​ นิ ไ​ทย หลังก​ าร​ประกาศ​แผน​พฒ ั นา​เศรษฐกิจ​ และ​สังคม​มากว่า 40 ปี จะ​มี​สัก​กี่​ชุมชน​ที่​คนใน​ชุมชน​ไม่​ ประสบ​ปญ ั หา​ความ​ยากจน ไม่ป​ ระสบ​ปญ ั หา​สงิ่ แ​ วดล้อม หรือไ​ม่​ประสบ​ปัญหา​สุขภาพ จาก​สถานการณ์​ดัง​กล่าว​ถึง​เวลา​แล้ว​หรือ​ยัง​ที่​ สังคม​ไทย​ควร​กลับ​มา​เน้น​การ​พัฒนา​ที่​ไม่​มอง​แต่​มิติ​ ประสิทธิภาพ การ​สร้าง​มูลค่า​และ​กำไร​หรือ​การ​ตลาด​ ด้าน​เดียว แต่​ควร​จะ​เป็น​เพื่อ​ประโยชน์​ของ​ชุมชน​และ​ สังคม เรา​ไม่​ควร​ลด​ทอน​ผู้คน​ลง​ไป​เป็น​เพียง​ตัวเลข หาก​ ควร​เป็น​เพื่อ​ส่ง​เสริม​ศักยภาพ​และ​ศักดิ์ศรี ​ความ​เป็น​ มนุษย์ คำ​ตอบ​สำหรับค​ ำถาม​ข้าง​ต้น​นี้ คงจะ​ต้อง​ช่วย​กัน​ ค้นหา ไม่​ว่า​จะ​ใช้ร​ ะยะ​เวลา​นาน​เท่าไร คณะ​ผู้​จัด​ทำ


01 สวัสดีถิ่นเมืองช้าง


10 บักได

1 จำ​ได้​คลับ​คลาย​คลับ​คลา​ว่า​สมัย​เด็ก ที่​บ้าน​เคย​พา​ไป​ ดู​งาน​ช้าง​ที่​จังหวัด​สุรินทร์ ตอน​นั้น​สงสัยมากว่า​คน​ท่​ีน่ี​ เขา​พดู ​ภาษา​อะไร​กนั ทำไม​ถงึ ​ฟงั ​ไม่​คอ่ ย​จะ​เข้าใจ ยิง่ ​เวลา​ ไป​ต่อ​แถว​ซ้อื ​อาหาร พ่อค้า​แม่ค้า​บาง​คน​พูด​เร็ว​ปรื๋อก​ว่า​ รถ​ดว่ น​ดว้ ย​แล้ว ผม​ถงึ ​กบั ​เดิน​เกา​หวั ​กลับ​ไป​หา​พอ่ ​แม่​ดว้ ย​ ความ​งนุ งง กาล​เวลา​ผ่าน ได้​เรียน​ร้​ูส่งิ ​ต่างๆ รอบ​กาย​มาก​ข้นึ ทัง้ จ​ าก​ประสบการณ์ก​ าร​เดินท​ าง ทัง้ จ​ าก​การ​ศกึ ษา​เล่าเ​รียน​ ใน​ระบบ หรือจ​ าก​การ​ได้พ​ บ​ผร​ู้ ู้ ผูเ​้ ชีย่ วชาญ​ใน​แวดวง​เรือ่ ง​ราว​ ท้อง​ถน่ิ ​ของ​ประเทศไทย สำเนียง​ท​่แี ปลก​หู ภาษา​ท​่แี ปลก​ใจ​ไม่​ได้​สร้าง​ความ​ ฉงน​สงสัย​อกี ​ตอ่ ​ไป ณ วัน​น้ี ขณะ​กำลัง​เดิน​ทาง​ไป​ยัง​ดิน​แดน​อีสาน​ใต้​ ถิน่ ​เมือง​ชา้ ง สิง่ ​ท​่ยี งั ​คง​คา้ ง​คา​ใจ คือ​ทำ​อย่างไร​ท​่จี ะ​ให้​คน​ พืน้ ทีอ​่ น่ื ​ยอมรับใ​น​ความ​เป็นเ​ขมร​สรุ นิ ทร์ม​ ากกว่า กลาง​ฤดูร​ อ้ น ท่ามกลาง​อากาศ​ทร​่ี อ้ น​เปรียบ​ดง่ั เ​ตา​อบ ผม​นกึ ถึง​คำ​สอน​ของ​อาจารย์ป​ ระวัตศิ าสตร์ท​ า่ น​หนึง่ “เมือ่ ก​ อ่ น​เขมร​สรุ นิ ทร์น​ น​่ี า่ ส​ งสาร คน​ไทย​กด​็ ถู กู เขมร​ พนมเปญ​กไ​็ ม่ย​ อมรับ อยู​ใ่ น​สภาพ​ครึง่ ก​ ลางๆ จะ​ไทย​กไ​็ ม่ใช่ เขมร​กไ​็ ม่​เชิง ดีแ​ ต่​วา่ เ​ดีย๋ ว​นก​้ี ระแส​ทอ้ ง​ถน่ิ ​มา​แรง คน​สรุ นิ ทร์​


ศรีศักดิ์ พิกุลแก้ว

ถึง​ม​พี น้ื ที​ใ่ น​สงั คม​มาก​ขน้ึ ” คิดไ​ป​แล้วก​ น​็ า่ น​ อ้ ยใจ​แทน​พวก​เขา ทัง้ ๆ ทีจ​่ ะ​วา่ ไ​ป​แล้ว​ บน​หน้าป​ ระวัตศิ าสตร์แ​ ผ่นด​ นิ แ​ หลมทอง​พวก​เขา​เหล่าน​ ​ก้ี ​ม็ ี​ บทบาท​สำคัญร​ ว่ ม​กบั ช​ นชาติไ​ทย​มากว่าพ​ นั ปี แม้วา่ บ​ าง​ครัง้ ​ ความ​สมั พันธ์​อาจ​อยู​ใ่ น​ลกั ษณะ ‘รักใ​น​รอย​แค้น’ ก็ตาม​ที

2 บ่าย​เศษๆ กลาง​สถานี​ขนส่ง​เมือง​ช้าง ความ​โหด มัน ฮา กำลัง​จะ​มา​เยือน “อ้าว​นอ้ ง นัง่ เ​ลย​ไป​ลง​ทต​ี่ วั จ​ งั หวัดเ​ลย​หรือ ตอน​แรก​ พีพ​่ ยายาม​โทร​หา​จะ​บอก​วา่ ใ​ห้ล​ ง​ทอ​ี่ ำเภอ​ปราสาท จะ​ได้​

11


12 บักได

ไป​รบั ง​ า่ ยๆ งัน้ เ​ดีย๋ ว​พร​ี่ บกวน​นอ้ ง​นงั่ ร​ ถ​จาก​ตวั เ​มือง​มา​ลง​ ที่​ปราสาท​นะ เดี๋ยว​จะ​ให้​คน​ออก​ไป​รอ​รับ” “ไม่​เป็นไร​พี่​ปลัด ถึง​ตัว​เมือง​แล้ว​คง​ไป​พนม​ดง​รัก​ ต่อ​ไม่​ยาก ไว้​เย็นๆ ค่อย​เจอ​กัน​ที่ อบต. เลย​แล้วก​ ัน” ใจ​ก็​กลัว​อยู่​เหมือน​กัน​ว่า​จะ​หลง​ทิศ​หลง​ทาง​เตลิด​ เข้า​เขมร​ไป​เหมือน​กัน ก็​แหม บัก​ได​ปลาย​ทาง​ของ​เรา​นี่​ อีกไ​ม่ถ​ งึ 10 กิโลเมตร ก็อ​ อก​เขมร​แล้ว แต่ล​ กู ผ​ ชู้ าย​ตวั จ​ ริง​ อย่าง​เรา เรื่อง​เดิน​ทาง​แค่​นี้​หรือ เรื่อง​จิ๊บๆ “รถ​ไป​พนม​ดง​รัก​มี​วัน​ละ​สอง​เที่ยว อีก​รอบ​น่า​จะ​ บ่าย​สาม​หรือ​ว่า​อาจ​จะ​ไม่มี​เลย” นายท่า-ช่าง​พูด​อะไร​ ง่ายๆ อย่าง​นี้ ตอน​นั้น​ความ​ฮา​แรก​มา​แล้ว ความ​มนั ส์ท​ ี่ 2 ตาม​มา​ตดิ ๆ “จาก​ปราสาท​ไป​พนม​ดง​รัก​เห​รอ พี่​ก็​ไม่รู้​เหมือน​กัน​ว่าม​ ี​รถ​ต่อ​ไป​มั้ย” พยายาม​ ทำใจ​กว้าง​และ​เข้าใจ​ว่า​ใน​แต่ละ​วัน​คง​มี​คน​ถาม​คำถาม​ เดียว​กัน​บ่อยๆ แก​ก็​คง​เหนื่อย​ที่​จะ​ต้อง​มา​ตอบ​คำถาม​ อะไร​แบบ​นี้​ซ้ำ​ไป ซ้ำ​มา จะ​ว่าไ​ป ทาง​ที่​ดี ที่​สถานี​ขนส่ง​ ประจำ​จังหวัด​น่า​จะ​มี​ป้าย​ประชาสัมพันธ์ว​ ิธี​การ​เดิน​ทาง​ ภายใน​จังหวัด​เสีย​หน่อย ปัญหา​ดัง​กล่าว​จะ​ได้​ลด​น้อย​ ลง ว่าแ​ ต่อ​ กี เ​กือบ 2 ชัว่ โมง​ถงึ (อาจ) มีร​ ถ​ไป​พนม​ดง​รกั หา​เรื่อง​ออก​ไป​หา​ข้อมูล​เพิ่ม​เติม​ดี​กว่า ไหนๆ ก็���มี​เวลา​เหลือ​อีก​ตั้ง​เยอะ มา​ถิ่น​เมือง​ช้าง​


ศรีศักดิ์ พิกุลแก้ว

ครั้ง​นี้​ลอง​เปลี่ยน​บรรยากาศ​จาก​อิน​เทอร์เน็ต​คาเฟ่​เป็น​ พิพิธภัณฑสถาน​แห่ง​ชาติ​สุรินทร์​ท่า​จะ​มันกว่า​เยอะ ว่า​ แล้ว​จับ​รถ 3 ล้อ ออก​ไป​ทันที

3 เพียง 10 นาที จาก​ขนส่งใ​น​ตวั เ​มือง​ลอ่ ง​ไป​ตาม​ถนน​สาย​ สุรินทร์-ปราสาท ผม​เจอ​อาคาร​รูป​ร่าง​สไตล์​โม​เดิร์น​ตั้ง​ ตระหง่าน​อยูอ​่ ย่าง​อลังการ ถาม​แล้วถ​ าม​อกี ข​ ณะ​จา่ ย​คา่ ร​ ถ ​ว่า​คน​ขับ​พา​มา​ถูก​ทหี่​ รือ​เปล่า

13


14 บักได

ไม่​ต้อง​รอ​คำ​ตอบ​จาก​ใคร ป้าย​เบ้อเร่อ​ข้าง​หน้า​ ส่ง​เสียง​ตอบ​ด้วย​ตัว​เอง เดิน​ตรง​เข้า​อาคาร​แสดง มอง​หา​ ที่​ขาย​บัตร​เข้า​ชม แม่​หญิงเ​มือง​สุรินทร์​เอ่ย​คำ “เข้า​ฟรี​ค่ะ” ส่วน​ตัว​คิด​ว่า​พิพิธ​ภัณฑ์​ใหม่ๆ ออก​แบบ​สวยๆ ไม่​เก่า​คร่ำ​ครึ​อย่าง​สมัยก​ ่อน ใครๆ ก็​ชอบ​นะ ถ้าท​ ุก​ทมี่​ ี​ งบ​ประมาณ​เข้าไ​ป​สร​ า้ ง​ ให้ม​ ร​ี ปู ล​ กั ษณ์ท​ ท​ี่ นั ส​ มัยเ​สียห​ น่อย น่า​จะ​ดี​ไม่​น้อย เดิน​ตรง​เข้าไป 2 อาคาร​แรก​เป็น​พวก​สำนักงาน


ศรีศักดิ์ พิกุลแก้ว

ห้อง​ประชุม ห้อง​สม​ุ ด​อะไร​ทำนอง​นนั้ จนถึงอ​ าคาร​หลังท​ ี่ 3 ความ​ตื่น​เต้นถ​ ึง​มา​เยือน ที่​อาคาร​หลัง​นี้ จัด​ส่วน​ของ​นิทรรศการ​ไว้ 4 ส่วน ส่วน​แรก​เป็น​เรื่อง​เกี่ยว​กับ​ธรรมชาติว​ ิทยา ส่วน​ที่ 2 เป็น​ ประวัติศาสตร์โ​บราณคดี ส่วน​ที่ 3 ถึงเ​ป็น​ประวัติศาสตร์​ การ​ตั้ง​เมือง​สุรินทร์ ส่วน​สุดท้าย​เป็น​เรื่อง​ชาติพันธุ์วิทยา เรียก​ว่า​มา​กัน​ครบ​ถ้วน​กระบวน​ความ​ไป​เลย ทีห​่ อ้ ง​แสดง​นทิ รรศการ​หอ้ ง​แรก​เป็นเ​รือ่ ง​ราว​ตงั้ แต่​ สมัยท​ ต​ี่ ก​อยูใ​่ น​อทิ ธิพล​ของ​อาณาจักร​ขอม​โบราณ เรือ่ ย​มา ​จนถึง​สมัย​กรุง​ศรีอยุธยา บรรดา​สิ่งของ​ที่​ตั้ง​แสดง​มี​ทั้ง​ ของ​เก่าส​ มัย 2,000 กว่าป​ ม​ี า​แล้ว จนถึงพ​ วก​ของ​ยคุ ใ​หม่​ สมัย​รัตนโกสินทร์ หลังจ​ าก​อา่ น​ประวัตท​ิ งั้ หมด​ใน​ปา้ ย​นทิ รรศการ​แล้ว ตรอง​ไป​ตรอง​มา คิด​ว่าเ​อา​พอ​เป็น​น้ำ​จิ้ม​ให้​รวู้​ ่าเ​รา​มา​ถึง​ สุรินทร์จ​ ริง​ก็​น่า​จะ​พอแล้ว ขืน​ยก​มา​ทั้ง​ชุด​ส่ง​สัย​ว่า​งาน​นี้​ จะ​ไป​ไม่​ถึง​บัก​ได​เป็น​แน่แท้ ตาม​ประวัติ​เล่า​กัน​ว่า ชุมชน​แห่ง​นี้​เริ่ม​มี​ตัว​ตน​ใน​ ประวัติศาสตร์ต​ ั้งแต่ส​ มัย​พุทธ​ศตวรรษ​ที่ 12 เป็นต้น​มา หาก​เมื่อ​ขอม​เริ่ม​หมด​อำนาจ​ไป เรื่อง​ราว​ของ​ชุม​แห่ง​นี้​ ก็ได้​เลือน​หาย​ตาม​ไป​ด้วย ผม​วา่ น​ ะ ชุมชน​มนั ค​ ง​ไม่ใช่อ​ ยูด​่ ๆ ี หาย​ไป​หรอก​นะ เพียง​แต่​ว่า​ช่วง​นั้น​น่า​จะ​เป็น​รอย​ต่อ​ของ​ยุค​สมัย​เสีย​

15


16 บักได

มากกว่า ที่​วัฒนธรรม​ของ​ชนชาติ​ที่​พูด​ภาษา​ไทย-ลาว เริ่ม​ขยาย​ตัว​ลง​มา สวน​ทาง​กับ​การ​หด​ตัว​ของ​อำนาจ​ ทางการ​เมือง​ของ​อาณาจักร​ขอม​โบราณ

4 เดิน​เรื่อย​ไป​จนถึง​ห้อง​นิทรรศการ​ห้อง​ที่ 2 ส่วน​นี้​เป็น​ ประวั ติ ​ข อง​เ มื อ ง​สุ ริ น ทร์ ​ตั้ ง แต่ ​ที่ ​ช า​ว กู ย อพยพ​จ าก ‘ฝัง่ ซ​ า้ ย’ มา​อยู่ ‘ฝัง่ ข​ วา’ ความ​ใน​พงศาวดาร​อสี าน​มอ​ี ยูว​่ า่ ราว​ปี 2260 สมัย​อยุธยา​ตอน​ปลาย สมัย​นั้น​พวก​ส่วย ​หรือ​กูย​ฝั่ง​เมือง​เมือง​อัต​ปือ​แสน​แป แคว้น​จำปา​ศักดิ์​ พา​กัน​อพยพ​ข้าม​ฝั่ง​โขง​มา​ตั้ง​ชุมชน​ใน​บริเวณ​พื้นที่​ตั้งแต่​ จังหวัด​อุบลราชธานี จังหวัด​ศรีสะเกษ เรื่อย​มา​จนถึง​ จังหวัด​สุรินทร์ พวก​นี้​ไ ม่ ​ไ ด้ ​ม า​มื อ ​เปล่ า หาก​ม า​พ ร้ อ ม​ค วาม​รู้ ความ​สามารถ​ใน​การนำ​ชา้ ง​ปา่ ม​ า​ใช้ง​ าน และ​กเ​็ ป็นไ​ป​ตาม เ​รือ่ ง​ราว​ทพ​ี่ อ​จะ​คาด​เดา​ได้ คน​ดม​ี ฝ​ี มี อื ใ​คร​กอ​็ ยาก​ใช้ง​ าน รับร​ าชการ​ไป​ได้พ​ กั ใ​หญ่ๆ หลวง​สรุ นิ ทร์ภ​ กั ดีห​ รือเ​ชียง​ปมุ หนึ่ง​ใน​ผู้นำ​ของ​คน​กลุ่ม​นี้​ได้​ทูล​ขอ​พระเจ้า​เอก​ทัศ​ตั้ง​ บ้าน​คู​ประทาย​ซึ่ง​เป็น​ที่​ตั้ง​เมือง​สุรินทร์​ใน​ปัจจุบัน​เป็น​ จุดศูนย์กลาง​ใน​การ​ดูแล​ควบคุม​พวก​ของ​ตน ณ ที่​แห่ง​นั้น ‘ช้าง​นคร’ จึง​ถือ​กำเนิด​ขึ้น


ศรีศักดิ์ พิกุลแก้ว

ต่อม​ า​มาตร​วา่ ท​ ำความ​ชอบ​ถงึ ข​ นาด จึงไ​ด้ร​ บั เ​ลือ่ น​ บรรดาศักดิ​์เป็น​พระยา​สุรินทร์​ภักดี​ศรี​ณรงค์​จางวาง​และ​ ทรง​พระ​กรุณา​โปรด​เกล้าฯ ให้​ยก​บ้าน​คู​ประทาย​เป็น​ เมือง​ประทาย​สมันต์ จนถึง​สมัยรัชกาล​ที่ 1 พระองค์​ ทรง​เปลีย่ น​ชอื่ เ​มือง​ประทาย​สมันต์เ​ป็นเ​มือง​สรุ นิ ทร์ ตาม​ สร้อย​บรรดาศักดิ์​เจ้าเ​มือง กว่า​จะ​ถึง​แผ่น​ป้าย​สุดท้าย ผม​รู้สึก​เหมือน​ตัว​เอง​ นั่ง​ไทม์​แมชชีน​ย้อน​กลับ​ไป​ใน​สมัย​นั้น​ด้วย​ยัง​ไง​ยัง​งั้น ก็​ ใน​พงศาวดาร​ที่​ว่า​นี้​จด​บันทึก​ละเอียด​ราวกับ​ผู้​บันทึก​ไป​ นั่ง​ชิด​ติด​ขอบ​เวที​เสีย​นี่​กระไร ฟัง​ดู​เหมือน​จบ​แล้ว​ใช้​มั้ย แต่​ยัง​ครับ กว่า​จังหวัด​ สุรินทร์​จะดำรง​อยู่​อย่าง​ใน​ปัจจุบัน​นี้ ยัง​ต้อง​ผ่าน​การ​ เปลี่ยนแปลง 2 รอบ รอบ​แรก​ปี 2451 สมัยรัชกาล​ที่ 5 พระองค์​ทรง​ปรับปรุง​ระบบ​บริหาร​ราชการ​แผ่นดิน ดึง​ อำนาจ​เข้า​ส่วน​กลาง​เป็น​แบบ​เทศาภิบาล มี​พระ​กรุง​ศรี​ บุรี​รักษ์ (สุม สุ​มา​นนท์) เป็น​ข้าหลวง​คน​แรก โดย​สังกัด​ อยู่​มณฑล​อุบล สุ ริ น ทร์ ​มี ​ก าร​ป กครอง​แ บบ​เ ทศาภิ บ าล​จ นถึ ง​ สมั ย ​ก าร​เ ปลี่ ย นแปลง​ก าร​ป กครอง​ม า​เ ป็ น ​ร ะบอบ​ ประชาธิปไตย และ​มี​การ​ประกาศ​ใช้​พระ​ราช​บัญญัติ​ ระเบียบ​ราชการ​บริหาร​แห่งอ​ าณาจักร​สยาม พุทธศักราช 2476 ยกเลิก​การ​ปกครอง​แบบ​มณฑล ตั้งแต่น​ ั้น​มา​จึง​มี​

17


18 บักได

รูป​แบบ​การ​ปกครอง​อย่าง​ใน​ปัจจุบัน กว่า​จะ​ถึง​ตรง​นี้​ได้​เล่น​เอา​เหนื่อย กลัว​ว่าจ​ ะ​สั้น​ไป​ บ้าง ยาว​ไป​บ้าง หาก​ส่วน​นี้​เป็น​ส่วน​ที่​สำคัญ​ไม่​น้อย​ใน​ การ​ทำความ​รู้จัก​สังคม​ใด สังคม​หนึ่ง ก็ได้​แต่​คาด​หวัง​ ว่า​ใน​ส่วน​นี้ จะ​ทำให้​ท่าน​ได้​รู้จัก​จังหวัด​สุรินทร์​มาก​ขึ้น​ ไม่​มาก​ก็​น้อย

5 พูด​ถึง​ชาว​ส่วย ชาว​กูย​มา​มาก ถึง​ตา​พระเอก​ของ​เรา​ ออกโรง​เสียที อย่าง​ทก​ี่ ล่าว​ไป​ตงั้ แต่ต​ น้ แ​ ล้วว​ า่ ค​ นใน​พนื้ ทีน​่ ​ี้ รับ​วัฒ​ธรรม​เขมร​มา​ตั้งแต่​สมัย​โบราณ เรื่อง​ที่​อยู่ๆ จะ​ หาย​ไป​นั้น​อันน​ ี้​ลืม​ไป​ได้​เลย ผม​ว่ า ​จริ ง ๆ แล้ ว ​ค ง​เ ป็ น ​เ รื่ อ ง​ป ระวั ติ ศ าสตร์ ​ที่ ​ ขาดตอน​เสียม​ ากกว่า ตาม​หลัก​ฐาน​เท่า​ที่​พอ​จะ​หา​ได้​พบ​ว่า ชาว​เขมร​ สุรนิ ทร์ม​ า​โผล่อ​ กี ท​ ใ​ี น​หน้าป​ ระวัตศิ าสตร์ช​ าติไ​ทย​ชว่ ง​สมัย​ พระเจ้าตากสิน​มหาราช (2324-2325) พวก​ที่​เข้า​มา​ใน​ ช่วง​นี้​มที​ ั้ง​เขมร​บน​และ​เขมร​พนมเปญ ว่าแ​ ต่เ​ขมร​บน เขมร​พนมเปญ​ตา่ ง​กนั อ​ ย่างไร ผม​เอง​ ก็​ไม่​ค่อย​เข้าใจ​มาก​นัก ตอน​นั้น​ผม​ยัง​สงสัย​อยู่​ว่า จังหวะ​ นัน้ แม่ห​ ญิงส​ รุ นิ ทร์ค​ น​ทเ​ี่ หนีย่ ว​รงั้ ผ​ ม​ไว้เ​ดินเ​ข้าม​ า​คยุ ด​ ว้ ย


ศรีศักดิ์ พิกุลแก้ว

จึง​รบกวน​ให้​เธอ​เล่า​เรื่อง​เกี่ยว​กับ​คน​เขมร​สุรินทร์​ให้​ฟัง​ เสีย​เลย มาตร​ว่า​คน​พื้นที่​ย่อม​รู้​ดี​กว่าค​ นนอก​เป็น​แน่แท้ “คน​สุรินทร์​เรา​จะ​เป็น​พวก​แข​มร์​เลอ​หรือ​เขมร​บน ภาษา​ของ​เรา​เสียง​เรียบ เสมอ นุม่ น​ วล ไม่ก​ ระโชก​โฮ���ฮาก ไม่​กระแทก​กระ​ทั้น​ต่าง​จาก​ที่​ชาว​พนมเปญ​พูด อย่าง​ คน​สุรินทร์​หรือ​คน​เขมร​ใน​อีสาน​ใต้​จะ​เข้าใจ​ภาษา​เขมร​ ทุก​สำเนียง แต่ค​ นใน​กัมพูชา​ที่​อยู่​ลึกๆ เข้าไป​แล้ว​เขา​จะ​ ฟัง​คน​ที่​นี่​พูด​ไม่​ค่อย​ออก” ฟัง​ดู​เหมือน​แปลก แต่​พอ​นึกถึง​ภาษา​ไทย​ที่​แต่ละ​ ภาค​ก็​ล้วน​แล้ว​แต่​มี​ภาษา​ถิ่น​เป็น​ของ​ตนเอง เรื่อง​นี้​ก็​คง​ เข้าใจ​ได้​ไม่​ยาก​นัก หรือ​ถ้า​อยาก​เข้าใจ​เรื่อง​นี้​จริงๆ ที่​ บัก​ได​ก็​มี​ศูนย์​เรียน​รู้​เกี่ยว​กับ​ภาษา​ถิ่น​อยู่​แล้ว รอ​ไป​เจอ​ ใน​พื้นที่​เลย​น่า​จะ​ดี​กว่า พู ด ​ถึ ง ​บั ก ​ไ ด นึ ก ​ขึ้ น ​ไ ด้ ​ว่ า ​ร ถ​เที่ ยว​สุ ด ท้ า ย​อ อก​ บ่าย 3 โมง​นี่ ยก​นาฬิกา​ขึ้น​มา​ดู ตาย​แล้ว บ่าย 2 โมง 45 นาที ใจ​พาน​คิด​ไป​ว่า​เรา​จะ​ตก​รถ​มั้ย ขณะ​กำลัง​วิ่ง​ กระวีกระวาด​ออก​จาก​พิพิธภัณฑ์ แม่​หญิง​ใจดี​ตะโกน​ คล้อย​หลัง​ตาม​มา​ว่า “มี​อะไร​ติดขัด​ก็​กลับ​มา​หา​ที่​นี่​ได้​นะ พี่​ยินดี​ช่วย​ เสมอ” แหม นี่​กะ​จะ​เล่น​ให้​ประทับ​ใจ​เมือง​ช้าง​นคร​ตั้งแต่​ วัน​แรก​เลย​เชียว​หรือ

19


แผนที่แหล่งปฏิบัติการเรียนรู้

บักได

ระบบ​บริหาร​จัดการ​ท้อง​ถิ่น 1. การ​บริการ​ด้วย​หลัก​การ​แพทย์ผ​ สม​ผสาน หมู่​ที่ 18 2. ระบบ​นิเวศ​ต้นน้ำ​ป่า​ชุมชน​บ้าน​เขา​โต๊ะ หมู่​ที่ 19 3. การ​อนุรักษ์ภ​ าษา​ถิ่น​โรง​เรียน​อำปึล หมู่​ที่ 6 4. การ​อนุรักษ์ด​ นตรี​ไทย​โรง​เรียน​อำปึล หมูท่​ ี่ 6 5. การ​ส่ง​เสริม​กีฬา​ศูนย์​การ​เรียน​รู้​ชุมชน​และ​เยาวชน​ชุม​ชน​ โรงเรียน​บ้าน​ไทย​สันติสุข หมู่​ที่ 16 6. ภูมิปัญญา​การ​รักษา​พิษง​ ู​ด้วย​สมุนไพร หมู่​ที่ 3 7. กองทุน​สวัสดิการ​ชุมชน​พึ่ง​ตนเอง​ตำบล​บัก​ได หมู่​ที่ 1 8. กลุ่ม​สตรี​ทอ​ผ้า​ไหม​หนอง​แวง หมูท่​ ี่ 15 9. กลุ่ม​เกษตร​อินทรีย์ หมู่ที่ 2,3,4


02

ถึงบัก

ได


ศรีศักดิ์ พิกุลแก้ว

สอง​ชวั่ โมง​กว่าก​ บั ร​ ะยะ​ทาง 60 กว่าก​ โิ ลเมตร ไม่เ​จอ​กบั ต​ วั ค​ ง​ไม่เ​ชือ่ จ​ ริงๆ ก็พ​ ร​ี่ ถ​บสั แ​ ดง​ประจำ​ทาง​ชา่ ง​แล่นห​ วาน​เย็น ​แบบ​ถึง​ก็​ช่าง ไม่​ถึง​ก็​ช่าง ยิ่ง​ช่วง​ที่​ไป​จอด​รับ​ผู้​โดยสาร​ที่ บขส. ปราสาท​ด้วย​แล้ว ผม​พาน​นึก​ว่า​พี่​แก​จะ​จอด​นอน​ ค้าง​คืน​ที่​นั่น​เลย​ที​เดียว ไม่​ได้​คิด​จะ​ตำหนิ ติ​เตียน​อะไร คน​ทที่​ ำงาน​ใน​กรุง​ อย่าง​ผม​เจอ​สถานการณ์ร​ าก​เลือด​อย่าง​นท​ี้ กุ เ​ช้าเ​ป็นเ​รือ่ ง​ ปกติ​วิสัย​ประจำ​วัน​อยู่​แล้ว หาก​เพียง​สงสัย​ว่า​ถนน​ก็​โล่ง ทำไม​รถ​ถึง​แล่น​ช้าเ​พียง​นี้ คิด​ไป​คิด​มา​นึก​ขึ้น​ได้​ว่า​เรื่อง​นี้​เคย​คุย​กับ​คน​ขับ​รถ​ สาย​พิษณุโลก-นครไทย​ไป​แล้ว​นี่​นา ครั้ง​นั้น​พี่​คน​ขับ​รถ​ อธิบาย​ไว้ว​ า่ ต​ า่ ง​จงั หวัดค​ น​ไม่เ​ยอะ​เหมือน​กรุงเทพฯ ออก​ รถ​ที่​หนึ่ง​ก็​ต้อง​รอ​รับ​คน​รายทาง​มัน​ถึง​จะ​คุ้ม​ค่าน้ำ​มัน เท็จ​จริง​ประการ​ใด​อัน​นี้ๆ ไม่​ทราบ​จริงๆ กะ​ไว้​ว่า​ รอบ​หน้าอ​ อก​ตา่ ง​จงั หวัดว​ า่ จ​ ะ​ขอ​สมั ภาษณ์ค​ น​ขบั ร​ ถ​แดง​ จังๆ สัก​ที เอา​ให้ร​ ู้​สาเหตุ​กัน​จริงๆ ไป​เลย ว่าไ​ป​กด​็ ไ​ี ป​อย่าง​จะ​ได้แ​ อบ​ฟงั ส​ ำเนียง​ถน่ิ ข​ อง​คน​ทน​่ี ​่ี ไป​ด้วย ดู​สิ​ว่า​โต​ขึ้น​มา​แล้ว​ยัง​จะ​ฟัง​คน​ที่​นี่​พูด​ไม่รู้​เรื่อง​ เหมือน​สมัย​เด็ก​หรือ​เปล่า คง​ไม่ต​ อ้ ง​บอก​ผล​ลพั ธ์ เคย​ไม่รเ​ู้ รือ่ ง​อย่างไร ตอน​น​ี้ ก็​ไม่​ได้​ดี​ไป​กว่า​เดิม​สัก​เท่า​ไหร่

23


24 บักได

ราบ​เรียบ​แต่ ​ไม่​ราบ​ลื่น ปลาย​กุม​ภาฯ ต่อ​ต้น​มี​นาฯ บน​ถนน​ลาดยาง​เรียบ​กริ๊บ ขณะ​ที่​กำลังล​ ัด​เลาะ​อยู่​บน​เส้น​ชายแดน​ประเทศไทย จู่ๆ ผม​ก็​นึกถึง​เรื่อง​บาง​เรื่อง​ขึ้น​มา​โดย​ไม่​ตั้งใจ บรรดา​ปราสาท​เก่าๆ โบราณ​สถาน โบราณ​วัตถุ​ที่​ ทัง้ ไ​ทย ทัง้ ก​ มั พูชา​ตา่ ง​พา​กนั แ​ ย่งค​ รอบ​ครอง​อยูน​่ ี้ เอา​เข้า​ จริงๆ แล้ว​มัน​คุ้มค​ ่า​กับ​การ​แลก​ด้วย​มิตรภาพ​ของ​คน​ทั้ง สองประเทศ​หรือ​เปล่า ยิง่ เ​ห็นถ​ นน​ทรี่ าบ​เรียบ​ไร้ร​ วิ้ ร​ อย​ยงิ่ ค​ ดิ ว​ า่ บน​ความ​ ราบ​เรียบ​ดัง​กล่าว​มิตรภาพ​ของ​ทั้งสองประเทศ​นา​จะ​ ราบ​ลื่ น ​ต าม​ไ ป​ด้ ว ย หาก​บ น​ค วาม​ร าบ​เ รี ย บ​ที่ ​ว่ า ​นี้ ​ กลับ​กลาย​เป็น​ความ​ราบ​เรียบ​ที่​ใช้​นำ​พา​สรรพ​วุ​ธมา​ ประหัตป​ ระหาร​เพื่อน​มนุษย์​ด้วย​กัน พีค่​ น​เก็บ​เงิน​เล่า​ให้​ฟัง​ว่า ถนน​สาย​ปราสาท-พนม​ดง​รกั เมือ่ ก​ อ่ น​นไ​ี้ ม่ไ​ด้ร​ าบ​เรียบ สะดวก​สบาย​เหมือน​ตอน​นี้ ก็​เพิ่ง​จะ​เมื่อ​ปี 2554 ที่​ผ่าน​มา​นี้​เอง หลัง​จาก​ที่​มี​การ​ ต่อสู้​กัน​ระหว่าง​ทหาร​กัมพูชา​กับ​ทหารไทย ถนน​สาย​นี้​ ถึง​ได้​รับ​การ​บูรณะ​ให้​ดี​จน​มี​สภาพ​อย่าง​ใน​ปัจจุบัน โดย​ มีว​ ตั ถุประสงค์เ​พือ่ อ​ ำนวย​ความ​สะดวก​ใน​การ​เคลือ่ น​ยา้ ย​ สรรพ​วุธแ​ ละ​กำลังท​ หาร ฟัง​แล้ว คง​ได้​แต่​กัดฟัน​ยอมรับ​ความ​เป็น​จริง​นี้​กัน​ ต่อ​ไป ตราบ​ใด​ที่​โลก​ยัง​คง​แบ่ง​เขา แบ่งเ​รา​อยู่​อย่าง​นี้


ศรีศักดิ์ พิกุลแก้ว

มวย​แทน​พปี่​ ลัด อีกส​ิ่ง​ที่​อยูเ่​หนือ​ความ​คาด​หมาย “พี่​ครับ ถ้า​ถึง​ทาง​เข้า อบต. แล้ว ผม​จะ​นั่ง​รถ​อะไร​ต่อ​ เข้าไป​ได้​บ้าง” ว่าที่ร้อยตรีสิริพงษ์ ชูชื่นบุญ - ปลัด อบต. ส่ง​ เสียง​ตาม​สาย​มา​ด้วย​ความ​นิ่ม​นวล​ว่า “พี่​มา​ประชุม แต่​ ไม่​ต้อง​ห่วง พี่​ให้ค​ น​รอ​ประสาน​งาน​ไว้แ​ ล้ว ยังไ​ง​น้อง​โทร​ หา​เขา​ได้​เลย” วาง​สาย​เสร็จ คิดใ​น​ใจ เอา​แล้วไ​ง​งาน​นจ​ี้ ะฟาล์วมัย้ น​ ี่ อุตส่าห์​ติดต่อ​ไว้​ล่วง​หน้า​ตั้ง​หลาย​วัน งาน​ดัน​มา​เข้า​เอา​ วันท​ มี่ า​ถงึ ทีห​่ มาย​แล้วน​ น​ี่ ะ ตีอ​ ก​ชก​ลม​ไป​กเ​็ ท่านัน้ โฟกัส​ มา​ที่​ตัว​งาน​ดี​กว่า 10 นาทีผ​ า่ น​ไป​พช​ี่ าย​วยั ไ​ม่แ​ ก่ก​ ว่าผ​ ม​มาก​นกั ขับร​ ถ อบต. มา​รบั ผ​ ม​ถงึ ที่ จาก​จดุ ล​ ง​รถ​นงั่ ย​ อ้ น​กลับไ​ป​ทที่ ำการ อบต. ด้วย​ระยะ​ทาง​ไม่​ใกล้​ไม่​ไกล ผม​ไป​ถึง อบต. ราว 6 โมง​เย็น กว่าๆ เห็นจะ​ได้ ไม่​พูด​พล่าม​ทำ​เพลง ผม​ร้อง​หา นายก อบต. ก่อน​ ทันที “ล้าง​หน้า ล้าง​ตา พัก​กิน​น้ำ​ก่อน​ดีมั้​ย เดี๋ยว​พี่​ไป​ บอก​นา​ยกฯให้​ว่า​น้อง​มา​ถึง​แล้ว พอดีว​ ัน​นี้​ที่ อบต. เรา​มี​ ทอด​ผา้ ป่าห​ า​ทนุ ส​ ร้าง​ศาล​เจ้าพ​ อ่ บ​ กั ไ​ด​พอดี หรือน​ อ้ ง​จะ​

25


26 บักได

ลง​ไป​ร่วม​งาน​ด้วย​ก็ได้​นะ” หัน​ไป​มอง​เจ้าของ​เสียง พบ​ว่า​เป็น​พี่​สาว​หน้าตา​ ใจดี คุย​กัน​พัก​หนึ่ง ที่แท้​พี่​ปู คุณนาย​ปลัด​คน​นี้​นี่เอง​ที่​จะ​ ทำ​หน้าที่​นำทาง​ผม​แทน​พปี่​ ลัด​ของ​เรา “น้ อ ง​ไ ม่​ต้ อ ง​ห่ ว ง​เรื่ อ ง​ง าน​น ะ พี่ ​ป ลั ด​ฝ าก​ง าน​ ไว้​ที่​พี่​หมด​แล้ว ยิ่ง​ตอน​นี้​พี่​เข้า​มา​ช่วย​เรื่อง​งาน​ชุมชน​ สุข​ภาวะ​เต็ม​ตัว​ด้วย​แล้ว เรื่อง​พา​ไป​แหล่ง​เรียน​รู้​นี่​ไม่​น่า​ จะ​มี​ปัญหา​อะไร” ฟัง​แล้ว​เรา​ก็​โล่งใ​จ​ไป​เปราะ​หนึ่ง

บัก​ได คำ​นี้​มี​ที่มา ล้าง​หน้าเ​สร็จเ​รียบร้อย​ผม​ขอ​พป​ี่ ล​ู ง​ไป​รว่ ม​งาน​ทอด​ผา้ ป่า​ กับเ​ขา​ดว้ ย ถึงต​ รง​นข​ี้ อ​ยอมรับแ​ ต่โ​ดย​ดี คน​ไกล​วดั ไ​กล​วา​ อย่าง​ผม​ไม่ค​ อ่ ย​มค​ี วาม​รเ​ู้ รือ่ ง​พธิ กี รรม​ทาง​ศาสนา​อย่าง​น​ี้ จริงๆ เลย​ขอ​กล่าว​แบบ​สั้นๆ แล้ว​ก���น ใน​งาน​มพ​ี ธิ ส​ี วด​อะไร​บาง​อย่าง คิดว​ า่ น​ า่ จ​ ะ​เป็นการ​ สวด​บู ช า​พ ระพุ ท ธเจ้ า ​อ ะไร​ป ระมาณ​นั้ น ที่ ​น่ า ​ส นใจ อ​ ยูต่​ รง​ทบ​ี่ ท​สวด​เป็นภ​ าษา​เขมร ซึง่ ผ​ ม​ไม่ข​ า้ ใ​จ​โดย​สนิ้ เ​ชิง จริงๆ คิด​สะระตะ​แล้ว​เรื่อง​พิธีกรรม​เอา​ไว้​ก่อน​ดี​กว่า ถ้า​จะ​ให้​ได้​น้ำ​ได้​เนื้อ​จาก​งาน​นี้ สู้​ไป​คุย​เรื่อง​ประวัตคิ​ วาม​ เป็น​มา​ของ​ชุมชน​กับ​ผู้​เฒ่า​ผู้​แก่​ที่มา​ร่วม​งาน​นี้​น่า​จะ​


ศรีศักดิ์ พิกุลแก้ว

เหมาะ​สม​กว่า​เป็น​ไหนๆ “ใน​ภาษา​เขมร​คำ​ว่า ‘บัก’ แปล​ว่าห​ ัก ‘ได’ แปล​ว่า​ แขน รวม​ความ​หมาย​คอื แขน​หกั ทีม่ า​ของ​บกั ไ​ด​มต​ี ำนาน​ อยู่​ว่า “ประวัติ​เก่า​เล่า​ขาน​ถึง​คาราวาน​พ่อค้า จาก​สยาม​ ลง​กัมพูชา​ผ่าน​ภูผา​ดง​ดอน โจร​ผู้ร้าย​ก็​ชุกชุม​แถม​เร้า​รุม​ ด้วย​ไข้ป่า มา​พบ​เจ้า​พ่อ​ตั้ง​สง่า​จึง​เข้า​บนบาน​บูชา​ขอ​พร หาก​ได้​กำไร​ปลอดภัย​มา​ดัง​หมาย​จะ​ถวาย​ควาย​แน่นอน พอ​เสร็จ​กิจการ​ค้า​จึง​กลับ​มา​บ้าน​เกิด ได้​กำไร​ปลอดภัย​ เป็นเ​ลิศค​ ง​เพราะ​พร​ประเสริฐข​ อง​ปต​ู่ า พอ​มา​ถงึ เ​ทือก​เขา

27


พนม​ดง​รกั ห​ ยุดพ​ กั ท​ ช​ี่ ายแดน ถวาย​ควาย​มดั ไ​ว้แ​ น่นผ​ กู ก​ บั ​แขน​ของ​ป​ตู่ า ควาย​ดน้ิ ​แขน​หกั ​ไป​จงึ ​เรียก​บกั ​ได​แต่​นน้ั ​มา” ทีแ​ รก​ฟงั แ​ ล้วไ​ม่ค​ อ่ ย​เชือ่ เ​ท่าไ​หร่ หาก​ลงุ ค​ น​เดิมเ​ล่าต​ อ่ ว่า เทวรูปใ​น​ตำนาน​ทพ​ี่ ดู ถ​ งึ ต​ อน​นก​ี้ ย​็ งั ค​ ง​อยูใ​่ น​ชมุ ชน​นอ​ี้ ยู่ เลย​คดิ ว​ า่ เ​รือ่ ง​นก​ี้ ว​็ า่ ไ​ป​ตาม​เจ้าของ​พนื้ ทีเ​่ ลย​แล้วก​ นั ส่วน​ ใคร​จะ​ศึกษา​ประวัติ​ที่มา​ต่อ​ไป​อย่างไร​ก็​สุด​แล้ว​แต่​ความ​ พอใจ​ส่วน​บุคล ส่วน​ผมน่ะรึ ขอตัวไ​ป​คุย​กับ​นา​ยกฯก่อน​ดกี​ ว่า

ความ​มั่นคง​ที่ ​ไม่​มั่นคง ปัญหา​ที่​คน​ชายแดน​ต้อง​ประสบ เดิน​หา​นา​ยกฯใน​งาน​เกือบ​ครึ่ง​ชั่วโมง พี่​ปู​ให้​คน​มาตา​ม


วิชญะ เสาะ​พบ​ดี ก​ลบั ไ​ป​ทพี่ กั มาตร​วา่ น​ า​ยกฯ กลับไ​ป​ตงั้ แต่พ​ ระ​สวด​เสร็จ​ แล้ว อารมณ์ก​ ำลังไ​ด้เ​ลย เอา​เถอะ ยังไ​ง​พรุง่ น​ ใ​ี้ น​งาน​ทอด​ ผ้าป่า​แก​หนี​ไม่​พ้น​อยู่​แล้ว ว่า​แล้ว​จึง​เดิน​ตาม​พี่​คน​ขับ​รถ​ กลับ​ที่พัก​แต่​โดย​ดี เช้า​วัน​รุ่ง​ขึ้น ร่างกาย​ชาร์ท​พลัง​เต็ม​ที่ หัวใจ​ชาร์ท​ พลัง​เต็มเ​ปี่ยม 9 โมง​เช้า นา​ยกฯ วิชญะ เสาะ​พบ​ดี หนุ่ม​ใหญ่ วัย​ทำงาน หุ่น​ภูมิฐาน เค้า​หน้าใ​จดี นั่ง​ทอด​กาย​รอ​ด้วย​ สีหน้า​อิ่ม​เอม ดูแ​ ล้วเ​มือ่ เ​ช้าพ​ แ​ี่ ก​คง​อมิ่ บ​ ญ ุ ม​ า​ไม่ม​ าก​กน​็ อ้ ย นัง่ ล​ ง​ ก้น​ยัง​ไม่ทัน​ถึง​เบาะ ไม่​ต้อง​ถามไถ่​อะไร​มากมาย​แก​เล่า​ สภาพ​โดย​รวม​ของ​ชุมชน​ให้ฟ​ ัง​ทันที “ปัญหา​ของ​ทบ​ี่ กั ไ​ด​เรือ่ ง​ที่ อบต. เป็นห​ ว่ ง​มาก​ทสี่ ดุ ​


คือ​เรื่อง​ความ​มั่นคง​ระหว่าง​แนว​ชายแดน อย่าง​เมื่อ 22 เมษายน 2554 เกิด​เหตุ​ปะทะ​กัน​อย่าง​หนัก​ระหว่าง​ ทหาร​กัมพูชา​กับ​ทหารไทย เกือบ​ทั้ง​ชุมชน​ต้อง​ไป​อยู่​ที่​ ศูนย์​อพยพ​ชั่วคราว พอ​เหตุการณ์​สงบ​กลับ​มา​ก็​พบ​ว่า เรือก​สวน​ไร่​นา​เสีย​หาย บ้าน​พัก​เสีย​หาย สัตว์เ​ลี้ยง​ต่างๆ ถูกล​ ูกหลง​ตาย​กัน​เป็น​เบือ ตอน​นั้น​เรา​ลำบาก​กัน​มาก” ฟังไ​ป คิดต​ าม​ไป เรือ่ ง​ความ​สมั พันธ์ร​ ะ​ หว่าง​ประเทศ​ นี่​นะ คน​ชาย​แดน​จริงๆ แล้ว​เท่า​ที่​สัมผัส​มา​เขา​ไม่​ค่อย​ ทะเลาะ​กัน​หรอก เพราะ​ยัง​ไง​ก็​ญาติ​พี่​น้อง​กัน​ทั้ง​นั้น ที่​จะ​ทำให้​วุ่น​เอา​จริงๆ แล้ว​ถ้า​ยอมรับ​กัน​อย่าง​ ใจ​กว้าง ส่วน​ใหญ่เ​กิดจ​ าก​การเมือง​สว่ น​กลาง​ทงั้ น​ นั้ ขนาด​ ตัว​นา​ยกฯเอง​ยัง​บอก​เลย​ว่า เรื่อง​นโยบาย​ระดับป​ ระเทศ​


แก​คง​เข้าไป​ยุ่ง​ไม่​ได้ ที่​ทำได้​คือ​ดูแล​ประชาชน​ใน​ระดับ​ ท้อง​ถิ่น​ให้​ดที​ ี่สุด จะ​ว่า​ใน​ความ​โชค​ร้าย​มี​ความ​โชค​ดี​อยู่​ด้วย​ก็ได้ พี่​วิชญะ เล่าต​ ่อ​ไป​ว่า “ด้วย​ความ​ที่​เรา​เป็น​ชุมชน​ชายแดน​ที่​มัก​มี​ปัญหา​ ความ​มั่นคง รัฐบาล​จึง​เข้า​มา​ช่วย​ใน​เรื่อง​การ​แก้ไข​ปัญหา​ ความ​ยากจน โดย​การ​จัดสรร​ที่ดิน​ทำ​กิน สร้าง​ที่พัก​ อาศัย และ​สนับสนุน​กองทุนใ​น​การ​ประกอบ​อาชีพ​ให้​แก่​ ประชาชน​ใน​พนื้ ที่ ตอน​นเ​ี้ รือ่ ง​ทำ​มา​หากินข​ อง​คนใน​ชมุ ชน​ นั้น​ดี​ขึ้น​มาก ถ้า​ไม่​ติด​เรื่อง​ปัญหา​ความ​มั่นคง​นะ บัก​ได​ บ้าน​เรา​นี่​เกือบ​จะ​ไม่มี​ปัญหา​ใหญ่ๆ อะไร​เลย”


03 ภาษาถิ่น ภาษาใจ


ศรีศักดิ์ พิกุลแก้ว

ขณะ​กำลัง​คุย​กับ​นา​ยกฯอย่าง​เพลิดเพลิน เสียง​ระฆัง​ มี​ชีวิต​เดิน​ส่ง​เสียง​เจื้อย​แจ้วเ​ข้า​มา “คุย​กับ​นา​ยกฯเป็น​ไง​บ้าง ได้​ข้อมูล​เกี่ยว​กับ​บัก​ได​ ครบ​มยั้ พีน​่ ดั แ​ หล่งเ​รียน​รไ​ู้ ว้ใ​ห้เ​รียบร้อย​แล้วน​ ะ วันน​ ี้ 4 ที่ พรุ่ง​นี้​อีก 3 ที่ ก็​น่า​จะ​ครบ​ทุก​ระบบ​การ​จัดการ​แล้ว สาย​แล้ว พีว่​ ่า​เรา​ไป​กัน​เลย​ดี​กว่า” สิ้น​เสียง​พี่​ปู ผม​หัน​ไป​มอง​หน้าน​ า​ยกฯ เผื่อแ​ ก​จะ​ มี​อะไร​เพิ่ม​เติม​อีกห​ รือ​ไม่ ครั้น​พอ​ไม่มี​อะไร​เพิ่ม​เติม 3 ชีวิต​บน​รถ​กระบะ​ คัน​น้อย​จึง​ออก​เดิน​ทาง​จาก​ที่ทำการ อบต. ระหว่าง​ทาง​ผม​ลอบ​ดท​ู วิ ทัศน์ข​ า้ ง​ทาง​แกล้มไ​ป​กบั ​ การ​พดู ค​ ยุ ก​ บั ค​ ณ ุ นาย​ปลัด ถาม​โน่น ถาม​นี่ จน​บางทีไ​ม่รว​ู้ า่ ​ พูด​มาก​เกิน​ไป​หรือ​เปล่า คุย​มา​พัก​หนึ่ง​ก็​ถาม​ว่าจ​ ะ​พา​ไป ​แหล่ง​เรียน​รู้​ไหน​ก่อน​เป็น​อันดับ​แรก เห็น​แก​ว่า​จะ​พา​ไป​ ดู​เรื่อง​ปุ๋ย​อินทรีย์​ก่อน ผม​ถึง​กับ​ร้อง​สวน​ออก​มา​เลย​ว่า “พี่​ปู​ครับ พอดี​ เมื่อ​วาน​ไป​ที่​พิพิธภัณฑ์ส​ ุรินทร์​มา ผม​ยัง​ติดใจ​เรื่อง​เกี่ยว​ กับ​คน​เขมร ภาษา​เขมร​อยู่​เลย ถ้าไ​ม่​รบกวน​เกิน​ไป​อยาก​ ให้​พี่​ช่วย​สลับ​พา​ไป​ดู​แหล่ง​เรียน​รู้​เกี่ยว​กับ​การ​อนุรักษ์​ ภาษา​ถิ่น​ก่อน​ได้​มั้ย” ได้ยิน​ดัง​นั้น พี่​ปขู​ อ​โทร​ประสาน​งาน​ก่อน ระหว่าง​ นั้น ​ผม​ไม่​ยอม​ให้​เสีย​เวลา หยิบ​กล้อง​ถ่าย​ภาพ​คู่ใจ​ขึ้น​

33


34 บักได

จับ​ภาพ​นู้น​ที ภาพ​นี้​ที ผ่าน​ไป 10 นาที หลังส​ ิ้น​สุด​การ​ สนทนา แทน​คำ​ตอบ​จาก​พี่​ปู เจ้า​กระบะ​น้อย​คัน​เก่ง​พา​ ผม​ตะลุยแ​ นว​ตะเข็บช​ ายแดน​มงุ่ ส​ แ​ู่ หล่งเ​รียน​รก​ู้ าร​อนุรกั ษ์​ ภาษา​ถิ่น​ตาม​คำขอ

ค่า​นิยม​จาก​ส่วน​กลาง ที่มา​ของ​การ​ลืม​เลือน​ภาษา​ถิ่น พูด​ถึง​เรื่อง​ภาษา​ถิ่น​ก็​พาน​นึกถึง​งาน​วิจัย​รูป​แบบ​การ​ อนุรักษ์แ​ ละ​ฟื้นฟู​ภาษา​บรู​โดย​กลุ่ม​ชาติพันธุ์ บรู​ที่​บ้า​นท่าล้ง ตำบล​ห้วย​ไผ่ อำเภอ​โขงเจียม จังหวัดอ​ บุ ลราชธานีท​ เ​ี่ คย​อา่ น​มา​เมือ่ ค​ รัง้ ย​ งั เ​ป็นน​ กั เรียน​ ประวัติศาสตร์ ใน​งาน​วิจัย​ชิ้น​นั้น​อธิบาย​ถึง​การ​เสื่อม​ สลาย​ของ​ภาษา​ถิ่น​ไว้​ว่า “ภาษา​ทอ้ ง​ถนิ่ จ​ ะ​ดำรง​อยูไ​่ ด้น​ นั้ ต​ อ้ ง​มก​ี าร​ถา่ ยทอด​ จาก​คน​รนุ่ ห​ นึง่ ไ​ป​ยงั ค​ น​อกี ร​ นุ่ และ​เมือ่ ส​ งั คม​มค​ี วาม​สลับ ซ​ บั ซ​ อ้ น​ขนึ้ แ​ ละ​มก​ี าร​ตดิ ต่อก​ บั ก​ ลุม่ อ​ นื่ โดย​เฉพาะกลุม่ ท​ ​่ี มี​อทิ ธิพล​สงู ​กว่า ก็​มกั ​จะ​ม​กี าร​รบั ​อทิ ธิพล​ทาง​ภาษา​และ​ วัฒนธรรม​ของ​กลุม่ น​ นั้ ม​ า ทำให้ ​เ กิ ด ​ก ารเปลี่ย นแปลง​ท าง​ ���าษา​และ​วัฒนธรรม ซึ่ง​ สนิท พอง​นวล


ศรีศักดิ์ พิกุลแก้ว

อาจ​นำ​ไป​สกู่​ าร​สูญหาย​หรือ​เกิด​ใหม่​ขึ้น​มา​ทดแทน” ส่วน​ตัว​คิด​ว่า​ปัญหา​การ​เสื่อม​สลาย​ของ​ภาษา​ถิ่น​ ของ​ที่​นี่​คง​ไม่​ต่าง​ไป​จาก​คำ​อธิบาย​ใน​รายงาน​ฉบับ​นี้​ เท่าใด​นัก หาก​คน​ทจี่​ ะ​ให้​ความ​กระจ่าง​ทดี่​ ี​ที่สุดค​ ง​ไม่​พ้น​ คนใน​พื้นที่ ที่​โรงเรียน​บ้า​นอำปึล อาจารย์​สนิท พอง​นวล ผู้​อำนวย​การ​โรงเรียน​และ พี่​บรรทม สุข​ประสพ ครู-​ ภูมิปัญญา ตั้ง​ท่าร​ อ​ผม​ตั้งแต่เ​ลี้ยว​รถ​เข้า​มา​ใน​โรงเรียน ใต้อ​ าคาร​เรียน​ยก​สูง เรา​นั่ง​คุย​กัน​ถึง​ปัญหา​การ​ไม่​ พูดภ​ าษา​ถนิ่ ข​ อง​คน​รนุ่ ใ​หม่ก​ นั อ​ ย่าง​ออกรส มาตร​วา่ ผ​ ม​ก​็ ใฝ่ร​ ู้ พีท่​ ั้งสองก็​ใฝ่เ​ล่า “ทีช​่ มุ ชน​เรา​พดู ก​ นั 3 ภาษา ทัง้ เ​ขมร ทัง้ ล​ าว ทัง้ ก​ ยู แต่​ ว่าเ​ดีย๋ ว​นม​ี้ กั ม​ แ​ี ต่ค​ น​สงู อ​ ายุท​ พ​ี่ ดู ภ​ าษา​ถนิ่ ไ​ด้ เด็กๆ รุน่ ใ​หม่​ เขา​มัก​อาย​เวลา​พูด​ภาษา​ถิ่น ยิ่ง​เวลา​ไป​เรียน​ต่อ​ด้วย เขา​จะ​ไม่​ให้​ใคร​รู้​เลย​ว่า​ตนเอง​เป็น​ชนชาติ​ส่วน​น้อย พวก​ พ่อแ​ ม่เ​อง​กไ​็ ม่อ​ ยาก​ให้ล​ กู ๆ พูดภ​ าษา​ถนิ่ เพราะ​วา่ พ​ วก​เขา ​ไม่​เห็น​ว่า​จะ​ได้​ประโยชน์​อะไร” พี่​บรรทม​เล่า​ให้​ฟัง​ต่อ​อีก​ว่า “นอกจาก​นโยบาย​ของ​ ภาค​รัฐ​แล้ว สื่อมวลชน​ก็​มี​ ผลอ​ย่าง​มาก ทั้ง​เนื้อหา​ บรรทม สุข​ประสพ

35


36 บักได

ที่​เสนอ​มี​แต่​ภาษา​กลาง ทั้ง​ยัง​เสนอ​เนื้อหา​ที่​ดูถูก​คน​พูด​ ภาษา​ถิ่น พอ​สื่อ​นำ​เสนอ​แต่​เนื้อหา​อย่าง​นี้ เด็กๆ เขา​ก็​ ไม่รู้​สึก​ว่า​ตัว​เอง​จะ​พูดภ​ าษา​ถิ่น​ไป​ทำไม เพราะ​ว่าพ​ ูด​ไป​ ก็​มี​แต่​คน​ดูถูก” ใจ​จริง​ผม​ก็​เข้า​ใจ​เด็กๆ นะ เป็น​ผม​เอง​ก็​คง​สงสัย​ อยูเ​่ หมือน​กนั ว​ า่ ท​ ำไม​เรา​ตอ้ ง​รกั ษา​ภาษา​ถนิ่ ไ​ว้ด​ ว้ ย ยิง่ ใ​น​ ระบบ​การ​ศึกษา ใน​นโยบาย​สร้าง​ชาติข​ อง​บ้าน​เรา ความ​ สามารถ​ด้าน​ภาษา​ถิ่น​นี่​เกือบ​จะ​ไม่มี​ประโยชน์​อัน​ใด​เลย แล้ว​ทำไม​เรา​ถึง​ยัง​ต้อง​ขวนขวาย​ที่​จะ​อนุรักษ์​ภาษา​ถิ่น​ เอา​ไว้​อีก

ปฏิวัติ​ความ​คิด สืบสาน​ภูมิปัญญา “ราว​ปี 2549-2550 ผู้นำ​ชุ​มชน​เริ่ม​เล็ง​เห็น​แล้ว​ว่า หาก​ยัง​ปล่อย​ให้​สถานการณ์เ​ป็น​อย่าง​นี้​ต่อ​ไป อีกห​ น่อย​ คง​ไม่มี​ใคร​พูด​ภาษา​ถิ่น​ได้​แน่ พวก​เรา​จึง​คิด​ว่า​ถึง​เวลา​ แล้ว​ที่​ต้อง​ร่วม​กัน​อนุรักษ์​ภาษา​อัน​เป็น​ที่รัก​ของ​พวก​เรา แรกๆ ก็​มี​การ​เลือก​นัก​ปราชญ์​ที่​มี​ความ​รู้​เรื่อง​ภาษา​และ​ วัฒนธรรม​พนื้ บ​ า้ น​ขนึ้ ม​ า​กอ่ น ส่วน​ใน​เรือ่ ง​วธิ ก​ี าร ตอน​นนั้ ย​ งั ไ​ม่รว​ู้ า่ จ​ ะ​ทำ​อย่างไร รูเ​้ พียง​อย่าง​เดียว​วา่ ต​ อ้ ง​เอา​ภาษา​ของ​ เรา​คนื ​มา​ให้​ได้” อาจารย์ส​ นิท​เสริมพ​ ​บ่ี รรทม​ขน้ึ ม​ า​อกี ​แรง ผม​ถาม​ตอ่ ว่า หลังจ​ าก​มป​ี ราชญ์ช​ าว​บา้ น​ขน้ึ ม​ า​แล้ว


ศรีศักดิ์ พิกุลแก้ว

ทาง​แหล่ง​เรียน​รู้​มี​ขั้น​ตอน​ต่อ​ไป​อย่างไร โครงการ​นี้​ถึง​ ประสบ​ความ​สำเร็จ​ได้ ถาม​เสร็จ​พี่​ทั้งสองชวน​เดิน​ขึ้น​ไป​ชั้น 2 ของ​อาคาร​ เรียน ผม​เดินต​ าม​ไป​จนถึงห​ อ้ ง​ทใ​ี่ ช้เ​ป็นท​ ที่ ำการ​ศนู ย์เ​รียน​รู้ จึงถ​ งึ บ​ างอ้อว​ า่ ทีแ่ ท้พ​ เ​ี่ ขา​พา​ขนึ้ ม​ า​ดผ​ู ล​งาน​ทเ​ี่ กิดจ​ าก​ตวั ​ โครงการ​นี้​นี่เอง ขณะ​กำลังเ​ดินด​ แ​ู ผ่นพ​ บั แผ่นป​ า้ ย​ตา่ งๆ พีบ​่ รรทม​ หยิบ​รายงาน​วิจัย​ตัว​โครงการ​มา​ให้​ดู​พร้อม​เล่า​ที่มา​ที่​ไป​ ของ​แหล่งเ​รียน​รก​ู้ าร​อนุรกั ษ์ภ​ าษา​ถนิ่ โ​รงเรียน​บา้ น​ อำปึล​ ต่อ​ไป​ว่า “หลัง​จาก​ที่​คัด​เลือก​ปราชญ์​ชาว​บ้าน​ขึ้น​มา เป็น​

37


38 บักได

จังหวะ​เดียว​กับ​ที่​มี​นัก​วิจัย​จาก​มหาวิทยาลัย​มหิดล​เข้า​ มา​ทำ​วิจัย​เรื่อง​เกี่ยว​กับ​ภาษา​ถิ่น​ใน​บ้า​นอำปึล เรา​จึง​ ประชุม​ร่วม​กัน​และ​คิด​ว่า​จะ​ขอ​ความ​ช่วย​เหลือ​ให้​เขา​เข้า​ มา​ร่วมพัฒนา​หลักสูตร​ภาษา​ท้อง​ถิ่น “นอกจาก​นั้ น คณะ​วิ จั ย ​ยั ง ​ถื อ ​โ อกาส​นี้ ​ศึ ก ษา​ ประเพณี​ท้อง​ถิ่น​ไป​ด้วย​ใน​คราว​เดียวกัน จนถึง​ตอน​นี้​ก็​ ต้อง​บอก​ว่า​สถานการณ์​การ​ใช้​ภาษา​ถิ่น​ของ​ชุมชน​เรา​ดี​ ขึ้น​กว่า​เดิม​มาก เด็กๆ มี​ความ​เข้าใจ​และ​ตระหนัก​เห็น​ คุณค่า​ของ​ภาษา​และ​วัฒนธรรม ทั้ง​ยัง​มี​ความ​ภาค​ภูมิใจ แถม​ทส​ี่ ำคัญค​ อื เ​รา​ได้แ​ บบ​เรียน​ทเ​ี่ ป็นม​ าตรฐาน​เพือ่ ใ​ช้ใ​น​ การ​ถ่ายทอด​อีก​ด้วย”

แบบ​เรียน​ที่​จับ​ต้อง​ได้​จริง อีกส​ิ่ง​ที่​สำคัญ จบ​กับเ​รื่อง​แนวคิด เรื่อง​ที่มา​ที่​ไป ผม​เดิน​ลิ่ว​ไป​ดบู​ รรดา​ สือ่ ฉ​ าก​ภาพ​วฒ ั นธรรม​บา้ ง หนังสือเ​ล่มย​ กั ษ์บ​ า้ ง หนังสือ​ เล่มเ​ล็กบ​ า้ ง ยิง่ พ​ วก​บตั ร​คำ​ศพั ท์ห​ รือน​ ทิ าน​ภาพ​ดว้ ย​แล้ว ผม​หยิบม​ า​ดู มา​อา่ น​เหมือน​ดงั่ ต​ วั เ​อง​ได้ย​ อ้ น​เวลา​กลับไ​ป​ ผม​สั้น​เกรียน นุ่ง​กางเกง​ขา​สั้น​อีก​ครั้ง ถาม​ว่า​พวก​สื่อเ​หล่า​นี้​ยาก​เกิน​ที่​จะ​เรียน​รมู้​ ั้ย บอก​ ตาม​ตรง​วา่ ม​ ท​ี งั้ ท​ ย​ี่ าก​เกินเ​รียน​รด​ู้ ว้ ย​ตวั เ​อง และ​มท​ี งั้ ง​ า่ ยๆ ทีใ​่ ครๆ ก็เ​รียน​รไ​ู้ ด้ ดีห​ น่อย​ตรง​ทว​ี่ า่ ว​ ธิ ก​ี าร​สอื่ ค​ วาม​หมาย​


ศรีศักดิ์ พิกุลแก้ว

ของ​สื่อเ​รียน​รู้​เหล่าน​ ี้​มี​รูปภาพ​ประกอบ​ด้วย​เสมอ ส่วน​ที่​ว่ายาก​นี่ เอ่อ ภาษา​เขมร​ใน​คราบ​ตัวอ​ ักษร​ ไทย ถ้าไ​ม่ไ​ด้ม​ ก​ี าร​เรียน​รเ​ู้ รือ่ ง​ตวั ส​ ะกด เรือ่ ง​คำ​อา่ น หรือ​ การ​ออก​เสียง ผม​ว่า​ขนาด​ระดับ​ดอกเตอร์​นี่​บ้าง​ครั้ง​ยัง​ ปวด​หัว​ได้​เลย ผม​หยิบ​แบบ​เรียน​ที่​ภาษา​ต่าง​ไป​จาก​พวก​ขึ้น​มา​ดู เอ๊ะน​ ไ​ี่ ม่ใช่ภ​ าษา​เขมร​นน​ี่ า ตกลง​แล้วท​ น​ี่ ย​ี่ งั อ​ นุรกั ษ์ภ​ าษา​ อื่น​ด้วย​อีก​หรือ “อย่าง​ที่​บอก​ไป​ตอน​แรก​ว่าที่​ชุมชน​เรา​มี​ทั้ง​ที่​พูด​ เขมร พูด​ลาว พู​ดกูย เรา​ถึง​ต้อง​มี​แบบ​เรียน​หลายๆ ภาษา อย่าง​เด็ก​ที่​พูด​ภาษา​เขมร​ได้เ​รา​ก็​จะ​ให้​เรียน​ภาษา​ ลาว เด็กท​ ี่​พูด​ภาษา​ลาว​เรา​ก็​จะ​ให้​เรียน​ภาษา​เขมร ทั้งนี้​ ทั้ง​นั้น​ไม่​ได้​หมายความ​ว่า​จะ​ให้​เขา​ทิ้ง​ภาษา​ของ​ตัว​เอง​ ไป​เสียทีเ​ดียว จะ​เป็น​ลักษณะ​ทเี่​รียน​คู่​กัน​ไป​มากกว่า” พี่​ บรรทม​แก​เสริม ขณะ​กำลังฟ​ งั พ​ บ​ี่ รรทม​อธิบาย​เกีย่ ว​กบั ส​ อื่ ก​ าร​เรียน​ การ​สอน ผม​นึก​ขึ้น​ได้​ว่าม​ ี​เรื่อง​ค้าง​คา​ใจ “พี่ ​ค รั บ เขมร​บ น​ห รื อ ​เ ขมร​สู ง ​อ ย่ า ง​ใ น​สุ ริ น ทร์ ​ แตก​ต่าง​กับ​เขมร​ใน​กัมพูชา​อย่างไร รบกวน​ช่วย​อธิบาย​ ให้​ฟัง​หน่อย พอดี​ติดใจ​มา​ตั้งแต่​เมื่อ​วาน​ตอน​เข้าไป​ใน​ พิพิธภัณฑ์” จบ​คำถาม​มค​ี ณ ุ ต​ า​ผม​สดี อ​ กเลา รูปร​ า่ ง​ผอม แวว​ตา

39


40 บักได

​ใจดี​ท่าน​หนึ่ง เดิน​อ้อม​มา​เดิน​หลัง พร้อม​คำ​ตอบ​ที่​รอ​ คอย “เขมร​บน​หรือ​เขมร​สูง​ส่วน​มาก​จะ​อยู่​ใน​อีสาน​ใต้​ หรือไ​ม่ก​ อ​็ ยูต​่ าม​แนว​ชายแดน​ภาค​เหนือข​ อง​กมั พูชา พวก​น​ี้ ทั้ง​ภาษา​พูด​และ​หลัก​ไว​ยก​รณ์​ต่างๆ จะ​ต่าง​ไป​จาก​เขมร​ ภาค​กลาง​ลง​ไป บาง​ครั้ง​ถึง​ขนาด​พูด​กัน​ไม่รู้​เรื่อง​เลย​ก็​มี ส่วน​ใหญ่เ​รา​ฟงั เ​ขา​รเ​ู้ รือ่ ง​แต่เ​ขา​จะ​ฟงั เ​รา​ไม่���เ​ู้ รือ่ ง บาง​ครัง้ ก​ เ​็ รียก​ภาษา​ของ​คน​สรุ นิ ทร์ว​ า่ เ​ขมร​ถนิ่ ไ​ทย ส่วน​ทว​ี่ า่ ท​ ำไม​ ถึง​ต่าง​กัน​นั้น​ก็​คง​เหมือน​กับ​ภาษา​ไทย ทั้ง เหนือ กลาง อีสาน ใต้ ไม่เ​ห็นจะ​มี​อะไร​แปลก” ฟังจ​ บ​เหมือน​โดน​ฉาย​หนังซ​ ำ้ ย​ งั ไ​ง​ไม่รู้ หาก​คณ ุ ต​ า​ คน​นี้​คือ​ใคร


ศรีศักดิ์ พิกุลแก้ว

เขมร​ถิ่น​ไทย ภาษา​สำหรับ​คน​ชายแดน อา​จาร​ย์​สังคีต​ย์ บุญ​มณี อีก​หนึ่ง​ปราชญ์​ผู้​เชี่ยวชาญ​ วัฒนธรรม​ท้อง​ถิ่น คือ​เจ้าของ​เส้น​เสียง​ดังก​ ล่าว ไหนๆ ได้​เจอ​กับ​ปราชญ์​ชาว​บ้าน​ตัว​จริง​เสียง​จริง เลย​อยาก​จะ​ลอง​ของ​ดู​สัก​นิด “อาจารย์​ครับ​นอกจาก​ความ​ภาค​ภูมิใจ​แล้ว ขอ​ อนุญาต​ถาม​จริงๆ เด็ก​ที่​นี่​เขา​มี​ความ​จำเป็น​ต้อง​เรียน​ ภาษา​ถิ่น​หรือ​ไม่ คือ​ผม​สงสัย​ว่า​เรียน​เสร็จ​แล้ว​จะ​นำ​ไป​ ใช้​ประโยชน์​อะไร​ได้​บ้าง” แวว​ตา​อ่อน​โยน กอปร​กับ​น้ำ​เสียง​ใจดี อา​จาร​ย์​ สังคีตย​ ์​ตอบ​ด้วย​ความ​เนิบ​นาบ​ตาม​ประสา​คน​แก่​ว่า “สิ่ง​ท่ี​เด็ก​ได้​นอกจาก​ความ​ภาค​ภูมิใจ​แล้ว เขา​ยัง​ สามารถ​นำ​ความ​รต​ู้ รง​นไ​้ี ป​ตอ่ ย​อด​ใน​การ​ตดิ ต่อท​ ำ​มา​หากิน ก​ บั ค​ น​ทาง​ฝง่ั โ​น้น​ได้ด​ ว้ ย เพราะ​เวลา​คา้ ขาย​นเ​่ี ขา​ฟงั เ​รา​ออก แต่ถ​ า้ เ​รา​ฟงั เ​ขมร​หรือพ​ ดู เ​ขมร​ไม่ไ​ด้เ​สียเ​ปรียบ​เขา​ตาย​เลย “อีก​อย่าง​ต้อง​เข้าใจ​นะ คน​ทั้ง​ฝั่ง​โน้น​และ​ฝั่ง​นี้​เป็น ​ญาติ​กัน​ทั้ง​นั้น เขตแดน​นะ​มัน​กัน​คน​ไม่​ได้ ยัง​ไง​เวลา​ไป​ มา​หาสู่​ก็​ต้อง​พูด​ภาษา​เดียวกัน​ให้​รู้​เรื่อง อาจารย์​คิด​ว่า​ เด็ก​เหล่า​นี้​เรียน​ภาษา​เขมร​ไม่​เสีย​เปล่า​แน่ๆ” ฟั ง ​เ สร็ จ ​แ ทบ​จ ะ​ค ารวะ​อ าจารย์ ​แ ก​เ ลย​ที ​เ ดี ย ว เขา​ถึงว่า​ประสบการณ์ท​ ำให้​เรา​สายตา​กว้าง​ขึ้น​จริงๆ

41


04 ดนตรีบ้านอำปึล ดนตรีลูกผสมไทย ลาว เขมร

ขณะ​กำลัง​เดิน​ลง​จาก​ห้อง​แสดง​นิทรรศการ​แหล่ง​เรียน​รู้​ การ​อนุรักษ์​ภาษา​ถิ่น​โรงเรียน​บ้า​นอำปึล เหมือน​มี​ใคร​ ตะโกน​เรียก​มา​จาก​​ห้องอีก​ฝั่ง​หนึ่ง พร้อม​กัน​นั้น​เหมือน​ มี​เสียง​เครื่อง​ดนตรี​ไทย​โบราณ​ดัง​แว่ว​มา ผม​หัน​ไป​หา​ คุณนาย​ปลัด “พี่​ปู ที่​นี่​มี​เรื่อง​การ​อนุรักษ์​ดนตรี​ด้วย​หรือ​ครับ ถ้า​อย่าง​นั้น​ผม​ขอ​เพิ่ม​จุด​นี้​ใน​รายการ​แหล่งเ​รียน​รู้​นะ” เหมือน​ถกู ม​ ดั ม​ อื ช​ ก หาก​เป็นการ​มดั ม​ อื ช​ ก​ทเ​ี่ ต็มใจ​ นำ​เสนอ ถึงไ​ม่ข​ อ​จริงๆ พีป​่ ก​ู ต​็ งั้ ใจ​จะ​เสนอ​แหล่งเ​รียน​รน​ู้ ​ี้ ไว้​ใน​รายการ​ของ​เรา​อยู่​แล้ว ดนตรี​พื้ น​บ้ า น​กั บ​ภ าษา​พื้ น​ถิ่ น แหล่ ง​เรี ยน​รู้​ที่ ​


ผอ.สนิท พองนวล

เกื้อ​หนุน​กัน ฟัง​แล้ว​ช่าง​เข้า​กัน​ได้​เสีย​นี่​กระไร พูด​ถึง​ดนตรี​ไทย​พื้น​บ้าน​อยาก​ขอ​กล่าว​ถึง​แนวคิด​ เกี่ยว​กับ​ดนตรี​ไทย​ของ ครู​มนตรี ตรา​โมท ท่าน​เคย​กล่าว​ ไว้​ว่า “ลี ล า​ห นทาง​ข อง​ด นตรี ​ไ ทย​นั้ น ​ไ ม่ ​ไ ด้ ​ก ำ​ห น​ด กฎ​เกณฑ์ไ​ว้ต​ ายตัวเ​หมือน​กบั ด​ นตรีต​ ะวันต​ ก หาก​แต่ม​ า​จาก​ ลีลา​ซง่ึ ​ผ​้บู รรเลง​คดิ ​แต่ง​ออก​มา​ใน​ขณะ​เล่น เพราะ​ฉะนัน้ ใ​น​การ​บรรเลง​แต่ละ​ครัง้ จ​ งึ อ​ าจ​มท​ี ำนอง​ไม่ซ​ ำ้ ก​ นั แต่ย​ งั ม​ ​ี ความ​ไพเราะ​และ​ความ​สอดคล้อง​กับ​เครื่อง​ดนตรี​อื่นๆ แต่ข​ ณะ​เดียวกันจ​ ดุ เ​ด่นต​ รง​นก​ี้ ลับเ​ป็นจ​ ดุ อ​ อ่ น​ทด​ี่ นตรีไ​ทย​ ไม่​สามารถ​สร้าง​ความ​มี​ระเบียบ​กฎ​เกณฑ์​ได้​อย่าง​ดนตรี​


44 บักได

ตะวัน​ตก ทำให้ย​ าก​แก่​การ​ถ่ายทอด​สู่​คน​รุ่น​ต่อ​ไป” คิด​ไป​แล้ว​ก็​น่า​เสียดาย ดนตรี​ที่​มี​ความ​อาร์ต​ใน​ ตัวอย่าง​ดนตรีไ​ทย ต้อง​มา​พลาด​ท่า​ให้​แก่​ดนตรีส​ มัย​ใหม่ ​อย่าง​ใน​ยุค​ปัจจุบัน ไม่​โทษ​ใคร​ที่​ทำให้​ดนตรี​ไทย​ต้อง​ ผจญ​ชะตา​กรรม​เยี่ยง​นี้ หาก​สังคม​ไทย​โดย​รวม​คง​ต้อง​ รับ​ผิดช​ อบ​ความ​เสื่อมโทรม​ครั้ง​นี้​ร่วม​กัน

เริ่มต​ ้น​จาก​ภาค​รัฐ สำเร็จ​ด้วย​ปณิธาน​ของ​ครู​ดนตรี เสียง​เพลง​ทเ​ี่ ร่งเร้า จังหวะ​ทเ​ี่ ป็นเ​อกลักษณ์ ความ​นมุ่ น​ วล​ ของ​ทว่ งทำนอง ชักนำ​ผม​เข้าไป​ใน​ศนู ย์อ​ นุรกั ษ์ด​ นตรีไ​ทย​ โรงเรียน​บ้า​นอำปึล “น้อง​ครับ พี่​ขอ​สัมภาษณ์อ​ ะไร​หน่อย​นะ พวก​เรา​ มา​ร่วม​กิจกรรม​นี้​ได้​อย่างไร ถูกบ​ ังคับ​มา​หรือ​เปล่า” เงียบ​ฉี่​คือ​คำ​ตอบ​ที่​ได้​รับ หาก​ความ​พยายาม​ยัง​ ไม่​หมด​สิ้น ผ่ า น​ไ ป 15 นาที หั น ​ไ ป​ม อง​อ า​จ าร​ย์ ​สั ง คี ต ​ย์ วิทยากร​ประจำ​กลุ่ม “อาจารย์​ครับ สงสัย​ผม​คง​ต้อง​ขอ​ รบกวน​อาจารย์อ​ กี ร​ อบ​แล้วล​ ะ่ จริงๆ ก็อ​ ยาก​คยุ ก​ บั น​ อ้ งๆ เขา​นะ แต่​สงสัย​ว่า​น้อง​เขา​จะ​ไม่​กล้า​คุย​กับ​ผม​เท่าไ​หร่” อา​จาร​ย์​สังคีต​ย์ ปราชญ์​ท้อง​ถิ่น​คน​เดียว​กับ​ที่​เล่า​


ศรีศักดิ์ พิกุลแก้ว

เรื่อง​เขมร​บน เขมร​พนมเปญ​ให้​ฟัง เล่า​ที่มา​ของ​กลุ่ม​ อนุรักษ์​ดนตรีไ​ทย​โรงเรียน​บ้าน​ อำปึล​ให้​ฟัง​ว่า “จุด​เริ่ม​ต้น​การ​สอน​ดนตรี​ไทย​ใน​ระดับ​โรง​เรียน​ จริงๆ ต้อง​ยอ้ น​กลับไ​ป​กว่า 20 ปีท​ แ​ี่ ล้ว ประมาณ​ปี 2530 พระ​เทพฯ ทรง​เห็น​ว่า​ดนตรี​ไทย​กำลัง​จะ​เสื่อม​หาย​ไป พระองค์ ​จึ ง ​ด ำริ ​ว่ า ​ค วร​มี ​โ ครงการ​อ นุ รั ก ษ์ ​ด นตรี ​ไ ทย​ ขึ้น​มา รัฐบาล​ใน​สมัย​นั้น​พอได้​ฟัง​พระ​ราชดำริ​แล้ว​จึง​ เห็นค​ วร​วา่ โ​ครงการ​นี้ น่าจ​ ะ​มอบ​ให้ก​ ระทรวง​ศกึ ษาธิการ​ รับ​ผิด​ชอบ จาก​นั้น​จึง​ได้​เกิด​โครงการ​สอน​ดนตรี​ไทย​ใน​ ระดับ​โรงเรียน​ขึ้น​มา ใน​การ​ทำงาน​นั้น แรกๆ ก็ได้​รับ​ การ​สง่ เ​สริมก​ นั อ​ ย่าง​กว้าง​ขวาง หากว่าพ​ อ​เวลา​ยงิ่ ผ​ า่ น​ไป ก็เ​หลือเ​พียง​ไม่ก​ โ​ี่ รงเรียน​ทย​ี่ งั ค​ ง​มก​ี าร​สอน​ดนตรีไ​ทย​เป็น​ วิชา​เสริม​อยู่” นโยบาย​ฉาบฉวย​จาก​ภาค​รัฐ อืม อีก​หนึ่ง​ความ​ ไม่​น่า​ภาค​ภูมิใจ​ของ​บ้าน​เรา​ออก​ฤทธิ์​อีก​แล้ว หาก​กลุ่ม​ อนุรักษ์​ดนตรี​ไทย​โรงเรียน​บ้า​นอำปึล​ยัง​คง​ยืน​หยัด​อยู่​ได้​ อย่างไร อา​จาร​ย์​สังคีต​ยเ์​ล่า​ต่อไ​ป​ว่า “ยีส่ บิ กว่าป​ ม​ี า​นี้ ผม​ไม่เ​คย​ยน่ ย่อ ใคร​ไม่ส​ อน​ผม​ไม่​ สน ผม​ตั้งใจ​แล้ว​ว่า​จะ​อนุรักษ์​ภูมิปัญญา​ของ​บรรพบุรุษ กระทั่งป​ ี 2550 กระ​ทร​วง​ศึกษาฯ ต้องการ​ฟื้นฟู​ดนตรี​ ไทย​อีก​ครั้ง มี​การ​ส่ง​เสริม​ให้​ทุก​โรงเรียน​เปิด​การ​สอน​ ดนตรี​ไทย ตอน​นั้น​เอง​ผม​ถึง​คิด​ว่า​ความ​พยายาม​ของ​

45


46 บักได


ศรีศักดิ์ พิกุลแก้ว

เรา​ไม่​สูญ​เปล่า จาก​งบ​ประมาณ​ที่​ได้​มา​ใน​ครั้ง​นั้น​เอง ผู้​บริหาร​โรงเรียน​จึง​ได้จ​ ัดต​ ั้ง​ชมรม​ดนตรี​ไทย​ขึ้น​มา” แหม นี่​ถ้า​อา​จาร​ย์​สังคีต​ย์​ถอด​ใจ​ไป​ตั้งแต่​ครั้ง​นั้น ป่าน​นี้​ไม่รู้​ว่าการ​ฟื้นฟู​ดนตรี​ไทย​ของ​โรงเรียน​บ้า​นอำปึล​ จะ​มา​ถึง​จุด​นี้​หรือ​เปล่า​นะ เพราะ​เท่าท​ ี่​อาจารย์แ​ ก​เล่า​ให้​ ฟังต​ อ่ ว่า บรรดา​โรงเรียน​ทเ​ี่ ลิกส​ อน​ดนตรีไ​ทย​ไป​แล้ว พอ ก​ลบั ม​ า​ฟนื้ ฟูใ​หม่อ​ กี ร​ อบ​กเ​็ หมือน​ขาด​ชว่ ง ขาดตอน ไม่ม​ี คน​ที่​มี​ความ​รู้​ด้าน​นี้​จะ​มา​สอน​ดนตรีไ​ทย​ให้​แก่​เด็กๆ ได้

พี่​สอน​น้อง กระบวนการ​ถ่ายทอด​จาก​รุ่นส​ูร่​ุ่น พักเ​รือ่ ง​ราว​หนักๆ เครียดๆ ผม​หนั ม​ า​สนใจ​กบั ก​ าร​บรรเลง เ​พลง​ไทย​เดิมจ​ าก​นกั ด​ นตรีต​ วั น​ อ้ ย และ​คง​ตอ้ ง​ขอ​ยอมรับ​ ตาม​ตรง ผม​ไม่มี​ความ​รู้​เกี่ยว​กับ​เพลง​ไทย เพลง​เขมร เพลง​พื้น​บ้าน​อะไร​เลย​แม้แต่​น้อย ฟัง​แล้ว​น่า​จับ​ไป​ให้​ อาจารย์​สมัยเ​รียน​มหาวิทยาลัยต​ ี​ก้น​ยิ่ง​นัก เสียช​ ื่อ​นักเรียน​ประวัติศาสตร์ห​ มด หาก​จังหวะ​นั้น ​ผม​ไม่​สนใจ​อะไร​แล้ว นั่ง​ฟัง​เพลง​ ไป​พลาง หยิบ​บรรดา​เอกสาร​ประจำ​แหล่ง​เรียน​รู้​ขึ้น​มา ​ดู ​พ ลาง ว่ า ​ไ ป​แ ล้ ว ​เ พลง​ไ ทย​นี่ ​ฟั ง ​ไ ป​ฟั ง ​ม า​ก็ ​เ พลิ น ​ดี ​ มิใช่น​ อ้ ย ถึงว่าเ​ดีย๋ ว​นม​ี้ น​ี กั ด​ นตรีไ​ทย​หลาย​คน​ทเ​ี่ อา​ดนตรี​ ไทย​ไป​ประยุกต์เ​ข้าก​ บั ด​ นตรีส​ ากล มาตร​วา่ ค​ ง​สร้าง​ความ​

47


แปลก​ใหม่แ​ ละ​เป็น​จุด​ขาย​ได้ไ​ม่​น้อย “เพลง​ไทย​เดิม​กับ​เพลง​เขมร​ดั้งเดิม​นั้น​สำเนียง​ ดนตรี​มี​ความ​แตก​ต่าง​กัน​น้อย​มาก อย่าง​เขมร​พาย​เรือ​นี่​ เหมือน​กัน​เลย ส่วน​สำเนียง​เพลง​พื้น​เมือง​ของ​ชาว​ลาว ก็​มี​บาง​ส่วน​ที่​เรา​นำ​เอา​มา​ปรับ​ใช้​เพียง​แต่​ว่า​ไม่​เด่น​ชัด​ เหมือน​เพลง​พื้น​เมือง​ของ​เขมร เวลา​สอน​เด็ก​ผม​จะ​เน้น​ จาก​ง่าย​ไป​ยาก สอน​ทั้ง​ทฤษฎี​และ​การ​ปฏิบัติ เด็กๆ เขา​ จะ​ได้​รู้​จริง​และ​สามารถ​ถ่ายทอด​ต่อไ​ป​ได้​อย่าง​ถูก​ต้อง” ไม่ทัน​ไร อา​จาร​ย์​สังคีต​ย์​พาก​ลับ​มา​เรื่อง​วิชาการ​ อีก​แล้ว


ถึง​ตรง​นี้​น้องๆ คน​เก่ง​ของ​เรา​เริ่ม​กล้า​ที่​จะ​คุย​กับ​ ผม​มาก​ขนึ้ งัน้ ไ​ด้เ​รือ่ ง​ละ่ งาน​นข​ี้ อ​อนุญาต​อาจารย์ค​ ยุ ก​ บั ​ กับ​ลูก​ศิษย์ค​ น​เก่ง​ของ​แก ได้เ​รื่อง​ได้​ราว​มา​พอ​สมควร น้องๆ เล่าใ​ห้ฟ​ งั ว​ า่ ทีย​่ าก​ทสี่ ดุ ค​ อื ก​ าร​เรียน​โน้ตเ​พลง​ ไทย ถ้า​ผ่าน​ตรง​นี้​ได้ที่​เหลือ​ก็​ขึ้น​อยู่​กับ​ความ​ขยัน หมั่น ​ฝึก​ซ้อม ที่​สำคัญค​ ือ​พอตัว​เอง​เป็น​แล้ว​จะ​มี​การ​ถ่ายทอด​ ความ​รู้​นั้น​ให้​แก่​เด็ก​รุ่น​น้อง หรือ​เรียก​ว่า ‘พี่​สอน​น้อง’ ทำให้​เกิด​การ​แลก​เปลี่ยน​เรียน​รู้ ผม​ละ่ อ​ ด​ทงึ่ ก​ บั ว​ ธิ ก​ี าร​ของ​อา​จาร​ยส​์ งั คีตย​ แ​์ ก​ไม่ไ​ด้​ เสียจ​ ริงๆ พี่​สอน​น้อง จาก​รุ่น​สู่​รุ่น เคล็ด​ลับ​การ​​อนุรักษ์​


50 บักได

ให้​ดนตรีพ​ ื้น​บ้าน​อยู่​ควบคู่​กับ​วิถี​ชุมชน​ต่อ​ไป

ทำ​จนกว่าจ​ะ​หมด​แรง ความ​ตั้งใจ​จาก​ปราชญ์​ผู้​เฒ่า คุยก​ นั ไ​ด้น​ ำ้ ไ​ด้เ​นือ้ ก​ นั ไ​ป​หลาย​ยก กรรมการ​หา้ ม​มวย​เดิน​ เข้า​มา​แยก 1 หนุ่ม 1 ผู้​เฒ่า “อีก​สิ่งท​ ี่​ชมรม​เรา​ภูมิใจ คือเ​รา​เคย​เข้า​ประกวด​ใน​ ระดับภ​ าค​และ​ได้ร​ บั ร​ างวัลช​ มเชย ทีส​่ ำคัญค​ อื โรงเรียน​เรา​ ใช้​เฉพาะ​เด็ก​ใน​พื้นที่ และ​เด็ก​เล็ก​ไป​แข่ง​กับ​เด็ก​ที่​โตก​ว่า กับ​งาน​ต่างๆ ที่​เป็น​หน้า​เป็น​ตา ชุมชน​ก็​ไป​เล่น​ให้​หมด ตรง​นี้​เรา​ถือว่า​เป็น​อีก​หนึ่ง​หน้าที่​ที่​เรา​ต้อง​บริการ​ให้​แก่​ สังคม” ผอ.สนิท ให้​ความ​คิด​เห็น​เพิ่ม​เติม ผอ. เสริมม​ า​ก็​ดีแล้ว จึงไ​ด้​ถือ​โอกาส​สอบถาม​เพิ่ม​ ไป​เลย​ว่า​แล้ว หน่วย​งาน​ภาค​รัฐ​หรือ อบต. เข้า​มา​ช่วย​ สนับสนุน​อย่างไร​บ้าง “ที่​เข้า​มาส​นับ​สนุน​เรา​มี​ทั้งหมด 3 ส่วน หนึ่ง ภาค​ ประชาชน สอง กระทรวง​ศึกษาธิการ สาม อบต.บัก​ได ส่วน​แรก​จะ​สนับสนุนเ​รือ่ ง​เกีย่ ว​กบั เ​รือ่ ง​การ​อำนวย​ความ​ สะดวก​ดา้ น​ตา่ งๆ อีก 2 ส่วน​ทเ​ี่ หลือจ​ ะ​สนับสนุนใ​น​เรือ่ ง​ งบ​ประมาณ สนับสนุน​เครื่อง​ดนตรี หรือ​ไม่​ก็​สนับสนุน​ เรื่อง​การ​ดู​งาน​ต่างๆ”


ศรีศักดิ์ พิกุลแก้ว

ปล่อย​อา​จาร​ย์​สังคีต​ย์​พัก​ดื่ม​น้ำ​จน​ได้ที่ จึง​ขอ​ อนุ​ญาต ผอ.สนิท​กลับไ​ป​คุย​กับ​ปราชญ์ค​ น​เก่ง​ของ​เรา​ต่อ “อย่า​หา​ว่า ​เสีย ​มารยาท​นะ​ครับ พอดี ​ได้ยิน​ว่า​ อาจารย์​เกษียณ​แล้ว อาจารย์​คิด​ว่า​ตัว​เอง​จะ​มี​แรง​ทำ​ ตรง​นถ​ี้ งึ เ​มือ่ ไ​หร่ ถ้าอ​ าจารย์ท​ ำ​ไม่ไ​หว​แล้ว ตอน​นท​ี้ ช​ี่ มรม​ วางแผน​งาน​ไว้​อย่างไร​บ้าง” “ยิง่ เ​กษียณ​แล้วส​ ย​ิ งิ่ ด​ ี จะ​ได้ม​ เ​ี วลา​มา​ทมุ่ เท เพราะ​ ว่าการ​สอน​ดนตรีไ​ทย​ให้เ​ด็กเ​ล็กน​ ส​ี่ อน​ยาก​มาก แต่พ​ อ​เป็น​ แล้วพ​ วก​นจ​ี้ ะ​เป็นป​ จั จัยส​ ำคัญใ​น​การ​สบื ทอด​ภมู ปิ ญ ั ญา​นี้ ถ้า​เทีย​บกับเด็ก​โต​แล้ว คนละ​เรื่อง​เลย พวก​นั้น​ชอบ ​ดนตรี​สมัย​ใหม่ ถึง​มี​ความ​รู้​ดนตรี​ไทย​ก็​ไม่​อยาก​สืบทอด​ คง​คิด​ว่า​เป็น​เรื่อง​ล้า​สมัย​เสีย​ล่ะ​มั้ง “แผน​งาน​ของ​เรา​จึง​คิด​ว่า​จะ​เน้น​ไป​ที่​การ​ปลูก​ฝัง​ ตั้งแต่​ยัง​เล็กๆ เป็น​หลัก ส่วน​ใน​ระดับ​มัธยม​เรา​ก็​เอา​พอ​ ให้​เขา​รหู้​ ลัก รู้​ทฤษฎี แต่ถ​ ้า​ใคร​สนใจ​จริงเ​รา​ก็​สนับสนุน​ เต็ม​ที่ ตัว​ผม​เอง​ก็​จะ​ทำ​จนกว่าจ​ ะ​หมด​แรง สำหรับเ​ด็กๆ ทีผ​่ า่ น​การ​สอน​จาก​ผม ผม​มค​ี วาม​เชือ่ ล​ กึ ๆ ว่า เขา​เหล่าน​ ​ี้ จะ​ไม่​ทิ้ง​ดนตรีไ​ทย” เห็น​แวว​ตา​ของ​อาจารย์แ​ ก​ขณะ​พูด​แล้ว ผม​เชื่อ​ว่า​ แก​รู้สึก​อย่าง​นั้น​จริงๆ

51


05 อุทยานการศึกษา ป่าชุมชนบ้านเขาโต๊ะ


54 บักได

ยาม​เทีย่ ง​ตรง ขณะ​สาย​ตะวันก​ ำลังอ​ ยูใ่​น​วยั ห​ นุม่ ก​ ลัดม​ นั 3 หนุม่ ส​ าว​บน​กระบะ​คนั น​ อ้ ย​ออก​จาก​โรงเรียน​บา้ น​ อำปึล​ มาด้​วย​จิตใจ​สดใส​ชื่นบาน หาก​ใคร​จะ​หา​ว่าร​ ู้สึก​เกิน​จริง​ ไป​บ้าง คง​ขอ​น้อม​รับคำ​วิจารณ์ไ​ว้แ​ ต่​โดย​ดี หาก​กับ​เรื่อง​ ดนตรีพ​ นื้ บ​ า้ น ภาษา​พนื้ บ​ า้ น โดย​สว่ น​ตวั ผ​ ม​มแ​ี รง​กระตุน้ ​ เชิง​บวก​กับ​เรื่อง​พวก​นี้​อยู่​แล้ว ใน​ห้ อ ง​โ ดยสาร​แ อร์ ​เ กื อ บ​จ ะ​เ ย็ น ​ฉ่ ำ พี่ ​ปู ​ห ยิ บ​ เอกสาร​บาง​อย่าง​ส่ง​มา​ให้​อ่าน อ่าน​เสร็จ ใจ​ก็​พลาง​คิด​ไป​ว่า เอา​อีก​แล้ว โดน​เรื่อง​ ความ​มหัศจรรย์ข​ อง​ชาว​บา้ น​ตา่ ง​จงั หวัดเ​ล่นง​ าน​จน​อดใจ​ ไม่​ไหว​อีก​แล้ว ส่วน​จะ​ตื่น​เต้น​แค่​ไหน​เดี๋ยว​เอา​ไว้​เล่า​ให้​ฟัง​ใน​ช่วง​ หลัง ส่วน​ช่วง​นี้​มา​ร่วม​เดิน​ทาง​กับ​ผม​ไป​พลางๆ ก่อน ระหว่าง​ทาง​จาก​โรงเรียน​บ้า​นอำปึ​ลมุ่ง​สู่​แหล่ง​ เรียน​รู้​บ้าน​เขา​โต๊ะ​นั้น พี่​เกี้​ยง​คน​ขับ​รถ​พา​ผม​แล่น ​ผ่าน​ ทิวทัศน์อ​ นั ส​ วยงาม​ของ​บา้ น​ทงุ่ สลับไ​ป​กบั ส​ วน​ยาง​พารา​ บ้าง ไร่ข​ า้ วโพด​บา้ ง สวน​ผกั ผ​ ล​ไม้บ​ า้ ง บรรยากาศ​ตอน​นนั้ ​พาน​ให้​คิด​ไป​ว่า นี่​ตกลง​เรา​อยู่​อีสาน​ใต้​จริง​หรือ​เปล่า ทำไม​ที่​บัก​ได​ช่าง​อุดม​สมบูรณ์อ​ ย่าง​นี้​นะ นัง่ ร​ ถ​ขนาน​มา​กบั แ​ นว​ชาว​แดน​เกือบ​ครึง่ ช​ ว่ั โมง ป่าไ​ม้​ แห่ง​บ้าน​เขา​โต๊ะจ​ ึง​เริ่ม​อวด​ตัวต​ ้อนรับ​กัน​เป็น​ทิวแ​ ถว รถ​ แล่น​เข้า​จอด ด้าน​หน้า​เป็น​ป้าย​แสดง​ความ​เป็น​พื้นที่​วัด​


ศรีศักดิ์ พิกุลแก้ว

ป่า​เขา​โต๊ะ ซ้าย​มือ​เป็น​อาคาร​ที่ทำการ​แหล่ง​ระบบ​นิเวศ​ ต้นน้ำ​ใน​พื้นที่​ป่า​ชุมชน​บ้าน​เขา​โต๊ะ ถัด​ไป​ด้าน​หลัง​เป็น​ บร​รดา​พระ​พ​ท​ธรูปป​ าง​ต่างๆ ลง​รถ​ลง​มา​ยืน​บิด​ขี้​เกียจ ไอ​ร้อน​มี​เข้า​มา​ทักทาย​ บ้าง​พอ​ให้ร​ ว​ู้ า่ เ​ป็นแ​ ดน​อสี าน หาก​รม่ เ​งา​ของ​เหล่าแ​ มก​ไม้​ กลับ​ทำให้​รู้สึก​เย็น​สดชื่น​กว่าท​ ี่​ควร​จะ​เป็น

ความ​โลภ ตัวการ​หลัก​ทำลาย​พื้นที่​ป่า พูด​ถึง​เรื่อง​ป่���​ไม้​บ้าน​เรา ผม​ได้​แต่​ลอบ​เสียใจ ไม่​ว่า​จะ​ ที่ไหน ตำบล​ใด ที่มา​ของ​ปัญหา​ล้วน​แล้ว​แต่​เกิด​จาก​ ความ​โลภ​อัน​ไม่มที​ ี่​สิ้น​สุด​ทั้ง​นั้น จะ​ทั้ง​จาก​ภาค​รัฐ (ที่​ให้​ สัมปทาน) หรือ​จาก​ภาค​เอกชน (ที่​บุกรุก​ทำลาย) อัน​นี้​ เรียก​ว่า​ไม่มี​ใคร​ดี​กว่าใ​คร อย่าง​หลายๆ พืน้ ทีท​่ ผ​ี่ ม​เคย​มโ​ี อกาส​ไป​เยีย่ ม​เยือน ไม่ว​ า่ จ​ ะ​เหนือ กลาง ออก ตก อีสาน ใต้ ไม่มพ​ี นื้ ทีไ​่ หน​เลย ท​ ไ​ี่ ม่มป​ี ญ ั หา​การ​บกุ รุกป​ า่ ไ​ม้ ยิง่ ใ​น​เขต​ภาค​เหนือด​ ว้ ย​แล้ว หาก​ใคร​มี​โอกาส​ไป​เที่ยว​ตาม​ป่าเ​ขา ตาม​ดอย มักพ​ บ​ว่า​ ใน​บรรดา​ทิวทัศน์​ที่​สวยงาม​จะ​มี​ภาพ​ภูเขา​หัว​โล้น​แทรก​ เข้า​มา​อยู่​ใน​ความ​ทรง​จำ​เสมอ ดี​ว่า​ตั้งแต่​รัฐ​ประกาศ​ปิด​ ป่า สถานการณ์​ที่​ว่าถ​ ึง​ได้ล​ ด​ลง​มา​บ้าง ที่​ป่า​บ้าน​เขา​โต๊ะ​ก็​ไม่​พ้น​ชะตา​กรรม​เดียว​กับ​เรื่อง​

55


56 บักได

ราว​ที่​ผม​เล่า​มา จาก​ที่​เคย​อุดม​สม​บูรณ์​ก็​ถูก​หัก​โค่น​ ทำลาย เพียง​เพือ่ ผ​ ล​ประโยชน์ข​ อง​คน​หมูน​่ อ้ ย น้าส​ มพล​ สม​นิยาม ผู้ใหญ่​บ้าน​หมู่ 19 บ้าน​เขา​โต๊ะ เล่า​สภาพ​ของ​ ป่า​บ้าน​เขา​โต๊ะ​ใน​อดีต​ให้ฟ​ ัง​ว่า “สมัย​ผม​เป็น​เด็ก​เมื่อ 30 กว่า​ปี​ที่​แล้ว ป่า​แถว​นี้​ มี​ความ​อุดม​สมบูรณ์​มาก ทั้ง​สัตว์​ป่า ทั้ง​พันธุ์​ไม้​ชนิด​ ต่างๆ มี​ให้​ชาว​บ้าน​เก็บ​กิน​อย่าง​เหลือเฟือ จน​กระ​ทั่ง​ สมัย​หนึ่ง รัฐ​มีน​โย​บาย​ให้​สัม​ปาน​ป่า พื้นที่​ป่า​แถว​นี้​จึง​ ค่อยๆ ลด​น้อย​ลง ที่​สำคัญ​ยัง​ถูก​พวก​คน​มัก​ง่าย​ที่​อาศัย​ ช่อง​โหว่​ทาง​กฎหมาย​เข้าไป​บุกรุก​ทำ​ลาย​ป่า​ซ้ำ​เติม​ลง​ไป​ ด้วย​อีก​ที​หนึ่ง “ผล​ของ​การ​ตัด​ไม้​ทำลาย​ป่า คือ​ชุมชน​เรา​ประสบ​ ปัญหา​ขาดแคลน​น้ำ​และ​ประสบ​ปัญหา​ความ​แห้ง​แล้ง​ อย่าง​หนัก ขนาด​ทต​ี่ อ้ ง​ปล่อย​ให้ไ​ร่นา แห้ง​ตาย​ไป​ต่อ​หน้า​ต่อตา จน​ ราว​ปี 2528 ชาว​บ้าน​เขา​โต๊ะ​ เห็นว​ า่ ข​ นื ป​ ล่อย​ไว้อ​ ย่าง​น้ี ป่าไ​ม้​ ของ​ชุมชน​คง​ถูก​ทำลาย​ไม่มี​ เหลือ​แน่ จึง​ได้​ม​กี าร​รวม​กลุม่ ​ กั น ​บ ริ จ าค​ท่ี ​เ พื่ อ ​ส ร้ า ง​วั ด จำนวน 28 ไร่ เพื่อ​ที่​จะ​คง​ สมพล สม​นิยาม


ศรีศักดิ์ พิกุลแก้ว

พื้นที่​ไว้​ไม่​ให้​ใคร​เข้าไป​ตัดไ​ม้​ทำลาย​ป่า” หาก​เรือ่ ง​ราว​ทงั้ หมด​ไม่ไ​ด้ม​ แ​ี ต่ด​ า้ น​เลว​รา้ ย เมือ่ ถ​ งึ ​ จุด​ต่ำ​สุด ฮีโร่​มัก​ถือ​กำเนิด​เสมอ

พระ ชาว​บ้าน การ​ประสาน​งาน​บน​พื้นฐ​ าน​ความ​ศรัทธา “หลัง​จาก​ที่​เรา​ร่วม​กัน​สร้าง​วัด​ป่า​เขา​โต๊ะ​ขึ้น​มา​เป็น​ที่​ เรียบร้อย พืน้ ทีด​่ งั ก​ ล่าว​กไ​็ ม่มใ​ี คร​กล้าเ​ข้าม​ า​บกุ รุกท​ ำลาย จน​ประมาณ​ปี 2532 พระครูพ​ นม ศิลา​จาร​ย์ วังค​ โี ส หรือ​ พระ​อาจารย์ส​ นั ต์ เจ้าอ​ าวาส​วดั ท​ า่ น​เห็นว​ า่ พ​ นื้ ทีน​่ ถ​ี้ งึ ไ​ม่ม​ี ใคร​มา​บุกรุก แต่​มัน​ก็​ไม่​อุดม​สมบูรณ์​เหมือน​เก่า ท่าน​จึง​ ริเริ่ม​เชิญ​ชวน​ราษฎร​ใน​พื้นที่​มา​ปลูก​ป่า​ใน​เขต​วัด เพื่อ​ เป็นการ​ฟื้นฟู​ความ​อุดม​สมบูรณ์ใ​ห้​แก่​ธรรมชาติ” ฟัง​น้า​สมพล​เล่า​แล้ว อด​เสียว​แทน​ไม่​ได้ นี่​ถ้าพ​ ระ​ ท่าน​ไม่​เริ่ม ป่า​ชุมชน​ที่​นี่​จะ​ถือ​กำเนิด​มั้ย​นะ จังหวะ​เดียวกันก​ บั ท​ น​่ี ง่ั ล​ อ้ มวง​คยุ ก​ บั ส​ มาชิกก​ ลุม่ ป​ า่ ​ ชุมชน บังเอิญ​มอง​ไป​เห็นร​ ปู ป​ น้ั โ​บราณ​บาง​อย่าง เดิน​ไป​ดู ​จึง​พบ​ว่า​เป็น​รูป​แกะ​สลัก​หน้า​พระ​พักตร์​ของ​กษัตริย์​​ โบราณ อ้าว​ไหน​นา้ ส​ มพล​เล่าว​ า่ ว​ ดั น​ เ​้ี พิง่ เ​กิดเ​มือ่ ป​ ี 2528 ที่​ผา่ น​มา​น​เ้ี อง และ​​ศิลปะ​ขอม​โบราณ​​มาอยู​ท่ ​น่ี ​ไ่ี ด้​อย่างไร เดินไ​ป​มา​รอบๆ กลับพ​ บ​วา่ ศ​ ลิ ป​กรรม​ขอม​โบราณ​

57


58 บักได

ตรง​ห น้ า ​นี้ ​แ ท้ จ ริ ง ​เ ป็ น ​เ พี ย ง​ข อง​เ ลี ย น​แ บบ​เ กรด A กอปร​กับ​น้า​สมพล​เดิน​มา​เล่า​ที่มา​ที่​ไป จึง​รู้​ว่าที่​แท้​รูป​ แกะ​สลัก (โฟม) อัน​นี้​เป็น​อุปกรณ์​ที่​ใช้​ประกอบ​ฉาก​ ภาพยนตร์​เรื่อง​องค์​บาก 2 แหม เล่น​เอา​ตก​อกตกใจ​หมด กลับม​ า​ทป​ี่ า่ ช​ มุ ชน​ของ​เรา​ตอ่ หลังจ​ าก​ทม​ี่ ก​ี จิ กรรม​ ส่ง​เสริม​ให้ช​ าว​บ้าน​เข้า​มา​ร่วม​ปลูก​ป่าแ​ ล้ว น้าส​ มพล​เล่า​ ให้​ฟัง​ต่อว่า หลัง​จาก​ที่​พื้นที่​ป่า​กลับ​มา​สมบูรณ์ ปัญหา​ ต่อ​มา​ที่​ประสบ​คือ การ​ลุกลาม​ของ​ไฟ​ป่า​ที่มา​จาก​พื้นที่​ ภายนอก ทาง​วดั แ​ ละ​ชมุ ชน​จงึ ไ​ด้ร​ ว่ ม​กนั พ​ ฒ ั นา​แนว​กนั ไ​ฟ​ ขึ้น​มา “กิจกรรม​การ​ปลูก​ป่า ทำ​แนว​กัน​ไฟ เรา​จะ​ร่วม​ กัน​ปลูก​ทุก​วัน​สำคัญ​ต่างๆ เช่น วัน​สำคัญ​ทาง​ศาสนา วัน​สำคัญ​ของ​ชาติ โดย​จะ​เน้น​กระตุ้น​การ​มี​ส่วน​ร่วม​ของ​ ชุมชน มีศ​ นู ย์ร​ วม​คอื ว​ ดั ป​ า่ เ​ขา​โต๊ะโ​ดย​พระ​พนม​ศลิ า​จาร​ย์ เป็น​ผู้นำ​ทาง​จิต​วิญญาณ” น้า​สมพล​เสริม​ถึง​แนวทาง​การ​ทำงาน​ให้​ฟัง

ระดม​ทุน​ขยาย​พื้นที่ ช่อง​ทาง​พิเศษ​รูป​แบบ​ใหม่ บท​สนทนา​กำลัง​ออกรส​ชาติ อยู่ๆ น้า​สมพล​โพล่ง​ออก​


ศรีศักดิ์ พิกุลแก้ว

มา​ว่า “คุย​เฉยๆ แบบ​นี้​มัน​ไม่​มัน เรา​ไป​เดิน​ป่า​ด้วย​กัน​ เลย​ดี​กว่า” เอา​แล้ว​ไง อยู่ดี​ไม่​ว่า​ดี น้า​แก​หา​เรื่อง​ให้​เหนื่อย​ กัน​เฉย​เลย มันก​ ็​จริง​ที่​ว่าป​ ่า​อุดม​สมบูรณ์​ช่วย​สร้าง​ความ​ สด​ชื่น​อยู่​อักโข หาก​ใน​เวลา​ที่​ไอ​ร้อน​กำลัง​โหม​กระหน่ำ​ เต็ม​ที่ ผม​ก็​ไม่​ใคร่​จะ​แน่ใจ​เท่าไร​ว่า​ความ​สดชื่น​ที่​ว่า​นี้​จะ ‘เอา​อยู่’ ไม่​รอ​ให้​ตัดสิน​ใจ​อะไร น้าแ​ ก​สั่ง​ให้​เด็กๆ ที่มา​ร่วม​ พูดค​ ยุ พ​ า​เดินล​ วิ่ เ​ข้าส​ บู่ ริเวณ​เส้นท​ าง​ศกึ ษา​ธรรมชาติข​ อง​ พื้นที่​ป่า​ชุมชน​บ้าน​เขา​โต๊ะ ร้อน​น่ะ​ไม่​เท่า​ไหร่ ที่​กังวล​ จริงๆ คือเ​รา​ยัง​คุย​เรื่อง​ป่าช​ ุมชน​ไม่​เสร็จ​เลย ที่​สำคัญแ​ ก​ เล่น​ไม่​ได้​เข้า​มา​ด้วย​อย่าง​นี้​แล้ว ผม​จะ​คุย​ประวัตขิ​ อง​ที่​นี่​ ต่อ​กับ​ใคร “พีค​่ ยุ ก​ บั ห​ นูต​ อ่ ก​ ไ็ ด้น​ ะ หนูช​ อื่ ใบเพิญ ทำ​หน้าทีเ​่ ป็น​ เลขานุการ​ของ​แหล่ง​เรียน​รปู้​ ่าช​ ุมชน​บ้าน​เขา​โต๊ะ” รอดตัว​ไป​เรา ว่าแ​ ต่เ​ดิน​ไป​คุย​ไป ทาง​ราบ​ผม​ไม่​ว่า ​หรอก แต่​ยิ่ง​เดินๆ มัน​เหมือน​กับ​เดิน​ขึ้น​เขา​ไป​เรื่อยๆ กว่า​จะ​คุย​กับ​น้อง​จน​ได้​เรื่อง เล่น​เอา​หอบ​ไป​หลาย​แฮ่ก​ เหมือน​กัน นี่​แหละ​หนา ผล​พวง​จาก​การ​ทำงาน​ใน​เมือง​ จน​ไม่มเี​วลา​ออก​กำลัง​กาย​กับเ​ขา​บ้าง เรื่อง​ราว​การ​ก่อ​ร่าง​สร้าง​ตัวข​ อง​ป่าแ​ ห่ง​นี้​มี​อยูว่​ ่า หลัง​จาก​ที่​มี​การ​ปลูก​ป่า​เต็ม​พื้นที่ 28 ไร่​เป็น​ที่​

59


60 บักได


ศรีศักดิ์ พิกุลแก้ว

เรียบร้อย พระ​พนม​ศิลา​จาร​ย์​และ​กลุ่ม​ชาว​บ้าน​เล็ง​เห็น​ คุณป​ ระโยชน์ท​ ไ​ี่ ด้จ​ าก​การ​ฟนื้ ฟูพ​ นื้ ทีป​่ า่ ข​ นึ้ ม​ า ทัง้ หมด​จงึ ​ เห็นค​ วร​รว่ ม​กนั ว​ า่ จ​ ะ​ขยาย​พนื้ ทีก่​ าร​ปลูกป​ า่ ภ​ าย​ใต้ก​ าร​ม​ี ส่วน​ร่วม​ของ​ชุมชน ทั้งนี้​ทั้ง​นั้น พระ​พนม​ศิลา​จาร​ย์ ได้​ขอรับ​บริจาค​ ที่ดิน​รอบ​วัด และ​การ​ระดม​ทุน ทั้งจ​ าก​คนใน​ชุมชน และ​ คน​ของ​ชุมชน​ทไี่​ป​ประกอบ​อาชีพ​ต่าง​จังหวัด โดย​วิธี​การ​ ทอด​ผ้าป่า​สามัคคี ครั้ง​นั้น​ปราก​ฏว่า​ได้​เงิน​ถึง 280,000 บาท กระนั้น ทุกๆ ปีย​ ัง​ได้ม​ ี​การ​จัดซ​ ื้อ​ที่ดินเ​พื่อ​ปลูก​ป่า​ เพิ่ม​ขึ้น​เรื่อยๆ จน​ปัจจุบันม​ ี​เนื้อที่​ทั้งหมด 1,700 ไร่ เรื่อง​ราว เอวัง ด้วยประการ​ฉะนี้ ยอมรับ​แต่​โดย​ดี​เลย​ว่า​ไม่​เคย​ได้ยิน​เรื่อง​ราว​ของ​ ป่า​ชุมชน​แบบ​นี้​มา​ก่อน ส่วน​ใหญ่​ที่​เคย​พบ​มา​มัก​เป็น​ เรื่อง​การ​ฟื้นฟู​พื้นที่​ป่า​ใน​พื้นที่​ป่า​สงวน หรือ​ใน​พื้นที่​ป่า​ เสื่อมโทรม แต่​ป่า​ที่​เกิด​จาก​การ​ขอ​ซื้อ​ที่ดิน​จาก​ชาว​บ้าน​ นีผ​่ ม​เพิง่ เ​คย​เจอ บ้าน​ไหน ชุมชน​ไหน จะ​เลียน​แบบ อันน​ ​ี้ ต้อง​ดู​กำลัง​ตัว​เอง​ด้วย​ว่า​ทำ​อย่าง​เขา​ได้​หรือ​ไม่ ถ้า​ทำได้​ ก็​ขอ​ร่วม​อนุโมทนา​สาธุ​ไป​ด้วย​คน

ป่า​มา น้ำก​ ็​มา ตรรกะ​ธรรมชาติ บน​ยอด​เขา ขณะ​ผม​กำลัง​หอบ​แฮ่ก น้อง​ใบเพิญ​ไร้​ซึ่ง​

61


62 บักได

ความ​เหน็ดเหนื่อย เธอ​รบเร้า​ให้​ผม​ขึ้น​ไป​ดู​กลุ่ม​หิน​ที่​ เหมือน​โต๊ะ “ทั้ง​หมู่บ้าน​เรา​ตั้ง​ชื่อ​ตาม​หิน​พวก​นี้​แหละ มี​เรื่อง​ เล่า​ว่า​พวก​โต๊ะ​เหล่า​นี้​เป็น​โต๊ะ​ที่​เทวดา​เคย​ใช้​มา​ประชุม​ กัน ที่​ตรง​นี้​เมื่อ​ก่อน​จะ​มี​พระ​ที่มา​จำวัด นิยม​ขึ้น​มา​นั่ง​ กรรมฐาน แต่​หลังๆ ไม่รู้​เพราะ​อะไร ท่าน​ถึง​ไม่​ค่อย​ขึ้น​ มา​บน​นี้​แล้ว” พร้อม​กนั น​ นั้ น้อง​ใบเพิญย​ งั ช​ ใ​ี้ ห้ด​ ส​ู ระ​นำ้ ท​ เ​ี่ กิดจ​ าก​ การ​เข้า​มา​พัฒนา​ของ​ทหาร​ที่​มีหน้า​ที่​ดูแล​พื้นที่​ชายแดน ด้ ว ย​อ า​นิ ​ส งส์ ​จ าก​ค วาม​ส มบู ร ณ์ ​ข อง​ป่ า ​บ้ า น​เ ขา​โ ต๊ ะ สระ​น้ำด​ ัง​กล่าว​จึง​เต็มไ​ป​ด้วย​น้ำท่า​ทั้ง​ปี ถึงว่า ระหว่าง​ทาง​ทนี่​ ั่ง​รถ​ผ่าน​มา คน​หมู่บ้าน​นี้​ถึง​ ทำ​ไร่ทำ​นา​กัน​อย่าง​ไม่​เกรง​กลัว​ว่าจ​ ะ​ขาด​น้ำ กำลัง​จะ​ก้าว​เดิน​ลง​จาก​ยอด​เขา น้า​สมพล​เดิน​ขึ้น​ มา​สมทบ แก​ว่า “จาก​ทเ​ี่ คย​แล้ง เคย​ขาดแคลน​เดีย๋ ว​นก​ี้ ก​็ ลับส​ มบูรณ์ ถึ ง ที่ ​นี่ ​ไ ม่ ใ ช่ ​ป่ า ​ที่ ​ใ หญ่ ​โ ต​ม าก​นั ก แต่ ​ก็ ​เ พี ย ง​พ อ​เ ลี้ ย ง​ ชาว​บ้าน​ทั้ง​ทาง​ร่างกาย​และ​จิตใจ น้อง​เห็น​พวก​หน่อ​ไม้ เห็ด ดอก​กระเจียว และ​ผัก​ป่า​พวก​นั้น​มั้ย บาง​ปี​สมบูรณ์​ ขนาด​ที่​ว่า​ชาว​บ้าน​ขึ้น​มา​เก็บ​ไป​ขาย​ได้​เป็นก​อบ​เป็น​กำ อย่าง​เห็ด​หอม​ป่า สาย​พันธุ์​หา​ยาก บางทีข​ าย​ได้​ถึง​ราคา​ กิโลกรัม​ละ 150 บาท ตั้งแต่​ป่า​ชุมชน​ของ​เรา​กลับ​มา​


ศรีศักดิ์ พิกุลแก้ว

อุดม​สมบูรณ์ คุณภาพ​ชีวิตข​ อง​ชาว​บ้าน​ดขี​ ึ้น​กว่าแ​ ต่​ก่อน​ มาก​ที​เดียว” ผม​ถาม​ต่อ​ไป​ว่าน​อก​จาก​คุณภาพ​ชีวิต​ที่​จับ​ต้อง​ได้ อะไร​เป็น​สิ่ง​ที่​ชาว​บ้าน​ได้​รับ​จาก​ป่าช​ ุมชน​แห่ง​นี้​อีก เหมือน​น้า​แก​ครุ่นคิด​อะไร​บาง​อย่าง แล้ว​จึง​ตอบ​ ออก​มา “ผม​ว่า​เหมือน​ชาว​บ้าน​เรา​สำนึก​หวงแหน​บ้าน​เกิด​ มาก​ขน้ึ อีกอ​ ย่าง ชาว​บา้ น​เขา​เกิดแ​ นวคิดว​ า่ เ​ป็นเ​จ้าของ​พน้ื ที่ ​อย่าง​แท้จริง เดี๋ยว​นี้​ใคร​จะ​เข้า​มา​ทำ​อะไร​ใน​หมู่บ้าน​โดย ทีช​่ าว​บา้ น​ไม่ย​ นิ ยอม​เหมือน​เก่าไ​ม่ไ​ด้เ​ลย พวก​เรา​เจ้าห​ น้าที​่ รัฐ​จะ​ทำ​อะไร​ที​ก็​ต้อง​มี​การ​ประชุม​หมู่บ้าน​ก่อน ตรง​นี้ ​ผ ม​ว่า​เป็น​ข้อดี​ท่ี​ทำให้​ชุมชน​เรา​ได้​เข้าไป​มี​ส่วนร่วมใน การพัฒนา” ขอ​ปรบ​มือ​ให้​ด้วย​ความ​จริงใจ​กับ​การ​ทำงาน​ของ​ คน​ชุมชน​นี้ ทุก​อย่าง​ไม่ใช่​เรื่อง​ง่าย ทุก​อย่าง​ไม่ใช่​สิ่ง​ที่​ ทำได้ภ​ ายใน​ระยะ​อนั ส​ นั้ หาก​ดว้ ย​ความ​ตงั้ ใจ​รว่ ม​กนั ข​ อง​ คนใน​หมูบ่ า้ น ทุกว​ นั น​ ช​ี้ มุ ชน​บา้ น​เขา​โต๊ะส​ ามารถ​ยนื ห​ ยัด​ ได้​ด้วย​ลำแข้ง​ของ​ตนเอง ส่วน​ผม​นั้น น้า​ครับ ช่วย​พา​ผม​ลง​จาก​ยอด​เขา​ที ขา​ผม​หมด​แรง​แล้ว

63


06 โค้ชนักการ ยอดโค้ชผู้กอบกู้

จบ​จาก​ของ​เด็ด 3 ชิ้น ใน​ช่วง​ครึ่ง​วัน​เช้า พลาง​คิด​ไป​ ว่า พี่​ปู​เล่น​เสิร์ฟ​ของ​เด็ด​ติดต่อ​กัน 3 แหล่ง​เรียน​รู้ ดู​สิ​ แหล่งเ​รียน​รู้​ที่​เหลือ​จะ​มี​อะไร​เด็ด มาตร​ว่าเ​อา​ของดี​ออก​ มา​หมด​แล้ว ที่​เหลือ​คง​หนีไ​ม่​พ้น​เรื่อง​ธรรมดา​แน่นอน ยิ่ง​ฟัง​ว่า​แหล่ง​เรียน​รู้​ต่อ​ไป​เป็น​เรื่อง​เกี่ยว​กับ​การ​ ส่ง​เสริม​กีฬา​ด้วย​แล้ว ถึง​กลับ​แสยะ​ยิ้ม​มุม​ปาก เห็น​มั้ย​ เป็นไ​ป​อย่างที่​คิด​จริงๆ


หาก​ความ​เป็น​จริงม​ ี​อะไร​มากกว่าท​ คี่​ ิดไ​ว้ ขณะ​ที่​ทีม​วอลเลย์บอล​สาว​ไทย​เรา​พลาด​ตั๋ว​เข้า​ ร่วม​กีฬา​โอลิมปิก 2012 ไป​อย่าง​ฉิว​เฉียด เด็ก​สาว​เมือง​ ตะเข็บ​ชายแดน​ไทย-กัมพูชา ก็ก​ ำลัง​ไล่​ตบ​ตะปบ​ฝัน ผล​งาน​ตดิ 1 ใน 4 ของ​ภาค​อสี าน กา​รนั ต​ ค​ี ณ ุ ภาพ​ ของ​ชมรม​วอลเลย์บอล​โรงเรียน​บ้าน​ไทย​สันติสุข​ได้​เป็น​ อย่าง​ดี


66 บักได

ความ​อับอาย​ใน​อดีต แรง​ผลักด​ ัน​ให้​ลุก​ขึ้น​สู้ ระหว่าง​ทเ​ี่ ดินผ​ า่ น​เข้าไป​บน​ลาน​สนาม​วอลเลย์บอล​เมือง​ ตะเข็บ​ชายแดน เสียง​ลูกบอล​แหวก​อากาศ​โฉบ​ผ่าน​หน้า พร้อม​ด้วย​เสียง​จ๊อกแจ๊กข​ อง​นักกีฬา​ตัวน​ ้อย​ทตี่​ ่าง​พา​กัน​ มา​ต้อนรับช​ าย​หนุ่ม​แปลก​หน้า​จาก​แดน​ไกล ตอน​นั้ น ​บ อก​ต าม​ต รง​ใ คร​จ ะ​ไ ป​นึ ก ​ว่ า ที ม​ วอลเลย์บอล​ที่​ติด​อันดับ​ระดับ​ภูมิภาค​จะ​มี​โค้ช​ใหญ่​เป็น​ นักการ​ภารโรง แน่นอน​ว่า เรื่อง​ราว​ย่อม​ไม่​ธรรมดา ชอบ ยิ่ง​รุ่งเรือง นักการ​ภารโรง​วัย 44 ปี แห่ง บ​ า้ น​ไทย​สนั ติสขุ เจ้าของ​เรือ่ ง​ราว​ชวน​ฝนั ยืนเ​ป่าน​ ก​หวีด​ ปี๊ดๆ รอ​การ​มา​เยือน​ของ​ผม​อย่าง​ใจ (ไม่) จดจ่อ “ที่มา​ของ​ชมรม​วอลเลย์​คง​ต้อง​ย้อน​ไป​เมื่อ 8 ปี ท​ แ​ี่ ล้ว (2547) ปีน​ นั้ โ​รงเรียน​เรา​ได้เ​ข้าร​ ว่ ม ​แข่งขัน​กีฬา​ระหว่าง​โรงเรียน​เครือ​ข่าย​ ใน​ตำบล แทบ​ไม่น​ า่ เ​ชือ่ ว​ า่ ไ​ม่ไ​ด้เ​หรียญ​ รางวัลแ​ ม้แต่เ​หรียญ​เดียว ความ​ล้ม​เหลว​ครั้ง​นั้น​ทำให้​ โดน​ดถู กู จ​ าก​โรงเรียน​ตา่ งๆ ว่าเ​ป็น​ โรงเรียน​ที่​กันดาร ไม่มี​การ​พัฒนา ชอบ ยิ่ง​รุ่งเรือง


ศรีศักดิ์ พิกุลแก้ว

“ผม​เอง​เป็น​คนใน​พื้นที่​ก็​พลอย​รู้สึก​เสียใจ​ไป​กับ​ เด็กด​ ว้ ย จึงไ​ด้อ​ าสา​ทจ​ี่ ะ​เข้าม​ า​ทำงาน​ดา้ น​กฬี า โชด​ไม่ด​ ท​ี ​ี่ ผม​เป็น​คน​เรียน​มา​น้อย จบ​แค่​ชั้น ป.4 จาก​ที่​คาด​หวัง​ว่า​ จะ​เป็น​โค้ช​กีฬา​กลับ​กลาย​เป็น​ได้​แค่​นักการ​ภารโรง” เรื่อง​ราว​ชวน​ฝัน หาก​ยัง​ไม่​เห็น​ภาพ​เลย​ว่าน​ ักการ​ ผูน​้ จ​ี้ ะ​กลาย​มา​เป็นย​ อด​โค้ชไ​ด้อ​ ย่างไร พอดี ผูอ้​ ำนวย​การ​ โรงเรียน​บ้าน​ไทย​สันติสุข วี​รพงษ์ จำปา​มูล เดิน​เข้า​มา​ คุย​สมทบ​พอดี “ตอน​ที่​เริ่ม​ตั้ง​ชมรม​กีฬา เรา​เอง​ก็​ไม่รู้​ว่า​จะ​เอา​ดี​ ด้าน​ไหน เพราะ​เรา​เป็น​โรงเรียน​ขนาด​เล็ก เด็ก​นักเรียน​ ก็ม​ อ​ี ยูน​่ อ้ ย พยายาม​หา​จดุ เ​ด่นว​ า่ เ​ด็กข​ อง​เรา​มด​ี อ​ี ะไร​บา้ ง นาย​ชอบ​เอง​กย​็ งั ไ​ม่รว​ู้ า่ ต​ นเอง​มค​ี วาม​สามารถ​ดา้ น​กฬี า​ใด มี​แต่​ความ​ตั้งใจ ประชุม​กัน​หลาย​รอบ​จน​คณะ​กรรมการ​ กีฬา​โรงเรียน​คิด​ว่า​เด็ก​เรา​ตัว​เล็ก กีฬา​ประเภท​เดี่ยว​ ไม่​น่า​จะ​เหมาะ ต้อง​เป็น​กีฬา​ประเภท​ทีม​ที่​เน้น​ความ​ สามั ค คี ​เ ท่ า นั้ น ​จึ ง ​สู้ ​ที่ ​อื่ น ​ไ ด้ เรา​จึ ง ​มี ​ม ติ ​จั ด ​ตั้ ง ​ช มรม​ วอลเลย์บอล​ขึ้น​มา” ฟั ง​เรื่ อ ง​ร าว​แ ล้ ว ​นี่ ​ช่ า ง​เหมื อ น���ก าร​เสี่ ย ง​ดวง​ซื้ อ​ ล็อต​เต​อรี่​เสีย​จริงๆ หาก​เป็นการ​เสี่ยง​ดวง​ที่​คุ้ม​ค่า​กว่า​ที่​ คาด​คิด​ไว้​มาก

67


68 บักได

ความ​ตั้งใจ​มา​ก่อน เรื่อง​อื่น​ค่อย​ว่า​กัน ว่า​แต่​คน​ทไี่​ม่มี​ความ​รู้​เรื่อง​การ​ฝึกสอน​กีฬา​วอลเลย์บอล จะ​กลาย​มา​เป็น​ยอด​โค้ช​มือ​ทอง​ได้​อย่างไร เรื่อง​นี้​ต้อง​มี​ ที่มา​ที่​ไป ไม่ใช่อ​ ยู่​ดีๆ ตกลง​มา​จาก​สวรรค์​อย่าง​แน่นอน ถ้า​อย่าง​นั้น​พี่​ชอบ​คน​ดี​ของ​เรา​แก​มี​เคล็ด​ลับ​อย่างไร เรา​ ลอง​มา​ฟัง​กัน “ยอมรับ​ตาม​ตรง​ว่า​ตอน​แรก​ไม่รู้​จัก​กีฬา​นี้​เลย ขนาด​ลูก​วอลเลย์บอล​เป็น​อย่างไร​ผม​ยัง​ไม่รู้​จัก ที่มา​รับ​ หน้าที่​นี้​มี​แต่​ความ​ตั้งใจ ก็​อาศัย​ถาม​ผู้​รู้ เอา​มา​ปะ​ติด​ ปะ​ต่อ จาก​ที่​ซ้อม​มั่วๆ ก็​เริ่ม​มี​พัฒนา​เป็น​รูป​เป็น​ร่าง ​มี​แบบแผน​มาก​ขึ้น อาศัย​ว่าผ​ ม​เป็น​คน​ใฝ่​รู้ “ทั้ง​ยัง​โชค​ดี​มี​โอกาส​เจอ​พี่​ตำรวจ​คน​หนึ่ง เขา​เคย​ เป็นต​ ัว​จังหวัด​โคราช ผม​เลย​เชิญ​เขา​มา​แนะนำ​เด็ก ผม​ก็​ นัง่ ด​ ด​ู ว้ ย ดูแ​ ล้วบ​ นั ทึกไ​ว้ จาก​นนั้ จ​ งึ น​ ำ​มา​ทำ​เป็นบ​ ท​เรียน​ ทีใ​่ ช้ใ​น​การ​ฝกึ ซ​ อ้ ม ช่วง​เดียวกันน​ นั้ ยังโ​ชค​ดท​ี ม​ี่ พ​ี ๆ ี่ ทหาร​ พราน​มา​ช่วย​เป็น​คู่​ซ้อม​ให้เ​รา​อีก” ก้าว​แรก​ที่​เกิด​จาก​การ​ลอง​ผิด​ลอง​ถูก​ใน​ขณะ​นั้น​ ถือว่าไ​ด้ผ​ ลลัพธ์ท​ ไ​ี่ ม่เ​ลว ทัง้ โ​ค้ชช​ อบ​และ​ทมี ว​ อลเลย์บ​ อล​ โรงเรียน​ไทย​สันติสุข​เริ่ม​เป็น​ทรี่​ ู้จัก “ผม​ใช้เ​วลา​ฝึก​สอน​เด็กๆ ประมาณ 4 เดือน จาก​ ที่​ไม่​เป็น​เลย ทีม​วอลเลย์บอล​นักเรียน​หญิง​ของ​เรา​ก็​เริ่ม​


ศรีศักดิ์ พิกุลแก้ว

ประสบ​ความ​สำเร็จด​ ้วย​การ​คว้าแ​ ชมป์​ระดับอ​ ำเภอ” ขณะ​ที่​แก​กำลัง​เล่า ผม​ลอบ​แอบ​เห็น​พี่​ชอบ​อมยิ้ม คาด​ว่า​แก​คง​ภูมิใจ​อยู่​ไม่​น้อย ขณะ​เดียวกัน ​ผม​ก็​ไม่​ลืม​ ถาม​ว่า ใน​ระ​ยะ​สั้นๆ มี​เคล็ด​ลับ​อะไร​ถึง​ทำให้​โรงเรียน​ ที่​เกือบ​จะ​ไร้​ซึ่ง​ความ​สามารถ​ทาง​ด้าน​กีฬา​กลับ​มา​คว้า​ แชมป์ระดับ​อำเภอ​ได้ พี่​ชอบ​หยิบ​ลูก​วอลเลย์บอล​ขึ้น​มา​พร้อม​กับ​กล่าว​ ว่า “เคล็ด​ลับ​ของ​ผม​คือ​ความ​ตั้งใจ ไม่รู้​ก็​ต้อง​ถาม ไม่​ชำนาญ​ก็​ต้อง​ฝึก ทำ​เข้าไป​จนกว่า​เรา​จะ​ชำนาญ พอ​ ชำนาญ​แล้ว​เรา​ก็​ไม่​ต้อง​กลัว​ใคร ทั้ง​ผม ทั้งเ​ด็ก​ถือ​คติ​ว่า จะ​ไม่​ยอม​หยุด​การ​พัฒนา ต้อง​ฝึกฝน​จนกว่า​จะ​ลบ​คำ ​สบ​ประมาท​ของ​คน​อื่น​ได้” ช่าง​เป็น​เคล็ด​ลับท​ ี่​ง่ายๆ ที่​ใครๆ ก็​ทำ​ได้​จริงๆ

ทุก​ความ​สำเร็จ​ย่อม​มี​อุปสรรค เหมื อ น​โ ค้ ช ​นั ก การ​ค น​เ ก่ ง ​ข อง​เ รา​ท ำงาน​โ ดย​ร าบ​รื่ น​ ปราศจาก​ปัญหา หาก​ใน​ความ​เป็น​จริง เส้น​ทาง​ไม่​ได้​โรย​ ด้วย​กลีบ​กุหลาบ​อย่าง​ที่​ใครๆ เข้าใจ ย้อน​กลับ​ไป​ใน​การ​ แข่งขันน​ ดั แ​ รก​ทีมว​ อลเลย์บอล​โรงเรียน​บา้ น​ไทย​สนั ติสขุ ​ ต้อง​พบ​กับ​ความ​เจ็บ​ปวด​ที่สุดเ​ท่าท​ ี่​เคย​ประสบ​มา

69


“สมัยท​ แ​ี่ ข่งช​ งิ แ​ ชมป์ร​ ะดับอ​ ำเภอ 2547 นัดแ​ รก​เรา​ โดน​โกง เนือ่ งจาก​พวก​โรง​เรียน​อนื่ ๆ ใน​อำเภอ​ไม่อ​ ยาก​ให้​ โค้ชน​ กั การ​จาก​ไทย​สนั ติสขุ เ​ด่นเ​กินห​ น้าพ​ วก​เขา ตอน​นนั้ ​ ทั้ง​ผม ทั้ง​เด็ก​ต่าง​พา​กัน​ร้องไห้ เพราะ​เรา​ฝึก​กัน​มา​เต็ม​ที่ แต่ก​ ไ​็ ม่น​ กึ ว​ า่ จ​ ะ​ตอ้ ง​มา​เจอ​อะไร​แบบ​นี้ ท่าน ผอ. เอง​กท​็ อ้ ดีท​ ว​ี่ า่ พ​ อก​ลบั ม​ า​ทโ​ี่ รงเรียน​มผ​ี ป​ู้ กครอง​มา​นงั่ ร​ อ​อยูท​่ ห​ี่ น้า​ โรงเรียน ซือ้ อ​ าหาร​เครือ่ ง​ดมื่ ม​ า​รอ ทุกค​ น​พดู ว​ า่ ‘มือ้ น​ แ​ี้ พ้​ บ่​เป็น​หยัง สู้ นัด​หน้า​เอา​ใหม่’ มัน​จึง​เป็น​วัน​ที่​ผม​ภูมิใจ เป็นแ​ รง​ผลัก​ดัน แล้ว​ก็​ทำ​จนถึง​วัน​นี้​ได้” เป็น​เรื่อง​ราว​ที่​ไม่​น่า​เชื่อ​แต่​ก็​เป็น​ไป​แล้ว ส่วน​ตัว​ คิด​ว่า​แทนที่​พวก​โค้ช​เหล่า​นั้น​จะ​มา​ใช้​วิธี​ใต้ดิน​อย่าง​นี้ พวก​เขา​น่า​จะ​ร่วม​กัน​เรียน​รู้​จาก​โค้ช​ชอบ​เสีย​มากกว่า​ ว่า นักการ​อย่าง​เขา​ฝึกสอน​เด็ก​อย่างไร​ถึง​ประสบ​ความ​


สำเร็จ แต่​อย่าง​ว่า​แหละ​ครับ เรื่อง​อิจฉา​ตา​ร้อน​นี่​มี​ทุก​ วงการ บ่น​มาก​ไป​หน่อย ว่าแ​ ล้ว​วก​กลับ​มา​ที่​เรื่อง​ของ​โค้ช​ ชอบ​กับ​ทีม​วอลเลย์​บอล​ตัว​น้อย​กัน​ดกี​ ว่า นับ​จาก​ถ้วย​รางวัล​แรก ถ้วย​รางวัล​หลาย​สิบ​ใบ เหรียญ​รางวัล​พวง​ใหญ่ ใบ​ประกาศ​เกียรติคุณ​กอง​หนา ก็​ค่อยๆ ตาม​มา หาก​ความ​ยั่งยืน​ต่าง​หาก คือ​สิ่ง​ที่​เขา​ เรียก​ว่า​ความ​สำเร็จ “วัน​นี้​ผม​มี​ลูก​ศิษย์​ที่​ได้​เป็น​ตัวแทน​จังหวัด และ​ ลูกศ​ ษิ ย์ไ​ด้ต​ ดิ ท​ มี ช​ าติช​ ดุ เ​ยาวชน แต่ส​ งิ่ ท​ ต​ี่ อ้ ง​การ​จริงๆ คือ อ​ ยาก​ถา่ ยทอด​ประสบการณ์ใ​ห้แ​ ก่ผ​ ท​ู้ ส​ี่ นใจ ผม​ทำ​หนังสือ​ หลักสูตร​สอน​วอลเลย์บอล​ขึ้น​มา ใน​นั้น​มี​สอน​ตั้งแต่​ขั้น​ พื้น​ฐาน ตั้งแต่เ​ด็ก​ยัง​ไม่รจู้​ ัก​วอลเลย์บอล​มา​ก่อน จนถึง​


72 บักได

ขั้น​ระดับ​ให้​เด็ก​ลง​แข่งขัน​ได้ “ทีท​่ ำ​กไ​็ ม่ไ​ด้ค​ ดิ ว​ า่ ต​ วั เ​อง​เก่งกาจ​อะไร อาศัยถ​ าม​ผร​ู้ ​ู้ บ้าง วิเคราะห์​ปัญหา​ของ​ตัว​เอง​บ้าง บูรณ​า​การ​ออก​มา​ เป็นร​ ปู เ​ล่ม เป็นห​ ลักสูตร​ทถ​ี่ า้ ท​ ำ​ตาม​ได้ก​ จ​็ ะ​ประสบ​ความ​ สำเร็จ ตรง​นี้​เสียม​ ากกว่า​ทผี่​ ม​ภูมิใจ” ฟัง​จบ​ผม​แทบ​จะ​ก้ม​คารวะ​ฝากตัว​เป็น​ศิษย์​โค้ช​ ชอบ​เลย​ทเ​ี ดียว แต่ม​ ใิ ช่ใ​คร่ร​ ใ​ู้ น​เชิงก​ ฬี า หาก​อยาก​ฝากตัว​ เป็น​ศิษย์​เพื่อ​เรียน​รู้​เคล็ด​ลับ​ใน​การ​ประสบ​ความ​สำเร็จ ​ใน​ชีวิต​เสียม​ ากกว่า

ผล​งาน​มี ตัว​ตน​จึง​ปรากฏ สาย​ลม​ออ่ นๆ ยาม​บา่ ย​พดั ผ​ า่ น เมฆ​หมูเ​่ ริม่ เ​คลือ่ น​คล้อย จาก​สนาม​วอลเลย์​ลาน​ซีเมนต์​กลาง​แจ้ง​เรา​โยก​ย้าย​กัน​ เข้าไป​คุย​ใน​อาคาร​เรียน ที​แรก​ผม​ก็​โยเย​งอแง ใจ​พลาง​ คิดว​ า่ จ​ ะ​มท​ี ไี่ หน​ทค​ี่ ยุ เ​รือ่ ง​นไ​ี้ ด้อ​ รรถรส​เท่าบ​ น​ลาน​ซเ​ี มน​ซ์ ​ที่​เต็ม​ไป​ด้วย​หยาด​เหงื่อ​แรง​กาย​ของ​เด็กๆ เหล่า​นี้ บน​อาคาร​เรียน​ชนั้ เ​ดียว​ของ​โรง​เรียน​เล็กๆ ชายแดน กลาง​ห้อง​ประชุม​ห้อง​น้อย ผม​กวาดตา​มอง​ไป​บน​ตู้​โชว์​ ด้วย​ใจ​ระทึก อืม โค้ช​นักการ​คน​เก่ง​ของ​เรา​อยาก​พา​ขึ้น​มา​ชม​ ถ้วย​รางวัล​เพื่อย​ ืนยัน​ว่า​แก​ไม่ไ​ด้​คุย​โว​เกิน​จริง​นี่เอง


ศรีศักดิ์ พิกุลแก้ว

เจ็ด​ถ้วย​รางวัลร​ ะดับแ​ ชมเปี้ยน เป็น​เครื่อง​กา​รัน​ตี ความ​สำเร็จ เรียก​วา่ ใ​น​ระดับจ​ งั หวัดส​ รุ นิ ทร์น​ ไ​ี่ ม่มใ​ี คร​กล้า​ มา​ตอแย​กับ​สาว​นัก​ตบ​แห่ง​บ้าน​ไทย​สันติสุข​แม้แต่น​ ้อย พี่​ชอบ​เล่า​ว่า จาก​ความ​สำเร็จ​มากมาย ทำให้​ ชื่อ​โรงเรียน​บ้าน​ไทย​สันติสุข เป็น​ที่​ยอมรับ​กัน​ใน​วงการ​ วอลเลย์บอล​นกั เรียน ประหนึง่ ว​ า่ เป็นแ​ หล่งส​ ร้าง​นกั กีฬา​ ชั้น​ดี​ที่​แมวมอง​จาก​ทุก​สารทิศ​ต่าง​มุ่ง​หน้า​มาตา​มหา​ นักกีฬา​ไป​เสริมท​ ัพ​ของ​ตน “ปี 2548 ตอน​ไป​แข่ง​ที่​จังหวัด​สุรินทร์ ที​แรก​ ไม่มี​ใคร​รู้จัก​เรา​เลย แต่​กลับ​ได้​แชมป์ พอดี​วัน​นั้น​มี​ แมวมอง​จาก​สุพรรณบุรี​อยู่​ด้วย แข่ง​เสร็จ​เขา​ก็​สนใจ​เข้า​ มา​ทาบทาม​ขอ​เด็ก​เรา​ไป​อยู่​ด้วย ซึ่ง​เขา​���อใจ​ผล​งาน​ เด็ก​ของ​เรา​มาก นับ​จาก​นั้น​เป็นต้น​มา โรงเรียน​ของ​เรา​ จึง​กลาย​เป็น​แหล่ง​ผลิต​นัก​นักกีฬา​วอลเลย์บอล​สู่​วงการ​ มากมาย”

ร่วม​แรง​ร่วมใจ เรา​ต่าง​มี​จุด​หมาย​เดียวกัน ก่อน​กลับ ผม​หัน​ไป​ถาม​พี่​ชอบ​ว่า แผน​งาน​ใน​อนาคต​ ทาง​โรงเรียน​มคี​ วาม​ตั้งใจ​ไว้​อย่างไร​บ้าง หรือโ​รงเรียน​ยัง​ ขาด​ตก​สิ่ง​ใด​บ้าง พลาง​คิด​ว่า​ตนเอง​อาจ​มี​ช่อง​ทางใน​ การนำ​เสนอ​ใน​วง​กว้าง​เพื่อ​ให้​เกิด​การ​เข้า​มาส​นับ​สนุ​น

73


74 บักได

มาก​ขึ้น โค้ช​ชอบ​เปรย​กลับ​มา​ว่า “โรงเรียน​เรา​เอง​กอ​็ ยาก​กา้ ว​ไป​ให้ถ​ งึ ร​ ะดับป​ ระเทศ แต่​ปัญหา​ใหญ่ คือ​โรงเรียน​เรา​เป็น​โรงเรียน​ชายแดน​ ขนาด​เล็ก มี​เด็ก​นักเรียน​เพียง 70 กว่า​คน โอกาส​ใน​การ​ คัดส​ รร​นกั กีฬา​กน​็ อ้ ย การ​อา้ แ​ ขน​รบั ท​ กุ ค​ น​ทเ​ี่ ดินเ​ข้าหา​จงึ ​ เป็นท​ าง​เลือก​ดท​ี สี่ ดุ แต่ใ​ช่ว​ า่ เ​ด็กท​ กุ ค​ น​จะ​เป็นน​ กั กีฬา​ได้ เพราะ​ครอบครัว​ของ​เด็ก คือ​ผู้​ชี้ขาด” ผม​ถาม​สวน​กลับ​ไป​ว่า มี​ด้วย​หรือ ผู้​ปกครอง​ที่​ ไม่ ​ส่ ง ​เ สริ ม ​ใ ห้ ​เ ด็ ก ​เ ล่ น ​กี ฬ า ทั้ ง ๆ ที่ ​เ ห็ น ​อ ยู่ ​ว่ า ​ที ม​ วอลเลย์บอล​ของ​ที่​นี่​เปรียบ​เสมือน​ทาง​ลัด​สู่​ความ​สำเร็จ​ ใน​ระดับ​ชาติ “เด็ก​บาง​คน​เลิก​เรียน​แล้ว​ก็​ต้อง​กลับ​ไป​ช่วย​ที่​บ้าน​ ทำงาน​ตอ่ ตรง​นเ​ี้ รา​กต​็ อ้ ง​เข้าไป​คยุ ว​ า่ ถ้าเ​ขา​มา​กบั เ​รา​เขา​ จะ​ได้​อะไร​บ้าง ถ้า​เขา​ไม่​มา​กับ​เรา​เขา​จะ​พลาด​อะไร​บ้าง ทีบ​่ า้ น​ไม่อ​ นุญาต​เลย​กม​็ แ​ี ต่ว​ า่ จ​ ะ​เป็นส​ ว่ น​นอ้ ย เวลา​เข้าไป​ คุย​ก็​อาศัย​คุย​กัน​​ฉัน​ญา​ติมิตร คือ​ผม​พยายาม​อธิบาย​ ว่า​ตัว​เอง​ก็​มอง​ลูก​ของ​เขา​เป็น​ลูก​หลาน​เหมือน​กัน และ​ พยายาม​จะ​หา​สิ่ง​ที่​ดี​ที่สุด​ให้” แหม ทนาย​จำเป็น​ของ​เรา​ทิ้ง​ทาย​ไว้น​ ่า​ฟัง​ที​เดียว


07 ผ้าทอร่วมจิต งานพื้นบ้านร่วมใจ


ศรีศักดิ์ พิกุลแก้ว

แสง​ดาว แสงจันทร์ ยาม​เช้าม​ ดื แ​ ห่งแ​ ดน​อสี าน​ใต้ก​ ำลังจ​ ะ​ อัสดง สวน​ทาง​กบั ส​ าย​ตะวันท​ อ​ี่ อก​มา​ขบั ข​ าน​สเ​ู่ ช้าว​ นั ใ​หม่ ชีวิต​ของ​ผู้คน​หมุน​เปลี่ยน​เวียน​วน​ขึ้น​มา​อีก​ครา กลาง​เมือง​ชายแดน​ทเ​ี่ พิง่ ท​ ำความ​รจู้ กั ไ​ด้เ​พียง 1 วัน ผม​ตื่น​ขึ้น​มา​พร้อม​กับ​สาย​ลม​อ่อนๆ แห่ง​แดน​ดิน​ถิ่น​ เมือง​ช้าง ยิ่ง​นึกถึง​เรื่อง​ราว​ขอ​งเมื่อ​วัน​ก่อน กลับ​พบ​ว่า​ ตนเอง​โชค​ดี​ยิ่ง​นัก​ที่​ได้​มี​โอกาส​มา​พบ​เจอ​คน​ดีๆ ที่​ตั้งใจ​ พัฒนา​ชุมชน​ของ​ตนเอง ใจ​พลาง​คิด​ไป​ว่า หาก​ใน​ระดับ​ประเทศ​เรา​มี​คน​ที่​ พร้อม​ตั้งใจ​ทำ​เพื่อ​ส่วน​รวม​มากกว่า​นี้ ป่าน​นี้​บ้าน​เรา​จะ​ เจริญ​ไป​ถึง​ไหน​ต่อ​ไหน​แล้วก​ ็​อาจ​เป็น​ไป​ได้ สลัดจ​ ติ ใจ​ทว​่ี า้ วุน่ ลุกข​ น้ึ เ​ดินอ​ อก​ไป​ชม​ชวี ติ ป​ ระจำ​วนั ข​ อง​คน​ทอ้ ง​ถน่ิ ใ​น​ยาม​เช้า พลาง​ถอน​หายใจ​อจิ ฉา​วา่ เ​มือ่ ไ​หร่ ​คน​เมือง​อย่าง​เรา​จะ​มี​วิถี​ที่​สงบ​เรียบ​ง่าย​อย่าง​นี้​บ้าง​นะ เดินจ​ บิ ก​ าแฟ​ไป ถ่าย​ภาพ​ไป มีเ​สียง​ตะโกน​ทกั ทาย หัน​ไป​ดู​พบ​ว่า​เป็น​คุณ​ป้า​วัย​กลาง​คน รูป​ร่าง​อ้วน​ท้วน เค้า​หน้า​ใจดี จมูก​โด่ง​เป็น​รูป​ชมพู่ แก​เดิน​มา​พร้อม​กับ ข้าว​ต้ม​มัด​หอม​กรุ่น แหม ถ้า​มี​คน​ทำ​อย่าง​นี้​ให้​ทุก​เช้า​ ก็​คงจะ​ดสี​ ินะ ชม​น ก ชม​ไ ม้ ​ไ ด้ ​พั ก ​ใ หญ่ ๆ นึ ก ​ขึ้ น ​ไ ด้ ​ว่ า ​วั น ​นี้ ​มี ​ โปรแกรม​ลงพื้น​ที่​แต่​เช้า ว่าแ​ ล้วจ​ ึง​รีบก​ ระวีกระวาด​กลับ​ ที่พัก​ไป​ใน​บัดดล

77


78 บักได

ผ้า​ไหม​พื้นบ​ ้าน ภูมิปัญญา​ทฟี่​ ื้น​คืน​ขึ้น​มา​ใหม่ สาย​วัน​ที่ 2 ใน​บัก​ได ทีมง​ าน 1 สาว 2 หนุ่ม ทีมเ​ดิม​ เคลือ่ น​ตวั จ​ าก​ทที่ ำการ อบต.บักไ​ด สูบ​่ า้ น​หนอง​แวง ระยะ​ เวลา​ที่​ใช้​ใน​การ​เดิน​ทาง​ไม่​มาก​ไม่น​ ้อย​ไป​กว่า 15 นาที รถ​เ ลี้ ย ว​เ ข้ า ​ที่ ท ำการ​ก ลุ่ ม ​ส ตรี ​ท อ​ผ้ า ​ไ หม​บ้ า น​ หนอง​แวง ผม​ถึง​กับ​ตก​กะ​ใจ ตาย​แล้ว เขา​เข้าใจ​ผิด​กัน​หรือ​เปล่า​ว่าเ​รา​เป็น​คนที่ จะ​มา​ตรวจ​งาน ก็​พี่​เล่น​ยก​โขยง​กัน​มา​เต็ม​ที่ทำการ​เลย คาด​เดา​จาก​สายตา​ไม่​น่า​จะ​ต่ำ​กว่า 20 คน แล้ว​นี่​ถ้า​เรา​ คุย​กับ​เขา​แค่​ชั่วโมง​เดียว​เขา​จะ​ไม่​ด่า​เรา​เอา​หรือ แต่​ไหนๆ ก็​ไหนๆ มัว​เสีย​เวลา​เดียว​จะ​พาน​งาน​ ไม่​เสร็จ​กัน​พอดี ว่า​แล้ว​จึง​เชิญ​พี่ๆ ป้าๆ น้าๆ ทั้งหมด​ นั่ง​ล้อมวง​คุย​กัน​ไป​เลย​ทีเดียว​จะ​ได้​หมด​เรื่อง โดย​มี​ หัว​เรือใ​หญ่ น้า​อนงค์ โฉลก​ดี ประธาน​กลุ่ม​เป็น​คน​ให้​ ข้อมูล​หลัก “เดิมที​ชาว​บ้าน​เรา​ก็​เหมือน​ที่​อื่น​ที่​ทอ​ผ้า​ใช้​กันเอง​ ใน​ครัว​เรือน ยิ่ง​ใน​งาน​แต่งงาน​ด้วย​แล้ว วัฒนธรรม​ของ​ คน​สุรินทร์​เรา​จะ​ให้​ผ้า​ไหม​เป็น​ของ​รับ​ไหว้​คู่​บ่าว​สาว แต่​ ต่อ​มาระ​ยะ​หลังๆ พอ​เริ่ม​มี​ผ้า​ที่​ทอ​จาก​โรงงาน​เข้า​มาตี​ ตลาด จะ​ว่า​ด้วย​ราคา​ที่​ถูก​กว่า หรือ​ไม่​สิ้น​เปลือง​เวลา​ ก็ตาม​ที พวก​เรา​จึง​ไม่​ค่อย​มี​ใคร​ทอ​ผ้า​ใช้​เอง​อีก”


ศรีศักดิ์ พิกุลแก้ว

มิใช่​เพียง​ภูมิปัญญา​การ​ทอ​ผ้า​ที่​เริ่ม​เสื่อม​หาย​ไป น้า​อนงค์​ยัง​บอก​ผม​อีก​ด้วย​ว่า วัฒนธรรม​ใน​การ​ปลูก​ หม่อน​เลี้ยง​ไหม​ก็​เริ่ม​จาง​หาย​ลง​ไป​ด้วย มาตร​ว่า​องค์​ ความ​รู้​เรื่อง​เกี่ยว​กับ​กระบวนการ​ทอ​ผ้า​ใช้​เอง​ของ​คนใน​ ชุมชน​หาย​ไป​จน​เกือบ​จะ​หมด ชีวิต​ยัง​มี​พรุ่ง​นี้​เสมอ ผม​มคี​ วาม​เชื่อ​อย่าง​นั้น สตรี​ บ้าน​หนอง​แวง​ก็​คง​มี​ความ​เชื่อ​ที่​ไม่แ​ ตก​ต่าง​กัน “ประมาณ​ปี 2542 ที่​หมู่บ้าน​เรา​มี​การ​รวม​กลุ่ม​ ออม​ทรัพย์​ขึ้น​มา ชุมชน​เอง​ก็​มี​การ​ตื่น​ตัว​ใน​การ​พัฒนา​ งาน​เ พื่ อ ​ใ ห้ ​ก่ อ ​เ กิ ด ​ร าย​ไ ด้ ​เ พิ่ ม ​แ ละ​เ ป็ น การ​อ นุ รั ก ษ์ ​ วัฒนธรรม พวก​เรา​ที่​เป็น ​ผู้​หญิง​จึง​คิด​ว่าการ​ทอ​ผ้า​ขาย​ น่า​จะ​เหมาะ​กับ​พวก​เรา​มาก​ที่สุด เพราะ​ว่า​เมื่อ​ก่อน​เรา​ ก็​เคย​ทอ​ใช้​เอง​กัน​อยู่​แล้ว”

ภูมิปัญญา​ที่​หลงลืม ปัญหา​ที่​คาด​ไม่​ถึง น้าอ​ นงค์เ​ล่าไ​ป​พลาง ผม​หยิบผ​ า้ ท​ อ​ผนื ส​ วย​ขนึ้ ม​ า​ดพ​ู ลาง หาก​เรื่อง​ราว​ต่างๆ ไม่​ได้เ​กิด​ขึ้น​ง่ายๆ อย่าง​ที่​คิด “พอ​คิด​ตัดสิน​ใจ​ว่า​จะ​ตั้ง​กลุ่ม​ทอ​ผ้า​ไหม​ขึ้น​มา เรา​กลับพ​ บ​วา่ ทีห​่ มูบ่ า้ น​เกือบ​จะ​ไม่มใ​ี คร​มค​ี วาม​รด​ู้ า้ น​การ​ ทอ​ผา้ พ​ นื้ เ​มือง​ใช้เ​อง​อกี แ​ ล้ว คิดแ​ ล้วก​ อ​็ าย ภูมปิ ญ ั ญา​ของ​ บรรพบุรุษเ​รา​แท้ๆ กลับ​ไม่มี​ใคร​คิด​จะ​อนุรักษ์”

79


ฟัง​แล้ว​อาจ​แปลก​แต่​ก็​เป็น​ความ​จริง​ที่​เจ็บ​ปวด ทีค่​ น​ยุค​สมัย​ใหม่​ละทิ้ง​ภูมิปัญญา​ของ​บรรพบุรุษ อย่า​ว่า​แต่ละ​ทิ้ง​ภูมิปัญญา​ดั้งเดิม​เลย ขนาด​ดูถูก​ ภูมิปัญญา​ของ​บรรพบุรุษ​ผม​ก็​เคย​เห็น​มา​แล้ว ดี​ที่​ว่าที่​ บ้าน​หนอง​แวง​ไม่ไ​ด้​เลว​ร้าย​ถึง​ขั้น​นั้น ถ้าอ​ ย่าง​นนั้ ค​ น​ทน​ี่ ก​ี่ ลับม​ า​ทอ​ผา้ พ​ นื้ บ​ า้ น​ได้อ​ ย่างไร ผม​โยน​คำถาม​ลง​ไป​ใน​เวทีพ​ ูด​คุย “เรา​ทำ​เรื่อง​ไป​ที่​พัฒนา​ชุมชน​จังหวัด ว่า​อยาก​ตั้ง​ กลุ่มท​ อ​ผ้า​พื้น​บ้าน แต่​เรา​ไม่มี​ความ​รู้​เรื่อง​การ​ทอ​ผ้า​เลย ���น​แก่ๆ ที่​เหลือ​อยู่​ใน​ชุมชน​ก็​แก่​มาก ไม่มี​เรี่ยวแรง​มา​ สอน พัฒนา​ชุมชน​จึง​มี​โครงการ​ส่งตัว​แทน​ไป​ฝึก​อบรม​ การ​ปลูก​หม่อน​เลี้ยง​ไหม และ​ทอ​ผ้า​ไหม​แบบ​ครบ​วงจร​ ทีน่​ ิคมสร้างตนเอง​ปราสาท


“พอก​ลบั ม​ า​เรา​กเ​็ รียน​รู้ มา​พฒ ั นา​รปู แ​ บบ พอ​ปี 2551 เรา​โชค​ดท​ี ห​ี่ น่วย​พฒ ั นาการ​เคลือ่ นที่ 55 เข้าม​ าส​นบั ส​ นุน​ งบ​ประมาณ​เพื่อ​ซื้อ​วัสดุ​อุปกรณ์​ใน​การ​ทอ​ผ้า​ไหม ทำให้​ สมาชิก​มี​ฝีมือ​ที่​พัฒนา​ขึ้น​มาก ผลิตภัณฑ์​ผ้า​ไหม​ที่​ได้ มี​ คุณภาพ​ดแี​ ละ​มี​ความ​งดงาม ถูกใจ​คน​ที่​เข้า​มา​ดู​งาน” ขณะ​ทปี่​ ้าๆ น้าๆ ช่วย​กัน​ตอบ ผม​ลอบ​มอง​เข้าไป​ ใน​แวว​ตา​และ​สีหน้า พบ​ว่า​ทุก​คน​ต่าง​มี​ความ​ภาค​ภูมิใจ​ ยิ่ง​นักก​ ับ​ความ​สำเร็จ​ที่​ร่วม​กัน​สร้าง​กัน​มา

ไร้​แรงงาน ไร้ว​ัตถุดิบ ปัญหา​แห่ง​ยุคป​ ัจจุบัน เหมื อ น​ก ลุ่ ม ​อ าชี พ ​ก ลุ่ ม ​นี้ ​จ ะ​มี ​มื อ ​ที่ ​ม อง​ไ ม่ ​เ ห็ น ​บ้ า ง


ชนิด​ของ​ผ้า​พื้นเ​มือง​สุรินทร์ 1.ผ้าโ​ฮล เป็นล​วดลาย​ตน้ แบบ​ดงั้ เดิมข​อง​ชาว​สรุ นิ ทร์เ​ชือ้ ส​าย​เขมร​กว​็ า่ ไ​ด้

มี​ทั้ง​ผ้า​โฮล​ที่​เป็น​ผ้า​นุ่ง​ของ​ผู้​หญิง (ซัมป​ ็วด​โฮล) ซึ่ง​เป็นผ​ ้าลาย​มัด​หมี่​ ทาง​ขวาง​สลับ​กับ​ลาย​ริ้ว​เฉียง และ​ผ้าโ​ฮล​สำหรับ​ผู้ชาย (โฮล​เปราะ​ฮ์) ซึ่ง​จะ​คล้าย​ผ้า​โฮล​ของ​ผู้​หญิง​แต่ ​ไม่มี​ลาย​ริ้วเ​ฉียง​คั่น

2.ผ้า​อัมป​ รม เป็น​ผ้าลาย​ตาราง​สี่เหลี่ยม มี​การ​มัด​ย้อม​เส้น​ไหม​ให้​เป็น​ จุด​ประ​สี​ขาว​เด่น​จาก​พื้น​สี​แดง​ใน​ตาราง​สี่เหลี่ยม​เล็กๆ โดย​มัด​ย้อม​ทั้ง​ เส้น​ยืน​และ​เส้น​พุ่ง​และ​เส้น​ยืน​ตลอด​ผืน​ผ้า ผ้า​อัม​ปรม​จัด​เป็น​ลาย​ผ้า ตา​ราง​สี่​เห​ลยี่​ ม​เล็กๆ มี​จะ​ปะ​สี​ขาว​ลอย​เด่น ขึ้น​มา​จาก​พื้นส​ี​น้ำตาล​แดง​ ทำให้​มี​ลวดลาย​ที่​มลี​ ักษณะ​คล้าย​ดาว​กระจาย​บน​สรวง​สวรรค์ ที่​อยูข่​อง​ พระ​พรหม 3.ผ้า​สมอ เป็น​ผ้าลาย​ตาราง​สี่​เห​ลี่​ยม​เล็กๆ ​ประกอบ​ด้วย​สี​ดำ เหลือง​

ทอง เขียว​ขี้ม้า และ​แดง​เข้ม ผ้าน​ ุ่ง​ลาย​นที้​ อ​โดย​ไม่ม​ ัด​หมี่ ส่วน​ใหญ่​ คน​สูง​อายุน​ ิยม​นุ่ง​อยูก่​ ับ​บ้าน


มอง​เห็น​บ้าง ยื่น​เข้า​มา​ช่วย​เสมอ ทว่า​ทุก​กิจการ​ย่อม​มี​ ปัญหา​การ​ดำเนินง​ าน​ตอ่ เ​นือ่ ง​ตาม​มา กลุม่ ส​ ตรีท​ อ​ผา้ ไ​หม ​บ้าน​หนอง​แวง ก็​มิ​อาจ​หนี​ความ​จริง​ตรง​นี้​ไป​ได้​เฉก​เช่น​ เดียวกัน “ตอน​นี้​กลุ่ม​เรา​มี​ปัญหา​อยู่ 2 อย่าง หนึ่ง ผลิต​ ไม่ทนั ข​ าย สอง วัตถุดบิ ต​ อ้ ง​ไป​ซอื้ จ​ าก​นอก​ชมุ ชน ซึง่ เ​รา​ก​็ พยายาม​หา​ทางออก​อยู่ ด้วย​การ​ปลูกห​ ม่อน​เลีย้ ง​ไหม​เอง​ ให้ม​ าก​ทสี่ ดุ แต่ท​ ำ​อย่างไร​มนั ก​ ไ​็ ม่ทนั ใ​ช้ เรา​เลย​ตอ้ ง​ไป​นำ​ เส้นไ​หม​จาก​ทอี่​ ื่น​มา​ใช้ ซึ่ง​มัน​ทำให้​มี​ต้นทุน​ที่​สูง​ขึ้น “ส่วน​เรือ่ ง​ทผ​ี่ ลิตไ​ม่ทนั น​ นั้ บาง​ครัง้ เ​รา​กจ​็ น​ปญ ั ญา​ จริงๆ เพราะ​อาชีพ​หลัก​ของ​เรา​คือ​เกษตรกร ตรง​นี้​ เป็น​อาชีพ​เสริม​ซะ​มากกว่า เรื่อง​ที่​จะ​ให้​มา​ทุ่มเท​ทาง​นี้​ อย่าง​เดียว​คง​ทำ​ไม่ไ​ด้ บาง​ครั้งก​ ็​เลย​เสีย​ชื่อ เวลา​ที่​เรา​ส่ง​ ของ​ไม่ทัน” น้าอ​ นงค์​พูด​ถึง​ปัญหา


โดย​สว่ น​ตวั ค​ ดิ ว​ า่ เ​รือ่ ง​นไ​ี้ ม่น​ า่ จ​ ะ​ใช่ป​ ญ ั หา​ใหญ่อ​ ะไร เท่า​ที่​ฟัง​ก็​เห็น​บอก​ว่า​ตรง​นี้​เป็น​อาชีพ​เสริม ดี​เสีย​อีก​ยิ่ง​ ของ​นอ้ ย​จะ​ได้ข​ าย​ราคา​ดี ผิดถ​ กู ป​ ระการ​ใด ตรง​นข​ี้ อ​ฝาก​ ไว้​เป็น​วิจารณญาณ​ของ​ผู้​อ่าน​แล้วก​ ัน

ทอ​อย่าง​ที่ ​ใช้ ขาย​อย่าง​ที่​ชอบ คุย​เรื่อง​แนวคิด การ​จัดการ การ​ดำเนิน​งาน​ไป​เยอะ​แล้ว ท่าทาง​เห​มือน​ ​สาวๆ ใหญ่​ของ​เรา​จะ​เริ่ม​เบื่อ เห็น​ท่า​ไม่​ดี ผ​ ม​จงึ ข​ อ​ให้พ​ วก​เขา​ออก​มา​ขยับแ​ ข้งข​ ยับข​ า​ให้ด​ ห​ู น่อย ทัง้ ​ สาธิต​การ​ทอ​ผ้า สาธิต​การ​สาว​ไหม สาธิต​การก​รอ​ไหม ย้ อ ม​ไ หม ทั้ ง หมด​ต่ า ง​ส ร้ า ง​บ รรยากาศ​แ ห่ ง ​ค วาม​ สนุกสนาน​ขึ้น​มา​ทันที เอา​แค่​ตัว​ผม​เอง​นี่​ก็​ว่า​สนุก​ได้ที่​แล้ว ยิ่ง​บรรดา​


86 บักได

ลูกห​ ลาน​ของ​สมาชิก​ที่มา​ร่วม​พูด​คุย​ด้วย​แล้ว พวก​นั้น​ถึง​ ขั้น​เลอะเทอะ​กัน​ไป​ทั้ง​ตัว เรียก​ว่า​เป็น​กิจกรรม​ที่​สร้าง​ความ​สรวลเส​เฮฮา​ได้​ ไม่​น้อย ช่วง​ที่​กำลัง​สนุก​อยู่​นั้น ​ผม​ถาม​น้า​อนงค์​ว่า ถ้า​ เทียบ​แล้ว​ผ้า​ไหม​พื้น​บ้าน​ของ​ที่​นี่​จัด​ว่า​อยู่​ใน​เกรด​ใด​ของ​ ผ้า​ไหม​ที่​ขายๆ กัน​อยู่​ใน​ภาค​อีสาน แก​ตอบ​ชัด​ถ้อย​ชัด​คำ​ว่า “เรา​ชอบ​แบบ​ไหน ใช้แ​ บบ​ไหน เรา​กอ​็ ยาก​ให้ค​ น​มา​ ซื้อ​ได้​ใช้​ของดี​แบบ​นั้น เรา​จะ​ใช้​เฉพาะ​เส้น​ไหม​ธรรมชาติ ไม่มี​เส้น​ไหม​สังเคราะห์​ปน​แม้แต่​น้อย อย่าง​บาง​ที่​เขา​มี​ การ​ใช้​เส้นใย​สังเคราะห์​ผสม​เพื่อ​ลด​ต้นทุน แต่​ของ​เรา​จะ​ ไม่ย​ อม​ทำ​อย่าง​นนั้ เ​ด็ดข​ าด ของ​เรา​ผนื ล​ ะ 800-900 บาท บาง​คน​กว​็ า่ แ​ พง แต่พ​ อ​ซอื้ ไ​ป​ใช้ต​ ดิ ใจ​กนั ท​ กุ ค​ น เรา​กเ​็ ลย​คดิ ​ ว่าม​ า​ถกู ท​ าง​แล้ว ทาง​นน​ี้ แ​ี่ หละ​จะ​สร้าง​ความ​ยงั่ ยืนใ​ห้เ​รา ดี​กว่า​ไป​ลด​ต้นทุน​แล้ว​คุณภาพ​เสีย​ไป” ชัด​ดว้ ย​ตวั ​คำ​ตอบ​ของ​มนั ​เอง ผม​คง​ไม่​ตอ้ ง​อธิบาย​ อะไร​เพิม่ เ​ติม ก่อน​กลับผ​ ม​หนั ไ​ป​หา​นา้ อ​ นงค์พ​ ร้อม​กำชับว​ า่ “ที่​น้า​ทำน่ะ​ดี​อยู่​แล้ว อย่า​ปล่อย​ให้​ใคร​เอา​เงิน​มา​ ล่อ​แล้ว​ผลิตส​ ิน​ค้า​ห่วยๆ นะ ถ้า​เป็น​อย่าง​นั้น​ผม​เสียดาย​ ตาย​เลย”


08 เกษตรรวมหมู่ สวัสดิการจากท้องถิ่น


90 บักได

ออก​จาก​กลุ่ม​สตรี​ทอ​ผ้าไ​หม​บ้าน​หนอง​แวง เรา 2 หนุ่ม 1 สาว ล่อง​ย้อน​กลับ​มา​ที่ทำการ อบต. ทีแ​ รก​นึก​ว่าจ​ ะ​ให้​ มา​นั่ง​รอ​วิทยากร​กลุ่ม​ต่อ​ไป​ทนี่​ ี่​ก่อน มาตร​ว่าก​ ำลัง​จะ​ถึง​ ยาม​เที่ยง​วัน​อัน​เป็น​เวลา​พัก​เที่ยง​ของ​ใคร​หลายๆ คน หาก​ยาม​เทีย่ ง​วนั ข​ อง​ผม​กำลังใ​จ​จด​ใจ​จอ่ ก​ บั แ​ หล่ง​ เรียน​รู้​แหล่ง​ต่อ​ไป​ที่​เผอิญ​ไป​แอบ​ได้​ยิน​แว่วๆ ว่า แหล่ง​ เรียน​รู้​นี้​มี​ความ​เด่น​เฉพาะ​ตัว​ขนาด​ที่​ว่า​ใคร​มา​ที่​นี่ ต้อง​ ขอ​ลง​ศึกษา​ดงู​ าน​กัน​เป็น​ทิว​แถว ผม​นั่ง​พัก​ยังไ​ม่ถ​ ึง​อึดใจ มีเ​สียง​มอเตอร์ไซค์​เข้า​มา​ เรียก​ร้อง​ความ​สนใจ หัน​ไป​มอง เอ๊ะ​ตา​นี่​เป็น​ใคร​นะ​ถึง​ ได้​ขี่​รถ​ตรง​ดิ่ง​เข้า​มา​หา​เรา ทั้ง​ยัง​คะยั้นคะยอ​ให้​ซ้อน​ท้าย​ ออก​ไป​ด้วย​กัน​อีก ว่า​แล้วจ​ ึง​เดิน​ออก​ไป​บอก​แก​ว่า “ผม​รอ​คน​อยูน​่ ะ่ ล​ งุ นีน​่ า​ยกฯจะ​ให้ม​ า​พา​ไป​กนิ ข​ า้ ว​ ใช่​มั้ย​ครับ ฝาก​บอก​นา​ยกฯด้วย​ว่า เดี๋ยว​ขอ​ทำงาน​ก่อน เสร็จ​แล้ว​จะ​ตาม​ไป” “ลุง​นี่​ล่ะ​คน​ที่​หนุ่ม​รอ​อยู่ มา​รีบข​ ึ้น​มา​เร็ว เดี๋ยว​จะ​ พา​ไป​ดู​แปลง​เกษตร​อินทรีย์​ที่ อบต.จัด​ไว้​ให้​ชาว​บ้าน​เข้า​ มา​ปลูก​ผัก​ทำ​มา​หากิน” ทำความ​เ ข้ า ใจ​เ ป็ น การ​เ สร็ จ ​ส รรพ ลุ ง ​ห ลาน​ เฉพาะ​กิจ​จึง​ออก​เดิน​ทาง


ที่​สาธารณะ ประโยชน์​ต้อง​เพื่อส​าธารณะ ยาม​ตะวันเ​ที่ยง​ตรง ถึง​สายลม​จะ​เย็น​สดชื่น​เพียง​ใด แต่​ ก็​มิ​อาจ​ปัด​เป่า​หยด​เหงื่อ​ของ​ผม​ออก​ไป​ได้​หมด ดีว​ ่า​จาก อบต. ไป​แปลง​เกษตร​อินทรียข์​ อง​ที่​นี่​ไม่​ไกล​อย่าง​ที่​คิด จริงๆ ต้อง​บอก​ว่าใ​กล้​กว่าท​ ี่​คิดเ​ยอะ​เชียว​ล่ะ การ​ เดิน​ทาง​ไป​ง่าย​มาก ถ้าเ​รา​หัน​หน้าเ​ข้าหา​ที่ทำการ อบต. สวน​แปลง​เกษตร​แหล่งเ​รียน​รู้​กลุ่ม​เกษตร​อินทรีย์ หมู่ 2 3 4 จะ​อยู่​ทาง​ด้าน​ซ้าย​มือ มาตร​ว่า​มี​เพียง​สนาม​กีฬา​ และ​ถนน​สาย​เล็กๆ ขวาง​กั้น​เพียง​เท่านั้น บน​เนื้อที่ 30 กว่าไ​ร่ ผม​พบ​เจอ​ความ​หลาก​หลาย​ ของ​พื ช ​ผั ก ​น านา​ช นิ ด ซ้ า ย​มื อ ​เป็ น ​พื้ น ที่ ​ส ำหรั บ ​ป ลู ก​ ข้าวโพด ขวา​มือ​มี​ศาลา​อเนกประสงค์​ขนาด​กลาง​เอา​ไว้​ ให้​สมาชิก​เข้า​มา​ทำ​กิจกรรม ตรง​หน้า​เป็น​พื้นที่​แบ่ง​เป็น​ ล็อคๆ เพื่อ​จัดสรร​ให้​ชาว​บ้าน ถัด​ไป​ท้าย​สุด​มี​ลำห้วย​ สำหรับห​ ล่อ​เลี้ยง​ความ​อุดม​สมบูรณ์ รอง​นา​ยกฯ สนั่น ใจ​พินิจ วิทยากร​ประจำ​แหล่ง​ เรียน​รู้ ดับ​เครื่องยนต์​พร้อม​กับ​เล่า​ที่มา​ของ​แหล่ง​เรียน​รู้​ ให้​ฟัง​ทันที “แรก​เริ่ม​เดิมที​พื้นที่​ตรง​นี้​เป็น​พื้นที่​สาธารณะ​ของ​ หมู่​ที่ 3 ตั้งแต่​ก่อน​ทจี่​ ะ​มี​การ​จัดต​ ั้ง อบต. แล้ว ทว่า​หลัง​ การ​จดั ต​ งั้ ผูบ​้ ริหาร​ชดุ ท​ แ​ี่ ล้วน​ ำ​พนื้ ทีต​่ รง​นไ​ี้ ป​ให้เ​อกชน​เช่า​


สนั่น ใจ​พินิจ

ทำ​มา​หากิน เรา​กค​็ ดิ ว​ า่ ไ​ม่ถ​ กู ท​ ใ​ี่ ห้ค​ น​กลุม่ ใ​ด​กลุม่ ห​ นึง่ เ​ข้า​ มา​หา​ประโยชน์​แต่​เพียง​ผู้​เดียว ทีนี้​พอ​ทีม​งาน​ของ​เรา​ได้​ รับก​ าร​เลือก​ตงั้ เรา​กค​็ ดิ แ​ ล้วว​ า่ พ​ นื้ ทีต​่ รง​นต​ี้ อ้ ง​นำ​กลับม​ า​ ให้​ชาว​บ้าน​ได้​ใช้​ประโยชน์​ร่วม​กัน​อย่าง​ถ้วน​หน้า” นับว​ า่ เ​ป็นเ​รือ่ ง​กล้าห​ าญ​มาก​นะ​ครับ การ​หกั ด​ บิ ก​ บั ​ นายทุน​ใน​ชุมชน​อย่าง​นี้ หาก​ผลลัพธ์​ที่​ได้​ช่าง​คุ้ม​ค่า​และ​ น่า​ปรบ​มือ​ให้​จริงๆ ขณะ​กำลัง​อ้า​ปาก​จะ​ถาม​อะไร​ต่อ ลุง​สนั่น​ไม่​เปิด​โอกาส​ให้​ผม​โต้​แย้ง​แม้แต่​น้อย แก​เล่า​ ต่อว่า “ที่​เริ่ม​ต้น​ทำงาน​อย่าง​จริงจัง เรา​เริ่ม​ใน​ปี 2550 เป็นต้น​มา ตอน​นั้น​มี​การ​สำรวจ​พบ​ว่า​ชาว​บ้าน​บาง​ส่วน​ ขาดแคลน​ที่ดิน​ทำ​มา​หากิน จึงไ​ด้​ความ​คิด​ว่าไ​หนๆ เรา​ ก็ม​ ท​ี ส​ี่ าธารณะ​และ​กค​็ ดิ จ​ ะ​ใช้ป​ ระโยชน์เ​พือ่ ช​ มุ ชน​อยูแ​่ ล้ว


ดัง​นั้น สู้​เอา​มา​แจก​จ่าย​ให้​ชาว​บ้าน​เข้า​มา​ปลูก​ผัก​ยังชีพ​ ไม่​ดี​กว่า​เห​รอ” แก​ตั้งใจ​หรือ​ไม่​ตั้งใจ​ก็​ไม่รู้ หาก​การ​ให้​ชาว​บ้าน​ ใน​ชุมชน​เข้า​มา​ใช้​ประโยชน์​ใน​พื้นที่​สาธารณะ​ช่าง​เป็น​ แนวคิด​ที่​ถูก​จริต​ผม​เป็น​อย่าง​ยิ่ง

ขาด​เหลือบ​อก​กัน​ได้ แต่ ​ไม่ ใช่​แย่ง​ของ​คน​อื่น เพียง​พดู ค​ ยุ ใ​น​ทร​ี่ ม่ เ​หมือน​เรือ่ ง​ราว​จะ​ยงั ไ​ม่ย​ งุ่ ย​ าก​พอ ลุง​ สนั่น​พา​เดิน​ตะลุย​เข้าไป​พูด​คุย​ใน​พื้นที่​เสีย​อย่าง​นั้น แก​ เล่น​พา​ไป​ดู​ตั้งแต่​หัว​ไร่ เรื่อย​มา​จนถึง​ที่​ติด​ริม​หนอง​น้ำ กระทั่ง​ย้อน​กลับ​มา​ถึง​ศาลา​อเนกประสงค์​ของ​กลุ่ม​ที่​


94 บักได

กล่าว​ไป​ถึง​แต่แ​ รก ได้​บ รรยากาศ​ไ ป​อี ก​แ บบ​น ะ​ค รั บ ที่​แ ล้ วๆ มา​ บาง​ครัง้ เ​วลา​พดู ค​ ยุ เ​รือ่ ง​แนวคิดอ​ ะไร​ทำนอง​นี้ จะ​นกึ ภ​ าพ​ ตาม​ไม่อ​ อก เพราะ​วา่ ไ​ม่ไ​ด้ล​ งพืน้ ท​ จ​ี่ ริง แต่ก​ บั ท​ น​ี่ ข​ี่ อบ​อก ใคร​มา​ดง​ู าน​แล้วก​ ลัวร​ อ้ น กลัวเ​หนือ่ ย สงสัยท​ า่ น​มา​ผดิ ท​ ี่ แต่ห​ าก​อยาก​มา​ดง​ู าน​ทม​ี่ น​ี ำ้ ม​ เ​ี นือ้ ใ​ห้ท​ า่ น​ได้ส​ มั ผัส รับรอง​ แหล่ง​เรียน​รู้​นไี้​ม่​ผิด​หวัง​แน่ สำคัญ​ต้อง​มา​ให้​ถูก​ฤดู​ด้วย​นะ ไม่ใช่​มา​หน้าแ​ ล้ง​ที่​ ชาว​บ้าน​บาง​ส่วน​เขา​พัก​การ​ปลูก​พืช​ผัก ทาง​ที่​ดปี​ ระสาน​ งาน​มา​กับ​เจ้าของ​พื้นทีเ่​ป็น​ดที​ ี่สุด ว่าไ​ป​แล้วช​ ว่ ง​ทเ​ี่ ดินด​ แ​ู ปลง​เกษตร​แห่งน​ ม​ี้ ข​ี อ้ ส​ งั เกต​ บาง​อย่าง​เล็ก​น้อย แปลง​แต่ละ​แปลง​มี​ขนาด​ไม่​เท่า​กัน อย่าง​นี้​ชาว​บ้าน​ที่​ได้​แปลง​เล็ก​เขา​ไม่​โวย​หรือ ด้วย​ความ​ สงสัย​จึง​หัน​ไป​ถาม​ลุง​สนั่น ลุงแ​ ก​ไม่มอ​ี ดิ ออด​หรืออ​ อกลูกล​ งั เล​ให้ส​ งสัย พูดจา​ ฉะฉาน​กลับ​มา “เรา​ตกลง​ใน​ทป​ี่ ระชุมต​ งั้ แต่เ​ริม่ ท​ ำ​โครงการ​แล้วว​ า่ ใคร​ทป​ี่ ระสงค์จ​ ะ​เข้าร​ ว่ ม​กบั เ​รา​ตอ้ ง​ยอมรับก​ ฎ​กติกา เรือ่ ง​ ที่ดิน​นั้น​ใคร​จะ​มา​กำหนด​หรือ​เลือก​เอง​ไม่​ได้ เรา​ตี​เป็น​ ล็อคๆ กว้าง 3 เมตร ส่วน​ความ​ยาว​ก็​แล้ว​แต่พ​ ื้นที่ เสร็จ​ แล้ว​ให้​ชาว​บ้าน​จับ​ฉลาก​เอา ไม่มี​เลือก​ที่รักม​ ัก​ที่​ชัง คุณ​ ได้ต​ รง​ไหน​ตอ้ ง​เอา​ตรง​นนั้ ตอน​นม​ี้ ค​ี น​เข้าม​ า​ใช้ป​ ระโยชน์​


ศรีศักดิ์ พิกุลแก้ว

ประมาณ 30 คน ก็​ยังไ​ม่มี​ปัญหา​อะไร” ที่ ​ส ำคั ญ​ลุ ง ​ส นั่ น ​ยั ง ​เสริ ม ​ด้ ว ย​ว่ า คน​ที่​จ ะ​ม า​ใ ช้​ ประโยชน์​ใน​พื้นที่​นี้​นั้น​จะ​กำหนด​แต่​แรก​ว่า​ให้​ทำ​เฉพาะ​ เกษตร​ปลอด​สาร​พิษ​เท่านั้น ผม​ฟัง​ทแี​ รก​ก็​แย้งไ​ป​ว่า เผด็จการ​เกิน​ไป​หรือ​เปล่า ลุง​แก​ยัก​ไหล่​ตอบ​เฉย​ว่า อย่าง​นี้​น่ะ​ดีแล้ว ชาว​บ้าน​จะ​ได้​ มี​สุขภาพ​กาย​ที่​ดี​ขึ้น​ด้วย แหม เล่น​ยิง​ปืน​นัด​เดียว​ได้​นก 2 ตัว​เชียว​นะ ที​แรก​เกือบ​จะ​ไม่มี​อะไร​ข้องใจ​เรื่อง​การ​จัดสรร​ปัน​ ส่วน​ทดี่ นิ อ​ ยูแ​่ ล้ว ไม่รว​ู้ า่ ด​ ว้ ย​อะไร​ดลใจ​ขนึ้ ม​ า แล้วค​ น​ทเ​ี่ ขา​ ขยันข​ นั แ​ ข็งท​ ำ​มา​หากินล​ ะ่ หาก​เขา​ตอ้ งการ​ทดี่ นิ เ​พิม่ เ​ติม ​จะ​มี​ช่อง​ทาง​ใด​บ้าง ใน​การ​เข้าไป​ใช้​พื้นที่​ที่​ยัง​ไม่มี​คน​ เข้าไป​ใช้​ประโยชน์​ได้ นอกจาก​นนั้ ย​ งั ม​ เ​ี รือ่ ง​ความ​โปร่งใส​ใน​การ​เข้าม​ า​ขอ​ ใช้​พื้นที่​อีก ที่​นี่​เขา​มี​วิธี​จัดการ​อย่างไร​นะ หรือ​มี​วิธี​การ​ อธิบาย​อย่างไร ทีจ​่ ะ​ให้ช​ าว​บา้ น​ทไ​ี่ ม่ไ​ด้เ​ข้าม​ า​ใช้ป​ ระโยชน์​ ใน​พื้นที่​สาธารณะ​แห่งน​ ี้ ว่าเ​ขา​ไม่​ได้​ถูก​เอา​เปรียบ ก่อน​ตอบ​ลงุ ส​ นัน่ ห​ ยิบเ​อกสาร​แบบ​ฟอร์มก​ าร​ขอ​ใช้​ ที่ดิน​มา​ให้​ดู พร้อม​อธิบาย​ว่า “เรื่อง​นี้​เรา​เตรียม​การ​รองรับ​ไว้​ตั้งแต่​แรก เช่น ระเบียบ​ใน​การ​ใช้​พื้นที่​จะ​เป็นการ​ตกลง​กัน​ใน​กลุ่ม หรือ​ อย่าง​การ​เข้าม​ า​ใช้พ​ นื้ ทีก​่ จ​็ ะ​มห​ี อก​ระ​จาย​ขา่ ว​ประกาศ​เป็น​

95


96 บักได

ช่วงๆ หรือไ​ม่​ก็​ใน​การ​ประชุมห​ มู่บ้าน​ประจำ​เดือน​เรา​จะ​ ฝาก​ผู้นำ​ชุมชน​ไป​ประชาสัมพันธ์​เป็น​ระยะ “ส่วน​การ​ขอ​พื้นที่​เพิ่ม​นั้น​สามารถ​ทำได้ เรา​จะ​ เพิ่ม​เป็น​กรณี​พิเศษ​ไป แต่​ว่า​ใน​พื้นที่​นั้น​จะ​มี​ข้อ​กำหนด​ หน่อย​ว่า​ต้อง​ปลูก​เฉพาะ​ข้าวโพด​เท่านั้น ใน​กรณี​ที่​มี​การ​ ไป​เบียดเบียน​ที่ดิน​คน​อื่น​ก็​ต้อง​เรียก​มา​คุย​ใน​ที่​ประชุม​ ว่า​ทำ​อย่าง​นี้​ไม่​ได้ เรา​อยู่​ด้วย​กัน​ต้อง​รู้จัก​แบ่ง​ปัน​กัน​นะ อะไร​ทำนอง​นั้น” ได้ยิน​แล้ว​ก็​หมด​ห่วง​ไป​เปลาะ​หนึ่ง มาตร​ว่า​กลัว​ ชาว​บ้าน​จะ​มา​ทะเลาะ​กัน​เรื่อง​ใคร​ได้​เข้า​มา​ใช้​ประโยชน์ ใคร​ไม่​ได้​เข้า​มา​ใช้​ประโยชน์


ศรีศักดิ์ พิกุลแก้ว

ปลูก​พืช​หลาก​หลาย เน้นก​ ิน เน้นอ​ ยู่ ใน​ชุมชน จบ​เรื่อง​ความ​ยุติธรรม​ใน​การ​แบ่งส​ ัน​ปัน​ส่วน ตา​นี้​ผม​ขอ​ เริ่ม​ต้น​ก่อน​บ้าง จาก​ศาลา​อเนกประสงค์​เดิน​ตรง​ไป​ทาง​ ที่​ติด​กับ​ลำห้วย ใน​แต่ละ​แปลง​ที่​พาน​พบ​ล้วน​แล้ว​แต่​มี​ ความ​หลาก​หลาย ชนิดท​ ว​ี่ า่ ไ​ม่ก​ ลัวก​ าร​ผสม​ขา้ ม​สาย​พนั ธุ​์ แม้แต่​น้อย พริก​แจม​มะเขือ ผัก​บุ้ง​แซม​ตะไคร้ กะ​เพรา​ล้อม​ ต้น​หอม จะ​บอก​ว่า​มา​ที่​นี่​ที่​เดียว​เหมือน​ไป​เดิน​ซู​เปอร์​ มาร์​เก็​ตก็​มิ​ปาน ที่​สำคัญ​ลุงส​ นั่น​เล่า​เสริม​ด้วย​ว่า “คน​ทมี่ า​ใช้พ​ นื้ ทีข​่ อง​เรา​สว่ น​ใหญ่เ​ขา​จะ​ปลูกเ​อา​ไว้​

97


98 บักได

เพือ่ ก​ นิ เ​อง ทีเ​่ หลือแ​ ล้วเ​ท่านัน้ จ​ งึ จ​ ะ​ขาย แต่ว​ า่ ม​ ส​ี ว่ น​นอ้ ย​ เท่านั้น ถ้า​หนุ่ม​มา​ช่วง​เย็นๆ นะ จะ​เห็น​ชาว​บ้าน​ออก​มา​ รดน้ำพ​ รวน​ดนิ พุดค​ ยุ แ​ ลก​เปลีย่ น​ผลผลิตก​ นั แ​ บบ​ไม่มใ​ี คร​ คิดเ​งินใ​คร ใคร​จะ​มา​เก็บไ​ป​กนิ คน​ทน​ี่ ก​ี่ ไ​็ ม่มใ​ี คร​หวง หรือ​ อย่าง​เวลา​งาน​บญ ุ งาน​แต่ง งาน​ศพ ชุมชน​กจ​็ ะ​มา​เก็บผ​ กั ​ ตรง​นี้​ไป​ใช้ เป็นการ​เกื้อ​หนุน​ซึ่งก​ ัน​และ​กัน” ตึกๆ เล่น​เอา​หัวใจ​ผม​เต้น​เลย​กับ​เรื่อง​เล่า​แห่ง​ ความ​เอื้อ​อาทร​ของ​คน​ชุมชน​นี้ หาก​เป็น​ใน​เมือง​ใหญ่ๆ น่ะ​หรือ เรื่อง​ราว​อย่าง​นี้​แทบ​จะ​ลืม​ไป​ได้​เลย อัน​นี้​ไม่รู้​ว่า​ มอง​โลก​ใน​แง่​ร้าย​เกิน​ไป​หรือเ​ปล่า​นะ สำหรับผ​ กั ท​ เ​ี่ หลือจ​ าก​การ​ใช้ใ​น​กจิ กรรม​เพือ่ ช​ มุ ชน​ นัน้ ลุงส​ นัน่ เ​ล่าว​ า่ ช​ าว​บา้ น​จะ​นำ​ไป​ขาย​ใน​ตลาด​นดั ห​ รือไ​ม่​ ก็ร​ ้าน​ค้า​ใน​ชุมชน ราคา​มิตรภาพ​เป็น​กันเอง ไม่​ได้​คิด​จะ​ เอา​กำไร​อะไร​มากมาย ระหว่าง​นั้น​มี​ป้า​เจ้าของ​ไร่​มะเขือ​เทศ​คน​หนึ่ง​เดิน​ ตรง​ดงิ่ เ​ข้าม​ า​หา​เรา 2 ลุงห​ ลาน ใน​มอื ถ​ อื ม​ ะเขือเ​ทศ​ลกู โ​ต​ สี​แดง​สด​มา​ถุง​ขนาด​ย่อมๆ “หลาน​ลอง​เอา​กลับไ​ป​กนิ ท​ ก​่ี รุงเทพฯดูน​ ะ มะเขือเ​ทศ​ ของ​ป้า​นไี่​ม่​ได้​ใส่​สาร​อะไร​เลย ปลูก​ตาม​ธรรมชาติล​ ้วนๆ ของ​ที่​กรุง​เท​พฯน่ะ​มัน​ใส่​สาร​เยอะ อย่า​ไป​กิน​มัน​มาก ถ้า​ผ่าน​มา​ทาง​นี้​อีก​ก็​แวะ​มา​เอา​ไป​อีก​เท่าไ​หร่ก​ ็ได้” คน​ต่าง​จังหวัด​นี่​ช่าง​มี​น้ำ​ใจ​จริงๆ ใจ​พลาง​ลอบ​คิด


ศรีศักดิ์ พิกุลแก้ว

ผู้​บริหาร​ต้อง​นึกถึง​ส่วน​รวม งาน​จึง​จะ​สำเร็จ ตะวัน​เริ่ม​คล้อย​ไป​ทิศ​ประจิม​เล็ก​น้อย ยาม​บ่าย​เริ่ม​เข้า​ มา​ทักทาย ก่อน​กลับ​ไป​ที่ อบต. ผม​ลอง​เลียบเคียง​ถาม​ เคล็ดล​ บั ค​ วาม​สำเร็จข​ อง​กลุม่ เ​กษตร​อนิ ทรียก​์ ลุม่ น​ ี้ มาตร​ ว่า​เพื่อเ​ป็น​วิทยาทาน​แก่​ชุมชน​อื่น “ผม​ว่ า ​อ ย่ า ง​แ รก​ผู้ ​บ ริ ห าร​ท้ อ ง​ถิ่ น ​ต้ อ ง​นึ ก ถึ ง​ ประชาชน​ก่ อ น​ตั ว ​เ งิ น แน่ น อน​ว่ า การ​ใ ห้ ​เ อกชน​เ ช่ า​ ที่ ​ส าธารณะ​เรา​ไ ด้​ตั ว ​เงิ น ​แ น่ น อน แต่ ​ว่ า​มั น ​จ ะ​ไ ป​ถึ ง​ ประชาชน​ทั้งหมด​หรือ​ไม่​นั้น เรา​ก็​ไม่​แน่ใจ ไม่​ได้​ว่า​ใคร​ จะ​โกง​นะ แต่​ใน​การ​บริหาร​งบ​ประมาณ​บาง​ครั้ง​มัน​ก็​ไป​ ไม่ท​ ั่ว​ถึง​จริงๆ มัน​มี​ข้อ​จำกัด แต่ถ​ ้า​เรา​ให้​ชาว​บ้าน​เข้าม​ า​ ใช้ป​ ระโยชน์โ​ดยตรง อันน​ ช​ี้ าว​บา้ น​ได้แ​ น่นอน ส่วน​จะ​มาก​ จะ​น้อย เรา​ถือว่า​ได้​กระจาย​ความ​ยุติธรรม​แล้ว ทีส่​ ำคัญ​ ผู้​บริหาร​ท้อง​ถิ่น​ต้อง​จริงใจ ไม่ไ​ป​หลอก​ลวง​ชาว​บ้าน จะ​ สนับสนุนแ​ ล้วก​ ต​็ อ้ ง​ให้ค​ รบ​วงจร เรือ่ ง​เมล็ดพ​ นั ธุ์ เรือ่ ง​นำ้ เรื่อง​ตลาด เรา​ต้อง​ช่วย​เขา​ให้​ถึงทีส่​ ุด” ที่​ลุง​สนั่น​เล่า​มา​ก็​ถือว่า​สม​เหตุ​สม​ผล ผู้​บริหาร​ ท้อง​ถิ่น​ท่าน​ใด​อยาก​ทดลอง​นำ​ไป​ใช้ แก​บอก​ว่าที่​บัก​ได​ ไม่​ได้​หวง​ห้าม​หรือ​จด​ลิขสิทธิ์​อะไร

99


09 การแพทย์ผสมผสาน การแพทย์แห่งยุคสมัย

จะ​พชื ผ​ กั ส​ วน​ครัว ดนตรีพ​ นื้ บ​ า้ น ภาษา​ทอ้ ง​ถนิ่ ป่าช​ มุ ชน​ ร่วมใจ หรือ​โค้ช​นักการ ผม​ว่า​หลายๆ อย่าง​ใน​บัก​ได​มี​ ลักษณะ​เฉพาะ​ชนิดห​ า​ทอ​ี่ นื่ ไ​ม่มเ​ี หมือน​กว​็ า่ ไ​ด้ ไม่ไ​ด้ก​ ล่าว​ ชืน่ ชม​จน​โอเวอร์ป​ ระการ​ใด แต่ห​ าก​ทา่ น​ผอ​ู้ า่ น​ลอง​เอา​มอื ​ จับ​ที่​หัวใจ​ดู​ก็​คงจะ​เข้าใจ​สิ่ง​ที่​ผม​พูด​ไม่​มาก​ก็​น้อย และ​แล้ว​การ​เดิน​ทางใน​บัก​ได​ของ​ผม​ก็​มา​ถึง​แหล่ง​ เรียน​รู้​แหล่ง​สุด​ท้ายของ​การ​เดิน​ทาง​ทริ​ปนี้ บ่าย​แก่​ยาม​สาย​ตะวัน​เริ่ม​อ่อน​แรง หาก​แรง​ใจ​ ของ​ผม​ไม่​ได้​ออกแรง​ตาม อาจ​เพราะ​ชาย​หนุ่ม​ที่​รอ​อยู่​ เบื้อง​หน้า​สร้าง​ความ​ปั่น​ป่วน​ใจ ที่​โรง​พยาบาล​พนม​ดง​รัก​เฉลิมพระเกียรติ 80 พรรษา น.พ.อภิ​สรรค์ บุญ​ประดับ - ผู้​อำนวย​การ​


โรงพยาบาลพนม​ดง​รัก​เฉลิมพระเกียรติ​ 80 พรรษา หมอ​หนุม่ วัยส​ าม​สบิ ปลายๆ ออก​มา​ทกั ทาย​ดว้ ย​สายตา​ ยิ้ม​แย้ ม​ทว่ า ​เปี่ ยม​ไป​ด้ว ย​ความ​มุ่ง ​มั่น พิจ ารณา​จาก​ เค้า​หน้า ลักษณะ​ท่าทาง รูปร​ ่าง น้ำเ​สียง พบ​ว่าค​ น​ผู้​นี้​มี​ บุคลิกลักษณะ​พิเศษ น่า​เลื่อมใส มาตร​วา่ ค​ น​วยั เ​ดียวกันย​ อ่ ม​คยุ ภ​ าษา​เดียวกันร​ เ​ู้ รือ่ ง ยิง่ ค​ น​ทพ​ี่ ศิ วาส​ใน​การ​ทำงาน​เชิงพ​ นื้ ทีเ​่ หมือน​กนั ด​ ว้ ย​แล้ว หัวข้อ​ใน​การ​สนทนา​นับ​ว่า​ออกรส​ออก​ชาติย​ ิ่ง​นัก เรา​ตา่ ง​พดู ค​ ยุ ถ​ งึ ป​ ญ ั หา​ความ​ยงั่ ยืนใ​น​การ​พฒ ั นา​ท​ี่ เป็นป​ ญ ั หา​มา​ตลอด​เวลา​กว่า 40 ปี สุดท้าย​จงึ ไ​ด้ค​ วาม​คดิ ​ ร่วม​กัน คือเ​รื่อง​ของ​ชุมชน​หาก​ปล่อย​ให้​ส่วน​กลาง​เข้าม​ า​ ควบคุม เข้า​มา​ดูแล​เพียง​อย่าง​เดียว​อัน​นี้​ไม่​ถูก​ไม่​ควร จะ​


102 บักได

ให้ด​ ใ​ี ห้เ​หมาะ​นนั้ ชาว​บา้ น​ใน​พนื้ ทีค​่ วร​เข้าม​ า​มบ​ี ทบาท มี​ ส่วน​ร่วม​ใน​การ​พัฒนา ถึงจ​ ะ​ยั่งยืน คุย​กัน​เป็น​มั่น​เหมาะ​แล้ว​จึง​วก​กลับ​มา​ที่​เรื่อง​การ​ แพทย์​ผสม​ผสาน อัน​นี้​ถือว่า​เป็น​อีก​หนึ่ง​ไฮไลท์​ของ​ที่​ บัก​ได​เหมือน​กัน แต่​แหม ทีน่​ ี่​ไฮไลท์​เยอะ​จัง​นะ ผม​ลอบ​ คิด​ใน​ใจ

ของ​ใหม่​บวก​ของ​เดิม วิธกี​ าร​รักษา​ที่​เหมาะ​เจาะ ใน​ห้อง​ทำงาน​ของ​หมอ​หนุ่ม​เมือง​ชายแดน 2 หนุ่ม ​ผู้​ ไม่เ​คย​พาน​พบ​นงั่ พ​ ดู ค​ ยุ ก​ นั อ​ ย่าง​ถงึ พ​ ริกถ​ งึ ข​ งิ บ้าง​วา่ การ​ แพทย์​ทำนอง​นี้​ชาว​บ้าน​จะ​ยอมรับ​ได้​หรือ บ้าง​ว่า​เรื่อง​ อย่าง​นี้​เป็น​เรื่อง​ที่​ชาว​บ้าน​ต้อง​เรียน​รู้ ประการ​แ รก​ที่ ​ผ ม​ส งสั ย ​ม าก​ที่ สุ ด หนี ​ไ ม่ ​พ้ น​ เรื่อง ความ​ลัก​ลั่น​เรื่อง​ความ​เข้าใจ​แนวคิด​การ​แพทย์​ ผสม​ผสาน​ของ​ชาว​บา้ น ผูอ​้ า่ น​คดิ ด​ น​ู ะ​ครับ หาก​ทา่ น​เป็น​ ผู้​ป่วย​แล้ว​มา​รับ​บริการ​ที่​โรง​พยาบาล​ของ​รัฐ ท่าน​กลับ​ พบ​ว่า​ท่าน​ต้อง​มา​รับ​บริการ​การ​แพทย์​แผน​โบราณ​ท่าน​ จะ​รู้สึก​อย่างไร พนันอ​ ย่าง​ไม่ก​ ลัวเ​สียห​ น้า ทีแรก​ทกุ ค​ น​คง​ไม่เ​ข้าใจ​ อย่าง​แน่ๆ ตัวผ​ ม​เอง​ยงั ไ​ม่เ​ข้าใจ​เลย คิดด​ น​ู ะ​ครับค​ น​ทมี่ า​ โรง​พยาบาล​ทุก​คน​ก็​อยาก​ได้​รับ​การ​รักษา​ที่​ทัน​สมัย มี​


ศรีศักดิ์ พิกุลแก้ว 103


104 บักได

มาตรฐาน​สากล​รองรับ​และ​รับป​ ระกัน​ผล​การ​รักษา​ได้ คง​ไม่มี​ใคร​หรอก​ครับ​ที่มา​โรง​พยาบาล​แล้ว​อยาก​ มา​เจอ​การ​ฝัง​เข็ม อยาก​มา​เจอ​การ​บีบ​นวด ประคบ​ด้วย​ สมุนไพร เพราะ​ถ้า​อย่าง​นั้น​เขา​ไป​หา​หมอ​พื้น​บ้าน​ไม่​ดี​ กว่า​หรือ จะ​เสีย​เวลา​มา​โรง​พยาบาล​ทำไม หมอ​หนุ่ม​ไม่​รีบ​สวน​กลับ หาก​ค่อยๆ อธิบาย��� หลักก​ าร “คน​อยู่​ชายแดน​อย่าง​เรา เรื่อง​ห​ยู​ก​เรื่อง​ยา​บางที​ มัน​กห็​ า​ลำบาก เรา​จึง​ต้องหา​ทาง​เลือก​ตัวอ​ ื่น​เข้าม​ า​เสริม แรกๆ ตอน​ผม​เข้า​มา​เป็น ผอ. ทีน่​ ี่​ใหม่ๆ ราว​ปี 2550 ผม​นำ​แนวทาง​นม​ี้ า​ใช้ คน​เขา​กไ​็ ม่ค​ อ่ ย​เข้าใจ หา​วา่ บ​ า้ บ​ า้ ง ไม่​เต็มบ​ ้าง ทำ​มา​หลาย​ปีก​ว่าค​ น​จะ​ให้การ​ยอมรับ “หลักก​ าร​ทำงาน​ของ​ผม​เน้นค​ วาม​เรียบ​งา่ ย พิสจู น์​ ความ​จริง​ด้วย​การ​ปฏิบัติ​ให้​ชาว​บ้าน​เห็น​ว่า การ​แพทย์​ แผน​ไทย การ​แพทย์แ​ ผน​จนี มีป​ ระโยชน์อ​ ย่างไร ใช้ได้จ​ ริง​ อย่างไร อธิบาย​ว่า​เรา​ไม่​ได้​ใช้​เฉพาะ​แผน​โบราณ​เท่านั้น แพทย์​แผน​ปัจจุบัน​เรา​ก็​ใช้​ด้วย แต่​จะ​พิจารณา​ว่า​ใน​ ขั้น​ตอน​ไหน​ควร​ใช้​กระบวนการ​ใด​ใน​การ​บำบัดผ​ ู้​ป่วย” บน​ค วาม​รั บ ​ผิ ด ​ช อบชี วิ ต ​ค น​ช ายแดน​ก ว่ า ​พั น​ ครอบครัว นับ​ว่า​เสี่ยง​ไม่​น้อย​กับ​การนำ​แนวทาง​นี้​มา ท​ดล​อง​ใช้ เพราะ​หาก​การ​รักษา​ด้วย​แนวทาง​ดัง​กล่าว​ ไม่​ประสบ​ผล​สำเร็จ ผม​ว่า​คุณ​หมอ​ก็​คง​อยู่​ที่​นี่​ลำบาก


ศรีศักดิ์ พิกุลแก้ว 105

ฟัง​แล้ว​ผม​นับถือ​ใจ​แก​จริงๆ

จิตบำบัด การ​แก้ป​ ัญหา​ที่​ต้นตอ เฉพาะ​แ พทย์ ​แ ผน​โ บราณ​อ าจ​ยั ง ​ไ ม่ ​ท้ า ทาย​เ พี ย ง​พ อ อีกห​ นึง่ แ​ นวคิดท​ ห​ี่ มอ​อภิส​ รรค์น​ ำ​มา​ใช้จ​ ดั การ​ดแู ล​สขุ ภาพ​ ของ​คน​บัก​ได​ก็​นับ​ว่า​น่า​ทึ่ง​ไม่​น้อย ลอง​มา​ฟัง​คุณ​หมอ​ นัก​บกุ เบิกเ​ล่า​ให้​ฟงั ก​ นั ​วา่ แนวคิด​ท​ว่ี า่ ​น้ี คือ​แนวคิด​อะไร “ผู้​ป่วย​โดย​ส่วน​ใหญ่​มัก​เข้าใจ​ว่า​สาเหตุ​การ​ป่วย​ ของ​ตน​เป็นเ​รือ่ ง​เฉพาะ​ทาง​รา่ งกาย เวลา​รกั ษา​กจ​็ ะ​มงุ่ ไ​ป​ แต่ต​ รง​นนั้ อ​ ย่าง​เดียว แต่ก​ บั ท​ น​ี่ ห​ี่ มอ​คดิ ว​ า่ ไ​ม่ใช่ เพราะ​เท่า​ ทีเ​่ คย​เก็บข​ อ้ มูลม​ า​พบ​วา่ อ​ าการ​ปว่ ย​ทงั้ ห​ ลาย​มกั ม​ ส​ี าเหตุ​ ทาง​จติ ใจ​รว่ ม​ดว้ ย เช่น ความเครียด​จาก​สภาวะ​เศรษฐกิจ หนี้​สิน ความ​อบอุ่น​ใน​ครอบครัว “ใน​กรณีท​ เ​ี่ รา​เจอ​คนไข้ท​ ม​ี่ ป​ี ญ ั หา​อย่าง​นี้ เรา​จะ​นำ​ หลัก​สมาธิ​บำบัด หลัก​สุขภาพ​ยั่งยืน​ด้วย​ศีล 5 มา​ช่วย​ รักษา เพราะ​การ​ให้แ​ ต่ย​ า​นนั้ เ​พียง​แค่ก​ าร​รกั ษา​ทป​ี่ ลาย​เหตุ ไม่ไ​ด้​แก้​ที่​ต้นเ​หตุ ที่​สังเกต​ตั้งแต่​ทำ​มา กว่า 5 ปี ผม​ถือว่า​แนวทาง​นี้​ประสบ​ความ​สำเร็จ​ดี​ มาก ทำให้​เรา​แก้​ปัญหา​ได้ถ​ ูก​จุด ทีส่​ ำคัญ คือ​ลด​ปริมาณ​ การ​ใช้​ยา​ได้​มาก​ที​เดียว อีก​อย่าง​การ​ให้​ผู้​ป่วย​รับ​ยา​ต่อ​ เนือ่ ง​นานๆ จะ​สง่ ผ​ ล​ให้เ​กิดก​ าร​สะสม​ของ​สาร​เคมี ส่งผ​ ล​


106 บักได

ต่อ​การ​ทำงาน​ของ​ตับแ​ ละ​ไต​อีก​ด้วย” ทีบ​่ กั ไ​ด​นเ​ี่ ขา​ชอบ​ยงิ ป​ นื น​ ดั เ​ดียว​ได้น​ ก 2 ตัวห​ รือไ​ง​ กัน​นะ ก่อน​หน้า​นี้​หลาย​แหล่ง​เรียน​รู้​ก็​มี​ลักษณะ​อย่าง​นี้ ‘ทำ​สิ่ง​หนึ่ง แต่​ได้​ประโยชน์​อีก​อย่าง​แจม​ไป​ด้วย’ สงสัย​ กลับ​บ้าน​ไป​ผม​ต้อง​เอา​แนวคิด​นี้​กลับ​ไป​ใช้​บ้าง​แล้ว “ตอน​นเ​ี้ รา​เน้นไ​ป​ทก​ี่ าร​ทำงาน​เชิงร​ กุ ม​ าก​ขนึ้ มีก​ าร​ ออก​เยี่ยม​บ้าน เน้น​กาย​ใจ​คู่​กัน ซึ่ง​เป็นการ​ดูแล​สุขภาพ​ แบบ​องค์​รวม ทำงาน​เป็น​สห​วิชาชีพ ส่ง​เสริม​การ​สร้าง​ เครือ​ข่าย​ใน​การ​ดูแล​สุขภาพ​ใน​ชุมชน และ​ส่ง​เสริม​การ​ ดำเนิน​ชีวิต​ครอบครัว​อบอุ่น” พี่​หมอ​เสริม​เรื่อง​แนวทาง​ ใน​การ​ทำงาน​เพิ่มเ​ติม​ให้​ฟัง


สู้​พิษง​ู​ด้วย​สมุนไพร จะ​ฝงั เ​ข็ม นวด​ประคบ บำเพ็ญศ​ ลี นัง่ ส​ มาธิ ทัง้ ห​ ลาย​แหล่ เรา​วา่ ส​ ดุ ย​ อด​แล้วใ​ช่ม​ ยั้ หาก​อกี ส​ งิ่ ท​ ค​ี่ ณ ุ ห​ มอ​อภิส​ รรค์ จะ​ พา​ผม​ไป​ทำความ​รู้จัก​กับส​ ุด​ยอด​ยิ่ง​กว่า โดย​เฉพาะ​ตอน​ฟัง​ที​แรก​ผม​ถึง​กับ​ถลึงตา​ขึ้น​มา ​ที​เดียว เอา​จริงๆ นะ ตอน​ทห​ี่ มอ​อภิส​ รรค์ห​ ยิบต​ วั ร​ ายงาน​ วิจยั ท​ แ​ี่ ก​ศกึ ษา​เรือ่ ง​การ​แพทย์ผ​ สม​ผสาน​ขนึ้ ม​ า​ให้ด​ น​ู นั้ ก็​ อยาก​จะ​ถาม​อยูแ​่ ล้วว​ า่ หลักก​ าร​แพทย์พ​ นื้ บ​ า้ น​สดุ ท้าย​ท​ี่ ว่า ใช้ส​ มุนไพร​ทม​ี่ อ​ี ยูใ​่ น​ทอ้ ง​ถนิ่ ร​ กั ษา​ผป​ู้ ว่ ย​ทถ​ี่ กู ง​ ก​ู ดั ตรง​น​ี้


108 บักได

ชาว​บ้าน​เขา​กลับ​ยอมรับ​หรือ ถาม​ท่าน​ผู้​อ่าน​จาก​ใจ​จริง​นะ​ครับ หาก​ท่าน​มา​ รักษา​พษิ ง​ ใ​ู น​โรง​พยาบาล​สมัยใ​หม่ แล้วม​ ห​ี มอ​พนื้ บ​ า้ น​วยั ​ กว่า 60 มา​นงั่ ฝ​ น​ยา​สมุนไพร​พร้อม​ทอ่ ง​คาถา​ขมุบขมิบท​ ​ี่ มุม​ปาก ท่าน​จะ​ถลึงตา​ไหม​เล่า “ตอน​แรก​ที่​มี​คน​มา​เล่า​เรื่อง​นี้​ผม​ก็​ไม่​เชื่อ แต่​พอ ได้ย​ นิ เ​ยอะๆ ผม​กต​็ อ้ ง​ลง​ไป​ดเ​ู อง ตอน​แรก​ทล​ี่ ง​ไป​เพราะ​ ว่า​กลัว​ชาว​บ้าน​จะ​ได้​รับอ​ ันตราย​จาก​การ​ดูแล​รักษา​ที่​ผิด​ วิธี ทว่าเ​อา​เข้าจ​ ริง ถึงไ​ด้ร​ ว​ู้ า่ ค​ น​ทท​ี่ ำ​เรือ่ ง​นเ​ี้ ขา​ทำ​มา​กอ่ น​ หมอ​จะ​เกิด​เสีย​อีก “ส่วน​ผล​การ​รกั ษา​ผม​ยงั ท​ งึ่ เ​ลย มา​รกั ษา 100 คน หาย​รวด 100 คน ดี​กว่า​ใช้​เซรุ่ม​อีก ผม​จึง​ชวน​แก​เข้า​มา​ ทำงาน​ร่วม​กับ​เรา เป็น​แพทย์​แผน​ทาง​เลือก​ไป แต่​ไม่​ได้​ หมายความ​ว่า​ถ้า​ใคร​ถูก​งู​กัด​มา​โรง​พยาบาล​เรา แล้ว​จะ​ ไม่ใ​ห้ย​ า​แพทย์ป​ ัจจุบันเ​ลย​นะ เรา​จะ​ทำ​ใน​ลักษณะ​ควบคู่​ กัน​ซะ​มากกว่า” พู ด ​จ บ​ไ ป​ทั น ​ข าดคำ พ่ อ ​เ อี ​ย ะ สาย​ก ระสุ น เจ้าของ​หลัก​การ​แพทย์​พื้น​บ้าน​ด้วย​ตำรับ​ยา​สมุนไพร​ โลด​ทะนง​แดง​ที่​ว่า​เดิน​ทาง​มา​นั่ง​ล้อมวง​คุย​ด้วย​กับ​เรา​ อีก​แรง​หนึ่ง “ที่มา​ของ​การ​ใช้​สมุนไพร​รักษา​พิษ​งู​ของ​พ่อ​พูด​ไป​ ก็​เศร้า มัน​เกิด​จาก​เรื่อง​ฝังใจ​ที่​น้อง​สาว​ถูก​งู​กัด​ตาย​ใน​ปี


ศรีศักดิ์ พิกุลแก้ว 109

2514 ตอน​นั้น​พ่อ​ทำ​อะไร​ไม่​ได้​เลย จะ​ไป​ขอ​ให้​ใคร​มา​ ช่วย​เหลือ​สมัยน​ ั้น​บ้าน​เรา​ก็​อยู่​ห่าง​ไกล ทั้ง​หมอ ทั้ง​ยา​ก็​ ขาดแคลน อีกอ​ ย่าง​พอ่ ไ​ม่อ​ ยาก​ให้เ​กิดเ​หตุการณ์อ​ ย่าง​นข​ี้ นึ้ ​ อีก​ใน​ครอบครัว​อื่น หรือ​กับ​คน​ที่รัก พ่อ​เสาะ​หา​ว่า​มี​ใคร​ ที่​มี​ความ​รู้​ด้าน​การ​รักษา​พิษ​จาก​งู” ชีวิตข​ อง​คน​ต่าง​จังหวัดส​ มัยก​ ่อน​นมี่​ ันเ​ศร้าน​ ะ​ครับ ผม​เอง​ฟัง​แล้ว​ยัง​อด​เสียใจ​แทน​พ่อ​เอี​ยะ​ไม่​ได้​เลย ทว่า​ ใน​ความ​โชค​ร้าย​ได้​ทำให้​ฮีโร่​หมอ​พื้น​บ้าน​ชายแดน​ถือ​ กำเนิด​ขึ้น​มา “พ่อพ​ ยายาม​สบื หา​อยูต​่ งั้ น​ าน​วา่ ม​ ญ ​ี าติห​ รือค​ น​รจู้ กั ​ ที่​มี​ความ​รู้​เรื่อง​ยา​สมุนไพร​แก้​พิษ​งู​อยู่​บ้าง​ มั้ย จน​กระทั่ง​ พบ​วา่ ล​ งุ ข​ อง​เรา​เอง​นแ​ี่ หละ ทีเ​่ ป็นค​ น​ทเ​ี่ รา​ ตาม​หา ใช้​เวลา​หลาย​ปี​อยู่​เหมือน​กัน​ จึง​สามารถ​กลับ​มา​รักษา​คน​ที่​บ้าน​ เรา​เอง​ได้

พ่อ​เอี​ยะ สาย​กระสุน


110 บักได

“ทำ​เรื่อย​มา​ตั้งแต่​ปี 2523 เริ่ม​มี​คน​เริ่ม​รู้จัก​และ​ ติดต่อใ​ห้​ไป​งาน​ที่​โรง​พยาบาล​ต่างๆ จน​กระทั่ง​ปี 2549 โรง​พยาบาล​พนม​ดง​รกั เ​ฉลิมพระเกียรติ 80 พรรษา เปิด​ ดำเนินก​ าร เขา​คง​เห็นว​ า่ เ​รา​มค​ี ณ ุ ค่าแ​ ละ​มค​ี วาม​สามารถ เขา​ถึง​ได้​ชวน​เข้า​มา​ทำงาน​ร่วม​กัน ตอน​นี้​พ่อ​ภูมิใจ​มาก​ ที่​เรา​ดูแล​คน​ที่​เรา​รัก​เอง​ได้​แล้ว เสียดาย​ก็​อย่าง​เดียว คือ​ ชีวิต​น้อง​สาว​ที่​เรา​ช่วย​ไม่​ได���” ผม​เอง​อยาก​จะ​ปลอบ​พ่อ​เอี​ยะ​เหมือน​กัน​ว่า​อะไร​ ที่​แล้ว​ก็​ให้​มัน​แล้วไป หาก​ไม่มเี​หตุการณ์ส​ ูญ​เสีย​น้อง​สาว​ ใน​วัน​นั้น ก็​จะ​ไม่มหี​ มอ​คน​เก่ง​ใน​วัน​นี้ แต่ก​ ็​เกรง​ว่าจ​ ะ​ไม่​ เหมาะ​ไม่​ควร จึง​ได้แ​ ต่​ลอบ​เอาใจ​ช่วย​ใน​ใจ คุย​กับ​พ่อเ​อีย​ ะ​กับ​หมอ​อภิ​สรรค์​จบ พลาง​คิดใ​น​ใจ เวลา​ช่าง​รวดเร็ว​เหลือ​เกิน เผลอ​แป๊​บเ​ดียว ผม​มา​ถึง​เอา​ แหล่ง​เรียน​รู้​แหล่ง​สุดท้าย พร้อม​กัน​นี้​จึง​ได้​ถือ​โอกาส​ กล่าว​อำลา​ชุมชน​ตำบล​บัก​ได​ไป​ใน​คราว​เดียวกัน​นี้​เลย ปีห​ น้าฟ​ า้ ใ​หม่ม​ โ​ี อกาส​คง​ได้ผ​ า่ น​กบั ม​ า​เยีย่ ม​ เ​ยียน ผม​หวัง​ ไว้​อย่าง​นั้น


หลักการใช้งการแพทย์ผสมผสาน ฉบับโรงพยาบาลพนมดงรักเฉลิมพระเกียรติ 80 พรรษา 1. หลักการแพทย์แผนจีน โดยใช้การฝังเข็ม และองค์ความรู้การดูแล

สุขภาพตามหลักแผนจีน 2. หลักการแพทย์แผนไทย โดยใช้การนวด อบ ประคบสมุนไพร ร่วมกับใช้ยาสมุนไพร และการดูแลสุขภาพแนวทางการแพทย์ แผนไทย 3. หลักกายภาพบำบัด โดยใช้ วิทยาการและเครือ่ งมือด้านกายภาพ บำบัด ร่วมกับการฝึกสอน ปฏิบัติ ให้กับผู้ป่วยและญาติ 4. หลักการสมาธิบำบัด โดยการฝึกจิตให้เกิดสมาธิจนสามารถ ที่จะควบคุม และรักษาอาการเจ็บป่วยได้ด้วยตนเอง 5. หลักสุขภาพยั่งยืนด้วยศีล 5 นำมาฝึกอบรมให้ผู้ป่วยสามารถทำ ให้ผู้ป่วยเกิดปัญญา คนพบสาเหตุของการเกิดทุกข์ ทำให้สามารถ เข้าใจและแก้ ไขปัญหาเจ็บป่วยและการรักษาตนเองได้อย่างยั่งยืน และ 6. หลักการแพทย์พื้นบ้าน การรักษาผู้ป่วยที่ถูกงูกัด และสัตว์มีพิษกัดด้วยโลดทะนงแดง สมุนไพรที่มีอยู่ ในท้องถิ่น


10 เรียนซันเฮย บักได


ศรีศักดิ์ พิกุลแก้ว 113

เรียน​ซนั เ​ฮย บักไ​ด ลา​แล้วบ​ กั ไ​ด ภาค​ภาษา​เขมร​เขา​วา่ ไ​ว้​ อย่าง​นั้น ผิด​ถูก​ประการ​ใด​คง​ต้อง​ขออภัย​มา ณ ทีน่​ ี้ ใน​ทุก​ครั้ง​ที่​มี​โอกาส​เดิน​ทาง​ความ​รู้สึก​แรก​คง​ ไม่พ​ น้ ค​ วาม​รสู้ กึ โ​รแมนติกแ​ บบ​คน​เมือง​ทแ​ี่ สวงหา​ดนิ แ​ ดน​ ที่​ยัง​มี​กลิ่น​อาย​แห่ง​ความ​เป็น​ชนบท​ไทย​ที่​ยัง​แช่​แข็ง​อยู่​ ใน​ห้วง​แห่ง​กาล​เวลา หาก​ใน​ความ​เป็น​จริงก​ ลิ่น​อาย​ที่​คน​ เมือง​ถวิลหา​อยู่​นั้น​เปรียบ​เสมือน​กับ​ดัก​ที่​ทำให้​เรา​คิด​ว่า​ ภาค​ชนบท​ของ​เมือง​ไทย​ยัง​คง​มี​สภาพ​เฉก​เช่น​เมื่อ​กว่า 40 ปี​ที่​แล้ว ไม่​คิด​จะ​ไป​ปั่น​สร้าง​กระแส​หรือ​ทำลาย​ความ​ฝัน​ ของ​ชาว​เมือง​ทั้ง​หลาย​แต่อย่างไร มาตร​ว่าท​ ั้ง​ตนเอง​หรือ​ คน​รอบ​ข้าง​ต่าง​ก็​ไม่​ได้​ต่าง​ไป​จาก​คน​อื่น​เท่าใด​นัก ทว่า​ ความ​ฝัน​กับ​ความ​เป็น​จริง​ส่วน​ใหญ่​มักจ​ ะ​สวน​ทาง​เสมอ ทีบ​่ กั ไ​ด​ภาพ​ภายนอก​เหมือน​กระแส​ความ​เป็นส​ มัย​ ใหม่ กระแส​ความ​เป็น​สังคม​เมือง​ยัง​ไป​ไม่​ถึง หาก​ภาพ​ ความ​เป็น​จริง มโน​ทัศน์ แนวคิด ค่าน​ ิยม คน​ที่​นั่น​เกือบ​ จะ​ไม่​ได้​แตก​ต่าง​จาก​คนใน​เมือง​ใหญ่​เสีย​เท่าใด ยิง่ ก​ บั บ​ ร​รดา​เด็กๆ เยาวชน วัยร​ นุ่ ด​ ว้ ย​แล้ว พวก​เขา​ โดน​ค่า​นิยม​สมัยใ​หม่ท​ ี่มา​พร้อม​กับ​การ​ไม่​รับ​ผิดช​ อบ​ของ​ สือ่ ก​ ระแส​หลักก​ ลืนก​ นิ ไ​ป​เสียจ​ น​เกือบ​จะ​ทงั้ หมด หาก​ยงั ​ โชค​ดี​ที่​ยัง​เป็น​เพียง​แต่​เห​ตุ​การณ์​ผิว​เผิน​ไม่​ได้​ฝัง​ราก​จน​ ลึก​เกิน​เยียวยา


ทัง้ หมด​ทก​ี่ ล่าว​มา​ใช่ว​ า่ จ​ ะ​มแ​ี ต่ภ​ าพ​ลบ เพราะ​หาก​ จะ​มอง​แต่​เชิง​ลบ ชุมชน​ชนบท​ไทย​เกือบ​ทุก​พื้นที่​ก็​คง​ไม่​ พ้น​สภาวะ​เดียวกัน ที่​อยาก​กล่าว​ถึง คือ แนวทาง​หรือ​ กระบวนการ​ใน​การ​ตอ่ กร​กบั แ​ นว​คดิ ใ​หม่ๆ ทีเ่​ข้าม​ าส​รา้ ง​ ความ​ไม่​สงบ​สุข​ใน​สังคม​เสีย​มากกว่า กับท​ น​ี่ ี่ แนวทาง​ใน​การ​พฒ ั นา​ไม่ใช่ต​ อ่ ต​ า้ น​สงิ่ ใ​หม่ๆ จน​กลาย​เป็น​สังคม​ปิด หาก​คน​ที่​นี่​นำ​ความ​รู้​สมัย​ใหม่ แนวทาง​สมัย​ใหม่ เครื่อง​มือ​เครื่อง​ใช้​สมัย​ใหม่​เข้า​มา ส​ร้ า ง​ค วามเข้ ม ​แ ข็ ง ​ใ ห้ ​แ ก่ ​สั ง คม​ข อง​ตนเอง ที่ ​ส ำคั ญ​ ใน​แนวทาง​การ​พัฒนา​คน​ที่​นี่​ไม่​เคย​ลืม​ราก​เหง้า ลืม​ วัฒนธรรม ลืมค​ วาม​เป็น​ลูก​คน​บักไ​ด​แม้แต่​น้อย ไม่​ว่า​จะ​เรื่อง​ผ้า​ไหม​พื้น​บ้าน เรื่อง​ดนตรี เรื่อง​ ภาษา​ถิ่น เรื่อง​การ​รักษา​ดูแล​สุขภาพ คน​ที่​บัก​ได​ไม่​เคย​


มอง​ข้าม​ภูมิปัญญา​ของ​บรรพบุรุษ ยอมรับ​ว่า​บาง​ที่ บาง​กลุ่ม​หลงลืม​ภูมิปัญญา​ของ​ ปู่ย่า​ตาทวด แต่​ท้าย​ที่สุด เขา​เหล่า​นั้น​ก็​สามารถ​ค้นหา​ หนทาง​กลับ​มา​สู่​ความ​เป็น​ตัว​ตน​ของ​ตนเอง​ได้ พูด​ถึง​เรื่อง​นี้ พาน​นึกถึง​การ​ปฏิรูป​ประเทศ​ญี่ปุ่น​ ใน​สมัยเ​ม​จเ​ิ มือ่ ก​ ว่าร​ อ้ ย​ปท​ี แ​ี่ ล้ว อันต​รง​กบั ย​ คุ ส​ มัยร​ ชั ก​ าล ​ที่ 5 ของ​เรา ยุค​สมัย​นั้น​ประเทศ​ญี่ปุ่น​ปรารถนา​จะ​ก้าว​ ไป​เป็น​มหาอำนาจ​ของ​เอเชีย หาก​ใน​การ​พัฒนา​ประเทศ​ คน​ญปี่ นุ่ ไ​ม่เ​คย​ลมื ค​ วาม​เป็นต​ วั ข​ อง​ตวั เ​อง กลับย​ ดึ ต​ วั ต​ น​ ฝ่าฟัน​กระแส​ความ​เป็น​ตะวัน​ตก​จน​กระทั่ง​ก้าว​มา​เป็น​ ประเทศ​ยักษ์​ใหญ่​ของ​โลก​นี้​ได้ ทัง้ ห​ ลาย​ทงั้ ป​ วง​ไม่ไ​ด้ค​ ดิ อ​ ยาก​ให้แ​ ต่ละ​ชมุ ชน​มก​ี าร​ พัฒนา​ที่​ใหญ่​โต​ใน​ระดับป​ ระเทศ​อะไร​ขนาด​นั้น


116 บักได

กับ​สิ่ง​ที่​อยาก​พูด​ออก​ไป​จาก​ใจ กับ​สิ่ง​ที่​ได้​เรียน​รู้​ จาก​ที่​บัก​ได กลับ​เป็น​แนว​ความ​คิด​ให้​เรา​รู้จัก​เรียน​รู้​ ตนเอง รูจ้ กั จ​ ดุ แ​ ข็ง จุดอ​ อ่ นข​อง​ตนเอง รูจ้ กั ส​ ร้าง​แนวทาง​ การ​รวม​กลุ่ม​ปฏิบัติ​การ​สร้าง​เรื่อง​ดีๆ และ​เหมาะ​สม​กับ​ ชุมชน​เสียม​ ากกว่า การ​พฒ ั นา การ​เสริมส​ ร้าง​ความ​เข้มแ​ ข็งข​ อง​ชมุ ชน ไม่ใช่ส​ งิ่ ท​ ท​ี่ ำได้ สร้าง​ได้ภ​ ายใน​วนั เ​ดียว อุปมา​กค​็ ง​เหมือน​ กับ​กรุง​โรม​ที่​ไม่​ได้​สร้าง​ใน​วัน​เดียว หาก​กระบวนการ ​ดัง​กล่าว​ต้อง​ใช้​เวลา​และ​ความ​ตั้งใจ ไม่​ย่นย่อ​ต่อ​ปัญหา​ ใดๆ ทั้ง​ปวง โดย​ส่วน​ตัว​เชื่อ​ว่า​ทุก​อย่าง​ไม่มี​คำ​ว่า​สิ้น​สุด การ​ พัฒนา​หรือ​การ​สร้าง​ความ​เข้ม​แข็ง​ให้​แก่​ชุมชน​เรา​ไม่​ สามารถ​หยุด​ได้ ‘ปฏิบัติ​การ​การ​จัดการ​ตนเอง​ของ​ตำบล​ บัก​ได’ อาจ​ไม่ใช่ส​ ิ่ง​สุดท้าย ท้าย​สุดข​ อง​คน​บักไ​ด หาก​อาจ​เพียง​เปรียบ​เสมือน​หลัก​หมุด​แรกๆ แห่ง​ กระบวนการ​สร้าง​ตัวต​ น ที่​รอ​ให้​คน​รุ่น​ใหม่เ​ข้า​มา​ร่วม​กัน​ สร้าง​ความ​เข้ม​แข็ง สร้าง​ชุมชน​ให้​สามารถ​ยืน​หยัด​อยู่​ได้ ท่าม​ ก​ลาง​กระแส​ความ​ผนั ผ​ วน​ของ​โลก (ทีเ​่ กือบ​จะ​โหด​รา้ ย) ใบ​นี้​ได้​โดย​ตัว​เอง​ไม่​โอนเอน​หาย​ไป ผม​เชื่อ​อย่าง​นั้น


118 บักได

ภาค​ผนวก ตำบล​บกั ไ​ด​เดิมต​ งั้ อ​ ยูอ​่ ำเภอ​ปราสาท จังหวัดส​ รุ นิ ทร์ ต่อ​มา​ทาง​ราชการ​ได้​ขยาย​และ​แยก​อำเภอ​อีก 1 อำเภอ คือ​กิ่ง​อำเภอกาบ​เชิง ใน​ปี 2518 และ​ยก​ ฐานะ​เป็น​อำเภอ​ใน​ปี 2521 ปี 2537 มี​การ​แยก​ พื้นที่​การ​ปกครอง​จัด​ตั้ง​กิ่ง​อำเภอ​พนม​ดง​รัก และ​ ใน​ปี 2550 ได้​ยก​ฐานะ​เป็น​อำเภอ​พนม​ดง​รัก ซึ่ง​ ตำบล​บัก​ได​ถูก​แบ่ง​ให้​อยู่​ใน​เขต​ใน​อำเภอ​พนม​ดง​รัก แบ่ ง ​เ ขต​ก าร​ป กครอง​ข อง​ต ำบล​บั ก ​ไ ด​เ ป็ น 20 หมู่บ้าน ได้แก่ หมู่​ที่ 1 บ้าน​รุน หมู่​ที่ 2 บ้าน​ท่าส​ ว่าง หมู่​ที่ 3 บ้านดอน​น้ำตาล หมู่​ที่ 4 บ้านบุ​อำ​เปา​ว์ หมู่​ที่ 5 บ้านหัว​อ่าง หมู่​ที่ 6 บ้านอำปึล หมู่​ที่ 7 บ้านโพธิ์ทอง หมู่​ที่ 8 บ้านโคก​สูง หมู่​ที่ 9 บ้านหนอง​แรด หมู่​ที่ 10 บ้านโนน​ยาง​กุด หมูท่​ ี่ 11 บ้าน​อุโลก หมู่​ที่ 12 บ้าน​สกอร์


ศรีศักดิ์ พิกุลแก้ว 119

หมู่​ที่ 13 บ้านนา​พูน หมู่​ที่ 14 บ้านหน​อง​ตา​เลิ๊ฟ หมู่​ที่ 15 บ้านหนอง​แวง หมู่​ที่ 16 บ้านไทย​สันติสุข หมู่​ที่ 17 บ้านไทย​นิยม หมู่​ที่ 18 บ้านพนม​ดง​รัก หมู่​ที่ 19 บ้านเขา​โต๊ะ หมู่ที่ 20 บ้าน​ อำปึล

สภาพ​ทั่วไป ลักษณะ​พื้นที่​เป็น​ดอน​สลับ​ที่ราบ​ลุ่ม สภาพ​ดิน​เป็น​ ดิน​ร่วน​ปน​ทราย บาง​แห่ง​เป็น​ดิน​เหนียว​เหมาะ​สม​ กับก​ าร​ทำการ​เกษตร ตัง้ อ​ ยูต​่ าม​แนว​เขต​ชายแดน​ของ​ ประเทศไทย ติดก​ บั ป​ ระเทศ​สาธารณรัฐป​ ระชาธิปไตย​ กัมพูชา ทาง​ด้าน​ทิศ​ใต้ มี​เทือก​เขาพนม​ดง​รัก​เป็น​ แนว​เขต​กั้น​มี​ทรัพยากร​ป่า​ไม้​อุดม​สมบูรณ์​มี​คุณค่า​ ทาง​เศรษฐกิจ​หลาย​ชนิด ได้แก่ ไม้​ยาง ไม้​ตะแบก ไม้​พลวง ไม้แดง ไม้ป​ ระดู่ อาณาเขต ทิศเ​หนือ ติดต่อก​ บั บ้าน​วารี ตำบล​จกี แ​ ดก กิง่ อ​ ำเภอ​ พนม​ดง​รัก


120 บักได

ทิ ศ ​ใ ต้ ติ ด ต่ อ ​กั บ ชายแดน​ป ระเทศ​ส าธารณรั ฐ​ ประชาธิปไตย​กัมพูชา ทิศต​ ะวันอ​ อก ติดต่อก​ บั บ้าน​ชา้ ง​หมอบ ตำบล​แน​งมุด อำเภอ​กาบเชิง ทิศต​ ะวัน​ตก ติดต่อ​กับ บ้าน​พนม​ดิน ตำบล​ตา​เมียง กิ่ง​อำเภอ​พนม​ดง​รัก

การ​คมนาคม 1.จาก​จังหวัด​สุรินทร์-อำเภอ​ปราสาท-บ้าน​รุน ระยะ​ ทาง​ประมาณ 75 กม. ถึงทีท่​ ำการ อบต.บักไ​ด 2.จาก​จังหวัด​สุรินทร์ ถึงส​ าม​แยก​บ้าน​บัก​ดอก เลี้ยว​ ขวา​ผ่าน​ตำบล​โคก​กลาง - ตำบล​จีก​แดก เข้าต​ ำบล​ บัก​ได ระยะ​ทาง​ประมาณ 35 กม. ถึง​ตำบล​บักไ​ด


ศรีศักดิ์ พิกุลแก้ว 121

อำเภอ​พนม​ดง​รัก จังหวัดส​ ุรินทร์

ประชากร มี​ประชากร​ทั้งหมด (ปี 2553) 11,695 คน จำนวน​ ครัวเ​รือน 3,584 ครัวเ​รือน ส่วน​ใหญ่ป​ ระกอบ​อาชีพ​ เกษตรกรรม ได้แก่ ทำ​ไร่ ทำ​นา และ​ประกอบ​อา​ชี​พ อื่นๆ บาง​ส่วน ราย​ได้​เฉลี่ย 63,792 บาท​ต่อ​คน​ ต่อ​ปี สภาพ​ทาง​สังคม​ประกอบ​ด้วย ด้าน​การ​ศึกษา องค์การ​บริหาร​สว่ น​ตำบล​บกั ไ​ด มีโ​รงเรียน​และ​ศนู ย์​ พัฒนา​เด็ก​เล็กใ​น​เขต​ตำบล​บัก​ได ดังนี้ 1.สถาน​ศึกษา จำนวน 6 แห่ง สังกัด​สำนักงาน​คณะ​ กรรมการ​ประถม​ศึกษา​แห่งช​ าติ (สปช.) การ​ศึกษา​ ขั้น​พื้น​ฐาน (สพฐ.) -โรงเรียน​บ้าน​รุน -โรงเรียน​บ้าน​ อำปึล -โรงเรียน​บ้าน​อุโลก -โรงเรียน​บ้าน​ไทย​สันติสุข -โรงเรียน​บ้าน​ไทย​นิยม​พัฒนา -โรงเรียนนิคมสร้างตนเองปราสาท 4


122 บักได

2.ศูนย์​พัฒนา​เด็ก​เล็ก จำนวน 6 ศูนย์ (ถ่าย​โอนฯ) -ศูนย์พ​ ัฒนา​เด็ก​เล็ก​บ้าน​ดอน​น้ำตาล -ศูนย์พ​ ัฒนา​เด็ก​เล็ก​บ้าน​หัวอ​ ่าง -ศูนย์พ​ ัฒนา​เด็ก​เล็ก​บ้าน​หนอง​แรด -ศูนย์พ​ ัฒนา​เด็ก​เล็ก​บ้าน​ อำปึล -ศูนย์​พัฒนา​เด็ก​เล็ก​บ้าน​สกอร์ -ศูนย์​พัฒนา​เด็ก​เล็ก​บ้านนา​พูน

สถาบัน​และ​องค์กร​ทาง​ศาสนา มีว​ ดั ท​ พี่ กั ส​ งฆ์ส​ ำนักสงฆ์ใ​น​พนื้ ทีอ​่ งค์การ​บริหาร​สว่ น​ ตำบล​บัก​ได อำเภอ​พนม​ดง​รัก จังหวัดส​ ุรินทร์ ดังนี้ -ที่พัก​สงฆ์อ​ รุณ​ทยา​ราม ตั้ง​อยู่​ที่​บ้าน​รุน หมูท่​ ี่ 1 -ที่พัก​สงฆ์​อรุณ​โณ​ทยา​ราม ตั้งอ​ ยู่​ที่​บ้าน​ท่าส​ ว่าง หมูท่​ ี่ 2 -ที่พัก​สงฆ์​ดอน​น้ำตาล ตั้งอ​ ยู่​ที่​บ้าน​ดอน​น้ำตาล หมูท่​ ี่ 3 -ที่พัก​สงฆ์​ศรีบ​ ัก​ได ตั้ง​อยูท่​ ี่​บ้าน​บุ​อำ​เปา​ว์ หมู่​ที่ 4 -ที่พัก​สงฆ์​หัว​อ่าง ตั้ง​อยู่​ทบี่​ ้าน​หัวอ​ ่าง หมูท่​ ี่ 5 -วัด​เสาร์​สุเมรุ​คีรี


ศรีศักดิ์ พิกุลแก้ว 123

ตั้ง​อยู่​ที่​บ้าน​ อำปึล หมูท่​ ี่ 6 -สำนักสงฆ์​นิเวศ​รัตนาราม ตั้ง​อยู่​บ้าน​โคก​สูง หมูท่​ ี่ 8 -วัด​ป่า​ราช​คฤษ์ ตั้ง​อยู่​บ้าน​หนอง​แรด หมูท่​ ี่ 9 -วัด​สมสุทธาวาส ตั้ง​อยูท่​ ี่​บ้าน​อุโลก หมู่​ที่ 11 -สำนักสงฆ์น​ ิคม​สุ​นท​รา​ราม ตั้ง​อยู่​ที่​บ้าน​สกอร์ หมู่​ที่ 12 -สำนักสงฆ์ป​ ่าส​ มานมิตร ตั้ง​อยู่​บ้านนา​พูน หมูท่​ ี่ 13 -วัด​ไทย​สันติ​ยา​ราม ตั้ง​อยู่​บ้าน​ไทย​สันติสุข หมู่​ที่ 16 -ที่พัก​สงฆ์ไ​ทย​นิยม ตั้ง​อยู่​ที่​บ้าน​ไทย​นิยม​พัฒนา หมู่​ที่ 17 -วัด​ป่า​เขา​โต๊ะ ตั้ง​อยู่​ที่​บ้าน​เขา​โต๊ะ หมู่​ที่ 19 -ที่พัก​สงฆ์ไ​ทย​สันติสุข ตั้ง​อยู่​ที่​บ้าน​ไทย​สันติสุข หมู่​ที่ 16

ด้าน​การ​สาธารณสุข ใน​พื้นที่​องค์การ​บริหาร​ส่วน​ตำบล​บัก​ได มี​สถาน​


124 บักได

บริการ​ด้าน​สาธารณสุข สุขภาพ​อนามัย​ดังนี้ -โรง​พยาบาล​พนม​ดง​รัก​เฉลิม​พระ​เกีย​รติฯ จำนวน 1 แห่ง -โรง​พยาบาล​ส่ง​เสริมสุข​ภาพ​ตำบล จำนวน 3 แห่ง ได้แก่ -โรง​พยาบาล​ส่ง​เสริมสุข​ภาพ​ตำบล​ เฉลิมพระเกียรติบ​ ้าน​รุน -โรง​พยาบาล​ส่ง​เสริมสุข​ภาพ​ตำบล​บ้าน​ อำปึล -โรง​พยาบาล​ส่ง​เสริมสุข​ภาพ​ตำบล​บ้าน​อุโลก -สถาน​พยาบาล​เอกชน จำนวน 2 แห่ง -ร้าน​ขาย​ยา จำนวน 1 แห่ง

ด้าน​ความ​ปลอดภัย​ใน​ชีวิต​และ​ทรัพย์สิน ใน​พื้นที่​องค์การ​บริหาร​ส่วน​ตำบล​บัก​ได​มี​สถานี​ ตำรวจ​ภูธร​อำเภอ​พนม​ดง​รัก 1 แห่ง และ​มี​ตู้​ยาม​ ตำรวจ 1 แห่ง​ที่​บริเวณ​สาม​แยก​บ้าน​รุน ​สถาน​ที่​สำคัญ​ของ​ตำบล 1.อุทยาน​การ​ศึกษา​วัดเ​ขา​โต๊ะ 2.ปราสาท​ตา​ควาย


ศรีศักดิ์ พิกุลแก้ว 125


เพลง​ศักยภาพ​ชุมชน คำร้อง-ทำนอง เรียบ​เรียง​ดนตรี ขับ​ร้อง​โดย

วสุ ห้าวหาญ ศราวุธ ทุ่งข​ ี้​เหล็ก ฟาง​แก้ว พิชญา​ภา, ศราวุธ ทุ่งข​ ี้​เหล็ก, สมชาย ตรุพ​ ิมาย

หนึ่ง​สมอง​สอง​มือ​ที่​มี รวม​เป็น​หลาย​ความ​คิด​ดีๆ ออก​มา​ยืน​ตรง​นี้ ทำ​เพื่อ​เมือง​ไทย​ด้วย​กัน ไม่ว​ า่ จ​ ะ​อยูท​่ ไ่ี หน เรา​เป็นค​ น​ไทย​เปีย่ ม​ความ​สามารถ เป็น​กำลัง​ของ​ประเทศ​ชาติ พัฒนา​บ้าน​เมือง​ก้าว​ไกล เป็น​คน​เหนือ อีสาน กลาง ใ​ต้ ก็​รกั ​เมือง​ไทย​ดว้ ย​กนั ​ทง้ั น​ น้ั (สร้อย)  หาก​เรา​ร่วม​มือ​ร่วมใจ ทำ​สิ่ง​ไหน​ก็​ไม่​เกิน​แรง โครงสร้าง​ชุมชน​แข็งแกร่ง เพราะ​เรา​ร่วม​แรง​ร่วม​มือ​ สร้างสรรค์ จัดการ​ทรัพยากร​ช่วย​กัน ด้วย​มุม​มอง​ที่​เรา​ แบ่ง​ปัน ใช้​ความ​คิด​สร้างสรรค์​ให้​เต็ม​ศักยภาพ อยู่​ชนบท​ห่าง​ไกล ทำ​นา​ทำ​ไร่ พอ​เพียง​เลี้ยง​ตัว ใช้ช​ มุ ชน​ดแู ล​ครอบครัว  ใช้ค​ รอบครัวด​ แู ล​ชมุ ชน ปูพ​ นื้ ฐ​ าน​ จาก​หมู่บ้าน​ตำบล สร้าง​แปลง​เมือง​ไทย​ให้​น่า​อยูด่​ ัง​ฝัน


เข้าไปฟังและดาวน์โหลดเพลงศักยภาพชุมชนได้ที่ www.punsook.org

ชุมชน​ทอ้ ง​ถนิ่ บ​ า้ น​เรา เรียน​รร​ู้ ว่ ม​กนั เ​พือ่ ก​ าร​พฒ ั นา ชุมชน​ท้อง​ถิ่น​บ้าน​เรา เรียน​รู้​ร่วม​กัน​ช่วย​กัน​พัฒนา อยู่​ตาม​เมือง​ใหญ่​เมือง​หลวง หัวใจ​ทุกด​ วง​ซ่อน​ไฟ​ มุ่ง​มั่น ก้าว​ออก​มา​จาก​รั้ว​ที่​กั้น​จับ​มือ​กัน​ทำ​เพื่อเ​มือง​ไทย คนละ​มือ​สอง​มือค​ ือ​น้ำใจ โอบ​กอด​ชุมชน​ไว้​ด้วย​ความ​สุข​ ยืนนาน หนึ่ง​สมอง​สอง​มือ​ที่​มี รวม​เป็น​หลาย​ความ​คิด​ดีๆ ออก​มา​ยืน​ตรง​นี้ ทำ​เพื่อ​เมือง​ไทย​ด้วย​กัน หาก​เรา​ร่วม​มือ​ร่วมใจ ทำ​สิ่ง​ไหน​ก็​ไม่​เกิน​แรง โครงสร้าง​ชุมชน​แข็งแกร่ง เพราะ​เรา​ร่วม​แรง​ร่วม​มือ​ สร้างสรรค์ จัดการ​ทรัพยากร​ช่วย​กัน ด้วย​มุม​มอง​ที่​เรา​ แบ่ง​ปัน ใช้​ความ​คิด​สร้างสรรค์​ให้​เต็ม​ศักยภาพ ด้วย​ มุม​มอง​ที่​เรา​แบ่ง​ปัน ���ช้​ความ​คิด​สร้างสรรค์​ให้​เต็ม​ ศักยภาพ..



บักได