Page 1

МАНДАХ ИХ СУРГУУЛЬ

Мөнхдаваагийн Бишрэл

Монголын хөрөнгийн биржийн индекст нөлөөлөгч хүчин зүйлсийн судалгаа

Мэргэжлийн индекс: D041101 Бизнесийн удирдлагын бакалаврын зэрэг горилсон бүтээл

УЛААНБААТАР ХОТ 2018 ОН


МАНДАХ ИХ СУРГУУЛЬ

Мөнхдаваагийн Бишрэл

Монголын хөрөнгийн биржийн индекст нөлөөлөгч хүчин зүйлсийн судалгаа

Мэргэжлийн индекс: D041101 Бизнесийн удирдлагын бакалврын зэрэг горилсон бүтээл

Удирдагч: . . . . . . . . . . . /Доктор(Ph.D), Профессор С.Цолмон/ Шүүмжлэгч: . . . . . . ./ Доктор(Ph.D), дэд Профессор А.Ганзориг /

УЛААНБААТАР ХОТ 2018 ОН


ХУРААНГУЙ Энэхүү судалгааны ажилаар монгол дахь хөрөнгийн зах зээлийн хөгжилд нөлөөлж буй гол хүчин зүйлийг тодорхойлохыг зорилоо. Манай орны санхүүгийн зах зээлд 2016 оны 3-р улирлын байдлаар 95% нь арилжааны банк эзлэх ба хамгийн бага хувь болох 0.3% хөрөнгийн зах зээл эзлэж байна. Тиймээс хөрөнгийн зах зээлийн энэ өсөлт хөгжилгүй байдал нь аж ахуй нэгж байгууллага, хувь хүн гээд манай орны эдийн засагт оролцогч субьектүүд зөвхөн арилжааны банкаар үйлчлүүлэхээс өөр аргагүйд хүрээд байна. Энэхүү байдал нь манай орны эдийн засаг арилжааны банкны үйл ажиллагаанаас шууд хараат болгож байгаа ба эрсдэл ба өгөөж нь зөвхөн банкны салбарт байгаа нь өөрөө эрсдэлтэй нөхцөл байдлыг бий болгож байна. Аливаа улс орны эдийн засгийн хөгжил нь хөрөнгийн зах зээлийн хөгжилтэй салшгүй холбоотой болохыг олон улсын эрдэмтэд нотолсон байдаг. Манай оронд ч мөн энэхүү механизим хөгжих нь гарцаагүй асуудал юм. Иймээс хөрөнгийн зах зээлийг банкны зах зээлтэй өрсөлдөхүйц байдлаар хөгжүүлэх нь манай орны санхүүгийн хэт хараат байдлыг арилгах гол арга зам болох юм.

i


ТАЛАРХАЛ Энэхүү

дипломын

ажлыг

хийж

гүйцэтгэхэд

зааж

чиглүүлж

үнэтэй

зөвөлгөөнүүдээ өгч байсан судалгааны ажлын удирдагч “Мандах” их сургуулийн эдийн засаг, бизнесийн тэнхимийн эрхлэгч доктор, дэд профессор С. Цолмон багшдаа гүн талархал илэрхийлж байна. Мөн “Мандах ” их сургуулийн дипломны ажлыг комиссдоо талархал илэрхийлж байна.

ii


АГУУЛГА

ХУРААНГУЙ .................................................................................................................................................. I ТАЛАРХАЛ .................................................................................................................................................. II АГУУЛГА ..................................................................................................................................................... III ЗУРГИЙН ЖАГСААЛТ .................................................................................................................................IV ХҮСНЭГТИЙН ЖАГСААЛТ ............................................................................................................................V ОРШИЛ ....................................................................................................................................................... 1 НЭГ. ХӨРӨНГИЙН ЗАХ ЗЭЭЛИЙН ХӨГЖИЛ, ТҮҮНД НӨЛӨӨЛӨГЧ ХҮЧИН ЗҮЙЛС ....................................... 5 1.1

ХӨРӨНГИЙН ЗАХ ЗЭЭЛ, ТҮҮНИЙ ХӨГЖЛИЙГ ХЭМЖИХ АРГА ЗҮЙ ........................................................................ 5

1.2

ХӨРӨНГИЙН ЗАХ ЗЭЭЛИЙН ХӨГЖИЛД НӨЛӨӨЛӨГЧ ХҮЧИН ЗҮЙЛС ................................................................... 13

ХОЁР . МОНГОЛЫН ХӨРӨНГИЙН БИРЖИЙН ИНДЕКСТ НӨЛӨӨЛӨЛЖ БУЙ ХҮЧИН ЗҮЙЛҮҮД ................ 19 2.1 МОНГОЛ УЛСЫН ХӨРӨНГИЙН ЗАХ ЗЭЭЛИЙН ӨНӨӨГИЙН БАЙДАЛ, ТУЛГАМДАЖ БУЙ ЗАРИМ АСУУДАЛ ..................... 19 2.2

МОНГОЛЫН ХӨРӨНГИЙН БИРЖИЙН ИНДЕКСТ НӨЛӨӨЛЖ БУЙ ХҮЧИН ЗҮЙЛД ХИЙСЭН СУДАЛГАА......................... 24

ДҮГНЭЛТ ................................................................................................................................................... 45 САНАЛ, ЗӨВЛӨМЖ ................................................................................................................................... 46 АШИГЛАСАН НОМ СУРАХ БИЧИГ ............................................................................................................. 47

iii


ЗУРГИЙН ЖАГСААЛТ Зураг 2. 1 Санхүүгийн зах зээлийн бүтэц (Нийт хөрөнгө) ............................................. 19 Зураг 2. 2 Хөрөнгийн зах зээлийн хөрвөх чадвар ........................................................... 20 Зураг 2. 3 Топ 20 индекс .................................................................................................... 20 Зураг 2. 4 Хөрөнгийн зах зээлд оролцогчдын тоо ........................................................... 21 Зураг 2. 5 Хувьцааны арилжаа (Тэрбум төгрөгөөр) ........................................................ 22 Зураг 2. 6 Засгийн газрын үнэт цаасны болон хувьцааны арилжаа ............................... 22 Зураг 2. 7 Хөрөнгө оруулагчдын арилжаанд эзлэх хувь ................................................ 23 Зураг 2. 8 бодит болон таамаглалын утгын зөрүү ТОП-20 индекс ............................... 28 Зураг 2. 9 Бодит болон таамаглалын утгын зөрүү аж үйлдвэрлэлийн салбар .............. 30 Зураг 2. 10 Бодит болон таамаглалын зөрүү барилгын салбарын индекс .................... 33 Зураг 2. 11 Бодит болон таамаглалын зөрүү хөдөө аж ахуйн салбарын индекс .......... 36

iv


ХҮСНЭГТИЙН ЖАГСААЛТ Хүснэгт 2. 1 Хувьсагчдийн куртос ................................................................................... 25 Хүснэгт 2. 2 Корреляцийн шинжилгээ ............................................................................. 26 Хүснэгт 2. 3 ТОП-20 индексийн регресс.......................................................................... 27 Хүснэгт 2. 4 ТОП-20 индексийн регресс 2....................................................................... 27 Хүснэгт 2. 5 Олон хүчин зүйлсийн регресс(Аж үйлдвэрийн салбарын индекс) .......... 28 Хүснэгт 2. 6 Олон хүчин зүйлсийн регресс аж үйлдвэрлэлийн салбарын индекс 2 .... 29 Хүснэгт 2. 7 Олон хүчин зүйлсийн регресс банк санхүүгийн салбарын индекс ......... 30 Хүснэгт 2. 8 Олон хүчин зүйлсийн регресс банк санхүүгийн салбарын индекс 2 ..... 31 Хүснэгт 2. 9 Олон хүчин зүйлсийн регресс барилгын салбарын индекс ...................... 31 Хүснэгт 2. 10 Олон хүчин зүйлсийн регресс барилгын салбарын индекс 2 ................. 32 Хүснэгт 2. 11 Олон хүчин зүйлсийн регресс уул уурхайн салбарын индекс ............... 33 Хүснэгт 2. 12 Олон хүчин зүйлсийн регресс уул уурхайн салбарын индекс 2 ............ 34 Хүснэгт 2. 13 Олон хүчин зүйлсийн регресс хөдөө аж ахуйн салбарын индекс ......... 34 Хүснэгт 2. 14 Олон хүчин зүйлсийн регресс хөдөө аж ахуйн салбарын индекс 2 ...... 35 Хүснэгт 2. 15 Олон хүчин зүйлсийн регресс хөдөө дэд бүтцийн салбарын индекс .... 36 Хүснэгт 2. 16 Олон хүчин зүйлсийн регресс хөдөө дэд бүтцийн салбарын индекс2 .. 37 Хүснэгт 2. 17 Олон хүчин зүйлсийн регресс хөнгөн үйлдвэрлэлийн салбар ............... 37 Хүснэгт 2. 18 Олон хүчин зүйлсийн регресс хөнгөн үйлдвэрлэлийн салбар2 ............. 38 Хүснэгт 2. 19 Олон хүчин зүйлсийн регресс худалдааны салбарын индекс ................ 39 Хүснэгт 2. 20 Олон хүчин зүйлсийн регресс худалдааны салбарын индекс 2 ............. 39 Хүснэгт 2. 21 Олон хүчин зүйлсийн регресс хүнсний салбарын индекс ..................... 40 Хүснэгт 2. 22 Олон хүчин зүйлсийн регресс тээврийн салбарын индекс ..................... 40 Хүснэгт 2. 23 Олон хүчин зүйлсийн регресс үйлчилгээний салбарын индекс ............ 41 Хүснэгт 2. 24 Олон хүчин зүйлсийн регресс үйлчилгээний салбарын индекс2 .......... 42 Хүснэгт 2. 25 Олон хүчин зүйлсийн регресс аялал жуулчлалын салбарын индекс ... 42 Хүснэгт 2. 26 Олон хүчин зүйлсийн регресс аялал жуулчлалын салбарын индекс2 . 43

v


ОРШИЛ Манай улс зах зээлийн эдийн засагт шилжиж байсан 1991 оны эхээр Засгийн газрын шийдвэрээр Монголын Хөрөнгийн Бирж (МХБ) -ийг байгуулагдсан нь Монголд хөрөнгийн зах зээл үүсэж хөгжих эхлэлийг тавьсан. Тухайн үеэс хойш 20 жил өнгөрсөн боловч хөрөнгийн зах зээл хараахан бүрэн хөгжиж амжаагүй байна. Аливаа улсын эдийн засгийн гол хөдөлгөх хүч нь аж ахуй нэгж байгууллага байдаг. Аж ахуй нэгж өөрийн үйл ажиллагаагаа тасралтгүй явуулахын тулд хөрөнгө оруулалт, санхүүжилт зайлшгүй шаардлагатай болно. Мэдээж хирэг санхүүжилт бий болгох олон арга зам бий тэдгээрийн хамгийн сонгодог арга нь үнэт цаас гаргах боловч манай улсад хөрөнгийн зах зээл хөгжөөгүйтэй холбоотойгоор арилжааны банкаас өндөр хүүтэй зээл авахаас өөр аргагүйд хүргээд байна. Үүнтэй адил шалтгаанаар хөрөнгийн илүүдэлтэй хүмүүс ч мөн банкинд мөнгө хадгалуулах сонирхол илүүтэй давамгайлдаг. Энэ байдал нь банкинд хэт төвлөрөл бий болж санхүүгийн зах зээлийн гажуудлыг бий болгоод байна. Судалгааны үндэслэл Дэлхийн банкнаас эрхлэн гаргадаг улс орнуудын өрсөлдөх чадварын тайланд манай улс 138 орноос 102т орсон ба энэхүү чадварт нөлөөлөгч хүчин зүйлсээс бизнесийн нарийн төвөгтэй байдал, санхүүгийн зах зээлийн хөгжил зэрэг үзүүлэлтүүдээрээ 123 болон 125 байранд тус тус орсон нь манай улсад бизнес явуулах боломжийг хир хэмжээнд байгааг илэрхийлж байна. Санхүүгийн зах зээлийн хөгжилд хамгийн нөлөө бүхий үзүүлэлтээс үнэт цаасны зах зээлийн хөгжил нэлээд доогуур байсан нь хөрөнгийн зах зээлийг хөгжүүлэх шаардлагатай болохыг батлан харуулж байна. Судалгааны зорилго Монголын хөрөнгийн биржийн ТОП 20 индекс болон marketinfo.mn сайтаас 2016 оноос эхлэн тооцож эхлээд буй 12 салбарын индексүүдэд нөлөөлж буй хүчин зүйлсийг судлах. Судалгааны зорилт •

Хөрөнгийн зах зээлийн онцлог давуу болон сул тал, хөрөнгийн зах зээлд оролцогч субьектүүдийг тодорхойлно.

Хөрөнгийн зах зээлийн хөгжлийг тодорхойлох арга зүйг судална. 1


Хөрөнгийн

зах

зээлийн

хөгжилд ихэвчлэн юу

нөлөөлдөг

болохыг тодорхойлно. •

Монгол улсын хөрөнгийн зах зээлийн өнөөгийн байдлыг судална.

Манай улсын хувьд чухам юу ТОП 20 индекс болон салбарын индексүүдэд нөлөөлж буйг тодорхойлно.

Судалгааны арга зүй: Eviews программыг ашиглан эконометрик загвараар шинжилгээ хийх. Судлагдсан байдал •

“Үнэт цаасны индекс, ханшийн өөрчлөлтийн судалгаа” Ц.Хангай (2008 он) энэхүү судалгааны ажлын зорилго нь ТОП 20 индексийн уналт, үнэт цаасны үнэ ханшийн бууралтад нөлөөлж буй хүчин зүйлүүдийг бодитоор арга хэмжээг тодорхойлох зорилгоор энэхүү судалгааны ажлыг хийсэн ба эцсийн дүгнэлтдээ мөнгөний

хатуу бодлогоос хамааран

зах

зээл

дэх

мөнгөний хэмжээ багасаж хөрөнгө оруулалт хийх сул чөлөөтэй мөнгөн хөрөнгийн

хэмжээ

буурч

байгаа

нь

хөрөнгийн

зах

зээлийн

эрэлтийг буурч байна хэмээн дүгнэсэн байна. •

“Монголын хөрөнгийн биржийн үнэт цаасны арилжаанд техник шинжилгээ ашиглан ханшийг таамаглах боломж” Э.Базарваань (2014

oн) судалгааны

ажилдаа техникийн шинжилгээний тусламжтайгаар үнэт цаасны ирээдүйн ханшийг тодорхойлохыг зорьсон ба үр дүнд нь хөрөнгө оруулагчид үнэт цаасны үнийг таамаглах боломжийг бий болгосон байна. •

“Монголын

үнэт

цаасны

зах

зээлд

буй асуудал” М.Ганбагана (2014он)

тулгамдаж судалгааны

ажилдаа Монголд хөрөнгийн зах зээлийн хөгжлийг хэрхэн дээшлүүлэх арга замыг тодорхойлохыг зорьсон ба судалгааны үр дүнд дэлхийн стандартыг хангасан зах зээлийг бүрдүүлэхийн төлөө чөлөөтэй, шударга, олон улсын гэсэн гурван зарчмыг дагаж мөрдөх шаардлагатай гэсэн байна. •

“The impact of privatization on capital market development and individual share ownership” William L. Megginson, Maria K. Boutchkova 2004 Энэхүү бүтээлд дэлхийн хөрөнгийн зах зээлийн өсөлтийн хувьчлалын үр нөлөө, хувь хүмүүс ба байгууллагын хөрөнгө оруулагчдын хувь хөрөнгийн загварт 2


хувьчлалд хэрхэн нөлөөлж байгааг судалжээ. Эмпирик судалгаагаар гурван сонирхолтой үр дүнд хүрсэн: Нэгдүгээрт, орлогын төвшин, дотоодын хөрөнгө оруулалт, банкны салбарын хөгжил, хувийн хөрөнгийн урсгал, хөрөнгийн зах зээлийн хөрвөх чадвар зэрэг нь хөгжиж буй зах зээл дэх хөрөнгийн

зах

зээлийн

хөгжилд

чухал

хүчин

зүйлсийн

нэг

юм. Хоёрдугаарт, банкны салбарын хөгжил ба шинээр хөгжиж буй орнуудын хөрөнгийн зах зээлийн хөгжил буурай байдаг гэсэн үр дүн гарсан. Энэхүү судалгаа нь хөгжлийнхөө эхэн үед байгаа улс орнууд ихэвчлэн хөрөнгийн зах зээлээс илүүтэй банкийг эрхэмлэн сонгодог хэмээсэн байна. Гуравдугаарт, улс төр, эрсдэл, хууль, дэс дараалал, ардчиллын хариуцлагатай байдал, хүнд суртлын чанар зэрэг институцийн хүчин зүйлс нь хөгжиж буй зах зээл дэх хөрөнгийн зах зээлийн хөгжилд тодорхойлогч хүчин зүйлүүд юм. Үүний үр дүнд улс төрийн эрсдэлийн шийдвэр нь хөрөнгө оруулагчдын итгэлийг нэмэгдүүлж, хөрөнгийн зах зээлийн өсөлтийг дэмжиж чадна гэж үзэж байна. •

“Assessment of factors affecting development of emerging capital (a case of the Kenya capital market)” Tanui, Peter Kiplagat Энэ судалгааны зорилго нь шинээр үүссэн Капитал зах зээлийг хөгжүүлэхэд нөлөөлж буй хүчин зүйлсийг судлах явдал байв. Хөрөнгийн зах зээлийн хөгжил хэмээх үзүүлэлтийг хувьцааны үнэ цэнийн ДНБ-дэх хувь хэмжээгээр илэрхийлсэн байна. Харин үл хамааран хувьсагчдаар хөрөнгийн зах зээлийн хөрвөх чадвар ба институцийн чанар, нэг хүнд ногдох орлого, макро эдийн засгийн тогтвортой байдал – инфляц, дотоодын хадгаламж, хувийн капиталын урсгал, Банкны хөгжил хэмээх үзүүлэлтүүдийг авсан байна.

“Analysis of factors affecting the development of an emerging capital market: The case of the Ghana stock market” Kofi A. Osei Энэхүү судалгаан дээр Гана улсын хөрөнгийн зах зээлийг хөгжүүлэхийн тулд түүнд нөлөөлөгч хүчин зүйлүүдийг судалсан бөгөөд үл хамраан хувьсагчдаар хууль эрх зүй, зохицуулалтын

орчин,

мэдээллийг

ил

болгох

шаардлага, гүйлгээнүүдийн ил тод байдал, нягтлан бодох бүртгэл, аудитын стандартууд, хүргэлтийн болон төлбөр тооцоо, орох, гарахад саад, хөрөнгө оруулалтын орлогын татвар, зах зээлийн бүтэц, үнэт цаасны зах зээлийн талаарх олон нийтийн мэдлэг зэрэг хүчин зүйлсийг авсан байна. Ганын 3


хөрөнгийн биржийг хөгжүүлэхэд орон нутгийн ард түмний анхаарлыг хандуулж байгаа хамгийн чухал ач холбогдолтой хүчин зүйл бол үндэсний хэмжээний мэдлэг, хөрөнгийн зах зээлийн талаар мэдлэг муу, хүмүүсийн дийлэнх нь бага орлоготой байдагт оршино хэмээн дүгнэсэн байна. Судалгааны ач холбогдол Тухайн судалгааг хийснээр хөрөнгийн зах зээлийн хөгжилд нөлөө үзүүлэх, цаашлаад

санхүүгийн

зах

зээлийн бүтцийг зөв

хэлбэрт

оруулна.

Ингэснээр

арилжааны банкны зээлийн хүү буурах, зээлийн хүү буурснаар бараа үйлчилгээний өртөг буурах мөн зээл авалгүйгээр хөрөнгийн зах зээлээс аливаа аж ахуй нэгж мөнгө босгох, ингэснээр байгууллага хөрөнгө оруулагчдаа алдахгүй тулд засаглалаа сайжруулж тасралгүй хөгжинө, ажилчид тогтвор ажлын байраар хангагдаж худалдан авах чадвар өндөрсгөнө. Улс орны хувьд татварын орлого өсөж бүтээн босголт, үйлдвэрлэл, аж ахуй нэгжүүдээ эргээд дэмжих болно.

4


НЭГ. ХӨРӨНГИЙН ЗАХ ЗЭЭЛИЙН ХӨГЖИЛ, ТҮҮНД НӨЛӨӨЛӨГЧ ХҮЧИН ЗҮЙЛС 1.1

Хөрөнгийн зах зээл, түүний хөгжлийг хэмжих арга зүй

Хөрөнгийн зах зээл нь санхүүгийн зах зээлийн амин чухал бүрэлдэхүүн тул санхүүгийн зах зээлийн талаарх ухагдахуун ойлголттой болсноор хөрөнгийн зах зээлийг илүү өргөн ойлгож эхэлнэ. Санхүү гэдэг нь мөнгөн хөрөнгийг хуримтлуулж хуваарилж, ашиглахтай холбогдон үүсэж байгаа эдийн засгийн мөнгөн харилцаа юм. Харин санхүүгийн зах зээл гэдэг нь тэдгээр мөнгөн харилцааг дахин хуваарилах зах зээлийн харилцааны нийлбэр цогц юм. Санхүүгийн зах зээлд оролцогчдыг: • • •

Хөрөнгө оруулагч буюу хөрөнгийн илүүдэлтэй субъект Санхүүжигч буюу хөрөнгийн дутагдалтай субъект Зуучлагч гэж ангилна.

Санхүүгийн зуучлагч

Санхүүгийн

Зээлдүүлэгч,

зах зээл

Санхүүжүүлэгч

Зээлдэгч, санхүүжигч

Зураг 1. 1 Санхүүгийн зах зээл Санхүүгийн зах зээлийг арилжаалж буй санхүүгийн хирэгслээс нь хамаараад дараах байдлаар ангилдаг: 1. 2. 3. 4.

Мөнгөний зах зээл Валютын зах зээл Уламжлагдсан зах зээл Хөрөнгийн зах зээл

1. Мөнгөний зах зээл Нэгээс доош жилийн хугацаатай санхүүгийн хирэслүүд болох сангийн вексел, хадгаламжийн сертефкат, банлн акцент гэх мэт богино хугацаат санхүүгийн хирэгслүүдийг арилжаалдаг зах зээлийг мөнгөний зах зээл гэнэ. Мөнгөний зах зээл дээр үнэт цаасыг 2 үндсэн зорилгоор арилжаалдаг. • Засгийн газрын болон компаниуд богино хугацаат санхүүжилт эх үүсвэр олох зорилготой. 5


• Засгийн газар болон монгол банкнаас мөнгөний нийлүүлэлтийг хянах зорилгоор. Дээрх зорилтуудын хүрээнд дараах богино хугацаат санхүүгийн хирэгслүүдийг арилжаалдаг. Үүнд: ✓ ✓ ✓ ✓ ✓ ✓

Засгийн газрын богино хугацаат өрийн бичиг Сангийн вексель Банк хоорондын депозит Банкны акцент Арилжааны вексель Хадгаламжийн сертифкат

Мөнгөний зах зээл дээр хийгдэх арилжаа их, арилжааны хүү харьцангуй бага байдаг тул банк, даатгалын компаниуд, засгийн газар зэрэг субьектүүд оролцдог байна. 2. Валютын зах зээл Олон улсын төлбөр тооцоонд хирэглэгддэг гадаад валют, түүнтэй холбоотой гэрээ хэлцэл худалдаа арилжаа явагдаж байдаг зах зээлийг гадаад валютын зах зээл гэнэ. Гадаад валютын зах зээлийн үйл ажиллагаа нь валютыг худалдагч болон худалдан авагч талуудыг холбож өгдөг. Гадаад валютын зах зээлд төв банк, арилжааны банкууд, брокер диллерийн байгууллагууд, валютын бирж, аж ахуйн нэгж байгууллага, хувь хүмүүс зэрэг субьектүүд оролцож байдаг. Энэ зах зээлд арилжаалагдах үндсэн таавар нь чөлөөтэй хөрвөдөг валютууд байдаг. Гадаад валютын зах зээлийн гол зорилго нь гадаад худалдаа эрхлэгчдийн эрсдэлийг боломжит хамгийн доод төвшинд байлгах замаар төлбөр тооцоонд шаардлагатай валютаар хангахад оршино. Валютын зах зээл дээр явагдаж байгаа үйл ажиллагааг ✓ Олон улсын худалдааны ✓ Санхүүгийн гэж 2 хэсэгт ангилж болно. 3. Уламжлагдсан зах зээл Хөрөнгийн зах зээл хийгдэж байгаа үнэт цасны арилжаа эрсдэл ихтэй байдгаас түүнд оролцогчдын эрсдэлийг багасгах арга замыг хайх болсноор уламжлагдсан зах зээлийн үүсмэл үнэт цааснууд бий болгожээ. Цаашид хирэгцээтэй байгаа таваарын үнэ өснө гэж үзвэл түүнийг өнөөдөр заавал худалдан авах шаардлагагүй. Ямар нэгэн санхүүгийн хирэгслээс үүсэн бий болсон тодорхой үнэ цэнэ бүхий үнэт цааснууд болох форвард, фьючерс, свот гэрээнүүдийг санхүүгийн уламжлагдсан хирэгслүүд гэнэ. Санхүүгийн уламжлагдсан хирэгслүүд арилжаалагдаж байгаа зах зээлийг уламжлалт зах зээл гэнэ. Зах зээлийн гэрээний төрлөөс хамаарч дараах байдлаар ангилна: ✓ Форвард зах зээл ✓ Фьючер зах зээл ✓ Онцион зах зээл 6


Ямар нэгэн санхүүгийн хирэгсэл болон бараа таваарыг тодорхой хугацааны дараа өнөөдрийн үнээр худалдан авах, худалдахаар хийсэн гэрээг фьючерс гэрээ гэнэ. Бараа таваар худалдах, худалдан авах хойшлогдсон гэрээ хувийн харилцаан дээр үндэслэгдэн хийгдэж байвал форвард гэрээ гэнэ. Тодорхой хэмжээний бараа эсвэл санхүүгийн хирэгслийг тодорхой хугацаанд тохиролцсон үнээр худалдах, худалдан авах эрх олгодог гэрээг опвион гэнэ. 4. Хөрөнгийн зах зээл Нэг жилээс дээш хугацаатай хөрөнгө оруулалтын зориулалттай үнэт цаас гаргах болон түүнийг худалдан авах үйл ажиллагаа явагдаж байгаа зах зээлийг хөрөнгийн зах зээл гэнэ. Үнэт цаасны бүх төрлийн гүйлгээ, түүгээр дамжин хөрөнгө оруулалт болон санхүүгийн эх үүсвэр бүрдүүлэх үйл ажиллагаа явагдаж байдаг зах зээл юм. Хөрөнгийн зах зээлийн үүрэг нь нэг талаас сул чөлөөтэй байгаа мөнгөн хөрөнгийг хөрөнгө оруулалтын зорилго бүхий үнэт цаас хэлбэрээр байршуулах боломжийг олгох, нөгөө талаас эх үүсвэр шаардлагатай байгаа субьектийг санхүүгийн эх үүсвэрээр хангах явдал юм. Хөрөнгийн зах зээлийн хөгжил нь үнэт цаас гарагчид болон банкуудын хоорондын өрсөлдөөнийг би болгодог. Хөрөнгийн биржийн талаарх ойлголт Хөрөнгийн бирж бол энгийнээр хэлэхэд хувьцаа бонд зэрэг бүх төрлийн үнэт цаас худалддаг зах юм. Хөгжлийн эхэн үед бирж дээр бүтээгдэхүүнийг биет байдлаар арилжаалагддаг байсан бол бүх хувьцаа, бонд зэрэг бүтээгдэхүүн тусгай программаар биет бус байдлаар арилжаалагдаж байна. Манай улсад анх 1991 оны 01 дүгээр сарын 18-ны өдрийн 22 тоот тогтоолоор улсын өмч хувьчлалын ажлыг эхлүүлэн, цаашид үнэт цаасны зах зээлийг хөгжүүлэх зорилгоор Монголын хөрөнгийн биржийг үүсгэн байгуулжээ. Одоогоор 300 орчим хувьцаат компанитайгаар үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Хөрөнгийн бирж дээр дараах үнэт цааснуудыг арилжаална. Үүнд: 1. Хувьцаа Хөрөнгийн оруулсан буюу хувь нийлүүлсэн болохыг гэрчилдэг үнэт цаасыг хувьцаа гэж нэрлэдэг. Хувьцааг хувь нийлүүлсэн нийгэмлэг гаргана. Ингэхдээ хувь нийлүүлсэн нийгэмлэг буюу хувьцаат компани анхдагч зах зээл дээр хувьцаагаа хоёр зориулалтаар гарган арилжаалдаг. (Балж Г., 2008) Үүнд: •

Эхний тохиолдолд хувьцаат компани нь өөрийн хөрөнгө буюу дүрмийн сангаа үнэлээд тодорхой тооны хувьцааг анхдагч зах зээл дээр оруулдаг. Ингэснээр уг компани өөрийн хувьцаа эзэмшигчтэй болно. Үүнийг анхдагч тараалт буюу анхдагч гаргалт гэж нэрлэдэг. Хувьцаат компани нь санхүүгийн боломжоо нэмэгдүүлэх шинэ хөрөнгө оруулалт хийхийн тулд шинээр хувьцааг анхдагч зах зээл дээр гаргадаг. Энэ үйл ажиллагааг хоёрдогч гаргалт гэж нэрлэдэг.

7


Хувьцаа нь түүний эзэмшигчийг хувьцаат компанийн өмчийн зохих хэсгийг эзэмшигч болгодог байна. Хувьцаа эзэмшигч нь компанийн орлогоос ногдол ашиг буюу девидентийг авдаг. Хувьцаа эзэмшигчид дараах эрхүүдийг эдэлдэг. Үүнд: •

• •

ХК-ны захирлын зөвлөлөөс хувьцаа эзэмшигчдээ ногдол ашиг хувиарлах шийдвэр гаргасан тохиолдолд эзэмшиж буй хувьцааныхаа хэмжээгээр ногдол ашиг авах эрхтэй. ХК-ны захирлын зөвлөлийг сонгох шийдвэр гаргахад санал өгөх гэх мэт компанийн үйл ажиллагааг удирдахад оролцох эрхтэй. ХК-аас санхүүгийн үйл ажиллааганы мэдээлэл тогтмол авч байх эрхтэй. Компани нь хувьцааны үнэнд ямар нэгэн хэмжээгээр нөлөөлөх үйл ажиллагааны талаар хувьцаа эзэмшигчдээ тогтмол мэдээлж байх үүрэгтэй. Хувьцаагаа худалдах бэлэглэх эрхтэй.

Хувьцаа эзэмшигчдийн эдлэх эрхүүд нь тэд нарын эзэмшиж буй хувьцааны тоо хэмжээнээс шалтгаалдаг. Хувьцааг ерөнхийд нь ердийн ба давуу эрхтэй хувьцаа гэж нэрлэдэг. Давуу эрхтэй хувьцаа эзэмшигч нь ердийн хувьцаа эзэмшигчдийн адил хөрөнгө эзэмшигч боловч ногдол ашиг авах тал дээр энгийн хувьцаа эзэмшигчдээс давуу эрхтэй. Энгийн хувьцааны ногдол ашгийг захирлын зөвлөлөөс тодорхойлдог бол давуу эрхийн хувьцааны ногдол ашиг нь тогтсон хэмжээтэй байдаг. Хөгжингүй орнуудад хувьцааг арилжаалдаг хоёрдогч зах зээлийн ханш тогтоолтын системтэй зах зээл ба захиалгын зах зээл гэсэн хоёр үндсэн төрлийн зах зээл байдаг. Ханш тогтоолтын системд зах зээл бий болгогч нар буюу треидэрүүд хувьцааг худалдан авах ба зарах үнийг тогтоодог. Хөрөнгө оруулах сонирхол бүхий хөрөнгө оруулагчид нар нь брокерүүдаар дамжуулан сонирхож буй хувьцааныхаа хамгийн ашигтай үнийг сонгож авдаг. 2. Бонд Хөрөнгийн зах зээл дээр хувьцаанаас гадна буюу өрийн бичгийн арилжаа явагдана. Зээл олгосон болохыг гэрчилж буй үнэт цаасыг бонд гэж нэрлэдэг. Бондыг засгийн гаар, орон нутгийн захиргааны байгууллагаас гол төлөв төсвийн алдагдлаа нөхөх зорилгоор, харин үйлдвэр, пүүс компани, банк хөрөнгийн нэмэгдэл эх үүсвэр шаардлагатай болсон үед хөрөнгө хуримтлуулах зорилгоор тодорхой заасан хугацаагаар гаргадаг. Бонд ихэнх тохиолдолд урт хугацааны хөрөнгийг олж авах санхүүгийн хирэгсэл болдог. Бонд нь банкны зээлтэй төстэйгээр тодорхой хугцаатай, тодорхой хэмжээний хүүтэйгээр тодорхой хэмжээний мөнгийг өр тавьж байгааг гэрчилсэн бичиг юм. Харин бонд хугацааны хувьд урт байдгаара банкны зээлээс онцлогтой. Бондыг санхүүгийн агуулгаар нь: •

Шулуун бонд: Энэ бонд нь бусад үнэт цаасанд хөрөвдөггүй. Хүүг шулуун аргаар тооцдог буюу хүү нь тогтмол бонд.

Хөрвөдөг бонд: Бусад үнэт цаасруу хөрвөх боломжтой.

Хүүгүй бонд: Бондыг олгохдоо дискоунт хийдэг. 8


Үүрд мөнхийн үнэт цаас: Энэ үнэт цаасыг дайны дараах сэргээн босголтын үед гаргаж байсан. Эцэслэн төлөгдөх хугацаа нь тодорхой биш байдаг бөгөөд харин хүүгийн төлбөрийг жил болгон хийнэ.

Индекстэй уясан бонд: Жижиглэн худалдах үнийн индексээс хамаарч хүү нь өөрчлөгдөж байдаг бондыг хэлнэ.

Орлогын бонд: Санхүүгийн хүндрэлд орсон буюу өрчлөгдөх гэж байгаа компани гаргана. Тодорхой хугацаанд хүү төлдөггүй ба хүү талах хугацаагаа зааж өгдөг байна.

Хувьсах хүүтэй бонд: Хүү нь зах зээлийн хүүг даган өөрчлөгдөх нөхцөлтэй бондыг хэлнэ. Бондыг зах зээлээс нь хамааруулаад:

• •

Гадаадын бонд: Гадаадын зээлэгч нэг оронд уг орны баталгаатайгаар тэр орны үнэт цаасны хуулийн дагуу тухайн орны мөнгөн тэмдэгтээр гаргасан бонд.

Евробонд: Олон улсын еврө зах зээл дээр олон улсын банкны синдикатаар баталгаажуулж ямар нэг орны үнэт цаасны хуулинд өртөхгүйгээр гаргасан бонд. Хөрөнгийн зах зээлийн талаархи онолын ойлголтын дараагаар хөрөнгийн зах зээлийн хөгжил гэж юу болох түүнийг хирхэн яаж хэмждэг талаар дурьдах нь зүйтэй. Хөрөнгийн зах зээлийн хөгжилийг тодорхойлох зайлшгүй шаардлагыг дараах зүйлсээр тайлбарлаж болно. Үүнд:

Хөрөнгийн зах зээлийг зэрэгцүүлэхүйц байдалтай болгох. Өөрөөр хэлбэл үнэт цаасны зах зээлийн хөгжилийг өмнөх онтой аль эсвэл өөр бусад оронтой харьцуулан өсөлт бууралтаа тодорхойлох боломжийг олгодог.

Өнгөрсөн үйл ажиллагаагаа дүгнэх боломжийг олгодог. Нэг үгээр хэлбэл өнгөрсөнд хирхэн яаж үйл ажиллагаагаа явуулж байсан. Алдаа болон оноогоо харах боломжтой болдог.

Цаашид хөгжих боломж. Өнгөрсөндөө гаргасан шийдвэрээ цэгнэж бодох, ирээдүйд улам илүү хөгжих боломжийг олгодог.

Хөрөнгийн зах зээлийн хөгжлийн үзүүлэлтүүд Олон улсын валютын сан, Дэлхийн банкнаас хөгжиж буй болон хөгжингүй орнуудын үнэт цаасны зах зээлийн хөгжлийн үзүүлэлтүүд, түүнд нөлөөлж буй макро эдийн засгийн болон мөнгө, санхүүгийн бодлогын хувьсагчдын хоорондын уялдааг тодорхойлох чиглэлээр томоохон судалгааны тайланг бэлтгэн зөвлөмжүүдийг боловсруулдаг. Эдгээр байгууллагуудаас үнэт цаасны зах зээлийн хөгжлийн үзүүлэлтүүдийг багтаамж, хөрвөх чадвар, төвлөрөл, үйл ажиллагааны чанар, индекс гэсэн үндсэн хэсгүүдэд хуваан үзсэн бөгөөд манай зах зээлийн хувьд үйл ажиллагааны чанарын үзүүлэлтүүдийн тоо мэдээлэл хангалтгүйн улмаас уг үзүүлэлтийг тооцох боломжгүй байв. (СЗХ, 2015) 9


1. Зах зээлийн үнэлгээ Үнэт цаасны зах зээлийн багтаамж, түүний эдийн засгийн өсөлтийг дунд болон урт хугацаанд дэмжигч гол үзүүлэлт нь үнэт цаасны зах зээлийн үнэлгээ бөгөөд энэхүү үзүүлэлтийн өсөлт, бууралт нь үнэт цаасны зах зээлийн хөгжлийн түвшинг, улмаар эдийн засгийн хөгжилд хирхэн нөлөө үзүүлж байгааг илэрхийлэгч үндсэн индикатор болдог. Зах зээлийн үнэлгээ = Гаргасан хувьцаны тоо ∗ Нэгж хувьцааны зах зээлийн үнэ 2. Зах зээлийн үнэлгээний дотоодын нийт бүтээгдэхүүнд эзлэх хувь Дийлэнх улс орнууд энэхүү үзүүлэлтээр үнэт цаасны зах зээлийн хөгжлөө хэмждэг байна. Үнэт цаасны зах зээлийн үнэлгээ ЗЗҮДНБ = Үйлдвэрлэлийн аргаар тооцсон нэрлэсэн ДНБ

3. Хөрвөх чадварын түвшин Аливаа үнэт цаас нь хөрвөх чадвар өндөртэй байх нь тухайн хөрөнгөний үнэ цэнийг өсгөж байдаг. хөрвөх чадвар =

Үнэт цаасны зах зээлийн үнэлгээ Арилжааны үнийн дүн

4. Үнэт цаасны зах зээлийн индексүүд Үнэт цаасны индекс нь тухайн зах зээлд арилжигдаж буй багц хувьцааны үнэ ханшийн өөрчлөлтөөр илэрхийлэгдэх зах зээлийн ерөнхий чиг хандлага, эдийн засгийн барометр юм. Индексийг дараах тооцоолоор боддог. Үүнд: Индексийн багцад орсон хувьцаат коэффициентийг дараах томьёогоор тооцно. Adjn =

компани

бүрээр

түүний

тохируулах

Sharequantity n, free − float ∗ W IQn

• Adjn- n хувьцаат компанийн тохируулах коэффициент • Share quantity free-float - n компанийн олон нийтэд чөлөөтэй арилжих хувьцааны тоо ширхэг, • IQn - тухайн хувьцаат компанийн нийт гаргасан хувьцааны тоо ширхэг буюу Issued quantity, • Wn- n хувьцаат компанийн индексэд үзүүлэх нөлөөг хязгаарлагч Share quantityfree-float буюу тухайн компанийн олон нийтэд чөлөөтэй арилжих хувьцааны тоо ширхэг. Үүнийг тооцохдоо тухайн хувьцаат компанийн нийт гаргасан хувьцааны тоо ширхгээс төрийн эзэмшилд буй хувьцааны тоо ширхэгийг хасч тооцно. Wn үзүүлэлтийг тооцохдоо дараах аргачлалыг баримтлана. Тухайн ХК бүрийн индексийн тооцоонд ашиглагдах зах зээлийн үнэлгээ , түүний ЗЗҮ-нийх нь сагсан дахь нийт компанийн дунд эзлэх хувьийг тус тус дараах томьёоны дагуу олно. 10


Capn =∑Pn* Qn Wn = Capn/ ∑Cap • Capn - n компанийн зах зээлийн үнэлгээ, • Pn - n компанийн хувьцааны хаалтын ханш • Qn - n компанийн олон нийтэд чөлөөтэй арилжих хувьцааны тоо, ширхэг • wn- n компанийн нийт ЗЗҮ-д эзлэх хувь Индексийг дараах суурь томьёогоор тооцно. 𝐼𝑁𝐷𝐸𝑋𝑡𝑜𝑑𝑎𝑦 =

(𝐼𝑄𝑛 ∗ 𝑃𝑛 ∗ 𝐴𝑑𝑗𝑛) ∗ 𝐵𝑎𝑠𝑒𝑉𝑎𝑙𝑢𝑒 𝐷𝑖𝑣𝑖𝑠𝑜𝑟

• INDEXtoday– Тухайн өдрийн индекс • IQn –Тухайн хувьцаат компанийн нийт гаргасан хувьцааны тоо ширхэг буюу • Issued quantity Pn –Тухайн хувьцаат компанийн энгийн хувьцааны тухайн өдрийн хаалтын ханш буюу • Price Adjn – Тохируулах коэффициент буюу Adjustment factor (Adj) • Divisor – Xуваагч Base value– Суурь нэг Өнөөдрийн байдлаар Монголын хөрөнгийн биржид бүртгэлтэй 300 гаруй ХК байдаг. Эдгээр компаниудаас зах зээлийн үнэлгээ, арилжааны идэвхээрээ бусдаасаа манлайлдаг шилдэг 20 компанийг ТОП-20 индекс гэж нэрлэдэг. ТОП 20 компанийн үнэт цаасны ханш, эрэлт нийлүүлэлтээсээ шалтгаалж буурах тохиолдолд индекс дагаад буурч, өсвөл дагаад өсч байдаг. 2000 оноос эхлээд индексийн журамд өөрчлөлт орж ТОП-75 индекс тооцдог байснаа ТОП-20 болж өөрчлөгджээ. ТОП-20-г шалгаруулахдаа хагас жил тутамд 2 янзын шалгуураар сонгон шалгаруулж багц бүрдүүлэн тооцдог байна. Эдгээр үзүүлэлтүүдээр аливаа улс орны хөрөнгийн зах зээлийн хөгжлийг тодорхойлох боломжтой юм. Дийлэнх улс орнууд үнэт цаасны зах зээлийн үнэлгээний дотоодын нийт бүтээгдэхүүнд эзлэх хувийн жингээр хөрөнгийн зах зээлийнхээ хөгжилийг авч үздэг талаар “Хөрөнгийн зах зээлийн харьцангуй хөгжлийн түвшинг хэмжих нь: Улс орны чадавхи, хүчин чaдал” (Нихал Бэйрактар 2014 он) болон “Хөрөнгийн зах зээлийн хөгжлийн үзүүлэлтүүд” (Пантиада Сучаренсин, Сорасарт Сучаренин нар 2013 он) хэмээх судалгаануудад дурьдсан ба ганцхан үзүүлэлтээр аливаа улс орны хөрөнгийн зах зээлийн хөгжлийг үнэлэх нь боломжгүй бөгөөд тухай улс орны онцлог шинж чанарын заавал харгалзан үзэх шаардлагатай гэсэн байна. Учир нь хөрөнгийн зах зээлийн хөгжлийн үзүүлэлтүүдийг хооронд нь зэрэгцүүлэхүйц байдлыг авч үзэх боломжтой байх хирэгтэй юм. “Хөрөнгийн зах зээлийн хөгжлийн үзүүлэлтүүд” хэмээх судалгаанд хөрөнгийн зах зээлийн хөгжилд дараах 4 үзүүлэлтүүдийг багтах ёстой ба үүнд: ✓ Хэмжээ (Size)- Томоохон хөрөнгийн зах зээл нь харьцангуй бага зардалтай хөрөнгө оруулалтын чухал эх үүсвэр болдог. Илүү хөгжсөн өмчийн зах зээл нь хөгжүүлэхэд зайлшгүй шаардлагатай капиталын өртөгийг бууруулдаг төрөл бүрийн бүтээгдэхүүнийг бий болгодог. Тиймээс зах зээлийн үнэлгээгээр зах зээлийн үнэлгээгээр зах зээлийн хэмжээ, зах зээлийн үнэлгээг ДНБ-д харьцуулсан харьцаа, арилжаалагдсан хэмжээ, үнэ цэнэ нь зах зээлийн хөгжлийн чухал үзүүлэлт юм. 11


✓ Хүртээмж (access)- Хөрөнгийн зах зээлийг хөгжүүлэх нь хөрөнгө оруулагчид, пүүс компаниуд зах зээлд нэвтрэх боломжоос маш их хамаарна. Зах зээлд дээд компаниудын төвлөрөл багатай зах зээлд сайнаар нөлөөлдөг. Энэ нь зөвхөн том компаниуд төдийгүй жижиг компаниуд мөн хөрөнгө босгож, зах зээл дээр шударга өрсөлдөж чадна гэсэн үг юм. Тиймээс үнэт цаасны зах зээлийн хөгжлийн хандалтын хэмжүүрийг бүртгэлтэй компаниудын тоогоор, шинэ IPO (2012 онд), төвлөрлийн харьцаа буюу зах зээлийн үнэлгээний хамгийн том 10 пүүсийн зах зээлийн эзлэх хувь, Herfindahl-Hirschman индекс (HHI). Өндөр HHI монополи байгаа эсэхийг тогтооно. ✓ Үр ашиг (efficiency)- Сайн хөгжсөн хөрөнгийн зах зээл нь хөрөнгө оруулагчид, оролцогчдод хөрөнгө оруулалтыг үр ашигтай хөрөнгө оруулалтад үр ашигтайгаар хуваарилах боломж олгох ёстой. Илүү үр ашигтай хөрөнгийн зах зээл нь зах зээл дээр байгаа хувьцаануудын хамтын ажиллагааны түвшин бага байх ёстой ✓ Тогтвортой байдал (stability)- Хөрөнгийн зах зээлийн хөгжил нь хөрөнгийн тэгш бус хувиарлалтыг хангах замаар тогтвортойгоор өсөх хандлагтай байх ёстой хэмээн үзсэн байна. (Пантиада Сучаренси, 2013) Эдгээр үзүүлэлт тус бүрээс 4-5 харьцаануудыг авч үзэн үзүүлэлт тус бүрийн дунджуудыг хооронд нь нэмэх замаар хөгжилийг тодорхойлж байгаа юм. Судалгааны ажилд дурьдахдаа энэхүү үзүүлэлтүүдээр дийлэнх орнуудын хөрөнгийн зах зээлийн хөгжлийг авч үзэж болох боловч хөгжиж буй орнуудын хувьд мэдээлэл дутмаг байдаг учраас энэхүү судалгааг хийх болмжтой гэсэн байна. Харин “Хөрөнгийн зах зээлийн харьцангуй хөгжлийн түвшинг хэмжих нь: Улс орны чадавхи, хүчин чaдал” гэсэн судалгаанд экнометрикс аргын тусламжтайгаар хэд хэдэн хүчин зүйлсээр хөрөнгийн зах зээлийн хөгжилийг тодорхойлох боломжтой гэж үзсэн. Үр дүнд дараах регрессийг гаргасан байна. 𝑆𝑀𝐶

𝑇𝑉𝑆

𝐹𝐼

= 𝛼1 ∗ 𝐺𝐷𝑃𝐺𝑅𝑖𝑡(−1) + 𝛼2 ∗ 𝐺𝐷𝑃𝑖𝑡 + 𝛼3 ∗ 𝐺𝐷𝑃𝑖𝑡 + 𝛼4 ∗ 𝑀𝑆𝑇𝐴𝑖𝑡 + 𝛼5 ∗ 𝐺𝐷𝑃𝑖𝑡

𝐹𝑈𝑁𝐷 𝐺𝐷𝑃

+

𝛼6 ∗ 𝐼𝑁𝑆𝑇𝑖𝑡 + 𝛼7 ∗ 𝐷2008 + 𝛼8 ∗ log(𝐼𝑁𝑇𝐺𝐷𝑃𝑃𝐶)+ ε Хөгжлийг тодорхойлохдоо макро үзүүлэлтүдийг ашигласан байна. Үүнд: • Нийт ДНБ-нд салбарын эзлэх хувь • 2005оныг суурь болгосон ДНБ-ы өсөлт. • ДНБ-д эзлэх арилжаалагдсан хувьцааны нийт үнэ • ДНБ-д эзлэх санхүүгийн зах зээлийн хувь хэмжээ • М2-ийн ДНБ-д эзлэх хувь • Банкны салбар ДНБ-д эзлэх хувь Энэхүү судалгаан дээр мөн л хөгжиж буй орнуудын хувьд мэдээлэл дутмаг байдаг учраас энэхүү регрессийг ашиглах нь тохиромжгүй хэмээн судлаачид үзсэн байна. (Бэйрактар, 2014)

12


1.2

Хөрөнгийн зах зээлийн хөгжилд нөлөөлөгч хүчин зүйлс

Хөрөнгийн зах зээлийн хөгжилийн талаар дээр дурьдсан ба харин түүний өсөлт бууралт буюу хэлбэлзэлд нөлөөлж буй хүчин зүйлсийг ангилан авч үзэе. Хөрөнгийн зах зээлийн хөгжилд нөлөөлөгч хүчин зүйлсийг ерөнхийдөө хоёр ангилан авч үзэе. 1. 2.

Микро хүчин зүйлсийн нөлөөлөл Макро хүчин зүйлсийн нөлөөлөл 1. Микро хүчин зүйлсийн нөлөөлөл

Микро хүчин зүйлсийн нөлөөлөлд тухайн хувьцаат компаний ашигт ажиллагаа, засаглал, төлбөрийн чадвар зэрэг үзүүлэлтүүд ордог. Хирвээ хувьцаат компаний засаглал сайн цаашдаа өсөн дэвших боломжтой гэж үзвэл хөрөнгө оруулалт ихээр татаж цаашлаад хувьцааны зах зээлийн үнийг өсгөн дээр дурьдсан хөрөнгийн зах зээлийн хөгжлийн үзүүлэлтүүдийг өсгөх болно. Микро хүчин зүйлсийг үнэлэхэд санхүүгийн шинжилгээнүүдийн харьцаа шаардлагатай болно. Санхүүгийн байдлыг дараах аргуудаар үнэлж болно. • Төлбөр түргэн гүйцэтгэх чадварын харьцаа (ТТГЧХ) Төлбөр түргэн гүйцэтгэх чадварын харьцаа нь эргэлтийн харьцаатай төстэй. Гагцхүү эргэлтийн хөрөнгөөс бараа материалын нөөцийг хассан дүнг эргэлтийн эх үүсвэртэй харьцуулдгаараа ялгаатай. "Төлбөр түргэн гүйцэтгэх" гэсэн утгаараа хамгийн хөрвөх чадвар сайтай хөрөнгүүдийг авч, хөрвөх чадвар хамгийн багатай хөрөнгө болох бараа материалын нөөцийг тооцохгүй орхидог. Учир нь бараа материалын нөөц нь эргэлтийн хөрөнгүүдээс хөрвөх чадвар хамгийн багатай нь байдаг. ТТГЧХ=(эргэлтийн хөрөнгө - бараа материал)/эргэлтийн пассив Төлбөр түргэн гүйцэтгэх чадварын харьцаа нь нэгээс их байх нь илүү тохиромжтой гэж үздэг. • Үйл ажиллагааны шинжилгээ Үйл ажиллагааны харьцаанууд нь компанид янз бүрийн хэлбэрээр байршсан хөрөнгө ба эх үүсвэрүүдийн борлогдох, эсвэл мөнгө болж ирэх хурдыг илэрхийлнэ. Хөрвөх чадварын харьцаанууд компанийн хөрвөх чадварыг ерөнхийд нь тодорхойлодог бол үйл ажиллагааны харьцаанууд нь тодорхой дансдуудын хөрвөх чадварыг илэрхийлдэг гэж үзэж болно. • Бараа материалын эргэц Бараа материалын эргэцийн харьцаа нь бараа материалын нөөцийн хөрвөх чадварыг илэрхийлнэ. БМЭ = ББӨ/бараа материал дундаж Бараа материалын эргэлтийн харьцаа нь "удаа" гэсэн нэгжтэй. Бараа материалын эргэлтийн харьцаанаас "Бараа материалын дундаж наслалтыг олж болно. Ингэхийн тулд 360 хоногийг бараа материалын эргэцэд харьцуулна. БМДН = 360 хоног / бараа материалын эргэц 13


• Авлага цуглуулах дундаж хугацаа Авлага цуглуулах дундаж хугацаа нь дансны авлага үүсэж бий болоод төлөгдөж орж ирэх хүртэлх дундаж хугацааг илэрхийлнэ. АЦДХ = дансны авлага/өдрийн дундаж борлуулалт • Өрийн шинжилгээ Компанийн хувьд өр зээл бол ашиг олохын тулд хирэглэж байгаа "өөр хүмүүсийн мөнгө" юм. Зээлдэгчдийн өр төлбөрийг хувьцаанд ногдол ашиг олгохоос өмнө төлж барагдуулах учир хувьцаа эзэмшигчид ба хөрөнгө оруулагчид компанийн өр зээлийн түвшин ба төлбөрийн чадварт онцгой анхаарал хандуулдаг. Зээлдүүлэгчид зээл олгохын өмнө компанийн өр зээлийн түвшинг судлах хирэгтэй байдаг. Өр зээлийн түвшин өндөр байх тусам компанийн төлбөрийн чадвар буурч, өр төлбөрөө төлж чадахгүйд хүрнэ. Компанийн нийт хөрөнгөд өр зээлийн өр зээлийн эзлэх хувь их байх тусам "санхүүгийн хөшүүрэг" өндөр болно. Санхүүгийн хөшүүрэг нь зээл, онцгой эрхт хувьцаа зэрэг тогтмол зардалтай эх үүсвэр ашиглаж байгаатай холбоотойгоор үүсдэг ба эрсдлийн хэмжүүр болдог. Өөрөөр хэлбэл тогтмол зардал бүхий зээлийн эх үүсвэр нэмэгдэж, компанийн хирэглэж буй санхүүгийн хөшүүрэг өсөх тусам эрсдэл ба өгөөж мөн өснө. Компанийн өр зээлийн байдлыг хэмжих хоёр үндсэн төрлийн хэмжүүр байдаг. Үүнд: 1. Өр зээлийн түвшин 2. Төлбөрийн чадвар юм. Өр зээлийн түвшин нь зээлийн эх үүсвэр ба өөр бусад эх үүсвэрүүдийн харьцааны хэмжүүр болох ба хамгийн түгээмэл хирэглэгддэг нь өрийн харьцаа, өр хувьцаат капиталын харьцаа байдаг. Төлбөрийн чадвар нь зээлийн хугацааны туршид тогтоосон графикийн дагуу төлбол зохих төлбөрүүдийг гүйцэтгэх боломжийн хэмжүүр болно. Зээл авсан бол хүүгийн ба үндсэн төлбөр, хөрөнгө түрээсэлсэн тохиолдолд ноогдол ашиг зэрэг нь компанийн тогтмол төлөх төлбөрүүдэд хамаарна. Эдгээр төлбөрийг төлөх чадварыг төлбөрийн чадварын харьцаанууд илэрхийлнэ. Төлбөрийн чадварын харьцаа бага байх тусам компанийн эрсдлийн түвшин өндөр байна. Тогтмол төлбөрөө төлөх чадваргүй болсон тохиолдолд компани санхүүгийн хүндрэлд орно, улмаар дампууралд ч хүрч болох талтай. • Өрийн харьцаа Өрийн харьцаа нь нийт эх үүсвэр дотор зээлийн эх үүсвэрийн эзлэх хувь буюу нийт хөрөнгийн дотор зээлийн эх үүсвэрээр санхүүжигдэж байгаа хэсгийн хувь хэмжээг илэрхийлнэ. Өрийн харьцаа = нийт өр төлбөр/нийт хөрөнгө • Хүү төлөх чадварын харьцаа Хүү төлөх чадварын харьцаа нь хүүгийн төлбөр төлөх чадварыг илэрхийлнэ. Энэ харьцаа нь өндөр байвал компанийн төлбөрийн чадвар сайн гэж үзнэ. ХТЧХ = хүү ба татварын өмнөх ашиг / хүүгийн зардал 14


• Ашигт ажиллагааны шинжилгээ Ашигт ажиллагааг олон талаас нь шинжилж үздэг. Тухайлбал, ашиг орлогын борлуулалт, нийт хөрөнгө, хувь нийлүүлсэн хөрөнгө, хувьцааны үнэд харьцуулан ашигт ажиллагааны түвшинг тодорхойлно. • Хувиар илэрхийлсэн орлогын тайлан Ашигт ажиллагааны шинжилгээнд түгээмэл хирэглэдэг нэг хэлбэр нь орлогын тайлангийн үзүүлэлтүүдийг борлуулалтад эзлэх хувиар нь илэрхийлэн тооцож, хувиар илэрхийлэгдсэн орлогын тайлангийн өнгөрсөн ба өнөөгийн үзүүлэлтүүдийг хооронд нь харьцуулахад маш тохиромжтой байдаг. Энэ орлогын тайлангаас компанийн ашигт ажиллагааны 3 гол харьцааг гаргаж болно. 1. Ахиуц нийт ашиг-Ахиуц нийт ашиг нь борлуулсан бүтээгдэхүүний өртгийг төлөөд борлуулалтаас үлдэж буй орлогын хэмжээг харуулна. Ахиуц нийт ашиг нь өндөр байвал борлуулсан бүтээгдэхүүний өртөг бага, ахиуц нийт ашиг нь бага байвал борлуулсан бүтээгдэхүүний өртөг өндөр байгааг илэрхийлдэг. АНА = нийт ашиг / борлуулалт 2. Үйл ажиллаганы ахиуц ашиг Үйл ажиллагааны ахиуц ашиг нь үйл ажиллагааны зардлуудыг төлсний дараагаар үлдэж буй борлуулалтын орлогын хэсгийг харуулна. ҮААА = үйл ажиллагааны ашиг / борлуулалт 3. Ахиуц цэвэр ашиг Ахиуц цэвэр ашиг нь татвар болон бусад бүх зардлуудаа төлөөд үлдсэн борлуулалтын орлогын хэсгийг илэрхийлнэ. АЦА = татварын дараах цэвэр ашиг / борлуулалт

• Хөрөнгө оруулалтын өгөөж (ROА) Хөрөнгө оруулалтын өгөөжийг мөн нийт хөрөнгийн өгөөж гэж нэрлэдэг. Нийт хөрөнгийн нэг төгрөг тутамд ногдож байгаа цэвэр ашгийн хэмжээг илэрхийлнэ. Хөрөнгө орулалтын өгөөж өсвөл ашигт ажиллагаа мөн өснө. ROA = татварын дараах цэвэр ашиг / нийт хөрөнгө • Хувьцаат капиталын өгөөж (ROE) Энэ харьцаа нь хувьцаа эзэмшигчдийн хөрөнгийн 1 төгрөг тутамд ноогдож буй ашгийн хэмжээг илэрхийлнэ. Өөрөөр хэлбэл хувьцаат капиталын өгөөгжийн харьцаа юм. ROE = татварын дараах цэвэр ашиг / хувьцаат капитал • Нэгж хувьцаанд ногдох ашиг (EPS) Нэгж хувьцаанд ногдох ашиг нь эргэлтэнд байгаа нэгж хувьцаанд ноогдож буй цэвэр ашгийн хэмжээ юм. Компанийн ашигт ажиллагааны хамгийн чухал үзүүлэлтүүийн нэг болдог. 15


EPS = энгийн хувьцаанд хуваарилах боломжит ашиг / гаргасан энгийн хувьцааны тоо Нэгж хувьцаанд ногдож буй ашгийн харьцаа нь нэгж хугацаанд олгох ногдол ашгийн хэмжээ биш юм. Ихэнх тохиолдолд нэгж хугацаанд ногдох ашгийн тодорхой хувийг л ногдол ашигт олгодог байна. • Үнэ ашгийн харьцаа (Р/Е) Үнэ ашгийн харьцаа нь зах зээл компанийн 1 төгрөгийн ашгийн төлөө төлөхөд бэлэн байгаа мөнгөний хэмжээг илэрхийлнэ. Мөн зах зээл компанийн хэтийн төлөвийг үнэлж байгаа үнэлгээний хэмжүүр болдог. Үнэ ашгийн харьцаа өндөр байх тусам компани зах зээлд нэр хүндтэй, хөрөнгө оруулагчид хөрөнгө оруулалтанд итгэх итгэл өндөр байгаагийн илрэл болно. Үнэ ашгийн харьцаа = хувьцааны зах зээлийн үнэ / нэгж хувьцаанд ногдох ашиг 2.

Макро хүчин зүйлс

Макро хүчин зүйлс болох улс орны томоохон үзүүлэлтүүд нь хөрөнгийн зах зээлийн хөгжилд нөлөөлөх нөлөөлөл өндөр болохыг олон судалгаанаас харж болно. Тэдгээр судлаачидийн дийлэнх макро хүчин зүйлс хоорондоо адил төстэй байсан ба эдгээр хүчин зүйлсэд дараах үзүүлэлтүүд орсон байна. ✓ Дотоодын нийт бүтээгдэхүүн ✓ Гадаад валютын ханш ✓ Хууль, эрх зүйн орчин ✓ Үнэт цаасны зах зээлийн талаарх олон нийтийн мэдлэг ✓ Мэдээллийн ил тод байдал ✓ Мөнгөний нийлүүлэлт ✓ Инфляци ✓ Ажилгүйдэл ✓ Ядуурал ✓ Экспорт ✓ Импорт ✓ Цэвэр зээл ✓ Нийт хадгаламж ✓ Татварын бодлого, хувь хэмжээ ✓ Нягтлан бодох бүртгэл, аудитын стандартуудыг дагаж мөрдөх байдал зэрэг олон үзүүлэлтүүд багтана. Дотоодын нийт бүтээгдэхүүн Тодорхой хугацаанд тухайн оронд шинээр бүтээгдсэн бараа болон үйлчилгээнүүдийн зах зээлийн үнийн нийлбэр юм. Өдгөө цагт энгийнээр Нэг хүнд оногдох ДНБ нь улс орнуудын амьжиргааны түвшинг заагч болдог. ДНБ-ийг үйлдвэрлэлтийн, ашиглалтын, хyваарилалтын гэсэн гурван аргаар тооцдог. Өөрөөр хэлбэл Дотоодын нийт бүтээгдэхүүнд тухайн улсын хил дотор байгаа бүх үйлдвэрлэлийг оруулж тооцно. Үндэсний нийт бүтээгдэхүүн гэдэг нь гадаадад байгаа тухайн улсын иргэн аж ахуйн нэгжийн үйлдвэрлэлийг оруулж тооцдог юм. 16


Үйлдвэрлэлтийн арга

Нийт үйлдвэрлэл - Нийт завсрын хирэглээ = Нийт нэмэгдэл өртөг гэж тооцохыг үйлдвэрлэлтийн арга гэнэ. ✓

Зардлын арга

ДНБ = Хувийн хирэглээний зардлууд + Дотоодын хөрөнгө оруулалт + Засгийн газрын хирэглээний зардлууд ба нийт хөрөнгө оруулалт + (Экспорт - Импорт) гэж тооцохыг зардлаар ДНБ-ийг тооцох арга гэнэ. ✓

Хyваарилалтын арга

Xөдөлмөрийн хөлс, үндсэн хөрөнгийн элэгдэл, ашиг түүнтэй адилтгах орлого, шууд бус татвар зэрэг орлогын элeмeнтүүдийн нийлбэрээр тооцохыг хуваарилалтын арга гэнэ. Дотоодын нийт бүтээгдэхүүний буурсан гэж үзвэл, үүнээс үүдэн иргэд болон аж ахуй нэгж байгууллага эдийн засгийн хямралд орно өөрөөр хэлбэл хөрөнгөө хадгалах эсвэл хөрөнгө оруулах сонирхол эрс буурна. Нөгөө талаас эдийн засаг өсвөл хувьцаат компаниудын ашигт ажиллагаа өндөр болж үүнийгээ дагаад хөрөнгө оруулагчдын сонирхолыг татах магдлалтай юм. Ийм учраас ДНБ нь хөрөнгийн зах зээлийн хөгжилд нөлөөлөгч хүчин зүйл мөн юм. Гадаад валютын ханш Дэлхий бүхэлдээ даяршилагдаж байгаа энэ үед аливаа улс орон дан ганцаар оршин тогтонох нь бараг л болмжгүй асуудал зайлшгүй гадаад улс орнуудаас тодорхой хэмжээнд хамааралтай байдаг. Гадаад валютын ханшны эрсдэл манай орны хувьд нилээн өндөр байдаг ба үүнээс үүсэн их хэмжээний гарз үүсэх уулмаар эдийн засаг доройтох магдлалтай. Эдийн засгийн нөхцөл байдал хөрөнгийн зах зээлийн үйл ажиллагаатай шууд хамааралтай байна. Үнэт цаасны зах зээлийн талаарх олон нийтийн мэдлэг Иргэдийн үнэт цаасны тухай ойлголт өндөр байх нь хөрөнгөө зөв захиран зарцуулах боломжийг бий болгож байдаг. Өөрөөр хэлбэл аливаа зах зээлийн эрсдэл болон өгөөж давуу болон сул талыг жишиж үзэх хэмжээний мэдлэгтэй байх шаардлагатай. Ингэснээрээ үнэт цаасны зах зээлд оролцогчдын тоо өсөх цаашид хөгжин дэвших боомжийг бий болгох юм. Мэдээллийн ил тод байдал Хувьцаат компани мэдээлэл ил тод байснаар хөрөнгийн илүүдэлтэй субьект хөрөнгө оруулах шийдвэрээ гаргах, цаашлаад эрсдэл болон өгөөжөө тооцох боломж бий болдог. Хирвээ мэдээлэл ил тод бус байвал, хөрөнгийн зах зээлийг хөгжил буурах нь ойлгомжтой юм. Ажилгүйдэл Ажилгүйдлийн хувь өндөр байх нь иргэдийн худалдан авах чадвар муудна үүнээс үүсэн байгууллага аж ахуй нэгж ашиг ажиллагаа суларч улмаар эдийн засаг бүхэлдээ сулрах ба энэ нь хөрөнгийн зах зээлд хөрөнгө оруулагчдын тоо багсах шалтгаан болох юм. 17


Энэхүү хүчин зүйлсүүд хөрөнгийн зах зээлд зайлшгүй нөлөө үзүүлэх ба эдгээр хүчин зүйлсийг удирдах замаар хөрөнгийн зах зээлийг ч мөн хөгжүүлэх боломжтой юм.

18


ХОЁР . МОНГОЛЫН ХӨРӨНГИЙН БИРЖИЙН ИНДЕКСТ НӨЛӨӨЛӨЛЖ БУЙ ХҮЧИН ЗҮЙЛҮҮД 2.1 Монгол улсын хөрөнгийн зах зээлийн өнөөгийн байдал, тулгамдаж буй зарим асуудал Манай улс зах зээлийн эдийн засагт шилжиж байсан 1991 оны эхээр Засгийн газрын шийдвэрээр Монголын Хөрөнгийн Бирж (МХБ) - ийг байгуулагдсан нь Монголд хөрөнгийн зах зээл үүсэж хөгжих эхлэлийг тавьсан бөгөөд үүнээс хойш 20 гаран жил өнгөрсөн байна. Гэвч санхүүгийн зах зээлийн бүтэц дараах байдалтай байна.

2014 2015 2016 20000

20500

21000 Банк

21500 ББСБ

22000 Даатгал

22500 ХЗХ

23000

23500

24000

Үнэт цаас

Зураг 2. 1 Санхүүгийн зах зээлийн бүтэц (Нийт хөрөнгө) Эх сурвалж:Санхүүгийн зохицуулах хороо http://masd.mn Санхүүгийн зах зээл дээр 90 гаруй хувийг арилжааны банк эзлэх ба хамгийн бага хувийг үнэт цаасны зах зээл эзлэж байна. Энэ нь манай улсын эдийн засаг бүхэлдээ арилжааны банкнаас хамааралтай байгааг харуулж байна. Өөрөөр хэлбэл мөнгөний илүүдэлтэй субьектүүд банкинд мөнгөө хадгалуулж, мөнгөний дутагдалтай хүмүүс банкнаас зээл авдаг ба хирвээ банкны шаардлага хангаагүй тохиолдолд ББСБ байгууллага зорьдог гэсэн үг юм. Ийм байдал нь хөрөнгийн зах зээлд дийлэнх субьектүүд хөрөнгө оруулахыг хүсдэггүй болохыг харуулж байна.

19


25000

10.00%

20000

8.00%

15000

6.00%

10000

4.00%

5000

2.00%

0

0.00% 2010

2011

2012

2013

Зах зээлийн үнэлгээ

2014

2015

Нэрлсэн ДНБ

2016

Хөрвөх чадвар

Зураг 2. 2 Хөрөнгийн зах зээлийн хөрвөх чадвар Эх сурвалж: Санхүүгийн зохицуулах хороо https://www.frc.mn

11/1/2017

9/1/2017

7/1/2017

5/1/2017

3/1/2017

1/1/2017

11/1/2016

9/1/2016

7/1/2016

5/1/2016

3/1/2016

1/1/2016

11/1/2015

9/1/2015

7/1/2015

5/1/2015

3/1/2015

1/1/2015

11/1/2014

9/1/2014

7/1/2014

5/1/2014

3/1/2014

1/1/2014

Топ-20 индекс

Манай улсын хувьд хувьцааны хөрвөх чадварын түвшин бусад хөгжиж буй орнуудтай харьцуулахад доогуур түвшинд байгаа ба үүнд хөрөнгийн биржид бүртгэлтэй компаниудын хувьцаа хэт төвлөрсөн, компанийн засаглал, санхүүгийн тайлагнал, мэдээллийн ил тод байдал хангалтгүй, хангалттай хэмжээний шинэ бүтээгдэхүүн, үйлчилгээ байхгүй, олон нийтийн хөрөнгө оруулалт, хувьцааны талаарх мэдлэг, мэдээлэл дутмаг зэрэг хүчин зүйлс гол нөлөөг үзүүлж байна.

Зураг 2. 3 Топ 20 индекс Эх сурвалж: Монголын хөрөнгийн бирж http://mse.mn Зах зээлийн үнэлгээ, ТОП-20 индексийн динамик үзүүлэлтээс харахад 2007, 2011 онуудад огцом өсөлт ажиглагдсан бөгөөд 2007-2008 оны хооронд нийт 8 компани үнэт цаасаа олон нийтэд санал болгон арилжаалсан нь арилжааны хэмжээ, зах зээлийн үнэлгээг огцом өсгөхөд нөлөө үзүүлжээ. Монгол Улсын эдийн засгийн өсөлт 2011 онд уул уурхайн салбарын өсөлттэй холбоотойгоор 17.5 хувьд хүрч, бүс нутаг болоод олон улсын хэмжээнд эдийн засгийн өсөлтийн хурдаар тэргүүлэх болсон бөгөөд үүнтэй холбоотойгоор Монголын хөрөнгийн биржид бүртгэлтэй, ТОП-20 индексийг бүрдүүлэгч уул уурхайн салбарын компаниудын хувьцааны ханш огцом нэмэгдэх болсон. 20


Үүнийг дагаад манай улсын хөрөнгийн зах зээлд хөрөнгө оруулах гадаад, дотоодын хөрөнгө оруулагчид болон мэргэжлийн зуучлагч брокеруудын тоо ихээр нэмэгдсэн байна. Гэвч 2012 оноос хойших хугацаанд олон улсын санхүүгийн зах зээл дээрх уул уурхайн түүхий эдийн үнэ ханш унасан, гадаадын шууд хөрөнгө оруулалтын хэмжээ буурсан, эдийн засгийн өсөлт удааширсан зэрэг шалтгаануудын улмаас манай хөрөнгийн зах зээлийн үнэлгээ болон хөрвөх чадварын үзүүлэлтүүд буурсаар байна. Хэдийгээр хөрөнгийн зах зээлийн хөгжлийн суурь нөхцөл болох үнэт цаасны зах зээлийн хууль, эрх зүйн орчин сүүлийн жилүүдэд сайжирч, хяналт, зохицуулалтын оновчтой тогтолцоо бүрдэх боломж бий болж байгаа хэдий ч, хөрөнгийн зах зээлийн дэд бүтцийн хөгжил сул, тэр дундаа төлбөр, тооцоо, арилжааны систем болон мэргэжлийн зуучлагч байгууллагуудын хоорондын үйл ажиллагааны уялдаа холбоо хангалтгүй, хангалттай хэмжээний шинэ бүтээгдэхүүн, үйлчилгээний нийлүүлэлт хомс, үнэт цаасны арилжаа, хөрвөх чадвар доогуур, үр ашигтай хяналт, зохицуулалтын механизм бүрдээгүй зэрэг нь хөрөнгийн зах зээлийн хөгжилд сөрөг нөлөөг үзүүлж байна. 2016 2015 2014 2013 2012 2011 2010 ҮЦК-ууд

Хувьцаат компани

Зураг 2. 4 Хөрөнгийн зах зээлд оролцогчдын тоо Эх сурвалж: Санхүүгийн зохицуулах хороо https://www.frc.mn

2008 оны дэлхийн санхүүгийн хямрал болон сүүлийн жилүүдэд үүсч буй санхүү, эдийн засгийн таагүй нөхцөл байдалтай холбоотойгоор олон улсын санхүүгийн зохицуулагчид мэргэжлийн зуучлагч байгууллагуудын үйл ажиллагаанд тавигдах шаардлагыг нэмэгдүүлэх, эрсдэл даах түвшинг өсгөх арга хэмжээг хирэгжүүлж эхэлсэн ба мэргэжлийн зуучлагчид нь харилцагч, хөрөнгө оруулагчдын хөрөнгийг өөрийн хөрөнгөөс тусад нь хадгалах, зүй бусаар ашиглах явдлаас урьдчилан сэргийлэх, хөрөнгө оруулагчдын эрх ашгийг хамгаалах зорилгоор хөрөнгө оруулагчийн эрх ашгийг хамгаалах санг байгуулах зэрэг тодорхой арга хэмжээнүүдийг авч хирэгжүүлж байна. Манай улс хөрөнгийн зах зээлийн дэд бүтцийн хөгжлөөр ижил түвшний бусад орнуудтай харьцуулахад хангалтгүй, тэр дундаа төлбөр, тооцоо, арилжааны систем болон мэргэжлийн зуучлагч байгууллагуудын хоорондын үйл ажиллагааны уялдаа холбоо хангалтгүй, хангалттай хэмжээний шинэ бүтээгдэхүүн, үйлчилгээний нийлүүлэлт хомс, үнэт цаасны арилжаа, хөрвөх чадварын түвшин доогуур байгаа нь хөрөнгийн зах зээлийн хөгжилд сөрөг нөлөөг үзүүлж байна. 21


Хувьцааны арилжаа 144.7 109.1

97.6

62.9 49

2010

2011

2012

2013

25.2

30.5

2014

2015

2016

Зураг 2. 5 Хувьцааны арилжаа (Тэрбум төгрөгөөр) Эх сурвалж: Санхүүгийн зохицуулах хороо https://www.frc.mn Хорооны зүгээс Дэлхийн банкны Олон салбарыг хамарсан техник туслалцааны хоёр дахь шатны төслийн хүрээнд санхүү, хүний нөөц, техник програм хангамжийн хувьд чадавхтай мэргэжлийн зуучлагч компаниудыг бий болгох замаар төлбөрийн баталгааны санг байгуулах, өөрийн орны онцлогтой нийцүүлэн төлбөр, тооцоонд DVP /төлбөрийн эсрэг нийлүүлэлт/ загварыг бүрэн нэвтрүүлэх, арилжааны дараах төлбөр тооцооны горимыг Т+2 эсхүл Т+3-д зах зээлийн нөхцөл байдалтай уялдуулан шилжүүлэх, урт хугацаанд тооцооны байгууллага байгуулагдах урьдчилсан нөхцөлийг бүрдүүлж, улмаар гадаадын хөрөнгө оруулагчдын арилжаанд оролцох оролцоог нэмэгдүүлэх болон хөрөнгийн зах зээлд итгэх итгэлийг сэргээх бодлогын чиглэлийг баримталж ажиллаж байна. 600 500 400 300 200 100 0 2010

2011

2012

хувьцаа арилжааны дүн

2013

2014

2015

ЗГ бондын анхдагч зах зээлийн арилжааны дүн

Зураг 2. 6 Засгийн газрын үнэт цаасны болон хувьцааны арилжаа Эх сурвалж: Санхүүгийн зохицуулах хороо https://www.frc.mn ЗГ-ын жижиглэнгийн бонд МХБ-ээр арилжаалагдах болсноор ЗГҮЦ олон нийтэд хүртээмжтэй болж, иргэдийн хөрөнгийн зах зээлийн ойлголтыг сайжруулахад ахиц гарсан. 2015 онд МХБ-ээр 510.3 тэрбум төгрөгийн ЗГҮЦ арилжигдсан нь нийт арилжааны 94 хувь. Тайлант хугацаанд ЗГҮЦ-ны 73 хувийг Монголбанкаар, 27 хувийг МХБ-ээр 22


дамжуулан арилжаалсан байна. Нийт ЗГҮЦ-ны арилжааны 5.4 хувийг иргэд, 5.34 хувийг хуулийн этгээд, 89.25 хувийг арилжааны банкууд тус тус бүрдүүлсэн. 2015 онд анх удаа МХБ дээр “Эрчим инженеринг” ХХК-аас олон нийтэд санал болгон гаргасан даатгагдсан “Эрчим” бондыг 500.0 сая төгрөгөөр арилжааллаа. 120% 100% 80% 60% 40% 20% 0% 2006

2007

2008

2009

2010

2011

гадаад

2012

2013

2014

2015

дотоод

Зураг 2. 7 Хөрөнгө оруулагчдын арилжаанд эзлэх хувь Эх сурвалж: Санхүүгийн зохицуулах хороо https://www.frc.mn

23

2016


2.2 Монголын хөрөнгийн биржийн индекст нөлөөлж буй хүчин зүйлд хийсэн судалгаа Хөрөнгийн зах зээлийн хөгжилд болон макро хүчин зүйлсийн хамаарлын эконометрик үнэлгээг нийт валютын ханш, ажилгүйдэл, мөнгөний нийлүүлэлт, зээлийн хүү зэрэг макро эдийн засгийн үзүүлэлтүүд Eviews программыг ашиглан гаргах болно. Хөрөнгийн зах зээлийн хөгжлийг дээр дурьдасны дагуу олон үзүүлэлтүүдийн тусламжтайгаар илэрхийлэх боломжтой боловч манай орны хувьд мэдээллийг олдоцоос шалтгаалан монголын хөрөнгийн биржийн ТОП 20 индексээр хөрөнгийн зах зээлийн хөгжлийг тодорхойлсон. 2008 оны 1 сараас 2017оны 12 сар хүртэлх мэдээлэл дээр тулгуурлан эконометрик үнэлгээг хийх болно. Мөн marketinfo.mn сайтаас 2016 оноос эхлэн тооцож гаргах болсон 12 салбарын индексд нөлөөлж буй хүчин зүйлсийг тооцож гаргасан. 1. 2. 3. 4. 5. 6.

USA-Долларын төгрөгтэй харьцах ханш UNEМ-Ажилгүйдэлийн түвшин МON-Мөнгөний нийлүүлэлт InRa- Зээлийн хүү Index-Хирэглээний үнийн индекс BALANCE-Гадаад худалдааны тэнцэл

1. USA-Долларын төгрөгтэй харьцах ханш Валютын ханш гэж тухайн улсын валютыг өөр нэгэн улсын валютаар илэрхийлсэн дүнг хэлнэ. Тэр дундаа Долларын төгрөгтэй харьцах ханшийг сонгосон нь манай улсын эдийн засагт хамгийн ихээр нөлөө үзүүлдэг ханш мөн зарим арилжааны доллараар хийгдэх тохиолдол түгээмэл учраас энэхүү үл хамааран хувьсагчийг сонгосон. 2. UNEМ-Ажилгүйдэлийн түвшин Ажилгүйдлийн түвшин нь хөрөнгийн зах зээлийн индексд нөлөө үзүүлдэг талаар дээр дурьдсан. Ажилгүйдлийн түвшинг сонгон авахад хугацаан цуваан хувьд тохирохгүй байсан учраас бүртгэлтэй ажилгүй иргэдийн тоогоор авсан. Монгол Улсын хуулиар зөвшөөрөгдсөн хөдөлмөрлөх насны, хөдөлмөр эрхлэх чадвартай, цалин хөлстэй ажил болон хувиараа хөдөлмөр эрхэлдэггүй, тухайн үед ажиллахад бэлэн, цалин хөлстэй ажил идэвхтэй хайж байгаа хөдөлмөр, халамжийн үйлчилгээний хэлтэс, хөдөлмөрийн хувийн биржид бүртгүүлсэн ажилгүй иргэдийг хамруулна. Ажиллах хүчний судалгааны үр дүнгээр гаргадаг улсын хэмжээний нийт ажилгүй иргэд дотор бүртгэлтэй ажилгүй иргэдийн мэдээлэл багтдаг. 3. InRa- Зээлийн хүү Зээлийн хүү нь хөрөнгийн зах зээлийн индексүүдэд хүчтэй нөлөө үзүүлнэ. Мөнөй улсын хувьд арилжааны банк давамгайлсан санхүүгийн зах зээлтэй учраас энэхүү хувьсагч нь заавал байх шаардлагатай. Энэхүү үзүүлэлт нь тухайн сарын арилжааны банкуудын дундаж хүүгээр илэрхийлэгдсэн байдаг. 4. МON-Мөнгөний нийлүүлэлт 24


Хадгаламжийн байгууллагаас гадуурх мөнгө, төгрөгийн болон валютын харилцах, цэвэршүүлсэн алтны харилцах, төгрөг болон валютын хадгаламж, хадгаламжийн сертификатын нийлбэрээр тооцно. Өөрөөр хэлбэл бага мөнгө болон бараг мөнгөний нийлбэр юм. 5. Index-Хирэглээний үнийн индекс Тухайн улсын өргөн хирэглээний бараа бүтээгдэхүүний үнийн өөрчлөлтийг илэрхийлдэг энхүү үзүүлэлт нь хөрөнгийн зах зээлийн үзүүлэлтэнд чухал нөлөөлтэй учир нь иргэд анхан шатны хирэгцээгээ бүрэн хангаж чадаснаар илүүдэл хөрөнгөөрөөө хөрөнгө оруулалт хийх магдлал бий болдог байна. 6. BALANCE-Гадаад худалдааны тэнцэл Экспорт, импортын нийлбэрээр гадаад худалдааны барааны нийт эргэлтийг тодорхойлно. Гадаад худалдааны тэнцлийг экспортоос импортыг хасч тооцно. Тэнцэл (-) тэмдэгтэй бол алдагдалтай, (+) тэмдэгтэй бол ашигтай гэж үзнэ. Барааны экспорт гэж Монгол Улсын материаллаг нөөцийг хорогдуулан, эдийн эдийн нутаг дэвсгэрээс хилийн чанадад гаргаж байгаа барааг тооцно. Барааны импорт гэж Монгол Улсын материаллаг нөөцийг нэмэгдүүлэн, хилийн чанадаас эдийн засгийн нутаг дэвсгэрт оруулж байгаа барааг тооцно. • ТОП-20 индекс- хамааран хувьсагч Хүснэгт 2. 1 Хувьсагчдийн куртос Mean Median Maximum Minimum Std. Dev. Skewness Kurtosis Jarque-Bera Probability Sum Sum Sq. Dev.

Y 13767.54 13546.35 28999.30 4747.000 4895.244 0.199893 3.004185 0.799233 0.670577 1652104. 2.85E+09

USA 36670.53 35594.00 62726.00 24105.00 6903.260 1.362125 5.930637 80.05085 0.000000 4400464. 5.67E+09

UNEM 1648.575 1442.200 2488.380 1144.600 410.5834 0.685089 2.227111 12.37372 0.002056 197828.9 20060871

M2 7371.747 7209.100 15798.40 2199.400 3715.700 0.130670 1.946057 5.895474 0.052458 884609.6 1.64E+09

INRA 19.37167 19.40000 23.70000 15.50000 1.633740 0.069637 3.531846 1.511290 0.469708 2324.600 317.6237

INDEX 0.762500 0.700000 5.700000 -2.800000 1.211573 0.772530 5.281434 37.96076 0.000000 91.50000 174.6813

BALANCE -145.5645 -98.30000 1865.200 -2354.300 890.3828 -0.369879 3.157961 2.860974 0.239192 -17467.74 94340993

Mean Mean нь өгөдөл доторх хамгийн олон давтагддаг утга юм. Бүх төрлийн хэмжигдэхүүний хувьд хүчин төгөлдөр байна. Мод нь тархалтын хамгийн өндөр цэг ю. Медиан Медиан нь тархалтын голд байрлах утга юм. Нийт тохиолдлын 50 хувь нь уг утгын доор, 50 хувь нь уг утгын дээр байна. Хэлбийлт /Skewness/ 25


Тэгш хэмтэй тархалтын дундаждундаж, медиөн, мод нэг цэг дээр байрлана. Тархалт нь нэг эсвэл нөгөө сүүл уругаа сунасныг хэлбийсэн байна гэж үздэг. Хэлбийлт буюу Skewness нь тархалтын дунджын ойролцоо тэгш хэмийг хэмждэг хэмжүүр юм. Хэлбийлт буюу Skewness нь тархалттай бол сөрөг утгатай, баруун тийш сунасан бол эерэг утгатай байна. Дээрх хувьсагчид нь Skewness 0-тэй ойр байгаа тул хэвийн тархалттай байна. Kurtos Тархалтын муруйн хэлбэрийг харуулдаг ба түүнээс дээш тооны хувьсуурын тархалтын хэлбэрийг харьцуулахад ашигладаг. Хирэв тархалт нь сүүл хэсэгтээ хэвийн тархалттай харьцуулахад олон утгуудтай бол kurtos эерэг утгатай байна. Энэ үед тархалтын төв нь орой хэлбэр уруу дөхнө. Kurtos өндөр байх нь ихэвчлэн туйлын их эсвэл хэт бага утгууд байгааг харуулна. Муруйн хувьд kurtos нь +3 аас хэтэрвэл хэтэрхий оройтой, харин -3 аас доогуур бол хэтэрхий хавтгай гэж үзнэ. Төгрөгийн доллартай харьцах ханш болон хирэглээний үнийн индекс +3 буюу хэтэрхий оройтой харин мөнгөний нийлүүлэлт, ажилгүйдэл гэсэн үзүүлэлтүүд -3 буюу хэтэрхий хавтгай байна. Корреляцийн шинжилгээ Корреляцийн шинжилгээний үндсэн зорилго нь судлаж буй хоёр хувьсагчийн хоорондын хамаарлын хүчийг хэмжих явдал юм. Хамааралын хүчийг корреляцийн коэффициентээр хэмжих бөгөөд түүний утга [-1;1]-ийн хооронд хэлбэлзэнэ. Хирэв корреляцийн коэффициент эерэг гарвал шууд хамааралтай байна. Өөрөөр хэлбэл үл хамаарах хувьсагч(x) өсвөл хамааран хувьсагч(y) өсөх ба үл хамаарах хувьсагч(x) буурвал хамааран хувьсагч(y) адилхан буурна. Хирэв корреляцийн коэффициент сөрөг гарвал урвуу хамааралтай байна. Өөрөөр хэлбэл үл хамаарах хувьсагч(x) өсвөл хамааран хувьсагч(y) буурах ба үл хамаарах хувьсагч(x) буурвал хамааран хувьсагч(y) өснө. Хирэв корреляцийн коэффициент тэг гарвал хамааралгүй байна. Корреляцийн коэффициентийн утга “±1” -д ойртох тусам хамаарал хүчтэй байгааг илэрхийлнэ. Харин “0” рүү ойртох тусам хамаарал төдий чинээ сул байгааг харуулна. Хүснэгт 2. 2 Корреляцийн шинжилгээ

Y USA UNEM M2 INRA INDEX BALANCE

Y 1.000000 0.349552 0.004077 0.374267 -0.741879 0.073743 -0.206554

USA 0.349552 1.000000 -0.497282 -0.334518 -0.445739 0.156272 -0.620765

UNEM 0.004077 -0.497282 1.000000 0.892703 0.143865 -0.250959 0.673902

Эх сурвалж: Eviews тооцоолол 26

M2 0.374267 -0.334518 0.892703 1.000000 -0.184023 -0.223707 0.461072

INRA -0.741879 -0.445739 0.143865 -0.184023 1.000000 -0.082308 0.395574

INDEX 0.073743 0.156272 -0.250959 -0.223707 -0.082308 1.000000 -0.163804

BALANCE -0.206554 -0.620765 0.673902 0.461072 0.395574 -0.163804 1.000000


Муллтиколлянар шинж тэмдэг илэрсэн корреляцуудыг тэмдэглэсэн ба эдгээр үл хамаарн хувьсагчид нь нэг нэгнээ орлох боломжтой учраас улаанаар тэмдэглэсэн үл хамааран хувьсагчдыг хасаж регрессийн тэгшитгэлийн бодосноор илүү бодитой тооцоолол гарах юм.

Олон хүчин зүйлсийн регрессийн үр дүн Хүснэгт 2. 3 ТОП-20 индексийн регресс Dependent Variable: Y Method: Least Squares Sample: 2008M01 2017M12 Included observations: 120 Variable

Coefficient

Std. Error

t-Statistic

Prob.

C BALANCE INDEX INRA M2 USA

39050.63 -0.035937 295.3634 -1748.987 0.461258 0.135448

5723.550 0.449958 235.7680 220.5483 0.097990 0.054525

6.822799 -0.079868 1.252771 -7.930174 4.707189 2.484169

0.0000 0.9365 0.2129 0.0000 0.0000 0.0144

R-squared Adjusted R-squared S.E. of regression Sum squared resid Log likelihood F-statistic Prob(F-statistic)

0.637585 0.621690 3010.915 1.03E+09 -1128.395 40.11129 0.000000

Mean dependent var S.D. dependent var Akaike info criterion Schwarz criterion Hannan-Quinn criter. Durbin-Watson stat

13767.54 4895.244 18.90658 19.04596 18.96318 0.727504

Y= 39050.63-0.035937* BALANCE+295.3634* INDEX-1748.987* INRA+0.461258* M2+ 0.135448* USA Дээрх тэгшитгэлээс харахад нөлөөлөгч хүчин зүйлс нь 63.8%-аар ТОП-20 индексийг тайлбарлаж чадаж байна. Харин бусад хүчин зүйлс тогтмол байхад ТОП-20 индекс 39050.63 нэгжээр өсч байна мөн гадаад төлбөрийн тэнцэлийн хэмжээ нэг нэгжээр өсөхөд ТОП-20 индекс 0.035937 нэгжээр буурах боломжтой нь харагдаж байна. Т сататистик хэмжүүрийг ажиглавал гадаад худалдааны тэнцэл, хирэглээний үнийн индекс гэсэн 2 үл хамааран хувьсагчид нь ТОП-20 индексийн өөрчлөлтөнд ач холбогдолгүй учраас дээрхи регрессээс хассан болно. Хүснэгт 2. 4 ТОП-20 индексийн регресс 2 Dependent Variable: Y Method: Least Squares Sample: 2008M01 2017M12 Included observations: 120

27


Variable

Coefficient

Std. Error

t-Statistic

Prob.

C INRA M2 USA

39967.52 -1780.104 0.435078 0.138430

5555.322 205.0477 0.085639 0.050614

7.194457 -8.681413 5.080403 2.735007

0.0000 0.0000 0.0000 0.0072

R-squared Adjusted R-squared S.E. of regression Sum squared resid Log likelihood F-statistic Prob(F-statistic)

0.632581 0.623079 3005.382 1.05E+09 -1129.218 66.57194 0.000000

Mean dependent var S.D. dependent var Akaike info criterion Schwarz criterion Hannan-Quinn criter. Durbin-Watson stat

13767.54 4895.244 18.88696 18.97988 18.92470 0.709414

Дээрх тэгшитгэлээс харахад нөлөөлөгч хүчин зүйлсийн t статистикийн хэмжүүр 95%-ийн магадллын түвшинд 63.3%-аар ТОП-20 индексийг тайлбарлаж чадаж байна. Дараах графикт тэгшитгэлийн алдааны болон бодит утгыг харууллаа. 30,000 25,000 20,000 15,000

15,000

10,000

10,000

5,000 5,000 0 0 -5,000 -10,000 08

09

10

11

12

13

Residual

Actual

14

15

16

17

Fitted

Зураг 2. 8 бодит болон таамаглалын утгын зөрүү ТОП-20 индекс Дээрх графикаас харахад регрессийн тэгшитгэлийн бодит болон таамаглалын утгын зөрүү харьцангуй бага байгааг харж болно. 1. Аж үйлдвэрлэлийн салбарын индекс Тухайн регресс дээрх үл хамааран хувьсагчид нь адил учраас өмнөх тооцололоос корреляцийн, kurtos зэрэг шинилгээнүүдийг давтан хийгээгүй ба зөвхөн тухайн индексүүдийн олон хүчин зүйлсийн регресс болон бодит, таамаглалын утгын зөрүүг харьцуулан харуулсан. Хүснэгт 2. 5 Олон хүчин зүйлсийн регресс(Аж үйлдвэрийн салбарын индекс) Dependent Variable: AJ Method: Least Squares Sample: 2016M04 2017M12 Included observations: 21

28


Variable

Coefficient

Std. Error

t-Statistic

Prob.

C BALANCE INDEX INRA M2 USA

146.3900 0.005032 6.332989 -7.033027 0.005249 0.001916

121.2632 0.007206 3.475400 7.015930 0.002816 0.022734

1.207209 0.698256 1.822233 -1.002437 1.864096 0.084288

0.2460 0.4957 0.0884 0.3320 0.0820 0.9339

R-squared Adjusted R-squared S.E. of regression Sum squared resid Log likelihood F-statistic Prob(F-statistic)

0.671987 0.562649 9.121834 1248.118 -72.68884 6.145976 0.002728

Mean dependent var S.D. dependent var Akaike info criterion Schwarz criterion Hannan-Quinn criter. Durbin-Watson stat

84.55476 13.79327 7.494175 7.792610 7.558943 1.324182

AJ= 146.39+0.005032*BALANCE+6.332989* INDEX-7.033027* INRA+0.005249* M2+0.001916* USA Дээрх тэгшитгэлээс харахад нөлөөлөгч хүчин зүйлс нь 67.2%-аар аж үйлдвэрлэлийн салбарын индексийг тайлбарлаж чадаж байна. Харин бусад хүчин зүйлс тогтмол байхад аж үйлдвэрлэлийн салбарын индекс 146.39 нэгжээр өсч байна мөн гадаад төлбөрийн тэнцэлийн хэмжээ нэг нэгжээр өсөхөд аж үйлдвэрлэлийн салбарын индекс 0.005032 нэгжээр өсөх боломжтой нь харагдаж байна. Т статистик хэмжүүрийг ажиглавал мөнгөний нийлүүлэлт нь аж үйлдвэрлэлийн салбарын индексийн өөрчлөлтөнд ач холбогдолтой харин бусад үл хамааран хувьсагчид нь ач холбогдолгүй байгаа учраас тухайн хувьсагчдын регрессээс хассан болно. Хүснэгт 2. 6 Олон хүчин зүйлсийн регресс аж үйлдвэрлэлийн салбарын индекс 2 Dependent Variable: AJ Method: Least Squares Sample: 2016M04 2017M12 Included observations: 21 Variable M2 R-squared Adjusted R-squared S.E. of regression Sum squared resid Log likelihood Durbin-Watson stat

Coefficient

Std. Error

t-Statistic

Prob.

0.006678

0.000153

43.63018

0.0000

0.579353 0.579353 8.945937 1600.596 -75.30060 1.014026

Mean dependent var S.D. dependent var Akaike info criterion Schwarz criterion Hannan-Quinn criter.

84.55476 13.79327 7.266724 7.316463 7.277519

Дээрх тэгшитгэлээс харахад нөлөөлөгч хүчин зүйлсийн t статистикийн хэмжүүр 95%-ийн магадлалын түвшинд 57.9%-аар аж үйлдвэрлэлийн салбарын индексийг 29


тайлбарлаж чадаж байна. Аж үйлдвэрийн салбарт мөнгөний нийлүүлэлтийн нөлөөлөл өндөр байгаа нь мөнгөний нийлүүлэлт өндөр байснаар банкуудын зээлийн хүү бага болж аж үйлдвэрүүдэд зээлийн хүүгийн дарамт бага ирэх цаашлаад үйл ажиллагаагаа явуулах таатай нөхцөл бий болохоос гадна худалдан авагчид төлбөрийн чадвартай болж худалдан авах чадвар нэмэгддэг байна. Дараах графикт тэгшитгэлийн алдааны болон бодит утгыг харууллаа. 120 110 100 90 80 20

70 60

10 0 -10 -20 16Q2

16Q3

16Q4

17Q1

Res idual

17Q2

Ac tual

17Q3

17Q4

Fitted

Зураг 2. 9 Бодит болон таамаглалын утгын зөрүү аж үйлдвэрлэлийн салбар Дээрх графикаас харахад регрессийн тэгшитгэлийн бодит болон таамаглалын утгын зөрүү харьцангуй бага байгааг харж болно. 2. Банк, санхүүгийн салбарын индекс Хүснэгт 2. 7 Олон хүчин зүйлсийн регресс банк санхүүгийн салбарын индекс Dependent Variable: BANK Method: Least Squares Sample: 2016M04 2017M12 Included observations: 21 Variable

Coefficient

Std. Error

t-Statistic

Prob.

C BALANCE INDEX INRA M2 USA

264.0729 -0.007208 -3.767372 -10.92327 -0.000461 0.023116

91.59230 0.005443 2.625033 5.299259 0.002127 0.017172

2.883135 -1.324314 -1.435171 -2.061283 -0.216607 1.346162

0.0114 0.2052 0.1718 0.0571 0.8314 0.1982

R-squared Adjusted R-squared S.E. of regression Sum squared resid Log likelihood F-statistic Prob(F-statistic)

0.349833 0.133110 6.889886 712.0580 -66.79590 1.614196 0.216384

Mean dependent var S.D. dependent var Akaike info criterion Schwarz criterion Hannan-Quinn criter. Durbin-Watson stat

30

87.02857 7.399972 6.932943 7.231378 6.997711 2.094932


BANK=264.0729-0.007208* BALANCE-3.767372* INDEX-10.92327* INRA-0.000461* M2-0.023116* USA Дээрх тэгшитгэлээс харахад нөлөөлөгч хүчин зүйлс нь 34.9%-аар банк санхүүгийн салбарын индексийг тайлбарлаж чадаж байна. Харин бусад хүчин зүйлс тогтмол банк санхүүгийн салбарын индекс 264.0729 нэгжээр өсч байна мөн гадаад төлбөрийн тэнцэлийн хэмжээ нэг нэгжээр өсөхөд банк санхүүгийн салбарын индекс 0.007208 нэгжээр буурах боломжтой нь харагдаж байна. Т статистик хэмжүүрийг ажиглавал зээлийн хүү нь банк санхүүгийн салбарын индексийн өөрчлөлтөнд ач холбогдолтой харин бусад үл хамааран хувьсагчид нь ач холбогдолгүй байгаа учраас тухайн хувьсагчдын регрессээс хассан болно. Хүснэгт 2. 8 Олон хүчин зүйлсийн регресс банк санхүүгийн салбарын индекс 2 Dependent Variable: BANK Method: Least Squares Sample: 2016M04 2017M12 Included observations: 21 Variable

Coefficient

Std. Error

t-Statistic

Prob.

C INRA

222.0663 -6.803725

73.23500 3.689062

3.032243 -1.844296

0.0069 0.0808

R-squared Adjusted R-squared S.E. of regression Sum squared resid Log likelihood F-statistic Prob(F-statistic)

0.151840 0.107200 6.992093 928.8979 -69.58721 3.401429 0.080791

Mean dependent var S.D. dependent var Akaike info criterion Schwarz criterion Hannan-Quinn criter. Durbin-Watson stat

87.02857 7.399972 6.817830 6.917308 6.839419 1.339399

Дээрх тэгшитгэлээс харахад нөлөөлөгч хүчин зүйлсийн t статистикийн хэмжүүр 95%-ийн магадлалын түвшинд 15.2%-аар банк санхүүгийн салбарын индексийг тайлбарлаж чадаж байна. Банкны салбарт зээлийн хүүгийн түвшин нь өндөр нөлөөлтэй байдаг учир нь зээлийн хүү нь банкны орлогын дийлэнх хэсгийг эзлэх ба зээлийн хүү хэт бага байх нь ашигт муугаар нөлөөлөх хэдий ч хэт өндөр байх нь үйлчлүүлэгчидэд зээлийн дарамт бий болгон чанаргүй зээлийг нэмэгдүүлдэг учраас хүүг олон судалгааны үндсэн дээр тогтоодог энэхүү регресс дээр зээлийн хүүгийн түвшин өндөр байх тусам банкны салбарын индекс доогуур байдаг буюу урвуу хамааралтай байгааг харж болно. 3. Барилгын салбарын индекс Хүснэгт 2. 9 Олон хүчин зүйлсийн регресс барилгын салбарын индекс Dependent Variable: BARILGA Method: Least Squares Sample: 2016M04 2017M12

31


Included observations: 21 Variable

Coefficient

Std. Error

t-Statistic

Prob.

C BALANCE INRA INDEX M2 USA

233.0339 -0.001992 -4.499332 -0.954151 -0.004858 0.004566

33.47957 0.001989 1.937029 0.959524 0.000777 0.006277

6.960482 -1.001268 -2.322801 -0.994401 -6.248999 0.727475

0.0000 0.3326 0.0347 0.3358 0.0000 0.4781

R-squared Adjusted R-squared S.E. of regression Sum squared resid Log likelihood F-statistic Prob(F-statistic)

0.930381 0.907175 2.518448 95.13868 -45.66125 40.09196 0.000000

Mean dependent var S.D. dependent var Akaike info criterion Schwarz criterion Hannan-Quinn criter. Durbin-Watson stat

90.56524 8.266107 4.920119 5.218554 4.984887 1.928078

Barilga= 233.0339-0.001992* BALANCE -4.499332* INRA+0.954151* INDEX0.004858* M2+0.004566* USA Дээрх тэгшитгэлээс харахад нөлөөлөгч хүчин зүйлс нь 93.03%-аар барилгын салбарын индексийг тайлбарлаж чадаж байна. Харин бусад хүчин зүйлс тогтмол барилгын салбарын индекс 233.0339 нэгжээр өсч байна мөн гадаад төлбөрийн тэнцэлийн хэмжээ нэг нэгжээр өсөхөд барилгын салбарын индекс 0.001992 нэгжээр буурах боломжтой нь харагдаж байна. Т статистик хэмжүүрийг ажиглавал мөнгөний нийлүүлэлт зээлийн хүү нь барилгын салбарын индексийн өөрчлөлтөнд ач холбогдолтой харин бусад үл хамааран хувьсагчид нь ач холбогдолгүй байгаа учраас тухайн хувьсагчдын регрессээс хассан болно. Хүснэгт 2. 10 Олон хүчин зүйлсийн регресс барилгын салбарын индекс 2 Dependent Variable: BARILGA Method: Least Squares Sample: 2016M04 2017M12 Included observations: 21 Variable

Coefficient

Std. Error

t-Statistic

Prob.

C M2 INRA

228.0830 -0.005043 -3.709946

25.75918 0.000356 1.285984

8.854435 -14.16671 -2.884909

0.0000 0.0000 0.0099

R-squared Adjusted R-squared S.E. of regression Sum squared resid Log likelihood

0.921856 0.913173 2.435720 106.7892 -46.87422

Mean dependent var S.D. dependent var Akaike info criterion Schwarz criterion Hannan-Quinn criter.

32

90.56524 8.266107 4.749926 4.899143 4.782310


F-statistic Prob(F-statistic)

106.1721 0.000000

Durbin-Watson stat

1.537129

Дээрх тэгшитгэлээс харахад нөлөөлөгч хүчин зүйлсийн t статистикийн хэмжүүр 95%-ийн магадлалын түвшинд 92.2%-аар барилгын салбарын индексийг тайлбарлаж чадаж байна. Манай улсын хувьд 100% төлбөрөө төлөөд барилга худалдан авах тохиолдолд цөөн бөгөөд дийлэнх тохиолдолд зээл авч байр худалдаж авдаг тиймээс зээлийн хүү өндөр байх нь барилгын салварт сөргөөр нөлөөлнө. Өөрөөр хэлбэл байр худалдан авах сонирхол байсан ч зээлийн хүү өндөр байгаа учраас байр авч чадахгүйд хүрнэ үүнээс үүдэн барилгын бизнес эрхлэгчид нэгэнт бий болсон барилгаа зарж чадахгүйд хүрдэг байна. Мөн барилгын салбар хөрөнгө оруулалт их шаарддаг учраас мөнгөний нийлүүлэлт тухайн салбарын хөгжилд өндрөөр нөлөөлдөг болохыг дээрх регрессээс харж болно. Дараах графикт тэгшитгэлийн алдааны болон бодит утгыг харууллаа. 105 100 95 90 85 80 6

75

4 2 0 -2 -4 -6 16Q2

16Q3

16Q4

17Q1

Res idual

17Q2

Ac tual

17Q3

17Q4

Fitted

Зураг 2. 10 Бодит болон таамаглалын зөрүү барилгын салбарын индекс 4. Уул уурхайн салбарын индекс Хүснэгт 2. 11 Олон хүчин зүйлсийн регресс уул уурхайн салбарын индекс Dependent Variable: UUL Method: Least Squares Sample: 2016M04 2017M12 Included observations: 21 Variable

Coefficient

Std. Error

t-Statistic

Prob.

C BALANCE INDEX INRA M2 USA

-34.77281 -0.001295 8.605693 -10.25495 0.026579 0.002967

176.0195 0.010460 5.044715 10.18397 0.004088 0.033000

-0.197551 -0.123768 1.705883 -1.006970 6.502298 0.089923

0.8460 0.9031 0.1086 0.3299 0.0000 0.9295

R-squared

0.929098

Mean dependent var

33

106.3229


Adjusted R-squared S.E. of regression Sum squared resid Log likelihood F-statistic Prob(F-statistic)

0.905464 13.24079 2629.779 -80.51410 39.31194 0.000000

S.D. dependent var Akaike info criterion Schwarz criterion Hannan-Quinn criter. Durbin-Watson stat

43.06411 8.239438 8.537873 8.304206 1.660075

UUL= -34.77281-0.001295* BALANCE+8.605693* INDEX-10.25495* INRA+0.026579* M2+0.002967* USA Дээрх тэгшитгэлээс харахад нөлөөлөгч хүчин зүйлс нь 92.9%-аар уул уурхайн салбарын индексийг тайлбарлаж чадаж байна. Харин бусад хүчин зүйлс тогтмол уул уурхайн салбарын индекс 34.77281 нэгжээр буурч байна мөн гадаад төлбөрийн тэнцэлийн хэмжээ нэг нэгжээр өсөхөд уул уурхайн салбарын индекс 0.001295 нэгжээр буурах боломжтой нь харагдаж байна. Т статистик хэмжүүрийг ажиглавал мөнгөний нийлүүлэлт нь уул уурхайн салбарын индексийн өөрчлөлтөнд ач холбогдолтой харин бусад үл хамааран хувьсагчид нь ач холбогдолгүй байгаа учраас тухайн хувьсагчдын регрессээс хассан болно. Хүснэгт 2. 12 Олон хүчин зүйлсийн регресс уул уурхайн салбарын индекс 2 Dependent Variable: UUL Method: Least Squares Sample: 2016M04 2017M12 Included observations: 21 Variable

Coefficient

Std. Error

t-Statistic

Prob.

0.008646

0.000528

16.36781

0.0000

M2 R-squared Adjusted R-squared S.E. of regression Sum squared resid Log likelihood Durbin-Watson stat

0.485910 0.485910 30.87701 19067.79 -101.3157 0.211311

Mean dependent var S.D. dependent var Akaike info criterion Schwarz criterion Hannan-Quinn criter.

106.3229 43.06411 9.744349 9.794088 9.755143

Дээрх тэгшитгэлээс харахад нөлөөлөгч хүчин зүйлсийн t статистикийн хэмжүүр 95%-ийн магадлалын түвшинд 48.6%-аар уул уурхайн салбарын индексийг тайлбарлаж чадаж байна. 5. Хөдөө аж ахуйн салбарын индекс Хүснэгт 2. 13 Олон хүчин зүйлсийн регресс хөдөө аж ахуйн салбарын индекс Dependent Variable: HAA Method: Least Squares Sample: 2016M04 2017M12 Included observations: 21

34


Variable

Coefficient

Std. Error

t-Statistic

Prob.

C BALANCE INDEX INRA M2 USA

74.24145 0.002584 -0.401308 -0.140301 0.003030 -0.008242

23.88607 0.001419 0.684574 1.381977 0.000555 0.004478

3.108148 1.820728 -0.586216 -0.101522 5.461808 -1.840538

0.0072 0.0887 0.5664 0.9205 0.0001 0.0856

R-squared Adjusted R-squared S.E. of regression Sum squared resid Log likelihood F-statistic Prob(F-statistic)

0.908050 0.877400 1.796792 48.42692 -38.57081 29.62644 0.000000

Mean dependent var S.D. dependent var Akaike info criterion Schwarz criterion Hannan-Quinn criter. Durbin-Watson stat

93.11857 5.131598 4.244839 4.543274 4.309607 1.899922

HAA=74.24145+0.002584* BALANCE-0.401308* INDEX-0.140301* INRA+0.003030* M20.008242* USA Дээрх тэгшитгэлээс харахад нөлөөлөгч хүчин зүйлс нь 90.8%-аар хөдөө аж ахуйн салбарын индексийг тайлбарлаж чадаж байна. Харин бусад хүчин зүйлс тогтмол хөдөө аж ахуйн салбарын индекс 74.24145 нэгжээр өсөж байна мөн гадаад төлбөрийн тэнцэлийн хэмжээ нэг нэгжээр өсөхөд хөдөө аж ахуйн салбарын индекс 0.002584 нэгжээр өсөх боломжтой нь харагдаж байна. Т статистик хэмжүүрийг ажиглавал мөнгөний нийлүүлэлт, гадаад худалдааны тэнцэл, долларын ханш нь хөдөө аж ахуйн салбарын индексийн өөрчлөлтөнд ач холбогдолтой харин бусад үл хамааран хувьсагчид нь ач холбогдолгүй байгаа учраас тухайн хувьсагчдын регрессээс хассан болно. Хүснэгт 2. 14 Олон хүчин зүйлсийн регресс хөдөө аж ахуйн салбарын индекс 2 Dependent Variable: HAA Method: Least Squares Sample: 2016M04 2017M12 Included observations: 21 Variable

Coefficient

Std. Error

t-Statistic

Prob.

C BALANCE M2 USA

73.62117 0.002863 0.003022 -0.009299

5.284224 0.001275 0.000486 0.002885

13.93226 2.245212 6.221812 -3.222910

0.0000 0.0383 0.0000 0.0050

R-squared Adjusted R-squared S.E. of regression Sum squared resid Log likelihood F-statistic

0.905840 0.889223 1.707959 49.59113 -38.82025 54.51428

Mean dependent var S.D. dependent var Akaike info criterion Schwarz criterion Hannan-Quinn criter. Durbin-Watson stat

35

93.11857 5.131598 4.078119 4.277076 4.121298 1.995250


Prob(F-statistic)

0.000000

Дээрх тэгшитгэлээс харахад нөлөөлөгч хүчин зүйлсийн t статистикийн хэмжүүр 95%-ийн магадлалын түвшинд 90.58%-аар хөдөө аж ахуйн салбарын индексийг тайлбарлаж чадаж байна. Дараах графикт тэгшитгэлийн алдааны болон бодит утгыг харууллаа. 110 105 100 6 95 4 90 2 85 0 -2 -4 16Q2

16Q3

16Q4

17Q1

Residual

17Q2

Actual

17Q3

17Q4

Fitted

Зураг 2. 11 Бодит болон таамаглалын зөрүү хөдөө аж ахуйн салбарын индекс 6. Дэд бүтцийн салбарын индекс Хүснэгт 2. 15 Олон хүчин зүйлсийн регресс хөдөө дэд бүтцийн салбарын индекс Dependent Variable: DED Method: Least Squares Sample: 2016M04 2017M12 Included observations: 21 Variable

Coefficient

Std. Error

t-Statistic

Prob.

C BALANCE INDEX INRA M2 USA

42.99990 -0.005104 0.982145 0.316689 -0.001255 0.030992

63.69927 0.003785 1.825620 3.685451 0.001479 0.011942

0.675045 -1.348496 0.537979 0.085929 -0.848109 2.595113

0.5099 0.1975 0.5985 0.9327 0.4097 0.0203

R-squared Adjusted R-squared S.E. of regression Sum squared resid Log likelihood F-statistic Prob(F-statistic)

0.614407 0.485876 4.791677 344.4026 -59.16924 4.780230 0.008215

Mean dependent var S.D. dependent var Akaike info criterion Schwarz criterion Hannan-Quinn criter. Durbin-Watson stat

36

100.7538 6.682728 6.206594 6.505029 6.271363 1.776214


DED=42.99990-0.005104* BALANCE+0.982145* INDEX+0.316689* INRA0.001255* M2+0.030992* USA Дээрх тэгшитгэлээс харахад нөлөөлөгч хүчин зүйлс нь 61.4%-аар дэд бүтцийн салбарын индексийг тайлбарлаж чадаж байна. Харин бусад хүчин зүйлс тогтмол дэд бүтцийн салбарын индекс 42.99990 нэгжээр өсөж байна мөн гадаад төлбөрийн тэнцэлийн хэмжээ нэг нэгжээр өсөхөд дэд бүтцийн салбарын индекс 0.005104 нэгжээр буурах боломжтой нь харагдаж байна. Т статистик хэмжүүрийг ажиглавал долларын ханш нь дэд бүтцийн салбарын индексийн өөрчлөлтөнд ач холбогдолтой харин бусад үл хамааран хувьсагчид нь ач холбогдолгүй байгаа учраас тухайн хувьсагчдын регрессээс хассан болно.

Хүснэгт 2. 16 Олон хүчин зүйлсийн регресс хөдөө дэд бүтцийн салбарын индекс2 Dependent Variable: DED Method: Least Squares Sample: 2016M04 2017M12 Included observations: 21 Variable USA R-squared Adjusted R-squared S.E. of regression Sum squared resid Log likelihood Durbin-Watson stat

Coefficient

Std. Error

t-Statistic

Prob.

0.043095

0.000648

66.49899

0.0000

-0.079097 -0.079097 6.941991 963.8249 -69.97477 0.564280

Mean dependent var S.D. dependent var Akaike info criterion Schwarz criterion Hannan-Quinn criter.

100.7538 6.682728 6.759502 6.809242 6.770297

Дээрх тэгшитгэлээс харахад нөлөөлөгч хүчин зүйлсийн t статистикийн хэмжүүр 95%-ийн магадлалын түвшинд 8%-аар дэд бүтцийн салбарын индексийг тайлбарлаж чадаж байна. 7. Хөнгөн үйлдвэрлэлийн салбарын индекс

Хүснэгт 2. 17 Олон хүчин зүйлсийн регресс хөнгөн үйлдвэрлэлийн салбарын индекс Dependent Variable: HONGON Method: Least Squares Sample: 2016M04 2017M12 Included observations: 21 Variable

Coefficient

Std. Error

t-Statistic

Prob.

C BALANCE

-63.31340 0.019276

364.3528 0.021651

-0.173770 0.890311

0.8644 0.3874

37


INDEX INRA M2 USA R-squared Adjusted R-squared S.E. of regression Sum squared resid Log likelihood F-statistic Prob(F-statistic)

6.670969 -4.406076 0.023136 -0.012142 0.758520 0.678026 27.40786 11267.86 -95.79218 9.423366 0.000320

10.44234 21.08037 0.008461 0.068309

0.638838 -0.209013 2.734397 -0.177758

Mean dependent var S.D. dependent var Akaike info criterion Schwarz criterion Hannan-Quinn criter. Durbin-Watson stat

0.5326 0.8372 0.0154 0.8613 135.2519 48.30197 9.694493 9.992928 9.759261 1.547677

HONGON=-63.31340+0.019276* BALANCE+6.670969* INDEX-4.406076* INRA+0.023136* M2-0.012142* USA Дээрх тэгшитгэлээс харахад нөлөөлөгч хүчин зүйлс нь 75.9%-аар хөнгөн үйлдвэрлэлийн салбарын индексийг тайлбарлаж чадаж байна. Харин бусад хүчин зүйлс тогтмол хөнгөн үйлдвэрлэлийн салбарын индекс 63.3 нэгжээр буурч байна мөн гадаад төлбөрийн тэнцэлийн хэмжээ нэг нэгжээр өсөхөд хөнгөн үйлдвэрлэлийн салбарын индекс 0.019276 нэгжээр буурах боломжтой нь харагдаж байна. Т статистик хэмжүүрийг ажиглавал мөнгөний нийлүүлэлт нь хөнгөн үйлдвэрлэлийн салбарын индексийн өөрчлөлтөнд ач холбогдолтой харин бусад үл хамааран хувьсагчид нь ач холбогдолгүй байгаа учраас тухайн хувьсагчдын регрессээс хассан болно. Хүснэгт 2. 18 Олон хүчин зүйлсийн регресс хөнгөн үйлдвэрлэлийн салбарын индекс 2 Dependent Variable: HONGON Method: Least Squares Sample: 2016M04 2017M12 Included observations: 21 Variable M2 R-squared Adjusted R-squared S.E. of regression Sum squared resid Log likelihood Durbin-Watson stat

Coefficient

Std. Error

t-Statistic

Prob.

0.010903

0.000601

18.15253

0.0000

0.471680 0.471680 35.10860 24652.27 -104.0128 0.560755

Mean dependent var S.D. dependent var Akaike info criterion Schwarz criterion Hannan-Quinn criter.

135.2519 48.30197 10.00122 10.05096 10.01201

Дээрх тэгшитгэлээс харахад нөлөөлөгч хүчин зүйлсийн t статистикийн хэмжүүр 95%ийн магадлалын түвшинд 47.2%-аар дэд бүтцийн салбарын индексийг тайлбарлаж чадаж байна. 8. Худалдааны салбарын индекс

38


Хүснэгт 2. 19 Олон хүчин зүйлсийн регресс худалдааны салбарын индекс Dependent Variable: HUDALDAA Method: Least Squares Sample: 2016M04 2017M12 Included observations: 21 Variable

Coefficient

Std. Error

t-Statistic

Prob.

C BALANCE INDEX INRA M2 USA

71.80405 0.014055 3.203497 -3.550603 0.011414 -0.008149

136.8492 0.008132 3.922094 7.917688 0.003178 0.025656

0.524695 1.728316 0.816782 -0.448439 3.591727 -0.317626

0.6075 0.1045 0.4268 0.6602 0.0027 0.7551

R-squared Adjusted R-squared S.E. of regression Sum squared resid Log likelihood F-statistic Prob(F-statistic)

0.863331 0.817775 10.29426 1589.578 -75.22807 18.95089 0.000005

Mean dependent var S.D. dependent var Akaike info criterion Schwarz criterion Hannan-Quinn criter. Durbin-Watson stat

141.9671 24.11522 7.736007 8.034442 7.800775 1.012482

HUDALDAA=71.80405+0.014055* BALANCE+3.203497* INDEX-3.550603* INRA+0.011414* M2-0.008149* USA Дээрх тэгшитгэлээс харахад нөлөөлөгч хүчин зүйлс нь 86.3%-аар худалдааны салбарын индексийг тайлбарлаж чадаж байна. Харин бусад хүчин зүйлс тогтмол худалдааны салбарын индекс 71.8 нэгжээр өсч байна мөн гадаад төлбөрийн тэнцэлийн хэмжээ нэг нэгжээр өсөхөд худалдааны салбарын индекс 0.014055 нэгжээр өсөх боломжтой нь харагдаж байна. Т статистик хэмжүүрийг ажиглавал мөнгөний нийлүүлэлт, гадаад төлбөрийн тэнцэл нь худалдааны салбарын индексийн өөрчлөлтөнд ач холбогдолтой харин бусад үл хамааран хувьсагчид нь ач холбогдолгүй байгаа учраас тухайн хувьсагчдын регрессээс хассан болно. Хүснэгт 2. 20 Олон хүчин зүйлсийн регресс худалдааны салбарын индекс 2 Dependent Variable: HUDALDAA Method: Least Squares Sample: 2016M04 2017M12 Included observations: 21 Variable M2 BALANCE R-squared Adjusted R-squared S.E. of regression Sum squared resid

Coefficient

Std. Error

t-Statistic

Prob.

0.009989 0.015418

0.000474 0.005442

21.05566 2.833172

0.0000 0.0106

0.850249 0.842367 9.574462 1741.736

Mean dependent var S.D. dependent var Akaike info criterion Schwarz criterion

39

141.9671 24.11522 7.446468 7.545947


Log likelihood Durbin-Watson stat

-76.18792 0.807732

Hannan-Quinn criter.

7.468058

Дээрх тэгшитгэлээс харахад нөлөөлөгч хүчин зүйлсийн t статистикийн хэмжүүр 95%ийн магадлалын түвшинд 85.02%-аар худалдааны салбарын индексийг тайлбарлаж чадаж байна. 9. Хүнсний салбарын индекс Хүснэгт 2. 21 Олон хүчин зүйлсийн регресс хүнсний салбарын индекс Dependent Variable: HUNS Method: Least Squares Sample: 2016M04 2017M12 Included observations: 21 Variable

Coefficient

Std. Error

t-Statistic

Prob.

C BALANCE INRA INDEX M2 USA

390.7666 -0.011430 -15.19667 -5.579211 -0.004498 0.031798

303.5789 0.018040 17.56418 8.700563 0.007050 0.056915

1.287200 -0.633600 -0.865208 -0.641247 -0.637966 0.558694

0.2175 0.5359 0.4006 0.5310 0.5331 0.5846

R-squared Adjusted R-squared S.E. of regression Sum squared resid Log likelihood F-statistic Prob(F-statistic)

0.206685 -0.057754 22.83624 7822.410 -91.96008 0.781599 0.578361

Mean dependent var S.D. dependent var Akaike info criterion Schwarz criterion Hannan-Quinn criter. Durbin-Watson stat

93.25857 22.20406 9.329531 9.627966 9.394299 1.477585

HUNS=390.7666-0.011430* BALANCE-15.19667* INRA-5.579211* INDEX-0.004498* M2+0.031798* USA Дээрх тэгшитгэлээс харахад нөлөөлөгч хүчин зүйлс нь 20.6%-аар хүнсний салбарын индексийг тайлбарлаж чадаж байна. Харин бусад хүчин зүйлс тогтмол хүнсний салбарын индекс 390.76 нэгжээр өсч байна мөн гадаад төлбөрийн тэнцэлийн хэмжээ нэг нэгжээр өсөхөд хүнсний салбарын индекс 0.011430 нэгжээр буурах боломжтой нь харагдаж байна. Т статистик хэмжүүрийг ажиглавал эдгээр үл хамааран хувьсагчид нь хүнсний салбарын хувьд аль нь ч ач холбогдолгүй байна. Тиймээс энэхүү регресс нь бүхэлдээ ач холбогдолгүй регресс болж байна. 10. Тээврийн салбарын индекс Хүснэгт 2. 22 Олон хүчин зүйлсийн регресс тээврийн салбарын индекс Dependent Variable: TEEVER

40


Method: Least Squares Sample: 2016M04 2017M12 Included observations: 21 Variable

Coefficient

Std. Error

t-Statistic

Prob.

C BALANCE INRA INDEX M2 USA

74.28932 -0.001714 0.304637 0.115850 -0.000106 0.004320

53.61927 0.003186 3.102252 1.536727 0.001245 0.010053

1.385497 -0.538065 0.098198 0.075388 -0.085528 0.429790

0.1862 0.5984 0.9231 0.9409 0.9330 0.6735

R-squared Adjusted R-squared S.E. of regression Sum squared resid Log likelihood F-statistic Prob(F-statistic)

0.079744 -0.227008 4.033425 244.0278 -55.55169 0.259961 0.928005

Mean dependent var S.D. dependent var Akaike info criterion Schwarz criterion Hannan-Quinn criter. Durbin-Watson stat

87.36048 3.641248 5.862065 6.160500 5.926833 1.456172

TEEVER=74.28932-0.001714* BALANCE+0.304637* INRA+0.115850* INDEX0.000106+0.004320* USA Дээрх тэгшитгэлээс харахад нөлөөлөгч хүчин зүйлс нь 7.9%-аар тээврийн салбарын индексийг тайлбарлаж чадаж байна. Харин бусад хүчин зүйлс тогтмол тээврийн салбарын индекс 74.3 нэгжээр өсч байна мөн гадаад төлбөрийн тэнцэлийн хэмжээ нэг нэгжээр өсөхөд тээврийн салбарын индекс 0.001714 нэгжээр буурах боломжтой нь харагдаж байна. Т статистик хэмжүүрийг ажиглавал эдгээр үл хамааран хувьсагчид нь тээврийн салбарын хувьд аль нь ч ач холбогдолгүй байна. Тиймээс энэхүү регресс нь бүхэлдээ ач холбогдолгүй регресс болж байна. 11. Үйлчилгээний салбарын индекс Хүснэгт 2. 23 Олон хүчин зүйлсийн регресс үйлчилгээний салбарын индекс Dependent Variable: UILCH Method: Least Squares Sample: 2016M04 2017M12 Included observations: 21 Variable

Coefficient

Std. Error

t-Statistic

Prob.

C BALANCE INDEX INRA M2 USA

163.8101 0.006445 1.685492 -5.779628 0.003866 0.002606

85.95963 0.005108 2.463601 4.973370 0.001996 0.016116

1.905664 1.261677 0.684158 -1.162115 1.936847 0.161716

0.0760 0.2263 0.5043 0.2633 0.0718 0.8737

R-squared Adjusted R-squared S.E. of regression

0.726173 0.634897 6.466178

Mean dependent var S.D. dependent var Akaike info criterion

41

111.1038 10.70139 6.806004


Sum squared resid Log likelihood F-statistic Prob(F-statistic)

627.1719 -65.46304 7.955824 0.000776

Schwarz criterion Hannan-Quinn criter. Durbin-Watson stat

7.104439 6.870772 1.140784

UILCH=163.8101+0.00644* BALANCE+1.685492* INDEX-5.779628* INRA+0.003866* M2+0.002606* USA Дээрх тэгшитгэлээс харахад нөлөөлөгч хүчин зүйлс нь 72.6%-аар үйлчилгээний салбарын индексийг тайлбарлаж чадаж байна. Харин бусад хүчин зүйлс тогтмол үйлчилгээний салбарын индекс 163.8 нэгжээр өсч байна мөн гадаад төлбөрийн тэнцэлийн хэмжээ нэг нэгжээр өсөхөд үйлчилгээний салбарын индекс 0.006445 нэгжээр буурах боломжтой нь харагдаж байна. Т статистик хэмжүүрийг ажиглавал мөнгөний нийлүүлэлт нь үйлчилгээний салбарын индексийн өөрчлөлтөнд ач холбогдолтой харин бусад үл хамааран хувьсагчид нь ач холбогдолгүй байгаа учраас тухайн хувьсагчдын регрессээс хассан болно. Хүснэгт 2. 24 Олон хүчин зүйлсийн регресс үйлчилгээний салбарын индекс 2 Dependent Variable: UILCH Method: Least Squares Sample: 2016M04 2017M12 Included observations: 21 Variable C M2 R-squared Adjusted R-squared S.E. of regression Sum squared resid Log likelihood F-statistic Prob(F-statistic)

Coefficient

Std. Error

t-Statistic

Prob.

39.50473 0.005652

12.03311 0.000943

3.283002 5.991418

0.0039 0.0000

0.653898 0.635682 6.459226 792.7105 -67.92253 35.89710 0.000009

Mean dependent var S.D. dependent var Akaike info criterion Schwarz criterion Hannan-Quinn criter. Durbin-Watson stat

111.1038 10.70139 6.659289 6.758767 6.680878 0.812654

Дээрх тэгшитгэлээс харахад нөлөөлөгч хүчин зүйлсийн t статистикийн хэмжүүр 95%-ийн магадлалын түвшинд 65.4%-аар үйлчилгээний салбарын индексийг тайлбарлаж чадаж байна. 12. Аялал жуулчлалын салбарын индекс Хүснэгт 2. 25 Олон хүчин зүйлсийн регресс аялал жуулчлалын салбарын индекс Dependent Variable: AYLAL Method: Least Squares Sample: 2016M04 2017M12 Included observations: 21

42


Variable

Coefficient

Std. Error

t-Statistic

Prob.

C BALANCE INDEX INRA M2 USA

147.4795 0.002742 0.395842 -1.034242 -0.004611 0.003789

33.72964 0.002004 0.966691 1.951497 0.000783 0.006324

4.372400 1.367858 0.409482 -0.529974 -5.886945 0.599121

0.0005 0.1915 0.6880 0.6039 0.0000 0.5580

R-squared Adjusted R-squared S.E. of regression Sum squared resid Log likelihood F-statistic Prob(F-statistic)

0.868479 0.824638 2.537259 96.56526 -45.81752 19.80998 0.000004

Mean dependent var S.D. dependent var Akaike info criterion Schwarz criterion Hannan-Quinn criter. Durbin-Watson stat

80.24333 6.058949 4.935002 5.233437 4.999770 1.372950

Дээрх тэгшитгэлээс харахад нөлөөлөгч хүчин зүйлс нь 86.8%-аар аялал жуулчлалын салбарын индексийг тайлбарлаж чадаж байна. Харин бусад хүчин зүйлс тогтмол аялал жуулчлалын салбарын индекс 147.4795нэгжээр өсч байна мөн гадаад төлбөрийн тэнцэлийн хэмжээ нэг нэгжээр өсөхөд аялал жуулчлалын салбарын индекс 0.002742 нэгжээр өсөх боломжтой нь харагдаж байна. Т статистик хэмжүүрийг ажиглавал мөнгөний нийлүүлэлт нь аялал жуулчлалын салбарын индексийн өөрчлөлтөнд ач холбогдолтой харин бусад үл хамааран хувьсагчид нь ач холбогдолгүй байгаа учраас тухайн хувьсагчдын регрессээс хассан болно. Хүснэгт 2. 26 Олон хүчин зүйлсийн регресс аялал жуулчлалын салбарын индекс 2 Dependent Variable: AYLAL Method: Least Squares Sample: 2016M04 2017M12 Included observations: 21 Variable

Coefficient

Std. Error

t-Statistic

Prob.

C M2

126.4236 -0.003646

4.506311 0.000353

28.05479 -10.31895

0.0000 0.0000

R-squared Adjusted R-squared S.E. of regression Sum squared resid Log likelihood F-statistic Prob(F-statistic)

0.848582 0.840613 2.418933 111.1735 -47.29669 106.4807 0.000000

Mean dependent var S.D. dependent var Akaike info criterion Schwarz criterion Hannan-Quinn criter. Durbin-Watson stat

43

80.24333 6.058949 4.694923 4.794401 4.716512 1.075446


Дээрх тэгшитгэлээс харахад нөлөөлөгч хүчин зүйлсийн t статистикийн хэмжүүр 95%-ийн магадлалын түвшинд 84.8%-аар аялал жуулчлалын салбарын индексийг тайлбарлаж чадаж байна.

44


ДҮГНЭЛТ Хөрөнгийн зах зээлийн хөгжлийг олон үзүүлүүлэлтээр хэмждэг ба дан ганц үзүүлэлтээр хэмжих нь буруу юм тиймээс зарим судлаачид хэд хэдэн хүчин зүйлсийг оноо болгон тооцох аль эсвэл регресс болгож хөрөнгийн зах зээлийн үзүүлэлтүүдийг тооцдог байна. Гэвч хөрөнгийн зах зээлийн мэдээлэл дутмаг байдгаас хөгжиж буй орнуудын хөрөнгийн зах зээлийн хөгжлийг дан ганц үзүүлэлтээр авч үзэхээс өөр аргагүй юм. 2. Хөрөнгийн зах зээлийн хөгжилд нөлөөлөгч хүчин зүйлсийг судлаачид төрөл бүрээр тайлбарласан байдаг ч ерөнхийд нь микро ба макро гэсэн 2 бүлэгт хуваан авч үздэг. Микро үзүүлэлтүүдэд тухайн хувьцаат компани санхүүгийн харьцаанууд орох ба компани өөрийн үйл ажиллагаа сайтар удирдаж явуулж чаддаг байх нь хөрөнгийн зах зээлийн хөгжилд нөлөөлөгч томоохон хүчин зүйл яах аргагүй мөн юм. Макро үзүүлэлтүүдэд тухайн улс орны хөгжил санхүүгийн байдал зэрэг үзүүлэлтүүд орох ба макро үзүүлэлт сайн байснаар тухайн улсын хувьцаат компаниудын үйл ажиллагаа тогтвортой байх ингэснээр хөрөнгийн зах зээл тасралтгүй хөгжих боломжтой юм. 3. Манай улсын хувьд хөрөнгийн зах зээлийн хөгжил буурай байгаа нь хувьцааны төвлөрөл, хөрвөх чадвар муу байгаад оршино. Учир нь хөрөнгийн зах зээлийн мэдлэг дутмаг байгаагаас иргэд хөрөнгийн илүүдэл үүссэн үед банканд хадгалах хандлагатай байна. Иймээс ард иргэдийг санхүүгийн тэр дундаа хөрөнгийн зах зээлийн мэдээллээр хангаснаар хөрөнгийн зах зээлийн төвлөрлийг буруулах боломжтой болох юм. 4. Манай улсын хувьд мэдээллийн олдцоос шалтгаалан ТОП-20 индекс болон 12 салбарын индексийг хамааран хувьсагчаар авч регресс хийсэн ба ТОП20 индексэд зээлийн хүү, мөнгөний нийлүүлэлт, долларын ханш зэрэг үзүүлэлтүүд өндөр нөлөө үзүүлж 63.2% тайлбарлаж байгаа нь мөнгөний бодлогыг зөв хэрэгжүүлж чадсанаар ТОП-20 индекс өсөх боломжтойг харуулж байна. Харин 12 салбарын индекс дундаас сонгож авсан үл хамааран хувьсагчид нь тээвэр болон хүнсний салбарын индексүүдэд ач холбогдолгүй гарсан харин үлдсэн 10 салбарт тодорхой хэмжээгээр ач холбогдолтой гарсан. Түүнээс аялал жуулчлалын салбарыг мөнгөний нийлүүлэлт 95% ач холбогдлын төвшинд 84.85-р тайлбарлаж чадсан ба хөдөө аж ахуйн салбарын индексийг t статистикийн хэмжүүр 95%-ийн магадлалын төвшинд 90.58% мөнгөний нийлүүлэлт, гадаад худалдааны тэнцэл, долларын ханш зэрэг үл хамааран хувьсагчид тайлбарлаж байсан. Харин барилгын салбарын индексийг 95% ач холбогдлын төвшинд мөнгөний нийлүүлэлт, зээлийн хүү гэсэн 2 үл хамааран хувьсагч нь 92.25% тайлбарлаж байсан. Үүнээс харахад манай томоохон салбаруудад макро хүчин зүйл тэр дундаа мөнгөний нийлүүлэлт өндөр нөлөөтэй. Тиймээс мөнгөний бодлогыг зөв хэрэгжүүлэх шаардлагатай гэсэн дүгнэлтэд хүрсэн. 1.

45


САНАЛ, ЗӨВЛӨМЖ Манай улсын хувьд санхүүгийн зах зээлийн дийлэнх хувийг арилжааны банк эзэлдэг ба хамгийн бага хувийг үнэт цаасны зах зээл эзэлдэг тиймээс энэхүү зах зээлээ хөгжүүлэх зайлшгүй шаардлага байгаа юм. Монгол улсын хөрөнгийн зах зээлийн томоохон үзүүлэлт нь ТОП 20 индекс бөгөөд энэхүү үзүүлэлтэд нөлөөлж буй хүчин зүйлсийг тодорхойлсноор тухайн зүйлсэд нөлөөлөх замаар хөрөнгийн зах зээлийн тасралтгүй хөгжих нөхцөлийг бүрдүүлж болох юм. Олон улсад судлаачид хөрөнгийн зах зээлийн хөгжилд маш олон зүйлс нөлөөлдөг ч ерөнхий байдлаар нь микро макро гэсэн 2 хэсэгт хуваан авч үздэг байна. Энэхүү судалгаандаа макро үзүүлэлтүүдийн ТОП 20 индексэд нөлөөлөх нөлөөллийг авч үзсэн ба 2008 оны 1 сараас 2017 оны 12 сар хүртэлх хугацаан цуваагаар шинжилгээ хийсэн. Эцсийн үр дүнд манай улсын макро эдийн засаг сайн байснаар ТОП 20 индекс өсөх буюу хөрөнгийн зах зээл хөгжих боломжтой гэсэн дүгнэлтэд хүрсэн. Мөн marketinfo.mn сайтаас 2016 оны 4 сараас тооцож эхэлсэн 12 салбарын индексэд макро эдийн засгийн үзүүлэлтүүд хэрхэн нөлөөлж буйг судалсан ба өөр өөр салбар учраас үр дүнгүүд харилцан адилгүй гарсан. Манай улсын мэдээллийн сан тэр дундаа 10-аас дээш жилийн өмнөх мэдээллүүдийг олдоц багатай байсан. Тиймээс мэдээллийн нэгдсэн сангийн зарим нэг мэдээллүүдийг сэргээн, нэгтгэх шаардлагатай. Ингэснээр судалгаа шинжилгээ илүү бодитой үр ашигтай байх болно. Манай улсын дийлэнх аж ахуй нэгж байгууллага, бизнес эрхлэгчид үнэт цаасны талаарх мэдлэгээ дээшлүүлэхэд нь хөрөнгийн биржээс хөтөлбөр, сургалт явуулах ингэснээр хөрөнгийн зах зээлийн хэт төвлөрлийг бууруулах боломжтой. 2. Хөрөнгийн зах зээлийн хөгжүүлэхийн тулд макро эдийн засгийн нөхцөл байдлыг сайжруулах шаардлагатай. Ингэснээр үнэт цаасны зах зээлд оролцогчид эрсдэл боон өгөөжөө таамаглах хөрөнгийн зах зээлд оролцох сонирхол өсөх боломжтой нь энэхүү судалгаанаас харагдаж байна. 3. Салбарын индексүүдэд нөлөөлөгч хүчин зүйлсийг салбар тус бүр дээр өөр өөрсдийн онцлогоос шалтгаалан хамаарал өндөр үл хамааран хувьсагчийг оруулж өгснөөр илүү үр дүнтэй судалгаа хийх боломжтой юм. 1.

46


АШИГЛАСАН НОМ СУРАХ БИЧИГ

Ном, гарын авлага, эмхэтгэл: 1. Элдэв-Очир Г. , Эрдэнэчимэг Э., Энх-Амгалан Б. (2013) Эконометрик. Улаанбаатар. 2. Аюурзана Ц. (2007) Санхүүгийн менежмент. Улаанбаатар: Соёмбо Принт 3. Ганзориг А. (2016) Санхүүгийн хөрөнгө оруулалтын лекц. Улаанбаатар. 4. Анхтуяа Д. , Наранчимэг Ч. (2005) Eviews программ ашиглах гарын авлага. Улаанбаатар. 5. Авдай Ч. , Энхтуяа Д. (2007) Судалгаа шинжилгээний ажил гүйцэтгэх арга зүй. Улаанбаатар. 6. Мөнхдулам Д., Балж Г.(2008) Банк санхүүгийн үндэс. Улаанбаатар. 7. СЗХ “Үнэт цаасны зах зээлийн тойм” Илтгэл, эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд: 1. Энхбаатар, Н; (2016) “Хөрөнгийн зах зээлийн өнөөгийн нөхцөл байдлын цаашдын төлөв” 2. Мөнхбат, Б; (2007) “Монголын хөрөнгийн зах зээлийн өнөөгийн байдал, тулгамждаж буй асуудлууд, шийдвэрлэх арга зам ” 3. Бүрэнжаргал, Ц; (2015) “Монголын үнэт цаасны зах зээлийн өнөөгийн байдал, бүтэц тогтолцоо” 4. Отгонсүрэн, Я; (2009) “Монгол оры үнэт цаасны зах зээлийн өнөөгийн байдал, маркетингийн асуудлууд” Гадааад эх сурвалж: 1. “Assessment of factors affecting development of emerging capital (a case of the Kenya capital market)” Tanui, Peter Kiplagat 2. “Analysis of factors affecting the development of an emerging capital market: The case of the Ghana stock market” Kofi A. Osei Электрон эх сурвалж: 1. 2. 3. 4.

Статистикийн мэдээлэлийн нэгдсэн сан www.1212.mn Санхүүгийн зохицуулах хороо www.frc.mn Монголын хөрөнгийн бирж www.mse.mn Маркет инфо www.marketinfo.mn

47


48

Монголын хөрөнгийн биржийн индекст нөлөөлөгч хүчин зүйлсийн судалгаа  
Монголын хөрөнгийн биржийн индекст нөлөөлөгч хүчин зүйлсийн судалгаа  
Advertisement