Page 1

DDC 332 A-752 ‘•МАНДАХ БҮРТГЭЛ” ДЭЭД СУРГУУЛЬ

Батжаргалын Ариунтуяа

ГаЗаР ТаРИАЛаНГИЙН үйлдвэрлэлд төрөөс ОРУУЛСАН ХӨРӨНГИЙН ҮР АШГИЙН СУДАЛГАА

Улаанбаатар хот 2010 он


ГАЗАР ТАРИАЛАНГИЙН ҮЙЛДВЭРЛЭЛД ТӨРӨӨС ОРУУЛСАН ХӨРӨНГИЙН ҮР АШГИЙН СУДАЛГАА

Нягтлан бодох бүртгэлээр мэргэшсэн бизнесийн удирдлагын магистрын зэрэг горилсон бүтээл Мэргэжлийн индекс: E341400

Удирдагч багш /Доктор Ph, проф/

Шүүмжлэгч багш /Доктор Ph, проф/

Ц.Ядамсүрэн

С.Өлзийбат


АГУУЛГА УДИРТГАЛ

НЭГДҮГЭЭР БҮЛЭГ. МОНГОЛ УЛСЫН ГАЗАР ТАРИАЛАНГИЙН ҮҮСЭЛ

ХӨГЖИЛ 1.1 Газар тариалангийн үйлдвэрлэлийн үүсэл хөгжил 1.2 Газар тариалангийн үйлдвэрлэлд нөлөөлөх хүчин зүйлс

1-8 8-14

ХОЁРДУГААР БҮЛЭГ. МОНГОЛ УЛСЫН ГАЗАР ТАРИАЛАНГИЙН

ҮЙЛДВЭРЛЭЛИЙН ӨНӨӨГИЙН БАЙДАЛ 2Л М онгол улсын газар тариалангийн үйлдвэрлэлийн өнөөгийн байдал

15-17

2.2 У салгаатай тариаланг хөгжүүлэхэд улсаас оруулсан хөрөнгө оруулалтын үр ашиг 18-51 ГУРАВДУГААР БҮЛЭГ. ГАЗАР ТАРИАЛАНГИЙН ҮЙЛДВЭРЛЭЛД ТӨРӨӨС

ОРУУЛАХ ХӨРӨНГИЙН ҮР АШГИЙГ ДЭЭШЛҮҮЛЭХ АРГА ЗАМ 3.1 Усалгаатай тариалангийн үр ашгийг дээшлүүлэх асуудал 52-56

ДҮГНЭЛТ АШИГЛАСАН МАТЕРИАЛ


УДИРТГАЛ Сэдвийн үндэслэл.

Монгол улсын газар тариалангийн салбар нь хөдөө аж ахуйн

нийт бүтээгдэхүүний 20 орчим хувийг үйлдвэрлэж, хүн амыг хүнсээр, хөнгөн аж үйлдвэрийг түүхий эдээр, мал сүргийг тэжээлээр, олон мянган хүнийг ажлын байраар хангадаг амин чухал салбар билээ. Төр засгаас газар тариалангийн үйлдвэрлэлийг эрчимжүүлэн хөгжүүлэхэд чиглэсэн бодлогын арга хэмжээнүүдийг үе шаттайгаар хэрэгжүүлсээр ирлээ. Манай улс 1959, 1976 онд Атрын 1,2 дугаар аяныг амжилттай зохион байгуулж, тариалах талбай, хураан авах ургацын хэмжээг нэмэгдүүлэн өөрийн үйлдвэрлэлээрээ дотоодын хэрэгцээг хангаж байжээ. Атрын анхдугаар аянаар 246,7 мянган га атар газар хагалан, 334,6 мянган га-д тариалж 315,0 мянган тонн ургац хураан авч байсан бол Атрын хоёрдугаар аянаар 12 сангийн аж ахуй шинээр байгуулагдаж, 250,0 мянган га атар газар нэмж хагалснаар 560670 гаруй мянган га-д үр тариа тариалж, 680-860 мянган тонн ургац хураан авч дотоодын хэрэгцээгээ бүрэн хангаж экспортод гаргаж байсан түүхэн уламжлал бий. 1970-аад оноос хөрсийг эргуулж хагалдаг системийг бурэн халж, зурваслан тариалах, хөрсийг хавж боловсруулан тариалах шинэ технологийг бурэн хэрэглэж, эрчимтэй технологи иж бурэн нэвтэрсний vp газар тариалангийн

салбар

дунд

1970-аад оны

бүхэлдээ эрчимтэй хөгжлийн

суулч

замд

1980-аад он бол

орсон ve

байлаа.

Гэвч 1990-ээд оноос газар тариаланд эрчимтэй нэвтэрч байсан техник, технологи аажим аажмаар алдагдаж газар тариаланг зах зээлд байсан зэрэг олон зогсоогуй,

хучин зуйлээс

шилжуулэх

бодлого тэр 6vp оновчтой бус

шалтгаалж энэ салбар хурсэн төвшингөөсөө ухраад

6vp уналтын байдалд орж, 2005 онд Монгол Улс туухэндээ хамгийн бага ургац

(70,0 гаруйхан мянган тонн) авч газар тариалан Монголд сэргэх үү мөхөх үү гэдэгт тулсан юм. Өнгөрсөн

жилүудэд

төр засаг, салбарын яам, газар тариалангийн салбарыг бас ч огт

хараанаасаа гаргаагуй, хэсэгчилсэн арга хэмжээнуүдийг авсаар байсан болон тариаланч хамт олны маань элгэн халуун сэтгэл

зүтгэлийн

vp

дүнд

энэ салбар өдийг хүртэл


“амьсгалсаар” байгаа нь олзуурхууштай хэрэг. X vhc,

хөдөө

аж ахуйн яамны санаачилгаар

тариалангийн чиглэлийн эрдэмтэн, мэргэжилтэн, төрийн бус олон нийтийн байгууллагын оролцоотойгоор газар тариалангийн салбарт техник, технологийн шинэчлэлт хийх цогц хөтөлбөр боловсруулж, өргөн бүрэлдэхүунээр хэлэлцэн баталж, мөрдөн, бодлогын чанартай зарим арга хэмжээ авч байгаа нь газар тариалан сэргээн хөгжих найдвар төруүлж байна. Өнөө цагийн бодит шаардлагын дагуу газар тариаланг эрчимжүүлэн хөгжүүлэхэд салбарын техник, тоног төхөөрөмж, үр бордооны хангамжийг сайжруулах, орчин үеийн дэвшилтэт

технологийг

үйлдвэрлэлд

нэвтрүүлэх,

механикжуулагчдын

мэдлэг

боловсролыг дээшлүүлэх нь тэргүүн зэргийн ач холбогдолтой. Ялангуяа бидний амьдарч байгаа XXI зуунд газар тариалангийн салбарыг эрдэмжүүлэх нь энэхүү салбарын бүтээмжийг нэмэгдүүлж, хүнсний хангамжийг сайжруулахад шийдвэрлэх хүчин зүйл болох юм. Зөвхөн 2009 оны байдлаар газар тариалангийн техник тоног төхөөрөмж, усалгааны системийн засвар, шинээр барих зэрэг техникийн шинэчлэлд

улсын төсвөөс 30 гаруй

тэрбум төгрөг зарцуулсан нь чамлахааргүй хөрөнгө юм. Үүний зэрэгцээ бусад эх үүсвэр, төсөл хөтөлбөрүүдээс ихээхэн хөрөнгө орж ирж байгаа нь төр засгаас газар тариаланд их анхаарал тавьж буй хэрэг билээ. Энэхүү дипломын ажлаараа газар тариалангийн салбарт тэр тусмаа усалгаатай тариаланд төрөөс оруулсан хөрөнгө оруулалтын үр ашгийн байдлыг судалж үнэлэлт дүгнэлт өгөхийг зорьсон юм.

Ш инж лэх ухааны үндэслэл Хөрөнгө оруулалтын үр ашгийг тал бүрээс нь иж бүрэн, системтэй судлах, түүний удирдлага, төлөвлөлт, санхүүжилтэнд тавих хяналтыг өндөржүүлэх шаардлага, хэрэгцээ ихсэж байгаатай уялдуулан энэ сэдвийг сонгон авч судалгаа хийлээ. Монгол улс өнөөдөр хүнсний хэрэглээний 70 хувийг импортоор худалдан авч байгаа бөгөөд сүүлийн хэдэн сард үнийн түвшин тасралтгүй өсөх хандлагатай

байгаа хүнсний

суурь хэрэглээний

нэг болох гурил

болон

гурилан

бүтээгдэхүүний асуудал нь ард иргэдийн бухимдал, бодлого боловсруулагчдын шийдвэр хүлээгдсэн тулгамдсан асуудлын нэг яах аргагүй болоод байгаа юм. II


Улс орны зах зээлийн харилцаа гүнзгийрэн хөгжихийн хэрээр макро эдййн засгийн үзүүлэлтүүд сайжирч, хөрөнгө оруулалтын орчин эерэгээр өорчлөгдөн. эдийн засгийн салбарууд, дэд бүгцийг хөгжүүлэхэд зарцуулж байгаа хөрөнгө оруулалтын хэмжээ зогсолтгүй нэмэгдэж байна. Энэ асуудал нь дотоодын болон гадаадын зах зээлээс хамаарсан олон хүчин зүйлээр тайлбарлаж байгаа хэдий ч хир бодитой хүчин зүйлсийн нөлөөлөл байгаа эсэх, дэлхийн хөдөө аж ахуй бүтээгдэхүүний зах зээлийн нөлөөлөл манайд хир хүчтэй мэдрэгдэж байгаа эсэх, өөрийн орны онцлогт тохирсон таримал ургамал, улаан буудай болон гурилын импортын бодлого барьж ажиллаж чадаж байна уу, урт хугацаанд дотоодын хэрэглээгээ хангах боломж бий юу гээд ар араасаа урган гарч буй олон асуудлууд тавигддаг. Олны анхаарлыг хэдийнээ татсан энэ асуудлуудыг бага боловч сонирхож судлахаар энэ сэдвийг сонгож авлаа.

С удалгааны аж лы н зорилго Судалгааны ажлын гол зорилго нь улс орны хөгжлийн гол хөдөлгөгч хүч хөрөнгө оруулалтын санхүүжилтийн судалгаа хийх арга зүйн асуудлыг судалж, эх орон эдийн засгийн гол салбар хөдөө аж ахуй ялангуяа газар тариалангийн үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэхэд улсын төсвөөс олгож байгаа санхүүжилтийн эдийн засгийн үр дүнг тооцох өөрийн дүгнэлт, саналаа боловсруулахад чиглэгдсэн болно.

С удалгааны объек т Монгол улсын газар тариалангийн салбар тэр дотроо усалгаат тариалангийн сүүлийн 5 жилийн материал дээр үндэслэн судалгааны ажлыг хийж гүйцэтгэлээ.

»

Д иплом ы н аж лы н ш инэлэг тал

Дэлхийн уур амьсгалын дулааралт эрс тэс уур

амьсгалтай манай орны хувьд илүү хүндээр тусаж, хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэл, ялангуяа тариалангийн үйлдвэрлэлд илүү сөргөөр нөлөөлж байгаа өнөө үед газар тариалангийн үйлдвэрлэлийг

эрчимжүүлэн хөгжүүлэх зорилгоор улсаас

оруулсан хөрөнгийн эдийн

засгийн үр өгөөжийг тооцох асуудлыг хөндөж байгаад дипломын ажлын шинэлэг тал оршино.

П рактик ач холбогдол Дэлхийн цаг уурын өөрчлөлт, эдийн засгийн хямрал зэрэг нь Монголын газар тариаланд нөлөөлж

хураан авах ургацын хэмжээ жилээс жилд


тогтворгүй болж байгаа өнөө үед Монгол улс газар тариалангийн бүтээгдэхүүнээр дотоодын хэрэгцээг бүрэн хангадаг болохын тулд эрх зүй, эдийн засгийн хүрээнд тодорхой шинэчлэлийг хэрэгжүүлж байгаа хэдий ч цаашдаа нийгэм эдийн засгийн өнөөгийн байдал, уур амьсгалын эрс өөрчлөлттэй холбогдуулан газар тариалангийн үйлдвэрлэлд

технологийн

шинэчлэлийг

тууштай

нэмэгдүүлэх, усалгаатай тариаланг хөгжүүлэх зэрэгт

нэвтрүүлж

нэгжийн

ургацыг

төрийн дэмжлэгийг төвлөрүүлэх

арга хэмжээг авч байна Энэ боломжийг сайн ашиглах, хэрэгтэй зүйлд

зарцуулах, зарцуулалтанд тавих

хяналтыг сайжруулах хэрэгтэй. Үүний цаана улсын эдийн засгийн чадавхи сайжирсан, i газар тариалангийн бүтээгдэхүүнээр улсын хүнсний хэрэгцээг бүрэн хангасан, ард түмэн, тариаланчдын амьдрал дээшилсэн байх учиртай.

Газар тариаланд оруулж байгаа

хөрөнгийн эдийн засгийн үр өгөөжийг сайжруулахад хувь нэмэр оруулах зорилгоор энэхүү судалгааг хийж гүйцэтгэлээ.

С удалгааны арга зүй Нийтээр заншсан эдийн засгийн шинжилгээний бүлэглэх, харьцуулах, бодит байдлыг жиших, өсөлтийн хурдац тогтоох гэх мэтчилэн судалгааны аргуудыг ашиглан боловсруулалт хийв. Дипломын ажлын судалгаанд Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам болон салбарын мэдээлэл, архивын материал, төслийн баримт бичиг, төсвийн төсөл зэрэг албан ёсны материалыг ашигласан болно.

Сэдвийн судлагдсан байдал Хөрөнгө оруулалт нь шинжлэх ухаан, технологын дэвшлийг нэвтрүүлэх, улс орны хөгжлийг түргэсгэх гол хүчин зүйлийн нэг хөдөлгөгч хүч байдаг учраас энэ талаар зарим эрдэмтэд, судлаачид судалгаа хийж, бүтээлээ туурвисан байна. Тухайлбал: -

Барууны эрдэмтдээс - Алекс кейн, Алан маркус, ОХУ-ын эрдэмтэн В.В.Ковалев, Э.И.Крилов нарын олон судалгаа шинжилгээний бүтээлүүд туурвижээ. Манай улсын эрдэмтдийн судалгаа шинжилгээ хийсэн бүтээлээс дурьдвал :

-

“Газар тариалангийн үйлдвэрлэлийг нэмэгдүүлэх арга зам” Бат-эрдэнэ /2001 он/

-

“Таримлын ургацад цаг уурын нөлөөлөл” Д.Дагвадорж /У Б 1993/

IV


-

“Их

нуурын

хотгорын

бүсийн усалгаатай

нөхцөлд

царгасны үр ургуулах

агротехник” Ш.Батсүх /УБ1993/ -

“Үр тарианы үйлдвэрлэлийн эрчимжүүлэлтийн хүчин зүйлсийн шинжилгээ” С.Өлзийбат /1992он/ “Баруун болон говийн бүсийн жижиг услалтын системийн эдийн засгийн үр ашиг” Ц.Цэдэнбалжир /УБ2002/ гэх мэт бүтээлүүдийг олныг нэрлэж болно.

Д иплом ы н аж лы н бүтэц нь удиртгал, гурван бүлэг, дүгнэлт санал, ашигласан материалын жагсаалт, хавсралт зэргээс бүрдэнэ.

V


Газар тариалангийн үйлдвэрлэлд төрөөс оруулсан хөрөнгийн үр ашгийн судалгаа

НЭГДҮГЭЭР БҮЛЭГ. МОНГОЛ УЛСЫН ГАЗАР ТАРИАЛАНГИЙН ҮҮСЭЛ ХӨГЖИЛ 1.1 Газар тариалангийн үйлдвэрлэлийн үүсэл хөгжил Монгол оронд газар тариалангийн үйлдвэрлэл бүр хүрэл зэвсгийн үеэс үүссэн түүхтэй. Энэ үед Монгол орны нутаг дэвсгэр дээр тариалан эрхэлж байсныг нотлох түүх археологийн олон арван олдворууд баруун Монгол, төв Халхын нутагт элбэг тохиолддог. Морь, үхэрт анжис хөллөөд газар хагалж яваа тариа нүдэж байгаа хүн, тариалангийн талбайн дүрсүүд хүрлийн үед холбогдох хадны сүг зургуудад олноор үлджээ. Зарим эх сурвалжид монгол нутагт шинэ чулуун зэвсгийн үеэс тариалангийн ул суурь тавигдсан хэмээн тэмдэглэгдсэн байдаг. Шинэ чулуун зэвсгийн сүүлийн үед анхны болхи тариалан эрхэлж байсан баримт цөөнгүй байна. Монгол орны эрт дээр үеийн амьдралын үндсэн хэвшил нь нүүдлийн мал аж ахуй дээр суурилж байсан нь цаг уурын нөхцөлтэй холбоотой ба газар тариаланг газар нутаг бүхэнд амьдралын зайлшгүй хэрэгцээ болгон эрхэлж байгаагүй боловч түүхийн урт удаан хугацаанд гадна дотнын суурьшмал соёл уламжлалтай улс орон, үндэстэн, ястны нөлөөгөөр газар тариаланг цөөхөн газарт бага хэмжээгээр эрхэлж байсан байна. Тэгэхдээ түүхийн зарим баримт бичигт дурьдсанаар газар тариаланг гол төлөв усалгаатай эрхэлж байсан баримт нэлээд байгаа. Хүннү нар өөрсдөө тариалан нэг их эрхлэхгүй ч гаднаас ирж суурьшсан Хятад, Дорнод, Туркестаны зарим иргэд гол мөрний сав газар тариа тарьж байсан бол XIII, XIV зууны үед Чингис хаан болон түүний үе залгамжлагчид цэрэг дайны үед олзлогдсон олон тооны ард иргэдийг Хятад, дундад Азиас авчирч тариаланд тохиромжтой нутгуудад суурьшуулан тариа ногоо тариулж байжээ. Дараа нь XV, XVI зууны үед Чингисийн эзэнт гүрний төв урагш хойшоо шилжсэн ■)

болон задралын үед хүн амын бөөгнөрөл, суурьшил багасаж ирсэнтэй холбогдон монгол нутагт газар тариалан, түүний дотор усалгаатай тариалангийн ажил нэлээд хэмжээгээр буурч ирсэн байна. Харин XVIII зууны сүүлч XIX зууны эхээр усалгаатай тариалангийн ажил дахин хөгжиж эхэлсэн нь Монгол улс манжийн захиргаанд орсонтой холбоотой байв.

1


Газар тариалангийн үйлдвэрлэлд төрөөс оруулсан хөрөнгийн үр ашгийн судалгаа

Энэ үеэс ялангуяа манай орны баруун хязгаар буюу одоогийн Увс, Ховд аймгийн нутагт усалгаатай тариаланг нэлээд далайцтай хөгжүүлж эхэлсэн байна. Энэ нь нэгдүгээрт цэрэг дайны хүнсний хангамжийг шийдвэрлэх, хоёрдугаарт монгол нутагт шинээр суурьшиж эхэлсэн хятад, турк, араб гаралтай иргэдийн тариалангийн ажлын туршлага, хүч уламжлалыг ашиглан ард иргэдийн амжиргааны төвшинг дээшлүүлэх зорилготой байв. Энэ үеийн усалгаатай тариалан эрхэлж байсан гол газрууд гэвэл Ойрдын Галдан бошигт хааны санаачлагаар турк иргэдийн хүчийг ашиглан одоогийн Увс аймгийн Тариалан сумын нутаг дахь Хархираагийн голоос татсан “Бошготын бух” хэмээх 20 орчим км урт томоохон суваг татаж тариа тарьж байсны ул мөр одоо ч байгаа билээ. Мөн тус аймгийн Наранбулагийн “Тээлийн боом”, Сагил сумын Хээр морьт, Улаан хотгор, Давстын торхлог, Улаангом зэрэг газруудаар их хэмжээний суваг шуудуу, тариалангийн газар байгуулан ашиглаж байсан ба эдгээрийг одоог хүртэл уламжлал болгон усалгаатай тариалан, хадлангийн чиглэлээр ашиглаж байна. Энэ нутагт усалгаатай тариаланг гол төлөв үр тарианы /арвай/ чиглэлээр хөгжүүлж иржээ. Тухайн үед суваг шуудуу ухах, газар хагалах, тарьж хураах машин техник байгаагүй учир эдгээр нүсэр ажлыг зөвхөн гар ажиллагаагаар гүйцэтгэдэг байсан нь тэр үеийн хүмүүсийн маш хүнд шургуу хөдөлмөр, тэсвэр тэвчээрийн илрэл юм. Түүнээс гадна тариаг тарьж хураах, услах маш нарийн технологи тогтоон мөрдөж байсан нь түүнийг өндөр сахилга баттайгаар хийдэг байжээ. Жишээ нь: баруун аймгуудад үр тариаг жилд 5 удаа услах хатуу горим тогтсон ба усалгаа бүр нь хөрс, ургамлын ус шаардах үе шатуудыг үндэслэн тодорхой нэртэй байв. Нэг удаагийн усалгааг таслах буюу олон хоногоор оройтуулбал нэг бодоор, цөөн хоногоор тасалбал нэг богоор торгохоос гадна ургац хураасны дараа өгдөг тарианаас нь таригын хэмжээг харгалзан 3-10 тогоо тариа суутгадаг байжээ. Сагилын хээр морьтод ардын хувьсгалаас өмнө Муухай Цэрэн гэдэг тариачин нэг * тогоо тариа тариад 7-9 тогоо тариа хураан авдаг байсан нь үржил шим багатай газраас харьцангуй өндөр ургац хураан авч байсныг гэрчилж байна. Ардын уламжлалт усалгаатай тариалан нь ухаалаг арга хэрэглэн усалгааны горим, журам тогтоон мөрдөж байсныг харуулж байна.

2


Газар тариалангийн үйлдвэрлэлд төрөөс оруулсан хөрөнгийн үр ашгийн судалгаа

XVIII зууны дунд үед буюу Манжийн захиргааны үед манай орны төв хэсгээр хятад иргэд нэлээд тархан суурьшиж байсан нь энэ нутагт усалгаатай тариаланг дэлгэрүүлэх нөхцлийг бүрдүүлж өгсөн байна. Гэхдээ энэ нь бага хэмжээний талбайтай, гар ажиллагаатай гол төлөв төмс, хүнсний ногоо тарьдаг амин хувиа аргацаасан жижиг хувийн аж ахуйтан байсан бололтой. Учир нь Монголчууд төмс, хүнсний ногоо хэрэглэж сураагүй, хүн амын суурьшил багатай байснаас ургацын борлуулалт муу байсан нь түүний хөгжилд нөлөөлж байжээ.

*

Энэ бүгд нь манай оронд усалгаатай тариалангийн үйлдвэрлэл цаашид хөгжин дэвших үндэс суурь болохын зэрэгцээ үндэсний туршлагатай ногоочид төлөвшин бий болоход зохих хувь нэмэр болсон нь тодорхой. 1911 онд Монгол улс Манжийн дарлалыг устгаж тусгаар тогтнолоо олсны дараагаар тариалангийн ажлыг хөгжүүлэх явдлыг өөрийн хүчээр шийдвэрлэх зорилт тавин эхний ээлжинд тариаланд тохиромжтой газрыг судлуулж 1915-1916 онд ажилласан комисс услах бололцоо бүхий 512.4 мянган га газрыг илрүүлж байжээ. Эдгээр газар нь гол төлөв төв болон баруун бүсийн том, бага голуудын сав газрууд байсан нь тэр үед манайд газар тариаланг усалгаагүй эрхлэх боломжгүй гэсэн ойлголт давамгайлж байсантай холбоотой юм. 1800-аад оны сүүл, 20-р зууны эхэнд Монголд Ховд, Байдраг, Тэс, Улиастай, Хараа, Ерөө, Буйр нуурын орчимд нийт 60000-70000 га газарт газар тариалан эрхэлж байсан бол 1911 онд Богд хаант Монгол улсыг байгуулсан цагаас эхлэн засгийн газраас тариаланг хөгжүүлэх талаар анхаарч Орос улсаас үр, техник худалдан авах зэрэг олон арга хэмжээ авч байсан боловч 1921 онд ардын хувьсгал ялахад тариалангийн талбай 20000 га хүртэл буурсан байна. Энэ нь ардын хувьсгалын дараах дайн самууны байдлаас шалтгаалан нэг хэсэгтээ тариа ногоо тарих ажлыг үлэмжхэн багасгасан боловч 1924 онд хуралдсан Улсын анхдугаар их хурлаар газар тариалан хөгжүүлэх асуудлыг авч хэлэлцсэний үр дүнд тус улсад усалгаагүй газар тариаланг зохих хэмжээгээр хөгжүүлсний дотор усалгаатай тариалан ч хөгжиж 1923 онд гадаадын иргэдэд зориулсан “Тариалангийн дүрбм”, 1924 онд “Монголчуудын тариалангийн дүрэм”-ийг тус тус баталсан нь тариалангийн үйлийг эрхлэх хууль эрх зүйн орчныг бүрдүүлснээр газар тариалан өсөн хөгжиж 1923 онд

3


Газар тариалангийн үйлдвэрлэлд төрөөс оруулсан хөрөнгийн үр ашгийн судалгаа

Зүүнхараагийн, 1925 онд Ховдын, 1927 онд Борнуурын, 1929 онд 'Жаргалантын сангийн аж ахуй улсын хөрөнгө оруулалтаар байгуулагдаж эхэлсэн бөгөөд 1930 он гэхэд улсын 8 сангийн аж ахуй бий болжээ. Үүний үр дүнд манай орны тариалангийн талбай 1924 онд 15677 га байсан бол 1944 онд 80 мянга орчим га болж өсөн үүний 10 орчим хувь нь усалгаатай тариалан эзэлж байжээ. 1941 онд хуралдсан МАХН-ын ТХ-ны бүгд хурлаар дотоодын хэрэгцээний гурилын 25%-ийг өөрсдөө үйлдвэрлэх зорилт тавьсан ба 1950-иад оноое Манай улс өөрийн хүчин чадал болон ЗХУ-ын тусламжаар 10 гаруй томоохон сангийн аж ахуй, 8 гурилын үйлдвэртэй болжээ. Монгол улсын хэмжээнд өрхийн хэрэгцээг хангах газар тариалан эрхлэгчид зонхилон байсан он цагийг эцэслэн томоохон сангийн аж ахуйнууд байгуулагдаж эхэлсэн 1960-аад оны дунд үеэс газар тариалангийн үйлдвэрлэл шинэ шатанд шилжих хөгжлийн суурь тавигдсан юм. Энэ үед эх орны өнцөг булан бүрд газар тариаланг хөгжүүлэх гараанд сангийн аж ахуй төдийгүй хөдөө аж ахуйн нэгдлүүд тариалан эрхэлж тэдэнд зааж сургах зорилгоор байгуулсан “Мал аж ахуйн машинт станц” нэртэй улсын хагас өмчид тулгуурласан байгууллагууд ажиллуулж эхэлсэн нь ихээхэн түлхэц болсон юм. Харин 1960-аад онд хувийн жижиг аж ахуйтныг хоршоолон нэгтг^х хөдөлгөөн өрнүүлсний үр дүнд энгийн усалгаат тариаланг арай том хэмжээгээр эрхлэн хөгжүүлэх бололцоотой болсон байна. Энэ үед манай орны хаана ч хот тосгон үүсэж хүн амын төвлөрөл нэмэгдэх тусам улаанбуудай төдийгүй төмс, хүнсний ногооны тариалалт аажмаар нэмэгдэж сүүлдээ тариалангийн төвийн бүсэд улаанбуудай, төмсийг ихэнх тохиолдолд усалгаагүй тариалж хүнсний ногоог усалгаатай тариалах болжээ. 1959 онд МАХН-ын Төв хорооны III бүгд хурлаас атар газар эзэмшиж, гурил будааныхаа хэрэгцээг өөрсдөө хангах шийдвэр гарснаар Монгол оронд газар тариалан эдийн засгийн бие даасан салбар болж хөгжих үндэс суурь тавигдав. БНХАУ-ын тусламжтайгаар Хархоринд 8.1 мянган га-гийн хүчин чадалтай хагас механикжсан усалгааны систем барьсан ба дараа нь ЗХУ-ын туслалцаатайгаар Сэлэнгийн

1 Тариаланчийн судар оршивой, УБ, 48 дах тал 4


Газар тариалангийн үйлдвэрлэлд төрөөс оруулсан хөрөнгийн үр ашгийн судалгаа

Цагаан толгойн 3 мянган га, Ховдын Эрдэнэбүрэнгийн 2 мянган га-гийн зэрэг томоохон услалтын системүүдийг барьж байгуулсан байна. Гэвч эдгээр нь тэр үеийн техник, технологийн төвшингөөс шалтгаалан дээрх бүх талбайг гадаргуугийн буюу гар усалгааны аргаар услах зохион байгуулалттай хийгдсэн нь их хэмжээний ажиллах хүч, усалгааны дадлага туршлагатай олон зуу, мянган ажилчин шаардагдаж байсан тул уг объектуудыг бүрэн ашиглаж чадалгүй маш бага хэсгийг нь ашиглан ихэнхийг нь нэлээд удаан хугацаанд зөвхөн хадгалж байжээ. Дараагаар нь манай улс 1960-аад оны үеэс говь болон баруун бүсийн аймгуудад услалтын систем барих ажил өрнөж Говь-Алтай аймгийн Гуулингийн талын бүрэн механикжсан 2 мянган га-гийн услалтын системийг барьсан ба 1965-1990 оны үед говь болон баруун бүсийн аймгуудад олон арван томоохон услалтын системүүдийг барьж тэжээлийн ургамал голчлон тариалж байжээ. Эдгээрийн дотор Увс аймгийн Хархираа Торхлог, Ховдын Эрдэнэбүрэн, Говь-Алтайн Шугуй, Хаяа зэрэг томоохон услалтын системүүдийг барьж ашиглалтанд оруулсан ба улмаар Улаанбаатар, Дархан зэрэг томоохон хот сууриныг сүү ногоогоор хангах зорилгоор энэ бүс нутагт тус бүр нь 0.5-1.0 мянга орчим га-гийн хүчин чадалтай Борнуур, Батсүмбэр, Жаргалант, Шарын голын услалтын систем зэргийг барьж босгосон байна. Ийнхүү энгийн болон инженерийн усалгаатай тариалангийн талбайн хэмжээ 19601990 онд илт нэмэгдэж нийт усалгаатай талбай 2 дахин, үүний дотор инженерийн * усалгаатай талбай 5 дахин өссөн байна. Дараагийн ээлжинд 1980-аад оны эхээр тариалангийн төв бүсэд үр тарианы талбайг усжуулах ажилд анхаарч эхэлсэн ба 1950-иад онд баригдаад бараг ашиглалтгүй байсан Хархорин, Цагаантолгойн томоохон услалтын системийг ЗХУ-ын хүч хөрөнгөөр шинэчлэн засварлаж гар усалгааны аргыг халж өндөр хүчин чадалтай бороожуулагч машинаар усалдаг болгов. Үүний үр дүнд услалтын системийн талбайн өсөлт 1970-1980-аад оны хооронд хамгийн эрчимтэй өссөн ба тэр дундаа тэжээлийн ургамал, төмсний талбай, ургац хамгийн түргэн өссөн байна. Энэ нь услалтын системийн нэг га-гийн ургац 30 жилийн хугацаанд үр тариа, тэжээлийн ургамал дээр бараг 2 дахин өссөн бол төмс хүнсний ногоо 14-36 * хувиар өсөж байжээ.

5


Газар тариалангийн үйлдвэрлэлд төрөөс оруулсан хөрөнгийн үр ашгийн судалгаа

Монгол улсын инженерийн услалтын системийн тариалсан талбай, нийт ургацын өсөлтийн харьцаа Хүснэгт. 1 1980,1970% Таримал

Талбай, ургац

1970

1980

/ дахин/

1990, 1980% /дахин /

1990

Тариалсан талбай га

896

1332

10976

1,50

8,2

Нийт ургац тонн

308

794

12634

2,57

15,9

Тариалсан талбай га

112

8140

13670

72,6

1,67

Нийт ургац тонн

134

10721

32746

80,0

Тариалсан талбай га

4

442

1488

110,5

3,36

Нийт ургац тонн

30

2536

15061

84,5

5,94

Тариалсан талбай га

472

1198

2002

2,5

1,67

Нийт ургац тонн

5243

15703

23903

3,0

1,5

Тариалсан талбай га

917

4556

5,0

Нийт ургац

9679

54042

5,6

Үр тариа

Тэжээлийн нэг, олон наст өвс

3,05 *

Төмс

Хүнсний ногоо

Даршны ургамал

Социализмын үед усалгаатай тариалан, услалтын системүүд нь улс, олон нийтийн өмч байсан ба гол төлөв үр тариа, тэжээлийн ургамал тариалдаг байсан нь ажлын туршлага бага, мэргэжилтэй боловсон хүчин дутмаг, дэд бүтэц сайн хөгжөөгүй, мөн говь цөл хээрийн үржил шим багатай хөрсөнд тэжээлийн ургамал тариалдаг зэрэг олон хүндрэл бэрхшээл байсанч Говь-Алтай аймгийн Халиун сумын Ёлтон, Увс аймгийн Хархираа зэргээс 1986-1987 онд 2-3 мянга-д усалгаатай тариалан эрхэлж га-гаас тэжээлийн нэг ба олон наст өвс 52-60ц, Цагаантолгойн услалтын системийн 1 га-гаас 26-31 ц үр тариа хураан авч байжээ. Мөн Төв аймгийн Батсүмбэр, Борнуур, Эрдэнэтийн Улаантолгойн томоохон услалтын системийн 1 га-гаас дунджаар 235-375ц, зарим талбайгаас 300-350ц хүнсний ногоо, Увс аймгийн Улаангомын усалгаатай талбайгаас 15-20ц чацаргана жимс тус тус хураан авч байв.

2 Ц.Цэрэнбалжир, Усалгаатай тариалан эдийн засаг менежмент, УБ, 26 дах тал 6


Газар тариалангийн үйлдвэрлэлд төрөөс оруулсан хөрөнгийн үр ашгийн судалгаа

1980-аад оны сүүлчээр инженерийн хийцтэй услалтын систем барих ажил манай ■f

орны зүүн аймгуудад шилжиж Дорнодын Халхгол, дээд Чойбалсан, Хэнтийн ХэрлэнбаянУлаан зэрэг томоохон байгууламжийн зэрэгцээ зарим жижиг систем барьж ашигласнаар өв уламжлал багатай зүүн бүсэд усалгаат тариалангийн зохих дадлага туршлага эзэмшихэд нь бас нэг ололт байв. Харин 1990 оны зах зээлийн нийгэмд шилжих үед усалгаат тариалангийн ажил уналтад орж түүний хэмжээ ихээхэн буурсан байна. Жишээлбэл: 1990 онд 52 мянган га-гийн хүч чадалтай 140 гаруй услалтын системийг барьж ашиглаж байсан бол 2000 онд түүнээс дөнгөж 3,0 мянга гаруй га талбайтай 10 орчим системийг ашиглаж байв. Усалгаатай тариалангийн уналт, сэргэлт / га-гаар/

Хүснэгт.2 1990 онд

Аймгууд

2000 оны бүх усалгаатай

2005 оны бүх усалгаатай

Бүгд

инженерийн

Архангай

748

633

Баян-Өлгий

4429

2129

Баянхонгор

868

568

278

Булган

273

183

658

Говь-Алтай

4500

4095

Дорноговь

94

84

42

Дорнод

1623

1567

230

Дундговь

26

5

31

Завхан

2081

1229

95,1

345

Өвөрхангай

3735

3675

1664

680

Өмнөговь

159

151

30,5

Сүхбаатар

65

49

7,3

49

Сэлэнгэ

4461

4405

76

3463

Төв

2589

2424

254

2530

Увс

8186

6436

1566

2240

Ховд

9360

3403

86,2

1605

Хөвсгөл

340

130

43,2

442

Хэнтий

572

520

40,4

420

Дархан

837

837

568

1096

Эрдэнэт

369

369

Улаанбаатар

753

746

168 645

498

1396

,

135

740 11,5

Говьсүмбэр Дүн

453

753 21

46068

33638

5585,4

17775

Эх сурвалж: Ц.Цэдэнбалжир, Усалгаатай тариалан, эдийн засаг менежмент 7


Газар тариалангийн үйлдвэрлэлд төрөөс оруулсан хөрөнгийн үр ашгийн судалгаа

Ялангуяа говь болон баруун бүсэд тэжээлийн ургамлын чиглэлээр ашиглаж байсан услалтын системийн 90 гаруй хувийг ашиглахаа больсон байна. Энэ нь нэг талаар төрийн ■t

өмчийн томоохон аж ахуйнууд задарч уг объектыг ашиглах боломжгүй болсон, хоёрдугаарт усалгаатай талбайн ашиглалт нь усалгаагүй талбайтай харьцуулахад их хэмжээний зардал, хөрөнгө оруулалт, нэлээд нарийн технологи, ашиглалтын зохион байгуулалт шаарддаг учраас зах зээлийн нөхцөлд дөнгөж үүсэж эхэлж байсан хувийн хэвшлийн аж ахуйнууд түүнийг ашиглах хөрөнгийн эх үүсвэрийн боломжгүй болсонтой холбоотой байв. Энэ үед байгаль хамгаалах, байгаль экологийн тэнцвэрийг хадгалах талаар хангалтгүй анхаардаг байсан нь говь болон баруун аймгуудад услалтын систем барих ажлыг хэт хавтгайруулан тэнд байгаа гол, горхи, булаг шанд бүхэн дээр услалтын систем байгуулна гэж судалгаагүй байдлаас болж гол, нуур цөөрмийн усны түвшин багасах, тэнд байсан ховор нандин ургамал устаж үгүй болох, ан амьтан зайлж дүрвэх, мал амьтны бэлчээр хомсдож усгүй болох, орчны цаг уур хуурайшиж хатах зэрэг үзэгдэл тохиолдож байсан байна. Нөгөө талаар зарим услалтын системийн зураг төслийг хийж, усны эх булгийг зөв тооцоогүйгээс ашиглалтын үед усны хүрэлцээгүй болох, амархан эвдэрч ажилгүй болох, мөн шууд ашиглалтын алдаа дутагдал гарах явдал ч байсан.

1.2 Газар тариалангийн үйлдвэрлэлд нөлөөлөх хүчин зүйлс Сүүлийн жилүүдэд дэлхий дахинаар ажиглагдаж байгаа уур амьсгалын өөрчлөлт Монгол орны хувьд илүү тод илэрч хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэлийг тогтвортой биш болгож байна. Цаг уурчдын судалгаагаар сүүлийн 100 жилд дэлхийн температур 0.74 1

хэмээр, Японд 1.06 хэмээр, Монголд 1.56 хэмээр нэмэгдсэн гэж тооцоолсон байна. 20 жил тутам 150 км-ийн хурдтайгаар цөлийн бүс хойш түрж Монгол орны нийгэм, эдийн засагт өөрчлөлт орсноор хөдөөгийн нийгэм, эдийн засагт хүчтэй нөлөө үзүүлэхээр байна. Тухайлбал жилд орох хур тунадасны хэмжээ, түүний улирлын хуваарилалт, дулааны хэмжээ усалгаатай тариалан хөгжүүлэхэд шийдвэрлэх нөлөө үзүүлдэг билээ. Эрдэмтэн судлаачдын тогтоосноор жилд 500мм-ээс бага тунадас унадаг газарт усалгаат тариаланг ямар нэг хэмжээгээр эрхлэх шаардлагатай гэж үздэг байна. 8


Газар тариалангийн үйлдвэрлэлд төрөөс оруулсан хөрөнгийн үр ашгийн судалгаа

Европ, Хойд америкийн улс орнуудад жилд дунджаар 600-800мм тунадас унадаг боловч нийт тариалангийн талбайнхаа 20-30 хувийг усжуулсан байдаг ба дэлхийн зарим хур тунадас их ордог хэсэг болон газрын гадаргын ус элбэг намагтай газар “Хатаалгын мелиораци” явуулж газар тариалан эрхлэх арга хэмжээ авдаг байна.

*

Манай оронд ийм газар нутаг ховор бөгөөд ихэнх бүс нутагт 300-400мм-ээс бага, говь цөлийн хэсэгт ЮОмм орчим тунадас унадаг, тэгэхдээ түүний зөвхөн 60-70 хувь нь ургамал ургалтын хугацаанд унадаг байна. Энэ жилд орох тунадасны хэмжээ нь газар тариалангийн төв буюу ойт хээрийн бүсэд 250-300мм, тал хээрийн бүсэд 150-180мм, их нууруудын хотгорт 120-140мм, говь цөлийн бүсэд 80-100мм байдаг ба сүүлийн жилүүдэд цаг уурын өөрчлөлтөөр 20-30 хувиар буурч байгаагийн гадна зарим жил хавар зуны тунадас эрс багасаж, өвлийн тунадас ихсэх зэргээр ган зудын давтамж ихсэх боллоо. Энэ нь манай орны тариалан эрхэлж байгаа аль ч бүсэд усалгаатай тариалан илүү шаардлагатайг харуулж байна. Ургамал ургах боломжтой өдрийн тоо ойт хээрийн бүсэд 90-110, тал хээр их нууруудьш хотгорт 110-130, говь цөлд 130-150 хоног байдаг ба идэвхтэй дулааны нийлбэр 2000°-3000°-ын хооронд хэлбэлздэг нь манай орны хаана ч усалгаатай тариалан эрхэлж голлох тарималуудыг тариалах бүрэн боломжтой юм. Атар газрыг эзэмшиж эхэлснээс хойш шилжилтийн үе хүртэл 30 гаруй жилийн үйл ажиллагаанаас үзэхэд цаг агаарын тохиромжтой нөхцөлд буудайн ургац улсын дунджаар 12-14 цн/га , төмснийх 125-136 цн/га, хүнсний ногооных 132-149.6 цн/га хүрч байхад, гантай жил үр тариа 8-10 цн/га, төмс 80-100 цн/га, хүнсний ногоо 90-110 цн/га болж буурсан байна. Манай орон дэлхийн бөмбөрцгийн хойд сэрүүн хагасын Ази тивийн зүүн хойд хэсэгт далай тэнгисээс хол эх газрын эрс тэс уур амьсгал бүхий жилийн 4 ули|эалтай бүсэд оршдог юм. Монгол улсын төв хэсгийн уур амьсгал нь зундаа хуурай, халуун, өвөлдөө цас багатай, хүйтэн байдаг учир эртний тариаланчид гол төлөв гол, нуур цөөрмийн орчимд усалгаатай тариалан эрхэлж байсан бөгөөд тариалдаг үндсэн ургамал нь буудай, арвай, хар будаа, нүцгэн үрт хошуу будаа юм. Хэдийгээр монголчууд тариалан эрхэлж байсан өнө эртний уламжлалтай боловч түүнийг амин зуулгынхаа гол зүйл болгон улс орныхоо хэрэгцээг хангах хүртэл тариалж эхэлсэн нь 1950-иад оны сүүлээс эхэлдэг билээ. 9


Газар тариалангийн үйлдвэрлэлд төрөөс оруулсан хөрөнгийн үр ашгийн судалгаа

Монгол оронд тариалан эрхлэх боломж аль ч аймаг сумд байх боловч чухам ямар тарималыг ямар зориулалтаар тарихаас хамааран тохиромжтой, тохиромжгүй гэж хувааж үздэг. Жишээлбэл: Хөвсгөлийн зарим сумдад буудайг үр авах зорилгоор тариалахад үр нь бүрэн гүйцэд болоогүй байхад намрын хяруу унадаг учир тариалах боломжгүй боловч харин үр биш ногоон тэжээл авах зорилгоор 5 дугаар сарын сүүлээр тарьж 7,цугаар сарын сүүлээр хураахад ямар нэгэн асуудал гарахгүй байх жишээтэй. Газар тариалангийн үйлдвэрлэлд нөлөөлөх хүчин зүйлүүдийг авч үзье.

ус + хөрс + үр сорт + технологи + менежмент Ус цаг уур. Цаг уурын олон жилийн дундаж үзүүлэлтээс харахад Хөвсгөл, Орхон, Өвөрхангай, Булганы сэрүүвтэр, хуурайдуу уур амьсгалтай газар, Булган, Архангайн зарим өндөрлөг сэрүүн чийглэг газарт усалгаагүй үр тариа тариалах нь илүү тохиромжтой. Манай тариалангийн альч бүсэд үр тариа, тэжээлийн ургамлыг усалгаагүй тариалахад 1980-аад оны үед 5 жилд нэг удаа хавар зуны эхний ганд нэрвэгдэх магадлалтай байсан бол сүүлийн жилүүдэд 3 жилд нэг удаа зуны ганд нэрвэгдэх магадлал ихтэй болсон байна. Судалгааны аймгуудын цаг уурын олон жилийн дундаж үзүүлэлт Хүснэгт.З Олон жилийн дундаж Аймаг,нийслэл Хэм /цельс/ Тунадас, мм 1-р cap

7-р cap

Булган

344.2

-20.5

16.0

Сэлэнгэ

289.7

-23.2

19.1

Хэнтий

259.4

-23.4

18.7

УГТЭШХ-ийн гаргасан судалгаагаар цаг агаарын эрсдэлд өртөх магадлалаар хамгийн бага байгаа газар нутагт Булган аймгийн тариалангийн районыг хамруулсан байдаг бөгөөд сүүлийн 10-аад жил улсын хэмжээнд ургацаараа 2-р байранд явж, үр тарианы га-гийн ургацаараа олонхид нь улсад тэргүүлж байна. Энэ байдлаас үзэхэд усалгаатай газар тариаланг төвийн бүсийн аймгуудад эрхлэх нь зохимжтой байж болох юм.

10


Газар тариалангийн үйлдвэрлэлд төрөөс оруулсан хөрөнгийн үр ашгийн судалгаа

Усны нөөц. Манай оронд 65 мянган км урттай 3000 гаруй гол мөрөн байдгаас байнгын урсацтай нь 1000 гаруй гол мөрөн байдаг ба үүнийг бүгдийг нь тариаланд ашиглах боломжгүй, 1979-1982 онд хийсэн судалгаагаар манай орны усалгаатай тариаланд ашиглаж боломжтой 326,8-409,3 мянган га гэж тогтоогджээ. Усны найдвартай хүрэлцээтэй, чанарын шаардлагыг бүрэн хангасан эх булгийг түшиглэж усалгаатай талбайг сонгож авна. Монгол орны усны нөөцийн ихэнх нь газрын гадаргын уснаас бүрдэх бөгөөд, гол мөрний нийт ашиглах боломжит олон жилийн дундаж нөөц нь 34 млрд шоо метр, газрын доорхи усны нөөц дунджаар 10.6 млрд шоо метр юм. Гадаргын усны нөөц нутаг дэвсгэрийн хувьд туйлын жигд бус тархалттай, горимын ажиглалт судалгаа хангалттай биш юм. Хойд мөсөн далай, Номхон далайн ай савуудад багтах томоохон голуудбн усны нөөцийг түшиглэж усалгаатай тариаланг хөгжүүлэх боломжтой. Энэ сав газарт 80 гаруй мянган га талбайд усалгаатай тариалан эрхлэх нөөц бий. Хөрсний нөөц. Тариалангийн хөрсний чанарыг тодорхойлдог олон үзүүлэлт байдаг боловч хамгийн гол нь ялзмагийн хэмжээ, механик бүрэлдэхүүн буюу шорооны ширхэгийн хэмжээ, хөрсөнд агуулагдаж байгаа шим тэжээлийн бодисын хангамж, хөрсний хүчиллэг шүлтлэгийн харьцаа юм. Хамгийн сайн үржил шимт хөрс бүхий аль болох тэгш гадаргуутай жигд хэвгийтэй талбайг усалгаатай талбайд сонгоно. Усалгаатай тариаланд эрдэс, шим бордооны тун нормыг 1,5-2 дахин нэмэгдүүлж хөрсний үржил шим, бүтцийг сайжруулах арга хэмжээг тогтмол авч хэрэгжүүлэх хэрэгтэй. Монгол оронд газар тариаланд ашиглах боломжтой 1,8 сая га талбай байгаагийн 28,8 хувь буюу 518 мянган га талбай ус, хөрсний хувьд усалгаатай ашиглах боломж бий гэж нөөцөнд бүртгэгджээ. Үүнээс 117 мянган га талбайд усалгаатай тариалан эрхлэх ус хөрсний нөөц байгааг 1980-1983 оны судалгаагаар тогтоож, түүнээс 50 гаруй мянган га талбайг инженерийн системтэй энгийн аргаар усжуулуулан ашиглаж байжээ., Үр Сорт. Арвин ургац хураан авахад нөлөөлөх гол хүчин зүйл бол яах аргагүй чанар сайтай үрээр тариалах явдал

юм. Сайн чанарын үрийн эх

материалыг эрдэм

шинжилгээний байгууллагад гарган цааш нь үр үйлдвэрлэгч нар элит үр болгон үржүүлнэ.

11


Газар тариалангийн үйлдвэрлэлд төрөөс оруулсан хөрөнгийн үр ашгийн судалгаа

Элит үрийг таваар үйлдвэрлэгчид өөрийн хэрэгцээнд тааруулж авах бөгөөд үүнийг 4-5 жил дараалан тариалж болдог. Гадаад дотоодын эрдэмтдийн судалгаагаар чанарын шаардлага хангасан үрээр тариалахад ургац 20% хүртэл нэмэгдцэг ажээ. Тухайн бүс нутагт дасан зохицсон сортыг тариалахад нэмэгдэл зардал гаргахгүйгээр хөрс, цаг уурын нөөцийг бүрэн ашиглаж таримлын ургацыг 25-30% цаашилбал 50% хүртэл нэмэгдүүлэх боломжтой юм. )

Гадаад орны өндөр ургацтай сортыг манай оронд тариалахад тэр бүр тохиромжтой байдаггүй, гантай жилүүдэд ургац алдах, бүрэн боловсрохгүй чанар муутай хорчгор үр өгөх, гурил талхны чанар муудах, өвчин хортон, налалт тэсвэрээр шаардлага хангахгүй байх тохиолдол элбэг байдаг. Иймд гадаад орны сортуудыг тариалангийн бүс бүрт Улсын сортын сорилтын салбаруудад 3-аас доошгүй жил уралдуулан, шалгарсан сортуудыг үйлдвэрлэлд тариалахыг зөвлөж нутагшсан ба ирээдүйтэй сортоор баталдаг. Сортын нөхөн үйлдвэрлэлийг сорт солилт, сорт шинэчлэлт гэсэн 2 үндсэн арга хэмжээгээр явуулдаг ба сорт шинэчлэлт гэдэг нь таригдаж байгаа сортын чанар нь алдагдаж ургац өгөх чадвар буурсан тохиолдолд уг сортын шинэчлэгдсэн сайн үрээр солих процесс юм. Үйлдвэрлэлд таригдаж буй тухайн сортыг шинээр нутагшуулсан арвин ургацтай шинэ сортоор солихыг сорт солилт гэх ба элит үр гаргаснаас хойш 2-5 жилийн дотор аж ахуйн нэгжүүд өөрийн сортыг солих, аль болох богино хугацаанд чанар сайтай шинэ сортыг үйлдвэрлэлд нэвтрүүлснээр тухайн сортын потенциалыг богино хугацаанд ашиглах, үр ашгаа дээшлүүлэх боломжтой гэж үзэж байна.3 Технологи.

Усалгаатай

нөхцөлд

агротехникийн,

усалгааны,

бордооны

болон

үйлдвэрлэлийн технологийн горимыг маш нарийн чанд мөрдөх шаардлагатай юм. Усалгааны горимоос ургац хамаарах нь усалгаатай тариалангийн гол онцлог юм. Хөдөө аж ахуйн таримал ургамалд шаардагдах ус чийгийн зохимжтой хэмжээг тогтоож, нэг удаагийн усалгааны хэмжээ, ургамал ургалтын хугацааны усалгааны тоо, усалгаа хоорондын хугацааг оновчтой тогтоохыг усалгааны зохимжтой горим гэнэ. Газар тариалангийн янз бүрийн бүсэд усалгаатай тариалан эрхлэж өндөр ургац авахын үндсэн i

зорилго нь ургамлын үндэс тархах гүнд чийгийг зохимжтой хэмжээнд байлгах явдал юм. Энэ үүднээс усалгааг цэнэг усалгаа, хавар, намар хийнэ.

3 Д.Дагвадорж, Таримлын ургацад цаг уурын нөлөөлөл, 58 дах тал 12


Газар тариалангийн үйлдвэрлэлд төрөөс оруулсан хөрөнгийн үр ашгийн судалгаа

Усалгаатай тариалан эрхлэхэд усалгааны арга технологи, тоног төхөөрөмжүүдийг зөв сонгох асуудал чухал бөгөөд манай орны байгаль, хөрс, цаг уурын нөхцөлд дараахь усалгааны арга, технологи, төхөөрөмжүүдийг өргөнөөр ашиглах боломжтой. Үүнд: Бага оврын зөөврийн бороожуулах төхөөрөмжүүд Эдгээр нь цахилгаан эрчим хүч, түлш шатахуун бага хэрэглэдэг, овор бага, авсаархан энгийн хийцтэй учир угсрах, зөөхөд хялбар, усны алдагдал бараг гардаггүй, мөн эрчим хүчний эх үүсвэр байхгүй хөдөө нутагт ашиглахад тохиромжтой, rap хөдөлмөр хөнгөвчилдөг зэргээрээ онцлог юм. Мөн сүүлийн үед аж ахуй эрхлэгчид хүлэмжинд өргөст хэмх, улаан лооль, амтат гуа, хулуу, чинжүү, мөөг зэрэг төрөл бүрийн нарийн ногоо, жимсний болон хүнсний ногооны үрслэг, суулгацыг услахад дуслын ба мананжуулах усалгааны аргыг хэрэглэж байна. Тухайлбал: Улаанбаатар хотын “Дэвшил” ХК, Дархан хотын УГТСЭШХ-ийн ургамал удмын сангийн туршилт-үйлдвэрлэлийн талбайд Израиль, Герман улсаас нийлүүлсэн дуслын болон мананжуулах төхөөрөмжийг 4-6 жил ашиглаж байгаа бөгөөд тэнд ажиллагсад дуслын усалгааны давуу талыг ойлгож цаашид өргөжүүлэхээр төлөвлөөд байна. Фермерийн аж ахуйн усалгаатай тариаланд сүүлийн үеийн дэвшилтэд техник технологийг

өргөнөөр

нэвтрүүлэхийн

зэрэгцээ

ардын

тариалангийн

уламжлалт

гадаргуугийн усалгааг ашигласаар байна. Мөн зарим газарт улсын болон өөрийн хөрөнгийг түшиглэн орчин үеийн техник, технологийн шинэчлэлийг ашиглан цоо шинээр услалтын систем барьж байгуулан ашиглаж байна. 1

Менежмент. Манай орон буудай, төмс хүнсний ногоо, гурилын хэрэгцээгээ дотоодын үйлдвэрлэлээр хангах стратегийн зорилтыг хэрэгжүүлэхээр зорьж байгаа билээ. Өнөөгийн байдлаар бид I га-гаас 0.78т/га ургац хураахад I га-гийн орлого, зарлага тэнцэж буй хөгжлийн энэ хандлагаараа явах юм бол 2005-2020 онд хүнсний буудай тарих үрийн хэрэгцээгээ хангахын тулд 693.7-965.0 мян.га талбайд тарих хэрэгтэй болж байна. Мөн манай оронтой цаг уурын нөхцөлөөр ойролцоо Канадад I га-гийн ургац 2.0тн, дэлхийн дундаж ургац 2.7тн байгаа билээ. Иймд бид нэгдүгээрт хүнсний буудайн хэрэгцээгээ дотоодын үйлдвэрлэлээр хангах, хоёрдугаарт дэлхий нийтийн хөгжлийн хандлагатай хөл нийлүүлэхийн тулд буудайн үйлдвэрлэлийн менежментийг сайжруулах бодлого боловсруулан хэрэгжүүлж, ургацын хэмжээг нэмэгдүүлэх шаардлагатай байна.

13


Газар тариалангийн үйлдвэрлэлд төрөөс оруулсан хөрөнгийн үр ашгийн судалгаа

Дэлхийн өндөр хөгжилтэй орнуудын туршлагаас үзэхэд ялангуяа хувийн секторуудын жигд биш сул үед эдийн засгийг тогтворжуулахад төрийн үүрэг маш чухал байдаг. Хүн амын хүнсний хангамжийн асуудлыг төрөөс зохицуулах уламжлал бүх оронд байсаар байна. Өнөөгийн манай орны нөхцөлд хүнсний бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэлийг дэмжих, хөгжүүлэхэд төрийн зохицуулалт зайлшгүй шаардлагатай билээ. Тэр тусмаа таримал ургамлын үйлдвэрлэлийн менежментийг төрөөс зохицуулах бодлогын үндэслэл боловсруулахад шаардлагатай байна.

Цомхотгосон буюу тэг

элдэншүүлэлт бүхий технологи хэрэглэх нь зүйтэй гэж үздэг учир хувийн өмчийн аж * ахуйн нэгжүүд технологиудыг харьцуулан судалж хамгийн бага зардлаар үйлдвэрлэл явуулж их ургац авах боломж аль технологид илүү байгааг тооцож эдийн засгийн үнэлгээ өгөх шаардлага тулгараад байна.

J

*

14


Газар тариалангийн үйлдвэрлэлд төрөөс оруулсан хөрөнгийн үр ашгийн судалгаа

ХОЁРДУГААР БҮЛЭГ. МОНГОЛ УЛСЫН ГАЗАР ТАРИАЛАНГИЙН ҮЙЛДВЭРЛЭЛИЙН ӨНӨӨГИЙН БАЙДАЛ 2Л Газар тариалангийн үйлдвэрлэлийн өнөөгийн байдал Дэлхийн цаг уурын өөрчлөлтөөс хамааран манай орны цаг уур ч өөрчлөгдөн ургамал ургах хугацаанд ордог тунадасны хэмжээ, орох хугацаанд өөрчлөлт орлоо. Тухайлбал ургамал ургах тохиромжтой хугацаа дунджаар 10 хоногоор уртассан бол 6-7-р саруудын дундаж температур 3-5 хэмээр нэмэгдсэн, цочир хүйтрэлт хавар, намрын улиралд харьцангуй орой болдог болсон нь урьд мөрдөж байсан технологийг шинэчлэхийг шаардаж байгаа юм. Хур тунадас ховортой, түүний хувиарлалт нь жигд бус байдаг улс орнуудын хувьд газар тариалангийн үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэх үндсэн хүчин зүйл нь усалгаа юм. Дэлхийн нийт 270 гаруй сая га-д усалгаатай тариалан эрхэлдэг бөгөөд газар тариалангийн нийт талбайн 17 хувийг эзлэх усалгаатай тариалангаас нийт хүн амын 50 хувийн хэрэгцээг хангах бүтээгдэхүүн авч байгаа нь усалгааны үр өгөөж хир өндөр болохыг харуулж байна. Газар тариалангийн хөгжлийг байгалийн эрхшээлээс ангижруулах баталгааг усалгаа олгодог. Усалгаатай тариалан нь хөрөнгө оруулалт их шаарддаг, ашиглалтын зардал өндөртэй, тариаланчдад уйгагүй ажиллагаанаас гадна техникийн мэдлэг, ур чадварын өвөрмөц шалгуур тавьдаг. Тариалангийн

үйлдвэрлэлд

ашиглаж

байгаа

тариалангийн

талбайг

нэмэгдүүлэхгүйгээр түүний ашиглалтыг сайжруулах, эрчимжсэн технологиор үйлдвэрлэл явуулах хэрэгтэй байна. Хүнс бол хүний амьд явах баталгаа, улс нийгмийн оршин тогтнохын гол үндэс байдаг. Хүн амынхаа хүнсний хангамжийг өөрийн нөөцөөр хангадаг улс баян орны тоонд зүй ёсоор ордог. Иймээс ч орчин үеийн дэлхий дахины хамгийн гол чухал асуудлын нэг нь хүн амыг хүнсээр хангах явдал болжээ. Нийгмийн эрүүл мэндийн хүрээлэнгийн Хоол судлалын төвөөс судлаж тогтоосноор * Монгол хүн хоногт 250 гр гурил, 120 гр төмс, 200 гр хүнсний ногоо, жилд дунджаар 91.2 кг гурил, 43.8 кг төмс, 73 кг хүнсний ногоог тус тус хүнсэндээ хэрэглэх ёстой байна. 15


Газар тариалангийн үйлдвэрлэлд төрөөс оруулсан хөрөнгийн үр ашгийн судалгаа

Гэтэл нэг хүнд ногдох дотоодод үйлдвэрлэсэн хүнсний бүтээгдэхүүний хэмжээ туйлын хангалтгүй байна. Хүнсний хангамж буурч буйн нэг ноцтой шалтгаан бол хүнс үйлдвэрлэгчид цөөрч, хэрэглэгчид байнга өсөн нэмэгдэж байгаа явдал юм. Хүн амын хүнсний хомсдолыг нөхөх гол зам нь улаан буудай, төмс, хүнсний ногоо, жимс жимсгэнэ тариалж хоол хүнсэндээ өргөнөөр хэрэглэх, хүн бүр, өрх бүр өөрсдийн наад захын хэрэгцээг хангах явдал юм. Өнөөгийн зах зээлийн нөхцөлд төмс, хүнсний ногоо, жимс жимсгэнэ тариалах, усжуулах тэдгээрийг хадгалах боловсруулахад суурь мэдлэг боловсрол, дадлага туршлага ихээхэн дутаж байгаа байдал ажиглагдаж байна. Ялангуяа сүүлийн жилүүдэд усалгаатай нөхцөлд улаан буудай тариалах шаардлага зүй ёсоор тавигдаж, байгууллага, аж ахуй нэгжүүд ■>

усалгааны техник, технологийг их сонирхож байна. Түүнийг шинжлэх ухааны үндэслэлтэй зөв зохион байгуулах, нэгж талбайгаас авах ургацыг нэмэгдүүлэх явдал нэн тулгамдсан асуудал болж байна. Үүнтэй уялдуулж усалгаатай тариалангийн технологи, зарим асуудалд та бүхний анхаарлыг хандуулж байна. Усалгаатай тариалангийн нэг га талбайгаас улаан буудай 40-45 цн, хүнсний ногоо 300-500 цн, төмс 300-400 цн-г тус тус хураан авах боломжтойг туршлага баталж байна. Монгол Улсад 2009 оны байдлаар 38.4 мянган га талбайг услах хүчин чадалтай 160 услалтын систем ашиглагдаж Усалгаатай тариалангийн талбайн өсөлт .29600

байна. Энэ нь тариалсан нийт талбайн

14.0

хувийг

эзэлж

байгаа бөгөөд түүрий дотор үр тарианы

талбайн

4.28

төмсний талбайн

хувь,

74.2 хувь,

хүнсний ногооны талбайн 96.6 хувь, малын тэжээлийн талбайн 97.3

хувь

усалгаатай

байна.

График.1

2008 оны эхээр Монгол улсын Засгийн газар, ерөнхий сайд С.Баярын идэвхитэй санаачлага дэмжлэгтэйгээр дэвшүүлсэн “Атрын 3 дахь” аяны зорилт нь олон жил уналтаас гарч чадахгүй байсан салбарыг богино хугацаанд сэргээн хөгжүүлэх эхлэлийг тавьсан юм. Энэ аян хэрэгжсэнээр 2010 он гэхэд газар тариалан сэргэж үр тариа, төмс, хүнсний ногооныхоо хэрэгцээг бүрэн хангах юм.

1 16


Газар тариалангийн үйлдвэрлэлд төрөөс оруулсан хөрөнгийн үр ашгийн судалгаа

Хөтөлбөрийг урт удаан хугацаанд биш аль болох богино хугацаанд, тухайлбал 2008-2010 онд хэрэгжүүлж, 230 мянган га өнжөөсөн буюу атаршсан талбайг эргэлтэнд оруулж, нийт эргэлтийн талбайг 600 мянган га-д, үүнээс усалгаатай талбайг 54,2 мянган га-д хүргэх зорилт тавьсан байна. Тухайлбал, 2008 онд “Атар-3” үндэсний хөтөлбөрийг эхлүүлж энэ аяны хүрээнд тариалангийн салбарт ихээхэн хэмжээний хөрөнгө мөнгөний туслалцаа, дэмжлэг үзүүлсэн нь тариаланчдын сэтгэлд нийцэж, урам зоригийг сэргээсэн түүхэн чухал шийдвэр болсон юм. 2003 онд УИХ-аас баталсан “Төрөөс ХХАА-н талаар баримтлах бодлого”-д усалгаатай тариалангийн хэмжээг 2008 онд /2003 оныхоос/ 2,5 дахин, 2015 онд 4,5 дахин нэмэгдүүлэх зорилт дэвшүүлсэн байна. Энэ зорилтыг хэрэгжүүлэхийн тулд 2004 оноос эхлэн жил бүрийн нийгэм, эдийн засгийг хөгжүүлэх үндсэн чиглэл, улсын төсөвт тодорхой хэмжээний хөрөнгийг тусгаж услалтын системийг сэргээн засварлах, шинээр барих ажлыг зохион байгуулж байна.i

i

■i

17


Газар тариалангийн үйлдвэрлэлд төрөөс оруулсан хөрөнгийн үр ашгийн судалгаа

2.2 Усалгаатай тариаланг хөгжүүлэхэд улсаас оруулсан хөрөнгө оруулалт түүний үр ашиг Газар тариалангийн талаар баримтлах нэг гол бодлого бол тариалах талбайн хэмжээг нэмэхгүй, нэгжээс авах ургацыг нэмэгдүүлэхэд чиглэх учиртай. Ойрын 15 жилд усалгаатай тариаланг 120 мянган га-д хүргэх зорилт тавьж, эхний 10 жилд хуучин ашиглаж байсан ба ашиглахад бэлтгэж байсан инженерийн болон энгийн хийцтэй 80 орчим мянган га газрыг ашиглалтад оруулж, энэ хугацаанд хайгуул судалгаа хийх замаар дараагийн таван жилд 40 мянган га усалгаатай талбайг ашиглалтад оруулах зорилт тавьж хэрэгжүүлэхээр төлөвлөж байна. Усалгаатай тариалангийн үр ашиг нь нэгж хөрөнгө оруулалтад ноогдох бүтээгдэхүүнийг нэмэгдүүлснээр өртгийг хямдруулан га-гийн ургацыг нэмэгдүүлэх явдал юм. 2003-2009 онд улсаас хөрөнгийн дэмжлэг авч засвар шинэчлэлт хийсэн болон шинээр барьсан услалтын тоо Хүснэгт.4

Он

Услах талбайн хэмжээ /га/

2003

Үүнээс Сэргээн засварласан

Шинээр барьсан

1794

1044

750

2004

2737

2737

2005

2504

2006

Нийт хөрөнгө оруулалт сая.төг

Үүнээс Сэргээн засварласан

Шинээр барьсан

164,1

79,1

85,0

0

1610,0

1610,0

2406

98

1239,4

1047,6

191,8

5232

2672

2560

3660,0

1260,0

2400,0

2007

3667.0

1620

2047.0

1970.0

800.0

1170.0

2008

8999.7

5702.8

3296.9

6460.5

5146.5

1314

2009

5063.3

3474.8

1588.5

4084.5

3389.5

695.0

Эх сурвалж: ХХААХҮЯ төсвийн гүйцэтгэл 2003-2009 он

120 мянган га усалгаатай талбайгаас дунджаар тооцоход 480 мянган тонн ургац авах ба үүнээс гадна 200 орчим мянган усалгаагүй талбайд тариалж 160 орчим мянган тонн ургац авна гэвэл ойрын 20 жилдээ манай улсын хүнсний үйлдвэрүүдийн болон малын тэжээлийн хувьд нэг их дутагдалд орохгүй байх нөхцөл бүрдэнэ. 18


Газар тариалангийн үйлдвэрлэлд төрөөс оруулсан хөрөнгийн үр ашгийн судалгаа

1989 онд 91.6 мянган га талбайд усалгаатай тариалан эрхэлж байсан бол түүнээс хойш усалгаатай тариалангийн талбайн хэмжээ жил дараалан буурч 2000 онд 5.6 мянган га болжээ. Харин сүүлийн 5 жилд төр засгаас усалгаатай тариаланг дэмжих талаар багагүй хөрөнгө гаргаж дэмжсэний үр дүнд тариалсан нийт талбайд усалгаатай тариалангийн талбайн эзлэх хувийн жин жил дараалан нэмэгдэж 2009 оны байдлаар 13.4 хувьд хүрсэн байна. 2004-2009 онд 18238,3 га талбайг услах хүчин чадал бүхий 98 услалтын системийг сэргээн засварлахад улсын төсвөөс 10.2 тэрбум төгрөгийн, өмчлөгч эзэмшигч өөрийн хөрөнгөөр 8,9 тэрбум төгрөгийн хөрөнгө оруулалт хийж нийт хөрөнгө оруулалтын 53.4 хувийг улсын төсвийн хөрөнгөөр, 46.6 хувийг өмчлөгч эзэмшигч өөрийн хөрөнгөөр санхүүжүүлсэн байна. Газар тариалангийн бүсээр авч үзвэл: > Баруун бүсэд 37 услалтын систем - 12105 га талбай > Төвийн бүсэд 34 услалтын систем - 3535.1 га талбай > Зүүн бүсэд 4 услалтын систем - 320 га талбай > Говийн бүсэд 6 услалтын систем - 141.0 га талбай тус тус санхүүжүүлжээ. Энэхүү санхүүжүүлэлтийн үр дүнд улсын төсвийн хөрөнгийн дэмжлэгээр сэргээн завсварласан услалтын системийн тоо , ашиглалтанд орсон талбайн хэмжээг дор дурдав. График.2

7000 6000 5000 4000 3000 2000 1000

\

и ■ Ашиглалтанд орсон талбайн хэмжээ / га / ■ Услалтын системийн тоо

П!

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2737

2504

5232

3667

5999.7

5063.3

13

15

14

14

22

19

19


Газар тариалангийн үйлдвэрлэлд төрөөс оруулсан хөрөнгийн үр ашгийн судалгаа

Манай улсад одоо ажиллаж байгаа инженерийн хийцтэй услалтын системийг талбайн хэмжээгээр нь ангилбал :

,

> 50 га талбайтай 55 услалтын систем > 51 - 200 га талбайтай 71 услалтын систем > 201 - с дээш га талбайтай 40 услалтын систем байна. 2009 оны байдлаар хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн сайдын төсвийн багцад батлагдсан хөтөлбөр, төсөл, хөрөнгө оруулалтын арга хэмжээний 46.0 хувь нь зөвхөн газар тариалангийн салбарт зориулагдсан нь чамлахааргүй үзүүлэлт мөн. Үүний үр дүнд жилээс жилд тариалсан талбай, хураан авсан ургацын хэмжээ хэрхэн нэмэгдсэнийг доорх графикаар үзүүлэв. График.З

Буудай тариалсан талбай, хураан авсан ургац мян/тн 400

■ Тариалсан талбай га

м Хураасан ургац ц/га

График.4

Төмс, хүнсний ногооны ургац мян. тн

2005

2006 Төмс

2007

2008

2009

—в —Хүнсний ногоо

20


Газар тариалангийн үйлдвэрлэлд төрөөс оруулсан хөрөнгийн үр ашгийн судалгаа

Зөвхөн 2008 онд ЗГ-аас “Атрын 3 дахь аян” тариалангийн хөгжлийн үндэсний хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх арга хэмжээний хүрээнд нийтдээ 22.5 орчим тэрбум төгрөгийн хөрөнгийг ХАА-н техникийн шинэчлэлд зарцуулжээ. 1990 онд ХАА-н үйлдвэрлэлд 11.0 мянган трактор, 2.5 мянган үр тарианы комбайн болон бусад 200 орчим нэрийн 70-аад мянган ширхэг төрөл бүрийн ХАА-н чиргүүл, дүүжин машин, тоног төхөөрөмж ашиглагдаж байсан ба улсын хэмжээгээр хураалтын 70 хувь, хүнсний ногоо тарилтын 45 хувь, хураалтын 10-аад хувийг техникээр гүйцэтгэдэг болж, тариалалтыг 12-14, тариа хураалтыг 30-35 хоногт багтаан дуусгах хүчин чадалтай парктай болсон байв. Энэ үед жилд дунджаар 274 трактор, 246 үр тарианы комбайн шинээр авч ХАА-н машины паркийн 8-10 хувийн шинэчлэж байв. Гэтэл 2008 оны байдлаар газар тариаланд бага, дунд оврын тракторыг оролцуулахгүйгээр хагалгааны 726 трактор, үр тарианы 485 комбайн, 1500 үрлүүр, хөрсний 920 сийрүүлүүр байв . 2008 онд 23,3 тэрбум, 2009 онд 30.3 тэрбум төгрөгийн санхүүжилт хийсний ихэнх хэсгийг техникийн шинэчлэлд зориулсан нь тарилт, хураалт бусад технологийн ажлуудыг цаг хугацаанд нь хийх нөхцлийг бүрдүүлсэн ба үүний үр дүнд 2008 онд улсын хэмжээгээр 256 мян.га-д уринш хийж, 205 мян.тн үр тариа, 142 мян.тн төмс, 80 гаруй мян.тн хүнсний ногоо, 2009 онд 290 мян.га-д уринш хийж, 323 мян.тн үр тариа, төмс 155.7 мян.тн, хүнсний ногоо 80.6 мян.тн-г хурааж авсан харьцуулбал бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл

нь 2008 онтой

11.6-59.2 хувиар тус тус нэмэгдсэнийг

харуулж байна. Эндээс харахад усалгаатай талбайн нэг га-гаас дунджаар үр тариа 22.3 цн , төмс 116.5 цн , хүнсний ногоо 120.0 цн тус тус хураан авсан нь улсын дундажаас үр тариа 7,0 цн-ээр, төмс 4,5 цн-ээр, хүнсний ногоо 4,2 цн-ээр тус тус илүү байна.

*

21


Газар тариалангийн үйлдвэрлэлд төрөөс оруулсан хөрөнгийн үр ашгийн судалгаа

2005 - 2009 оны усалгаатай талбайн ургац хураалтын байдлыг доорх графикаар харуулъя. График.5

Эх сурвалж: ХХАА-ын салбарын статистик мэдээ 2004-2009 он

,

Харин улаанбуудайн үйлдвэрлэлийг дэмжих зорилгоор буудай үйлдвэрлэгч иргэн, аж ахуйн нэгж, байгууллагаас дотоодын гурилын үйлдвэрт нийлүүлсэн буудайн тонн тутамд урамшуулал улсын төсвөөс олгох болсон нь зохих үр дүнгээ өгсөн байна. Энэхүү шийдвэрийн дагуу

2007 онд хүнсний зориулалтаар буудай нийлүүлсэн аж ахуйн нэгж,

иргэнд 3.9 тэрбум төгрөг, 2008 онд 11.3 тэрбум, 2009 онд мөн 11,3 тэрбум төгрөгийн урамшуулал тус тус олгосон нь тариаланчдаас гурилын үйлдвэрүүдэд нийлүүлэх буудайн хэмжээ нэмэгдсэнээр дотоодын гурил үйлдвэрлэлийн хувь хэмжээ өссөн байна. График.6

Гурил үйлдвэрлэлийн хэмжээ /мян.тн/

Эх сурвалж: Статистикийн эмхэтгэл 1992-2008 он 22


Газар тариалангийн үйлдвэрлэлд төрөөс оруулсан хөрөнгийн үр ашгийн судалгаа

Услалтын системийн барилга байгууламж нь их хэмжээний хөрөнгө оруулалт шаардах ба энэ нь урд жилүүдийн зураг төсөл, хийц бүтцийн сайжралтаар га-д ноогдох хэмжээ нь жил дараалан өсөж иржээ.

Хөрөнгө оруулалтын үр ашгийн тооцоо Судалгааг дараах арга зүйд тулгуурлан гүйцэтгэлээ. S= усалгаатай тариалангийн талбай, га-гаар, N= усалгааны системийн хүчин чадал (нэгж хугацаанд нэвтрүүлэх усны хэмжээ, м3/цаг) Үнэлэх үзүүлэлт: Усалгааны дүнд нэмэгдэх ургац, хөрөнгө оруулалтыг нэмэгдэл ургацын орлогоор нөхөх боломж Капиталын зардал: Kj(N) = усалгааны системийн капитал зардал, K2(S) = услах талбайг бэлтгэх капиталын зардал, A(N) = услалтын системийн жил бүрийн ашиглалтын зардал. Усалгаатай тариалангийн олон жилийн үр ашгийн үзүүлэлтийг үндэЬлэн (S, N) үзүүлэлтийн зохистой хэмжээг тодорхойлно. Үүнийг доорхи байдлаар тооцно. 1. Усалгааны системийн жилийн цикл Т үед хуваагдана. t=l,2,...,T 2. gt-тухайн таримлын 1 га талбайд t үед шаардагдах чийгийн хэмжээ. 3. cp({at , {bt}), t=l,2...,T - ургацын хөрсний чийг, агаарын температураас хамаарах регресс хамаарал. Энд: at - t үеийн хөрсний дундаж чийг; bt - t үеийн агаарын температур. 4. {Qt}t=iT усалгааны эх үүсвэрийн усны нөөц. 5. Бүс нутгийн цаг уурын үзүүлэлт: A. Ро(ао) - усалгааны ажил эхлэх үеийн хөрсөн дэх чийгийн хуваарилалтын функц. B. (Plt(nt)) -үе бүрийн тунадасны хуваарилалтын функц. nt- t үе дэх үр ашигтай тунадас. C. {Р2t(bt)}t=iТ - t - үеийн агаарын температурын хуваарилалтын функц. 6. Усалгааны норм: atir, gt -г зэрэгцүүлж тогтооно. Энд а('гхөрсний чийгийн t үеийн хэмжээ (gt- at">0). Усалгаатай технологийн имитац тооцоог дараах байдлаар гүйцэтгэнэ. 1. Усалгааны норм qt : qt =min {Qt/S, NTt/S, max(0,gt - atir)}, 23


Газар тариалангийн үйлдвэрлэлд төрөөс оруулсан хөрөнгийн үр ашгийн судалгаа

Tt —t үеийн усалгааны системийг ашиглах хугацаа, Qt/S, NTt/S - усалгааны системийн хүчин чадал. 2. Усалгаагүй үеийн нэг га-гийн чийгийн дундаж нөөц: 3t=(^t+at+i )/2 t- үеийн эхний хөрсний чийгийн хэмжээ: at =max{(at.i+nt.i-gt-i-h(bt.i)),0} h(bt-i)- усалгаагүй үед хөрснөөс чийгийн ууршилтаар алдагдах хэмжээний функц. 3. Усалгаатай үеийн хөрсөн дэх дундаж чийг: atir=( at'r+ at+i‘r)/2,

at'-rnax{( atir+nt.i +qt-i -gt-i -hir(bt-i )),0}

4. Усалгаатай үеийн нэмэгдэл ургац: Ду= S(cp{ atir}, {bt}, t=l,2...,T)- (p({at }, {bt}, t=l,2..,T)) 5. Усалгааны нэмэгдэл урсгал зардал: Ct =Sk=i'ck =S(ct+d Sk=il,qk), 4k=0 бол Ck=0 байна. C - 1 га талбайг усалгаанд бэлтгэх зардал, d - нэгж усалгааны зардал. Хөрөнгө оруулалтын шалгуур үзүүлэлт: 1. NPV=SPoT(Bt-C t)/(l+i)t , энд Bt, Ct - орлого, зардал, i- зээлийн хүү, Т- төсөл хэрэгжүүлэх хугацаа NPV>0 төсөл үр ашигтай, 2.

NPV O төсөл алдагдалтай.

Ашигт ажиллагааны дотоод норм (IRR): 0= I t=oT(Bt- Ct)/(l+i)1, IRR>i бол төсөл үр ашигтай.

3.

Орлого-зардлын харьцаа (B/C): В/С= Xt=0TBt/(l+i)7 I t=0T Ct/(l+i)1 В/С>1 бол төсөл үр ашигтай

4.

Ашигт байдлын индекс (PI): PI= I t=oT(Bt- CtVO+i)1/St=oTInvest/( 1+i)1 NPV>0 —> PI>1 бол төсөл үр ашигтай, NPV<0

*

PI<1 бол төсөл үр ашиггүй.

<

Усалгааны нормыг дараах томъёог үндэслэн тодорхойлов. т = ЮО*Н*К*(П-П0), м3/га Н= хөрсний чийглэгдэх зузаан, м, К= хөрсний эзлэхүүн жин, т/м , эсвэл г/см , П= хөрсний хээрийн туйлын чийг багтаамж,%, По= хөрсний услахын өмнөх чийг, %. 24


Газар тариалангийн үйлдвэрлэлд төрөөс оруулсан хөрөнгийн үр ашгийн судалгаа

Хөрсөн дэх чийгийн алдагдап 30 хувиас хэтрэхгүй (0.7П < По) байхаар бодож усалгааны горимыг тохируулна гэж тооцоолов. Усалгаатай тариалангийн технологийн карт, нэг га-гийн дундаж өртөг Усалгаатай тариалангийн эдийн засгийн үр ашгийг тогтооход юуны өмнө төрөл бүрийн таримлуудын усалгаагүй болон усалгаатай технологийн нөхцөл' нэг га-гийн дундаж өртөг зардлыг харьцуулан тооцож, усалгаатай тариалангийн харьцангуй давуу тал буюу усалснаар үүсэх нэмэгдэл өртөг ба нэмэгдэл орлогын зөрүүг тодорхойлох шаардлагатай. Энэхүү хэсэгт зусах буудай, төмсний усалгаагүй ба усалгаатай тариалах нөхцөлүүдээр тус бүрт нь технологийн үлгэрчилсэн карт боловсруулан зардал болон үр дүнгийн үзүүлэлтүүдийг харьцуулалт хийсэн болно. А. Зусах буудайн тариалан (100 га) Усалгаагүй буудайн технологийн карт. Үүнийг цомхотгосон технологи бүхий уриншбуудайн сэлгээг ашиглах үндсэн нөхцөлөөр боловсруулав. Төлөвлөгөөт онд 100 га талбайг уриншилж, мөн 100 га-д буудай тариалах бөгөөд үрийн норм 180 кг/га, алдагдал тооцсон цэвэр ургац 12 цн/га буюу нийт 120 тонн, үүнээс 18 тонныг дараа жилийн үрэнд нөөцлөхөөр тооцсон болно. Тариалангийн зардлын тооцоонд анхаарвал зохих зарим өгөгдлүүд багтсан. Тариалах нийт үрийн 70%-ийг аж ахуйн үрийн нөөцөөс гаргах, 30%-ийг худалдан авахаар тооцсон бөгөөд үнийн хувьд ч ялгаатай байхаар төлөвлөлөө. Түүнчлэн худалдан авах нийт үр болон хураах ургацын зонхилох хэсгийг ачааны машинаар тээвэрлэх бөгөөд төлбөрийг нь Зам, тээвэр аялал жуулчлалын сайдын 2008 оны 136 дугаар тушаалын II хавсралтаар батлагдсан тарифын дагуу тооцсон. Харин хөдөлмөрийн зардлыг тооцохдоо технологийн үйлдэл бүрт тариф мөрдөхөөс татгалзаж, тариалангийн аж ахуйнуудад тогтмол ба түр ажилчдад олгож буй цалингийн жишгүүдийг ашиглав. Үр ашгийн тооцооны нэг эгзэгтэй асуудал нь тариаланд ашиглагдаж буй хуучирсан трактор, хөдөө аж ахуйн машины элэгдэл хорогдлын шимтгэл ба урсгал засварын зардал тооцох тухай юм. Эдүгээ тариаланд түгээмэл ашиглагдаж буй техникийн эдэлгээний нормт хугацаа ихэвчлэн хэтэрсэн хэдий ч тариаланчдын дунд бодит эрэлттэй хэвээр байх тул балансын өртгөөс элэгдэл хорогдлын шимтгэлийг нь жилд 10%-иар тооцож, харин урсгал засварын зардлыг тооцохдоо Ургамал газар тариалангийн сургалт эрдэм шинжилгээний хүрээлэнгээс гаргасан жишгийг ашигласан болно. 25


Газар тариалангийн үйлдвэрлэлд төрөөс оруулсан хөрөнгийн үр ашгийн судалгаа

Дээрх арга зүйн дагуу тооцоход 100 га талбайн зусах буудай усалгаагүй тариалах шууд зардлын дүн 31.9 сая төгрөг буюу нэг га-д 319.0 мянган төгрөг, харин нэг тонн ургацад 265.8 мянган төгрөг ногдож байна. Нийт 120 тонн ургацаас 18 тонныг нь үрэнд нөөцөлж, үлдэх 102 тонныг 2009 оны ханш болох 330.0 мянган төгрөгөөр борлуулахад нийт 33660.0 мянган төгрөгийн орлого олох бөгөөд үүнээс шууд зардлаар тооцсон нийт ашиг нь 1.8 сая шахам төгрөг болно. Усалгаагүй технологиор буудай ургуулах технологийн үлгэрчилсэн карт Хүснэгт.5

<Т) *

*U №

Технологийн ажлын нэр

Г X) X X X

3

X л

2 X

1 <

X сЗ

« £ о О

§ 3 t * X X ЭX5 о S Е- с* Рсв Ъ >> < X

Шатахуун §

1

зарцуулалт, л

X) ан Г ьщ Р- п

X Ct 5 |

< & ю

<% О X

3 >LQ

X IX X пр>

о о н JS S

X >-

р ю о. X § эя я

X сX З 4 5

£

<

0

X а

П Q. 1 §. S 3

° ? 1 х

3 * s £ S = <

Нэг. Уриншийг хавж боловсруулах технологи 1

Хаван сийрүүлэх

га

100

V I.1-8

2

Хаван сийрүүлэх

га

100

VI.21-30

3

Хаван сийрүүлэх буюу сэндчилэх

га

100

VII. 15-30

га

100

VIII.2530

цаг

40

4 5

Тэгшилж нягтруулах Үйлчилгээ, сул явалт

МТЗ-80+ КПЭ-3.8 МТЗ-80+ КПЭ-3.8 МТЗ-80+ КПЭ-3.8 буюу ЛД-5 МТЗ-80+ БИГ-3 МТЗ-80

4.2

420

20.8

1

4.81

5.4

540

18.2

1

5.49

4.2

420

*20.8

1

4.81

2.0

200

20.8

1

4.81

4.5

180

8

1

5.00

1760

Дүн

24.92

Хоёр. Буудай ургуулах технологи 1 2 3

Үр талбайд зөөх Тарихын хамт бордох Гербицидийн ус зөөх

т.км

180

V .14-20

га

100

V. 14-20

т.км

100

V I.18-20 VI. 18-20

4

Гербицид шүрших

га

100

5

Ангилан хураалт

га

100

Цайруулах

га

100

VIII.2530 IX. 1-8

т.км

400

IX. 1-8

цаг

80

6 7 8

9

Ургац талбайгаас зөөх Үйлчилгээ, сул явалт Дүн Үтрэмийн болон бусад гар ажил Нийт дүн

МТЗ-80+ 2ПТС-4 МТЗ-80+ СКП-2.1 МТЗ-80+ ВУ3 МТЗ-80+ ОП18

0.4

72

140.0

1

1.29

5.7

570

9.3

4

43.01

0.4

40

80.0

1

1.25

2.5

250

26.0

2

7.69

СК-5+ ЖВН-6

3.0

300

30.0

1

3.33

СК-5 МТЗ-80+ 2ПТС-4

6.0

600

15.0

1

6.67

0.4

160

1*40.0

1

2.86

МТЗ-80

4.5

360

8.0

1

10.00

2352 хүнөдөр

76.10 73.67 174.7 26


Газар тариалангийн үйлдвэрлэлд төрөөс оруулсан хөрөнгийн үр ашгийн судалгаа

Усалгаагүй технологиор тариалсан буудайн ургац, борлуулалтын орлого Хүснэгт.6

1

Таримал

Буудай

Q. х *

Нийт ургац, тонн

X X и X £u 2з

12

132

JS X

3 2 3м «03 CL10 л 5 н g 100

Ь «=Г о 5 a

X

Үрэнд

12

0X3, ® Е~ п 5

Хуваарилалт

Da a Я" a. >>

120

5 QО £ LQ Я ?■ >-

борлуулах 18

£ g 1о f-1 «S

102

330

ьS. н tn W 5!

33660.0

Усалгаагүй технологиор буудай ургуулах технологийн шатах тослох материалын хэрэгцээ, зардлын тооцоо Хүснэгт.7 №

Нэр төрөл

U

<Т)

X 1

Дизель түлш

2 3 4

Дизель масло Тап, нигрол Солидол Бензин

5

Нэгжийн үнэ, төгрөг

кг кг кг кг л

1500 1800 2000 2000 1100

Уриншинд TOO

хэмжээ 1760 85 3 5 17

Дүн

Буудай ургуулахад

бүгд үнэ, мян.төг 2640 153 6 10

TOO

хэмжээ 2352 108 4.3 6.5

18.7 2827.7

22

бүгд үнэ, мян.төг 3528 194.4 8.6 13 24.2 3768.2

Бүгд TOO

хэмжээ 4144 193 7.3 11.5 39

бүгд үнэ, мян.төг 6168 347.4 14.6 23 42.9 6595.9

Усалгаагүй технологи бүхий буудайн тариаланд гараар хийгдэх ажлын тооцоо Хүснэгт.8 №

Технологийн ажлын нэр

1 2 3 4 5 6 7 8

Агуулахаас үр гаргах Үр ариутгах, ПСШ-5.0 Үрэнд бордоо холих Үр тэвшинд ачих, ЗПС-100 Үрлүүрт үр цэнэглэх, явцыг хянах Үтрэм агуулах цэвэрлэх

9 0 11 12 13 14 15 16

Буудай буулгах Буудай сэлгэх, салхилуулах, ЗПС-60 Буудай цэвэрлэх, ОВС-25 Таваарын буудай ачих, ЗПС-60 Үрийн буудай сортлох, СМ-4 Үрийн буудай ачих, ЗПС-100 Агуулахад буулгах Үрийн буудай нуруулдах

Гербицид шүршихэд туслах Үтрэм бэлтгэх

Дүн

Хэмжих нэгж тонн тонн тонн тонн

га цаг цаг цаг тонн тонн тонн тонн тонн тонн тонн

цаг

Ажлын хэмжээ

Хуанлийн хугацаа

Ээлжийн норм

Ажиллах хүний TOO

18

V.1-3

6

1

18 18 18 100 16 16 20 120 120 120 102 18 18 18 18

V.2-4 V .13-19 V. 14-20 V .14-20 V.21-22 VI. 18-20 VIII.25-30 IX. 1-8 IX .2-8 IX .2-9 IX.10-11 IX .11-12 IX .13-14 1 \ 13-14 IX .14-15

16 4 90 9.3

2 1 1 1

8 8

1 1

8 10 90 42 90 23 90 8 8

2 2 2 3 2 2 2 1 1

*

Шаардагдах хүн-өдөр 3.00 2.25 4.50 0.20 10.75 2.00 2.00 5.00 24.00 2.67 8.57 2.27 1.57 0.40 2.25 2.25 73.67

27


Газар тариалангийн үйлдвэрлэлд төрөөс оруулсан хөрөнгийн үр ашгийн судалгаа

Усалгаагүй технологи бүхий буудайн тариаланд ажиллагсдын тоо, цалингийн фонд Хүснэгт.9 № 1 2 3 4 5

Албан тушаал

Ажиллах хугацаа (cap)

Орон тоо

Агроном Механикжуулагч Сахиул, талбайн эргүүл Туслах ажилчин Түр ажилчин

1 2 1 1 3

6 6 12 6 0.6

Цалин, мян.төг сард бүгд 300 1800.0 250 3000.0 180 2160.0 180 1080.0 150, 270.0

8

Дүн

8310.0

Нийгмийн даатгалын шимтгэл, %

1080.3

Усалгаагүй технологи бүхий буудайн тариалан дахь үйлчилгээний зардал Хүснэгг. 10 № 1 2 3

Хүний

Ажлын үе

TO O

Хаврын тариалалт Уринш боловсруулалт Хураалтын үед

5 3 8

Хооллох хоног 12 15 18

Нийт хүн-өдөр 60 45 144

1 хүн-өдрийн хоолны үнэ, төг 2000 1800

Бүгд зардал, мян.төг 120 81 216

1500

417.0

Дүн

Усалгаагүй технологи бүхий буудайн тариаланд зарцуулагдах хөдөлмөр хамгааллын зардал 1 № 1 2 3 4 5

Хамгаалах хэрэгсэл

Too хэмжээ

Ажлын хувцасны хослол Ажлын гутал Бээлий Цагаан халад Сүү, литр

Нэг бүрийн үнэ, мян.төг

5 5 16 1 10

Хүснэгт. 11

Бүгд зардал, мян.төг

10 20 0.3 10 0.8

50 100 4.8 10 8

Дүн

172.8

Усалгаагүй технологи бүхий буудайн тариаланд шаардагдах үр бордоо, ургамал хамгааллын бодисын хэрэгцээ ба зардлын тооцоо Хүснэгт.12 № 1 2 3 4 5

Материалын нэр Буудайн үр, өөрийн Буудайн үр Ризобактерийн бордоо Гербицид Фунгицид "Дивиденд" Дүн

Талбайн хэмжээ, га 70 30 100 100 16

Орц, кг 180 180 8 1 1.5

Бүгд, кг 12600 5400 800 100 24

Нэгжийн үнэ, төг 330 450 1200 3800 40000

Бүгд зардал, мян.төг 4158 2430 960 380 960 8888.0

28


Газар тариалангийн үйлдвэрлэлд төрөөс оруулсан хөрөнгийн үр ашгийн судалгаа

Усалгаагүй технологи бүхий буудайн тариалангийн цахилгаан, эрчим хүчний зардал Хүснэгт.13

X <Т> №

Машин тоног төхөөрөмж

1 2 3 4

Ачигч ЗПС-60 Цэвэрлэгч ОВС-25 Үр сортлогч СМ-4 Бусад хэрэглээ

§ S? * 1 258 120 18

I * “ 1 ^ S Р § « £ 90 42 23

X С_( сЗ ^ Ч й X | 3 сЗ

Н X ь ^ Щ5 н 8- * х й

22.9 22.9 6.3

X н g « g fc S s Й 1 й ^ Й

9 10 10

"5

: н S 5 ® js н * §. = ж й 2

4CD S X (Г) t- =

X

206 229

88 88

63 900

88 88

Дүн

18.2 20.1 5.5 79.2 123.0

Усалгаагүй технологи бүхий буудайн тариалангийн тээврийн зардал Хүснэгт.14 №

Ачааны нэр

1 2

Yp агуулахад Талбайгаас ургац

Тээх ачаа, т

Дүн

Явах зай, км

5.4 80 85.4

100 10

Бүгд, т.км 540 800 1340

Нэг т.км-ийн үнэ, төг 290 462

Бүгд зардал, мян.төг 156.6 369.6 526.2

Усалгаагүй технологи бүхий буудайн тариалангийн үндсэн хөрөнгийн элэгдлийн зардал Хүснэгт.15 № 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16

Үндсэн хөрөнгийн нэр Дугуйт трактор МТЗ-80 Чиргүүл 2ПТС-4 Сийрүүлүүр КПЭ-3.8 Үрлүүр СКП-2.1 Борной БИГ-ЗА Сэндэчлүүр ЛД-5 Усны чиргүүл ВУ-3 Гербицид шүршигч ОП-18 Будаа цэвэрлэгч ОВС-25 Будаа ачигч ЗПС-100 Гагнуурын аппарат Үр тарианы комбайн СК-5 Жатка ЖВН-6А Үр найруулагч ПСШ-5.0 Үтрэм агуулах Сууц, конторын барилга

Too 2 2 1 2 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1

Үнэ, мян.төг нэг бүгд бүрийн 5000 10000 800 1600 500 500 500 1000 450 450 400 400 600 600 1200 1200 1500 1500 800 800 300 300 6000 6000 600 600 150 150 1200 1200 4000 4000

Элэгдэл байгуулах хувь

Элэгдэл хорогдлын шимтгэл, мян.төг

10 10 10 10 10 10 10 10 10 10 10 10 10 10 2.5 2.5

1000 160 50 100 45 40 60 120 150 80 30 600 60 15 30 100 2640

Дүн 1

29


Газар тариалангийн үйлдвэрлэлд төрөөс оруулсан хөрөнгийн үр ашгийн судалгаа

Усалгаагүй технологи бүхий буудайн тариалангийн урсгал засварын зардал Хүснэгт. 16 № 1 2 3

Үндсэн хөрөнгийн төрөл Трактор, комбайн Чиргүүл, дүүжин машин Барилга, байгууламж

Too хэмжээ 3 14 2

Нэг бүрийн үнэ, мян.төг 350 60 150

Бүгд зардал, мян.төг 1050 840 300

Дүн

2190

Усалгаагүй технологи бүхий буудайн тариалангийн шууд зардал, үр дүнгийн тооцоо Хүснэгт. 17 /

№ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17

Зардлын төрөл

Цалин хөлс Нийгмийн болон эрүүл мэндийн даатгалын шимтгэл Шатах тослох материал Үр Бордоо, гербицид, фунгицид Цахилгаан эрчим хүч Тээвэр Хоол хүнс Хөдөлмөр хамгаалал Үндсэн хөрөнгийн элэгдэл Урсгал засвар Бусад шууд зардал (3%) Шууд зардлын дүн Нэг га-гийн шууд зардал Нэг тонн буудайн шууд зардал Борлуулалтын орлого Шууд зардлаар тооцсон ашиг

Бүгд зардал, мян.төг 8310.0

Үүнээс уринш буудай бэлтгэхэд ургуулахад 1185.4 7124.6

1080.3

154.1

926.2

6595.9 6588.0 2300.0 123.0 526.2 417 172.8 2640 2190 957 31900.2 319.0 265.8 36660

2827.7 81.0 24.6 376.6 312.4 153.5 5115.2 51.2 -

3768.2 6588.0 2300.0 127.5 526.2

1759.8

336.0 148.2

,

2263 4 1877.6 803.5 26785.0 267.8 -

-

-

Усалгаатай буудайн технологийн карт. Зусах буудайн усалгаатай тариалангийн технологийн картын үндсэн хувилбарыг 100 га талбайд 200 кг/га үрийн нормоор тариалж, га-гаас 30 цн буюу 10% алдагдал тооцсоноор нийт 270 тонн ургац авахаар төлөвлөв. Буудайн тариаланд ашиглах услалтын системд нийт 142.0 сая төгрөгийн хөрөнгө оруулалтаар сэргээн засварласан үр ашгийг тооцвол: Усалгааг манай орны газар тариаланд сүүлийн жилүүдэд нэвтэрч буй, хөтлөх дугуй нь шингэний даралтаар ажилладаг, АНУ-ын TL-1010 бороожуулагчаар гүйцэтгэнэ. *

Нэг бүр нь 65000 ам.долларын буюу 2008 оны ханшаар шилжүүлэн тооцсоноор 78.0 сая төгрөгийн дундаж өртөгтэйгээр импортлогдож байсан тус бороожуулагч нь 400 м урттай 30


Газар тариалангийн үйлдвэрлэлд төрөөс оруулсан хөрөнгийн үр ашгийн судалгаа

бөгөөд нэг бүтэн эргэлтэндээ 28.16 цаг зарцуулж, 100 м3 усаар 50.26 га талбайг услана. Нийт 100 га талбай услахад 2 бороожуулагч ашиглахаар тооцов. Усалгааны нормыг Ургамал газар тариалангийн сургалт эрдэм шинжилгээний хүрээлэнгээс тодорхойлсон дундаж нормууд, мөн Байгаль орчны сайдын 1995 оны 153 тоот тушаалын хавсралт дахь усалгааны нормын жишгүүдийг харгалзан үзээд 2000 м3/га байхаар тогтоож, ургалтын хугацаанд 4 удаа услахад нэг усалгаанд дунджаар 500 м3/га ус ногдохоор тооцов. Энэ нормоор 100 га талбайг нэг удаа услахад нийт шаардагдах 50,000 м3 усыг хос TL-1010 бороожуулагч хоногт 20 цаг ажиллавал 7 хоногт услах боломжтой. Усалгаатай технологиор буудай ургуулах технологийн үлгэрчилсэн карт Хүснэгт. 18

* U №

Технологийн ажлын нэр

X X 5

* л X

< тТ >) <

*

Й

X

3 1 <

* я £ §о

5 S 2 £*

X X X 55

н с §■« < &

Шатахуун зарцуулалт, л

й f

6р- дщ <

>н VO

T-150K, СП-11 + 4хБИГ-ЗА 2xTL-1010+ 250S14

1

Талбай тэгшлэх

га

100

IV.15-17

2

Цэнэг усалгаа

га

100

IV. 17-22

3

Сийрүүлэх

га

100

IV.27-30

T-150K+ КПЭ-3.8

4

Хагалгаа

га

100

IV.30-V.2

T-150K+ ПЛН-6-35

5

Борнойдох

га

100

IV.30-V.2

T-150K+ СП-11 + 4хБИГ-ЗА

6

Борнойдох

га

40

V.3-5

т.км

200

X Ч 3 |

X

пГ)

^

5* >

<5 £

о он

55 5

55 5 5 S

55 5

щ (?) о

Й* Й § S

йt=I

D-

§. S3 з 5 1

? я й* | 1

<

<

2.1

210

77.1

1

1.30

2.5

250

7.14

1

14.01

5.2

520

20.6

1

4.85

15.8

1580

11.2

1

8.93

2.1

210

77.1

1

1.30

T-150K+ СП-11 + 4хБИГ-ЗА

2.1

210

77.1

1

1.30

V.5-9

ЗИЛ-130

0.16

32

200.0

1

1.00

V.5-9

T-150K+ СП-11 + ЗхСЗП-З.6

2.8

280

52.8

4

7.58

7

Үрталбайд зөөх

8

Тарихын хамт бордох

га

100

9

Усалгаа 11

га

100

V .10-15

2xTL-1010; 250S-14

2.5

250

7.14

1

14.01

10

Усалгаа III

га

100

VI.10-15

2xTL-1010; 250S-14

2.5

250

7.14

1

14.01

11

Гербицид цацах

га

100

VI. 16-19

МТЗ-80+ ОП-18

2.5

250

26.0

2

7.69

12

Усалгаа IV

га

100

2xTL-1010; 250S-14

2.5

250

7.14

1

14.01

13

Ангилан хураалт

га

100

VII.9-14 VIII.30IX.4

СК-5+ ЖВН-6

3.0

300

30.0

1

3.33

14

Цайруулах

га

100

IX.5-10

СК-5

6.0

600

15.0

1

6.67

15

Ургац талбайгаас зөөх

т.км

900

IX.5-10

ЗИЛ-130

0.16

144

200.0

1

4.50

16

Үйлчилгээ, сул явалт

цаг

120

МТЗ-80+2ПТС-4

4.5

540

8.0

1

15.00

17

Үтрэмийн болон бусад гар ажил Дүн

хүнөдөр

104.7 5876

_____i_

224.2 31


Газар тариалангийн үйлдвэрлэлд төрөөс оруулсан хөрөнгийн үр ашгийн судалгаа

Усалгаатай технологиор тариалсан буудайн ургац, борлуулалтын орлого Хүснэгт.19

1

Таримал

Буудай

X

хСЯ <3 §Я «та

3S X U сЗ u

н н

X

100

H

X X„ '

3" 2 Cu

30

cr

H t=f O 5 a o X

iu a. >> H « s X

300

a. s a

h g* 1 QO ua

=* £ үрэнд

30

O u °t? ■ cu O H « s Д

Хуваарилалт

270

борлуулах

20

250

330

fe Ф H ЯС K s

82500.0

Усалгаатай технологиор буудай ургуулахад зарцуулагдах шатах тослох материалын зардлын тооцоо Хүснэгт.20 № 1 2 3 4 5

Нэр төрөл Дизель түлш Дизель масло Тап, нигрол Солидол Бензин

Нэгж

Нэгжийн үнэ

кг кг кг кг л

1500 1800 2000 2000 1100

Нийт хэмжээ

Бүгд үнэ, мян.төг

5876 293.8 11.752 17.628 58.76

8814.0 528.8 23.5 35.3 64.6

Дүн

9466.2

Усалгаатай технологи бүхий буудайн тариаланд гараар хийгдэх ажлын тооцоо Хүснэгт.21 № 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20

Технологийн ажлын нэр Бороожуулагчийг угсарч бэлтгэх Бороожуулагчийг хураах Агуулахаас үр гаргах Үр ариутгах, ПУ-3 Үрэнд бордоо холих Үр тэвшинд ачих, ЗПС-60 Үрлүүрт үр цэнэглэх, явц хянах Бороожуулагчийг угсарч бэлтгэх Үтрэм агуулах цэвэрлэх Гербицид шүршихэд туслах Бороожуулагчийг хураах Үтрэм бэлтгэх Будаа буулгах Будаа сэлгэх, салхилуулах, ЗПС-60 Будаа цэвэрлэх, ОВС-25 Таваарын будаа ачих, ЗПС-60 Үрийн будаа сортлох, СМ-4 Үрийн будаа ачих, ЗПС-60 Агуулахад буулгах Үрийн будаа нуруулдах ДҮН

Хэмжих нэгж

Ажлын хэмжээ

Хуанлийн хугацаа

цаг цаг т т т т га цаг цаг цаг цаг цаг т т т т

8 8 20 20 20 20 100 8 16 16 8 20 270 270 270 250 20 20 20 20

IV.16 IV.23 IV.30-V.2 IV.1-3 V.4-8 V.5-9 V.5-9 V.9 V.10-11 VI.15-18 VII. 15 VI1I.30-1X.4 IX.5-10 IX.6-12 IX.6-13 IX.12-13 IX.13-14 IX.14-15 IX.14-15 IX.15-16

т т т цаг

Ээлжийн норм

Ажиллах хүний TOO

8 8 6 16 4 90 9.3 8 8 8 8 8 30 90 42 90

2 2 1 2 1

23 90 8 8

3 2 1

1 2 1 1 2 2 3 2 3 2

1

Шаардагдах хүн-едөр 2.00 2.00 3.33 2.50 5.00 0.22 10.75 2.00 2.00 2.00 2.00 5.00 27.00 6.00 19.29 5.56 2.61 0.44 2.50 2.50 104.70 32


Газар тариалангийн үйлдвэрлэлд төрөөс оруулсан хөрөнгийн үр ашгийн судалгаа

Усалгаатай технологи бүхий буудайн тариаланд ажиллагсдын тоо, цалингийн фонд Хүснэгт.22 № 1 2 3 4 5

Албан тушаал

Орон тоо

Агроном Механикжуулагч Сахиул, талбайн эргүүл Туслах ажилчин Түр ажилчин

Цалин, мян.төг

Ажиллах хугацаа (cap)

1 2 1 2 3

сард

6 6 12 6 1.5

бүгд 300 250 180 180 150

1800.0 3000.0 2160.0 2160.0 675.0

9

Дүн

9795.0

Нийгмийн даатгалын шимтгэл, 13%

1273.4

Усалгаатай технологи бүхий буудайн тариалан дахь үйлчилгээний зардал Хүснэгт.23 № 1 2

Хүний

Ажлын үе

TO O

Хаврын тариалалт Хураалтын үед

5 8

Хооллох хоног 12 18

Нийт хүн-өдөр 60 144

1 хүн-өдрийн хоолны үнэ, төг 2000 1500

Бүгд зардал, мян.төгрөг 120 216 336.0

Дүн

Усалгаатай технологитой буудайн тариалан дахь хөдөлмөр хамгааллын зардал Хүснэгт.24 № 1 2 3 4 5

Хамгаалах хэрэгсэл

Нэг бүрийн үнэ, мян.төгрөг

Too хэмжээ

Ажлын хувцасны хослол Ажлын гутал Бээлий Халад Сүү, литр

5 5 16 1 10

Бүгд зардал, мян.төгрөг 10

50 100 4.8 10 8

20 0.3 10 0.8

172.8

Дүн

Усалгаатай технологи бүхий буудайн тариаланд шаардагдах үр бордоо, ургамал хамгааллын бодисын хэрэгцээ ба зардлын тооцоо Хүснэгт.25 №

Материалын нэр

1 2 3 4 5

Буудайн үр оөрийн Буудайн үр авах Ризобактерийн бордоо Гербицид Фунгицид "Дивиденд" Дүн

Талбайн хэмжээ, га 70 30 100 100 16

Орц, кг 200 200 8 1 1.5

Бүгд, кг 14000 6000 800 100 37.5

Нэгжийн үнэ, төг 330 450 1200 3800 40000

Бүгд зардал, мян.төгрөг 4620 2700 960 380 1500 10160.0

33


Газар тариалангийн үйлдвэрлэлд төрөөс оруулсан хөрөнгийн үр ашгийн судалгаа

Усалгаатай технологитой буудайн тариалангийн цахилгаан, эрчим хүчний зардал Хүснэгт.26

-

,5

X №

з

Машин тоног төхөөрөмж

X С;

<

S 2

Г) X

X (D

X еЗ 4 е?

= «

Я £

5 о

s §>

S

Р

§

1 оЗ Н 5S 5 Д

Ф

5

<Т> D-

ы

д

X *

н со

t

*

н 5S Я X НН

ст U п

X Р 5 о °г>< X

5н й *

5

3> И Г Л ф Ь4 с_ И sS X

и п

5 5 5

U

Й м

ф

J

Ф О. Е-

1

Д

I

1 2 3 4

Ачигч ЗПС-60 Цэвэрлэгч ОВС-25 Үр сортлогч СМ-4 Бусад хэрэглээ

560 270 20

90 42 23

49.8 51.4 7.0

9 10 10

448 514 70 900

88 88 88 88

39.4 45.3 6.1 79.2 170.0

Дүн

Усалгаатай технологи бүхий буудайн тариалангийн тээврийн зардал Хүснэгт.27 Тээх ачаа, тонн

Ачааны нэр

1 2

Үр агуулахад Талбайгаас ургац

6 180

Дүн

186

Явах зай, км 100 10

Бүгд, т.км 600 1800

Нэгт.км-ийн үнэ, төг 290 462

Бүгд зардал, мян.төгрөг 174.0 831.6

2400

1005.6

Услалтын систем сэргээн засварлах зардлын тойм (усалгааны тоног төхөөрөмжийг оруулалгүйгээр) Хүснэгт.28 № 1 2 3

4 5 6 7 8 9 10 11

Зардлын төрөл Өрөмдмөл худаг №1 Өрөмдмөл худаг №2 Усан сангийн засвар Холболтын худаг Худгаас усан санд ус өгөх яндан хоолой Хуваарилах яндан хоолой Торон хашаа Цахилгааны шугам дэд станц Захилагчийн хяналтын зардал Зураг төслийн үнэ Нэмэгдсэн өртгийн албан татвар Нийт дүн

Зардлын дүн, сая төг 11 11 20 2 10 32 5 36 0.8 1.5 12.7

*

142.0

34


Газар тариалангийн үйлдвэрлэлд төрөөс оруулсан хөрөнгийн үр ашгийн судалгаа

Усалгаатай технологи бүхий буудайн тариалангийн үндсэн хөрөнгийн элэгдлийн зардал Хүснэгт.29 Үнэ, мян.төг №

Үндсэн хөрөнгийн нэр

1

Ачааны автомашин ЗИЛ-130 Дугуйт трактор Т -15 0К Дугуйт трактор МТЗ-80 Чиргүүл 2ПТС-4 Анжис ПЛН-6-35 Сийрүүлүүр КПЭ-3.8 Үрлүүр СПЗ-З.6 Борной БИГ-ЗА Сцепка СП-11 Гербицид шүршигч ОПШ-15 Будаа цэвэрлэгч ОВС-25 Будаа ачигч ЗПС-60 Гагнуурын аппарат

2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22

Үртарианы комбайн СК-5 Жатка ЖВН-6 Подборщик Бороожуулагч TL-1010 Шахуурга 250S-14 Услалтын системийн байгууламж Өрөмдмөл худаг Үтрэм агуулах Сууц, конторын барилга

Too 1 1 1 1 1 1 3 4 1 1 1 1 1 1 1 1 2 1 1 2 1 1

нэгжийн

бүгд

6000 18000 5000 800 1000 500 600 450 636 1200 1500 800 300 6000 600 150 78000 10000 142000 11000 1200 4000

Элэгдэл хорогдлын шимтгэл, мян.төг

Элэгдэл байгуулах хувь

6000 18000 5000 800 1000 500 1800 1800 636 1200 1500 800 300 6000 600 150 156000 10000 142000 22000 1200 4000

10 10 10 10 10 10 10 10 10 10 10 10 10 10 10 10 10 10 6 5 2.5 2.5

Дүн

*

600 1800 500 80 100 50 180 180 63.6 120 150 80 30 600 60 15 15600 1000 8520 1100 30 100 30958.6

Усалгаатай технологи бүхий буудайн тариалангийн урсгал засварын зардал Хүснэгт.ЗО № 1 2 3

Үндсэн хөрөнгийн төрөл Трактор, комбайн Чиргүүл, дүүжин машин Барилга, байгууламж Дүн

Too хэмжээ 4 20 3

Нэг бүрийн үнэ, мян.төг 350 60 150

Бүгд зардал, мян.төг 1400 1200 450 3050.0

35


Газар тариалангийн үйлдвэрлэлд төрөөс оруулсан хөрөнгийн үр ашгийн судалгаа

Усалгаатай технологи бүхий буудайн тариалангийн шууд зардал, үр дүнгийн тооцоо (100 га-д) Хүснэгт.31 № 1 2

Зардлын төрөл

3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16

Цалин хөлс Нийгмийн болон эрүүл мэндийн даатгалын шимтгэл Шатах тослох материал Үр Бордоо, гербицид, фунгицид Цахилгаан эрчим хүч Тээвэр Үйлчилгээний зардал Хөдөлмөр хамгаалал Үндсэн хөрөнгийн элэгдэл Урсгал засвар Бусад шууд зардал (3%) Шууд зардлын дүн Нэг га-гийн шууд зардал Нэг тонн буудайн шууд зардал Борлуулалтын орлого

17

Шууд зардлаар тооцсон ашиг

Бүгд зардал, мян.төг

,

9795.0 1273.4 9466.2 7.320.0 2840.0 170.0 1005.6 336.0 172.8 30958.6 3050.0 2053.0 68440.8 684.4 253.5 82500.0 14059.2

Тооцооны дагуу 100 га талбайн зусах буудай усалгаатай тариалах шууд зардлын дүн 68.4 сая төгрөг буюу нэг га-д 684.4 мянган төгрөг, харин нэг тонн ургацад 253.5 мянган төгрөг ногдож байна. Нийт 270 тонн ургацаас 20 тонныг нь үрэнд нөөцөлж, үлдэх 250 тонныг 2009 оны ханш болох 330.0 мянган төгрөгөөр борлуулахад нийт 82.5 сая төгрөгийн орлого олох бөгөөд үүнээс шууд зардлаар тооцсон нийт ашиг нь 14.0 сая төгрөг болно. Усалгаагүй ба усалгаатай нөхцөл дэх буудайн тариалангийн өртгийг Хүснэгт 32-д харьцуулснаас үзвэл усалгаагүй тариалангийн үр ашигт нөлөөлөх гол зардлуудад цалин хөлс ба шатах, тослох материалын зардал эрэмбэлэгдэж байхад усалгаатай тариалангийн нийт шууд зардлын 46%ийг үндсэн хөрөнгийн элэгдлийн зардал дангаараа эзэлж байна. Энэ нь тариаланг усжуулахын тулд услалтын системийг сэргээн засварлаж, шахуурга ба бороожуулагч шинээр худалдаж авахад ихээхэн хөрөнгө зарцуулахтай холбоотой.Гэхдээ элэгдэл хорогдлын зардлын онцлог шинж чанарыг энд тайлбарлах шаардлагатай. Энэхүү зардал нь бодитоор төлөгдөхгүй бөгөөд тухайн аж ахуйн нэгжид эргээд эргэлтэнд орох, ингэснээр тус аж ахуйн нэгжийн зээлийн хэрэгцээг багасган, зээлийн хүүнд зарцуулагдаж болох зардлыг багасгана. Бидний жишээнд тооцсон усалгаатай тариалангийн элэгдэл, хорогдлын зардал болох 31.0 сая төгрөгийг эргэлтэнд оруулахад энэ хэмжээний зээл авч, сарын

2 %

хүүгийн төлбөр хэмнэгдэнэ гэж авч үзье. Тэгвэл хэмнэгдсэн мөнгөний дүн 7.4 36


Газар тариалангийн үйлдвэрлэлд төрөөс оруулсан хөрөнгийн үр ашгийн судалгаа

сая төгрөг. Нөгөө талаар эргэлтэнд орсон өөрийн хөрөнгөнд алдагдсан боломжийн өртөг буюу алданги тооцогдоно. Үүнийг хадгаламжийн хүүгийн жишиг болох сарын 1.5%-иар тооцвол 5.6 сая төгрөг. Хэмнэсэн зардал, тооцооны алдангийн зөрүү болох 1.8 сая төгрөг нь тус аж ахуй нэгжийн хувьд цэвэр ашиг болно. Иймээс усалгаатай тариалангийн хувьд элэгдэл, хорогдлын зардал хэдий өндөр байх боловч энэ мөнгө буцаад тодорхой өгөөжтэйгээр эргэлтэд орох боломжтой тул аж ахуйн нэгжийн үр ашигт үзүүлэх нөлөөлөл нь харьцангуй байх бөгөөд үр ашгийн тооцооноос гадна мөнгөн урсгалын тооцоонд тулгуурлан тайлбарлагдана. Усалгаагүй ба усалгаатай технологиор 100 га талбайд буудайн тариалан эрхлэх өртөг, үр дүнгийн харьцуулалт, мян.төг Хүснэгт.32 №

Үзүүлэлт

1

Цалин хөлс Нийгмийн болон эрүүл мэндийн даатгалын шимтгэл Шатах тослох материал Үр Бордоо, гербицид, фунгицид Цахилгаан эрчим хүч Тээвэр Үйлчилгээний зардал Хөдөлмөр хамгаалал Үндсэн хөронгийн элэгдэл Урсгал засвар Бусад шууд зардал (3%) Шууд зардлын дүн Нэг га-гийн шууд зардал Нэг тонн буудайн шууд зардал

2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 14 17

Борлуулалтын орлого Нэг га-гийн орлого Шууд зардлаар тооцсон ашиг

8310.0

9795.0

Зөрүү (усалгаатайусалгаагүй) 1485.0

1080.3

1273.4

193.1

6643.9 6588.0 2300.0 127.5 526.2 417.0 172.8 2640.0 2190.0 958.6 31954.3 319.5 249.6 36300.0 363.0

9466.2 7320.0

253.5 82500.0 825.0

2822.3 732.0 540.0 42.5 479.4 -81.0 0.0 28318.6 860.0 1094.6 36486.5 364.9 3.8 46200.0 462.0

14059.2

9713.5

Усалгаагүй технологи

4345.7

Усалгаатай технологи

2840.0 170.0 1005.6 336.0 172.8 30958.6 3050.0 2053.2 68440.8 684.4

Нэг га-д ногдох шууд зардлын зөрүү буюу тариаланг усжуулснаар үүсэх нэмэгдэл зардал 364.9 мянган төгрөг, харин нэмэгдэл орлого 462.0 мянган төгрөг бөгөөд нэмэгдэл ашиг нь 97.1 мянган төгрөг болно. Энэ нь зусах буудайн хувьд усалгаатай тариалан илүү үр ашигтай гэдгийг нотолж байна. Гэвч үр ашгийг үүнээс сайжруулах боломжийг эрэлхийлэх нь зүйн хэрэг. Үр ашгийг нэмэгдүүлэхэд зардлыг бууруулах, орлогыг нэмэгдүүлэх гэсэн хоёр үндсэн хувилбар байж болох боловч эхний хувилбар нь хэрэгжих боломж багатай гэж үзэж болох талтай. Учир нь усжуулалтад зарцуулагдах хөрөнгө оруулалтыг бууруулах боломж багатайгаас гадна усжуулалт нь тариалангийн технологийг нийтэд нь эрчимжүүлэхийг шаарддаг. Тухайлбал, чийгийн хангамж сайжирснаар зөвхөн 37


Газар тариалангийн үйлдвэрлэлд төрөөс оруулсан хөрөнгийн үр ашгийн судалгаа

таримлын бус, мөн хог ургамлын ургалт нэмэгдэх тул гербицидийн норм нэмэгдэж, мөн ургалтын хугацаанд усалгааг 4-5 удаа гүйцэтгэхэд бидний жишээнд авснаар 27 хоног зарцуулагдах тул агротехнологийн бусад үйлдлүүдийн хугацааг харьцангуй шахуу болж, ээлжийн бүтээмж өндөртэй трактор, хөдөө аж ахуйн машинуудыг ашиглах шаардлага тавигдана. Ингэснээр үндсэн хөрөнгийн элэгдэл хорогдол, урсгал засварын зардал нь өндөр байх нөхцөл аяндаа бүрдэж байна. Б. Төмсний тариалан (50 га)

,

Төмсний тариалангийн технологийн картыг цомхотгосон технологиор уриншинд тариалах нөхцөлөөр 50 га-д төмс тариалах бөгөөд үрийн норм 3 т/га, ургац 140 цн/га буюу нийт 700 тонн, үүнээс таваарын төмсний гарц нь 95% буюу 665 тонн байхар тооцсон болно. Технологийн карт үйлдсэн арга зүй нь өмнөх хэсэгт буй зусах буудайнхтай ижил. Усалгаагүй технологиор төмс ургуулах технологийн үлгэрчилсэн карт Хүснэгт.ЗЗ

*U <77 №

Технологийн ажлын нэр

<77 <77

*

X

X 5

Й

*

3

Я

X

s

X U Н

°

<

Шатахуун зарцуулалт, л

<3

« 25£ g § ^ о х * I 9S S е I М

X

5 Х>s k 2

g

1

8. СГ о . <г* > ч

Р< &

чX *и

< Т) X X

X

О

55 5

4<77 £ . *Q -

5 >Н

3

Ю -

X

о д

оЗ Ja

>X X 03 1=1

55 5

4 5 * <

Ы

§ <

X

е 55 5

п ФQ. S, <? оЗ ж 1

X

х х <

Нэг. Уриншийг хавж боловсруулах технологи 1

Хаван сийрүүлэх 8-12 см

га

50

2

Хаван сийрүүлэх 12-14 см

га

50

3

Хаван сийрүүлэх 8-10 см

га

50

4

Тэгшилж нягтруулах

га

50

5

Үйлчилгээ, сул явалт

цаг

30

V.25-VI.5

МТЗ-80+КПЭ-3.8

4.2

210

20.8

1

2.40

VI. VII.

20МТЗ-80+ КПЭ-3.8 5

5.4

270

18.2

1

2.75

VII. VIII.

20МТЗ-80+ КПЭ-3.8 5

4.2

210

20.8

1

2.40

МТЗ-80+ БИГ-3

2.0

100

20.8

1

2.40

МТЗ-80

4.5

135

8

1

3.75

VIII.25-30

925

Дүн

13.71

Хоёр. Төмс ургуулах технологи 1

Бууц тээвэрлэх

2

Бууц цацах

3

Хөмрүүлж хагалах

т.км га

10000 IV.21-V.5 50

IV.21-V.5

га

50

V.6-8

т.км

1500

V.8-12

2х(МТЗ-80+1ПТУ4) 2х(МТЗ-80+1ПТУ 4) 2х(МТЗ-80+ПН-335)

0.8

8000

280.0

1

35.71

5.2

260

22.0

1

2.27

4

29.4

1470

9.0

2

11.11

ЗИЛ-ММЗ-555

0.2

240

200.0

1

7.50

4

Үрийн төмс тээвэрлэх (Юкм)

5

Төмс суулгах

га

50

V.8-12

2х(МТЗ-80+СН-4Б)

18.2

910

10.2

6

29.41

6

Борнойдох

га

50

V.20-25

МТЗ-80+ЗхБЗС-1

2.2

110

50.0

1

1.00

7

Сийрүүлэх

га

50

VI.10-15

МТЗ-80+КОН-2.8

6.0

300

8.0

1

6.25 38


Газар тариалангийн үйлдвэрлэлд төрөөс оруулсан хөрөнгийн үр ашгийн судалгаа

т.км

250

VI.21-25

МТЗ-80+ВУ-3 A

0.4

9

Ус тээвэрлэх Гербицид шүрших

га

50

VI.21-25

МТЗ-80+ ОПШ-15

10 11

Манах + бордох

га

50

VII.3-5

МТЗ-80+КОН-2.8

Төмс хураах

га

50

IX.1-11

т.км

3500

т

700

цаг

90

12

Талбайгаас төмс тээвэрлэх (Юкм)

13

Төмс ялгаж, савлах Үйлчилгээ, сул явалт

100

140.0

1

1.79

2.0

100

26.0

2

3.85

7.2

360

7.0

1

7.14

2х(МТЗ-80+ККУ-2)

87.0

4350

2.4

12

250.0

IX.1-11

ЗИЛ-ММЗ-555

0.2

560

200.0

1

17.50

IX.1-12

МТЗ-80+КСП-15

0.4

280

100.0

8

56.00

405

8.0

1

4.5

17445

Дүн Гар ажлын дүн

11.25 440.8

хүнөдөр

818.8

Нийтдүн

18370

1273.3

Усалгаагүй технологиор тариалсан төмсний ургац, борлуулалтын орлого Хүснэгт.34 н

Таримал

3 2 1чр «03 Н g

1

Төмс

50

X X )S X s

-

03

U

‘г =*

CL >>

CL

5S

U

Н С=Г о 5

X

о

н

CL

о X

S

X 140

700

35

X Cl X*» cd a 3

н

со 03 Н

Хуваарилалт

cl

а u

665

үрэнд

150

Борлуулах үнэ, мян.төг

Нийт орлого, мян.төг

400

206000

Борлуулах

515

Усалгаагүй технологи бүхий төмсний тариалангийн шатах тослох материалын хэрэгцээ, зардлын тооцоо < №

1 2 3 4 5

Нэр төрөл Дизель түлш Дизель масло Тап, нигрол Солидол Бензин Дүн

Нэгж

кг кг кг кг л

Нэгжийн үнэ 1500 1800 2000 2000 1100

Уриншинд бүгд үнэ, хэмжээ мян.төг 925.0 1387.5 46.3 83.3 1.9 3.7 2.8 5.6 9.3 10.2 1490.2 TOO

Төмс ургуулахад TOO бүгд үнэ, мян.төг хэмжээ 17445.0 26167.5 872.3 1570.1 34.9 69.8 52.3 104.7 174.5 191.9 28103.9

Хүснэгт.35

Бүгд бүгд үнэ, мян.төг хэмжээ 18370.0 27555.0 918.5 1653.3 36.7 73.5 55.1 110.2 183.7 202.1 29594.1 TOO

39

Газар тариалангийн үйлдвэрлэлд төрөөс баримтлах бодлого  
Газар тариалангийн үйлдвэрлэлд төрөөс баримтлах бодлого  
Advertisement