Page 1

DDC 332 M-816

МАНДАХ БҮРТГЭЛ ДЭЭД СУРГУУЛЬ БҮРТГЭЛ САНХҮҮГИЙН I ' НЧИМ

ГОМБОЖАВЫН МӨНХЦЭЦЭГ

Бизнесийн удирдлагын магистрын зэрэг горилсон бүтээл

С)л >в: БАНК БУС САНХҮГИЙН БАЙГУУЛЛАГА, ТҮҮНИЙ ҮЙЛ АЖИЛЛАГААГ САЙЖРУУЛАХ АРГА ЗАМ

Мэргзжлийн индекс: Е 341400 Мзргэшил: Няг глан оодох бүртгэл

Магистрыы ажлын удирдагч:

/док:

XSh.D). профессорД.11,эрэнпил/ ./профессор Г.Ианжид/

Магистрын ажлын шүүмжлэгч

докторант О.Сийлэгмаа/

Улаанбаатар хот 2010 он


Банк бус санхүүгийн байгууллага, түүний үйл ажиллагааг сайжруулах арга зам

ЛГУУЛГА

ОРШИЛ

I бүлэг. Санхүүгийн зах зээлд банк бус санхүүгийн байгууллагын үүрэг роль 1.1. Санхүүгийн зуучлал түүний мөн чанар 1.2. Банк бус санхүүгийн байгууллага, түүний үйл ажиллагааны онцлог 1.3. Банк бус санхүүгийн байгууллагын үйл ажиллагааны эрх зүйн орчин II бүлэг. Банк бус санхүүгийн байгууллагын үйл ажиллагааг сайжруулах арга зам 2.1. Банк бус санхүүгийн байгууллагын өнөөгийн байдал, түүнд хийсэн шинжилгээ 2.2. Банк бус санхүүгийн байгууллагын үйл ажиллагааг сайжруулах чиглэл

ДҮГНЭЛТ ; САНАЛ Н О М ЗҮЙ

1


Банк бус санхүүгийн байгууллага, түүний үйл ажиллагааг сайжруулах арга зам

ОРШИЛ Аливаа эдийн засагт санхүүгийн зуучлагч байгууллагуудын оролцоотойгоор хөрөнгийн илүүдэлтэй байгаа салбараас хомсдолтой байгаа салбар руу хөрөнгө шилжиж, ингэснээр эдийн засагт шаардлагатай байгаа хөрөнгө оруулалтыг хийх боломжийг бүрдүүлдэг юм. Монгол улсад хоёр шатлалт банкны тогтолцоо үүссэн 1991 оноос арилжааны банк болон бусад санхүүгийн байгууллагууд бий болж ингэснээр санхүүгийн зуучлалын хөгжил сонгодог утгаараа эхэлсэн билээ. Хөгжлийн эхэн үед энэ салбар дахь үйл ажиллагааг зохицуулах хууль эрх зүйн орчин сул, менежмент тааруу, зуучлалын үйл ажиллагаанд оролцогч талуудын мэдлэг боловсрол муу, эдийн засгийн таагүй нөхцөл зэргээс үүдсэн банкны хямрал сүүлийн жилүүдэд тогтворжих шинжтэй болж байгаа нь санхүүгийн секторт дэвшил гарч санхүүгийн зуучлал улам бүр гүнзгийрэхэд нөлөөлж байна. Үүнтэй холбоотойгоор арилжааны банкнаас гадна хөрөнгийн бирж, даатгалын байгууллага, банк бус санхүүгийн байгууллага, хадгаламж зээлийн хоршоо зэрэг бусад санхүүгийн байгууллага шинэ тутам үүсч бий болон эрчимтэй хөгжиж байна. Бичил санхүүгийн үйлчилгээ үзүүлдэг банк бус санхүүгийн байгууллагууд шинээр үүссэн 1999-2000 онуудад хууль эрх зүйн болон эдийн засгийн тааламжтай хөрс суурь, орчин бүрдээгүй, ирээдүйн хөгжлийн чиг хандлага нь ч тодорхой бус байснаас Монголбанкнаас банк бус санхүүгийн үйл ажиллагааг зохицуулах, дэмжих бодлогын хүрээнд Монголбанкны Ерөнхийлөгчийн 1999 оны 668 дугаар тушаалаар “Банк бус санхүүгийн байгуулагад банкны үйл ажиллагаа эрхлэх зөвшөөрөл олгох, цуцлах, хяналт тавих журам” /Монголбанкны Ерөнхийлөгчийн 2003 оны 136 дугаар тушаалаар хүчингүй болсон/, Монголбанкны Ерөнхийлөгчийн 2003 оны 136 дугаар тушаалаар ‘'Банк бус санхүүгийн үйл ажиллагаа эрхлэх зөвшоөрлийн журам”-ыг тухайн үеийн нөхцөл байдалтай уялдуулан баталж гарган мөрдөж ажилласан. Түүнчлэн Монголбанкнаас бичил санхүүгийн системийг боловсронгуй болгох, Төрийн мөнгөний бодлогоор банкны бус бичил санхүүгийн салбарыг дэмжих зорилтуудыг тавьж хэрэгжүүлсний дүнд бичил санхүүгийн үйлчилгээ, зуучлал үзүүлдэг банк бус санхүүгийн байгууллагуудын тоо асар хурдацтай өссөөр ирсэн билээ. Судалгааны үндэслэл: Банк бус санхүүгийн байгууллага нь бусдаас харилцах, хадгаламж хэлбэрээр эх үүсвэр татахгүйгээр үйл ажиллагаагаа явуулдаг бөгөөд үүсч байгуулагдаад удаагүй ч санхүүгийн зуучлалд өөрийн байр суурийг хэдийн эзэлж 2


Банк бус санхүүгийн байгууллага, түүний үйл ажиллагааг сайжруулах арга зам чаджээ. Манай оронд санхүүгийн зуучлалын үйл ажиллагаа өргөн дэлгэрч Монголын эдийн засагт ихээхэн хувь нэмрээ оруулж байгаа бөгөөд үүний нэг хэсэг байр суурийг Банк бус санхүүгийн байгууллага эзэлж байгаа, нөгөе талаас хадгаламж зээлийн хоршоодын дампуурал бичил санхүүгийн үйлчилгээний статусыг алдагдуулахад хүргэж улмаар банкнаас бусад санхүүгийн зуучлагчийн талаар нарийн ялгаж мэддэггүй олон нийтийн итгэлийг олж авч чадахгүй байгаа зэрэг нь энэхүү сэдвийн үндэслэл болж байна. Судалгааны зорилго: ББСБ-ын эдийн засаг дахь оролцоо, санхүүгийн зах зээлд , эзлэх байр суурь, түүний өнөөгийн байдалд дүгнэлт өгч

хөгжлийн цаашдын чиг

хандлагыг тодорхолохыг оролдлоо. Судалгааны зорилт: ББСБ-дын хөгжлийн үе шатыг тодорхойлох ББСБ-дын шалгуур үзүүлэлтүүдийн биелэлтийг тооцох ББСБ-дын үйл ажиллагаанд үнэлэлт дүгнэлт өгөх(Кредит монгол ББСБ) Судлагдсан байдал: Г.Балж, Д.Мөнхдулам нарын “Банк санхүүгийн үыдэс”, Л.Ариунаа “Санхүүгийн зах зээл, банкны удирдлага” зэрэг номонд санхүүгийн зуучлагч болох ББСБ-дын үйл ажиллагааны онол арга зүйн талаас нь авч үзсэн байна. А.Шагдарсүрэн “Монгол улсын санхүүгийн байгууллагуудын хөрөнгө оруулалтын чадвар” сэдэвт дэд докторын зэрэг 2004 онд хамгаалсан бүтээлд олон улсын санхүүгийн зуучлалын тогтолцооны онцлогийг болон монгол улс дахь ББСБ-дын хөрөнгө оруулалт дахь оролцооны шаардлагыг тодорхойолжээ. Мөнгө санхүү сэтгүүл-2004 он: Д.Дуламсүрэн “Бичил санхүүгийн хөгжилд” сэдэвт илтгэлд бичил санхүүгийн үйлчилгээнд эзлэх санхүүгийн зуучлагчдын байр суурийг, Х.Дэлгэр “Бичил санхүүгийн өнөөгийн байдал, ирээдүйн чиг хандлага” сэдэвт илтгэлд ББСБ-ын орчны шинжилгээ хийн тулгамдаж буй бэрхшээлийг илрүүлэх байдлаар,

Д.Батзориг “ББСБ ба бичил санхүү” сэдэвт магистрын ажилд ББСБ-ын

өрсөлдөөнд үнэлэлт өгч ажилласан байна. Үүнээс гадна эрдэм шинжилгээний хурлуудад илтгэл, магистр бакалаврын дипломын ажил байдлаар байнга судалгааны сэдэв байсаар байна. Судалгааны арга зүй: энэхүү дипломыы ажилдаа судалгааны уламжлалт аргууд болох ажиглалтын, харьцуулалтын, задлан шинжлэх ба нэгтгэн дүгнэх болон математик, статистикийн зэрэг аргуудыг ашигласан болно.

3


Банк бус санхүүгийн байгууллага, түүний үйл ажиллагааг сайжруулах арга зам Судалгааны практик ач холбогдол: ББСБ-ын өнөөгийн нөхцөл байдлыг годорхойлсноор бичил санхүүгийн зах зээлд түүний оролцоо, тулгамдаж буй асуудалд анхаарал хамдуулж, хөгжлийн ирээдүйн чиг хандлага нь санхүүгийн ажил үйлчилгээг банк бус санхүүгийн байгууллагаар дамжуулан нийтэд хүртээмжтэй болгох, санхүүгийн зуучлалыг олон улсын стандартын дагуу сонгодог утгаар нь гүнзгийрүүлэн хөгжүүлэх, бүс нутагт энэ хэлбэрийн байгууллага хөгжих нөхцөлийг бий болгох эрх зүйн орчныг бүрдүүлэх явдал юм. Банк бус санхүүгийн үйл ажиллагааны үндэсний тогтолцоог бүрдүүлж хөгжүүлэх нь тухайн улс орны эдийн засагт санхүүгийн секторын үр нөлөөг дээшлүүлэх, эдийн засаг дахь санхүүгийн зуучлалын цар хүрээг нэмэгдүүлж эдийн засгийн хөгжилд хүчтэй хувь нэмэр оруулах ач холбогдолтой бөгөөд жижиг дуыд үйлдвэрлэлийг санхүүгийн эх үүсвэрээр хангах бололцоотой юм. Иймээс төрийн эрх бүхий байгууллагаас холбогдох эрх зүйн орчныг-бүрдүүлэх, салбарын дэд бүтцийг хөгжүүлэхэд анхаарч ирсэн.

Уг судалгааны ажил нь оршил, 2 үндсэн бүлэг, 5 дэд бүлэг, дүгнэлт, ном зүй гэсэн хэсгүүдээс бүрдэж байна.

4


Банк бус санхүүгийн байгууллага, түүний үйл ажиллагааг сайжруулах арга зам

I БҮЛЭГ. Санхүүгийн зах зээлд ББСБ-ын үүрэг роль 1.1. Санхүүгийн зуучлал, түүний мөн чанар Худалдаа, хөрөнгө оруулалтыг санхүүжүүлж байгаа нэг шинэ хэлбэр нь зуучлах агентлагийн үйл ажиллагаа юм. Зах зээл хөгжсөн орнуудад харилцагчийн төлбөр тооцоог хугацаанд нь хийх төлбөрийн эрсдлийг багасгахад ихээхэн анхаардаг бөгөөд энэ шаардлагыг хангахад зуучлах агентлагын үйл ажиллагаа чиглэдэг байна. Аливаа нэг орны нийгэмд тодорхой нэг субъектэд тодорхой хугацаанд, тодорхой хэмжээний мөнгө илүү гарч байдаг. Ямар нэг аж ахуй нэгж байгууллага, өрх гэр, хувь хүнд олсон ашиг орлогоо дараагийн ээлжинд ашиглахын тулд тодорхой хэмжээний сул чөлөөтэй мөнгө байдаг. Харин үүний эсрэг, тодорхой нэг субъектэд буюу аж ахуй нэгж байгууллага, өрх гэр, хувь хүнд ирээдүйд ашиг орлогоо өсгөх зорилгоор хөрөнгө оруулалт хийхэд мөнгө шаардлагатай болдог. Энэ хоёр субъект нь хоёр биенээ олж авахад ыэн хүндрэлтэй байдаг бөгөөд олсон ч мөнгө зээлдүүйэх, зээлдэх нөхцлийг тохиролцоход хэцүү. Яагаад гэвэл зээлдүүлэх тал нь хүүгээ аль болох өндөр байлгах сонирхолтой харин зээлдэгч нь хүүгээ аль болох бага байлгахыг эрмэлздэг. Үүнээс гадна илүү гарч байгаа мөнгөний хэмжээ, хугацаа нь шаардлагатай мөнгөний хэмжээ, хугацаатай бараг хэзээ ч тохирдоггүй. Иймээс дээрх субъектуудыг холбох, зээлэх зээлдүүлэх үүргийг санхүүгийн зуучлагчид гүйцэтгэдэг. Энэ үүргээ гүйцэтгэхийн тулд санхүүгийн зуучлагчид мөнгөний эрэлт, нийлүүлэлтийн харьцаанд суурилдаг ба мөнгөний эрэлт нь их байвал зээлийн хүүг өндөр, мөнгөний нийлүүлэлт их байвал хүүг багаар тогтоон дээрх субъектуудад зуучилж байдаг. Санхүүгийн зуучлал гэдэг нь мөнгөний илүүдэл нөөдтэй хэсгээс дутагдалтай байгаа хэсэгрүү шилжүүлэх үйлчилгээ юм. Энэхүү үйл ажиллагааг эрхлэн гүйцэтгэгч нь санхүүгийн зуучлагчид байдаг. Санхүүгийн зуучлалыг схемчилж харуулбал:

Схем-1 Зорилго бол хөрөнгийн утагдалтай айгаа хэсэгт мөнгө хийж, зээлийн хүүгийн орлого олох явдал юм,

§

5


Банк бус санхүүгийн байгууллага, түүний үйл ажиллагааг сайжруулах арга зам Санхүүгийн зуучлагчийн тусламжтайгаар зээлэх, зээлдүүлэх нөхцөл тохиролцдог. Санхүүгийн зуучлагч нар зээлдэгчий.н талаарх мэдээллийг боловсруулахад үндсэн үүргийг гүйцэтгэдэг ба зээлийн зориулалтад ч тодорхой хэмжээний хяналтыг тавьж ажиллаж чаддаг. Санхүүгийн зуучлагчдын гүйцэтгэх үүрэг нь дараах хэд хэдэн шинж чанартай байна. Үүнд: Зах зээлд төгс төгөлдөр биш учир мөнгөний ыөөцийн илүүдэл нэгээс нөгөөд шилжих явцад тодорхой хэмжээний гүйлгээтэй холбоотой зардал гарна. Ямар нэг зуучлагчын тусламжгүйгээр зээлдүүлэгчээ хайж явна гэвэл хамгийн наад зах нь цаг хугацаа гээд дэндүү их зардалтай. Хайж олсоы зээлдүүлэгчийн шаардлагатай мөнгө нь түүнд байгаа эсэх, байлаа ч зээлийн хугацааг тохиролцож чадах эсэх нь мөн тодорхойгүй. Харин зуучлагч байгаа тохиолдолд хаана очихоо гарцаагүй сайн мэдэх учир гүйлгээний зардалаа хамгийн бага түвшинд байлгах боломтой. Хүн өөрт учирч болзошгүй эрсдлийг багасгахийн тулд хөрөнгөө тараан байрлуулах нь зөв юм. Санхүүгийн зуучлагч нь хөрөнгө оруулалттай холбоотой бүхий л эрсдлүүдийг мэргэжлийн түвшинд тооцож хамгийн оновчтой хэлбэрээр тараан байршуулж чаддаг. Мөн санхүүгийн зуучлагч нар зээлдэгчийы талаарх мэдээллийг боловсруулахад үндсэн үүргийг гүйцэтгэдэг ба зээлийн зориулалтад ч тодорхой хэмжээний хяналтыг тавьж ажиллаж чаддаг. Банк бус санхүүгийн үйл ажиллагааны үндэсний тогтолцоог бүрдүүлж хөгжүүлэх нь тухайн улс орны эдийн засагт санхүүгийн секторын үр нөлөөг дээшлүүлэх, эдийн засаг дахь санхүүгийн зуучлалын цар хүрээг нэмэгдүүлж эдийн засгийн хөгжилд хүчтэй хувь нэмэр оруулж чадах ач холбогдолтой бөгөөд жижиг дунд үйлдвэрлэлийг санхүүгийн эх үүсвэрээр хангах бололцоотой юм. Иймээс төрийн эрх бүхий байгууллагаас холбогдох эрх зүйн орчныг бүрдүүлэх, салбарын дэд бүтцийг хөгжүүлэхэд нилээд анхаарал тавьж байна. Банк бус' санхүүгийн байгууллага нь бичил санхүүгийн үйлчилгээг үзүүлдэг байгууллагуудын нэг учраас бичил санхүүгийн талаар авч үзье.

Бичил зээлийн талаарх дэлхий иийтийн хандлага болон Монгол орны байдал: Дэлхийн зургаан тэрбум иргэдийн таван тэрбум нь буюу 80 гаруй хувь нь ядуу буурай оронд амьдарч байгаа. Тэгвэл ядуу буурай байдлаас хэрхэн гарч эдгээр буурай амьдралтай хүмүүсийн амьдралыг сайжруулах вэ гэдэг нь маш чухал асуудал болоод байна. Үүнээс 6


Банк бус санхүүгийн байгууллага, түүний үйл ажиллагааг сайжруулах арга зам гарах нэг гол арга зам бол бичил санхүү болон бичил зээл юм. 2005 оныг бичил зээлийн жил болгон Нэгдсэн Үндэсний байгууллагаас зарласан бөгөөд Монгол улс ч гэсэн бичил зээлийг дэмжих жил болгон зарлаж, үүний угтвар болгон 2004 онд “Бичил зээл ба Бизнес үндэсний чуулган” хийсэн нь хүмүүст бичил зээл ямар их хэрэгтэй байгааг болон бичил зээлийг хүртсэн иргэдийн амьжиргаа хэрхэн дээшилснийг дурьдсан томоохон уулзалт болсон юм. Бичил зээлийг дэлхий нийтээр дэмжиж, хөгжлийн нэгэн тулгуур ойлголт болж байгаагын нэгэн илрэл нь түүнийг эрчимтэй дэмжигч байгууллагын том төлөөлөгч болох Нэгдсэн үндэсний байгууллагын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга асан Кофи Аннаны хэлсэн үгнээс бэлхнээ мэдэж болно. Тэрээр: “Хэрэв бид Мянганы хөгжлийн Зорилтуудад хүрэхийг эрмэлзэж байгаа бол бичил санхүү нь бидэнд шаардлагатай байсан хөгжил дэвшлийн жишээ мөн. Тодруулбал, бичил санхүү нь өглөг буяны үйл биш. Бичил санхүү нь бүгдэд хүртээмжтэй байдаг тэр үйлчилгээг бага орлоготой ерхүүдэд хүргэж үйлчлэх арга зам юм. Энэ нь тэдний үзэл бодол, эрч хүч, алсын хараанд тулгуурлан бүтээн байгуулах арга. Энэ нь бүтээмж өндөр үйлдвэрлэлийг дэмжин, хот суурин газрууд цэцэглэн хөгжих үүдийг нзэх явдал юм. Бизнес хөгжих боломжгүй тэр улс орон хөгжихгүй” гэж хэлсэн байдаг. Түүний энэ үгнээс бичил зээлд дэлхий нийтээр ямар их ач холбогдол өгч байгаа нь бэлхэнээ харагдаж байна. Дэлхийн улс орнууд жижиг бизнес, жижиг дунд бизнесийг дэмждэг бөгеөд олонхи оронд аж ахуйн нэгжийн 96 гаруй хувийг жижиг дунд үйлдвэрлэл болон жижиг бизнес эзэлж, ДНБ-нийх нь 60 орчим хувийг үйлдвэрлэдэг гэсэн тооцоо байдаг. 2003 оны байдлаар нийт ядуу болон бага орлоготой хүмүүсийн 750 сая хүн нь бичил санхүү болон бичил зээлийн хөтөлбөрт хамрагдсан гэсэн баримтыг ЫҮБ-аас гаргасан байна. Гэхдээ энэ нь зөвхөн буурай хөгжилтэй орны хүн амын тоо биш. Мөн хөгжингүй гэж нэрлэгддэг орны бага орлоготой иргэд ч бичил зээлийн хөтөлбөрт өргөнөөр хамрагдаж байна. Монголд бичил санхүүгийн тухай ойлголт 1998 оноос хойш өргөн хүрээтэй болж өөрчлөгдөж байгаагийн зэрэгцээ зөвхөн бичил зээлийг хамруулаад зогсохгүй хадгаламж, шилжүүлэг ба төлбөр тооцоо, гадаад гуйвуулга, даатгал, лизинг зэрэг ядуу иргэд, бага орлоготой өрх, тэдгээрийн бичил бизнест чиглэсэн өргөн цар хүрээ бүхий санхүүгийн үйлчилгээг хамрах болсон. Саяхныг хүртэл Монголд “бичил санхүү” хэмээх нэр томъёо нь Засгийн газар болон зарим донор байгууллагуудаас маш хязгаарлагдмал хүрээнд хэрэгжүүлж ирсэн төсөл, арга хэмжээ байдлаар хүмүүст ойлгогддог байсан. Бичил санхүүг1

1“Бичил зээл ба бизнес үндэсний чуулган” 2004 он

7


Банк бус санхүүгийн байгууллага, түүний үйл ажиллагааг сайжруулах арга зам тодорхой хугацйанд хэрэгжээд дуусах төсөл гэдэг утгаар нь хүлээн авч ханддаг байсан бөгөөд төслийн гол зорилго нь эргэн төлөгдөх нөхцөлөөр маш бага хүүтэй, ихэнх тохиолдолд хүүгүй зээл олгох явдал байв. Тэгвэл бидний ядуурлаас гарах гол хүчин зүйл хэмээн тодорхойлоод байгаа энэ бичил санхүү бичил зээл гэдэг маань чухам юу вэ гэдгийг тодорхойлъё. Бичил санхүү болон бичил зээлийг Монголд дараах байдлаар тодорхойлсон байдаг.

Бичил санхүүгийн үйлчилгээ: Ядуу болон бага орлоготой айл өрх, бичил бизнес эрхлэгчид, аж ахуйн нэгжид зориулсан хадгаламж, зээл, телбөр тооцоо, гуйвуулга, даатгал гэх мэт иж бүрэн санхүүгийн үйлчилгээг хэлнэ;

Бичил санхүүгийн байгууллага: Бичил санхүүгийн үйлчилгээ үзүүлэх гол үндсэн бизнес, үйл ажиллагаа эрхэлдэг, нийгмийн бүхий л давхаргад хүрч үйлчлэх, институцийн хувьд тогтвортой байдлыг хангах болон үр дүнг тууштай эрхэмлэхийг гол зорилгоо болгодог байгууллагыг хэлнэ;

Бичил аж ахуйн нэгж: Монголд бичил, жижиг, дунд ба том аж ахуйн нэгжийг ялгаж салгасан нийтээр хүлээн зөвшөөрөгдсөн тодорхойлолт өнөөг хүртэл томъёологдоогүй байсаар байна. Гэвч Монголд бичил санхүүгийн чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулж буй санхүүгийн байгууллагуудын туршлагад үндэслэы бичил аж ахуйы нэгжийг дараах байдлаар тодорхойлж болох юм2: •

Ганцаараа бие дааж эсвэл 10-аас доош ажиллагсадтай гэр болон гэр бүлийн хүрээнд явагддаг бизнес;

Бизнесийн болон эдийн засгийн үйл ажиллагаагаа гэр бүлийн бусад гишүүдийн оролцоотойгоор ихэнхдээ эзэмшигч нь өөрөө хариуцан явуулдаг аж ахуйн нэгж;

55 000 америк доллараас бага хэмжээний хөрөнгө бүхий;

Нийт үйлдвэрлэлийн хөрөнгийн хэмжээ 30000 ам.доллараас хэтрзхгүй хөрөнгө бүхий. Эдгээр тодорхойлолтыг Нэгдсэн үндэсний байгууллагаас өгсөн байдаг.

Бичил зээл гол нь ядуу буюу нэн ядуу иргэдэд хүрч байх ёстой санхүүгийн үйлчилгээ юм. Тэгвэл нэн ядуу иргэдэд ямар иргэдийг авч үзэх вэ гэвэл:

2 НҮБХХ, “Монгол дахь бичил санхүүгийн дэд салбарын судалгаа”, 2005

8


Банк бус санхүүгийн байгууллага, түүний үйл ажиллагааг сайжруулах арга зам Амьжиргааны баталгаат доод түвшин3: Баруун бүс: 97 000 төгрөг Зүүн бүс: 90 900‘төгрөг Хангайн бүс: 91 500 төгрөг Төвийн бүс: 91 700 төгрөг Улаанбаатар хот: 101 600 төгрөг гэж бүс нутгуудаар хуваагддаг байна.

Эдгээр бүс нутгуудын иргэдийн амьжигааны баталгаажих доод түвшнээс 40 хувиар доогуур орлоготой, тэрхүү орлогынхоо хэмжээгээр хязгаарлагдмал хэрэглээтэй иргэдийг нэн ядуу иргэд гэнэ. Гэтэл монгол улсад санхүүгийн зах зээлд эдгээр хэрэглэгчдийн санхүүгийн хэрэгцээг хангах байгууллагын бүрэлдэхүүн дараах байдалтай байна. Өнөөдрийн байдлаар 14 арилжааны банк, 212 ХЗХ, 183 ББСБ, 900 орчим барьцаалан зээлдүүлэх газар (ломбард) бичил санхүүгийн үйлчилгээ үзүүлж байна4. Монголд бичил санхүүгийн үйлчилгээний хэрэглэгчид нь гол төлөв хувиараа бизнес эрхлэгчид, жижиг наймаачид, ТҮЦ эзэмшигчид зэрэг гэр бүлээрээ бизнес эрхлэгчид, бие даасан уран бүтээлчид, гудамжинд гар дээрээс худалдаа эрхлэгчид, малчид, фермерүүд зэрэг хүмүүс байдаг байна. Мөн бага орлоютой хэрэглэгчид буюу төрийн албан хаагчид, ажилгүйчүүд, оюутнууд, тэтгэвэрийнхэн, хувийн хэвшилд ажиллагсад ч багтдаг. Өөрөөр хэлбэл хүн амын дийлэнх нь бичил санхүүгийн үйлчилгээний хэрэглэгчид болдог байна. Олон улсын жишгээр бичил санхүүгийн үйлчилгээг хүртэгч нь ядуу болон албан салбарын санхүүгийн байгууллагаас санхүүгийн үйлчилгээ авах бололцоогүй хүмүүс байдаг. Гэхдээ Монгол орон 2005 оныг бичил бизнесийг дэмжих жил болгон зарласан нь олон иргэдийг бичил зээлийн талаар ойлголттой болгож, түүнийг хүртэх боломжоор ядуу буурай ард иргэдийг хангаж өгсөн үр өгөөжтэй жил болсныг 2006 оны Монгол банкны судалгааны ажил болон Бичил санхүү хөгжлийн сангийн 2006 оны судалгааны үр дүнгээс харж болох юм. Бичил санхүүгийн хувьд нөөцийн хуваарилалтыг сайжруулж, зах зээлийг дэмжиж, техник технологийг дэмжих бас нэгэн хөшүүрэг болно. Энэ бүгдийн эцэст ядуу буурай амьдралтай ард иргэд нь дундаж амьдралтай хүмүүсийн тоонд шилжсэнээр эдийн засгийн өсөлт хөгжлийг нэмэгдүүлэх нөлөөтэй. Олон улсын туршлагаас харвал хамгийн анх Бангладешийн Grameen банк нэн ядуу иргэд (90 гаруй хувь нь эмэгтэйчүүд)-д барьцаагүй зээл олгосноор хүмүүсийн амьдрал эрс сайжирч улмаар 2006 оны Энх тайвны Нобелын J 2006 оны 4-р сарын 12-ны Засгийн газрын тогтоол 4 www.mongolbank.mn


Банк бус санхүүгийн байгууллага, түүний үйл ажиллагааг сайжруулах арга зам шагналыг хүртсэн. Ихэнх улс оронд эмэгтэйчүүдийн хөдөлмөр эрхлэлт боогдмол байдаг учраас тэднийг ажиллах боломжоор хангаж өгөы, бичил зээлийг олгосноор

өөрсдийн

амьдралыг дээшлүүлээд зогсохгүй гэр бүл, төрөл садан, найз нөхөдцөө нөлөөлж, улмаар улсынхаа эдийн засагт маш жинтэй хувь нэмэр оруулдаг нь дээрх банкны жишээн дээрээс харж болох юм. -Дэлхийн хэмжээнд ядуурлыг бууруулахад дэлхий нийтийн эрэлт хэрэгцээ, үйлдвэрлэлийн үр ашиг огцом нэмэгдэх магадлалтай. Үүнээс гадна ядуурлыг бууруулснаар бусад бэрхшээл арилахын сацуу тогтвортой өсөлт сайн ажиллагаатай зах зээл бий болгоход нөлөөлөх болно. Амжилттай бичил болон жижиг бизнес эрхлэгчид ажлын байр шинээр бий болгох хөдөлгүүр болж, шинэлэг санаа, том бизнессийн үрийг тарьдаг. Томоохон бизнес эрхлэгчид ихэнх нь жижиг байгаад томордог учир тус улсын дотоод нөөцийг ашиглаж, бизнесс эрхлэх соёлыг хөхүүлэн дэмжсэнээр эдийн засгийн өсөлт, хөгжлийн илүү тогтвортои жишгииг тогтоох юм 5. Бичил санхүү ядуу болон орлого багатай иргэдэд орлого нэмэгдүүлэх, санхүүгийн өгөөжтэй бизнесийг бий болгох, гадны хүчин зүйлээс хамаарах хамаарлыг багасгахад ядуу иргэдэд тусалдагийг туршлага харуулсан. Монголын өнөөгийн нөхцөлд бичил санхүүг Мянганы Хөгжлийн Зорилтуудыг биелүүлэхэд томоохон үүрэг гүйцэтгэнэ гэж үзэж байгаа. Монголд банкны салбар төрийн өмчийн нэг шатлалтай тогтолцооноос хувийн өмчийн хийгээд зах зээлийн чиг баримжаатай тогтолцоонд шилжиж хувьсан хөгжих хүнд үе шатыг дамжин өөрчлөгдөх явцад банкууд дампуурч, татан буугдаж, хямралд орж байсан бөгөөд энэ нөхцөлд хүн амын бүхий л хэсгүүдийн санхүүгийн үйлчилгээний эрэлт хэрэгцээ тэр бүр бүрэн хангагдаж чаддаггүй байв. Ийм нөхцөлд банкнаас зээл авах бололцоо огт байгаагүй ч огт ядуу өрхүүдэд зээл олгох ажлыг Засгийн газар болон г Төрийн бус байгууллагууд донор байгууллагуудын дэмжлэгтэйгээр хэрэгжүүлж байсан. Энэ үед бичил санхүүгийн үйлчилгээг зорилтот бүлгүүдэд төслийн хүрээнд хөнгөлттэй нөхцлөөр олгохөд голлон анхаарч байв. Эдгээр анхдагч гэж хэлж болох хүчин чармайлт нь тэр бүр бүрэн гүйцэд, удаан хугацааны турш амжилттай байж чаддаггүй байв. Монголд бичил санхүүгийн тухай ойлголт 1998 оыоос хойш өргөн хүрээтэй болж өөрчлөгдсөний зэрэгцээ зөвхөн бичил зээлийг хамруулаад зогсохгүй хадгаламж, шилжүүлэг ба төлбөр тооцоо, гадаадаас бэлэн мөнгө гуйвуулах, даатгал, лизинг зэрэг ядуу иргэд, бага орлоготой өрх, тэдгээрийн бичил бизнест чиглэсэн өргөн цар хүрээ бүхий санхүүгийн үйлчилгээг мөн хамрах болсон.5

5 “Бичил зээл ба бизнес үндэсний чуулган” 2004 он 25-р хуудас

10


Банк бус санхүүгийн байгууллага, түүний үйл ажиллагааг сайжруулах арга зам Бичил

санхүүгийн

байгууллагын

үйл

ажиллагаа

нь

дараах

схемд

үзүүлсэн

бүтээгдэхүүнүүдээс бүрддэг.6 Схем-2

Бичил санхүүгийн үйлчилгээг гурван төрлийн байгууллага үзүүлж байна.7 Тухайлбал: •

Албан есны санхүүгийн салбарын байгууллагууд, банкууд, төрөлжсөн эсвэл өргөн хүрээтэй чиг үүрэг бүхий банк бус санхүүгийн байгууллагууд, лизингийн компаниуд болон хадгаламж зээлийн хоршоод;

Хагас албан буюу төрийн бус байгууллагууд

Албан бус салбар-барьцаалан зээлдүүлэх газар, жижиг дэлгүүр, ТҮЦ, наймаачид, найз, хамаатан садан зэрэг мөнгө зээлдэгчид

Өнөөдөр Монголд төдийгүй дэлхий дахинд бичил санхүү арилжааны чиглэлтэй болж, үйлчилгээний нэр төрөл нь олширч байна. бичил зээлийг удаан хугацааны хөрөнгө оруулалтыг санхүүжүүлэх арга хэрэгсэл гэхээсээ хэрэглээгээ хангах, эргэлтийн хөрөнгийн хэрэгцээг хангах зориулалтаар хэрэглэдэг. Улмаар бүтээгдэхүүн үйлчилгээг шинээр нэвтрүүлэх, хууль эрх зүйн зохицуулалтын таатай орчинг бүрдүүлэх чиглэлээр тодорхой ахиц гарч байгаагийн зэрэгцээ эдгээр хүмүүст хүрч үйлчлэх хэмжээ (ядуучуудын нэн ядуу хэсэгт хүрэх) болон хүрээ (хөдөө орон нутгийн алслагдсан сумдын иргэд, малчдад хүрэх) өргөжин сайжрах төлөвтэй байна. Орон нутагт 27 ББСБ үйл ажиллагаа явуулж байгаа нь нийт ББСБ-уудын 15.3%ийг, тэдгээрийн нийт актив 3,018,985.4 төгрөг байгаа нь нийт ББСБ-уудыы нийт активын 3.4%-ййг, нийт олгосон зээлийн өрийн үлдэгдэл 2,260,602.5 төгрөг байгаа нь нийт ББСБуудын олгосон зээл, түүнтэй адилтган тооцох активын 4.5%-ийг тус тус эзэлж байна. 6 “Бичил зээл ба бизнес үндэсний чуулган” 2004 он 7 “Монгол дахь бичил санхүүгийн дэд салбарын судалгаа” 2005 он

11

>*


Банк бус санхүүгийн байгууллага, түүний үйл ажиллагааг сайжруулах арга зам

Дорнод-З

Сүхбаатар-1

Манай улсад 1999 онд анхны банк бус санхүүгийн байгууллага бий болсон бөгөөд 2002 оны байдлаар 48 банк бус санхүүгийн байгууллага үйл ажиллагаа явуулж байсан байна. 2005 онд нийт 150 ББСБ хамрагдсан нь өмнөх оны мөн үетэй харьцуулахад банк бус санхүүгийн үйл ажиллагаа эрхэлж буй ББСБ-уудын тоо 31.6 хувиар буюу 36 ББСБ-аар /өмнөх оиы мөи үед 114 ББСБ/ нэмэгдсэн байна. Харин 2009 оны сүүлийн байдлаар 176, 2010 оны 02-р сарын 26-ны байдлаар 183-т хүрээд байна. Гадаадын 100 хувийн болон хамтарсаы хөрөнгө оруулалттай 8 ББСБ үйл ажиллагаа явуулж байгаа нь нийт ББСБ-ын 4.6%-ийг, тэдгээрийн нийт актив 12,694,871.0 төгрөгт хүрсэн нь ББСБ-ын нийт активын 14.2%-ийг эзлэж байгаа бөгөөд энэ нь өмнөх оны сүүлчээс 4.7 тэрбумаар буурсан байна. Эдгээрийн нийт олгосон зээл, түүнтэй адилтган тооцох актив 9,250,929.8 төгрөг байгаа нь нийт ББСБ-уудын олгосон зээл, түүнтэй адилтган тооцох активын 18.5%-ийг тус тус эзэлж байна. Харьяаллаар нь авч үзвэл, Япон улсын хөрөнгө оруулалттай 4 (Марико, Cap шинэ интернейшнл, Цагаан ажнай, Жи Си Ай Пи), Их Британи, Умард Ирландын Нэгдсэн Вант Улс, БНСУ, АНУ зэрэг 100 хувийн ба хамтарсан хөрөнгө оруулалттай (Ийст ийгл, Футур эволюшн, Мөнгөн бүрэн, Финанс энд девелопмент оф тайнинг) ББСБ үйл ажиллагаа явуулж байна. Банк бус санхүүгийн байгууллагын 2003 оноос 2010 оны хөгжлийн хандлага нь санхүүгийн ажил үйлчилгээг банк бус санхүүгийн байгууллагаар дамжуулан нийтэд хүртээмжтэй болгох, санхүүгийн зуучлалыг олон улсын стандартын дагуу сонгодог утгаар нь гүнзгийрүүлэн хөгжүүлэх, бүс нутагт энэ хэлбэрийн байгууллага хөгжих нөхцөлийг бий болгох эрх зүйн орчныг бүрдүүлэх явдал юм.

12


Банк бус санхүүгийн байгууллага, түүний үйл ажиллагааг сайжруулах арга зам Монгол дахь бичил зээлийн талаарх хүмуусийн ойлголт Та бичил санхүүгийн талаар ойлголттой юу? Хүснэгт!

Өөрчлөлт

2006

2005 Хүний тоо

Хувь

Хүний TOO

Хувь

Тийм

3595

67,3%

4083

64,8%

-2,5%

Үгүй

952

17,8%

1361

21,6%

3,8%

Мэдэхгүй

794

14,9%

857

13,6%

-1,3%

Нийт

5341

100,0%

6301

100,0%

0,0%

Хариулаагүй

64

1,2%

100

1,6%

0,4%

Нийт

5405

12702

• Эх сурвалж: Монгол банк “Судалгааны ажил” 2006

Эндээс харвал бичил санхүүгийн тухай ард иргэд маань дийлэнх нь ойлголттой байна. Өөрөөр хэлбэл нийт санал асуулгад оролцсон хүмүүсийн 60 гаруй хувь нь бичил санхүүгийн талаар мэдлэгтэй болсон байгаа нь өмнөх оны мөн үеийн санал асуулгатай харьцуулахад буурсан мэт байгаа хэдий ч санал асуулгад оролцсон хүмүүсийн тооны өөрчлөлтөөс шалтгаалан буурсан байх магадлалтай юм.

Таны оршин сууж байгаа газарт бичил санхүү хэр зэрэг хөгжсөн бэ? Хүснэгт28

Сайн Дунд зэрЗг Огт хөгжөөгүй Мэдэхгүй Нийт Хариулаагүй Нийт

2005 Хүний TOO 1289 2295 688 1110 5382 23 5405

Хувь 24,0% 42,6% 12,8% 20,6% 100,0% 0,4%

2006 Хүний TOO 1525 2777 753 1245 6300 101 6401

Өөрчлөлт Хувь 24,2% 44,1% 12,0% 19,8% 100,0% 1,6%

0,2% 1,5% -0,8% -0,8% 0,0% 1,2%

Эх сурвалж: Монгол банк “Судалгааны ажил” 2006

Харин энэ асуултанд хариулсан нийт иргэдийн 24,2 хувь нь сайн хөгжсөн, 44,1 хувь нь дунд зэрэг хөгжсөн, 12,0 хувь огт хөгжөөгүй, 19,8 хувь мэдэхгүй гэж хариулсан байна. Эндээс харвал бичил санхүү ард иргэдэд хүртээмжтэй байж чадахгүй байгаагийн илрэл.

Монгол банк “Судалгааны ажил” 2006

13


Банк бус санхүүгийн байгууллага, түүний үйл ажиллагааг сайжруулах арга зам Танд мөнгөний хэрэгцээ гарвал хаашаа ханддаг вэ?

ХүенэгтЗ910

2006 2005 Хувь Хүний TOO Хүний TOO Хувь 45,2% 4060 52,9% 3217 Банк 414 5,8% 324 4,3% ББСБ 332 486 6,8% 4,3% Хадгаламж зээлийн хоршоо 1109 15,6% 1095 14,3% Ломбард 21,2% 1509 19,7% 1506 Хувь хүн 5,4% 354 388 4,6% Бусад 100,0% 7674 7120 100,0% Нийт -31,7% -1273 -19,9% -1715 Хариулаагүй 5405 6401 Нийт Эх сурвалж: Монгол банк “Судалгааны ажил” 2006

Өөрчлөлт 7,7% -1,6% -2,5% -1,3% -1,5% -0,8% 0,0% 11,8%

Судалгаанаас харахад уг асуултын хариултын дийлэнх хувийг банкинд ханддаг гэсэн хариулт эзэлж байгаа бөгөөд энэ нь урд жилийн мөн үеийнхээс 7,7 хувиар нэмэгдсэн байна. Харин хувь хүмүүсээс зээлдэг мөнгө багасч 21,2 хувиас 19,7 хувь болсон ба бусад ™ санхүүгийн байгууллагын хувьд бүгд буурсан үзүүлэлттэй байгаа нь хүмүүсийн банкинд итгэх итгэл сайжирсаныг харуулж байна. Мөн бичил зээлийн санхүүжилт ячар салбарт зонхилж байгааг харцгаая: Хүснэгт410

Өөрчлөлт

2006

2005 Хүний TOO

Хувь

Хүний TOO

Хувь

Газар тариалан

343

6,1%

465

7,5%

1,4%

Хүнсний ногоо

380

6,8%

464

7,5%

0,7%

Мал аж ахуй

471

8,4%

541

8,7%

0,3%

Худалдаа наймаа

1669

29,8%

1885

30,5%

0,7%

Жижиг дунд үйдвэрлэл

661

11,8%

686

11,1%

-0,7%

Аялал жуулчлал

222

4,0%

173

2,8%

-1,2%

Зочид буудал

108

1,9%

83

1,3%

-0,6%

Гуанз

448

8,0%

468

7,6%

-0,4%

Бусад

1297

2,2%

1419

22,9%

-0,3%

Нийт

5599

100,0%

6184

100,0%

0,0%

Хариулаагүй

-194

-3,5%

217

3,4%

6,9%

Нийт

5405

6401

Эх сурвалж: Монгол банк “Судалгааны ажил” 2006

Эндээс харвал хамгийн их хувийг худалдаа наймаа 30,5 хувиар эзэлж, түүний дараагаар бусад үйл ажиллагаанд зориулдаг зээл 22,9 хувиар орсон байна. Энэ нь Монголд жижиг дунд үйлдвэрлэл гэхээсээ илүү үйлчилгээний салбар түлхүү хөгжиж байгаагын нэг илрэл юм. 9 Монгол банк “Судалгааны ажил” (2006) 10 Монгол банк “Судалгааньг ажил” (2006)

14


Банк бус санхүүгийн байгууллага, түүний үйл ажиллагааг сайжруулах арга зам Банкны зээл ба малчид бичнл үйлдвэрлэгчдийн эрэлт байгууллагуудын нийлүүлэлтийн зөрүү

болон

______________________________________________________ _____________________________

Малчид Зорилго

санхүүгийн

Хүснэгт5и /мяиган төгрөгөөр/

Бичил үйлдвэрүүд

Зээл Нийлүүлэлт

Хэрэгцээ

Нийлүүлэлт

Хэрэгцээ

Хэмжээ

100-1,700

100-10,000

2000

200-15,000

Хугацаа

3-12 cap

1-36 cap

12 cap

3-96 cap

Хэмжээ

300<

<3000

300-10,000

500-30,000

Хугацаа

3-12 cap

3-36 cap

1-12 cap

13210,0

Хэмжээ

100-1,704

500-10,00

250-5,000

500-100,000

Хугацаа

6

6<

3-12 cap

3-120 cap

Хэмжээ

100-1,706

50-1,000

24-1,697

100-15,000

Хугацаа

1-12 cap

2-24 cap

1-12 cap

2-24 cap

Мал

Эргэлтийн хөрөнгё

Үндсэн хөрөнгө

Хэрэглээ

Эх сурвалж: Монгол банк “Судалгааны ажил” 2006

Хүснэгт 5-аас харвал зээлийн хэрэгцээ малчид болон бичил үйлдвэрлэгчдийн аль алинд нь их байгаа хэдий ч нийлүүлэгчид хүссэн хэмжээнд нь хүртэл хангаж чадахгүй байгааг харж байна. Мөн хугацааны хувьд зөрүү ихтэй байгааг ажиглаж болохоор байна.

Бичил зээл нь буурай хөгжилтэй орнуудыг ядуурлаас гаргах нэг арга гэж үзэж байгаа бөгөөд бичил санхүүгийн нэг чухал хэсэг болох хадгаламжийн үйлчилгээг нэмэгдүүлсэнээр ядуу буурай иргэдийг амьжиргааны хэвийн түвшинд хүргэж чадах боломж нэмэгдэх юм. Учир нь ирээдүйн үйл ажиллагаа болон ямарваа нэг эрсдлээс хамгаалах зүйл нь хадгаламж нь болж өгөх ба тухайн хүн илүү урам зоригтой зорилготой ажиллах нь дамжиггүй. Тиймээс тухайн нэн ядуу иргэдэд бичил зээл олгохдоо дараах хадгаламж хийх нөхцлийг тавих нь зүйтэй юм. Зээлийг эргэн төлөх үёд банк тодорхой хувийг нэмэн төлүүлж өөрийнх нь нэрийн дансанд хийлгэснээр санхүүгийн хувьд илүү найдвартай болж ирнэ.

1.2. Банк бус санхүүгийн байгууллага, түүний үйл ажиллагааны онцлог Банк бус’ санхүүгийн байгууллагын онцлог нь бусдаас харилцах, хадгаламж хэлбэрээр эх үүсвэр татахгүйгээр үйл ажиллагаа явуулдаг юм. Өөрөөр хэлбэл, ББСБуудад хадгаламж татан байршуулахыг хориглосон байдаг. Хөрөнгийн эх үүсвэрээ хувь нийлүүлэгчдээс татан авч эрсдлийг 100 хувь өөртөө хүлээдэг. Банкнаас дүрмийн сангийн хэмжээгээр бага харин ХЗХ-оос арай их дүрмийн сантай.1

11 “Монгол дахь бичил санхүүгийн дэд салбарын судалгаа” (2005)

15


Банк бус санхүүгийн байгууллага, түүний үйл ажиллагааг сайжруулах арга зам Хэдийгээр банкны системийн нийт активтай харьцуулбал ББСБ-ууд харьцангуй жижигт тооцогдох боловч сүүлийн хэдэн жилд бичил, жижиг дунд бизнес болон иргэдийн бичил зээлийн ихээхэн эрэлт хэрэгцээг дагаад ББСБ-ууд асар хурдан хөгжиж байна. ББСБ-уудын энэхүү өсөлт, ялангуяа Улаанбаатарт тэдгээрийн тоо ихээр нэмэгдэж байгаа (жилд дундажаар 16 ББСБ зөвшөөрөл авдаг) нь өрсөлдөөнийг нилээд нэмэгдүүлж байна. Улаанбаатар хотод ББСБ-ын өөрийн хөрөнгө буюу дүрмийн сангийн доод хэмжээ 1 тэрбум төгрөг байх ёстой бол хөдөөгийн ББСБ-ын хувьд энэ нь 20-50 сая төгрөг байдаг. Банк бус санхүүгийн үйл ажиллагааны тухай хуульд зааснаар ББСБ-ууд нь: -J- Зээл 4- Гадаад валютын арилжаа 4- Цахим төлбөр тооцоо 4- Мөнгөн гуйвуулгын үйлчилгээ 4- Факторингийн үйлчилгээ 4- Санхүүгийн түрээс 4- Төлбөрийн баталгаа гаргах 4- Төлбөр тооцооны хэрэгсэл гаргах 4- Итгэлцлийн үйлчилгээ 4- Богино хугацаат санхүүгийн хэрэгсэлд хөрөнгө оруулалт хийх 4- Хөрөнгө оруулалт, санхүүгийн чиглэлээр зөвлөгөө, мэдээлэл өгөх үйл ажиллагаа эрхлэхийг зөвшөөрсөн байдаг. ББСБ-ын эрхлэх банк бус санхүүгийн үйл ажиллагааны төрөл болгонд тусад нь тусгай зөвшөөрөл олгодог бөгөөд Санхүүгийн Зохицуулах Хороо хяналт тавьж, шалгалт хийдэг. Банк бус санхүүгийн үйл ажиллагааны тухай хуульд заасан үйл ажиллагаануудыг ББСБ-уудын эрхэлж буй төрлөөр нь ангилж үзэхэд давхардсан тоогоор зээлийн үйл ажиллагаа 132, гадаад валютын арилжааны үйл ажиллагаа 104, итгэлцлийн үйл ажиллагаа 11, санхүүгийн түрээсийн үйл ажиллагаа 1, факторингийн 6, цахим төлбөр тооцоо мөнгөн гуйвуулгын үйлчилгээ 5, санхүүгийн зөвлөгөө өгөх үйлчилгээг 7, богино хугацаат санхүүгийн хэрэгсэлд хөрөнгө оруулалт хийх 2, Төлбөрийн баталгаа гаргах 5 ББСБ тус тус дангаар буюу нэмэлт зөвшөөрлөөр эрхэлж байна.12

12 Санхүүгийн захицуулах хороо-мониториг, судалгааны газар

16


Банк бус санхүүгийн байгууллага, түүний үйл ажиллагааг сайжруулах арга зам График-1 ББСБ-ын үйл ажиллагааны төрөл /хувиар/ Богино хугацаат санхүүгийн хэрэгсэлд хөрөнгө оруулалт хийх

0.73%

_3ээл

48.35%

Валютын арилжаа

38.10%

Эх сурвапж: Санхүүгийн зохицуулах хороо —мониторинг судапгааны газар

ББСБ-уудын эрхэлж буй үйлчилгээний төрлүүдийг тус тусад нь авч үзье: “факторингийн үйлчилгээ” гэж зээлдүүлэгч буюу үүрэг гүйцэтгүүлэгчээс мөнгөн төлбөрийн үүргийг шаардах эрхээ гуравдагч этгээдэд бүхэлд нь худалдах /шилжүүлэх/, энэхүү эрхийг хүлээн авагч нь эрхээ хэрэгжүүлэх болон үүсэн гарах үр дагаврыг бүрэн хариуцах үйл ажиллагааг; "санхүүгийн түрээсийн үйлчилгээ" гэж түрээслүүлэгч нь түрээслэгчийн захиалсан буюу сонгосон эд хөрөнгийг өөрөө үйлдвэрлэх, эсхүл худалдагч буюу нийлүүлэгчээс өөрийн нэр дээр худалдан авах замаар

түрээслэгчид тодорхой нөхцөл, хугацаа,

төлбөртэйгээр түрээслэх үйл ажиллагааг; “цахим төлбөр тооцоо, мөнгөн гуйвуулгын үйлчилгээ” гэж бусдын мөнгөн хөрөнгийг банкин дахь өөрийн харилцах дансаар дамжуулан шилжүүлэх, эсхүл интернет, автомат тоног төхөөрөмж, цахим төлбөр тооцооны хэрэгсэл ашиглаж, төлбөр тооцоог нь гүйцэтгэх ажиллагааг; “гадаад валютын гүйлгээ” гэж гадаад валютыг худалдах, худалдан авах, түүгээр зээл олгох, баталгаа гаргах үйл ажиллагааг ; “итгэлцлийн үйлчилгээ" гэж итгэл хүлээлгэгчийн актив /бэлэн мөнгө, зээл, бусад актив/-ыг үнэгүйдлээс хамгаалж, ашиг олж өгөх зорилгоор тэдгээртэй харилцан тохиролцсон гэрээний үндсэн дээр итгэл хүлээгчээс нэр бүхий активыг түр хугацаанд хянах, ашиглах.-захиран зарцуулах үйл ажиллагааг; “богино хугацаат санхүүгийн хзрэгсэлд хорөнгө оруулалт хийх'’ гэж тодорхой гэрээний үндсэн дээр иргэн, хуулийн этгээдийн хөрөнгийн эх үүсвэрийг нэг жил хүртэл 17


Банк бус санхүүгийн байгууллага, түүний үйл ажиллагааг сайжруулах арга зам хугацааны хөрөнгө оруулалтын үнэт цаас болон үүнтэй адилтгах санхүүгийн хэрэгсэлд хөрвүүлэхийг; “банк бус санхүүгийн үйл ажиллагаа эрхлэх этгээд” гэж Банк бус санхүүгийн үйл ажиллагааг Монголбанкнаас олгосон тусгай зөвшөөрлийн дагуу Монгол Улсын болон гадаад улсын хуулийн этгээд эрхэлж болно. "банк бус санхүүгийн байгууллагын актив, пассив, өөрийн хөрөнгө"

гэж олон

улсын жишигт нийцүүлэн Монголбанкнаас баталсан нягтлан бодох бүртгэлийн журамд тодорхойлсныг тус тус хэлнэ. Сүүлийн үед банк бус санхүүгийн үйлчилгээ үзүүлдэг байгууллагын тоо, нийт актив өсч, санхүү төлбөрийн чадварын гол гол үзүүлэлтүүд эерэг өөрчлөлтүүд гарч байгаа ч тэдгээрийн санхүүгийн зуучлалд гүйцэтгэж буй үүрэг хязгаарлагдмал байгаа нь ББСБ, ХЗХ-д бусдаас санхүүгийн эх үүсвэр татаы төвлөрүүлэх сонирхол, чиг хандлагыг нэмэгдүүлж байгаатай холбогдон төлбөрийн чадвартай холбоотой эрсдэл тодорхой хэмжээгээр үүсч байна. Энэ нь 2004-2006 онуудад бичил санхүүгийн зах зээлд гарч ирсэн гаж үзэгдэл болох өндөр хүү амлан бусдыг хууран мэхлэх замаар санхүүгийн эх үүсвэр татан төвлөрүүлж, олон шатлалт маркетинг буюу пирамид тогтолцооны хэлбэрт /сүлжээний бизнес/ үйл ажиллагаа эрхлэх хандлага Хадгаламж зээлийн хоршоодод ажиглагдаж байсан явдал юм. Түүнчлэн нийтлэг хэргцээгээ хангах зорилгоор ажиллах хоршоо гэхээсээ илүү хадгаламж авах, зээл олгох хэрэгсэл болгосон. Хоршооны тухай хууль, Зар сурталчилгааны хуулийг ноцтойгоор зөрчин олон нийтийн хэрэгслээр зар сурталчилгаа явуулж байгаа сөрөг үзэгдлүүд газар авсаар байна. Үүнтэй уялдан Хоршооны тухай хуульд заасан “сайн дураар эвлэлдэн нэгдэх, ардчилсан хамтын удирдлага, хяналт бүхий ашгийн төлөө бус байгууллага байна” гэсэн үндсэн зарчмаас хазайн хоршооны гишүүдийн эрх ашиг хөндөгдөн хохирох хандлага нэгэнт бий болсоы нь тодорхой харагдаж байна.

Санхүүгийн үйл ажиллагаа эрхлэх эрх бүхий этгээдэд зөвшөөрсөн, хориглосон, хязгаарласан үйл ажиллагаа Санхүүгийн үйл ажиллагаа эрхлэх эрх бүхий этгээд болох Банк, ББСБ, ХЗХ ямар ажил үйлчилгээ эрхлэхийг зөвшөөрсөн

ба хориглосон, хязгаарласан болохыг дараах

хүснэгтээс харна уу.13 13 “Банк бус санхүүгийн байгууллагын тухай хууль” (2002)

18


Банк бус санхүүгийн байгууллага, түүний үйл ажиллагааг сайжруулах арга зам Хүснэгт 6

Зовшөөрөгдсөн үйл ажиллагаа ББСБ

Банк

Мөнгөн хадгаламж татах, зээл олгох,

Зээл

төлбөр тооцоо хийх, өөрийн нэрийн

үйлчилгээ,

санхүүгийн хадгаламж

татаж,

өмнөөс

түрээсийн үйлчилгээ үзүүлэх, гишүүддээ

зээл

гуравдагч

этгээдэд

баталгаа,

олгох,

хзх

факторингийн Зөвхөн

батлан даалт гаргах , гадаад валют

төлбөрийн

худалдан

хадгалах,

төлбөр

металл,

эрдэнийн

гаргах, цахим төлбөр тооцоо, заасан,

санхүүгийн

авах,

худалдах,

мөнгөн гуйвуулгын үйлчилгээ, бус

санхүүгийн

авах,

хадгалуулах, чулуу

худалдах,

үнэт

худалдан

хадгалах,

хадгалуулах,

үнэт

зүйл

баталгаа

гишүүдээс

тооцооны

гадаад

гаргах, олгож хэрэгсэл Г ишүүддээ

валютын

арилжаа, үйлчилгээ

хадгалах, гадаад төлбөр тооцоо хий,

итгэлцлийн үйлчилгээ, богино болно.

үнэт цаас гаргах, худалдах, худалдан

хугацаат санхүүгийн хэрэгсэлд

авах,

хөрөнгө

санхүүгийн

ажиллагаа,

түрээсийн

хөрөнгө

үйл

оруулалт,

болно.

оруулалт

санхүүгийн

дүрэмд

үзүүлж

хийх,

чиглэлээр

санхүүгийн чиглэлээр зөвлөмж мэдээлэл

зөвлөгөө мэдээлэл хийх зэрэг

өгөх; хууль тогтромжоор хориглоогүй

үйл ажиллагаа эрхлэж болно.

бөгөөд МБ-наас зөвшөөрсөн санхүүгийн бусад ажил үйлчилгээ эрхлэж болно.

Хориглосон үйл ажиллагаа

хзх

Банк

ББСБ

Банк ашиг олох зорилгоор банкны бус

Тусгай зөвшеөрөлд зааснаас

үйл ажиллагаа эрхлэхийг; Банк, түүний

өөр үйл ажиллагаа эрхлэх,

этгээдээс

харилцагч болон гуравдагч этгээд нууц

өөрийн

үйл

хадгаламж

гэж

талаар

буруу

үзсэн

аливаа

мэдээлэл

бусдад

ажиллагааны ташаа

зар

1. Гишүүн

сурталчилгаа хийх, мэдээлэл

хуульд

хувь

өгөх,

бусад

ТУЗ-ийн

дарга,

иргэн

хуулийн

санхүүгийн

этгээдээс

хориглоно. Дангаараа буюу бусадгай

хадгаламжийн данс нээх, чек,

үзүүлэхийг

хамтран

карт,

хориглоно.

ноёрхох,

өөр

гуравдагч

этгээдэд

зах

зээл

дээр эсвэл

төлбөрийн

бусаар

хадгаламж

хоорондоо шударга

вексель

авах,

зааснаас

гишүүн, гүйцэтгэх захирал, ажилтанд

санхүүгийн

хадгаламж

зэрэг хэрэгслээр

авах,

ББСБ-ын

татах,

зээл олгохыг болон

гаргаж өгөх, задлах, ашиглахыг банкны нийлүүлэгч,

бус

үйлчилгээ

2. Хадгаламж авах, зээл олгохоор

давуу байдал бий болгоход чиглэсэн

тайлан тэнцэлд тусгаагүй эх

хэвлэл мэдээллийн

үйл

хэрэгслээр

ажиллагаа

ажиллагаанд

ийм

үйл

үүсвэрийг

өөрийн

үйл

ажиллагаанд ашиглах зэргийг

сурталчлахыг

хориглоно.

хориглоно.

явуулах,

оролцох,

ажиллагааны талаар буруу ташаа зар

өөрийн

үйл

19


Банк бус санхүүгийн байгууллага, түүний үйл ажиллагааг сайжруулах арга зам сурталчилгаа хий, мэдээлэл өгөх, улс төрийн аливаа нам эвсэлд хандив өгөх зэргийг хоиглоно.

Хязгаарласан хэм хэмжээ

1. Банкнаас

нэг

зээлдэгч

болон

1.ББСБ-аас

нэг

зээлдэгч

1. Гишүүдээс

татсан

болон холбогдох этгээдэд

хадгаламжийн

зээлтэй адилтгах тооцох бусад актив

олгох

хөрөнгийг

хөрөнгө, баталгаа батлан даалтын

адилтган

нийлбэр

банкны

актив хөрөнгө, төлбөрийн

үүсвэрт

хэтэрч

баталгааны нийлбэр дүн нь

болно.

холбогдох

этгээдэд

дүн

өөрийн

олгох

нь тухайн

хөрөнгийн

20%-с

зээл,

Банкнаас

зээл,

зээлтэй

тооцох

бусад

тухайн ББСБ-ын өөрийн

болохгүй. 2.

хзх

ББСБ

Банк

гаргах

баталгаа

хөрөнгийн 30%-с хэтэрч

батлан

зөвхөн

зээлийн сангийн эх ашиглаж

2. Зээлийн хороо нь 3-аас

доошгүй

даалтын нийт дүн нь тухайн банкны

■ болохгүй.

өөрийн хөрөнгийн хэмжээнээс илүү

2.ББСБ-С гаргах төлбөрийн

3. Зээлийн

баталгааны нийт дүн нь

гишүүн

3. Тухайн банкны хувь нийлүүлэгч,

тухайн ББСБ-ын өөрийн

ХЗ-ийн

ТУЗ-ийн дарга, гишүүн, ГЗ, бусад

хөрөнгийн 70%-с илүүгүй

байж болохгүй.

ажилтан болон тэдгээрт холбогдох

байна.

байж болохгүй.

итгээдэд

олгох

зээл,

адилтган

тооцох

зээлтэй

3.

Тухайн

гишүүнтэй байна.

ББСБ-ын

нийлүүлэгч, ТУЗ-ын дарга,

хөрөнгө, баталгаа, батлан даалтын

гишүүн, ГЗ, бусад ажилтан

дээд

этгээдэд

олгох

зээл,

зээлтэй

адилтган

тооцох

нийлбэр дүн нь өөрийн хөрөнгийн

бусад

актив

20%-с хэтэрч болохгүй.

баталгааны дээд хэмжээ нь

хэмжээ

хөрөнгийн

нь банкны 5%-с,

өөрийн

тэдгээрийн

4. Банкны худалдан авах үнэт цаасны эзэмшдийн

хөрөнгийн

10%-с,

20%-с

хэтэрч

тэдгээрийн нийлбэр дүн нь

болохгүй ба нэг компанийн гаргасан

өөрийн хөрөнгийн 25%-с

хувьцааны

10%-с

тус тус хэтэрч болохгүй.

ТБ-ны

4. Худалдан авах үнэт цаас

хөрөнгийн

нийт байна.

гаргасан хамаарахгүй.

дүнгийн Үүнд:

аливаа

ЗГ, үнэт

цаас

гишүүн

өөрийн

банкны

дээшгүй

дүн

ТУЗ,

хөрөнгө,

нь

өөрийн

нийт

ББСБ-ын

нь

хувь

актив

бусад

хорооны

-ны дүн өөрийн хөрөнгийн 20%, хувыдаат капиталын 10%-иас дээшгүй байх

20


Банк бус санхүүгийн байгууллага, түүний үйл ажиллагааг сайжруулах арга зам Дээрх хүснэгтээс харахад санхүүгийн үйл ажиллагаа эрхлэх эрх бүхий байгууллагуудаас Банкны үзүүлж буй зөвшөөрөгдсөн үйл ажиллагаа нь ББСБ болон ХЗХ-ноос үйл ажиллагааны төрлийн хувьд өргөн хүрээтэй ба үнэт металлын үйлчилгээ эрхлэдгээрээ бусдаасаа давуу талтай байна. Харин ББСБ нь хадгаламжийн үйлчилгээ үзүүлдзггүй, мөн ХЗХ нь зөвхөн гишүүддээ үйлчилдэг нь Банкыг бодвол үйл ажиллагаа нь арай хязгаарлагдмал байгаа нь харагдаж байна. Хориглосон

үйл

ажиллагааны

хувьд

ерөнхийдөө

зөвшөөрөгдсөн

үйл

ажиллагаанаас бусад төрлийн үйл ажиллагаа эрхлэхийг хориглосон байна. Хязгаарл^сан хэм хэмжээ нь ерөнхийдөө бүгд адилхан өөрийн хөрөнгөнд тулгуурласан байна. Санхүүгийн үйл ажиллагаа эрхлэх эрх бүхий этгээд тус бүрт тогтоосон үйл ажиллагааны зохистой харьцааны шалгуур үзүүлэлтийг дараах хүснэгтээс үзнэ үү. Хүснэгт 7

Үзүүлэлт

ББСБ

ХЗХ

Иэгдүгээр зэрэглэлийр өөөрийн хөрөыгө нийт актив ба эрсдлээр жигнэсэн активын 10%-иас доошгүй байх Нийт өөрийн хөрөнгө нийт активын 20%иас багагүй байх1'4 1. ТӨА-ын дүн бусдаас татан төвлөрүүлсэн хөрөнгө 8% доошгүй 2. Итгэлцлийн үйлчилгээний өглөг хувьцаат капиталын 80%-иас дээшгүй 1.Нэг зээлдэгчийн зээлийн дээд хэмжээ Өөрийн хөрөнгийн 30%-с хэтрэхгүй байх. 2. Холбогдох эттээдэд төвлөрсөн төлбөрийн дээд хэмжээ өөрийн хөрөнгийн 10%, X дүн

Актив: Орлого авчирдаг актив- 70%иас доошгүй, Чанаргүй зээлийн үзүүлэлт- 5%-с бага, Орлого оруулдаггүй активын үзүүлэлт- 5%-с бага байх ТБА/Бусдаас татан төвлөрүүлсэн хөрөнгө 15%-иас багагүй байх

БАНК

Өөрийн хөрөнгийн хүрэлцээний үзүүлэлт

Өөрийн хөрөнгө, 1. эрсдэлээр жйгнэсэн активын зохистой харьцаа 10%-иас доошгүй 2. байх14

ТТГЧ-ын үзүүлэлт

ТБА/Бусдаас татан төвлөрүүлсэн хөрөнгө >18%

Актив хөрөнгийн төвлөрлийн эрсдэлийн зохистой харьцаа

Холбогдох этгээдэд төвлөрсөн төлбөрийн дээд хэмжээ Банкны өөрийн хөрөнгийн 5%-с, нийлбэр дүн өөрийн хөрөнгийн

Пасив: Хадгаламж80%-с хэтрэхгүй, Зээл- 40%-иас ихгүй ХНХ- 10-20% Өөрийн хөрөнгө-20%-с багагүй байх

14 Нэгдүгээр зэрэглэлийн хөрөнгөөр тооцно 15 Нэгдүгээр зэрэглэлийн хөрөнгөөр тооцно

21


Банк бус санхүүгийн байгууллага, түүний үйл ажиллагааг сайжруулах арга зам 20%-с байх

Гадаад валютын ханшийн эрсдлийн зохистой харьцаа

хэтрэхгүй

нийт валютын хувьд өөрийн хөрөнгийн +/-40%иас, валют тус бүрээр +/-15%иас хэтрэхгүй

25%-иас хэтрэхгүй 3. Худалдан авах үнэт цаас -ны дүн өөрийн хөрөнгийн 20%, хувьцаат капиталын 10%-иас дээшгүй байх 4. үндсэн хөрөнгийн активт эзлэх хувь 15%-иас хэтрэхгүй байх Хатуу хязгаар тогтоогоогүй ч нийт валютын хувьд өөрийн хөрөнгийн +/-40 -иас хэтрэхгүй байвал зохино

Орлого ба зарлагын түвшин: Санхүүгийн орлого- 10%-с багагүй Үйл ажиллагааны зардал- 5% хүртэл

Хүснэгт 7-д Санхүүгийн үйл ажиллагаа эрхлэх эрх бүхий этгээд тус бүрт тогтоосон үйл ажиллагааны зохистой харьцааны шалгуур үзүүлэлтийг Өөрийн хөрөнгийн хүрэлцээний үзүүлэлт, Төлбөр түргэн гүйцэтгэх чадварын үзүүлэлт, Актив хөрөнгийн төвлөрлийн эрсдэлийн зохистой харьцаа, Гадаад валютын ханшийн эрсдлийн зохистой харьцаа зэрэг үзүүлэлтүүдээр Банк, ББСБ, ХЗХ тус бүрээр нь харьдуулж харуулсан байна. Банк, ББСБын хувьд

үйл ажиллагааны зохистой харьцааны шалгуур үзүүлэлтүүдийг өөрийн

хөрөнгөн дээр нь суурилж тооцдог бол ХЗХ-ыы хувьд актив, пассив, зээл гэх мэт үзүүлэлтээс нь хамааран тооцож байна.

1.3. Банк бус санхүүгийн байгууллагын үйл ажиллагааны хууль эрх зүйн орчин Бичил санхүүгийн үйлчилгээ үзүүлдэг банк бус санхүүгийн байгууллагууд шинээр үүссэн 1999-2000 онуудад хууль эрх зүйн болон эдийн засгийн тааламжтай хөрс суурь, орчин бүрдээгүй, ирээдүйн хөгжлийн чиг хандлага нь ч тодорхой бус байснаас Монголбанкнаас банк бус санхүүгийн үйл ажиллагааг зохицуулах, дэмжих бодлогын хүрээнд Монголбанкны Ерөнхийлөгчийн 1999 оны 668 дугаар тушаалаар “Банк бус санхүүгийн байгуулагад банкны үйл ажиллагаа эрхлэх зөвшөөрөл олгох, цуцлах, хяналт тавих жура.м'’ /Моиголбанкны Ерөнхийлөгнийи 2003 оны 136 дугаар тушаалаар хүчингүй— болсон/, Монголбанкны Ерөнхийлөгчийн 2003 оны 136 дугаар тушаалаар "Банк бус санхүүгийн үйл ажиллагаа эрхлэх зөвшөөрлийн журам”-ыг тухайн үеийн нөхцөл байдалтай уялдуулан баталж гарган мөрдөж ажилласан.

22


Банк бус санхүүгийн байгууллага, түүыий үйл ажиллагааг сайжруулах арга зам Түүнчлэн Монголбанкнаас бичил санхүүгийн системийг боловсронгуй болгох, Төрийн мөнгөний бодлогоор банкны бус бичил санхүүгийн салбарыг дэмжих зорилтуудыг тавьж хэрэгжүүлсний дүнд бичил санхүүгийн үйлчилгээ, зуучлал үзүүлдэг банк бус санхүүгийн байгууллагуудын тоо асар хурдацтай өсч 1999 онд ганц ХАС ББСБ 0.3 тэрбум төгрөгийн нийт активтайгаар үйл ажиллагаа явуулж байсантай харьцуулахад өнөөдөр 183 ББСБ нийт 96,48 тэрбум төгрөгийн /2009 оны 12 дугаар сарын 31-ны өдрийн байдлаар/ нийт активтайгаар үйл ажиллагаа явуулж байна. 2002 онд батлагдсан ББСБ-ын тухай хуулийн дагуу Монгол банк нь Банк бус санхүүгийн байгууллагын салбарыг зохицуулах үүрэг хүлээж байсан боловч, 2006 оны 1-р сард ББСБ-ын үйл ажиллагааг зохицуулах үүргийг Санхүүгийн зохицуулах хороонд шилжүүлсэн билээ. Хэдийгээр бичил санхүүгийн үйлчилгээ үзүүлдэг ББСБ-ын тоо, нийт актив өсч, санхүү, төлбөрийн чадварын гол гол үзүүлэлтүүдэд эерэг өөрчлөлтүүд гарч байгаа ч тэдгээрийн санхүүгийн зуучлалд гүйцэтгэж буй үүрэг хязгаарлагдмал байгаа нь бусдаас санхүүгийн эх үүсвэр татан төвлөрүүлэх сонирхол, чиг хандлагыг нэмэгдүүлж байгаатай холбогдон төлбөрийн чадвартай холбоотой эрсдэл тодорхой хэмжээгээр үүсч байна. Өнөөгийн нөхцөлд ББСБ-ууд Банк бус санхүүгийн үйл ажиллагааны тухай хуулийн хүрээнд банк бус санхүүгийн бүхий л үйл ажиллагаа, үйлчилгээг эрхлэх сонирхолтой болсон, ялангуяа бусдаас санхүүгийн эх үүсвэр татан төвлөрүүлэх /итгэлцлийн үйлчшгээ/ сонирхол идэвхижсэнтэй холбоотойгоор нэгдугээрт, банк бус санхүүгийн үйл ажиллагааны эрсдлийг бууруулах, тус салбарын тогтвортой үйл ажиллагааг хангах, хоёрдугаирт, банк бус санхүүгийн үйл ажиллагаатай холбоотой бүхий л зохицуулалтын асуудлуудыг тодорхой болгох шаардлага гарсан тул “Банк бус санхүүгийн үйл ажиллагаа эрхлэх зөвшөөрлийн журам”-ыг шинэчлэн боловсруулсан байна. Энэхүү шинэчилсэн журмыг Монголбанкнаас Банк бус санхүүгийн үйл ажиллагааны тухай хуулийн 7.1-д заасан /зээл; факторингийн үйлчилгээ; санхүүгийн түрээс; төлбөрийн баталгаа гаргах; төлбөр тооцооны хэрэгсэл гаргах; цахим төлбөр тооцоо, мөнгөн гуйвуулгын үйлчилгээ; гадаад вашотын арилжаа; итгэлцлийн үйлчилгээ; богино хугацаат санхүүгийн хэрэгсэлд хөрөнгө оруулалт хийх; хөрөнгө оруулалт, санхүүгийн чиглэлээр 'зөвлөгөө, мэдээлэл өгөх/ үйл ажиллагааг эрхлэх тусгай зөвшөөрөл олгох, ББСБ, түүний нэгж байгуулах, нэмэлт тусгай үйл ажиллагаа эрхлэх, дүрмийн — сангийн бүтэц, хэмжээнд өөрчлөлт оруулах, оноосон нэр солих зөвшөөрөл олгох, баримт бичгийг хянах, олгосон тусгай зөвшөөрлийг түдгэлзүүлэх, хүчингүй болгох 23


Банк бус санхүүгийн байгууллага, түүний үйл ажиллагааг сайжруулах арга зам болон бусад банк бус санхүүгийн үйл ажиллагааны зохицуулалтын асуудалтай холбогдсон харилцааг цогцоор зохицуулахаар боловсруулсан байна. Одоогийн мөрдөж буй Монголбанкны Ерөнхийлөгчийн 2003 оыы 136 дугаар тушаалаар “Банк бус санхүүгийн үйл ажиллагаа эрхлэх зөвшөөрлийн журам”-тай харьцуулахад банк бус санхүүгийн үйл ажиллагааны зохицуулалтын зарим асуудлуудыг тодорхой нэг мөр болгож өгсөы. Үүнд: 1. ББСБ-ын үүсгэн байгуулагдах, дүрмийн сангийн өмчлөл, банк бус санхүүгийн үйл ажиллагаа явуулах хэлбэр зэргийг Банк бус санхүүгийн үйл ажиллагааны тухай болон Компанийн тухай хуулиудтай нийцүүлсэн, 2. Санхүүгийн салбарт хөрөнгө оруулалт оруулах гадаадын хөрөнгө оруулагчдын сонирхол идэвхжин, гадаадын 100 хувийн болон хамтарсан хөрөнгө оруулалттай ББСБдын тоо цаашид ч нэмэгдэх хандлагатайгаас гадна гадаадын хөрөнгө оруулагчид илүү хууль эрх зүйн болон санхүү, эдийн засгийн таатай орчинг бүрдүүлэхийг хүсч байгаатай уялдуулан Олон улсын санхүүгийн байгууллага /ОУСБ/ гэсэн санхүүгийн шинэ субьектийн үйл ажиллагааг дэмжих, зохицуулах шаардлага гарсан тул /Монголбанкны Ерөнхиилөгчийн 2005 оны 83 дугаар тушаалаар мөрдогдож буй “Банк бус санхүүгийн үйл ажиллагааны зөвшөөрлийн журам”-д холбогдох нэмэлт өөрчлөлтүүдийг оруулсан, түүнчлэн Монголбпнкны Ерөнхийлөгчийн 2005 оны 84 дугаар тушаалаар Олон улсын санхүүгийн баигууллагын дүрмийн сангийн доод хэмжээг 1,500.0 сая төгрөг байхаар тогтоосон/ энэхүү шинэ журмаар үйл ажиллагааг нь зохицуулахаар, 3. Банк бус санхүүгийн үйл ажиллагааны бусдаас хөрөнгө татан төвлөрүүлэхтэй холбоотой эрсдлийг бууруулах, нөгөө талаас тусгай зөвшөөрөл авсан эрхэлж буй банк бус санхүүгийн үйл ажиллагаагаа хэвийн явуулах сонирхолыг ББСБ-уудад төрүүлэхийн тулд Банк бус санхүүгийн үйл ажиллагааны тухай хуулийн 7.1 дэх заалтад заасан банк бус санхүүгийн үйл ажиллгаа, үйлчилгээнүүдийн тусгай зөвшөөрлийг энгийн ба нэмэлт тусгай зөвшөөрөл гэж ангилсан, 4. Банк бус санхүүгийн үйл ажиллагаа эрхлэх тусгай зөвшөөрөл олгохдоо эхний ээлжинд зөвхөн банк бус санхүүгийн үйл ажиллагааны энгийн тусгай зөвшөөрлийг олгох, энгийн болон нэмэлт тусгай зөвшөөрөл олгох, олгохоос татгалзах зэрэг бусад зохицуулалтын асуудлуудыг тодорхой тусгасан, 5. Банк бус санхүүгийн үйл ажиллагааны тусгай зөвшөөрөл олгох үйлчилгээ үзүүлсний болон ББСБ-ын нэгж байгуулах зөвшөөрөл олгосны хураамж нь зөвшөөрөл авч буй үйл ажиллагаа тус бүр болон зөвшөөрөл олгосон нэгж бүрт ББСБ үүсгэн 24


Банк бус санхүүгийн байгууллага, түүний үйл ажиллагааг сайжруулах арга зам байгуулагдаж, банк бус санхүүгийн үйл ажиллагаа эрхлэх тусгай зөвшөөрөл олгох үйлчилгээ үзүүлсэн хураамжны 20 хувьтай тэнцүү байхаар, 6. Орон нутагт банк бус санхүүгийн үйл ажиллагаа эрхлэхийг хүссэн иргэд, хуулийн этгээдүүд заавал орон нутаг дахь Монголбанкны салбараар дамжуулан баримт материалаа бүрдүүлдэг байсныг шат дамжлагыг багасгах, цаг хугацаа алдагдах нөхцлийг бууруулах үүднээс ХШГ-т шууд ирүүлж байхаар, 7. ББСБ нь дүрмийн сан бүрдүүлэх асуудлыг тодорхой нэг мөр болгосон, 8. ББСБ-ын нэгж байгуулах, ББСБ-ын нэгж байгуулах шийдвэрийг хүчингүй болгох зохицуулалтын асуудлыг нэг мөр болгосон, 9. Монголбанкнаас банк бус санхүүгийн үйл ажиллагаа эрхлэх тусгай зөвшөөрлийг түдгэлзүүлэх, хүчингүй болгох, сэргээх зэрэг зохицуулалтын асуудлуудыг, 10. ББСБ-ын оноосон нэр солихтой холбоотой асуудлыг ББСБ-ын оноосон нэр өөрчилж шинээр тусгай зөвшөөрлийн гэрчилгээ олгохтой холбогдсон үйлчилгээний хураамж нь ББСБ үүс.гэн байгуулж, банк бус санхүүгийн үйл ажиллагаа эрхлэх тусгай зөвшөөрлийн үйлчилгээний хураамжийг 10 дахин нэмэгдүүлсэнтэй тэнцүү байхаар, 11. Монголбанкны тусгай зөвшеөрөлгүйгээр ББСБ, түүний нэгж байгуулах, банк бус санхүүгийн үйл ажиллагаа эрхлэн явуулсан ыөхцөлд Банк бус санхүүгийн үйл ажиллагааны тухай хуулийн дагуу хариуцлага хүлээлгэхээр тус тус энэхүү шинэчилсэн журмандаа асуудлыг тодорхой нэг мөр болгож өгсөн байна. 2006 оны 1-р сараас эхлэн бүхий л бичил санхүүгийн үйл ажиллагааг зохицуулах үүргийг Санхүүгийн зохицуулах хороонд шилжүүлсэн ба тэдгээрийн үйл ажиллагаанд дүгнэлт хийж түүний мөрөөр арга хэмжээ авч, хууль эрх зүйн зохицуулалтын бодлогоор дамжуулан бичил санхүүгийн зах зээлийн зохицуулагчийн үүргийг хэрэгжүүлдэн ажиллаж байна.

25


Банк бус санхүүгийн байгууллага, түүний үйл ажиллагааг сайжруулах арга зам II БҮЛЭГ. Банк бус санхүүгийн байгууллагын үйл

ажиллагааг сайжруулах арга зам 2.1. Банк бус санхүүгийн байгууллагын өнөөгийн байдал, түүнд хийсэн шинжилгээ Иргэд аж ахуй нэгж байгууллагад санхүүгийн зарим үйлчилгээг ойртуулж буй Банк бус санхүүгийн байгууллага нь шинээр үүсч хөгжиж, хүрээгээ тэлж байгаа нь хмонгол улсын эдийн засаг, санхүүгийн салбарт гарч байгаа дэвшилтэт өөрчлөлтүүдийн нэг илрэл юм. 1999 оноос үүсч, үйл ажиллагаа явуулж эхэлсэн Банк бус санхүүгийн байгууллагуудын тоо эдүгээ 183-д хүрчээ. Монгол улсын эдийн засагт зохих нөлөө үзүүлж байгаа банк бус санхүүгийн байгууллагыг хөгжүүлэх талаар төрөөс холбогдох арга хэмжээнүүдийн нэг илрэл Банк бус санхүүгийн үйл ажиллагааны тухай хууль гаргасан явдал юм. 2010 оны I улирлын байдлаар нийт 183 ББСБ болсон нь өмнөх оны эцэстэй харьцуулахад банк бус санхүүгийн үйл ажиллагаа эрхэлж буй ББСБ-уудын тоо 6-аар нэмэгдсэн байна. Үйл ажиллагаа явуулж буй ББСБ-уудын тоон өсөлтийг дараах графикаас харна уу. График-2 ББСБ-ууды н тоон үзүүлэлт

Эх вурвалж: Санхүүгийн зохицуулах хороо -мониторинг судалгааны газар

Дээрх зургаас харахад 1999-2005 онуудад санхүүгийн салбарын тогтворжилттой холбоотойгоор жилд дундажаар 25 ББСБ шинээр нэмэгдэж байгаад 2005-2008 онд

26


Банк бус санхүүгийн байгууллага, түүний үйл ажиллагааг сайжруулах арга зам хадгаламж зээлийн хоршоодын дампуурал улмаас 150 байсан ББСБ 132 болж цөөрөхөд хүрч. сүүлийн жилд банкуудын зээлийн нийлүүлэлтийн өсөлт удааширч байгаагаас зээлийн

эрэлт

давамгайлдаг

манай

санхүүгийн

зах

зээлд

бичил

санхүүгийн

байгууллагын хэрэгцээ өсөж 44 ББСБ 2009 онд шинээр зөвшөөрөл авчээ. Зах зээлд шинээр нэвтрэгсдийн тоо нэмэгдэж байгаа үед өрсөлдөөн эрчимжих нь тодорхой нөхцөлд тогтвортой байдлыг хангах, нөгөөтэйгүүр хадгаламж зээлийн хоршоодын алдааг давтахгүй байх зэргээс үүдэы санхүүгийн зохицуулах хорооноос ББСБ-дын эрхлэх үйл ажиллагааны чиглэлээс, газарзүйн байршлаас нь хамааруулан дүрмийн сангийн доод хэмжээг ялгавартайгаар тогтоож өгөөд байна. ББСБ-ын дүрмийн сангийн хэмжээ нь: Улаанбаатар дахь итгэлцлийн үйл ажиллагаа, цахим төлбөр тооцоо, мөнгөн гуйвуулгын үйлчилгээ үзүүлдэг банк бус санхүүгийн байгуулага нь 1,0 тэрбум төгрөг, Орон ыутагт аймгийн төвд 100 сая төгрөг, сумд 50 сая төгрөг, Улаанбаатар дахь зээл, факторинг, валютын арилжаа эрхэлдэг банк бус санхүүгийн байгуулага нь 400,0 сая төгрөг, Орон нутагт аймгийн төвд 50 сая төгрөг, сумд 20 сая төгрөгийн дүрмийн сантай байхаар тогтоосон байгаа(2008 оны 169 дүгээр тогтоол). ББСБ-уудыг дүрмийн сангийн хэмжээгээр нь аыгилж үзвэл дараах байдалтай байна. Үүнд:

График-3

500,000 сая төгрөгөөс дээш дүрмийн сантай 6ББС Б 4%

1,000,000 сая төгрөгөөс дээш дүрмийн сантай 2ББС Б

100,000 сая төгрөг хүртэл дүрмийн сантай 20 ББСБ

1%

200,000 сая төгрөгөөс дээш дүрмийн сантай

16 БССБ

13%

11%

t

l

i

i

m

y

п0

|

100,000 сая төгрөгөөс дээш дүрмийн сантай 106 ББСБ 71%

Эх сурвапж: Санхуүгийн зохицуулах хороо - мониторинг судалгааны газар

Түүнчлэн Монголбанк Төрөөс баримтлах мөнгөний бодлогоор дамжуулан гадаадын хөрөнгө оруулалтыг хөхүүлэн дэмжих замаар банк бус санхүүгийн үйл ажиллагааг өргөжүүлэх, энэ салбарт гадаадын хөрөнгө оруулалтыг татан оруулах бодлого баримтлан Олон улсын санхүүгийн байгууллага /ОУСБ/ гэсэн эрх зүйн тусгай статустай 27


Банк бус санхүүгийн байгууллага, түүний үйл ажиллагааг сайжруулах арга зам ББСБ-ыг байгуулах ажлыг зохион байгуулан Монголбанкны Ерөнхийлөгчийн 2005 оны 574 дугаар тушаалаар Империал гоулд 1Белъги1 ХХК-д Олон улсын санхүүгийн байгууллагын үйл ажиллагаа эрхлэх зөвшөөрлийг олгосон. Мөн ББСБ-ууд Монгол улсын Засгийн газар, Дэлхийн банкны Олон улсын хөгжлийн ассоциацитай хамтран хэрэгжүүлж буй Тогтвортой амьжиргаа төслийн Бичил санхүүгийн хөгжлийн сан, Япон улсын Засгийн газрын Ядуурлыг бууруулах сангийн Гэр хорооллын нөхцөлийг сайжруулах зэрэг хөтөлбөр, төслүүд бичил санхүүгийн байгууллагуудаар дамжин нийгмийн эмзэг бүлгүүдийн өрхийн орлого болон ажлын байрыг нэмэгдүүлэх, ядуурлыг бууруулах чиглэлээр хамтран ажиллаж байгаа. 2009 оны эцэст ББСБ-уудын ыийт хувь нийлүүлэгчдийн тоо 411, нийт ажиллагсдын тоо 746 гаруйд хүрчээ. Мөн системийн хэмжээгээр нийт актив 96,5 тэрбум төгрөг, зээл 46,7 тэрбум төгрөг, орлого 19,6 тэрбум төгрөг, ашиг 3,8 тэрбум төгрөг, давхардсан тоогоор 108,3 мянга гаруй харилцагчдад санхүүгийн үйлчилгээг үзүүлсэн байна. Энэ нь 2005 онтой харьцуулж үзэхэд хөрөнгө 1.3 дахин, зээл 1.6 дахин, орлого 0.7 дахин, ашиг 1.3 дахин тус тус өссөн дүнтэй байна. Судалгаанаас үзэхэд ББСБ-уудын олгож буй зээлийн хүүгийн түвшин дундажаар 2.4- 3.8 хувь, бусдаас татан төвлөрүүлсэн санхүүгийн эх үүсвэрт төлж буй хүүгийн түвшин дундажаар 0.2-2.0 хувь байна.

•*

Ашигт ажиллагааны талаар ББСБ-уудын орлого, зардал болон нийт ашиг, алдагдлын тоон үзүүлэлтүүдийг он

дарааллаар харуулахад дараах байдалтай байна.

Орлого, зардал ашгийн өөрчлөлтийн график /мянган төгрөгөөр/ 45000000 40000000 35000000

30000000 '25000000

....... -------------------------------------------------------------------- ...................-

20000000

......- -........—.- .— ...-.-......... - .- ...............?.

15000000

10000000

==

5000000 0 2000 Зардал Орлого —

Ашиг

2001

2002

..........

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009.09. 31

590622. 1149455 3227470 2956407 5354727 6449242 7791521 1111070 1495951 1584458 539208. 1240001 4439842 4102126 6731630 766557^Г 8984354 1381237 1889698 1959668 51414 90545.4 1212372 1145719 1376903 1216333 1192833 2701675 3937472 3752100

28


Банк бус санхүүгийн байгууллага, түүний үйл ажиллагааг сайжруулах арга зам ББСБ-ууд 2009 онд нийт 4,986.0 сая төгрөгийн татварын дараах цэвэр ашигтай ажилласан нь өнгөрсөн оны мөн үетэй.харьцуулахад /өмнөх оны мөи үеийн цэвэр аишг 3,937.5 сая төгрөг/ 26.6 хувь буюу 1,048.5 сая төгрөгөөр өссөн үзүүлэлттэй байна. Энэ нь ББСБ-уудын үйл ажиллагааны цар хүрээ өсч, бусдаас татан төвлөрүүлсэн санхүүгийн эх үүсвэр нэмэгдэн, санхүүгийн зуучлалын хүрээ өргөжсөнтэй холбоотойгоор нийт зардал өссөнтэй холбоотой. Өөрөөр хэлбэл, нийт орлогын өсөлтийн хурдац нийт зардалын хурдацаас илүү байгааг харуулж байна. Харин нэгтгэлд хамрагдсан нийт ББСБ-уудын 18.75 хувь буюу 33 ыь алдагдалтай ажилласан байна. Алдагдалтай ажиллаж байгаа зарим шалтгааныг нь тодруулж авч үзвэл, эрхэлж буй үйл ажиллагааны онцлог болон үйл ажиллагааны зардал өндөр , зээлийн чанар муудсанаар эрсдлийн зардал өндөр байгаа, орлогын өсөлт зардлын өсөлтөөс бага, үйл ажиллагаа жигдрээгүй зэргээс шалтгаалжээ. -*

Нийт орлогын бүтцийн талаар Нийт орлого 2009 онд өмнөх оны мөн 46.5 хувиар буюу 6,2 сая төгрөгөөр өсч

19,596,7 сая төгрөгт хүрсэн ыь нийт эх үүсвэр өмнөх оны мөн үеэс 13.7 хувь буюу 10,789.9 сая төгрөгөөр нэмэгдсэнээс шалтгаалсан байгаа ба доорх бүтэцтэй байна. Хүснэгт 8(мянган төг) 2008.09.31

2009.09.31

№ Үзүүлэлтүүд

Д үн

10,336,174.2 Хүүгийн орлого Хүүгийн бус 8,973,480.4 2 орлого Үндсэн бус үйл 282,157.2 3 ажиллагааны орлого Ердийн бус орлого 4,874.7 4 Нийт орлого 1 9 ,5 9 6 ,6 8 6 .5 1

% 52.7 45.8

Дүн

өсөлт Д үн

6,855,222.8 6,292,710.5

% 51.2 47.0

3,480,951.4 2,680,769.9

% 50.8 42.6

1.4

224,292,8

1.7

57,864.4

25.8

0.0

7,740.2

0.1

-2,865.5

-37

10 0

1 3 ,3 7 9 ,9 6 6 .3

10 0

6 ,2 1 6 ,7 2 0 .2

4 6 .5

Нийт орлогын өсөлтийн голлох үзүүлэлтүүд нь үндсэн үйл ажиллагааны орлого болох хүүгийн болон хүүгийн бус орлого (үүнээс: гадаад валютын арилжааны орлого, итгэлцлийн үйлчилгээний орлого, мөыгөн гуйвуулгын орлого, үйлчилгээний хураамж, шимтгэлийн орлого) байна. Тайлант хугацаануудад хүүгийн болон хүүгийн бус орлогын нийт орлогод эзлэх хувь хэмжээнд төдийлэн өөрчлөлт ороогүй байгаа ба эдгээр орлогуудын өсөлт ч

хувийн жинтэйгээ ижил хувыай байгааг үйлчилгээний төрөл

цөөнтэй холбож үзэж болох юм. 29


Банк бус санхүүгийн байгууллага, түүний үйл ажиллагааг сайжруулах арга зам Нийт орлогын 52.7 хувийг зээлийн хүүгийн орлого эзэлж байгаа нь ББСБ-уудын хувьд зээлийн үйл ажиллагааны орлого нь нийт орлогын гол эх үүсвэр болсоор байна. Гэвч өмнөх оны мөн үетэй харьцуулахад нийт орлогод зээлийн хүүгийн эзлэх хувийн жин 47.8-44.6 хувь болж буурсан, харин гадаад валютын ханшийн тэгшитгэл, арилжааны орлого, мөнгөн гуйвуулгын болон бусад орлогын нийт орлогод эзлэх хувийн жин өсч байгааг тэмдэглэх нь зүйтэй. Энэ нь ББСБ-уудын эрхлэх үйл ажиллагааны нэр төрөл, т цар хүрээ өргөжиж, зээлийн үйл ажиллагаанаас гадна бусад орлогын эх үүсвэрээр бүрдүүлж байгааг харуулж байна. £

Нийт зардлын бүтцийн талаар Нийт зардал өмнөх оны мөн үеэс үйл ажиллагааны цар хүрээ өргөжсөн, бусдаас

татан төвлөрүүлсэн санхүүгийн эх үүсвэрийн хэмжээ нэмэгдсэн зэрэгтэй холбоотойгоор зардал зүйл тус бүрээр өсч 15,844.6 сая төгрөгт хүрч, нийт зардал өмнөх оны мөн үеэс 45.6 хувиар буюу 4,965.0 сая төгрөгөөр ессөн үзүүлэлттэй байна. Хүснэгт 9(мян.төг) №

Үзүүлэлтүүд

1 2 3

Хүүгийн зардал Хүүгийн бус зардал Болзошгүй эрсдэлийн зардал Үндсэн бус ү.а-ны зардал

4 5 6

2009.09.31

2008.09.31

өсөлт

Дүн 1,014,516.7 12,374,578.5 1,782,565.1

% 6.4 78.1 11.3

Дүн 830,510.4 8,301,072.2 1,302,073.0

% 7.6 76.3 12.0

Дүн 184,006.3 4,073,506.3 480,492.1

% 22.2 49.1 36.9

180,224.1

1.1

119,617.4

1.1

60,606.7

50.7

0.1 9,518.2 Ердийн бус зардал о Д Орлогын татварын 483,180.8 зардал 15,844,583.4 100 Нийт зардал

6,586.1 319,696.3

0.1 2.9

2,932.1 163,484.5

44.5 51.1

10,879,555.5

100

4,965,027.9 45.6

Тайлант хугацааны нийт зардал өмнөх оны мөн үеэс 45.6% өссөн ба үүнд гадаад валютын арилжааны зардал(хамгийн өндөр өсөлттэй), хүүгийн зардал, болзошгүй эрсдэлийн зардал, үндсэн бус үйл ажиллагааны зардал, орлогын татварын зардлууд голлох хувийг эзэлж байна. ББСБ-ууд 2009 онд нийт 3,752.1 сая төгрөгийн цэвэр ашигтай ажилласан нь 2008 онтой харыдуулахад 1.3 дахин өссөн үзүүлэлттэй байна. Тайлант хугацаанд 5.2 мянган төгрөгөөс 441.6 сая хүртэлх төгрөгийн цэвэр ашигтай ажилласан. 121 ББСБ байгаа нь нийт ББСБ-н 70.3%-ийг.

17.1 мянгаан төгрөгөөс 471.8 сая хүртэлх төгрөгийн

алдагдалтай ажилласан 35 ББСБ байгаа нь нийт ББСБ-н 20.3%-ийг тус тус эзэлж байна. 30


Банк бус санхүүгийн байгууллага, түүний үйл ажиллагааг сайжруулах арга зам Нийт зардлын өсөлтийн шалтгаан нь нэгдугээут, ББСБ-уудад итгэлцлийн үйлчилгээгээр санхүүгийн эх үүсвэр бусдаас татан төвлөрүүлж байгаа, банк, санхүүгийн байгууллагаас зээл авах хандлага нэмэгдсэн, дамжуулан зээлдүүлэх төсөлд хамрагдах ББСБ-уудын тоо өссөн зэрэг обьектив хүчин зүйлээс шалтгаалж хүүгийн зардал өссөн, хоёрдугаарт, үйлчилгээний цар хүрээ өргөжсөн болон ББСБ-уудын механик тоон өсөлттэй холбоотойгоор үйл ажиллагааны болон боловсон хүчинтэй холбоотой зардал нэмэгдсэн, гуравдугаарт, гадаад валютын ханшийн өөрчлөлтөөс шалтгаалж ханшийн тэгшитгэл, гадаад валютын арилжаанаас хүлээх алдагдал нэмэгдсэнтэй, дөрөвдүгээрт, зээл болон зээлтэй адилтгаи тооцох активын хэмжээ нэмэгдсэн, активын чанар муудаж байгаагаас эрсдлийн зардал өссөн зэрэгтэй холбоотой байна.

J

Активын чанар, зээлийы үйл ажиллагаа :Активыи бутцийн судалгаа ББСБ-уудын тайлаыт жилийн нийт активын бүтцийг өмнөх оны мөн үетэй

харьцуулан авч үзвэл дараах байдалтай байна. Хүснэгт 10/мянган төгрөгөөр/ №

Хөрөнгө

2008.12.31 Хувь Дүн

2009.12.31

ӨСӨЛТ

Дүн

Хувь

Дүн

Хувь

74,419,446.90

94.8%

92,326,922.20

95.7%

17,907,475.3

19.4%

Мөнгөн хөрөнгө Богино хугацаат хөрөнгө оруулалт /цэврээр/

20,050,521.10

25.15%

31,019,402.00

32.2%

10,968,880.9

35.4%

2,119,547.50

2.7%

1,948,117.60

2.0%

(171,429.9)

-8.8%

Нийт зээл /цэврээр/

44,474,232.30

56.6%

52,247,182.60

54.1%

7,772,950.3

14.9%

1,972,041.70

2.5%

3,257,571.30

3.4%

1,285,529.6

39.5%

292.9

0.0%

1,079,999.60

1.1%

1,079,706.7

100.0%

672.6

0.0%

497.7

0.0%

(174.9)

-35.1%

0

0.0%

0

0.0%

350

0.0%

350

0.0%

72,072.10

0.1%

401,677.00

0.4%

329,604.9

82.1%

6

(Зээлийн эрсдлийн сан) Санхүүгийн түрээсийн тооцооны авлага /цэврээр/ (Санхүүтийн түрээсийн эрсдлийн сан) Факторингийн тооцооны авлага /цэврээр/ (Факторонгийн тооцооны эрсдлийн can) ӨБҮХХ болон өмчлөх бусад хөрөнгө /цэврээр/ (ӨБҮХХ-нйнболзошгүй эрсдлийн еан)

22,418.10

0.0%

34,460.10

0.0%

12,042.0

34.9%

7

Бусад хөрөнгө

7,702,780.90

9.8%

5,631,041.10

5.8%

(2,071,739.8)

-36.8%

4,111,293.30

5.2%

4,153,193.50

4.3%

41,900.2

1.0%

4,111,293.30

5.2%

4,153,193.50

4.3%

41,900.2

1.0%

1,068,242.00

1.4%

1,372,083.90

1.4%

303,841.9

22.1%

100.0% 96,480,115.70 100.0%

17,949,375.5

18.6%

А. Эргэлтийн хөрөнгө 1

2

3

4

5

Эргэлтийн бус хөрөнгө Үндсэн ба биет бус хөрөнгө /цэврээр/ 8

(Хур имтлагдсан" элэгдэл)

Нийт хөрөнгийн дүн

78,530,740.20

31


Банк бус санхүүгийн байгууллага, түүний үйл ажиллагааг сайжруулах арга зам Тайлант онд /2009 он/ нийт эх үүсвэр нэмэгдсэнтэй холбоотойгоор нийт актив өмнөх оны мөн үеэс 18.6 хувиар буюу 17,949.5 сая төгрөгөөр өсч 96,480.1 сая төгрөг болсон ба нийт активын бүтцэд өмнөх оны мөн үетэй харьцуулахад дараах өөрчлөлтүүд орсон байна. Тухайлбал, нийт эх үүсвэр нэмэгдсэнээр хүүгийы орлого авчирдаг активуудын үлдэгдэл 17,067.0-19,279.5 сая төгрөг болж өссөн ч хурдац нь нийт активын өсөлтийн хурдацаас бага(3.7 хувиар) байгаагаас нийт активт эзлэх хувийн жин нь 59.5-50.2 хувь болж буурсан, харин мөнгөн хөрөнгийн үлдэгдэл өсч нийт активт эзлэх хувийн жин 28.6-37.4 хувь хүртэл өссөн байна. Түүнчлэн ББСБ-ууд үндсэн хөренгө нэмж бэлтгэсэнтэй холбоотойгоор үндсэн хөрөнгө 4,111.3-4,153.2 сая төгрөг болж, түүний нийт активт эзлэх хувийн жин нь 5.2-4.3 хувь болсон байна. Санхүүгийн зуучлагчийн хувьд ББСБ хөрөнгийн өсөлтөөс орлого оруулах активын өсөлт бага байгаа нь сайн үр дүн гэж үзэх боломжгүй, иймд үүний шалтгааныг тодруулах үүднээс активын бүтцэд судалгаа хийж үзье.

Активын багцын чанар

График 5

Монгол улсад ББСБ үүсч бий болоод 10 жилийн нүүр үзэж байгаа ч санхүүгийн секторт чамгүй орон зайг эзэлж жилээс жилд өргөжих шинжтэй байна. Тухайлбал, сүүлийн 3 жилд дундажаар зээл, активын өсөлт 12.1% байна. 32


Банк бус санхүүгийн байгууллага, түүний үйл ажиллагааг сайжруулах арга зам ББСБ-уудын нийт эх үүсвэр нэмэгдсэнээр зээл, түүнтэй адилтгах актив /хүүгийн орлого авчирдаг актив/ 52,247.2 сая тегрөгт хүрсэн нь нийт активын 54.1 хувийг эзэлж байна. Энэ нь санхүүгийн системийн нийт олгосон зээлийн 2.02 хувьтай тэнцэж байна. График 6 Б А П и -П Х О У Д А .Т Г АА

2000 в в а H iп п зэ э л

2001

2002

2003

2004

— ♦— Ч а н а р г у ! ! з э э л

2005

2006

Н гш т «ээлд

200"

2008

2009

ч а н а р г ү й зээлгпен х ү в ъ х э м ж э э

Графикаас харахад өнгөрсөн 10 жилийн хугацааны туршид зээлийн багцад эзлэх чанаргүй зээлийн хувь хэмжээ 2007 онд хамгийн өндөр үзүүлэлттэй байсан ба 2009 онд өмнөх оноос 3.2 хувиар өссөн нь санхүү, эдийн засгийи хямралтай холбоотойгоор зээлдэгчдийн үйл ажиллагааны орлого буурсан, барьцааны эд зүйлийг худалдан борлуулах замаар зээлийг эргэн төлүүлэх хууль эрх зүйн орчин төдийлэн таатай бус байгаа, зарим ББСБ-уудыы удирдлагын хувьд зохих менежментийг хангаж ажиллаж — чадахгүй байгаатай холбоотой юм. 2009 оны үзүүлэлтүүдийг өмнөх онтой харьцуулахад нийт зээлийн багцад эзлэх хэвийн зээл 4.0’хувиар буурсан, хугацаа хэтэрсэн зээл 0.7 хувиар, чанаргүй зээл 3.2 хувиар тус тус өссөн байх ба 2009 оны эцсийн байдлаар нийт зээлийн багцын бүтцийг хувиар илэрхийлбэл дараах байдалтай байна.

33


Банк бус санхүүгийн байгууллага, түүний үйл ажиллагааг сайжруулах арга зам График №7

5 >iJiiiiiH б а гд ы п чанар Х + в ш ш '.-t'.o.iT < 4” 4 ______

'

т/рбумгогрог)

тчроуытвгрвг)

3° о

" °

Эх үүсвэр: Санхүүгийн зохицуулах хороо - мояиторинг судалгааны газар

Өмнөх оны мөн үетэй харьцуулахад активыы чанарт дараах өөрчлөлтүүд орсон байна. Нийт зээл, түүнтэй адилтгах активын өсөлтөөс чанаргүй зээл, түүнтэй адилтгах активын өсөлт их байгаагаас хэвийн болон хугацаа хэтэрсэн зээл, түүнтэй адилтгах активын нийт зээл, түүнтэй адилтгах активт эзлэх хувийн жин 94.3-91.2 хувь болон буурч, харин хэвийн бус, эргэлзээтэй ба муу зээл, түүнтэй адилтгах активын нийт зээл, түүнтэй адилтгах активт эзлэх хувийн жин 5.7-8.8 болж өссөн байна. Эрсдлийн санг 2004 оны 459/207 тоот Монголбанкны Ерөнхийлөгч, Санхүү, эдийн засгийн сайдын хамгарсан тушаалаар шинэчлэн батлагдсан “Активыг ангилах, активын эрсдлийн сан байгуулж, зарцуулах журам“-ын дагуу 3,257,571.ЗОТ-өөр байгуулсан байна.

S

Пассивын бүтэц, төлборийн чадварын талаар

Нийт эх үүсвэрийн өөрчлөлтийн талаар ББСБ-уудын тайлант жилийн нийт өр төлбөр ба өөрийн хөрөнгийн бүтцийг өмнөх оны мөн үетэй харьцуулж үзвэл дараах байдалтай байна.

34


Банк бус санхүүгийн байгууллага, түүний үйл ажиллагааг сайжруулах арга зам Хүснэгт 11/мянган төгрөгөөр/ 2008.12.31 Өр төлбөр № эзэмшигчдийн өмч А. Өр төлбөр 1

2 3

4 5 6 7 8 Б.

Өсөлт

ба

Итгэлцдийн үйлчилгээний өглөг Дотоод, гадаадын банк, санхүүгийн байгууллагад төлөх өглөг Бусад эх үүсвэр Санхүүгийн дериватив /үүсмэл хэрэгсэл/-ын өглөг Зээлийн батлан даалтанд байршуулсан эх уүсвэр Төслийн зээлийн санхүүжилт Хуримтлуулж тооцсон хүүгийн өглөг Буеад пассив Эзэмшигчдийн өмч

1 3 4

2009.12.31

Ердийн хувьцаа Бусад өмч Сангууд Хуримтлагдсан 7 ашиг/алдагдал Хоёрдогч өглөг /5 жилээс дээш хугацаатай/ 8 Нийт өр төлбөр ба эзэмшигчдийн өмчийн дүн

Хувь

Дүн

Хувь

Дүч

Хувь

Дүн

23,513,084.9

29.9%

21,639,613.6

22.4%

-1,873,471.3

-8.7%

2,846,290.3

3.6%

3,653,513.1

3.8%

807,222.8

22.1%

9,646,306.8 1,211,105.6

12.3% 1.5%

10,689,685.1 757,561.5

11.1% 0.8%

1,043,378.3 -453,544.1

9.8% -59.9%

0.0

0.0%

0.0

0.0%

4,584.9

0.0%

1,059.3

0.0%

-3,525.6

332.8%

2,754,039.3

3.5%

2,746,702.2

2.8%

-7,337.1

-0.3%

263,575.4 6,787,182.6

0.3% 8.6%

284,060.5 3,508,091.2

0.3% 3.6%

20,485.1 -3,279,091.4

7.2% -93.5%

55,017,655.3 46,737.684.5 582,939.9 1,108,233.7

70.1% 59.5% 0.7% 1.4%

74,840,502.0 66,367,214.5 496,841.8 1,100,073.0

77.6% 68.8% 0.5% 1.1%

19,822,846.7 19,629,530.0 -86,098.1 -8,160.7

26.5% 29.6% -17.3% -0.7%

6,176,033.8

7.9%

6,088,662.8

6.3%

-87,371.0

-1.4%

412,763.4

0.5%

787,710.0

0.8%

374,946.6

47.6%

78,530,740.2

100.0%

96,480,115.7

100.0%

17,949,375.5

18.6%

Тайлант онд нийт эх үүсвэр өмнөх оны мөы үеэс 18.6 хувь буюу 17,949.4 сая төгрөгөөр өсч 96,480.1 сая төгрөгт хүрсэн нь үйл ажиллагаа явуулж буй ББСБ-уудын тоо 132-177 болж өссөнтэй холбоотой байна. Нийт эх үүсвэрийн бүтцэд өмнөх оны мөн үетэй харьцуулахад дараах өөрчлөлтүүд орсон байна. Тухайлбал, өөрийн хөрөнгийн өсөлтийн хурдац нийт эх үүсвэрийн өсөлтийн хурдацаас их байгаагаас өөрийн хөрөнгийн нийт эх үүсвэрт эзлэх хувийн жин 70.1-77.6 хувь болж өссөн, харин нийт өр төлбөрийн үлдэгдэл дорвитой нэмэгдээгүйгээс нийт активт эзлэх хувийн жин 29.9-22.4 хувь болж буурчээ. Нийт эх үүсвэрийн 77.6 хувийг өөрийн хөрөнгөөр бүрдүүлж байгаа нь нэг талаас Банк бус санхүүгийн үйл ажиллагааыы тухай хуульд заасны дагуу ББСБ нь зөвхөн өөрийн хөрөнгөөр үйл ажиллагаа эрхэлнэ гэсэнтэй нийцэж байгаа, нөгөө талаас бусдаас санхүүгийн эх үүсвэр татан төвлөрүүлэх явц нь зохистой түвшинд байгааг харуулж байна.

35


Банк бус санхүүгийн байгууллага, түүний үйл ажиллагааг сайжруулах арга зам J

Өерийн хөрөнгийн хүрэлцээний узуүлэлт16

Банк бус санхүүгийн үйл ажиллагаа эрхэлж буй ББСБ-уудын механик тоон өсөлт /132183 ББСБ/ болон Монголбанкны Ерөнхийлөгчийн 2005 оны 461 дүгээр тушаалаар, Санхүүгийн зохицуулах хорооны 2008 оны 169 дүгээр тогтоолоор ББСБ-ын дүрмийн сангийн доод хэмжээг шинэчлэн тогтоосонтой холбоотойгоор ББСБ-уудын нийт өөрийн хөрөнгө 74,840.5 сая төгрөгт хүрсэы нь өмнөх оны мөн үетэй харьцуулахад /өмнөх оны мөн үед өөрийн хөрөнгө 55,017,7 сая төгрөг/ 26.5 хувиар буюу 19,822.8 сая төгрөгөөр өссөн байна.

J

Төлбөр тургэн гуйцэтг jx чадварын узуүлэлт

ББСБ-ууд харилцах хадгаламжаар бус хариы өөр хэлбэрээр эх үүсвэр бүрдүүлж хэвийн үйл ажиллагаагаа хангах, бусдаас санхүүгийн эх үүсвэр татан төвлөрүүлэх замаар нийт эх үүсвэрээ нэмэгдүүлснээр татан төвлөрүүлсэн хөрөнгийн хэмжээ 21,639.6 сая төгрөг, харин түргэн борлогдох актив 32,967.5 сая төгрөг байгаагаас ТТГЧ-ын шалгуур үзүүлэлт нэгтэлээр 152.4 хувь байгаа нь журамд заасан хязгаарлалтыг хангаж байна. Гэвч ТТТЧын үзүүлэлтийг санхүүгийн бусад эх үүсвэрийг их хэмжээгээр татан төвлөрүүлж буй, ялангуяа итгэлцлийн үйл ажиллагаа явуулж буй ББСБ хангахгүй байх эрсдэл үүсэх хандлагатай байна.

Харин бусдаас татан төвлөрүүлсэн хөрөнгийн 3.8 хувь буюу 3,653.5 сая төгрөг нь итгэлцлийн үйлчилгээний өглөг, 11.1 хувь буюу 10,689.7 сая төгрөг нь банк, санхүүгийн байгууллагаас а§сан зээл, үлдсэн хувь нь зарим эх үүсвэр, бусад пассив эзэлж байна.

j

Гадаад валютын эрсдлийн үзүүлэлт Тайлант хугацааны эцэст гадаад валютын позици нийт валютаар 16.38 хувь

байгаа нь журамд заасан зохистой харьцааны шалгуур үзүүлэлтийг нэгтгэлээр болон дийлэнх ББСБ-уудын хувьд хангаж байгаа ч гадаад валютын ханшийн эрсдлээс сэргийлэх зорилгоор гадаад валютаар зээл олгох сонирхол давамгайлснаар уг үзүүлэлтийг хангахгүй байх эрсдэл ББСБ-уудад үүсч байна.

16 Санхүүгийн зохицуулах хороо - мониторинг судалгааны газар

36


Банк бус санхүүгийн байгууллага, түүний үйл ажиллагааг сайжруулах арга зам

2.2.

Банк

бус

санхүүгийн

байгууллагын

үйл

ажиллагааг

сайжруулах чиглэл Урт хугацаанд. үйл ажиллагаагаа явуулж буй нэр хүндтэй, арвин туршлагатай, алслагдсан хөдөө орон нутагт хүрч үйлчилдэг, Бичил болон ЖДБ-ийн зээл олгох олон улсын

жишигт

нийцсэн

өөрийн

технологитой,

гадаадын

хөрөнгө

оруулагч

байгууллагуудтай өргөн хүрээнд амжилттайгаар хамтран ажиллаж гадны туршлагуудаас солилцсон ББСБ болох “Кредит Монгол” Компаний тухай авч үзье.

“Кредит Монгол” Бапк Бус Санхүүгийн Байгууллага Европын Холбооны TASIC хөтөлбөрийн хүрээнд "Монголын Жижиг Бизнесийн Сан” Төрийн бус байгууллага нь үүсэн байгуулагдсан бөгеөд жижиг, дунд бизнесийн үйл ажиллагааг дэмжиж зээл олгох зорилгоор "Кредит Монгол" ХХК-ийг 2000 оны 4 дүгээр сарын 5-нд үүсгэн байгуулж улмаар "Кредит Монгол" ХХК нь Банк Бус Санхүүгийн Байгууллагын үйл ажиллагаа эрхлэх зөвшөөрлийг Монгол банкнаас 2000 оны 4 дүгээр сарын 25-ны өдөр авсан юм. “Кредит Монгол” ББСБ нь 2009 оны байдлаар нийт 100 орчим ажиллагсадтай, 9 салбар нэгжтэй үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Салбарууд нь нийслэл хотод БГД, БЗД, ЧД, Хөдөө орон нутагт Дархан, Эрдэнэт хотууд, алслагдсан сумдууд болох Архангай аймгийн Батцэнгэл сум, Баянхонгор аймгийн Богд сум /УБ хотоос 700 км/, Өвөрхангай аймгийн Баян-Өндөр сум дахь салбаруудаар үйл ажиллагаагаа явуулж байна. “Кредит Монгол” ХХК нь 2000 онд Европын холбооны "Тасис" хөтөлбөрийн хүрээнд үүсгэн байгуулагдаж, төслийн ажлыг амжилттай хэрэгжүүлсэн бөгөөд одоогоор Дэлхийн банк /MDF/, Еерманы сэргээн босголт зээлийн банкны /KFW/ төслүүдийн хүрээнд үйл ажйллагаагаа явуулж байна. Мөн Бичил болон ЖДБ эрхлэгчдэд санхүүгийн үйлчилгээ үзүүлэх дотоодын болон гадаадын төсөл хөтөлбөрүүдтэй хамтран үйл ажиллагаа явуулж ирсэн ба тэдгээрээс дурдвал: •

Европын Холбооны TACIC Хөтөлбөрийн ‘"Монгол улсад ЖДҮ-ийг дэмжих нь” хоёр үе шаттай төсөл

ҮБ-ийн Хөгжлийн Хөтөлбөр болон Их Бритаыийн Засгийн Еазрын дэргэдэх Олон Улсын Хөгжлийн Еазрын хамтын санхүүжилт бүхий “Хөдөө орон нутагт санхүүгийн үйлчилгээг хүргэх нь” бичил зээлийн төсөл

37


Банк бус санхүүгийн байгууллага, түүыий үйл ажиллагааг сайжруулах арга зам •

Дэлхийн Банкны дэргэдэх Бичил Санхүүгийн Хөгжлийн Газраас хэрэгжүүлж буй “Тогтвортой амьжиргаа” бичил зээлийн төсөл

АНУ-ын Хөгжлийн Газрын санхүүжилт бүхий “Си Эйч Эф Интэрнейшнл” ХХКаас хэрэгжүүлж буй ‘Тэр санаачлага” бизнес хөгжлийн төсөл

Германы Сэргээн Босголт Зээлийн Банкны (KfW) санхүүжилт бүхий “Бичил зээлийн шугам Кредит Монгол” төсөл зэрэг хөтөлбөрүүдтэй хамтран үйл ажиллагаагаа явуулж ирсэн.

БҮТЭЭГДЭХҮҮН БА ҮЙЛЧИЛГЭЭ.

“Кредит Моыгол” Банк Бус Санхүүгийн

Байгууллагын энгийн болон тусгай зөвшөөрөл авсан үйл ажиллагааны эрхтэй танилцая. Заалт 7.1.1. 7.1.2. 7.1.3. 7.1.4. 7.1.5. 7.1.6. 7.1.7. 7.1.8. 7.1.9. 7.1.10.

АВСАН ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНЫ ЭРХ Үйл ажиллагаа Зээл Факторингийн үйлчилгээ Санхүүгийн түр ээс Төлбөрийн баталгаа гаргах Төлбөр тооцооны хэрэгсэл гаргах Цахим төлбөр тооцоо, монгон гуйвуулгын үйлчилгээ Гадаад валютын арилжаа Итгэлцлийн үйлчилгээ Богино хугацаат санхүүгийн хэрэгсэлд хөрөнгө оруулалт «_» * хиих Хоронго оруулалт, сапхүүгийн чиглэлэзр зовлогоо, мэдээлэл өгөх

Авсан эсэх 1 0 1 0 0 1 1 0 0 1

Эх сурвалж: Банк бус санхүүгийн үйл ажилпагааны нэмэлт тусгай зөвшөөрөл олгогдох уйл ажиллагаанууд

Дээрх хүснэгтээс үзэхэд зээл, санхүүгийн түрээс, цахим төлбөр тооцоо, мөнгөн гуйвуулгын үйлчилгээ, гадаад валютын арилжаа, хөрөнгө оруулалт, санхүүгийн чиглэлээр зөвлөгөө, мэдээлэл өгөх зэрэг үйл ажиллагааны эрх олгогдсон байна. Тус ББСБ нь дараах зээлийн бүтээгдэхүүнүүдийг зах зээлд нэвтрүүлсэн байна. Үүнд: 1. Жижиг дунд бизнесийн зээл Зээлийн зориулалт Зээлийн хэмжээ Зээлийн хүү Хугацаа /сар/ Барьцаа хөрөнгө Урамшуулал Үйлчилгээний хураамж Үйлчилгээний шимтгэл

ЭХ-ийн ХО-ын санхүүжилт санхүүжилт 10-50сая 7 50-300 сая 7 5-10 сая 7 2,9-2,4% 2,7-2,2% 3,2-2,5% 1-18 1-12 1-12 Ул хөдлөх хөрөнгө, Ажлын тоног төхөөрөмж, Гэр ахуйн хэрэгсэл, Хедлөх хөрөнгө гэх мэт Зээлийг календарын 180 хоног ашигласан бол давтан зээлд хүү 0.15%-иар буурна 5.000 - 10.000 7 0.3% - 0.5% Хэрэглээ

38


Банк бус санхүүгийн байгууллага. түүний үйл ажиллагааг сайжруулах арга зам 2. Орон нутгийн зээл Зээлийн зориулалт Зээлийн хэмжээ Зээлийн хүү Хугадаа /сар/Үйлчилгээний хураамж Үйлчилгээний шимтгэл Бичил зээл Зээлийн зориулалт Зээлийн хэмжээ Зээлийн хүү Хугацаа /сар/ Барьцаа хөрөнгө

Бизнес хэрэглээ 20,000-10,000,000? 3,5-2,3% 1-12 1.000 - 10.000 7 0.3%

Бизнес хэрэглээ 1,000,000 хүртэл 1,000,000-5,000,000 3,6-3,0 3,5-2,8% 1-12 1-12 Гэр ахуйн хэрэгсэл, Ажлын тоног төхөөрөмж, Хөдлөх хөрөнгө (3 сая хуртэл шаардлагагүй)

4. Авто машин баръцаалсан зээл Зээлийн зориулалт Бизнес хэрэглээ Зээлийн хэмжээ 100,000-20,000,000 Зээлийн хүү 4% Хугацаа/сар/ 1-3 Бүх төрлийн авто машин, Хүнд даацын механизм Барыдаа хөрөнгө Орон сууц барьцаалсаи шуурхай зээл Зээлийн зориулалт Бизнес хэрэглээ Зээлийн хэмжээ 500,000-20,000,000 Зээлийн хүү 3,5% Хугацаа /сар/ 1-6 Хувьчлагдсан орон сууц, Амины орон сууц Барьцаа хөрөнгө Хэрэглээний зээл Зээлийн зориулалт Зээлийн хэмжээ Зээлийн хүү Хугацаа /сар/ Барьцаа хөрөнгө

Хэрэглээ, үл хөдлөх хөрөнгө 100.000-10,000,000 3,5%-2,8% 1-12 Үл хөдлөх хөрөнгө, Хөдлөх хөрөнгө, Тогтмол орлого

ББСБ-уудын олгож буй зээлийн хүүгийн түвшин дундажаар 3.0-3.5, харин “Кредит Монгол” ББСБ-ын зээлийн хүүгийн дундаж түвшин нь 2,2-4,0% байна. Тус ББСБ-ын зээлийн бүтээгдэхүүний хүү нь бусдаасаа доогуур хүү тогтоож өгсөн байна.

39


Банк бус санхүүгийн байгууллага. түүний үйл ажиллагааг сайжруулах арга зам

Удирдлага Хувь нийлүүлэгчдийн хурал: Байгууллагын эрх барих дээд байгууллага нь хувь нийлүүлэгчдийн хурал юм. Хувь нийлүүлэгчдийн хурлаар ТУЗ-ыг томилох бөгөөд байгууллагын хэтийн төлөв, стратегийг тодорхойлох чиглэлээр шийдвэр гаргадаг. Төлөөлөн Удирдах Зөвлөл (ТУЗ): Хувь нийлүүлэгчдийн хурлаас томилогдон, байгууллагыг удирддаг бөгөөд стратегийн түвшинд шийдвэр гаргах, байгууллагын үйл ажиллагаанд хяналт тавих Гүйцэтгэх захирлыг томилох, хянах, чөлөөлөх эрх эдэлнэ. ТУЗ

нь

дарга,

4

гишүүний

бүрэлдэхүүнтэй

үйл

ажиллагаагаа

явуулдаг.

Хяналтын зөвлөл (ХЗ):Байгууллагын дотоод хяналтын үндсэн зорилтууд хэрхэн хангагдаж байгааг шалгаж тогтоох зорилгоор 2 хүний бүрэлдэхүүнтэй Хяналтын Зөвлөл ажилладаг. ХЗ нь байгууллагын актив хөрөнгө болон бусад эх үүсвэрийг үр ашигтай байршуулан, ашигтай ажиллуулах, дотоод данс бүртгэл, санхүүгийн тайлан мэдээний зөв, цаг үеэ олсон, шуурхай байдлыг хангах, дотоод хяналтын тогтолцооны ажиллах зарчмыг тодорхойлж, боловсронгуй болгох, байгууллагын үйл ажиллагааг холбогдох хууль тогтоомж, Монголбанк, Санхүүгийн зохицуулах хорооны журам, заавар, өөрийн дотоод дүрэм, журамтай нийцүүлэн ажиллахад чиглэсэн хяналтын чиг үүргийг хэрэгжүүлдэг. Захирлын зөвлөл (33):“Кредит Монгол” ББСБ-ын гүйцэтгэх удирдлага буюу гүйцэтгэх эрх мэдлийг хэрэгжүүлэгч этгээд нь Гүйцэтгэх захирал бөгөөд Гүйцэггэх захирлын ажлын алба буюу захирлын зөвлөл өдөр тутмын үйл ажиллагаа болон цаг үеийн ажилтай холбоотой асуудлуудаар шийдвэр гаргадаг.

40


Банк бус санхүүгийн байгууллага, туүыий үйл ажиллагааг сайжруулах арга зам ■

Боловсон хүчин Ажиллагсдын талаарх тоон үзүүлэлтүүд:

график 8

100 so 60 40

20 о 2000

2 001

2002

2003

□ L o a n o f f ic e r s

200 4

2 005

2006

□ Em p iо у е es

“Кредит Монгол” компаний зээлийн мэргэжилтэн ыь нийт ажилтнуудынхаа 50-иас их хувийг эзэлж байгаа нь харагдаж байна.

Активын бүтцийн шинжилгээ Актив нь хөрөнгийн эх үүсвэрийг хэрхэн ашиглаж байгаа буюу юунд байршуулсныг цаг хугацааны тодорхой агшинд харуулж байдаг. Актив нь олох ашгийг нэмэгдүүлэх, хөрвөх чадварыг нь хангаж байх хосолсон зорилгыг хэрэгжүүлэх хамгийн оновчтой хувилбараар байршсан байвал зохино. Хүснэгт 12/мянган төгрөгөөр/ 2008/12/31

2007/12/31

Өсөлт/2007-2008/

2009/12/31

АКТИВУУД

төгрөг

хувь

төгрөг

хувь

хувь

төгрөг

хувь

төгрөг

Хувь

Эпгз.пийн ХӨРӨПГӨ

2,373,495.8

96.1%

2,881,577.4

93.0%

3,486,611.1

93.5%

508,081.6

21.4%

605,033.7

21.0%

300,742.0

12.2%

181,482.1

5.9%

142,604.0

3.8%

119,259.9

-39.7%

-38,878.1

21.4%

0.0%

0.0

0.0%

0.0

0.0%

0.0

0.0%

84.2% 3,197,944.3

85.8%

769,535.7

41.8%

586,855.4

22.5%

Мөнгөн хөрөнгө Богино хугацаат санхүүгийн хэрэгсэлд оруулсан хөрөнгө оруулалт /цэврээр/

гөгрөг

Өсөлт/2008-2009/

0.0

0.0%

0.0

Зээл /цэврээр/ Санхүүгийн түрээсийн тооцооны авлага /цэврээр/ Факторингийн тооцооны авлага/цэврээр/ Санхүүгийн деривативын авлага

1,841,553.2

74.5%

2,611,088.9

0.0

0.0%

0.0

0.0%

0.0

0.0%

0.0

0.0%

0.0

0.0%

0.0

0.0%

0.0

0.0%

0.0

0.0%

0.0

0.0%

0.0

0.0%

0.Q

0.0%

0.0'

0.0%

0.0

0.0%

0.0

0.0%

0.0

Бусад актив Хуримтлуулж тооцсон хүүгийн авлага

182,983.5

7.4%

40,756.9

1.3%

90,212.6

2.4%

142,226.6

-77.7%

49,455.7

0.0% 121.3 %

48,217.2

2.0%

48.249.5

1.6%

55.850.1

1.5%

32.3

0.1%

7,600.6

15.8%

96,772.3

3.9%

218,049.7

7.0%

241,916.1

6.5%

121,277.4

125.3%

23,866.4

10.9%

0.0

0.0%

64.265.8

2.1%

16.188.4

0.4%

64,265.8

0.0%

-48,077.4

74.8%

■96,772.3

3.9%

153.783.9

5.0%

225,727.7

6.1%

57,011.6

58.9%

71,943.8

46.8%

2,470,268.1

100.0%

3,099,627.2

100.0%

3,728,527.2

100.0%

629,359.1

25.5%

628,900.0

20.3%

Зш злтиГш б\с хөоөнгө Өмчлөх хөрөнгө /цэврээр/ Үндсэн хөрөнгө /цэврээр/ НИЙТ ХӨРӨНГИЙН ДҮН

41


Банк бус санхүүгийн байгууллага. түүний үйл ажиллагааг сайжруулах арга зам Дээрх активын бүтцийг харахад хөрөнгийн байршилын бүтэц зохистой байна. Активын голлох хэсэг буюу нийт активын 75-85 хувийг зээлд байршсан байна. Зээлийн өсөлтийн хурд эхний жилд 41,8 хувиар, дараагийн жилд 22,5%-иар өссөн үзүүлэлттэй байгаа нь нийт- өсөлтийн хурднаас 2 дахин их байна. Мөнгөн хөрөнгийн хэмжээг бууруулж чадсан байна. Бусад актив нь эхний жилд 77,7%-р буурсан ба дараагийн жилд нь 121,3%-р өсгөсөн байна. Энэ нь зээлийг төвлөрүүлэн олгосон байдлыг харуулж байна. Энэ нь зээлийн эрсдэлд оруулах аюултай тул энэ байдлыг сайн судлаж, үнэлэлт, дүгнэлт өгөх нь чухал юм. “Кредит Монгол” компаний зээлийн өсөлтийг графикаар харцгаая.

Графт 9

З э э л /м ян.төг/I

12/31/2006

3,197,944.3

Г

2,611,088.9 12/31/2005

Г

12/31/2004

Г

a

Мөнгөн Хөрөнгийн бүтэц нийт активт эзлэх хувь хэмжээ маш бага байгаа нь ажиглагдаж байна. Энэ нь тухайн ББСБ-н төлбөрийн чадварт төдийлөн сайн нөлөөтэй биш. Гэхдээ ББСБ нь өөрийн хөрөнгөөр үйл ажиллагааг явуулдаг нь банкуудтай харыдуулахад төлбөрийн чадварын эрсдлээс зайлсхийх боломжтой юм. Гэхдээ мөнгөн хөрөнгийн зохистой хэмжээг пассивын бүтэц болон Моыгол банкны журмын дагуу хүрэлцээний үзүүлэлттэй холбон тайлбарлах ыь илүү үр дүнтэй юм. Иймээс мөнгөн хөрөнгийн бүтцийг судлаж үзье. Мөнгөн хөрөнгийн бүтэц Үзүүлэлт

Хүснэгт 13/мянган төгрөгөөр/ 2008/12/31

200712/31

2009/12/31

Төгрөг

Хувь

төгрөг

хувь

төгрөг

Бэлэн мөнгө

40,738.3

13.5%

23,732.5

13.1%

1 1,938.2

Банкны байгууллагад байршуулсан Харилцах Банкны байгууллагад байршуулсан хадгаламж Бусад санхуүгийн байгууллагад байршуулсан харилцах Бусад санхүүгийн байгууллагад байршуулсан хадгаламж Мөнгөн хөрөнгө

260,003.7

86.5%

157,749.6

86.9%

130,665.9

Өсөлт/2007-2008/

хувь

төгрөг

Хувь

8.4%

-17,005.8

-41.7%

91.6%

-102,254.1

-39.3%

Өсөлт/2008-2009/ төгрөг

Хувь

-11,794.3

-49.7% -17.2%

27,083.7

0.0

0.0%

0.0

0.0%

0.0

0.0%

0.0

0.0%

0.0

0.0%

0.0

0.0%

0.0

0.0%

0.0

0.0%

0.0

0.0%

0.0

0.0%

0.0

0.0%

0.0

0.0%

0.0

0.0%

0.0

0.0%

0.0

0.0%

300,742.0

100.0%

181,482.1

100.0%

142,604.1

100.0%

-119,259.9

-39.7%

-38,878.0

-21.4%

42


L


Банк бус санхүүгийн байгууллага, түүний үйл ажиллагааг сайжруулах арга зам Мөнгөн хөрөнгийн бүтцийг дээрх байдлаар гаргасан болно. Мөнгөн хөрөнгийн бүтцээс харахад дийлэнх хувийг буюу нийт мөнгөн хөрөнгийн 86-90%-ийг ыь Банкны байгууллагад байршуулсан харилцах эзэлж байна. Нийт мөнгөн хөрөнгийн хэмжээ буурсан үзүүлэлттэй байгаа нь бэлэн мөнгө, банкны байгууллагад байршуулсан харилцахын бууралттай шууд холбоотой байна. Иймээс Санхүүгийн зохицуулах хорооны журмын дагуу төлбөрийн чадварын үнэлгээг хийж гүйцэтгэе. Хүснэгт 14/мянган төгрөгөөр/ Жи1 нэх ҮЗҮҮЛЭЛТҮҮД ТҮРГЭН БОРЛОГДОХ АКТИВ 1 Бэлэн мөнгө 2 Засгийн газар, Төв банкны үнэт цаас 3 Банк, санхүу байгуулага дахь харилцах, хадгаламж

хуиь

100% 100% 100%

БУСДААС ТАТАН ТӨВЛӨРҮҮЛСЭЫ ХӨРӨНГӨ 1 Итгэлцлийн үйлчилгээний өглөг 2 Банкнаас авсан зээл л Банк бус санхүүгийн байгууллагаас авсан зээл 4 Зарим эх үүсвэр 5 Бусад пассив /цэврээр/ В ТӨЛБӨР ТҮРГЭН ГҮЙЦЭТГЭХ ЧАДВАРЫН ХАРЬЦАА (А/Б*100%) Г ЗОХИСТОЙ ХАРЬЦАА(>8%) д ХАРЬЦААНЫ БИЕЛЭГДЭЭГҮЙ ХУВЬ/Г-В/ Е ШААРДЛАГАТАЙ НЭМЭЛТТҮРГЭН БОРЛОГДОХ АКТИВ (Б*0,1-А)

2007 оны 12-р сарын31өдөр төгрөг гадаад бүгд валют 181,482.1 173,683.0 7,799.1 23,732.5 23,475.9 256.6 0.0 0.0 0.0 157,749.6 150,207.0 7,542.5 1,273,055.1 0.0 799,900.3 321,161.5 96,263.0 55,730.3

0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0

1,273,055.1 0.0 799,900.3 321,161.5 96,263.0 55,730.3

13.64% 8.00%

0.00% 8.00%

5.64%

8%

14.26% 8.00% 6%

(46,377.44)

(7,799.13)

(54,176.56)

Санхүүгийн зохицуулах хорооны журмын дагуу төлбөр түргэн гүйцэтгэх чадварын үзүүлэлтийн хангалтыг хангаж ажилласан байгаа нь харагдаж байна. Энэ нь жил дараалан мөнгөн хөрөнгийн хэмжээг

зохистой төвшинд барих бодлоготой

холбоотой. Энэ байдал нь зээлийн хэмжээ нийт активын дүнд эзлэх хувь хэмжээ өндөр байгаа, итгэлцлийн өглөгийн үйлчилгээ эрхэлдэгүйтэй төлбөр түргэн гүйцэтгэх чадварын үзүүлэлт шууд холбож тайлбарлаж болно. Иймээс нэмэлт зөвшөөрөлийн авах тал дээр анхаарлаа хандуулах нь зүйтэй юм.

Зээл ББСБ-н үйл ажиллагааны үндсэн бүтээгдэхүүн ыь зээлийн бүтээгдэхүүн юм. Уг судлагдаж буй ББСБ-н хувьд ч гэсэн энэ байдал ажиглагдаж байна. Өөрөөр хэлбэл нийт активын 70 орчим хувийг зээлд байршуулсанаар тодорхойлогдож байна. Иймээс '‘Кредит Монгол” ББСБ-н зээлийн бүтцийн судалгааг хийе. 43


Банк бус санхүүгийн байгууллага, түүний үйл ажиллагааг сайжруулах арга зам Хүснэгт 15/мянган төгрөгөөр/ 2007/12/31

2009/12/31

Өсөлт/2007-2008/

төгрөг

Хувь

төгрөг

97.4%

2,610,220.5

99.97%

3,237,672.6

101.24%

817,035.0

45.56%

627,452.1

■ 94.6%

2,524,763.3

96.7%

3,140,332.5

98.2%

782,381.2

44.90%

615,569.2

24.4%

1.4%

28,350.8

1.1%

21,791.0

0.7%

2,286.7

8.77%

-6,559.8

-23.1%

50,803.4

2.8%

57,106.4

2.2%

75,549.2

2.4%

6,303.0

12.41%

18,442.8

-32.3%

4,320.6

0.2%

53,237.5

2.0%

7,182.0

0.2%

48,916.9

1132.18%

-46,055.5

-86.5%

330.4

0.0%

381.9

0.0%

17,997.8

0.6%

51.5

15.59%

17,615.9

4612.7%

Ннйт зээл (төгрөгийн)

1,793,185.5

Хэвийн зээл

1,742,382.1

Хугацаа хэтэрсэн зээл

26,064.1

Чанаргүй зээл Х э в и й н б у с зээл

Хувь

хувь

Өсөлт/2008-2009/

Хувь

төгрөг

Э р гэ лзээ т э й зээл

2008/12/31 төгрөг

Үзүүлэлт

төгрөг

хувь 24.0%

М у у зээл

20,088.2

1.1%

3,487.1

0.1%

50,369.3

1.6%

-16,601.1

-82.64%

46,882.2

1344.4%

Нийт зээл (валютын)

90,059.6

4.9%

53,126.1

2.0%

28,101.7

0.9%

-36,933.5

-41.01%

-25,024.4

-47.1%

Хэвлйн зээл

90,059.6

4.9%

53,126.1

2.0%

28,101.7

0.9%

-36,933.5

-41.01%

-25,024.4

-47.1%

Хугацаа хэтэрсэн зээл

0.0

0.0%

0.0

0.0%

0.0

0.0%

0.0

0.00%

0.0

0.0%

Чанаргүй зээл

0.0

0.0%

0.0

0.0%

0.0

0.0%

0.0

0.00%

0.0

0.0%

Х э в и й н б у с зээл

0.0

0.0%

0.0

0.0%

0.0

0.0%

0.0

0.00%

0.0

0.0%

Э р гэ лзээ т э й зээл

0.0

0.0%

0.0

0.0%

0.0

0.0%

0.0

0.00%

0.0

0.0%

0.0

0.0%

0.0

0.0%

0.0

0.0%

0.0

0.00%

0.0

0.0%

2.1%

10,565.8

25.34%

15,572.3

29.8%

100.0%

769,535.7

41.79%

586,855.4

22.5%

М у у зээл (З э э л и и н з р е д м п ш си н )

Зээл /цэврээр/

41,691.9

2.3%

52,257.7

2.0%

67,830.0

1,841,553.2

100.0%

2,611,088.9

100.0%

3,197,944.3

Эхний жилд Нийт зээлийн хэмжээ 45,56%-иар өсч, дараагын жилд нь 24,0%-иар өссөн байна. Зээл олголтын өсөлт нэмэгдэх нь сайн хэдий ч төлбөрийн чадварын хувьд хангалтгүй үзүүлэлттэй байгаа нь зээл олголтыг хязгаарлаж, улмаар төлбөрийн чадварыг сайжруулах хэрэгтэй байна. “Кредит Монгол” ББСБ-н нийт зээлийн 90 орчим хувийг төгрөг хэлбээр ^байршуулсан байна. Хэвийн бус зээлийн хэмжээ эхний онд огцом 1132,2%-иар өссөн ч муу зээлийы хэмжээ 82,64% буюу 16,601.1 мянган төгрөгөөр буурсан сайн үзүүлэлттэй байыа. Харин дараагын онд нь хэвийн бус зээлээ багасгасан боловч эргэлзээтэй зээл, муу зээлийн хэмжээ огцом өссөн байна. Ерөнхийдөө зээлийн бүтцийн чанар муудах хандлагатай байна. Иймээс зээлийн чанарыг сайжруулах, улмаар зээлийн эргэн төлөлтийг хурдасгах хэрэгтэй байна. Валютын зээлийн хэмжээ эхний онд 41,01%, дараа онд 47,1%-иар тус тус буурсан байгаа нь валютын зээлийн чанар муудаж байгааг харуулж байна.

График 10

Зээлийн х э м ж э э / х у в и а р /

44


Банк бус санхүүгийн байгууллага, түүний үйл ажиллагааг сайжруулах арга зам Ер нь ББСБ-н зээлийи зах зээлийн хэмжээнд 13%-ийг “Кредит Монгол” ББСБ эзэлж байгаа нь сайн үзүүлэлт юм. Өөрөөр хэлбэл тухайн ББСБ нь ББСБ-н зах зээлд нэгэнт байр сууриа олсон байгууллага гэж хэлж болохоор байна. Гэсэн хэдий ч санхүүгийн зуучлагчийн хувьд “Кредит Монгол” ББСБ-н зээлийн эрсдлийн сангийн хүрэлцээг тооцоолж үзье Зээлийн эрсдлийн сангийн хүрэлцээ: '

Хүснэгт 16/мянган төгрөгөөр/

Үлдэгдэл /2007.12.31/

Үлдэгдэл /2008.12.31/

Үлдэгдэл /2009.12.31/

1,832,441.7

2,577,889.4

3,168,434.2

26,064.2

85,350.8

21,791.0

24,739.3

57,106.4

75,549.1

а/ Хэвийн бүс

4,320.7

53,237.5

7,182.0

б/ Эргэлзээтэй

330.4

381.9

17,997.8

20,088.3

3,487.1

50,369.3

1,907,984.4

2,777,453.0

3,341,323.4

Үзүүлэлт

Хэвийн зээл Хугацаа хэтэрсэн зээл Чанаргүй зээл. Үүнээс;.

в/ Мүү

IIийт Байгуулеан сан

Эрсдлийн сан байгуулах хувь

Сан байгуулах хэмжээ /2007.12.31/

/2008.12.31/

/2009.12.31/

1%

18,324.4

25,778.9

31,684.3

5%

1,303.2

4,267.5

1,089.6

22,064.3

25,068.5

66,740.5

40%

1,728.3

21,295.0

2,872.8

75%

247.8

286.4

13,498.4

100%

20,088.3

3,487.1

50,369.3

3өРУУ_______________________________________________________________

41,691.9

55,114.9

99,514.3

41,691.9

52,257.7

67,830.0

0.0

2,857.2

31,684.3

Зээлийн эрсдлийн санг хэт ихээр байгуулж болохгүй ба нөгөө талаар хэт багаар байгуулж болохгүй юм. Учир нь хэт ихээр байгуулах нь тухайн ББСБ-н ашиг орлогод сөрөг нөлөөтэй. Энэ ББСБ-ын хувьд зээлийн эрсдлийн санг 2007 онд 41,691.97 -өөр байгуулж байгуулбал зохих хэмжээтэйгээ яг таарсаы байна. Харин 2008, 2009 онуудад эрсдлийн сангаа дутуу байгуулсан байгааг санхүү эдийн засгийн хямралтай холбож тайлөарлах нь зүйтэй байх. Иймээс зээлийн болзошгүй эрсдлийн зардлын хэмжээ нийт активын хэдэн хувийг эзэлж байна гэдгийг гаргаж үзье. Энэ үзүүлэлт нь зах зээл өндөр хөгжсөн орнуудад 0,5%-с ихгуй бол тохиромжтой гэж үздэг. w.

Зэзлкин багоошгуи эрсщшйн зардап

Нийт актив 2007: 1,22%

хангахгүй байна

2008: 1,63%

хангахгүй байна

2009: 0,57%

хангасан

Дээрхээс зээлийн өсөлтөө дагаад эрсдлийн сангийн хангалттайгаар байгуулах ёстой ч чадаагүй, бас олон улсын тохиромжтой хэмжээнээс давсан байгаа нь тус ББСБ-ын зээлийн чанар хангалтгүй байгааийнх.

45


Банк бус санхүүгийн байгууллага, түүний үйл ажиллагааг сайжруулах арга зам Эх үүсвэрийн шинжилгээ

Хүснэгт 17/мянган төгрөгөөр/

2007/12/31

2008/12/31

2009/12/31

Өсөлт/2007-2008/

Өсөлт/2008-2009/

төгрөг

хувь

гөгрог

хувь

төгрөг

хувь

төгрөг

хувь

төгрөг

Хувь

Өр төлбөр Санхүүтийн бүсад эх

1,078,387.8

43.7%

1,653,942.7

53.4%

2,379,293.9

63.8%

575,554.9

53.4%

725,351.2

43.9°/

912.136.9

36.9%

1,561,675.3

50.4%

2,307,988.7

61.9%

649.538.4

71.2%

746,313.4

47.8°/

792,684.9

32.1%

1,442,223.4

46.5%

959,850.0

25.7%

649,538.5

81.9%

-482,373,4

-33.4°/

0.0 0.0

0.0%

0.0

0.0%

0.0

0.0%

0.0%

0.0%

0.0

0.0%

0.0 0.0

0.0°/

0.0

0.0 0.0

0.0%

0.0%

© ©

0.0

0.0%

0.0

0.0%

0.0

0.0%

0.0

0.0%

0.0

0.0°/

0.0

0.0%

0.0

0.0%

0.0

0.0%

0.0

0.0%

0.0

119,452.0

4.8%

119,452.0

3.9%

1,348,138.7

36.2%

0.0

0.0%

1,228,686.7

1028.6°/

166,251.0

6.7%

92,267.3

3.0%

71,305.2

1.9%

-73,983.7

44.5%

-20,962.1

-22.7%

0.0

0.0%

36,537.0

1.2%

46,323.3

1.2%

36,537.0

0.0%

9,786.3

26.8°/

VYCB3D

Банк, санхүүгийн байгууллагаас авсан зээл Банк, санхүүгийн байгууллагаасавсан зээлийн хугацаа хэтрэлт Бусад эх үүсвэр Санхүүгийн деривативын өглөг

Бүсад on гөлбоп Хуримтлуулж тооцсон хүүгийн өглөг Бусад пассив Өөрийн хорөигө Н И Й ТӨ РТ Ө Л БӨ РБА ӨӨРИЙН ХӨРӨНГӨ

166,251.0

6.7%

55,730.3

1.8%

24,981.9

0.7%

110,520.7

66.5%

-30,748.4

-55.2°/

1,391,880.3

56.3%

1,445,684.5

46.6%

1,349,233.2

36.2%

53,804.2

3.9%

-96,451.3

-6.7%

2,470,268.1

100.0%

3,099,627.2

100.0%

3,728,527.2

100.0%

629,359.1

25.5%

628,900.0

20.3%

2004/12/31 ПАССИВУУД

о4 О О

Зээлийн батлан даалтанд байршуулсан эх үүсвэр Төелийн зээлийн санхүүжилт

о4

ПАССИВУУД

төгрөг

хувь

2005/12/31 гөгрог

хувь

2005/12/31 төгрөг

Өсөлт/2004-2005/

хувь

Өсөлт/2005-2006/

төгрөг

хувь

төгрөг

Хувь

ттх

1,078,387.8

43.7%

1,653,942.7

53.4%

2,379,293.9

63.8%

575,554.9

53.4%

725,351.2

43.9°/

Өөрнйн хөрөнгө НИЙТ ӨР ТӨЛБӨР БА ӨӨРИЙН ХӨРӨНГӨ

1,391,880.3

56.3%

1,445,684.5

46.6%

1,349,233.2

36.2%

53,804.2

3.9%

-96,451.3

-6.7%

2,470,268.1

100.0%

3,099,627.2

100.0%

3,728,527.1

100.0%

629,359.1

25.5%

628,899.9

20.3°/

Дээрх хүснэгтэнд харуулснаар нийт эх үүсвэрийн бүтцээс харахад ТТХ нийт эх үүсвэрийн дүнд эзлэх хувь 2006 оны байдлаар 63.8% байна. Харин өөрийн хөрөнгийн дүн 36.2% байна. Өсөлтийн хурдаар нь авч үзвэл нийт татан төвлөрүүлсэн хөрөнгийн өсөлтийн хурд өөрийн хөрөнгийн өсөлтийн хурдыг гүйцэхгүй байгаа нь төдийлөн сайн үзүүлэлт бус юм. Өөрийн хөрөнгийн өсөлтийн хурд сөрөг утгатай байгаа нь тийм ч сайн үзүүлэлт биш юм. Энэ нь тухайн ББСБ-ийн үйл ажиллагаа нь эх үүсвэр нэмэгдүүлэхгүй байгаа нь ажиглагдаж байна. Ер нь татан төвлөрүүлсэн хөрөнгийн хэмжээ зохистой хэмжээнд байгаа эсэхийг тодорхойлох нь чухал. Иймээс арилжааны банкуудад тооцдог өөрийн хөрөнгийн үржүүлэгчийг тооцьё. Татан төвлөрүүлэх хөрөнгийн хязгаар нь өөрийн хөрөнгөтэй хамааралтай байх шаардлагатай. Үүнийг капиталын мультипликатор буюу үржүүлэгчээр зохицуулж байдаг. Уг ББСБ-ийн хувьд капиталын үржүүлэгчийг тооцож үзвэл доорх байдалтай. Хүснэгт 18 Тооцох аргачлал Капиталын үржүүлэгч

(Нийт актив)/Өөрийн хөрөнгө

2008 2.1441

2009 2.76344156

Өөрчлөлт 0.6194

46


Банк бус санхүүгийн байгууллага, түүний үйл ажиллагааг сайжруулах арга зам Өнгөрсөн онд капиталын үржүүлэгч 2.14 байсан бол тайлант онд 2.76 болж өссөн. Өөрөөр хэлбэл өөрийн хөрөнгийг тайлант онд 2.76 дахин өсгөж активт байршуулсан байна. Уг харьцааг Санхүүгийн зохицуулах хорооноос нормчлох нь зүйтэй юм. Пассивын бүтцийн шинжилгээг хийж үзье.

ПАССИВУУД Санхуүтийн бүсад эх WCB3D Банк, санхүүгийн байгууллагаас авсан зээл Банк, санхүүгийн байгууллагаас авсан зээлийн хугацаа хэтрэлт Бусад эх үүсвэр Санхүүгийн деривативы н өглөг Зээлийн батлан даалтанд байршуулсан эх үүсвэр Төслийн зээлийн санхүүжилт Бусад өп төлбөо Хуримтлуулж тооцсон хүүгийн өглөг Бусад пассив Нпйт өр төлбөр

2007/12/31 Хувь Төгрөг

2008/12/31 төгрөг хувь

Хүснэгт 19/мянгаи төгрөгөөр/ 2009/12/31 тегрөг хувь

Өсөлт /2007-2008/ Төгрөг хувь

Өсөлт /2008-2009/ төгрөг Хувь

912,1363

84.6% 1,561,675.3 94.4% 2,307,9887 97.0% 649,538.4 71.2% 746,313.4

47.8%,

792,6843

73.5% 1,442,223.4 87.2%

-33.4%

959,8503 40.3% 649,538.5 81.9% -482,373.4

О.С О.С

0.0% 0.0%

о.с о.с

0.0% 0.0%

03 03

0.0% 0.0%

03 03

0.0% 0.0%

03 03

0.0% 0.0%

О.С

0.0%

03

0.0%

03

0.0%

03

0.0%

03

0.0%

0.(

0.0%

03

0.0%

03

0.0%

03

0.0%

03

0.0%

119,4523 166,251.0

11.1% 15.4%

119,4523 92,267.3

03 166,2513 1,078,3873

7.2% 1,348,1383 56.7 % 03 0.0% 1,228,6863 1028.6% 5.6% 71,3053 3.0% -73,9833 -44.5% -20,962.1 -22.7%,

1.9% 36,5373 0.0% 0.0% 36,5373 2.2% 46,323.3 9,7863 15.4% 55,730.3 ' 3.4% 24,9813 1.0% -110,5203 -66.5% -30,748.4 100.0% 1,653,9423 100.0% 2,379,2933 100.0% 575,5543 53.4% 725,351.2

Дээрх татан төвлөрүүлсэн хөрөнгийн бүтцээс харахад дийлэнх хэсгийг нь банк, санхүүгийн байгууллагаас авсан зээлээр татсан байна. Харин төслөөрх зээлийн санхүүжилт нийт татан төвлөрүүлсэн хөрөнгийн 7.2 хувийг эзэлж байгаа нь ажиглагдаж байна. Нийт хөрөнгөд эзлэх банк санхүүгийн байгууллагаас авсан зээл сүүлийн жилүүдэд өссөн үзүүлэлттэй гарсан байна. Энэ нь тухайн ББСБ-г гадны капиталын хараат байдалд орж болзошгүй байна. Иймээс өөрийн хөрөнгийг нэмэгдүүлэх, улмаар гадны капиталын хэмжээг бууруулах талын асуудал зайлашгүй тавигдаж байна.

47

26.8% -55.2% 43.9%,


Банк бус санхүүгийн байгууллага, түүний үйл ажиллагааг сайжруулах арга зам Өөрийн хөрөнгийн шинжилгээ: 2007/12/31 төгрөг хувь

ПАССИВУУД Өөрийн хөрөнгө 1,391,880.3 Ердийн хувьцаа 984,384.3 Давуу эрхтэй хувьцаа 0.0 Хоёрдогч өглөг /5 жилээс дээш хугацаатай/ ' 0.0 Дахин үнэлгээний нэмэгдэл 16,170.0 Нөөцийн сан 0.0 Нийгмийн хөгжлийн сан 0.0 Хувь нийлүүлэгчдий н өмчийн бусад хэсэг 0.0 Тухайн үеийн 185,878.1 ашиг/алдагдал Хуримтлагдсан ашиг/алдагдал 205,447.8

Хүснэгт 20/мянган төгрөгөөр/

2008/12/31 төгрог хувь

2009/12/31 төгрөг хувь

Өсөлт/2007-2008/ Өсөлт/2008-2009/ Төгрөг хувь төгрөг Хувь

100.0% 1,445,684.5 100.0% 1,349,233.2 100.0% 53,804.2 3.9% -96,451.3 -6.7% 70.7% 101,000.0 7.0% 201,000.0 14.9% -883,384.3 -89.7% 100,000.0 99.0% 0.0%

0.0

0.0%

0.0

0.0%

0.0

0.0%

0.0

0.0%

0.0%

0.0

0.0%

0.0

0.0%

0.0

0.0%

0.0

0.0%

1.2% 0.0%

0.0 883,384.3

0.0% 61.1%

0.0 883,384.3

0.0% -16,170.0 -100.0% 65.5% 883,384.3 0.0%

0.0 0.0

0.0% 0.0%

0.0%

36,537.4

2.5%

23,830.1

1.8%

36,537.4

0.0%

0.0

0.0%

0.0

0.0%

0.0

13.4%

82,820.7

5.7%

48,518.2

14.8%

341,942.1

23.7%

192,500.7

0.0% -12,707.3 -34.8%

0.0%

0.0

3.6% -103,057.4 -55.4% -34,302.5 -41.4% 14.3% 136,494.3

66.4% -149,441.4 -43.7%

Дээрх өөрийн хөрөнгийн бүтцээс харахад өөрийн хөрөнгийн бүгцэд маш том өөрчлөлт гарсан байгаа ыь харагдаж байна. Өөрөөр хэлбэл ердийн хувьцааны бууралт тайлант жилд 7 хувь болтол буурсан үзүүлэлттэй байна. Харин тайлант онд нөөцийн сангийн хэмжээ 65% болж өссөн үзүүлэлттэй гарч байна. Ер нь хуримтлагдсан ашиг буурсан үзүүлэлттэй байна. Ингээд үзэхэд уг ББСБ нь өөрийн хөрөнгийн бүтцийн хувьд тийм ч хангалттай бус түвшинд байна. Иймээс өөрийн хөрөнгийн хүрэлцээний үзүүлэлтийг тооцоолоё. ӨӨРИЙН ХӨРӨНГӨ ЭРСДЛЭЭР ЖИГНЭСЭН НИЙТ АКТИВЫН ЗОХИСТОЙ ХАРЫДААНЫ ТАЙЛАН Хүснэгт 21 A I

1 2 л 4 5 6

ҮЗҮҮЛЭЛТҮҮД

Нийт дүн

ӨӨРИЙН ХӨРӨНГӨ /А1+АП/

1,409,147.0

1-р зэрэгпэлийн өорийн хөрөнгө

Хувь нийлүүлэгчдийн эзэмшиж буй ердийн хувьцаа Нөөцийн сан Тухайн жилийн ашиг Өнгөрсөн жилийн ашиг Тухайн жилийн алдагдал Өнгөрсөн жилийн алдагдал Д үц

Дүн /тохируулга/

0.0%

1,409,147.0 101,000.0 883,384.3 82,820.7 341,942.1 0.0 0.0 1,409,147.0 1,409,147.0

48


Банк бус санхүүгийн байгууллага, түүний үйл ажиллагааг сайжруулах арга зам II

8 9 10 11

0.0

2-р зэрэглэлийн өөрийн хөрөн го

Хувь нийлүүлэгчдийн эзэмшиж буй давуу эрхтэй хувыдаа Дахин үнэлгээний сан Хувь нийлүүлэгчдийн өмчийн бусад хэсэг Хоёрдогч өглөг

0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0

Д үи

12

Тохируулга**

Б

НИЙТ ЦЭВЭРШҮҮЛСЭН АКТИВЫН ДҮН

Дүн /тохнруулга/ ***

Ня-бо тайлан тэнцлийн

2,918,145.1 Эрсдлээр жигнэсэн

3,099,627.2

2,918,145.1

23,732.5 157,749.6 2,611,088.9 0.0

0.0 0.0 2,611,088.9 0.0

0.0

0.0

100% 100% 100% 100% 100%

0.0 0.0 64,265.8 153,783.9 89,006.5

0.0 0.0 64,265.8 153,783.9 89,006.5 0.0

100%

0.0

Эрсдлийн түвшин I

А кт и вы н д ү н /

1

2 *■> 4 5 6 7 8 9 10 II

10

Бэлэн хөрөнгө Банк, санхүүгййн байгуулага дахь харилцах, хадгаламж Зээлийн өрийн үлдэгдэл /цэврээр/ Санхүүгийн түрээсийн авлага /цэврээр/ Засгийн газрын болон Төв банкны үнэт үнэт цаас ба хуримтлуулж тооцсон хүүгийн авлага Бусад үнэт цаас /цэврээр/ Факторингийн тооцооны авлага /цэврээр/ Өмчлөх бусад үндсэн хөрөнгө /цэврээр/ Үндсэн хөрөнгө /цэврээр/ Бусад актив /цэврээр/

Хүлээж болзошгүй үүргүүд /төлбөрийн баталгаа, зээлийн шугам/

Г

Д

ХАРЫДААНЫ БИЕЛЭГДЭЭГҮЙ ХУВЬ /Г-В/

Е Ж 3

и к

0%

Тэнцлийн гадуурх даисны дүн

I ЗЭРЭГЛЭЛИЙН ӨХ, НИЙТ ЦЭВЭРШҮҮЛСЭН АКТИВЫН ХАРЫДАА (А1/Б* 100%) БАЙВАЛ ЗОХИХ /ХУВИАР/

В

0% 0% 100% 100%

****

ШААРДЛАГАТАЙ НЭМЭЛТ 1 ЗЭРЭГЛЭЛИЙН ӨӨРИЙН ХӨРӨНГӨ (Б*0,2-А1) ӨХ, НИЙТ ЦЭВЭРШҮҮЛСЭН АКТИВЫН ХАРЫДАА (А/Б* 100%) БАЙВАЛ ЗОХИХ /ХУВИАР/ ХАРЫДААНЫ БИЕЛЭГДЭЭГҮЙ ХУВЬ ШААРДЛАГАТАЙ НЭМЭЛТ ӨӨРИЙН ХӨРӨНГӨ (Б*0,4-А)

-

-18.29% 20.00% -28.29% -825,518.0 48.29% 40.00% 8.29% 1,175,695.4

Дээрх өөрийн хөрөнгийн хүрэлцээний үзүүлэлтээс харахад өөрийн хөрөнгийн хүрэлцээний үзүүлэлтийг хангасан байгаа нь харагдаж байна. Гэхдээ өөрийн хөрөнгийн өсөлт тогтмол байгаа нь эрсдэл даах чадвар сайы байх ч эх үүсвэрийн өсөлтийг дан ганц өөрийн хөрөнгөөр бүрдүүлэх нь өртөг өндөртэйг анхаарах хэрэгтэй байна.

49

0.0


Банк бус санхүүгийн байгууллага, түүний үйл ажиллагааг сайжруулах арга зам

Орлого Орлогын шинжилгээний зорилго нь орлогын хэмжээ. нөлөөлсөн хүчин зүйлийг тооцож, орлого нэмэгдүүлэх боломжийг тогтооход Оршино. 2008

2007 Үзүүлэлтүүд Хүү болон түүнтэй адилтгах орлого

Дүн

Хүснэгт

Хүвь

Дүн

Өсөлт/2007-2008/

2009 Хувь

11/мянган төгрөгөөр/

Дүи

Хувь

Дүн

Хувь

Өсөлт/2008-2009/

31.3%

176.1

52.0%

16.4% 176.3 ' % 3512. 1%

Арилжааны орлого Ханш болон үнэлгээний тэгшитгэлийн Орлого

20.6

0.0%

338.3

0.0%

514.4

0.0%

317.7

29.4% 1542.3 %

9,899.7

1.6%

15,354.2

1.9%

12,841.8

1.2%

5,454.5

55.1%

2,512.4

Ердийн бус орлого

9,236.5

1.5%

1,600.1

0.2%

4,420.7

0.4%

-7,636.4

-82.7%

2.4%

-2,590.8

-78.7%

2,820.6 24,679. 6

604,985.8

96.4%

782,713.9

97.8%

1,027,749.0

96.0%

177,728.1

Бүсад орлого

3,293.5

0.5%

702.7

0.1%

25,382.3

Нийт орлого

627,436.1

100.0%

800,709.3

100.0%

1,070,908.2

100.0%

173,273.2

27.6% 270,198.9

Нийт хөрөнгийн 96 орчим хувийг хүү болон түүнтэй адилтгах орлого эзэлж байна. Энэ нь “Кредит Монгол” ББСБ-н үйл ажиллагаанд эерэг сайн нөлөөтэй юм. Өөрөөр хэлбэл тухайн ББСБ-д тогтвортой орлогын бааз суурь өндөр байгаа нь харагдаж байна. Ерөнхийдөө орлогын өсөлт маш хурдацтай байгаа нь ББСБ-н ашигт ажиллагаанд эерэг сайн нөлөөтэй. Орлогьш өсөлтийг зардлын өсөлттэй харьцуулан судлах нь илүү ач холбогдол өндөртэй ЮМ.

Граф икП

Орлогын өсөлт/мян.төг/ 1200000

1000000 800000 600000

— ♦— Нийт орлого

400000 200000

0 2007

2008

Хувь

Дүн 245,03 5.1

2009

Активын орлогыи чанарын үзүүэлтүүд 2008 2009 Коэффициент Тооиох аргачлал НХО/ХХООАДҮ 0.008025 0.009438 К1 0.006210 0.007033 НХО/НА К2

Дээрх хүснэгтээс харахад хүүгийн хэлбэрээр орлого оруулдаг активын төгрөг тутмаас 0.008025 төгрөгийн орлого олдог байсан бол тайлант онд 0.0094 төгрөгийн орлого олж өссөн үзүүлэлттэй гарсан байна. Харин нийт активын орлогын чанарыг судлаж үзэхэд өнгөрсөн оноос тайлант онд өссөн дүнтэй гарсан нь сайн үзүүлэлт юм. Ерөнхийдөө активын орлогот байдлыг өсгөх арга хэмжээг цаашид авах нь зүйтэй юм.

50

33.7%


Банк бус санхүүгийн байгууллага, түүний үйл ажиллагааг сайжруулах арга зам Хүснэгт 22/мянган төгрөгөөр/

З а р д л ы н ШИНЖИЛГЭЭ: 2008

2007

Үзүүлэлтүүд

2009

Өсөлт/2007-2008/

Дүн

Дүн

Хувь

Дүн

Хувь

Хүүгийн зардал Болзошгүй эрсдлийн зардлууд

66,614.3

15.1%

169.156.9

23.6%

227,695.1

22.3%

102,542.6

153.9%

58,538.2

30,319.5

6.9%

66,843.2

9.3%

86,022.9

8.4%

36,523.7

120.5%

19,179.7

28.7%

Арилжааны зардал Ханш болон үнэлгээний тэгшитгэлийн Зардал Боловсон хүчний холбогдолтой

1,029.9

0.2%

2,769.9

0.4%

659.7

0.1%

1,740.0

169.0%

-2,110.2

-76.2%

4,266.7

1.0%

27,863.9

3.9%

20,676.6

2.0%

23,597.2

553.1%

-7,187.3

-25.8%

33.1%

206.016.7

28.7%

340,457.4

33.3%

59,938.3

41.0%

134,440.7

65.3%

31.5%

213.269.4

29.7%

327,870.9

32.1%

74,264.4

53.4%

114,601.5

53.7%

зардал Бусад төрлийн зардал Ердийн бус зардлууд Татварын зардал

Нийт зардал

146,078. 4 139,005. 0

Хувь

Өсөлт/2008-2009/

Хувь

Дүн

Хувь

Дүн

34.6%

0.0

0.0%

0.0

0.0%

0.0

0.0%

0.0

0.0%

0.0

0.0%

54,244.2

12.3%

31.968.6

4.5%

19,007.4

1.9%

-22,275.6

-41.1%

-12,961.2

-40.5%

1,022,390.0 100.0%

276,330.6

62.6%

304,501.4

42.4%

441,558.0 100.0%

717,888.6 100.0%

Хүүний зардлын хувьд өссөн үзүүлэлттэй гарсан байна. Энэ нь гаднаас хөрөнгө дайчилсан үйл ажиллагаатай холбоотой. Гадны капиталыг бууруулах замаар хүүний зардлын хэмжээг бууруулах бүрэы боломжтой. Боловсон хүчний зардал ерөнхийдөө тогтвортой байна. Энэ зардлын хэмжээг ерөнхийдөө өсгөх хэрэгтэй зардлын нэг юм. Учир нь цалин хөлс нь ажилчдын хамгийн гол урамшуулалын хөшүүрэг тул нь зардлыг цаашид өсгөх шаардлгатай. юм. Татварын зардлын хувьд буурсан үзүүлэлттэй гарсан байна. Энэ нь тухайн жилийн ашгийн бууралттай шууд холбоотой юм. Энэ бүгдээс үндэслэхэд нийт зардлын бүтцийн дийлэнх хэсгийг үндсэн бус үйл ажиллагааны зардал бага байгаа нь харагдаж байна. Иймээс зардлын менежментийг сайжруулах нь хэрэгтэй байна.

51


Банк бус санхүүгийн байгууллага, туүний үйл ажиллагааг сайжруулах арга зам

ДҮГНЭЛТ САНАЛ 2010 оны I улирлын байдлаар нийт 183 ББСБ хамрагдсан нь өмнөх оны эцэстэй харьцуулахад банк бус санхүүгийн үйл ажиллагаа эрхэлж буй ББСБ-уудын тоо 6 ББСБ-аар /өмнөх оиы мөн үед 137 ББСБ1 нэмэгдсэн байна. Банк бус санхүүгийн үйл ажиллагааны тухай хуульд заасан үйл ажиллагаануудыг ББСБ-уудын эрхэлж буй төрлөөр нь ангилж үзэхэд давхардсан тоогоор зээлийн үйл ажиллагаа 132, гадаад валютын арилжааны үйл ажиллагаа 104, итгэлцлийн үйл ажиллагаа 11, санхүүгийн түрээсийн үйл ажиллагаа 1, факторингийн 6, цахим төлбөр тооцоо мөнгөн гуйвуулгын үйлчилгээ 5, санхүүгийн зөвлөгөө өгөх үйлчилгээг 7, богино хугацаат санхүүгийн хэрэгсэлд хөрөнгө оруулалт хийх 2, Төлбөрийн баталгаа гаргах 5 ББСБ тус тус дангаар буюу нэмэлт зөвшөөрлөөр эрхэлж байна.17 ББСБ-уудын олгож буй зээлийн хүүгийн түвшин дундажаар 2.4-8.1 хувь, бусдаас татан төвлөрүүлсэн санхүүгийн эх үүсвэрт төлж буй хүүгийн түвшин дундажаар 0.2-2.5 хувь байна. ББСБ-уудын нийт актив 2009 оыы байдлаар 96,480.1 сая төгрөгт хүрсэн нь банкны салбарын нийт активын 2.02 хувьтай тэнцэж байгаа ба нийт активын өгөөж 4.56 /ROA= Тайлант хугацааны татварын дараах ашгийг нийт активын дунджид харьцуулна/ хувь байна. Харин оөрийн хөрөнгө 74,480.5 сая төгрөгт хүрсэн нь нийт банкны системийн 32.5 хувьтай тэнцэж байгаа бөгөөд өөрийн хөрөнгийн өгөөж 5.75 /ROE= 'Гайлант хугацааны нийт ашгийн хэмжээг ББСБ-ын нийт дүрмийн сангийн хэмжээнд харыдуулна / хувь байна. ББСБ-уудын үйл ажиллагааны цар хүрээ өсч, бусдаас татан төвлөрүүлсэн санхүүгийн эх үү^свэр нэмэгдэн, санхүүгийн зуучлалын хүрээ өргөжсөнтэй холбоотойгоор нийт зардал өссөнгэй холбоотой. Өөрөөр хэлбэл, нийт орлогын өсөлтийн хурдац нийт зардалын хурдацаас бага байгааг харуулж байна. J

ББСБ-уудын үйл ажиллагаа төлөвшин тогтож, бичил санхүүгийн зах зээлд байр сууриа нэгэнт олсон, удирдлагын менежмент сайн, зээлийн оновчтой үйл ажиллагаа хэрэгжүүлж буй болон

боловсон хүчин чадварлаг байгаатай

холбоотой. Нийт орлогын 57.1 хувийг зээлийн хүүгийн орлого эзэлж байгаа нь ББСБ-уудын хувьд зээлийн үйл ажиллагааны орлого нь нийт орлогын гол эх үүсвэр болсоор 17 Санхүүгийн захицуулах хороо-мониториг, судалгааны газар

53


Банк бус санхүүгийн байгууллага, түүний үйл ажиллагааг сайжруулах арга зам байна. Харин гадаад валютын ханшийн тэгшитгэл, арилжааны орлого, мөнгөн гуйвуулгын болон бусад орлогын нийт орлогод эзлэх хувийн жин өсч байгааг тэмдэглэх нь зүйтэй. Энэ нь ББСБ-уудын эрхлэх үйл ажиллагааны нэр төрөл, цар хүрээ өргөжиж, зээлийн үйл ажиллагааыаас гадна бусад орлогын эх үүсвэрээр бүрдүүлж байгааг харуулж байна. J

Нийт зардлын өсөлтийн шалтгаан нь нэгдүгээрт, ББСБ-уудад итгэлцлийн үйлчилгээгээр санхүүгийн эх үүсвэр бусдаас татан төвлөрүүлж байгаа, банк, санхүүгийн байгууллагаас зээл авах хандлага нэмэгдсэн, дамжуулаы зээлдүүлэх төсөлд хамрагдах ББСБ-уудын тоо өссөн зэрэг обьектив хүчин зүйлээс шалтгаалж хүүгийн зардал өссөн,

хоёрдугаарпи үйлчилгээний цар хүрээ

өргөжсөн болон ББСБ-уудын механик тоон өсөлттэй холбоотойгоор үйл ажиллагааны

болон

боловсон

хүчинтэй

холбоотой

зардал

ыэмэгдсэн,

гуравдугаарт, гадаад валютын хаышийн өөрчлөлтөөс шалтгаалж ханшийн тэгшитгэл,

гадаад

валютын

арилжаанаас

хүлээх

алдагдал

нэмэгдсэнтэй,

дөуөвдүгээрт, зээл болон зээлтэй адилтгаы тооцох активын хэмжээ нэмэгдсэн, активын чанар муудаж байгаагаас эрсдлийн зардал өссөн зэрэгтэй холбоотой байна. J

“Кредит Монгол” активын бүтцийг харахад хөрөнгийн байршилын бүтэц зохистой байна. Активын голлох хэсэг буюу нийт активын 75-85 хувийг зээлд байршсан байна. Зээлийн өсөлтийн хурд эхний жилд 41,8 хувиар, дараагийн жилд 22,5%-иар өссөн үзүүлэлттэй байгаа нь нийт өсөлтийн хурднаас 2 дахин их байна. Мөнгөн хөрөнгийн хэмжээг бууруулж чадсан байна. Бусад актив нь эхний жилд 77,7%-р буурсан ба дараагийн жилд нь 121,3%-р өсгөсөн байна. Энэ нь зээлийг төвлөрүүлэн олгосон байдлыг харуулж байна.

J

Эхний жилд Нийт зээлийн хэмжээ 45,56%-иар өсч, дараагын жилд нь 24,0%-иар өссөн байна. Зээл олголтын өсөлт нэмэгдэх нь сайн хэдий ч төлбөрийн чадварын хувьд хангалтгүй үзүүлэлттэй байгаа нь зээл олголтыг хязгаарлаж, улмаар төлбөрийн чадварыг сайжруулах хэрэгтэй байна. “Кредит Монгол” ББСБ-н нийт зээлийн 90 орчим хувийг төгрөг хэлбээр байршуулсан байна. Хэвийн бус зээлийн хзмжээ эхний онд огцом 132,2%-иар өссөн ч муу зээлийн хэмжээ 82,64% буюу 16,601.1 мянган төгрөгөөр буурсаы сайн үзүүлэлттэй байна. Харин дараагийн онд нь хэвийн бус зээлээ багасгасан боловч эргэлзээтэй зээл, муу зээлийн хэмжээ огцом өссөн байна. Ерөнхийдөө зээлийн бүтцийн чанар муудах хандлагатай байна. Иймээс зээлийн чанарыг сайжруулах, улмаар зээлийн эргэн төлөлтийг 54


Банк бус санхүүгийн байгууллага, түүний үйл ажиллагааг сайжруулах арга зам хурдасгах хэрэгтэй байна. Валюгын зээлийн хэмжээ эхний онд 41,01%, дараа онд 47,1%-иар тус тус буурсан байгаа нь валютын зээлийн чанар муудаж байгааг харуулж байна. Зээлийн эрсдлийн санг хэт ихээр байгуулж болохгүй ба нөгөө талаар хэт багаар байгуулж болохгүй юм. Учир нь хэт ихээр байгуулах нь тухайн ББСБ-н ашиг орлогод сөрөг нөлөөтэй. Энэ ББСБ-ын хувьд зээлийн эрсдлийн санг 2007 онд 41,691.97 -өөр байгуулж байгуулбал зохих хэмжээтэйгээ яг таарсан байна. Харин 2008, 2009 онуудад эрсдлийн сангаа дутуу байгуулсан байгаа нь харагдаж байна. Иймээс зээлийн болзошгүй эрсдлийн зардлын хэмжээ нийт активын хэдэн хувийг эзэлж байна гэдгийг гаргаж үзье. Энэ үзүүлэлт нь зах зээл өндөр хөгжсөн орнуудад 0,5%-с ихгүй бол тохиромжтой гэж үздэг. Зохистой харьцааыы шалгуур үзүүлэлтийг “Кредит Монгол” ББСБ-ын хувьд 2007, 2008 онуудад хангаж ажилласан байна.

55


Банк бус санхүүгийн байгууллага, түүний үйл ажиллагааг сайжруулах арга зам САНАЛ ББСБ-уудын хувьд зөвхөн өөрийн хөрөнгөөр төдийгүй бусдаас санхүүгийн эх үүсвэр татан төвлөрүүлэх замаар үйл ажиллагаагаа өргөтгөхийн тулд банк, санхүүгийн байгууллагаас зээл авах, төсөлд хамрагдах, итгэлцлийн үйлчилгээ эрхлэх сонирхол өсч байгаагаас нийт эх үүсвэрийн хэмжээ цаашид өсөх хандлагатай байна. Энэ нь хэдийгээр санхүүгийн зуучлалыг нэмэгдүүлж буй боловч хүлээж болзошгүй эрсдэл үүсэх, нэмэгдэх, цаашлаад санхүүгийн хямралыг үүсгэж болзошгүй тул зарим зохистой харьцааг тогтоож өгөх. Цаашид санхүүгийн шинэ бүтээгдэхүүн нэвтрүүлэх, санхүүгийн зуучлалыг өргөжүүлэх,

шударга

өрсөлдөөнт

орчныг бий

болгох

асуудлыг

төрөөс

зохицуулснаар санхүүгийн салбар дахь эрсдлийг бууруулах юм. ■>

Сүүлийн жилүүдэд манай улсад жижиг зээлийг эрчимтэй дэмжиж байгаа бөгөөд олгогдож буй зээлийн дийлэнх нь ББСБ-аар олгогдож байгаа бөгөөд иймд ББСБд үзүүлж байгаа төрийн дарамтыг багасгаж аль болох чөлөөтэй, цэвэр өрсөлдөөний зарчмаар хөгжүүлэх хэрэгтэй.

J

Банкууд жижиг зээлийн зах зээлд үүсэх рискийг ББСБ-уудад тараан байршуулах боломж байгааг судалж үзэх хэрэгтэй боловуу. Өөрөөр хэлбэл ББСБ-уудад хөнгөлттэй зээлийн шугамын эрх олгох боломж бий гэж үзэж байна.

56


Банк бус санхүүгийн байгууллага, түүний үйл ажиллагааг сайжруулах арга зам

НОМ ЗҮЙ 1. Г. Балж, Д.Мөнхдулам ‘'Санхүүгийн байгууллагууд” 2008 он УБ хот 2. Л.Ариунаа ’’Санхүүгийн зах зээл, банкны удирдлага” 3. “Монгол улсын санхүүгийн зах зээл” 2009 он, Нээлттэй нийгэм форум 4. “Санхүүгийн зохицуулах хорооны судалгаа” 2007 он, 2008 он 5. “ Монгол’дахь бичил санхүүгийн дэд салбарын судалгаа” 2005 он 6. “ Монгол дахь бичил санхүүгийн хууль эрх зүйн орчны судалгаа” 2005 он 7. “Бичил зээл ба бизнес үндэсний чуулган” 2004 он 8. Монгол банк “Судалгааны ажил” 2006 он, 2009 он 9. Банк бус санхүүгийн байгууллагын тухай хууль 10. Банк бус санхүүгийн үйл ажиллагаа эрхлэх тусгай зөвшөөрлийн журам 11. Банк бус санхүүгийн үйл ажиллагааны зохистой харьцааны шалгуур үзүүлэлт тооцох тухай журам 12. Банк бус санхүүгийн үйл ажиллагааны зохицуулалтын журам 13. www.frc.mn 14. www.nbf.nin 15. www.monhgolbank.mn 16. www.worldbank.com 17. www.creditmongol.org 18. www.bbsb.mn 19. www.forum.mn

57


Газар тариалангийн үйлдвэрлэлд төрөөс оруулсан хөрөнгийн үр ашгийн судалгаа

Усалгаагүй технологи бүхий төмсний тариаланд гараар хийгдэх ажлын тооцоо Хүснэгт.36 Технологийн ажлын нэр Бууц овоолж бэлтгэх Бууцыг тэвшинд ачих Төмсийг зоориноос гаргах Төмсийг тэвшинд ачих Төмс суулгагчийг цэнэглэх Өвчин хортонтой тэмцэх Тэвшнээс төмс буулгах Борлуулах төмсийг тэвшинд ачих Зооринд савтай төмс оруулах

№ 1 2 3 4 5 6 7 8 9

Хэмжих нэгж т

Ажлын хэмжээ 1000

Хуанлийн хугацаа IV.15-30

Ээлжийн норм 50

Ажиллах хүний TOO 5

т

1000

IV.21-V.5

30

5

166.67

т

150

V.8-12

30

10

50.00

т

150

V.8-12

30

5

25.00

т

150

V.8-12

80

2

3.75

га

50

илэрсэн үед

1

5

т

700

IX. 1-11

32

4

87.50

т

515

IX.5-12

60

10

85.83

т

150

IX.10-15

30

10

50.00

Дүн

1

Шаардагдах хү! 100.00

250.00

818.75

Усалгаагүй технологи бүхий төмсний тариаланд ажиллагсдын тоо, цалингийн фонд Хүснэгт.37 № 1 2 3 4 5

Албан тушаал

Ажиллах хугацаа (cap)

Орон TOO

Агроном Механикжуулагч Сахиул, талбайн эргүүл Туслах ажилчин Түр ажилчин Дүн Нийгмийн даатгалын шимтгэл, 13%

1 2 1 1 20 25

6 6 12 6 1.5

Цалин, мян.төг сард бүгд 300 1800.0 250 3000.0 180 2160.0 180 1080.0 150 4500.0 12540.0 1630.2

Усалгаагүй технологи бүхий төмсний тариалан дахь үйлчилгээний зардал Хүснэгт.38 № 1 2 3 4

Ажлын үе Хаврын тариаладт Зуны арчилгаа Уринш боловсруулалт Хураалтын үед Дүн

Хүний TOO 15 10 2 25

Хооллох хоног 20 10 15 18

Нийт хүн-өдөр 300 100 30 450

1 хүн-өдрийн хоолны үнэ, төг 2000 1800 1800 1500

Бүгд зардал, мян.төг 600 180 54 675 1509.0

40


Газар тариалангийн үйлдвэрлэлд төрөөс оруулсан хөрөнгийн үр ашгийн судалгаа

Усалгаагүй технологи бүхий төмсний тариаланд зарцуулагдах хөдөлмөр хамгааллын зардал Хүснэгт.39 № 1 2 3 4

Хамгаалах хэрэгсэл

Нэг бүрийн үнэ, мян.төг 10 20 0.3 10

Too хэмжээ

Ажлын хувцасны хослол Ажлын гутал Бээлий Цагаан халад Дүн

5 5 50 1

Бүгд зардал, мян.төгрөг 50 100 15 10 175.0

Усалгаагүй технологи бүхий төмсний тариаланд шаардагдах үр бордоо, ургамал хамгааллын бодисын хэрэгцээ ба зардлын тооцоо * №

Материалын нэр

1 2 3

Үрийн төмс (өөрийн) Үрийн төмс (худалдан авах) Ризобактерийн бордоо Хортонтой тэмцэх бодис "Децис" Өвчинтэй тэмцэх бодис Гербицид Зенкор Дүн

4 5 6

Талбайн хэмжээ, га 25 25 50

Хүснэгт.40

75000 75000 400

Нэгжийн үнэ, төг 400 600 1200

Бүгд зардал, мян.төг 30000 45000 480

0.4

20

60000

1200

0.6 1.5

30 75

40000 4000

1200 300 78180.0

Орц, кг

Бүгд, кг

3000 3000 8

50 50 50

Усалгаагүй технологи бүхий төмсний тариалангийн тээврийн зардал Хүснэгт.41 №

Ачааны нэр

1 2

Үр агуулахад Талбайгаас ургац

Тээх ачаа, тонн 75 350 425

Дүн

Явах зай, км 100 10

Бүрд, т.км 7500 3500 11000

1 т.км-ийн үнэ, төгрөг 290 462

Бүгд зардал, мян.төгрөг 2175 1617 3792.0

Усалгаагүй технологи бүхий төмсний тариалангийн урсгал засварын зардал Хүснэгт.42 № 1 2 3

Үндсэн хөрөнгийн төрөл Трактор, комбайн Чиргүүл, дүүжин машин Барилга, байгууламж Дүн

Too хэмжээ 4 18 2

Нэг бүрийн үнэ, мян.төгрөг 350 80 150

Бүгд зардал, мян.төгрөг 1400 1440 300 3140.0

41


Газар тариалангийн үйлдвэрлэлд төрөөс оруулсан хөрөнгийн үр ашгийн судалгаа

Усалгаагүй технологи бүхий төмсний тариалангийн үндсэн хөрөнгийн элэгдлийн зардал Хүснэгт.43 Үнэ, мян.төг №

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 И 12 13 14 15 16

Үндсэн хөрөнгийн нэр

Автомашин ЗИЛ-ММЗ-555 Трактор МТЗ-80 Чиргүүл 2ПТС-4 Анжис ПН-3-35 Сийрүүлэгч КПЭ-3.8 Сийрүүлэгч манагч КОН-2.8 Борной БИГ-3 Борной БЗС-1 Гербицид шүршигч ОПШ-15 Төмс суулгагч СН-4Б Төмсний комбайн ККУ-2 Усны чиргүүл ВУ-ЗА Төмс ялгагч КСП-15 Бууц цацагч ПТУ-4 Зоорь Сууц, конторын барилга Дүн

Too 1 3 1 2 1 1 1 3 1 2 2 1 1 2 1 1

нэгжийн 6000 5000 800 300 500 600 450 150 1200 1200 2000 600 1500 800 15000 5000

бүгд

Элэгдэл байгуулах хувь

6000 15000 800 600 500 600 450 450 1200 2400 4000 600 1500 1600 15000 5000

10 10 10 10 10 10 10 10 10 10 10 10 10 10 2.5 2.5

Элэгдэл хорогдлын шимтгэл, мян.төг 600 1500 80 60 50 60 45 45 120 240 * 400 60 150 160 375 125 4070.0

Усалгаагүй технологи бүхий төмсний тариалангийн шууд зардал, үр дүнгийн тооцоо Хүснэгт.44 № 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17

Зардлын төрөл Цалин хөлс НД, ЭМД-ын шимтгэл Шатах тослох материал Үр Бордоо, гербицид, фунгицид Тээвэр Үйлчилгээний зардал Хөдөлмөр хамгаалал Үндсэн хөрөнгийн элэгдэл Урсгал засвар Бусад шууд зардал (3%) Шууд зардлын дүн Нэг га-гийн шууд зардал Нэг тонны төмсний шууд зардал Борлуулалтын орлого Шууд зардлаар тооцсон ашиг Нэг га-гийн ашиг

Бүгд зардал, мян.төг 12540.0 1630.2 29594 1 75000 3180 3792 1509 175 4070 3140 4164 138794.1 1387.9 208.7 206000 67205.9 1344.1

Үүнээс төмс ургуулахад 12405.0 1612.6 28103.9 75000.0 * 3180.0 3792.0 16.2 1492.8 1.9 173.1 43.8 4026.2 33.8 3106.2 53.8 4110.1 1792.3 137001.8 35.8 2740.0 -

уринш бэлтгэхэд 135.0 17.6 1490.2

Ийнхүү тооцоход 50 га талбайд төмсний усалгаагүй тариалах шууд зардлын дүн нь уриншилсан 50 га талбайнхтай нийлээд 138.8 сая төгрөг буюу нэг га-д 1.4 сая орчим төгрөг, харин нэгтонн ургацад 208.7 мянган төгрөг ногдож байна. Нийт 665 тонн 1 ургацаас 42


Газар тариалангийн үйлдвэрлэлд төрөөс оруулсан хөрөнгийн үр ашгийн судалгаа

150 тонныг нь үрэнд нөөцөлж, үлдэх 515 тонныг 400 мянган төгрөгөөр борлуулахад нийт 206 сая төгрөгийн орлого олох бөгөөд үүнээс шууд зардлаар тооцсон нийт 'ашиг нь 67.2 сая төгрөг болно. Төмсний усалгаатай тариалангийн технологийн картыг 50 га талбайд 3 т/га үрийн нормоор тариалж, га-гаас 250 цн ургац авах нөхцөлөөр боловсруулав. Төмсний тариаланд ашиглах услалтын системийг буудайн тариалангийн жишээнд үзүүлсэнтэй ижил өртгөөр сэргээн засварласан байна. Усалгаанд мөн TL-1010 бороожуулагчийг ашиглана. Усалгааны норм 2400 м3/га, ургалтын хугацаанд 5 удаа услахаар тус тус тооцов. Усалгаатай технологиор төмс ургуулах технологийн үлгэрчилсэн карт Хүснэгт.45 *С— < Т) X X X

х £

■г 33 1 £

50

1я 1* aa | 1 2 ёQ- хX *ь Ь « < s IV.15-16

т.км

10000

IV. 16-20

га

50

IV. 16-20

Цэнэг усалгаа Эрдэс бордоо зөөх Бордох

га т.км га

50 100 50

IV.20-25 IV.28-30 IV.28-30

4

Хөмрүүлж хагалах

га

50

V.3-5

5

Сийрүүлэх

га

50

V.6-7

МТЗ-80 + ЗхБЗС-1 2х(МТЗ-80+1ПТУ4) 2х(МТЗ-80+1ПТУ4) TL-1010 + 250S-14 МТЗ-80+2ПТС-4 МТЗ-80+1РМГ-4 2х(МТЗ-80+ПН-335) МТЗ-80+КПЭ-3.8

т.км

1500

V.8-12

га га

50 50

га

50

Технологийн ажлын нэр

1

Хөрсний чийг хаалт

2

Бууц тээвэрлэх

3

Бууц цацах

8 6 7

9 10 11 12

Үрийн төмс тээвэрлэх (Юкм) Төмс суулгах Борнойдох Мөр хоорондын сийрүүлэлт

* S X га

>-Q ^

4 £ т > <5 < X

^< \о^

Шатахуун х о 3 ± зарцуулалт, л « ’5 _ § ° 5 | | о. я 5 s 33 п § ’I 3 S 5 S Р ° 1 > < §■« ф 5* *U >< л £1 < к U3 Э 1 <! эз 2.2 1 110 50.0 1.00 0.8

8000

280.0

1

35.71

5.2

260

22.0

1

2.27

2.5 0.4 1.9

125 40 92.5

3.57 140.0 31.5

1 1 1

14.01 0.71 1.59

29.4

1470

9.0

2

11.11

4.2

210

20.8

1

2.40

ЗИЛ-ММЗ-555

0.2

240

200.0

1

7.50

V.8-12 V. 15

2х(МЗ 3-80 ( Н-4Б) МТЗ-80+ЗхБЗС-1

18.2 2.2

910 110

10.2 50.0

6 1

29.41 1.00

VI.10-15

МТЗ-80+КОН-2.8

6.0

300

8.0

1

6.25

2.5

250

3.57

1

28.01

2.0 7.2

100 360

26.0 7.0

2 1

3.85 7.14

2.5

250

3.57

1

28.01

87.0

4350

2.4

12

250.00

VI. 16TL-1010+ 250S-14 VII. 5 МТЗ-80+ОПШ-15 VII.6-10 VII.11-15 МТЗ-80+КОН-2.8 VII. 15TL-1010+ 250S-14 VIII. 20 IX. 10-20 2х(МТЗ-80+ККУ-2)

13

Усалгаа 2 удаа

га

50

15 14

Гербицид шүрших Манах

га га

50 50

16

Усалгаа 2 удаа

га

50

17

Төмс хураах

га

50

18

Талбайгаас төмс тээвэрлэх (Юкм)

т.км

6000

IX. 10-20

ЗИЛ-ММЗ-555

0.2

960

200.0

1

30.00

т

1250

IX. 10-20

МТЗ-80+КСП-15

0.4

500

100.0

8

100.00

цаг

100

4.5

450

8.0

1

12.50

19

Төмс ялгаж, савлах Үйлчилгээ, сул явалт Гараар хийх ажлын дүн Нийтдүн

хүнөдөр

982.58 19088

1555.1 43


Газар тариалангийн үйлдвэрлэлд төрөөс оруулсан хөрөнгийн үр ашгийн судалгаа

Усалгаатай технологиор тариалсан төмсний ургац, борлуулалтын орлого Хүснэгт.46

1

Таримал

3 2 1 « Ё ^ 5н

Төмс

50

X au

X X JS X X tX

D. ^ H H «Й s

u a.

X

250

1250

H ef o 5 8, X 63

i X

Хуваарилалт

3 ь §■ sf ce a 03

H

Борлуулах үнэ, мян.төг

Cu C3 U

үрэнд

1188

борлуулах

150

1038

400

Нийт орлого, мян.төг 415000.0

Усалгаатай технологи бүхий төмсний тариалангийн шатах тослох материалын хэрэгцээ, зардлын тооцоо Хүснэгт.47 № 1 2 3 4 5

Нэр төрөл

Нэгж

Нэгжийн үнэ

кг кг кг кг л

1500 1800 2000 2000 1100

Дизель түлш Дизель масло Тап, нитрол Солидол Бензин Дүн

TOO хэмжээ 19087.5 954.4 38.2 57.3 190.9

Бүгд бүгд үнэ, мян.төгрөг 28631.3 1717.9 76.4 114.5 1 210.0 30750.0

Усалгаатай технологи бүхий төмсний тариаланд гараар хийгдэх ажлын тооцоо Хүснэгт.48 Хэмжих нэгж т т цаг цаг т т т цаг цаг

Ажлын хэмжээ 1000 1000 8 8 150 150 150 8 8

Өвчин хортонтой тэмцэх

га

50

Тэвшнээс төмс буулгах Борлуулах төмсийг тэвшинд ачих Зооринд савтай төмс оруулах ДҮН

т

1250

Хуанлийн хугацаа IV. 10-20 IV. 16-20 IV.19 IV.26 V.7-12 V.8-12 V.8-12 VI.15 VIII.21 илэрсэн үед IX. 10-20

т

1038

т

150

Технологийн ажлын нэр

1 2 3 4 5 6 7 8 9

Бууц овоолж бэлтгэх Бууцыг тэвшинд ачих Бороожуулагчийг угсарч бэлтгэх Бороожуулагчийг хураах Зоориноос төмс гаргах Төмсийг тэвшинд ачих Төмс суулгагчийг цэнэглэх Бороожуулагчийг угсарч бэлтгэх Бороожуулагчийг хураах

10 11 12 13

Ээлжийн норм 50 30 8 8 30 30 80 8 8

Ажиллах хүний TOO 5 5 2 2 10 5 2 2 * 2

Шаардагдах хүн-өдөр 100.00 166.67 2.00 2.00 50.00 25.00 3.75 2.00 2.00

1

5

250.00

80

10

156.25

IX.14-21

84

14

172.92

IX.20-22

30

10

50.00 982.58

44


Газар тариалангийн үйлдвэрлэлд төрөөс оруулсан хөрөнгийн үр ашгийн судалгаа

Усалгаатай технологи бүхий төмсний тариаланд ажиллагсдын тоо, цалингийн фонд Хүснэгт.49 № 1

2 3 4 5

Албан тушаал

Орон TOO

Агроном Механикжуулагч Сахиул, талбайн эргүүл Туслах ажилчин Түр ажилчин

1

2 1 1 24 29

Дүн Нийгмийн даатгалын шимтгэл, 13%

Цалин, мян.төгрөг сард бүгд 300 1800.0 250 3000.0 180 2160.0 180 1080.0 150 5400.0 13440.0 1747.2

Ажиллах хугацаа (cap) 6 6 12 6 1.5

Усалгаатай технологи бүхий төмсний тариалан дахь үйлчилгээний зардал Хүснэгт.50 №

Ажлын үе

1 2 3

Хаврын тариалалт Зуны арчилгаа Хураалтын үед Дүн

Хүний TOO

15 10 29

Хооллох хоног 20 10 18

Нийт хүн-өдөр 300 100 522

Нэг хүн-өдрийн хоолны үнэ, төг 2000 1800 1500

Бүгд зардал, мян.төгрөг 600 180 783 1563.0

Усалгаатай технологи бүхий төмсний тариаланд зарцуулагдах хөдөлмөр хамгааллын зардал Хүснэгт.51 № 1 2 3 4

Хамгаалах хэрэгсэл Ажлын хувцасны хослол Ажлын гутал Бээлий Цагаан халад

Too хэмжээ 5 5 50 1

Нэгжийн үнэ мян.төг 10 20 0.3 10

Дүн

Бүгд зардал, мян.төгрөг 50 100 15 10 175.0

Усалгаатай технологи бүхий төмсний тариаланд шаардагдах үр бордоо, ургамал хамгааллын бодисын хэрэгцээ ба зардлын тооцоо , №

Материалын нэр

1 2 3 4 5 6

Үрийн төмс (өөрийн) Үрийн төмс авах Эрдэс бордоо Инсектицид "Децис" Өвчинтэй тэмцэх бодис Гербицид Зенкор Дүн

Талбайн хэмжээ, га 25 25 50 50 50 50

Орц, кг 3000 3000 200 0.4 0.6 1.5

Бүгд, кг 75000 75000 10000 20 30 75

Нэгжийн үнэ, төг 400 600 800 60000 40000 4000

Хүснэгт.52 Бүгд зардал, мян.төгрөг 30000 45000 8000 1200 1200 300 85700.0

45


Газар тариалангийн үйлдвэрлэлд төрөөс оруулсан хөрөнгийн үр ашгийн судалгаа

Усалгаатай технологи бүхий төмсний тариалангийн тээврийн зардал Хүснэгт.53 № 1 2

Ачааны нэр

Тээх ачаа, т

Үр агуулахад Талбайгаас ургац Дүн

-Явах зай, км

75 650 725

100 10

Бүгд, т.км 7500 6500 14000

1 т.км-ийн үнэ, төг 290 462

Бүгд зардал, мян.төгрөг 2175 3003 5178.0

Усалгаатай төмсний тариалангийн үндсэн хөрөнгийн элэгдлийн зардал Хүснэгт.54 Үнэ, мян.төг № 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19

Үндсэн хөрөнгийн нэр Автомашин ЗИЛ-ММЗ-555 Трактор МТЗ-80 Чиргүүл 2ПТС-4 Анжис ПН-3-35 Сийрүүлэгч КПЭ-3.8 Сийрүүлэгч манагч КОН-2.8 Борной БЗСС-1 Эрдэс бордоо цацагч 1РМГ-4 Бууц цацагч ПТУ-4 Гербицид шүршигч ОП1П-15 Бороожуулагч TL-1010 Шахуурга 250S-14 Төмс суулгагч СН-4Б Төмсний комбайн ККУ-2 Төмс ялгагч КСП-15 Услалтын системийн байгууламж Өрөмдмөл худаг Зоорь Сууц, конторын барилга Дүн

Too

нэгжийн

1 3 1 2 1 1 3 1 2 1 1 1 2 2 1 1 2 1 1

6000 5000 800 300 500 600 150 1500 800 1200 78000 10000 1200 2000 1500 142000 11000 15000 5000

бүгд

Элэгдэл хорогдлын шимтгэл, мян.төг 10 600 10 1500 10 80 10 60 10 50 10 60 10 45 10 150 10 < 160 10 120 10 7800 10 1000 10 240 10 400 10 150 6 8520 5 1100 2.5 375 2.5 125 22535.0

Элэгдэл байгуулах хувь

6000 15000 800 600 500 600 450 1500 1600 1200 78000 10000 2400 4000 1500 142000 22000 15000 5000

Усалгаатай технологи бүхий төмсний тариалангийн урсгал засварын зардал Хүснэгт.55 № 1 2 3

Үндсэн хөрөнгийн төрөл Трактор, комбайн Чиргүүл, дүүжин машин Барилга, байгууламж Дүн

Too хэмжээ

Нэгжийн үнэ, мян.тег

4 20 3

350 80 150

Бүгд зардал, мян.төгрөг 1400 1600 450 3450.0

46


Газар тариалангийн үйлдвэрлэлд төрөөс оруулсан хөрөнгийн үр ашгийн судалгаа

Усалгаатай технологи бүхий төмсний тариалангийн шууд зардал, үр дүнгийн тооцоо Хүснэгт.56 №

Зардлын төрөл

Бүгд зардал, мян.төг

1

Цалин хөлс

2

Нийгмийн ба эрүүл мэндийн даатгалын шимтгэл

3

Шатах тослох материал

30750.0

4

Үрийн төмс

75000.0

5

Бордоо, гербицид, фунгицид

6

Тээвэр

10700.0 5178.0

7

Үйлчилгээний зардал

1563.0

8

Хөдөлмөр хамгаалал

175.0

9

Үндсэн хөрөнгийн элэгдэл

10

Урсгал засвар

11

Бусад шууд зардал (3%)

12 13 14 15 16

Шууд зардлын дүн Нэг га-гийн шууд зардал Нэг т төмсний шууд зардал Борлуулалтын орлого Шууд зардлаар тооцсон ашиг

17

Нэг га-гийн ашиг

13440.0 1747.2

22535.0 3450.0 5089.0 169627.0 3392.5 142.8 415000.0 245373.0 4907.5

Бидний тооцооны дагуу 50 га усалгаатай талбайн төмсний тариалангийн шууд зардлын дүн 169.6 сая төгрөг буюу нэг га-д 3.4 сая төгрөг, харин нэг тонн ургацад 142.8 мянган төгрөг ногдож байна. Нийт 1188 тонн ургацаас 150 тонныг нь үрэнд нөөцөлж, үлдэх 1038 тонныг 400.0 мянган төгрөгийн үнээр борлуулахад нийт 415.0 сая төгрөгийн орлого олох бөгөөд үүнээс шууд зардлаар тооцсон нийт ашиг нь 245.0 сая төгрөг болно. Үүнийг 50 га талбайд хуваавал нэг га-д ногдох ашиг нь 4.9 сая төгрөг. Энэ нь усалгаагүй тариалангийн нэг га-гийн ашгаас 3.6 сая төгрөгөөр илүү юм. Нэг га-д ногдох шууд зардлын зөрүү буюу тариаланг усжуулснаар үүсэх нэмэлт зардал 30.8 сая төгрөг, харин нэмэгдэл орлого 462.0 мянган төгрөг бөгөөд ахиуц нэмэгдэл ашиг нь 97.1 мянган төгрөг байна.

47


Газартариалангийн үйлдвэрлэлд төрөөс оруулсан хөрөнгийн үр ашгийн судалгаа

Усалгаагүй ба усалгаатай технологиор 50 га талбайд төмсний тариалан эрхлэх өртөг, үр дүнгийн харьцуулалт, мян.төг Хүснэгт.57 № 1

Үзүүлэлт Цалин хөлс

3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16

Нийгмийн ба эрүүл мэндийн даатгалын шимтгэл Шатах тослох материал Үр Бордоо, гербицид, фунгицид Тээвэр Үйлчилгээний зардал Хөдөлмөр хамгаалал Үндсэн хөрөнгийн элэгдэл Урсгал засвар Бусад шууд зардал (3%) Шууд зардлын дүн Нэг га-гийн шууд зардал Нэг тонн төмсний шууд зардал Борлуулалтын орлого Нэг га-гийн орлого

17

Шууд зардлаар тооцсон ашиг

18

Нэг га-гийн ашиг

2

Усалгаагүй технологи

Усалгаатай технологи

Зөрүү (усалгаатайусалгаагүй)

12540.0

13440.0

900.0

1630.2

1747.2

117.0

29594.1 75000.0 3180.0 3792.0 1509.0 175.0 4070.0 3140.0 4163.8 138794.1 1387.9 208.7 206000.0 2060.0

30750.0 75000.0 10700.0 5178.0 1563.0 175.0 22535.0 3450.0 5088.8 169627.0 3392.5 142.8 415000.0 4150.0

1155.9 0.0 7520.0 1386.0 54.0 0.0 18465.0 310.0 925.0 30832.9 2004.6 -65.9 209000.0 2090.0

67205.9

245373.0

178167.1

1344.1

4907.5

3563.3

А. Үр тарианы (буудай) усалгаатай технологийн үр ашиг. Усалгаатай тариалангийн үр ашгийг Парето үр ашгийн зарчмыг үндэс болгосон нийгмийн цэвэр өгөөжийг (NPV) тооцох замаар судлав. Тухайн төслөөс олох нийгмийн өгөөж түүнийг хэрэгжүүлэхэд гарах нийгмийн зардал хоёрын ялгавараар нийгмийн цэвэр өгөөжийг тодорхойлно. Ижил тоон хэмжээтэй баялгийн өөр өөр хугацааны үнэлэмж ялгаатай байх тул түүнийг ижил хэмжүүрт шилжүүлэх шаардлагатай. Ийм шаардлагаар нийгмийн өгөөж, зардлыг өнөөгийн үнэлэмжээр илэрхийлнэ. Усалгаатай тариалангийн үр ашгийг бид өнөөгийн цэвэр өгөөж буюу NPV, хөрөнгө оруулалтын дотоод өгөөж буюу IRR-ийг ашиглан судлав. NPV эерэг утгатай нөхцөлд төсөл Парето үр ашигтай буюу төслийг хэрэгжүүлснээр төслийн өмнөхөөс тухайн бизнесийн нийгмийн цэвэр өгөөж дээшлэнэ. IRR нь хөрөнгө оруулалтыг оруулаад тооцоо хийж байгаа нийт хугацаанд олох орлогын хэмжээ зардалтай тэнцэх тэр хүүгийн төвшинг илэрхийлнэ. IRR-ийн хэмжээ

48


Газар тариалангийн үйлдвэрлэлд төрөөс оруулсан хөрөнгийн үр ашгийн судалгаа

ямар хүүтэй зээл авбал зохистой болохыг илтгэнэ. Дараах үндсэн үзүүлэлтийг үндэслэн NPV, IRR-ийг тодорхойлов. Үүнд: Тариалах талбай

100 га,

Нэг тонн буудайн үнэ

330.0 мянган төгрөг,

Дискаунтын жилийн хүү

12%,

Нэг га-д ногдох хөрөнгө оруулалт 500.0-3000.0 мянган төгрөг. Тооцооны тулгуур үзүүлэлт Хүснэгт.58 Нэг га-д ногдох үзүүлэлт Га-гийн ургац, тонн Орлого, мянган төгрөг Зардал, мянган төгрөг Ашиг, мянган төгрөг

Хувилбар, га-гийн ургацаар III IV V

I

II

2.26 679.8 680.5

2.5 759 682.4

3 924 684.4

3.5 1089 686.7

-0.7

76.6

239.6

402.3

1 VI

VII

4 1254 688.6

4.5 1419 690.9

5 1584 692.8

565.4

728.1

891.2

Орлого, зардал тэнцэх ургац 2.26 тонн байгаа тул усалгаатай нөхцөлд 2.5 т/га-аас доошгүй ургац авах шаардлагатай ажээ. Усалгаатай тариаланд ихээхэн хөрөнгө оруулалт шаардагдана. Хөрөнгө оруулалтын нөхөгдөх хугацааны дээд хязгаарыг 5 жил, дискаунтын жилийн хүүг 12% байхаар авав. Нэг га-д оногдох зардал авах ургацаас хамаарч одоогийн үнээр 680.0 - 693.0 мянган төгрөг байх төлөвтэй. Тооцоонд буудайн борлуулах үнийг 330.0 мянган төгрөгөөр авав.

* Усалгаатай тариалан эрхэлдэг аж ахуйн нэгжийн өөрийн санхүүжилтийн нэг га-д

ногдох хэмжээ 500.0-3000.0 мянган төгрөг байна. Эдгээр үзүүлэлтийг ашиглан үр ашгийг дээр дурдсан хоёр шалгуураар тодорхойлов. Усалгаатай тариалангийн өгөөж, үр ашиг (мянган төгрөгөөр) Хүснэгт.59 Жил

Үзүүлэлт

Га-гийн ургац,тонн Хөрөнгө оруулалт I Ашиг II Ашиг III Ашиг IV Ашиг V Ашиг NPV 3 жилд IRR 4 жилд NPV IRR 5 жилд NPV IRR

I 2.5 -250 76.6 76.6 76.6 76.6 76.6 (66.02) -4% (17.34) 8.7% 26.1 16.1%

II 3 -750 239.6 239.6 239.6 239.6 239.6 (174.52) -2% (22.25) 10.6% 113.7 18.0%

Хувилбар, га-гийн урацаар III IV 4 3.5 -1200 -1500 565.4 402.3 402.3 565.4 402.3 565.4 402.3 565.4 402.3 565.4 (233.74) (142.00) 0% 6% 217.32 21.93 12.9% 18.7% 250.2 538.1 20.1% 25.7%

V 4.5 -2000 728.1 728.1 728.1 728.1 728.1 (251.23) 5% 211.49 16.9% 624.6 24.0%

VI 5 -2500 891.2 891.2 891.2 891.2 891.2 (359.49) 3% 206.89 15.9% 712.6 23.0% 49


Газартариалангийн үйлдвэрлэлд төрөөс оруулсан хөрөнгийн үр ашгийн судалгаа

Дээрх хүснэгтэд га-гийн ургацын 6 хувилбар тэдгээрт харгалзах хөрөнгө оруулалтын хэмжээгээс гадна жил бүр олох ашгийн хэмжээ болон NPV, IRR-ийн 3-5 жилийн хэмжээг харуулсан болно. Бүх хувилбарт NPV-ийг жилийн хүү 12% байхаар тооцов. •

Зээл төлөх хугацаа 3 жил байхад ургацын бүх хувилбарт NPV хасах утгатай байгаа тул дурдсан хэмжээний санхүүжилтийг жилийн 12 хувийн хүүтэй зээлээр гүйцэтгэх боломжгүй ажээ.

Хугацааг 4 жил болгоход га-ийн ургац 3.5 тонноос багагүй байхад үр ашигтай байх бөгөөд жилийн зээлийн хүү 12 хувиас үл хэтрэх тийм зээлээр санхүүжүүлэх боломжтой байна.

Зээлийн төлөх хугацаа 5 жил болоход жилийн зээлийн хүү 16 хувиас^доош байхад ургацын бүх хувилбар үр ашигтай байна.

IRR-ийн хэмжээ орлого, зардал тэнцэх хүүгийн төвшинг илэрхийлнэ. Га- ийн ургац 3.5 тонноос багагүй байхад 4 жилээс хэтрэхгүй хугацаанд нэг га-д ногдох хөрөнгө оруулалтын хэмжээг 2.5 сая төгрөгөөс хэтрүүлэхгүй байвал зохистой байна.

Б.

Төмсний усалгаатай технологийн үр ашиг. Төмсний үйлдвэрлэлийн ашгийг тооцохдоо үрэнд 3 т/га, хэвийн хорогдол 5%, нэг

тоннын борлуулалтын дундаж үнэ 400.0 мянган төгрөг байх нөхцөлийг харгалзан үзэв. Төмсний ашиг (мянган төгрөг) Хүснэгг.60

Технологийн хувилбар Усалгаагүй (14.8 т/га) Усалгаатай (25 т/га) Усалгаатай (30 т/га) Усалгаатай (25 т/га) Усалгаатай (30 т/га)

Орлого 4424 8300 10200

Зардал

1848.0 3392.5 4149.6 Өсөлт(%) 87.6 83.6 130.6 124.5

2576.0 4907.5 6050.4

Ашиг нэгж зардалд ногдох 1.39 1.45 1.46

нэгж орлогод ногдох 0.582 0.591 0.593

90.5 134.9

3.8 4.6

1.5 1.9

нийт

Төмсний усалгаагүй технологитой зэрэгцүүлэхэд усалгаатай нөхцөл дэх бүх үзүүлэлт өсөх боломжтой байна. Тухайлбал, усалгаагүй үетэй зэрэгцүүлэхэд га-гийн ургац 25 тонн байхад: •

орлого 87.6%,

зардал 83.6%,•

ашиг

i

90.5%, 50


Газар тариалангийн үйлдвэрлэлд төрөөс оруулсан хөрөнгийн үр ашгийн судалгаа

нэгж зардалд ногдох ашиг 3.8%,

нэгж орлогод ногдох ашиг 1.5% тус тус өснө.

Га-гийн ургац 30 тонн байхад:

орлого 130.6%,

зардал 124.5%,

ашиг

нэгж зардалд ногдох ашиг 4.6%,

нэгж орлогод ногдох ашиг 1.9% тус тус өсөх боломжтой байна.

134.9%,

Усалгаатай тариалангийн эдийн засгийн үр ашгийг тогтооход юуны өмнө төрөл бүрийн таримлуудын усалгаагүй болон усалгаатай технологийн нөхцөл нэг га-гийн дундаж өртөг зардлыг харьцуулан тооцож, усалгаатай тариалангийн харьцангуй давуу тал буюу усалснаар үүсэх нэмэгдэл өртөг ба нэмэгдэл орлогын зөрүүг тодорхойлох шаардлагатай. Энэхүү хэсэгт зусах буудай, төмсний усалгаагүй ба усалгаатай тариалах нөхцөлүүдээр тус бүрт нь технологийн үлгэрчилсэн карт боловсруулан зардал болон үр дүнгийн үзүүлэлтүүдийг харьцуулалт хийсэн болно. Технологийн картуудыг боловсруулахдаа Хөдөө аж ахуйн их сургууль, Ургамал газар тариалангийн сургалт эрдэм шинжилгээний хүрээлэн, Хүнс, хөдөө аж ахуйн яам, Монголын тариаланчдын “Ургацын далай” холбоо зэрэг байгууллагын судлаач, мэргэжилтнүүдийн боловсруулсан арга зүй, зөвлөмжүүдийг баримталсан болно.

51


Газар тариалангийн үйлдвэрлэлд төрөөс оруулсан хөрөнгийн үр ашгийн судалгаа

ГУРАВДУГААР БҮЛЭГ. ТӨРӨӨС ОРУУЛАХ ХӨРӨНГИЙН ҮР АШГИЙГ ДЭЭШЛҮҮЛЭХ АРГА ЗАМ 3.1

Усалгаатай тариалангийн үр ашгийг дээшлүүлэх асуудал

Төр засгийн зүгээс газар тариалан, тэр дундаа усалгаат газар тариаланг эрчимжүүлэн дэмжих зорилгоор ихээхэн анхаарал хандуулж байгаа талаарх мэдээлэл судалгаа хэсэг дээр харагдсан бөгөөд энэхүү төсөв мөнгө болон бодлогын хүрээнд үзүүлж байгаа үйл ажиллагааны үр дүнг дээшлүүлэх талаар авч хэрэгжүүлж байгаа арга замууд дээр нэмэлт болгон санал болгохоор доорх аргуудыг судалгааг гүйцэтгэгчийн байр суурьнаас дүгнэн гаргалаа. Монгол улсын сүүлийн 5-н жилийн ургац хураалт болон тариалалтын нэгж талбайд харьцуулсан график дээр авч үзсэний үндсэн дээр сүүлийн жилүүдэд үр ашгийн хэмжээ эрс нэмэгдэж байгаа нь сайшаалтай бөгөөд үүнээс илүү нөөц бололцоо, зах зээлийн болон хөдөлмөрлөх хүчний чадамж байгаа юм. * Усалгаатай тариалангийн үр ашгийг нэмэгдүүлэхийн тулд юуны өмнө га-гийн ургацыг нэмэгдүүлэх шаардлагатай. Жишээндээ га-гийн нийт ургац 30 цн, үүнээс хорогдлыг нь хасч цэвэр ургацыг 27 цн-ээр авсан нь тариалангийн төв бүсийн дундаж гэж үзэж болохоор хэмжээ юм. Тэгвэл “Гацуурт” ХХК зэрэг зарим аж ахуйнуудад хэдийнээ биелсэн төвшин болох 40-45 цн/га ургацыг усалгаатай тариалан эрхэлж буй бусад аж ахуйн нэгжүүд ч бас авах бололцоотой. Түүнчлэн ургацын хаягдлыг багасгаснаар га тутмаас дор хаяж 300-400 кг ургац буюу мөнгөн дүнгээр нь үнэлбэл 99-132 мянган төгрөг орлого нэмж олж болно. Эдийн засгийн тооцооны дараагийн шатанд усалгаатай буудайн тариалангийн өртөг, үр ашгийг га-гийн ургац 20, 25, 35, 40, 45, 50 цн байх хувилбаруудаар төлөвлөж, хооронд нь харьцуулав. Эдгээр хувилбарууд юуны өмнө орлогынхоо төвшнөөр ялгаатай байх нь i

тодорхой. Зардлын хувьд ургацын зөрүүгээс шууд хамаарах шатах, тослох материалын зардал,

цахилгаан эрчим хүчний зардал, тээврийн зардал зэргийн хувьсах нөхцөлөөр

тооцоход доорх хүснэгтэд өгөгдсөн үр дүн гарч байна.

52


Газар тариалангийн үйлдвэрлэлд төрөөс оруулсан хөрөнгийн үр ашгийн судалгаа

Усалгаагүй ба усалгаатай технологиор 100 га талбайд буудайн тариалан эрхлэх өртөг, үр дүнгийн харьцуулалт, мян.төг Хүснэгт.61

№ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 14 17 18 19 20

Үзүүлэлт Цалин хөлс Нийгмийн ба эрүүл мэндийн даатгалын шимтгэл Шатах тослох материал Үр Бордоо, гербицид, фунгицид Цахилгаан эрчим хүч Тээвэр Үйлчилгээний зардал Хөдөлмөр хамгаалал Үндсэн хөрөнгийн элэгдэл Урсгал засвар Бусад шууд зардал (3%) Шууд зардлын дүн Нэг га-гийн шууд зардал Нэгтонн буудайн шууд зардал Борлуулалтын орлого Нэг га-гийн орлого Шууд зардлаар тооцсон ашиг Нэг га-гийн ашиг Нэг тонн буудайн ашиг Шууд зардал ба орлогын харьцаа

Усалгаагүй

Усалгаатай, га-гийн ургацын төвшинДн 20

25

30

35

40

45

50

8310.0

9795.0

9795.0

9795.0

9795.0

9795.0

9795.0

9795.0

1080.3

1273.4

1273.4

1273.4

1273.4

1273.4

1273.4

1273.4

6643.9

9388.9

9427.6

9466.2

9504.9

9543.6

9582.2

9620.9

6588.0

7320.0

7320.0

7320.0

7320.0

7320.0

7320.0

7320.0

2300.0

2840.0

2840.0

2840.0

2840.0

2840.0

2840.0

2840.0

127.5 526.2 417.0 172.8

142.2 728.4 336.0 172.8

156.1 867.0 336.0 172.8

170.0 1005.6 336.0 172.8

210.3 1144.2 336.0 172.8

224.2 1282.8 336.0 172.8

264.4 1421.4 336.0 172.8

278.3 1560.0 336.0 172.8

2640.0

30959

30959

30959

30959

30959

30959

30959

2190

3050

3050

3050

3050

3050

' 3050

3050

958.6

2041.4

2047.3

2053.2

2060.0

2065.9

2072.6

2078.5

31954

68047

68244

68440.8

68665

68862

69086

69284

319.5

680.5

682.4

684.4

686.7

688.6

690.9

692.8

249.6

378.0

303.3

253.5

218.0

191.3

170.6

154.0

36300 363.0

52800 528

67650 677

82500.0 825.0

97350 974

112200 1122

127050 1271

141900 1419

-593.8

14059

28685

43338

57964

72617

-152.5

-5.9

140.6

286.8

433.4

579.6

726.2

-48.0

26.7

76.5

112.0

138.7

159.4

176.0

1:0.8

1:1.0

1:1.2

1:1.4

1:1.6

1:1.8

1:2.0

4345.7 43.4 80.4 1:1.4

-15247

Хүснэгтээс үзэхэд, өгөгдсөн нөхцөлүүдээр 100 га талбайд усалгаатай эрхлэхэд га-гаас 20-25 цн/га ургац авахад эдийн засгийн хувьд алдагдалтай байх бол 30 цн/га авч байж ашигтай ажиллахаар байна. Ургац арвин байх тусам ашиг нэмэгдэх ба тариалангийн зарим аж ахуйн нэгжүүдэд сүүлийн жилүүдэд бүртгэгдэж буй 50 цн/га ургацын төвшинд га тутмаас 726.2 мянган төгрөг, 100 га-гаас нийт 72.6 сая төгрөгийн ашиг олох боломжтой. Энэ нь усалгаагүй тариалангийн ашгийн төвшнөөс даруй 17 дахин их буюу нийт 68.3 сая, тариалсан гатутамд 683.0 мянган төгрөгөөр илүү юм.

53


Газар тариалангийн үйлдвэрлэлд төрөөс оруулсан хөрөнгийн үр ашгийн судалгаа

Дээрх хувилбаруудын үр ашгийг харьцангуй хэлбэрээр буюу шууд зардал, орлогын харыдаагаар нь харьцуулж үзвэл усалгаагүй тариалангийн хувьд 1:1.4 буй үзүүлэлт нь усалгаатай тариалангаас 35 цн/га ургац авах төвшинд биелнэ. Харин 50 цн/га ургац авах хувилбарт орлого нь шууд зардлаас 2 дахин их байна. Мөн 2012 он гэхэд 56 мянган га талбайг усалгаатай болох зорилт засгийн газар тавьсныг цаашид төрийн бодлого , энэ салбарт ажилладаг нийт тариаланчид мэргэжилтэн судлаачдын үйл ажиллагааг зохистой уялдуулбал газар тариалангийн үйлдвэрлэлийг сэргээн хөгжүүлэх боломж байна. Усалгаатай тариалан нь га-гаас авах ургацын хэмжээг нэмэгдүүлж эрчимжсэн хэлбэрээр аж ахуй эрхэлдэгээрээ онцлогтой юм. Усалгаатай тариаланг бий болгон дэмжиж, тулгарч буй хамгийн чухалд тооцогдох саад бэрхшээл болох санхүү хөрөнгийн асуудлыг төрийн бодлогын хүрээнд зээл тусламжийн журмаар бий болгон дэмжиж байгаа нь үр өгөөжтэй хэрэгжиж буй үйл ажиллагаа юм гэж дүгнэлээ. Газар тариалангийн үйлдвэрлэлийн салбарт бодлого болгон хэрэгжиж буй үйл ажиллагааны үр дүн болон хэрэгжилтийн явцыг судлан дүгнэхэд нийгэм эдийн засгийн хувьд нэн таатай байр суурийг бий болгож цаашдаа манай улсын газар тариалангийн сапбарт усалгаатай газар тариалан буюу эрчимжүүлсэн тариалан хэр чухал үүрэг нөлөөтэй болох, түүнчлэн нийгмийн орчноо дагаад санхүү болон хэрэглэгчдийг бий болгох тал дээр хэрхэн эерэг үр дүнтэй болох нь ойлгогдлоо. Төр засгийн зүгээс баримтлан явуулж буй Атрын III аян үндэсний хөтөлбөрийн хүрээнд 2009 онд 392,9 мянган тонн үр тариа, 156,0 мянган тонн төмс, 81,4 мянган тонн хүнсний ногоо хураан авч дотоодын хэрэгцээт буудайн 83.8, төмс 100, хүнсний ногооны 61.3 хувийг хангах боломж бүрдүүлсэн нь аян амжилттай хэрэгжиж байгаагийн үр дүн юм. Энэ хөтөлбөр нь газар тариалангийн үйлдвэрлэлийг богино хугацаанд сэргээн хөгжүүлэх i замаар тогтвортой хөгжүүлэн хүн амыг эх орны хөрсөнд ургасан эрүүл, аюулгүй хүнсээр ханган жил бүр хүнсний бүтээгдэхүүний импортод 60-80 тэрбум төгрөгийн гадагш чиглэсэн мөнгөн урсгалыг сааруулж дотооддоо зарцуулах боломжийг тодорхой хэмжээгээр бүрдүүлсэн гэж үзэж байна.

54


Газар тариалангийн үйлдвэрлэлд төрөөс оруулсан хөрөнгийн үр ашгийн судалгаа

Энэ салбарын техникийн шинэчлэлийг 65 хувьд хүргэсэн нь томоохон хөшүүрэг болсон нь харагдаж байгаа бөгөөд бодлогын үр дүн нь төсвийн хөрөнгийг илүү ашигтайгаар эргүүлж болохыг олон тоо баримтууд харуулж байна. Цаашид газар тариалангийн уйлдвэрлэлийг сэргээн тогтвортой хөгжуулэх талаар дараах үйл ажиллагаануудыг хэрэгжүүлэх боломжтой юм. Үүнд:

.

Газар тариаланг хөгжүүлэх хэтийн бодлого явуулж хураан авах үр тарианы ургацын 35-аас доошгүй хувийг усалгаатай тариалангаас хураан авдаг болох. Улсын хэмжээнд 350 мянган тонн улаан буудай хураан авч 240 мянган тонн гурил үйлдвэрлэхэд гурилын дотоодын хэрэгцээ хангагдах бөгөөд үүний тулд 35-40 мянган га усалгаатай тариалан эрхлэх хэрэгцээтэй байна. 1. Усалгаатай тариалангийн талбайн 25-30 хувьд тос, даршны

болон хөрс

сайжруулагч олон наст тэжээлийн таримлыг тариалж эрчимжсэн мал аж ахуйтай хосолмол үйлдвэрлэл эрхлэхийг дэмжихэд чиглэгдсэн

урамшууллын шинэ

системийг бий болгох, 2. Газар тариалангийн талаар баримтлах нэг гол бодлого бол тариалах талбайн хэмжээг нэг их н э м э х г у й , нэгжээс авах ургацыг н э м э г д у у л э х э д чиглэгдэх учиртай. Юуны өмнө усалгаатай тариаланг богино хугацаанд эрс

нэм эгдуулэх

замаар газар

тариалангийн асуудлыг шийдвэрлэж чадна. 3. Мөн гадаадын хөрөнгө оруулагчид, бизнесменууд манай байгууллагуудтай хамтран буюу дангаараа газар эзэмшиж тариалан эрхлэх сонирхол байдгийг ч харгалзан узэж найрсаг боломж тавьж,

хөхуулэн

дэмжих бодлого явуулан газраа

турээслуулэх буюу бусад хэлбэрээр ашиглуулж, манайд тариалдаг уламжлалт таримлаас гадна гурвалжин будаа, pane, шар буурцаг зэрэг x v h c , тэжээлийн өндөр чанартай таримал тариалж, экспортод гаргах, дайвар бутээгдэхуунээр нь малын тэжээл уйлдвэрлэх боломжийг ч өргөн ашиглах нь з у й т э й . 4. Бусад улс орнуудад газар тариаланг эрхлэн явуулдаг арга, шицжлэх ухаан, техникийн

суулийн

уеийн ололт амжилт, ялангуяа төрөөс баримталдаг бодлогыг

мэргэжлийн групп явуулж судалж у з э х асуудал ч байж болох юм. 5. Юуны өмнө шинээр барих услалтын системийн байгаль орчны нарийвчилсан үнэлгээг мэргэжлийн байгууллагаар бодитой хийлгэж, түүнд тулгуурлан төлөвлөлтөө хийх нь зүйтэй. Улсын төсвөөс ихээхэн хөрөнгө зарцуулаад услалтын 55


Газар тариалангийн үйлдвэрлэлд төрөөс оруулсан хөрөнгийн үр ашгийн судалгаа

систем барьсан зарим нэгэн газарт голын төвшин доошилсноос шалтгаалж уг хөрөнгө нь үр ашиггүй зарцуулагдах тохиолдол байна. Тухайлбал: Сэлэнгэ, Булган, Хэнтий аймгуудад 50 услалтын систем ашиглаж байгаагаас 25 буюу 50% нь ашиглалт бүрэн, 21 буюу 42% нь дунд зэрэг, 4 буюу 8% нь ашиглалт хангалтгүй байна. 6. Усалгаатай тариаланг дэмжих төрийн бодлого нь зөвхөн санхүүгийн дэмжлэг төдийгүй, мөн мэргэжлийн туслалцаа үзүүлэх, тариаланчдын мэдлэг, ур чадварыг нэмэгдүүлэхэд чиглэсэн тогтвортой менежментийг боловсруулж хэрэгжүүлэх. 7. Услалтын систем байгуулах гадаад, дотоодын компаниудын оруулсан хөрөнгөд татварын таатай бодлого явуулж тоног төхөөрөмжийг оруулж ирэхэд нь гаалийн татварын хөнгөлөлт үзүүлэх 8. Газар тариалангийн техникийн үйлчилгээний цэгийг байгуулах, техникийг лизингээр аж ахуйн нэгжүүдэд олгодог журмыг боловсруулан мөрдөх 9. Газар тариалан эрхэлж байгаа дотоодын аж ахуйн нэгжүүдэд тариалангийн талбайг өмчлүүлж, тэдний хүсэлтийн дагуу тусгай болзол, нөхцөлтэйгээр тариаланчдад давуу эрхээр газрыг өмчлүүлэх арга хэмжээ авах.

56


ДҮГНЭЛТ Газар тариалангийн үйлдвэрлэл тэр дундаа усалгаатай газар тариаланг дэмжин хөгжүүлэх нь улс орны хүн амын хүнсний хэрэгцээг дотоодын үйлдвэрлэлээр хангах асуудалд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг гэдэг нь энэхүү судалгаагаар дүгнэгдэж байна. Усалгаагүй тариаланд хөрөнгө төвлөрүүлснээс усалгаатай тариаланд хөрөнгө оруулах нь илүү үр өгөөжтэй гэдгийг сүүлийн жилүүдэд Атрын 3 дахь аяны хүрээнд төрөөс усалгаатай газар тариаланд оруулсан хөрөнгийн урьдчилсан байдлаар харагдаж байна. Тухайлбал: Улаанбуудайг усалгаагүй талбайгаас га-гаас 8-12цн, төмс 140цн, хүнсний ногоо 108цн-ийг авч байхад усалгаатай талбайгаас га-гаас улаанбуудай ЗОцн, төмс 250цн, хүнсний ногоо 200цн-ийг хураан авч байгаа болон га-гийн дундаж ургац жилээс жилд нэмэгдэж байгаагаар харагдаж байна. Мөн түүнчлэн усалгаатай болон усалгаагүй 1ООга-д тариалсан улаанбуудай, төмсний үр ашгийг харьцуулж үзэхэд усалгаагүй талбайн улаанбуудайн үр ашиг нь 23,6%, төмс 21,5% байхад усалгаатай талбайн ургац улаанбуудай 76,4%, төмс 78,5 % -тай байна. Энэ бүхнээс үндэслэн улс орны хүн амын хүнсний болон хөнгөн үйлдвэрийн түүхий эдийн хэрэгцээг усалгаатай газар тариалангийн бүтээгдэхүүнээр хангах явдал бол өнөөгийн төдийгүй алс ирээдүйд баримтлах чухал бодлого болохыг харууллаа! Иймээс усалгаатай газар тариаланг хөгжүүлэхэд төрөөс дараах чиглэлийг баримтлах нь зүйтэй гэж байна. Үүнд: 1. Газар тариалан эрхлэх бодлогыг бүсчилсэн хөгжлийн

узэл

баримтлалтай нягт

уялдуулан явуулж 6vc бурд тариалан эрхлэх онцлогт нийцуулэн хөрөнгө оруулалт, зээл, санхүүтийы ялгавартай бодлого явуулах. Жишээ нь : Сэлэнгэ, Төв, Булган, Хэнтий аймгийг таваарын vp тариа, төмс,

хунсний

ногоо, Хөвсгөл, Өвөрхангай, Дорнод, Увс, Архангай аймагт таваарын vp тариа, малын тэжээл, төмс,

хунсний

ногоо, Баян Өлгий, Завхан, Ховд, Баянхонгор, Говь-Алтай,

Өмнөговь, Дорноговь, Дундговь, Сүхбаатар аймагт малын тэжээл, төмс,

хүнсний

ногоо

тариалах чиглэл байж болох юм. Хувийн хэвшлийн аж ахуй нэгж, иргэд таримлыг өмнөх чиглэлийн дагуу үйлдвэрлэл эрхлэх сонголтоо хийх боломжтой. 57


2. Сэлэнгэ, Булган, Төв, Өвөрхангай, Орхон, Дархан аймгуудад гадаад, дотоодын хөрөнгө оруулалтаар усалгаатай тариаланг хөгжүүлэх чиглэл баримтлан томоохон услалтын системийг байгуулахад хөрөнгийг чиглүүлэх, 3. Ховд, Говь-Алтай, Дундговь, Өмнөговь, Баянхонгор, Завхан зэрэг аймгуудад гол горхины ус, худгийн усаар тэтгэдэг усалгаатай тариаланг хөгжүүлэх, улмаар бороо, цасны усыг хуримтлуулан нуур, цөөрөм тогтоох замаар ажиллагааг сум бүрт хийх 4. Услалтын системийн үр өгөөжийг дээшлүүлэхийн тулд усалгаатай тариалангийн нэгж талбайгаас хураах ургацын хэмжээг одоогийнхоос 2-3 дахин нэмэгдүүлэх агротехнологийг үйлдвэрлэлд нэвтрүүлэх, усалгаатай тариаланд оруулах төрийн * болон хувийн хэвшлийн аж ахуйн хөрөнгийг нэмэгдүүлэх замаар талбайн хэмжээг өсгөх төрийн таатай бодлогыг явуулах

58


А ш и гл асан м атери ал

1. Б.Бат-Очир, Алтайн уулархаг нутаг, их нууруудын хотгорын бүсэд тариалан эрхлэх системийн хураангуй, УБ, 1988 2. Ш.Батсүх, Их нуурын хотгорын бүсийн усалгаатай нөхцөлд царгасны үр ургуулах агротехник, УБ, 1993 3. Н.Бямбажав, Газар тариалан, УБ, 2006 4. С.Ганбаатар, Тариалангийн үйл өчигдөр, өнөөдөр, УБ, 1999 5. Д.Дагвадорж , Таримлын ургацад цаг уурын нөлөөлөл, УБ, 1993 6. Л.Жанчивдорж, Хөрсний хамгийн бага чийг багтаамшил, УБ, 1998 7. Д.Жаргалсайхан, Б.Оюунчимэг, Өрхийн тариаланчдын гарын авлага, Дархан, 2009 8. Г.Пүрэвсүрэн, Газрын сангийн менежмент, УБ, 2000 9. Монгол тариалангийн судар оршивой, УБ, 2009 10. Ц.Өөлд, Монгол улсын газар тариалан, УБ, 1999 11. Б.Сүхээ, Монголд тариалангийн соёлыг хөгжүүлсэн хагас зуун жилд,УБ,2009 12. Л.Товуу, Газар тариалан, УБ, 1981 13. ХААЯам Ц.Цэрэнбалжир нарын хамтын бүтээл, Усалгаатай тариалангийн агротехникийн зөвлөмж, технологийн үлгэрчилсэн картууд, УБ, 1983 14. ХХААЯ, Хүнс, хөдөө аж ахуйн салбарын эрх зүйн актуудын эмхэтгэл, I. II. УБ, 2009 15. ХХААЯ, Хөдөө аж ахуйн салбарын эдийн засгийг хөгжүүлэх бодлого, УБ, 2005 16. ХААЯам, Газар тариалангийн салбарт баримтлах технологийн зөвлөмж, УБ, 2006 17. Ц.Цэрэнбалжир, Усалгаатай тариалан эдийн засаг менежмент, УБ, 2006 18. Ц.Цэрэнбалжир, Усалгаат тариалангийн эдийн засаг, зохион байгуулалт, УБ, 1989 19. Д.Чойдаш, Ө.Гансүх, Г.Сосорбарам, Газар тариалангийн механикжсан ажлын үлгэрчилсэн норм, технологийн картууд, Д.Чойдаш, Ө.Гансүх, Г.Сосорбарам, УБ, 1985 20. Усалгаа хийх хялбар арга, УБ, 1979 21. Ус цаг уур, ой агнуурын эрдэм шинжилгээний институт, Монгол орны ХАА-н цаг уурын лавлах, УБ, 1989 22. Үндэсний статистикийн газар, Статистикийн эмхтгэл-2005, УБ, 2006

59


23. Үндэсний статистикийн газар, Статистикийн эмхтгэл-2006, УБ, 2007 24. Үндэсний статистикийн газар, Статистикийн эмхтгэл-2007, УБ, 2008 25. Үндэсний статистикийн газар, Статистикийн эмхтгэл-2008, УБ, 2009 26. Үндэсний статистикийн газар, Статистикийн эмхтгэл-2009, УБ, 2010 27. Эрдэм шинжилгээний бүтээлийн эмхэтгэл, УБ, 2007, 2008


ХАВСРАЛТ Газар тариалангийн үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэх талаар гарсан хууль эрх зүйн баримт: Хууль 1. “Гаалийн болон нэмэгдсэн өртгийн албан татвараас чөлөөлөх тухай” 2008.05.29. Импортоор оруулж байгаа ХАА-н зориулалттай шинэ трактор, комбайн, машин механизм,гурилын үйлдвэрийн болон усалгааны тоног төхөөрөмж, бордоо, ургамал хамгааллын бодисын НӨАТ-ын болон гаалын татварыг2011 оны 12.31 хүртэл чөлөөлсөн. 2. “Тариагтангийн тухай” хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай.2009.05.14. Дотоодын буудайн ургацад олгодог урамшуулыг жил бүр зах зээлийн дундаж үнээр тооцож, тонн тутамд олгох мөнгөн урамшууллын хэмжээг Засгийн газар тогтоож байх эрх зүйг бүрдүүлэв. •) Улсын их хурлын тогтоол 3. “Импортын барааны гаалийн албан татварын хувь, хэмжээ тогтоох тухай” /№96 тоот.2008.11.25 ОХУ-аас импортоор авсан 100.0 мянган тонн хүнсний буудайн гаалийн болон НӨАТ-аас нийт 6,5 тэрбум төгрөг чөлөөлөгдөв. 4. “Гурил улаанбуудайн нөөц бүрдүүлэх тухай” № 100 тоот Гурилын хангамжийг сайжруулах, үнийг тогтворжуулахаар 15,0 мянган тонн гурил, 100,0 мянган тонн хүнсний буудайн нөөц бүрдүүлэв. 5. “Монгол Улсыг хөгжүүлэх сангийн зарим хэсгийг хүнсний буудайн нөөц хэлбэрээр байршуулах тухай” 2008.12.11 .№42 2008 оны дотоодын ургацаас 100,0мянган тонн хүнсний буудайг худалдан авч, Монгол Улсыг хөгжүүлэх санд буудайн нөөц хэлбэрээр байршуулах ажлыг зохион байгуулав. Засгийн газрын тогтоол 6. “Атрын гурав дахь аян” Тариалангийн хөгжлийн үндэсний хөтөлбөр. 2008. 02.27. №70 Буудай, төмс, хүнсний ногооны хэрэгцээг дотоодын үйлдвэрлэлээр хангана.


7. “Засгийн газрын 2003 оны 28 тогтоолын хавсралтад өөрчлөлт оруулах тухай” 2008.04.22.№124 ААН-ийн үр тарианы зориулалттай талбайн хэмжээг 20000 га хүртэл, хүнсний ногооны талбайг 200 га хүртэл байх эрх зүйг бүрдүүлэв. 8. “Хөрөнгө гаргах тухай” 2008.04.09.№133 2008 онд аяны хүрээнд 39.2 тэрбум төгрөгийн санхүүжилтийн асуудлыг шийдвэрлэв. 9. “Гаалийн тарифын хувь, хэмжээг өөрчлөн тогтоох тухай” 2008.06.06.№235 Гаалийн тарифын хувь хэмжээг “0” байхаар тогтоосон. 10. “Хүнсний буудайн нөөц бүрдүүлэх талаар авах зарим арга хэмжээний тухай 2008.12.17.№58 Дотоодын ургацаас 100,0 мянган тонн хүнсний буудайг худалдан авах 40,0 тэрбум төгрөгийн асуудлыг шийдвэрлэв.

,

11. “Урамшуулал олгох тухай” 2008.№47 2008 оны ургацаас 137,7 мянган тонн буудайнд 11,0 тэрбум төгрөгийн урамшууллыг 380 аж ахуйн нэгж, иргэнд олгов. 12. “Журам батлах тухай” 2009.03.12.№70 2009 онд уг журмын дагуу “Улсын тэргүүний тариаланч хамт олон ”, “Улсын тэргүүний тариаланч”-ийг шалгаруулна. 13. “Зээл олгох тухай” 2008.05.29 Атрын 3 дахь тариалангийн хөгжлийн Үндэсний хөтөлбөрийн хүрээнд газар тариалан эрхэлж буй аймгуудад 13.0 тэрбум төгрөгийн итгэлийн зээл олгов. 14. “Агропарк байгуулах тухай” 2008.04.06.№136 “Агро парк” төслийн хүрээнд бага оврын тракторын иж бүрдэл, 120м2 талбай бүхий хүлэмж, 30 тонны багтаамжтай зоорь барих зардлыг 334 суманд олгов. Нийт зардал 3.8 тэрбум төгрөг. 15. ’’Атрын гурав дахь аян-Үндэсний хөгжлийн хөтөлбөрийн” хэрэгжилтийг эрчимжүүлэх талаар авах зарим арга хэмжээний тухай” 2009.01.14.№12


“Монгол Улсыг хөгжүүлэх сангийн хөрөнгөөр нөөцөлсөн шатахууныг уринш боловсруулалт, ургац хураалтанд зориулан зээлээр гаргах тухай” 2009. 06.03.35 дугаар тэмдэглэл. Уринш боловсруулалтанд шаардлагатай 9,6 мянган тонн шатахууны асуудлыг шийдвэрлэв. 16. Монгол улсын газрын тухай хуулийн 29.6 зүйлд заасныг үндэслэн 2008 оны4-р сарын 02-ний өдрийн Засгийн газрын тогтоолоор үр тариа тариалах талбайн хэмжээг 3000 -аас 20000 га, хүнсний ногооны тариалах талбайг 200 га болгон тус тус нэмэгдүүлсэн. 17. “Монгол Улсыг хөгжүүлэх санд нөөц хэлбэрээр нэмж байршуулах хүнсний буудай худалдан авах тухай” 2009.12.09 №363 Монгол Улсыг хөгжүүлэх санд буудайн нөөц хэлбэрээр нэмж байршуулах хүсний буудайг худалдан авах зардалд шаардагдах 5,5 тэрбум төгрөгийг Монгол Улсыг хөгжүүлэх сангаас санхүүжүүлэв. 18. “Хөтөлбөр батлах тухай” Чацаргана 2010.03.10 №60 Хөтөлбөрийн зорилт, арга хэмжээг жил бүрийн нийгэм, эдийн засгийг хөгжүүлэх Үндсэн чиглэл болон шаардагдах хөрөнгийг улсын болон орон нутгийн төсөвт тусгаж •J

санхүүжүүлэн хэрэгжүүлэх арга хэмжээ авна.

Банк бус санхүүгийн байгууллага, түүний үйл ажиллагааг сайжруулах арга зам  
Банк бус санхүүгийн байгууллага, түүний үйл ажиллагааг сайжруулах арга зам  
Advertisement