Page 1

МАНДАХ БҮРТГЭЛ ДЭЭД СУРГУУЛЬ

НЭРГҮЙН ТУНГАЛАГБОЛОР

ҮЙЛДВЭРЛЭЛИЙН ӨРТӨГ ТООЦОЛТЫГ БОЛОВСРОНГУЙ БОЛГОХ н ь /“ Макс Өргөө” ХХК-ны “ Макс хаалга, цонх” -ны үйлдвэрийн жишээн дээр/

Бизнесийн удирдлагын магистрын зэрэг горилсон бүтээл

Улаанбаатар хот 2014


МАНДАХ БҮРТГЭЛ ДЭЭД СУРГУУЛЬ

Хамгаалуулах зөвлөлийн:

Дарга...................................... \Доктор(РК), Профессор С. Өлзийбат \ Орлогч дарга..................................\Доктор(РЬ), дэд Профессор Г. Билгээ\ Нарийн бичгийн дарга................... \ Доктор(РЬ), дэд Профессор С. Ганцэцэг\

Эрдэм шинжилгээний удирдагч: ММНБ, БУМ..........................:....................... /Ч. Баярсайхан/

Шүүмжлэгч: Доктор(Рй), Профессор............. ............................ /С. Өлзийбат/

Хамгаалсан....... он

cap

өдөр


АГУУЛГА

Удиртгал Нэгдүгээр бүлэг. Үйлдвэрлэлийн өртөг тооцооллын чиг хандлага 1.1 Үйлдвэрлэлийн өртөг тооцооллын арга зүй, үзэл баримтлал...................................1 **г1.2 Үйлдвэрлэлийн өртөгийн системийнхөгжилийн чиг хандлага................................6

Хоёрдугаарбүлэг. Модон бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлийн өртөг тооцолтыг боловсронгуй болгох нь. 2.1 Макс Өргөө ХХК-ны Макс хаалга, цонхны үйлдвэрлэлийн өнөөгийн байдалд хийсэн судалгаа................................................................................................................. 29 2.2 Макс Өргөө ХХК-ны

Максхаалга,

цонхныүйлдвэрийн өртөг тооцолтыг

боловсронгуй болгох нь......................................................................................................41 Дүгнэлт..................................................................................................................................54 Ашигласан материал......................................................................................................... 56


Удиртгал Сэдвийн үндэслэл. Манай улсын аж ахуйн нэгж, пүүс компаниуд аж ахуй санхүүгийн хувьд харьцангуй бэхжиж, бизнесийн үйл ажиллагаа нь тогтворжиж байна. Орчин үеийн техник технологи бүхий үйлдвэрийн газрууд байгуулагдаж, гадаад харилцаа нь өргөжин тэлж байна. Энэ бүхэн өргөжин гүнзгийрэхийн хэрээр пүүс компанийн удирдлагад бизнесийн эцсийн зорилго болсон ашиг орлогоо нэмэгдүүлэхийн тулд шинжлэх ухааны үндэслэлтэй ухаалаг оновчтой шийдвэр гаргах, аж ахуйгаа зөв удирдах, үйл ажиллагаагаа төлөвлөх, ашиг орлого, өртөг зардлаа зөв тооцох явдал зайлшгүй чухал болж байна. Т Зардлын бүртгэл нь зардлыг дансанд бүртгэх төдий зүйл биш харин үйл явцыг хянах, зардлыг бүртгэх, хуваарилахтай холбогдсон мэдээллээр удирдлагыг хангах, бизнесийн төсөв, төлөвлөгөө боловсруулах, шинжилгээ хийх зэргийг хамарсан бүхэл бүтэн цогц ойлголт юм. Оновчтой сайн зохион байгуулагдсан ийм систем нь өөрөө өөрийгөө жолоодож, дутагдлаа засаж залруулан хөгжих чадвартай байдаг. Энэ асуудлыг онол практикийн үүднээс дорвитой судалж, зардал өртгийн бүртгэлийн онолыг судлан маш оновчтой байдлаар өөрийн аж ахуйдаа нэвтрүүлэн хэрэглэх шаардлага юу юунаас чухал асуудал болон тулгарч байна. Иймээс “Үйлдвэрлэлийн өртөг тооцолтыг боловсронгуй болгох нь” сэдэвт ажилдаа “Макс хаалга, цонх”-ны үйлдвэр дээр онол арга зүйн болон судалгаа тооцооллын асуудлыг авч үзсэн болно. “Макс хаалга, цонх”-ны үйлдвэр нь модон болон металл хуванцар бүтээгдэхүүний өртгийг, тайлант хугацаанд хуримтлуулж бүртгэн өртөг тооцож, түүгээрээ өртгийн тайлан гаргадаг ч, нэгжийн өртгийг нарийн тооцдоггүй дутагдалтай зүйл ажиглагдсан. Үүнээс үүдэн тайлант үед нэгжийн өртөг буруу хуваарилагдах, эсвэл хуванцар металл бүтээгдэхүүн нь модон бүтээгдэхүүний алдагдлыг нөхөн хуваарилагдах зэрэг хуримтлуулан бүртгэсний алдаа гарч байгааг үндэслэн, бүтээгдэхүүний нэгж өртгийг зөв хувиарлан судлан үзэхийн тулд, үйлдвэрлэлийн нэмэгдэл зардлыг оновчтой хуваарилах, нэгжийн өртгийг шинэчлэн өртөг

тооцох зорилгоор энэ сэдвийг сонгож

авсан.

Сэдвийн судлагдсан байдал. Удирдлагын Академийн багш Ц. Гунгаанямбуу 2006 онд “ Санхүүгийн тайлагналын үндэсний стандартын онол арга зүйн тулгамдсан асуудал” диссертацийн ажилдаа нягтлан бодох бүртгэлийн хувьслын чиг хандлага. орчны өөрчлөлтүүд ба бүртгэлийн стандартын үзэл баримтлал зарчмыг судалсан байна. А. Энхбат 2010 онд “Монгол улсын санхүүгийн хөтөлбөр боловсруулах арга зүйн асуудал” диссертацийн ажилд макро эдийн засгийн төсөв мөнгө, санхүүгийн бодлогын


түвшинд, дотоодын бүтээгдэхүүний өсөлт, валютын нөөц, инфляцын түвшин зэрэг бодлогын зорилтуултыг хэрэгжүүлэхэд чиглэсэн судалгаа хийсэн байсан. Л.Наранчимэг 2009 онд “Санхүүгийн тогтвортой байдлын шинэжилгээний онол, арга зүйн асуудал” диссертацийн ажилд барилгын салбар жишээ болгон авахдаа, шинжилгээний статистик судалгааны аргачилал, орчин үеийн математик арга, санхүү эдийн харьцуулан жиших аргаар эдийн засгийн тогтвортой байдлыг тодорхойлох үзүүлэлтүүд, хүчин зүйлүүд талаас судалсан. Магистрант Д. Оюунтөгс 2009 онд “Жижиг дунд үйлдвэрүүдэд зорилтот өртгийн системийг нэвтрүүлэх нь” бичсэн ажлаараа хуванцар сав, нэг удаагын сав баглаа боодол үйлдвэрлэдэг “Чадавхи трейд” ХХК-н

зах зээлийн үнийг судлан маркетинг талаасаа

судалгаа хийсэн байна. Магистрант Г.Баярцэцэг “Өртөг тооцооллын онол арга зүйг боловсронгуй болгох” бичсэн

ажлаараа

нийтийн

хоолны

салбарыг

сонгон

чанарыг

бууруулахгүйгээр

бүтээгдэхүүний өртгийг бууруулах арга зүйг боловсронгуй болгох гэсэн

санаа

дэвшүүлэн, хэрэгжүүлэх гарц нь бүтээгдэхүүний орц нормд бус харин материалын үнэ, холбогдох зардлуудад хяналт тавин үр ашгийг тодорхойлсон. Мөн энэ сэдвийнхээ хүрээнд Хаан бууз кафены барааны нийлүүлэлтийн зах зээлийн үнийг судлан, тогтмол нийлүүлэх байгууллагаа сонгох, чанартай бараа сонгон авах, бүтээгдэхүүний гологдол тал дээр хариуцах эзэнтэй байх, цалингын систем, үр бүтээлтэй ажиллах талаас судалгаа хийсэн. Магистрант Ш. Доржханд 2009 онд “Жижиг аж ахуйн нэгжийн нягтлан бодох бүртгэлийн онцлог” бичсэн. Энэ сэдэв нь жижиг дунд үйлдвэрлэл өндөр зээл дарамт, зах зээлд бага нэвтэрсэн борлуулалтын суваг бага тал дээр судалгаа хийсэн байна. Магистрант Цолмон 2009 онд “Мандах бүртгэл” дээд сургууль. "Өртөг зардлыг бууруулах арга зам” сэдвээрээ ашигт малтмал, газрын тосны хэрэг эрхлэх газар дээр зардалд тавих хяналтыг хэрхэн сайжруулах талаар судалгаа хийсэн.

Судалгааны ажлын шинэлэг тал. Үйлдвэрлэлийн аргууд олон байдаг ч эрхэлж байгаа үйл ажиллагаа нь дотроо өөр өөрийн онцлогтой байдаг. “Макс хаалга, цонх”-ны үйлдвэрлэлд одоо бүртгэж байгаа өртгийн системийг өөрчлөн, зардлын

хуваарилалтийг зөв хийж, уламжлалт орчин үеийн аргуудыг

нэвтрүүлэх, түүнийг программчлах асуудлыг шийдвэрлэхийн тулд энэ сэдвийг сонгон судлах болсон нь шинэлэг тал болно.


Судалгааны ажлын үндсэн зорилго, зорилтууд. Өртөг тооцох системүүдийг судлан үзэж, зардлыг өртгийн обьектод зөв оновтой хувиарлан, үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүний өртгийг тооцох, үр дүн гаргах асуудлыг өөрийн үндсэн зорилго болгосон. Энэ зорилгоор: •

“Макс хаалга, цонх”-ны үйлдвэрийн зардлыг бүртгэж, өртөг тооцож, өнөөгийн байдлыг судлах.

Судалгаанд тулгуурлан үйлдвэрийн онцлогт зохицуулж, өртөг тооцох уламжлалт болон орчин үеийн аргуудаас тохиромжтойг тодорхойлох зорилт тавьж байна.

Судалгааны*обьект. “Үйлдвэрлэлийн өртөг тооцолтыг боловсронгуй болгох нь” сэдэвт .4

судалгааны обьектоор “Макс Өргөө” ХХК-ийн “Макс хаалга, цонх” -ны үйлдвэрийг сонгон авлаа.

Судалгааны арга зүй. “Макс Өргөө” ХХК-ийн “Макс хаалга, цонх” -ны үйлдвэрийн сүүлийн 3-5 жилийн санхүүгийн мэдээлэл болон, судалгааны статистик арга, ажиглалт, хэмжилт туршилт, харыдуулалт, шинжлэх ухааны арга болох анализ, индукц, дедукц аргыг хэрэглэсэн болно. Мөн график диаграмм хүснэгт голчлон ашигласан.

Судалгааны ажлын бүтэц. Энэхүү судалгааны ажил нь оршил хэсэг, 2 бүлэг, 4 дэд бүлэг, дүгнэлт санал, график бүдүүвч, ашигласан ном зэргээс бүрдэнэ.


Үйлдвэрлэлийн өртөг тооцолтыг боловсронгуй болгох нь

Нэгдүгээр бүлэг. Үйлдвэрлэлийн өртөг тооцооллын чиг хандлага 1.1 Өртгийн систем, тооцооллын арга зүй Бүтээгдэхүүн

үйлчилгээг бий

болгохын

тулд зарцуулсан

зардлуудыг үйл

ажиллагааны тодорхой обьекттой холбон тодорхой хугацаагаар зааглан хуримтлуулсныг өртөг гэнэ. Үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүн, гүйцэтгэсэн ажил үйлчилгээний нэгжийн өртөг нь удирдлагад хамгийн их ашиглагддаг мэдээлэл байдаг. Үүнд1: 1. Нэгжийн өртөг нь санхүүгийн тайлан дээр бараа материалын өртгийг тодорхойлох, г тухайн тайлант үеийн цэвэр орлогыг тооцоход хэрэглэнэ. Хэрвээ нэгжийн өртгийг буруу тооцвол хөрөнгийн үнэлгээ,

цэвэр орлогын аль аль нь буруу тодорхойлогдож,

бүтээгдэхүүн ажил үйлчилгээний ашигт ажиллагаа буруу тооцогдоно. 2. Нэгжийн өртөг үйл ажиллагааг төлөвлөх болон хяналт тавих үндсэн хэрэгсэл болдог мөн удирдлагын шийдвэр гаргахад чухал үүрэг гүйцэтгэнэ. Зардал, өртөг гэсэн ойлголт нь нэг талаар хоорондоо салшгүй холбоотой боловч нөгөө талаараа бие биенээсээ ялгагдах ялгаатай ойлголт юм. Энэ ялгаа нь дараах үндсэн хоёр шалтгаанаар тайлбарлагдана. 1. Ихэнх төрлийн зардал өртгийн тодорхой обьекттой холбоотой байдаг боловч дангаараа өртгийг бүрдүүлдэггүй. 2. Зарим төрлийн зардал өртгийн обьекттой биш, бүх обьекттой хамааралтай гардаг. Тухайлбал, үйл ажиллагааны зардал үйл ажиллагааны бүх обьекттой холбогдон гардаг учраас түүнийг өртөгт оруулдаггүй. Зардал, өртөг тухайн байгууллага аж ахуйн нэгжийн үйл ажиллагааны нэг тал, харин бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх, борлуулах, үйлчилгээ үзүүлэх нь уг үйл ажиллагааны нөгөө тал учраас үйлдвэрлэл, борлуулалт, үзүүлсэн үйлчилгээний үр дүнг зардал, өртөгтэй зэрэгцүүлэх замаар түүний үр ашгийг тодорхойлдог.

Өртөг тооцох аргууд. Гүйцэтгэлийн, холимог, стандарт зардлаар өртөг тооцох аль ч системийн үед үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүн, үзүүлсэн үйлчилгээний өртгийг тооцоолохдоо: Ажлын захиалгын арга Үйлдвэрлэлийн үе шатны аргыг ашигладаг.

11

С. Өлзийбат “ Зардлын нягтлан бодох бүртгэл ” 2008, УБ, ху-109 1


Үйлдвэрлэлийн өртөг тооцолтыг боловсронгуй болгох нь

Бүтээгдэхүүний өртөг тооцоолох ажлын захиалгын арга Ажлын захиалгын аргыг өөр хоорондоо ялгаатай олон нэр төрлийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг аж ахуйн нэгж байгууллагад, харин үйлдвэрлэлийн үе шатны аргыг нэгэн төрлийн бүтээгдэхүүнийг шат дамжлага дамжуулан бөөнөөр үйлдвэрлэдэг аж ахуйн нэгж байгууллагад ашигладаг. Ажлын захиалгын аргын үед үйлдвэрлэлийн зардлуудыг үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүн, үйлчилгээ тус бүрээр эсвэл худалдан авагчийн захиалга тус бүрээр хуримтлуулан бүртгэж, үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүн, үйлчилгээний өртгийг тооцдог. Уг аргыг өөр хоорондоо ялгаатай олон нэр төрлийн бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл, үйлчилгээ эр^лэн явуулдаг, тухайн бүтээгдэхүүн. үйлчилгээгээр, зардлыг хуримтлуулан бүртгэх бололцоотой. Мөн тэдгээр бүтээгдэхүүн, үйлчилгээ, захиалга тус бүрт зарцуулсан үйлдвэрлэлийн зардлуудыг тус тусад нь тодорхойлох боломжтой аж ахуйн нэгж байгууллагад ашигладаг. Тухайлбал барилгын компани, захиалгаар хувцас үйлдвэрлэдэг оёдлын цех, хэвлэх үйлдвэр г.м. Ажлын захиалгын арга нь олон төрлийн цех тасаг эсвэл өртөг тооцох төвүүдээр бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэхэд энэ аргыг хэрэглэдэг бөгөөд энэ нь гүйцэтгэсэн ажлыг биет байдлаар тодорхойлох, ажил бүрийг өөрийнх нь өртгөөр үнэлэх боломжийг бүрдүүлнэ. Худалдан авагчийн өвөрмөц онцлогт үндэслэн ажлыг гүйцэтгэж байвал ажлын захиалгын арга нь захиалга тус бүрийн ашиг эсвэл алдагдлыг тооцох боломж олгодог. Ажлын захиалгын арга нь өртөг зардалд хяналт тавих, бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлийн үр ашгийг үнэлэх боломж олгоно. Ажлын захиалгын аргын үед худалдан авагчдын захиалга нэг

бүрээр

захиалгат

ажлын

хуудас

нээдэг.

Уг

хуудсанд

тухайн

захиалгат

бүтээгдэхүүнийг үйлдвэрлэхтэй холбогдон гарсан шууд материалын зардал, шууд хөдөлмөрийн зардал, үйлдвэрлэлийн нэмэгдэл зардлуудыг хуримтлуулан бичдэг. Энэ нь худалдан авагч бүрээр нээсэн туслах дэвтрийн дуусаагүй үйлдвэрлэл данс юм. Ажлын захиалгын аргаар

өртөг тооцож байгаа нөхцөлд тухайн худалдан авагч тус бүрийн

захиалгаар, эсвэл тодорхой бүтээгдэхүүн, ажлаар нээсэн дуусаагүй үйлдвэрлэл дансаар зардлыг хуримтлуулан бүртгэдэг.2 Материалын бүртгэл. Материалын зардлын бүртгэл нь материалыг хүлээн авмагц материал буюу бараа материал дансанд дебет бичилт хийнэ. Материалын дэлгэрэнгүй өрийн дансны бүртгэлд хүлээн авсан материалын тоо хэмжээ, нэгжийн өртөг болон худалдан авсан хэмжээг тусгана. Материалын дэлгэрэнгүй бүртгэл нь тооллого хийж

2 С. Өлзийбат “ Зардлын нягтлан бодох бүртгэл ” 2008, УБ, ху-114 2


Үйлдвэрлэлийн өртөг тооцолтыг боловсронгуй болгох нь

тооцоо бодоход хэрэглэгдэнэ. Захиалгат ажлыг гүйцэтгэж эхлэх үед материалын шаардах хуудсыг үндэслэж шаардлагатай материалыг үйлдвэрлэлд тавьж олгоно3. Шаардах хуудсанд ажлын захиалгын дугаар, зарцуулах материалын нэр төрөл болон тоо хэмжээг онцлон заана. Тус хуудсанд нэр төрөл тус бүрийн тоо хэмжээ, нэгжийн өртөг болон нийт өртгийг бичиж материалын дэлгэрэнгүй бүртгэлд бүртгэнэ. Ажлын захиалгын арга Схем 1.1.1

Түүхий эд материал

Дуусаагүй үйлдвэрлэл

Худалдан авсан Дуусаагүй материалын өртөг үйлдвэрлэлд зарцуулсан шууд

Шууд материал Үйлдвэрлэсэн Шууд хөдөлмөр бүтээгдэхүүний Хуваарилсан ҮНЗ өртөг I

Цалингийн тооцоо Дуусаагүй үйлдвэрлэлд зарцуулсан шууд ---хөдөлмөрийн зардал

Үйлдвэрлэлийн нэмэгдэл зардал Жинхэнэ гарсан үйлдвэрлэлийн нэмэгдэл зардал

Дуусаагүй үйлдвэрлэ; хуваарилсан нэмэгдэл зардал

Бэлэн бүтээгдэхүүн Үйлдвэрлэлийн нэмэгдэл зардал

Борлуулсан бүтээгдэхүүний өртөгI

Борлуулсан бүтээгдэхүүний өртөг Борлуулсан 'бүтээгдэхүүний өртөг

Эх сурвалж: “Зардлын нягтлан бодох бүртгэл ” 2008, УБ, хН5

Цалин хөлсний зардлын бүртгэл 1. Цалин хөлсний холбогдолтой мэдээллийг цуглуулах, цалин хөлс болон цалин хөлсний ашиг орлогын татвар тооцох, цалин хөлс олгох 2. Ажил, цех, тасаг болон өртгийн бусад ангиллаар цалин хөлсний зардлыг хуваарилах үйл ажиллагааг цалин хөлсний бүртгэлээр хийнэ. Тодорхой хэсэг хугацаанд тухайлбал өдрөөр буюу долоо хоногоор ажлын захиалгын өртгийн хуудсан дээр ажил тус бүрд зарцуулсан шууд хөдөлмөр цаг болон өртгийг бичнэ.

3 “ Зардлын нягтлан бодох бүртгэл ” 2008, УБ, ху-114 3


Үйлдвэрлэлийн өртөг тооцолтыг боловсронгуй болгох нь

Үйлдвэрлэлийн нэмэгдэл зардал. Үйлдвэрлэлийн зарим нэмэгдэл зардал, тухайлбал, үйлдвэрлэлийн барилгын түрээсийн төлбөр, элэгдэл, даатгал, хөрөнгийн татвар болон үйлдвэрлэлийн

удирдлагын

цалин

нь

үйлдвэрлэлийн

барилгын

хэмжээнээс

хамаарахгүйгээр тогтмол байна. Бусад зардал, тухайлбал цахилгаан болон шатах тослох материалын зардал нь үйлдвэрлэлийн нэмэгдэл зардлыг үйлдвэрлэлийн хэмжээнээс хамаарах хүчин зүйлс болох шууд хөдөлмөрийн цаг, шууд цалингийн зардал, машин ашиглалт болон үйлдвэрлэлийн нэмэгдэл зардалтай харилцан уялдаа бүхий үйлдвэрлэлийн хэмжээнээс хамаарах хүчин гзүйл эсвэл хоёр буюу түүнээс дээш хүчин зүйлийн хамтын нөлөөлөлд үндэслэсэн суурь үзүүлэлт тэдгээрийн хувь хэмжээг ашиглах замаар тухайн ажлын өртөгт дээрх зардлыг хуваарилан тусгана. Үйлдвэрлэлийн үе шатны аргаар өртөг тооцох арга Бүтээгдэхүүн, үйлчилгээний өртөг тооцоолох үндсэн хоёр аргын нэг болох үйлдвэрлэлийн үе шатны аргыг нэгэн төрлийн бүтээгдэхүүнийг шат дамжлага дамжуулан бөөнөөр нь үйлдвэрлэдэг аж ахуйн нэгж ашигладаг. Үйлдвэрлэлийн үе шатны өртгийн тогтолцоо нь дараах шинж чанартай. Үүнд: 1. Зардлыг цех тасаг бүрт дуусаагүй үйлдвэрлэлийн дансаар хуримтлуулан бүртгэнэ. 2. Нийт болон нэгжийн өртгийг хуримтлуулах, нэгтгэх болон өртөг тооцоход үйлдвэрлэлийн өртгийн тайланг ашиглан өртгийг тодорхойлно. 3. Тухайн

хугацааны

эцэс дэх дуусаагүй

үйлдвэрлэлийг эквивалент

нэгжид

шилжүүлэн тооцно. 4. Нэг дамжлага үе шатны бэлэн болсон ажлыг өртгөөр нь, дараагийн цех дамжлагад шилжүүлэх замаар тухайн тайлангийн хугацааны эцэс дэх дамжлаг үе шат буюу цех тасгийн шилжсэн өртөг, бэлэн бүтээгдэхүүний нийт өртөг болон дуусаагүй үйлдвэрлэлийн өртгийг тооцно4. Уг аргаар үйлдвэрлэсэн

бүтээгдэхүүн, үйлчилгээний

өртгийг тооцоолохын тулд

бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэлд оролцож байгаа байгууллагын цех тасаг, технологийн процесс, үйлдэл үйл ажиллагааг үйлдвэрлэлийн зардлыг хуримтлуулан бүртгэх өртгийн төв болгон ашигладаг. Эдгээр өртгийн төвүүдийг оновчтой зохион байгуулж, төлөвлөх нь үйлдвэрлэж буй бүтээгдэхүүн, үйлчилгээний шинж чанар, түүний үйлдвэрлэлд хэрэглэж

С. Өлзийбат “ Зардлын нягтлан бодох бүртгэл ” 2008, УБ, ху-130 4


Үйлдвэрлэлийн өртөг тооцолтыг боловсронгуй болгох нь

буй технологийн онцлог зэргээс ихээхэн хамаарах ба өртгийн төвүүдийн цогц системээр бүтээгдэхүүний болон зардлын урсгалыг тодорхойлж болох юм. Үйлдвэрлэлийн үе шатны аргыг бүтээгдэхүүн үйлчилгээний өртгийн тооцоололд хэрэглэж байгаа үед өртгийн төвөөр сонгон авсан цех тасаг, технологийн процесс бүр дээр гарсан зардлыг тухайн өртгийн төвийн хувьд хийж дууссан бүтээгдэхүүнд хуваарилан

дараагийн

өртгийн

төв

рүү

шилжүүлэх

замаар

эцсийн

дамжлагаар

үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүн, үйлчилгээний өртгийг тодорхойлдог. Ингэж цех тасаг бүрт хуримтлагдсан зардлыг хуваарилахдаа цех тасаг бүрт “Өртгийн тайлан” ♦*^аргах ба тус тайлан гаргахдаа байгууллагын баримталж буй бодлого, технологийн онцлогоос хамаарч дундаж өртгийн арга, эхэлж үйлдвэрлэлд орсныг эхэлж дуусгах гэсэн хоёр аргын аль нэгээр тооцоолол хийдэг. Эдгээр аргуудын гол онцлогыг харьцуулан авч үзье. Өөрөөр хэлбэл дундаж өртгийн аргаар өртөг тооцоход тайлант хугацаанд үйлдвэрлэсэн бүх бүтээгдэхүүний өртөг ижил байна гэж үздэг. Харин эхэлж үйлдвэрлэлд орсныг эхэлж дуусгах буюу FIFO аргын үед үйлдвэрлэл нь өмнөх тайлант үед үйлдвэрлэж дуусаагүй бүтээгдэхүүнийг эхэлж бэлэн болгоод тайлант үеийн үйлдвэрлэлээс нэмж үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүний өртгийг тооцдог. Аль ч аргыг ашигласан цех бүрт өртгийн тайлан гаргах ба уг тайлан нь: Too хэмжээний тайлан Зардлын хэмжээ Зардлын хуваарилалт Нэмэлт тооцоолол буюу эквивалент бүтээгдэхүүн нэгжийн өртгийн тооцоо гэсэн дөрвөн хэсгээс бүрддэг.

Too хэмжээний тайлан. Too хэмжээний тайлан нь үйлдвэрлэлд оруулсан, /өмнөх цехээс шилжин ирсэн/ өмнөх тайлант үеийн дуусаагүй үлдэгдэл, тухайн цехэд материал тавьж олгосноор

өссөн

бүтээгдэхүүний

хэмжээ

зэрэг

тухайн

цехэд

олгогдсон

нийт

бүтээгдэхүүний тоо хэмжээ нь тухайн цехийн дараагийн цехэд шилжүүлсэн /бэлэн бүтээгдэхүүнд шилжүүлсэн/, хэвийн болон хэвийн бусаар хорогдсон, тухайн цехэд үлдсэн бүтээгдэхүүн зэргийн тоо хэмжээтэй нийлж балансалж байгаа эсэхийг харуулдаг. Энэхүү тайлан нь бүтээгдэхүүн үйлчилгээний тоо хэмжээ гэсэн биет нэг хэмжигдэхүүнд тулгуурлаж байгаа учраас дундаж өртгийн

болон эхэлж үйлдвэрлэлд орсныг эхэлж

дуусгах аргын хувьд адилхан байдаг.

5 С. Өлзийбат “ Зардлын нягтлан бодох бүртгэл ” 2008, УБ, ху-134 тал 5


Үйлдвэрлэлийн өртөг тооцолтыг боловсронгуй болгох нь

Зардлын хэмжээ. Тухайн цехд хуримтлагдсан нийт зардал болон нэгж бүтээгдэхүүнд ногдох зардлыг харуулах ба дундаж өртгийн болон эхэлж үйлдвэрлэлд орсныг эхэлж дуусгах аргуудын тооцооллын шаардлагаас хамааран нийт хуримтлагдсан зардлыг өөр өөр байдлаар ангилдаг. Хэрэв дуусаагүй үйлдвэрлэлийн эхний үлдэгдэлгүй бол энэ хоёр аргын тооцоолол ижил үр дүнд хүргэдэг.

1.2 Үйлдвэрлэлийн өртгийн системнйн хөгжлийн чиг хандлага Өртгийн тооцоо хэмээх нэр томьёо calculation гэсэн латин үгнээс гэрэлтай бөгөөд 19-р зууны дунд үеэс эдийн засгийн тооцоонд хэрэглэх болжээ. Аж үйлдвэрлэл, эдийн засгийн хямралын жилүүдэд /1770 оны үед/ дампуурлаас хамгаалах зорилгоор. Англид Иосиах Вежвүүд өөрийн үйлдвэрийн зардалд шинжилгээ хийж, зардлын бүртгэлийг санаачилсан байна. Иосиах Вежвүүд “ хувиргалт бүрт материал хөдөлмөрийн зардлыг тооцож, шингээгч зардал, үнэ цэнийн хөгжлийн зарчим хэмээх ойлголтыг бий болгосон” байна. Үүний дараагаар Англи, Америкийн аж үйлдвэрийн томоохон салбаруудад /нэхмэлийн, төмөр зам,газрын тос, машин зэрэг/ зардлын бүртгэлийн системийг боловсруулж, хэрэгжүүлж эхэлжээ. 1920-иод оны үеэс

‘Женерал моторс’ компанид стандарт өртгийн системийг

хэрэгжүүлснээр шинэ үеийн зардлын бүртгэлийн эхлэл болсон гэж үзэж болно. “ 1925 оны АНУ-ын аж үйлдвэрлэлд материал, хөдөлмөр, үйлдвэрлэлийн нэмэгдэл зардлын дансууд, мөнгө, орлого, капиталын төлөвлөлт, уян хатан төсөв, борлуулалтын төлөв, стандарт зардал,

хэлбэлзлэлийн шинжилгээ,

үнэ цэнийн хувиргалт , хэмжлийн

гүйцэтгэлийн

хуваарилалт зэрэг өнөөгийн зардал удирдлагын бүртгэлийн горим журам үнэндээ хэрэгжин хөгжиж байсан” 6 гэж дүгнэсэн байдаг. Дэлхийн улс орны компани байгууллагууд өртгийн системийг үйлдвэржилтийн түвшин,

хөгжлийн онцлогт тохирсон бүтэц зохион байгуулалттайгаар хэрэгжүүлсэн.

Америкийн эрдэмтэн Томас Жонсон, Роберт Каплан нар зардал удирдлагын бүртгэлийн системийн өнөө хүртэлх 200 гаруй жилийн түүхэн хөгжлийн ололт амжилтыг дүгнэж, алдаа дутагдлыг шүүмжилсэн нь өртгийн системийн хөгжилд чухал ач холбогдолтой болсон гэж үзэж байна. Олон судлаачид өртгийн суурийг тодорхойлох,

өртөг тооцох

арга, зардлыг хуримтлуулан бүртгэх аргуудын боломжит хувилбаруудыг нэгтгэн өртгийн

6 Н. Tomas Johnson and Robert S. Kaplan, 1987, Relevance Lost, The Rise and Fall of Management Accounting ( Harvard Business School Press) 1-12 6


Үйлдвэрлэлийн өртөг тооцолтыг боловсронгуй болгох нь

системийг бүрдүүлдэг гэж үздэг. Тэд өртгийн системийн бүтэц, ангилалт

зардлын

бүртгэлийн нэр томьёонд үндэслэсэн олон тооны нөхцлөөс хамаарна гээд янз бүрийн нөхцөл, арга хувилбаруудыг санал болгосон байдаг. Америкийн эрдэмтэн Милтон, Ф. Асри. Лоренс. Х.Хаммер, Уиллям К.Картер нар өртгийн бүрэлдэхүүн хэсгийг тодорхойлох гурван нөхцөл, зардлыг үйлдвэрлэлийн өртөгт шингээх мөн гурван нөхцлийг тодорхойлж тэдгээрийг

нэгтгэн “өртгийн системийн

матрицан хэлбэр”7 гэж нэрлэсэн байна. Өртгийн бүрэлдэхүүн хэсгийг тодорхойлбол бүх зардлыг гүйцэтгэлийн эсвэл урьдчилсан тогтоосон хэмжээгээр тогтоох гэсэн хоёр нөхцөл байна. Гураб^дах нөхцөл нь дээрх хоёр нөхцлийг хоёуланг хэрэглэх ба шууд материал болон шууд хөдөлмөрийг гүйцэтгэлээр, нэмэгдэл зардлыг урьдчилж тодорхойлсон хувь хэмжээгээр тооцож өртөг тооцох системийг хүснэгтээр харуулбал: Өртгийн матрицан хэлбэр Хүснэгт 1.2.1

Бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэлд хуваарилах зардлын төрөл Өртгийн системийн нөхцөл

Үндсэн зардлын гүйцэтгэл

Шууд буюу хувьсах зардал Шууд материал Шууд хөдөлмөр Хувьсах үйлдвэрлэлийн нэмэгдэл зардал Хувьсах зардлын гүйцэтгэлээр

(1)

(4)

Үндсэн зардлын гүйцэтгэл

Хувьсах зардлын гүйцэтгэлээр ба төлөвлөгөөний холимог

(2)

(5)

Бүрэн шингээх зардлын гүйцэтгэлээр ба төлөвлөгөөний холимог (8)

Стандарт зардлын гүйцэтгэл

Хувьсах зардал стандартаар

Бүрэн шингээх зардлын стандартаар

(3)

(6)

(9)

Үндсэн зардал

Шууд материал Шууд хөдөлмөр

Гүйцэтгэлийн Шууд материал, шууд хөдөлмөрийн зардлын гүйцэтгэлээр, үйлдвэрлэлийн нэмэгдэл зарддлыг урьдчилсан тодорхойлсон төлөвлөгөөт дүнгээр

Урьдчилсан тодорхойлсон төлөвлөгөөт дүнгээр

Бүрэн шингээх зардал Шууд материал Шууд хөдөлмөр Хувьсах ҮНЗ Тогтмол ҮНЗ Бүрэн шингээх зардлын гүйцэтгэлээр (7)

Эх сурвалж: “Зардлын нягтлан бодох бүртгэл ” 2008, УБ,х111

7Милтон, Ф,Астри Лоренс, X. Хаммер Уйллям К. Картер ” Зардлын нягтлан бодох бүртгэл; төлөвлөлт ба хяналт ” УБ 2000, ху-44 7


Үйлдвэрлэлийн өртөг тооцолтыг боловсронгуй болгох нь

Өртгийн

бүрэлдэхүүн

хэсгийг

тодорхойлох

сууриудыг

гүйцэтгэлийн,

урдчилан

тодорхойлсон хэмжээгээр, гүйцэтгэлийн ба урдьчилан тодорхойлсон хэмжээний холимог гэсэн гурван нөхцөлтэй байж болохыг санал болгосон. Английн эрдэмтэн Колин Друри гүйцэтгэлийн ба стандарт өртгийн суурийг бүрэн ба хувьсах зардал, үйл ажиллагаанд суурилан өртөг тооцох арга хувилбаруудтай зэрэгцүүлэн судалж, давуу ба сул талуудыг тодорхойлон дүгнэсэн нь уламжлалт ба үйл ажиллагаанд суурилсан өртгийн системийн хөгжилд чухал хувь нэмэр оруулсан гэж үзэж байна.

Америкийн

эрдэмтэн

Р.Жеймс

Мартин

өртгийн

бүртгэлийн

системийг

бүрэлдэхүүйуй 5 үндсэн хэсэгтэй 8 гэж үзжээ. Өртгийн бүртгэлийн систем Схем 1.2.1 Өртгийн бүртгэлийн систем

1.Өртгийн суурь

2.3ардлыг өртөгт шингээх арга

3. Зардал хуримтлуулах арга

4. Зардлын урсгалын төсөөлөл

5. Зардлыг бүртгэх боломж

Цэвэр түүхэн

Бүрэн шингээх

Үйлдвэрлэлийн үе шатны

Тусгай тэмдэглэгээни

Тасралтгүй бүртгэх

Түүхэн

Шууд /хувьсах/ зардлаар

захиалгын

Эхэлж авснаа эхэлж оруулах

Бөөн дүнгээрх

Жинлэсэн дундаж

/

Сдандарт

Шууд материалын яяпгтпяяп

Тогтмол хугацааны

«птгийн

Үйл ажиллагаанд

Холимог

V Эх сурвалж: Н. Тунгалаг,2004, "Зардал-Удирдлагын бүртгэл: Шинжилгээ-Загварчлал”

James R. Martin, Management Accounting; Concepts, Techniques & Controversial Issues: Cost Accountins Systems and Manufacturing Statements Charter 2, 2005 8


Үйлдвэрлэлийн өртөг тооцолтыг боловсронгуй болгох нь

Схем 1.2.1-д өртгийн бүртгэлийн систем нь: Өртгийн суурь, зардлыг өртөгт шингээн тооцох арга Зардлыг хуримтлуулан бүртгэх арга, зардлын урсгалын төсөөлөл /бараа материалын зарцуулалтын өртгийн тооцоо/ Зардлыг бүртгэх боломж, интервал гэсэн хэсгүүдээс бүрдэж байна. Өртгийн бүртгэлийн системийг бүрдүүлж буй хэсэг бүр өвөрмөц ялгаа бүхий сонголтот хувилбаруудыг нэгтгэсэн байна. Энэ нь уламжлалт ба орчин үеийн өртөг ба зардлын бүртгэлийн рлстемийг бүрдүүлэгч хэсгүүдийг боломжит хувилбараар иж бүрнээр илэрхийлэн гаргаснаараа онол арга зүйн хувьд шинэлэг бүтцийг тодорхойлсон байна. Ийнхүү зардлын бүртгэлийн систем нь өртгийн системээс гадна зарцуулалтын өртгийн тооцооны арга болон хугацааны боломжит хувилбаруудын ялгаатай нэгдлүүдээс тодорхойлогддог гэж үзэж болохоор байна. Өртгийн тодорхойлох хэмжүүрийн сууриудыг дараах гурван хувилбараар хөгжүүлж иржээ. Үүнд: > Гүйцэтгэлийн өртгийн, > Гүйцэтгэлийн ба урьдчилан тодорхойлсон өртгийн, > Стандарт өртгийн суурь. Өртгийн системийн сууриудыг зарим судлаачид өртгийн систем гэж нэрлэх нь бий. Өртгийн системийн сууриуд дангаараа өртгийн системийг бүрдүүлэхгүй бөгөөд бусад бүрэлдэхүүний зүйлстэй нэгтгэснээр иж бүрэн систем болох ёстой. Үүнийг цаашид өртгийн систем бус өртгийн суурь гэвэл зохистой. Америкийн эрдэмтэн Жеймс Мартин өртгийн системийн сууриудыг “цэвэр түүхэн, энгийн түүхэн, стандарт” гэж нэрлэхээр санал болгосон байна.

Гүйцэтгэлийн буюу цэвэр түүхэн өртгийн

системийн суурь. Энэ суурийн нөхцөлд

зөвхөн түүхэн зардлуудыг бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлийн өртөгт шингээнэ. Түүхэн зардалд шууд материал, шууд хөдөлмөр, үйлдвэрлэлийн нэмэгдэл зардлуудын гүйцэтгэлийн дүнг хамаардаг. Энэ суурийг уламжлалт өртгийн системд гүйцэтгэлийн гэж нэрлэж заншсан9.

9 Жааваа. Т, ” Удирдлагын нягтлан бодох бүртгэл” УБ, хоёр дахь хэвлэл, 2003, ху-149 9


Үйлдвэрлэлийн өртөг тооцолтыг боловсронгуй болгох нь

Гүйцэтгэлийн буюу цэвэр түүхэн өртгийн системийн суурь Схем 1.2.1

Эх сурвалж: Алтанцэцэг С. “Man аж ахуйн бүтээгдэхүүний өртөг тооцох арга зүйн асуудал ’' диссертаци

Гүйцэтгэл ба стандартын холимог буюу түүхэн өртгийн систем. Харин энгийн түүхэн өртгийн суурийн нөхцөлд шууд материал ба шууд хөдөлмөрийн зардлууд гүйцэтгэлээр, харин үйлдвэрлэлийн нэмэгдэл зардлыг үйл ажиллагааны түвшний хэмжүүрийн нэгжийн тусламжтай тооцоологдсон хэмжээгээр бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлийн өртөгт шингээдэг. Үйл ажиллагааны хэмжүүрийн гүйцэтгэлийн тоо хэмжээг урьдчилан тодорхойлсон түвшнээр (хувь) үржүүлэх замаар үйлдвэрлэлийн нэмэгдэл зардлын гүйцэтгэлийн ба тооцоологдсон дүнгийн өөрчлөлтөөс үйлдвэрлэлийн нэмэгдэл зардлын хэлбэлзэл үүсдэг. Өртгийн системийн энэ суурийг 20-р зууны эхэн үеэс Америкийн бизнесийн их үсрэлтийн жилүүдэд Дональдсон Браун. Альфред Слаун, Д, Лоуренс нар үндэслэж, 1920-иод оны эхэн үеэс стандарт өртгийн системийн хэмжүүрийн суурь болгон хөгжүүлсэн байна. Тэдний боловсруулсан “ хяналтын стандарт, зардлын нормчлол нь бүтээгдэхүүний чанар, гарц, бүтээмжийг урамшуулахаас гадна зардлыг хямдруулахад чиглэгдсэн байв, стандарт өртөг, хэлбэлзлийн шинжилгээ, үйлдвэрлэлийн нэмэгдэл зардлын норм. хуваарилалт хэмжлийн горимыг хэрэглэсэн нь өнөөгийн менежментийн хэв шинж, удирдлагын шинжлэх ухааны үндсэн зарчим болсон юм” 10

Жааваа. Т, ” Удирдлагын нягтлан бодох бүртгэл” УБ, хоёр дахь хэвлэл, 2003, ху-152

10


Үйлдвэрлэлийн өртөг тооцолтыг боловсронгуй болгох нь

Холимог буюу түүхэн өртгийн системийн суурь Схем 1.2.2

Эх сурвалж: Ц.Баянмөнх. 2005,

Зардап, удирдпагын нягтлан бодох бүртгэл ”

Стандарт өртгийн системийн суурь." Стандарт өртгийн суурийг ашиглах

нөхцөлд

урьдчилан тодорхойлогдсон норм, стандартыг ашиглан үйлдвэрлэлийн бүх зардлуудыг тооцоолон өртөгт шингээдэг. Стандарт өртгийн суурийг зөвхөн төлөвлөлт, хяналтын зорилгоор төдийгүй төсөв боловсруулж, мөрдөх, ажилчиддаа урамшуулах, бүтээлийг нь хэмжих замаар зардалд хяналт тавих, өртөг тооцох горимыг хялбарчлах, үйлдвэрлэлийн өртгийн тайланг шуурхай бэлтгэх, материал, дуусаагүй үйлдвэрлэл, бэлэн бүтээгдэхүүний өртгийг тооцох, гэрээний болон худалдах үнийн үндэслэл тогтооход ашиглаж байна. Стандарт бүртгэлийн системийг 1980-аад он хүртэл дэлхий дахинаар өргөнөөр ашиглаж байв. Гүйцэтгэлийн зардлаар өртөг тооцох систем. Энэ системийн үед өртгийг бүрдүүлэгч зардлуудыг гүйцэтгэлээр буюу бодитоор гарсан дүнгээр нь тухайн бүтээгдэхүүний өртөгт шингээдэг. Бүтээгдэхүүний өртгийг тооцоолох ажиллагаа нь хялбар боловч , өртгийг бүрдүүлэгч

ихэнх

шууд

бус

буюу

үйлдвэрлэлийн

нэмэгдэл

зардлууд

тухайн

бүтээгдэхүүний өртөгт хичнээн хэмжээгээр шингэхийг сарын эсвэл тайлант хугацааны

" Ц.Баянмөнх. 2005, “ Зардал, удирдлагын нягтлан бодох бүртгэл ” I дэвтэр, ху-69

11


Үйлдвэрлэлийн өртөг тооцолтыг боловсронгуй болгох нь

эцэс болтол мэдэх боломжгүй ба гүйцэтгэлээр гарсан дүнгээр нь зардлуудыг өртөгт шингээх тул зардалд тавих хяналт муу байх зэрэг сул талуудтай. Холимог өртгийн систем.12 Энд шууд материалын болон шууд хөдөлмөрийн зардлуудыг гүйцэтгэлээр буюу гарсан дүнгээр. харин өртгийг бүрдүүлэгч шууд бус зардлууд буюу үйлдвэрлэлийн нэмэгдэл зардлуудыг урьдчилан тогтоосон нормоор бүтээгдэхүүний өртөгт шингээдэг хандлага юм. Холимог өртгийн системийн үед шууд материалын болон шууд хөдөлмөрийн зардалд удирдлагын зүгээс тавих хяналт муу байдаг ч дараах давуу талуудтай: 1. Бүтээгдэхүүний өртгийг үйлдвэрлэсэн тухай бүрт нь тодорхойлох боломжтой. 2. Гүйцэтгэлээр гарсан үйлдвэрлэлийн нэмэгдэл зардалд хяналт тавих боломжтой байдаг зэрэг давуу талуудтай байна.

Стандарт өртгийн систем. Өртгийг бүрдүүлэгч зардлуудыг гарвал зохих стандарт дүнгээр нь бүтээгдэхүүний өртөгт шингээдэг систем бөгөөд зардал нэг бүрийн нэгж бүтээгдэхүүнд зарцуулах орцын болон үнийн стандартыг боловсруулах, үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүний өртгийг уг стандарт зардлуудын дүнгээр тодорхойлдог. Уг стандарт өртгийн систем нь тооцооллын ажиллагаа ихтэй боловч бүтээгдэхүүний өртөгт тооцогдсон

стандарт

зардлуудыг

гүйцэтгэлээр

гарсан

зардлуудтай

зэрэгцүүлэн

хэлбэлзлийн шинжилгээ хийж, зардлын гүйцэтгэлд хяналт тавих боломж олгодог ба удирдлага хянах үүргээ биелүүлэхэд голлох мэдээлэл нь болж өгдөг сонгодог систем юм. Өртгийг бүрдүүлэгч зардалд ямар зардлуудыг хамруулахаас шалтгаалан дээрх өртгийн системүүд нь хэд хэдэн хувилбаруудтай байдаг ба эдгээрийг нэгтгэн харуулбал дараах байдалтай байна. Санхүүгийн бүртгэл, санхүүгийн тайлангийн зорилгод бүрэн шингээх зардлын хэлбэрээр бүтээгдэхүүн өртөг тооцох нь нийцдэг. Харин шууд буюу хувьсах зардлын шууд материалын, үйл ажиллагаанд суурилан өртөг тооцох аргууд нь удирдлагын бүртгэлийн үндсэн зорилготой нийцэх бөгөөд, ашиг төлөвлөх, бүтээгдэхүүний үнэ тогтоох, үйл ажиллагаа ба зардалд хяналт тавих, улмаар урт, богино хугацааны шийдвэр гаргах үндсэн хэрэгсэл болдог.

Ц.Баянмөнх. 2005, “ Зардал, удирдлагын нягтлан бодох бүртгэл ” I дэвтэр, ху-66 12


Үйлдвэрлэлийн өртөг тооцолтыг боловсронгуй болгох нь

Өртөг тооцох аргууд бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлийн өртөгт шингээх зардлын зүйлээрээ ялгаатай байдаг гэж хэлж болно. Эдгээр аргуудыг үйлдвэрлэлийн өртөгт шингээх

зардлын

зүйлээр

жагсаавал,

шууд

материалын

зардлын

аргын

үед

бүтээгдэхүүний өртөгт шингээх зардлын зүйл хамгийн цөөн байхад, үйл ажиллагаанд суурилсан аргын нөхцөлд хамгийн олон байна. Харин шууд зардлаар өртөг тооцох аргын үед шууд материалын зардлын аргаас илүү, бүрэн шингээлтийн үеийнхээс бага байдаг. Өртөг тооцох шууд зардлын ба бүрэн шингээлтийн аргууд нь уламжлалт, харин шууд материалын хэмжээний ба үйл ажиллагаанд суурилсан аргууд харьцангуй шинэ аргууд гэдгийг оло^судлаачид тэмдэглэсэн байна.13 .4

Бүтээгдэхүүний өртөгт тооцогдох үйлдвэрлэлийн зардал Хүснэгт№ 1.2.2

ӨРТГИЙН СИСТЕМ

Бүрэн шингээлтийн зардал

Гүйцэтгэлээрх: Гүйцэтгэлийн зардлаар өртөг тооцох систем

ШМЗардал ШХЗардал Хувьсах ҮНЗ Тогтмол ҮНЗ

Гүйцэтгэлээрх: Холимог зардлаар өртөг тооцох систем

ШМЗардал ШХЗардал

Урьдчилан тооцсон: Хувьсах ҮНЗ Тогтмол ҮНЗ

Стандарт: Стандарт зардлаар өртөг тооцох систем

ШМЗардал ШХЗардал Хувьсах ҮНЗ Тогтмол ҮНЗ

Эх сурвалж: Ц.Баянмөнх. 2005,

Хувьсах зардал

Гүйцэтгэлээрх: ШМЗардал ШХЗардал Хувьсах ҮНЗ

Шууд зардал

Гүйцэтгэлээрх: ШМЗардал ШХЗардал

Гүйцэтгэлээрх: ШМЗардал ШХЗардал

Урьдчилан тооцсон:

Гүйцэтгэлээрх: ШМЗардал ШХЗардал

Хувьсах ҮНЗ

Стандарт: ШМЗардал ШХЗардал Хувьсах ҮНЗ

Стандарт: ШМЗардал ШХЗардал

Зардал, удирдлагын нягтлан бодох бүртгэл ’ ’

Шууд материалын зардлын арга. Илайяху Колдратийн “Хязгаарлалтын онол”-той холбоотой ойлголтыг иж бүрдэл болгохын тулд бий болсон арга гэж үздэг. Энэ арга зардлын бүртгэлийн сонголтот хувилбарын нэг юм. Энэ аргын нөхцөлд зөвхөн

Ц.Баянмөнх. 2005, “ Зардал, удирдлагын нягтлан бодох бүртгэл ” I дэвтэр, ху-66 13


Үйлдвэрлэлийн өртөг тооцолтыг боловсронгуй болгох нь

үйлдвэрлэлийн болон бүтээгдэхүүний өртөгт шууд материалын зардлыг шингээдэг, бусад бүх зардлууд тайлант хугацааны зардал болдог онцлогтой.

Шууд материалын зардлаар өртөг тооцох арга Схем 1.2.3

Эх сурвалж: Ц.Баянмөнх. 2005, “ Зардал, удирдлагын нягпглаи бодох бүртгэл ” I дэвтэр,

Хувьсах зардлаар өртөг тооцох систем. Үйлдвэрлэл эрхэлдэг компаниудын хувьд үйлдвэрлэсэн ба борлуулсан бүтээгдэхүүний өртгийг тодорхойлох хоёр хандлага байдаг тухай дээр дурьдсан. Эхний хандлага болох бүрэн шингээлтийн аргыг гадаад санхүүгийн тайлагналд зориулан ашигладаг бөгөөд бүх хувьсах болон тогтмол зардлуудыг бүтээгдэхүүний өртөгт шингээдэг арга юм.14 Үйлдвэрлэлийн тогтмол зардал бүтээгдэхүүний өртөгт шингэснээс

шалтгаалж дээрх аргын үед ашиг борлуулалтын

хэмжээнээс

гадна

бүтээгдэхүүний үлдэгдлийн хэлбэлзлээс хамааралтай болж, ашгийн бодит хандлага буруу тайлагнагддаг ба дотоод удирдлагын мэ/доллийн хэрэгцээг хангаж чаддаггүй байна. Тиймээс удирдлагын шийдвэр гаргахад буюу дотоод тайлагналд зориулан хувьсах зардлаар өртөг тооцох системийг ашиглах нь илүү зохимжтой байдаг.

Ц.Баянмөнх. 2005, “ Зардал, удирдлагын нягтлан бодох бүртгэл ” I дэвтэр, ху-66 14


Үйлдвэрлэлийн өртөг тооцолтыг боловсронгуй болгох нь

Бүрэн шингээх зардлаар үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүний нэгжийн өртгийг тооцохдоо шууд материал, шууд хөдөлмөр, хувьсах болон тогтмол үйлдвэрлэлийн нэмэгдэл зардлуудыг бүгдийг өртөгт оруулж тооцно. Харин хувьсах зардлаар өртөг тооцох систем нь зөвхөн үйлдвэрлэлийн хувьсах нэмэгдэл зардлуудыг буюу шууд материал, шууд хөдөлмөр, хувьсах үйлдвэрлэлийн нэмэгдэл зардлуудыг бүтээгдэхүүний өртөгт шингээх ба үйлдвэрлэлийн тогтмол нэмэгдэл зардлыг бүтээгдэхүүний өртөгт оруулахгүй. Үйлдвэрлэлийн тогтмол нэмэгдэл зардлыг борлуулалт болон ерөнхий удирдлагын зардалтай адилаар үйлдвэрлэлийн бус үйл ажиллагаанц^зардал гэж үзэн тухайн тайлант хугацааны зардал болгодог. Бүрэн шингээлтийн болон хувьсах зардлаар өртөг тооцох системүүд нь дараах үндсэн ялгаатай талуудтай. > Бүтээгдэхүүний өртөг тооцох байдлаараа >

Ашиг тайлагнах хэлбэрээрээ

> Хэрэглээгээрээ

Бүтээгдэхүүний өртөг тооцох байдал. Бүрэн шингээлтээр өртөг тооцох систем нь үйлдвэрлэлийн бүх зардлууд буюу шууд материал, шууд хөдөлмөр, хувьсах болон тогтмол үйлдвэрлэлийн

нэмэгдэл зардлуудыг бүгдийг нь бүтээгдэхүүний өртөгт

шингээдэг бол хувьсах зардлаар өртөг тооцох систем нь зөвхөн үйлдвэрлэлийн хувьсах зардлууд буюу шууд материал, шууд хөдөлмөр, хувьсах үйлдвэрлэлийн нэмэгдэл зардлыг бүтээгдэхүүний өртөгт оруулдаг. Үйлдвэрлэлийн тогтмол нэмэгдэл зардлыг борлуулалт болон ерөнхий удирдлагын зардалтай нэгэн адил үйлдвэрлэлийн бус үйл ажиллагааны зардал гэж тайлант хугацааны зардал болгоно.

Ашиг тайлагнах хэлбэр. Бүрэн шингээлтийн аргын үед борлуулалтын орлогоос борлуулсан бүтээгдэхүүний өртгийг хасч нийт ашиг, нийт ашгаас үйл ажиллагааны зардлыг хасч үйл ажиллагааны цэвэр ашгийг тайлагнадаг.1^ Харин хувьсах зардлаарх өртгийн системийн үед борлуулалтын орлогоос борлуулсан бүтээгдэхүүний өртөг (хувьсах үйлдвэрлэлийн зардал) болон хувьсах үйл ажиллагааны зардлыг хасч ахиуц ашиг, ахиуц ашгаас тогтмол үйлдвэрлэлийн нэмэгдэл зардал болон үйл ажиллагааны тогтмол зардлыг хасч үйл ажиллагааны цэвэр ашгийг тайлагнадаг. Өөрөөр хэлбэл бүрэн шингээлтийн аргын үед нийт ашиг, хувьсах зардлын аргын үед ахиуц ашиг гэсэн өөр өөр ашиг тайлагнагдах бөгөөд уг хоёр аргаарх үйл ажиллагааны цэвэр ашиг зөрүүтэй болно.

Ц.Баянмөнх “ Зардал, удирдлагын нягтлан бодох бүртгэл ” 2005, II дэвтэр УБ, ху-14 15


Үйлдвэрлэлийн өртөг тооцолтыг боловсронгуй болгох нь

Харин татварын өмнөх ашиг хүртэлх тооцоолол нь хоёр аргын хувьд ижил дарааллаар хийгдэнэ.

Хэрэглээ.

СТОУС-ын

шаардлага

болон

татварын

зорилгоор

гадаад санхүүгийн

тайлагналд зориулж, бүрэн шингээлтээр өртөг тооцох аргыг компаниуд өргөн ашигладаг. Энэ аргын гол үзэл баримтлал нь бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэлд шууд болон дам байдлаар оролцдог бүх зардлууд хувьсах, тогтмол эсэхээсээ үл хамааран бүтээгдэхүүний өртөгт шингэж, тухайн бүтээгдэхүүнийг борлогдох хүртэл хөрөнгө болж, борлогдсон үед нь зардал болох, ёстой гэж үздэг байна. Өөрөөр хэлбэл материал түүхий эд болон ажилчидгүйгээр бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх боломжгүйтэй нэгэн адил үйлдвэрлэлийн барилга, тоног төхөөрөмж, цахилгаан дулаан байхгүй бол бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл явагдаж чадахгүй учир хөрөнгийн элэгдэл, түрээс, цахилгаан, дулаан зэрэг тогтмол үйлдвэрлэлийн нэмэгдэл зардлуудыг бүтээгдэхүүний өртөгт шингээх нь зүйтэй гэж үздэг. Тэгвэл хувьсах зардлаар өртөг тооцож, орлогын тайлан бэлтгэх аргыг удирдлагын шийдвэр гаргалт, төлөвлөлт хяналтын зорилгоор буюу дотоод тайлагналд ашигладаг ба уг аргын гол үзэл баримтлал нь дээр дурьдсан тогтмол үйлдвэрлэлийн нэмэгдэл зардлууд тухайн тайлант хугацаанд үйлдвэрлэл явагдсан эсэхээс үл хамаарч гардаг тул тэдгээр зардлуудыг бүтээгдэхүүний өртөгт шингээх биш харин уг тайлант хугацааны зардал болгох нь зүйтэй гэж үздэг байна. Хувьсах зардлын аргаар тайлагнагддаг ахиуц ашиг нь удирдлагын шийдвэр гаргалт, төлөвлөлт, хяналтын үйл ажиллагаанд чухал шаардлагатай олон шинжилгээг хийхэд ашиглагддаг бөгөөд энэ аргаар тооцогдсон үйл ажиллагааны цэвэр ашиг зөвхөн борлуулалтын хэмжээнээс хамааралтай болдог ба ашгийн бодит хандлага зөв тайлагнагддаг. Харин бүрэн шингээлтийн аргын үед үйл ажиллагааны цэвэр ашиг борлуулалтаас төдийгүй нөөцийн үлдэгдлийн хэлбэлзлээс хамааралтай болж, ашгийн бодит хандлага буруу тайлагнагддаг байна. Тиймээс тогтмол үйлдвэрлэлийн нэмэгдэл зардал ихтэй, нөөцийн үлдэгдлийн хэлбэлзэл нилээд гардаг компани бүрэн шингээлтийн аргыг ашиглавал ашгийн бодит хандлага гажуудаж, удирдлагыг буруу шийдвэр гаргах нөхцлийг бүрдүүлдэг.16

16 t

‘Зардал ба удирдлагын нягтлан бодох бүртгэлийн гарын авлага” , 199, ху-210 16


Үйлдвэрлэлийн өртөг тооцолтыг боловсронгуй болгох нь

Үйл ажиллагаанд суурилсан ABC арга ABC арга өртөг тооцох аргуудаас харьцангуй шинэ төрлийн аргачлал, горим юм. Үйлдвэрлэлийн үйл ажиллагаа нарийсч, гадаад дотоод харилцан уялдаа ихсэн, өрсөлдөөн хүчтэй болсноор зардалд тавих хяналтыг түүнд зохицуулан сайжруулах, зардлыг оновчтой зохистой хувиарлах шаардлагын үүднээс гарч ирсэн бөгөөд зардлуудыг илүү нарийн тодорхой шинжихийн тулд хөгжиж ирсэн. Үйл ажиллагаанд суурилан өртөг тооцох аргын үед үйл ажиллагаа, ажлын үе шат, бие даасан үйл явцуудыг зардлын төв болгон зардлыг хуримтлуулж, дараа нь түүнд хувиарлагдсан зардлыг зардлын хөтлөгчөөр jt -

нь дамжуулан.эхлээд үйлдвэрлэлийн нэгж буюу өртгийн обьектод, улмаар бүтээгдэхүүн үйлчилгээнд хуваарилан өртөг тооцдог арга зүй юм. Зардлын хөтлөгч гэж тухайн төрлийн зардал гарах шалтгааныг тодорхойлогч үйл явц, ажил гүйлгээний хэмжигдэхүүн буюу зардалд нөлөөлдөг хүчин зүйлс юм. Үйл ажиллагаанд суурилсан өртөг тооцох арга буюу ABC арга нь анх 1980-д оны сүүлээр Робин Коопер, Роберт Каплан, Томас Жонсон нарын гаргаж ирсэн бүтээгдэхүүний хольц болон өрсөлдөх стратегийн талаар зөв шийдвэр гаргахад нь тус болдог, шууд бус зардлуудыг бүтээгдэхүүнд, үйл явцад, өртгийн объектод оновчтой хуваарилж өгдөг өртөг тооцох арга юм.17 Үйлдэлд суурилан тооцсон өртөг санхүүгийн бүртгэлийн зориулалтаар бус харин стратегийн шийд гаргах мэдээлэл бий болгоход үйлчилнэ. Удирдлагын шийд гаргахад зардлыг нэг бүрчлэн мөрдөж хянах шаардлагатай, зардлын аудит бүтээгдэхүүний өөрийн өртгийг хянаж тодруулахад зориулагддаг тул үйлдэлд суурилан тооцсон өртөгт үндэслэдэг зэргээр ач холбогдол нь тодорхойлогдоно. Үйлдэлд суурилан өртөг тооцно гэдэг нь зардлыг үйл ажиллагааны эхнээс эцэс хүртэл дагаж мөрдөн, хянан бүртгэж, хуваарилан өртөг тооцоолно гэсэн үг юм. Энэ арга нь үйлдвэрлэлийн нэмэгдэл зардлын бүртгэлд үндсэн өөрчлөлт хийсэн. 1990-ээд оноос Hewlett-Packard, John Deere, Siemens, Gm болон АНУ- ын бусад томоохон пүүсүүдзд амжилттай хэрэгжсэн. 1989 оноос Германд “үйл ажиллагааны зардлын бүртгэл” нэртэйгээр хөгжүүлсэн, Японы үйлдвэрүүдэд өргөн хэрэглэж байгаа. Ийнхүү барууны өндөр хөгжилтэй орнуудад өргөнөөр хэрэглэгдэж байгаа үйлдэлд суурилан өртөг тооцох арга гурван хэлбэрээр оршиж байна гэж үздэг нь: 1. Компьютержсэн үйлдвэрлэлтэй зэрэгцэн гарч ирсэн үйлдлийн бүртгэл (Berlin and Brimson 1988), (James A.Brimson 1991)

17 C. Өлзийбат “ Зардлын нягтлан бодох бүртгэл ” 2008, УБ, ху-213 17


Үйлдвэрлэлийн өртөг тооцолтыг боловсронгуй болгох нь

2. Үйлдэлд суурилан өртөг тооцох (ABC) анхдагч хувилбар (Cooper, Kaplan 1987) болон тэдний залгамжлагчид. 3. Үйлдэлд суурилсан өртгийн удирдлага (ABM) (Cooper Kaplan, Peter Turney 1991) зэрэг юм. Энэ бүгд үйлдэлд суурилан өртөг тооцох (ABC) анхдагч хувилбарт үндэслэсэн байх нь мэдээж бөгөөд улс орнууд өөр өөрийн бизнесийн бодлого, зардал удирдлагын бүртгэлийн зорилттой уялдуулан зарим нэг зохицуулалт хийн хэрэглэж байгаа юм. Уламжлал ёсоор үйлдвэрлэлийн нэмэгдэл зардал нэг суурь нормоор хувиарлагдаж байсан. Энэ ^андлага нь хоёр үе шаттай. Нэгдэх үе шатанд зардал өртгийн төвүүдэд, хоёрдахь үе шатанд шууд хөдөлмөрийн зардлын сууриар бүтэээгдэхүүнд хувиарлагдана. Учир нь бүтээгдэхүүний өртгийн ихэнх хэсгийг шууд хөдөлмөрийн зардал эзэлдэг байсан байна. Өнөөгийн нөхцөлд ажилчдын тоо буурч роботуудын тоо нэмэгдэж байгаа нь шууд бус зардлыг өсгөж байгаа билээ. Автоматжуулалт компьютержүүлэлтийн түвшин өндөртэй үйлдвэрийн газруудад бүтээмж нь ажиллагчлын бүтээмжээр бус харин машины гүйцэтгэл, программ хангамжийн чанар, ажиллагсдын чанар, туслах үйлчилгээний чанар зэрэг хүчин зүйлсээр тодорхойлогдоно. Ийм нөхцөлд үйлдвэрлэлийн зардлыг хөдөлмөр цагт үндэслэн хуваарилдаг уламжлалт тогтолцоо бүх тохиолдолд тохирно гэж үзэж болохгүй. 1980-аад оны сүүл рүү машин цагт суурилан хуваарлих хандлага давамгайлж ирсэн. Японд цөөн хэдэн компани машин цагийн цагийн суурийг ашиглаж, харин хөдөлмөр даг машин цагийг хамт хэрэглэх хандлага зонхилж байсан. Уламжлалт бүртгэлийн тогтолцоогоор зардлын бүртгэл нь үйл ажиллагаа, үйлдэлд бус бүтээгдэхүүнд голлон анхаарлаа хандуулж иржээ. Үйлдэлд суурилан өртөг тооцох үед үйл ажиллагаа, үйлдэлд өртөг тооцох үндэслэл болно. Өөрөөр хэлбэл зардал гарсан шалтгаан, тэдгээрийн бүтээгдэхүүнд холбогдох байдлыг илүү анхаарна. Бүтээгдэхүүн бий болоход ямар ямар үйлдэл аль хир хэмжээгээр хийгдэж байсан, тэр нь зардал гарах шалтгаан болно гэж үзнэ. Мэдээлэл боловсруулалт хүчтэй хөгжиж байгаа өнөөгийн үед нэг мэдээний бааз сууриас олон төрлийн мэдээллийг үүсгэн гаргаж авах нь хамгийн үр ашигтай юм гэж судлаачид үздэг байна. Мэдээллийн хэрэгцээ, шийдвэр гаргалтын зорилго, байгууллагын бүтэц зохион байгуулалтаас хамаарч зардлын бүртгэл болон бүтээгдэхүүний өртөг тооцоололтын арга аргачлалууд ялгаатай байх бөгөөд тэдгээрийн зохион байгуулалт өөр байдаг. Үйл ажиллагаанд суурилсан арга нь үндсэн 2 үе шаттай.18

18 С. Өлзийбат “ Зардлын нягтлан бодох бүртгэл ” 2008, УБ. ху-214 18


Үйлдвэрлэлийн өртөг тооцолтыг боловсронгуй болгох нь

1- р үе шат. Зардлыг зардал чиглүүлэгч ашиглан үйл ажиллагаагаар суурилагдсан зардлын төвүүдэд хуваарилна. 2- р үе шат. Зардлын төвүүдэд хуримтлагдсан зардлыг үйл ажиллагааны бүтээгдэхүүнд оруулах хувь нэмэрт үндэслэн хуваарилна. Үйл ажиллагааны аргыг хэрэгжүүлэх үе шат: > Үйл явц буюу үе шатыг тодорхойлох, Үйлдэл буюу үе шат нь бүтээгдэхүүн нийлүүлэлтэнд чиглэсэн тодорхой үйл ажиллагаа үйлдлийн багц юм. Бүх үйлдлийг тодруулсаны үндсэн дээр өртгийн дүнг гаргах зорилгоор и^сил төстэй үйлдлийг бүлэглэж удирдаж болохуйц илүү ерөнхий үйл явцыг тодруулна.

.4

> Нөөц бүрээр зардлын мэдээлэл хуримтлуулах, Үйлдлийг бүхэлд нь тоймлож үйл явцыг тодруулсаны дараа тэдгээрт ашигласан нөөц буюу зардлын төрлийг тодорхойлох боломжтой болно. Ерөнхий дэвтрийн зардлын дансанд хуримтлагдсан зардлыг бүлэглэх ба энэ нь тэдгээрийн үйл явцад хуваарилах ажпыг хөнгөвчилнө. Жишээ нь: Цалин нэмэгдэл хөлс даатгал болон амралтын цалингийн хуримтлалыг хөдөлмөрийн нөөц гэсэн бүлэгт үндсэн ажилтай, бусад ажилтай ба удирдлага гэсэн ангиллаар нэгтгэнэ. Сонгон авсан зардлын бүлэг нь үйл явцад суурилсан зардлын үнэн зөв хуваарилалтыг хангахуйц тодорхой түвшинд байх шаардлагатай. > Нөөцийн хэрэгцээ буюу зардлын санг үйлдэл, ажлын явц буюу үе шатанд хуваарилах, Зардлын бүлэг болон үйл явцын хоорондын харилцан холбоог тодруулсаны дараа эдгээр зардлыг үйл явцаар хувиарлах боломжтой. Зарим зардал нь үйл явцад шууд оноогдоно. 2 ба түүнээс дээш үйл явцад хамааралтай зардлыг хуваарилахад оновчтой арга хэрэгтэй. Зардлын бүлэг бүрээр хуваарилалтын суурь буюу зардлын чиглүүлэгчийн шалтгаан-үр дагаврын харилцааг шинжлэн олж сонгох шаардлагатай.19 > Үйл явцын өртгийг тэдгээрийн чиглүүлэгчээр дамжуулан бүтээгдэхүүнд хувиарлах Эцэст нь үе шатны өртгийг тэдгээрийн үйл явцтай холбогдох харилцаан дээр үндэслэн бүтээгдэхүүнд

хуваарилана.

Үйлдлийн

чиглүүлэгчийг

сонсох

арга

нь

зардал

чиглүүлэгчийг сонгох зарчимтай ижил байна. Энэ нь шалтгаан үр дагавар болон түүнийг хэрэглэснээр гарах зардал ба үр өгөөжийг авч үзнэ. Нэг үйл явцын хувьд янз бүрийн чиглүүлэгчтэй байх нь илүү тохиромжтой байдаг. Үйл явцын чиглүүлэгчийг сонгож хэмжсэнээр үйл явцад суурилсан бүтээгдэхүүний өртгийг тодорхойлох ажил дуусгавар болно.

19 С. Өлзийбат “ Зардлын нягтлан бодох бүртгэл ” 2008, УБ, ху-217 19


Үйлдвэрлэлийн өртөг тооцолтыг боловсронгуй болгох нь

Зардал чиглүүлэгч. Шууд бус зардал бүтээгдэхүүнд чиглэсэн эсвэл бүтээгдэхүүий нийлүүлэлтээс шалтгаалж буй түвшин буюу өөрөөр хэлбэл тодорхой хэмжээний зардал гаргахад хүргэж байгаа шалтгаан ба үр дагавар нь бүтээгдэхүүнд шууд бус зардлыг хуваарилах үндэслэл болно. Зардал чиглүүлэгч нь хуваарилагдаж буй шууд бус зардалтай хүчтэй хамаарал бүхий үйл ажиллагаа үйлдэл буюу хүчин зүйл юм.:о Зардал чиглүүлэгчийг зөв ойлгож ашиглснаар эдгээрийн зардлын хуваарилалт нь илүү оновчтой болно. Энэ нь түрээс болон цэвэрлэгээний зардлыг хэд хэдэн бүтээгдэхүүнд хуваарилахад ийм чиглүүлэгч тухайн үйл ажиллагааг хэрэгжүүлэхэд ашиглаж буй талбайн хэмжээ байна. Ялангуяа материаллаг зардлын хувьд чиглүүлэгч болон хуваарилалтын горимыг зөв сонгохгүй бол өртгийн хэмжээ ихээхэн хэлбэлзэхэд хүрнэ. Зардал тус бүрээр чиглүүлэгч буюу хуваарилалтын суурийг тодорхойлохдоо тэрхүү зардал чиглүүлэгчийн хэмжээг тооцох аргыг тусгана. Эдгээр хэмжих аргууд нь 2 үндсэн бүлэгт хуваагдана. Үүнд: > Шууд хяналтын, > Жишиг. Шууд хяналтын арга нь холбогдох нөөцийн бодит ашиглалтыг хэмжинэ. Хөдөлмөрийн зардлын хувьд ажилтнууд үйл ажиллагаа бүрт зарцуулсан хугацааг бүртгэх ба энэ нь хожим тэдгээрийн цалингийн болон холбогдох бусад зардлыг хуваарилахад нийт цаг хугацаанд зардлын сувгуудын эзлэх хувийг суурь болгон ашигладаг. Хөдөлмөрийн бус зардлын хувьд тухайн нөөц ашиглалтын байдлыг зардлын объект бүрээр бүртгэл хөтлөхийг шаардана. Жишээ нь: унааны зардлын хувьд машин ашиглалтын бүртгэл, олшруулагчийн хувьд тоолуурын гүйдлийн бүртгэл хөтлөх гэх мэт. Энэхүү арга нь тодорхой нөөц /хөдөлмөрийн болон бусад/ ашиглалтын бүртгэлийг шаарддаг бөгөөд өртгийг үнэн зөв тооцох нөхцөл боломжийг хангахын сацуу энэхүү аргыг хэрэглэхийн өөрийнх нь өртөг болон үр өгөөжийг харьцуулан үзэж цэвэр үр ашиг нь илүү байх тохиолдолд хэрэглэнэ. Жишгийн арга нь холбогдох зардлын нөөц ашиглалтын бодит байдлыг тооцоолохдоо тодорхой хугацааны турш дахь ашиглалтын байдлыг жишиг болгоно ашиглана. Жишиг хугацааны турш дахь нөөц ашиглалтын хэмжээ буюу урьдчилан тогтоосон хувь хэмжээ нь нөөц ашиглалтын зохих хэмжээг төлөөлж чадна гэж үзсэн нөхцөлд түүнийг цаашид урт хугацааны туршид ашиглалтын түвшинг харуулахад ашиглаж болно. Байгууллагууд нь тухайн хугацааны интервал дахь нөөц ашиглалтын зардлын объектоор гаргаж чадах боловч цаашид энэ нь өртгийг үнэн зөв гаргахгүй байж болно. Хөдөлмөрийн өртгийн

20 20 С. Өлзийбат “ Зардлын нягтлан бодох бүртгэл ” 2008, УБ. ху-219

20


Үйлдвэрлэлийн өртөг тооцолтыг боловсронгуй болгох нь

хувьд хуваарилалтын суурь тодорхойлох түгээмэл хэрэгсэл бол ажлын цагийн хуваарь эсвэл түүний хэмжил байна. Үүнийг хэсэг бүлэг ажилтны хувьд жишиг хугацааны туршид тест явуулах замаар гүйцэтгэж болно. Хуваарилалтын суурь буюу зардал чиглүүлэгчийг сонгох талаар анхаарвал зохих бусад зүйл: > Хуваарилалтын суурь, зардал чиглүүлэгч нь маш ойлгомжтой ба хэмжиж /тоологдож / болохуйц байх, > Сонгосон зардал чиглүүлэгч нь зардлын өөрчлөлтийн чиглэлээр байгууллагын ашиг сонирхолд нийцсэн удирдлагын хөшүүрэг болохоор байх /зөвхөн мецежерийн хувийн шаардлагад бус/, .4

> АШиглах олон янзын зардал чиглүүлэгчийн тоог аль болох бага байлгах талаар анхаарах, > Аль болох бүртгэл нь хөтлөгдөж тайланд ашигладаг зардал чиглүүлэгч суурийг олох талаар анхаарах. Уламжлалт болон үйлдэлд суурилан өртөг тооцох тогтолцоог зэрэгцүүлж үзвэл: > Зардал хуваарилах аргаараа ялгаатай. А.

Уламжлалт тогтолцоо

Схем 1.2 .4

Б.Үйлдэлд суурилан өртөг тооцох

> Зардал зөөгчөөрөө ялгаатай. 21


Үйлдвэрлэлийн өртөг тооцолтыг боловсронгуй болгох нь

Уг үйлдэлд суурилан өртөг тооцох аргын гол хэсгүүд нь зардал зөөгч болон нөөцийн хэрэглээ байдаг бөгөөд зардал зөөгч гэдэг нь үйлдэл, үйл ажиллагааны зардлын өөрчлөлтөнд нөлөөлдөг хүчин зүйлс буюу үйлдлийн буюу ажлын чанар болон зардалд нөлөөлдөг хүчин зүйлс юм. Зардал зөөгч, нөөц зөөгч, үйлдэл зөөгч гэсэн төрөлтэйгөөр хэрэглэгдэнэ. Нөөц зөөгч нь хэрэглэгдсэн нөөцийг үйлдэлд хуваарилахад, үйлдэл зөөгч хийгдсэн үйлдлийн өртгийг бүтээгдэхүүнд хуваарилахад тус тус хэрэглэгдэнэ. Харин зардал зөөгч нь тоо хэмжээтэй холбоотой ба холбоогүй гэсэн хоёр янз байна. Too хэмжээтэй холбоотой зардал зөөгчийн жишээ нь материал бүтээгдэхүүний тоо хэмжээтэй Шууд пропорционалиар хэрэглэгдэх ба тоо хэмжээтэй холбоогүй зардал зөөгчид үйлдвэрлэлийн төлөвлөлт, материал бэлтгэлт, хяналт шалгалт, бүтээгдэхүүн санаачлалт зэргийн зардал зөөгч хамаарна. Ийм үйлдлийн зардал богино хугацаанд өөрчлөгддөггүй, үйлдвэрлэлийн процесс илүү нарийн төвөгтэй болон эсвэл дэмжих үйлдлүүд илүү их хэрэгцээтэй болох зэрэгт өөрчлөгдөх бөгөөд эдгээр зардлыг тогтмол эсвэл үечлэн тогтмол зардал гэдэг. > Зардлын шатлалаараа ялгаатай. Уламжлалт болон үйлдэлд суурилан өртөг тооцохын бас нэг ялгаа нь үечлэгдэх байдал бөгөөд үйлдэлд суурилан өртөг тооцох үед үйлдлийн зардал зөөгч нэгж, багц, бүтээгдэхүүн,

үйл

ажиллагаагаар

бүлэглэгдэнэ.

Хэрэглэгчээс

үүдэлтэй

үйлдлүүд

түвшингээрээ захиалгын, хэрэглээний, зах зээлийн, салбарын гэж ангилагдана. > Нөөцийн хэрэглээ. Үйлдэлд суурилан өртөг тооцох нь түүний бүтээгдэхүүнд төвлөрсөн хувилбараасаа нөөц зарцуулагч бус хэрэглэгч байх талаараа ялгаатай. Жишээ нь үйлдвэрлэлийн тоног төхөөрөмж, эд ангиудыг үйлдвэрлэхдээ нөөцийг зарцуулах бус хэрэглэдэг. Хэрэглээ зарцуулалт гэсэн ойлголтуудын ялгааг таньж мэдэх нь шийдвэр гаргалтад нилээд чухал байдаг бөгөөд тэдгээрийн хоорондын шилжих хугацаа их, мөн тэдгээр нь өөр өөр зардлын төвүүдэд гарах тул хэрэглээ зарцуулалттай хэзээ ч зүй ёсоор хосолдоггүй. Үйлдэлд суурилан өртөг тооцох системийн гол онолын ахиц нь энэ систем бүх зардлыг өртгийн объектод шингээдэггүйд оршино. Өөрөөр хэлбэл нийлүүлэгдсэн нөөцийн өртгөөр бус хэрэглэсэн нөөцийн өртгөөр үнэлнэ гэсэн үг юм."1 Энэхүү хоёр өөр ойлголтын ялгааг дараах тэгшитгэлээс харж болно.

21 Тунгалаг Н, 2004, “ Зардал Удирдлагын бүртгэл: Шинжилгээ-Загварчлал” ху-53 22


Үйлдвэрлэлийн өртөг тооцолтыг боловсронгуй болгох нь

Нийлүүлэгдсэн нөөцийн өртөг

Хэрэглэгдсэн нөөцийн өртөг

+

Хэрэглэгдээгүй нөөцийн өртөг

Хэрэглэгдээгүй нөөц нь өртгийг нэмэгдүүлэхгүй байхын тулд түүнийг шинжилж, илүүдэл хүчин чадлыг илрүүлэн арилгахад тустай ба энэ нь үйлдэлд суурилан өртөг тооцох системийн өртгийн удирдлагад оруулж буй үнэтэй хувь нэмэр гэж үздэг байна. Уламжлалт болон үйлдэлд суурилан өртөг тооцох системийг гол гол шинжүүдээр нь харьцуулж үзье. Харьцуулалт Хүснэгт№ 1.2.3

Уламжлалт тогтолцоо

Үйлдэлд суурилан өртөг тооцох тогтолцоо

Цөөн нэр төрлийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг газарт хэрэгдэгдэнэ.

Олон нэртөрлийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг газарт хэрэгдэгдэнэ.

Үйлдвэрлэлийн нэмэгдэл зардлын хувийн жин бага

Үйлдвэрлэлийн нэмэгдэл зардлын хувийн жин их

Үйлдвэрлэлийн нэмэгдэл зардлын хуваарилалтанд нэгдсэн суурь норм хэрэглэнэ.

Үйлдвэрлэлийн нэмэгдэл зардлын хуваарилалтанд зардал зөөгч, түүнд харгапзах норм хэрэглэнэ.

Зардал хувиарлалт энгийн хялбар, баримжаа шинжтэй

Зардал хувиарлалт орчин үеийн компьтерийн техник хэрэгсэл шаардах ба зардал нарийн хуваарилагдана.

Бүтээгдэхүүний өртөг ойролцоо байдлаар тооцоологдоно.

Бүтээгдэхүүний өртөг илүү нарийвчлалтай оновчтойгоор тодорхойлогдоно.

Эх сурвалж: Өлзийбат С. 2005 “Удирдлагын бүртгэл " УБ

23


Үйлдвэрлэлийн өртөг тооцолтыг боловсронгуй болгох нь

Зорилтот өртгийн систем

Энэхүү систем нь 1970-аад оны эхэн үеэс Япон улсын угсрах чиглэлийн үйлдвэрүүдэд түргэн

хурдацтайгаар тархаж эхэлсэн

бөгөөд

1988 онд хийгдсэн

судалгаагаар Токиогийн хөрөнгийн биржид бүртгэлтэй 270 компанийн ихэнх нь зорилтот өртгийн системийг хэрэглэдэг гэж гарчээ. Зардал хямдруулах үйл явцыг шинэ бүтээгдэхүүнийг бий болгох, зохион бүтээх үе шатанд чиглэсэн тодорхой зорилт тавиад түүнд хүрэхийн төлөө хүч чармайлт гаргахад хүргэдэг өртгийн удирдлагын шинэлэг тогтолцоо б^гөөд гол зорилго нь илүү сайн чанарыг ханган өртгийг хямдруулахад оршдог. Зорилтот өртөг тооцолт нь:22 1. Хэрэглэгчийн эрэлтээс үүдсэн тодорхой шинэ бүтээгдэхүүнийг төлөвлөх, түүний зорилтот өртгийг зорилтот ашиг болон зорилтот үнэд үндэслэн тогтоох, 2. Өртгийн инженерчлэлийн тусламжтайгаар зорилтот өртөгт хүрэх, зорилтот өртгийг жинхэнэ өртөгтэй харьцуулах гэсэн хоёр үйл явцаас бүрдэж, дараах хоёр зорилтыг хэрэгжүүлдэг. Үүнд: >

Бүтээгдэхүүний илүү сайн чанарыг хангахын зэрэгцээ нийт зардал (үйлдвэрлэл, маркетинг борлуулалт, хэрэглээний зардал)-ыг хямдруулах,

>

Маркетингийн мэдээлэл, үйлдвэрлэл, инженерчлэлийн хүчин зүйлсийг ашгийн стратеги төлөвлөгөө зохиох зэрэг болно.

Зорилтот өртөг үндсэн гурван үе шатаар хэрэгждэг. Нэгдүгээр үе шат. Хэрэглэгчдийн таашаалд үндэслэн шинэ бүтээгдэхүүнийг төлөвлөх. Хоёрдугаар үе шат. Компанийн стратегид үндэслэн зорилтот өртөг тооцоолох, гарч болох зардалтай нийцүүлэх. Гуравдугаар үе шат. Зардал хямдруулах удирдлагын хэрэглүүрүүдийг ашиглан зорилтот өртөгт хүрэх. Зорилтот өртөг хоёр дахь шатанд зардлын бүртгэлд бус зах зээлийн нөхцөлд үндэслэгдсэн бүрэн зардлаар тодорхойлогдох бөгөөд нэг талаас зах зээлийн төлөвлөгөөт үнээс зорилтот ашгийг хасан тооцсон зөвшөөрөгдөх дээд өртөг, нөгөө талаас дараагийн үе шатуудад засварлагдах бүртгэлийн үзүүлэлтүүд болон үйлдвэрлэлийн технологид үндэслэн тооцоологдсон суурь өртгөөр тодорхойлогдоно.

Н.Тунгалаг “ Зардал, удирдлагын нягтлан бодох бүртгэл: Шинжилгээ Загварчлал” 2004, УБ, ху-53. 24


Үйлдвэрлэлийн өртөг тооцолтыг боловсронгуй болгох нь

Зорилтот өртгийн системийн зохион байгуулалтын бүтэц. Зорилтот өртөг тооцоход бүтээгдэхүүнийг санаачлах, зохион бүтээхээс эхлээд бөөнөөр үйлдвэрлэх хүртэл хүн бүрийн оролцоо хүчин чармайлт шаардсан зохион байгуулалтын ажлыг шаарддаг. Уг зорилтот өртгийг бодитой болгох үе шат алхам бүрийг дагаж мөрдөх зайлшгүй чухал шаардлагтай байдаг.23

Зорилтот өртгийг тодорхойлох. Уг зорилтот өртөг нь компанийн стратеги зорилтод сууж өгдөг тул түүнийг тодорхойлох нь чухал алхам бөгөөд нөгөө талаас зорилтот өртөг үндэслэлгүй ^айвал ажилчдын эсэргүүцэлтэй тулгарна. Удирдлагын нягтлан бодогчид % *

зорилтот өртөг тодорхойлоход олон талын оролцоотой байдаг ба уг өртгийг тооцох үндсэн гурван арга байна. Зорилтот өртөг тодорхойлох үе шат, бүтцийн хэсгүүд Хүснэгт№ 1.2.4

Үе шат

Өртөг хямдруулах төлөвлөгөө

Хариуцагч

Хариуцагчнйн үүрэг

Санаачлах

Хэрэглэгчийн шаардлагыг судалж үзэх

Бүтээгдэхүүн санаачлах хэлтэс

Судалгаа хийх

Төлөвлөх

Зорилтот өртөг тооцох

Бүтээгдэхүүн зохион бүтээх товчоо 0 зорилтот өртгийн хороо

Бүтээгдэхүүн зохион бүтээх

Өртгийг удирдаж, инженерчлэх

I зорилтот өртгийн хороо

Туршилтын үйлдвэрлэлт

Өртгийн инженерчлэл

Туршилтыг үнэлэх

Өртгийн инженерчлэл

Зохион бүтээх төсөөлөл хийх

Эхний үйлдвэрлэлт Бөөнөөр үйлдвэрлэлт

11 Зорилтот өртгийн хороо

Үйлдвэрлэлийн хэлтэс Кайзен өртөг суулгах

Стандарт өртгийн хороо

• Баг бүрдүүлэх •Зорилтот өртгийг суулгах • Бүтээгдэхүүн хөгжүүлэх бодлгоо суулгах • Хуваарь гаргах • Бутээгдэхүүний онцлогийг гаргах • Хөрөнгө оруулалтын шийд гаргах • Өөрөө хийх эсвэл худалдан авах шийд гаргах •Өртгийн инженерчлэлийн арга рэхэгсэлийг хянах • Зорилтот өртгийг хянах • Зорилтот өртгийг батлах • Үйлдвэрлэлд бэлтгэх •Туршилтын үнэлгээнд шинжилгээ хийх • Зорилтот өртгийг баталж хүлээн авах • Хэлбэлзэлийн шинжилгээ хийх • Борлуулалтын шинжилгээ хийх

Эх сурвалж: Туигалаг Н, 2004, “ Зардал Удирдлагын бүртгэл: Шинжшгээ-Загварчлал "

23 Тунгалаг Н, 2004, “ Зардал Удирдлагын бүртгэл: Шинжилгээ-Загварчлал” ху-53 25


Үйлдвэрлэлийн өртөг тооцолтыг боловсронгуй болгох нь

Зорилтот өртгийг төсөвлөгдсөн борлуулах үнээс зорилтот ашгийг хасч тооцдог. Өрсөлдөгчдийн үнэ бусад хүчин зүйлсийг харгалзан борлуулах үнэ тогтоосны дараа компаний удирдлага олох зорилтот ашгаа тогтооно. Зорилтот өртөг гэдэг нь эдгээр үнэ ба ашгийн ялгавараар тооцогдсон нийт зардлын дүн болох ба энэ аргыг дээрээс доош нь задалж тооцох арга гэнэ. •

Инженерчлэлийн арга (доороос тооцох).

Үүнийг нэгтгэн тооцох арга ч гэж нэрлэдэг ба учир нь тухайн үеийн бүх зардлын нийлбэрээр зорилтот өртөг тооцоологддог. Гэхдээ зардлыг тухайн үеийн үйлдвэрлэлийн f' технологиир түвшин, үйлдвэрлэлийн хүчин зүйлс, тоо хэмжээ, хүргэлтийн цаг хугацаа, бусад зүйлст үндэслэн тооцно. Зардлыг дээд удирдлагаас бус үйлдвэрийн инженер, удирдлагын нягтлан бодогчид тооцдог учир доороос нь тооцох арга болно. •

Хосолсон арга.

Энд зорилтот өртөг дээрх хоёр аргыг хослуулан хэрэглэснээр тодорхойлогдоно. Эдгээр гурван аргууд аль аль нь Японы үйлдвэрлэлийн практикт хэрэглэгддэг бөгөөд хосолсон аргыг илүүд үздэг байна. Учир нь маркетинг, инженерчлэл, үйлдвэрлэлт, нягтлан бодох бүртгэлийн үйл ажиллагааны зохицлыг шаарддаг арга технологи юм.

Зорилтот ортөгт ордог зардлууд. Зорилтот өртгийг ихэвчлэн бүрэн зардлаар тооцоолно. Зорилтот өртөгт ордог үйлдвэрлэлийн зардал нь шууд материалын зардал, шууд хөдөлмөрийн зардал, тогтмол, хувьсах үйлдвэрлэлийн нэмэгдэл зардлууд орно.24 Зардлыг хямдруулах үндсэн объект нь шууд материалын зардал, хувиргалтын шууд зардал болно. Учир нь зарим компаниуд зөвхөн эдгээр зардлыг зорилтот өртөгт оруулдаг ч талтай юм. Зорилтот өртгийг хариуцдаг гол нэгж хэсгүүдэд зохион бүтээх, бүтээгдэхүүн төлөвлөх, хөгжүүлэх, нягтлан бодох бүртгэлийн болон үйлдвэрлэл технологийн хэлтсүүд орно. Зорилтот өртгийн системийг амжилттай хэрэгжүүлэхэд төлөвлөлтийн, зохион бүтээх, нягтлан бодох бүртгэл, маркетингийн хэлтсүүдийн харилцан уялдаатай хамтын ажиллагаа ихээхэн ач холбогдолтой байдаг.

24Тунгалаг Н, 2004, “ Зардал Удирдлагын бүртгэл: Шинжилгээ-Загварчлал” ху-55 26


Үйлдвэрлэлийн өртөг тооцолтыг боловсронгуй болгох нь

Кайзен өртгийн снстем Энэхүү өртгийн систем нь нэгэнт үйлдвэрлэгдэн бий болсон бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэлийн явцад өртөг хямдруулах үйл явц юм. Кайзен гэсэн Япон үг нь том хөрөнгө оруулалтаар нэгмөсөн шинэчлэлт хийхийн оронд байнгын томоохон өөрчлөлтийг үйл ажиллагааны явц дахь жижиг сайжруулалтын үр дүнд хийнэ гэсэн утгатай. Уг санаа нь сайжруулалт, зардал хямдруулалт инженер техникийн ажилтнаас эхлээд гардан хийж байгаа ажилчин хүртэлх бүх хүмүүсийн үйл ажиллагаа, хөдлөл бүр дэх, өдөр, цаг, минут тутмын зардал хямдруулах талаарх үүрэг хариуцлага байна гэсэн үг юм. Энэхүү кайзен өртөг тооцо^гын зорилго нь зардлыг стандартаас доогуур болгож, хямдруулахад оршдог бол стандарт өртгийн систем нь зардлыг стандарт хэмжээнд байлгахад оршдогоороо ялгаатай.25 Уг өртгийн системээр зардал хямдруулах тасралтгүй үйл ажиллагааг жилийн төсөвлөлт болон богино хугацааны ашгийн төлөвлөгөө хийснээр хэрэгжүүлэх ба богино хугацааны ашгийг төлөвлөхдөө нэгж хэсэг бүр дараах зүйлсийг хийнэ. S Үйлдвэрлэлт, хүргэлт, борлуулалтын төлөвлөгөө - энэ нь борлуулалтаас олох ахиуц ашгийг төлөвлөнө. S

Материалын өртгийн төсөв - материал худалдан авалтын албаны хүрэх зорилтыг агуулна.

S Үйлдвэрлэлийн төлөвлөгөө - үйлдвэрлэлийн хувьсах зардлыг хямдруулах төсөв, кайзен өртгийн гол хэсэг, хувьсах зардлыг хямдруулах зорилтыг агуулна. У Хүний хүчин зүйлсийн төлөвлөгөө - шууд хөдөлмөр гэж тооцогдох ажиллах хүч болон үйлчилгээний нэгж хэсгүүдийн ажиллагсдын тухайд хамаарах ба шууд болон шууд бус хөдөлмөрийн зардлыг хямдруулахад чиглэгдэнэ. У Капитал хөрөнгө оруулалтын төлөвлөгөө - капитал төсөвлөлт болон элэгдүүлэлт хамаарна. S Тогтмол

зардлын

урамшууллын

төсөв

зардал,

-

зохион

ерөнхий

бүтээх,

болон

дэмжих

удирдлагын

зардал, зардлыг

сурталчилгаа хямдруулахад

чиглэгдэнэ. Төлөвлөгөөг хийхдээ хувьсах зардлын хандлагаар өмнөх жилийн ахиуц ашгийн гүйцэтгэл, ирэх жилийн бүтээгдэхүүний үнэ болон тоо хэмжээнд үндэслэн тооцно. Үүнийг томъёолбол: Нийт маржинал орлого (МО) (төлөвлөгөөт)

25

Өмнөх жилийн бүтээгдэхүүний мо

*

Төлөвлөгөөт борлуулалтын хэмжээ

Тунгалаг Н, 2004, “ Зардал Удирлагын бүртгэл: Шинжилгээ-Загварчлал” ху-59 27


Үйлдвэрлэлийн өртөг тооцолтыг боловсронгуй болгох нь

Өнгөрсөн жилийн зардлын гүйцэтгэл ирэх жилийн зардлын стандартболж ашиглагдана. Борлуулалтын төлөвлөгөөнөөс төсөвлөгдсөн ашиг хүртэлх үйл явцыг дүрсэлж үзүүлбэл:26 Үйл ажиллагааны төсөвлөгдсөн ашиг Хүснэгт № 1.2.5

Үйл ажиллагааны төсөвлөгдсөн ашиг 1-р төлөвлөгөөнөөс

Борлуулалтын төсөв (хасах нь) хүлээгдэж буй хувьсах зардал

иг -

i

2,3-р Төлөвлөгөөнөөс

Төсөвлөгдсөн ахиуц ашиг (нэмэх нь) хувьсах зардлын хүлээгдэж буй өөрчлөлт

4,5,6-р төлөвлөгөөнөөс

Засварлагдсан ахиуц ашиг (хасах нь) хүлээгдэж буй тогтмол зардал Үйл ажиллагааны ашиг, төлөвлөгдсөн

Эх сурвалж : Тунгалаг Н, 2004, ‘ ‘Зардал Удирлагын бүрт гэл: Ш и н ж ш гээ-З а гва р ч ла л ’’

Кайзен өртөг тооцох үед зардал хямдруулах систем. Хувьсах зардлын хямдралтыг өмнөх оны жинхэнэ гүйцэтгэлийн үзүүлэлтэд үндэслэн тооцно.27 Үүний тулд өмнөх оны гүйцэтгэлийг тухайн сарын суурь болгон авна. Зардлын хямдралт үүнд үндэслэн тооцогдох бөгөөд зардал хямдруулах зорилтоо суурь зардалд харьцуулсныг зорилтот хямдралын түвшин гэнэ. Тухайн сарын суурь нийт зардлыг дараах байдлаар тооцдог.

Стандарт, Кайзен системийн харьцуулалт Хүснэгт 1.2.6

Стандарт өртгийн зарчим

Кайзен өртгийн зарчим

Зардал хянах

Зардал хямдруулах Үйлдвэрлэлийн тасралтгүй сайжруулалтын нөхцлийг авч үзнэ

Үйлдвэрлэлийн өртгийн нөхцлийг авч үзэх Зардалын стандартад хүрэх

Зардал хямдруулах зорилтод хүрэх

Стандарт өртгийн хэрэглүүр

Кайзен өртгийн хэрэглүүр

Стандарт жил, хагас жилээр тогтоогдоно

Зардал хямдруулах зорилт cap бүр тавигдаж, жилийн турш хэрэгжинэ

Хэлбэлзэлийн шинжилгээнд стандарт болон жинхэнэ зардал хамаарагдана

Хэлбэлзлийн шинжилгээнд зорилтот зардал болон зардлын жинхэнэ хямдралт хамаарна

Стандартад хэрэгжээгүй нөхцөлд арга хэмжээ авна

Тавьсан зорилтдоо хүрээгүй нөхцөлд арга хэмжээ авна

Э х сурвалж : Н. Тунгалаг,2004, "Зардал-У дирдлагы н бүртгэл: Ш и н ж и лгээ-За гва р чла л”

26 Н. Тунгалаг, 2004, “ Зардал Удирдлагын бүртгэл: Шинжилгээ-Загварчлал”, ху-56 27 Н. Тунгалаг, 2004, ” Зардал-Удирдлагын бүртгэл: Шинжилгээ-Загварчлал” , ху-64 28


Үйлдвэрлэлийн өртөг тооцолтыг боловсронгуй болгох нь

Хоёрдугаар бүлэг. Модон бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлийн өртөг тооцолтыг боловсронгуй болгох нь 2.1. Макс Өргөө ХХК-ны Макс хаалга, цонхны үйлдвэрлэлийн өнөөгийн байдалд хийсэн судалгаа

Макс групп ХХК 1992 онд 2 гишүүнтэйгээр экспорт импортын чиглэлээр бизнесийн гараагаа эхэлснээс хойш үйл ажиллагаа нь өргөжин тэлжэд бөөний болон жижиглэнгийн худалдаа, барилга үйлдвэрлэл үйлчилгээ, газар тариалан, уул уурхай зэрэг jt12 гаруй салбарт үйл ажиллагаагаа явуулж байгаа 2000 гаруй хүнийг ажлын байраар хангаж ажиллаж байна. Үүнээс “ Макс Өргөө” ХХК-ны “ Макс хаалга цонх” -ны бүтцийг харуулбал: “ Макс хаалга цонх” -ны үйлдвэрийн дотоод бүтэц, зохион байгуулалт Схем 2.1.1

Э х сурвалж : Үйпдвэрийн дот оод уй л а ж ш ла га а

“Макс хаалга, цонх”-ны үйлдвэр нь 2003 онд нээгдсэн бөгөөд Герман улсын иж бүрэн тоног

төхөөрөмжтэй,

Техник технологи

Герман

технологиор

вакуум

цонх,

хаалга

үйлдвэрлэдэг.

нь Австри улсын бүрэн автомат компьютерын удирдлагатай

MUEHLBOCK фирмийн хатаалгын камераар өөрийн орны нөхцөлд тохирсон технологийн дагуу модыг 6-8%-ийн чийглэгтэй хатаадаг ба Герман улсын модон эдлэл, хаалга цонхны тоног төхөөрөмжүүдээр бүтээгдэхүүнээ үйлдвэрлэж, ХБНГУ-ын дэлхийд тэргүүлэгч МАСО, NOKA , DEVENTER, WURTH фирмийн цоож, нугас, бариул болон бусад мебелийн 29


Үйлдвэрлэлийн өртөг тооцолтыг боловсронгуй болгох нь

тоноглолуудыг суурилуулдаг. Бүтээгдэхүүний түүхий эд нь Герман улсад үйлдвэрлэсэн Deventer фирмийн хоёр давхар резинэн жийрэг, ZOBEL Chemie GmbH фирмийн хамгаалалтын лак будгаар будаж, /6-7 өнгийн сонголттой/ МАСО фирмийн нугас цоож, бариул, 4мм-ийн зузаантай шилтэй 2-3 давхар шилэн пакет зэрэг юм. Бүтээгдэхүүний үндсэн төрөл Схем 2.1.2

л • Модон хаалга • Модон цонх, хаалт Модон бүтээгдэхүүн • Бусад модон бүтээгдэхүүн .— - ___________ __-..----- - /-------------------------- ;------------------------------ __________ / — \ • Металл хаалга Металл бүтээгдэхүүн • Металл цонх, хаалт __У

Хуванцар бүтээгдэхүүн

Хуванцар хаалга Хуванцар хаалт, цонх

Бэлэн бүтээгдэхүүний төрөл 2012 он / хувиар/ График 2.1.1

Бэлэн бүтээгдэхүүнин төрөл 2012 он Хуванцар цонх 1 онгойлттой 8%

Хуванцар цонх 2 онгойлттой 6% Хаалга энгийн 25%

Хуванцар цонх дүлий 8% Хуванцар

аалга энгиин шилэн

Хуванцар хаалга 5%

6%

Металл цонх 2 онгойлттой

1%

Бусад эдлэл 4%

Металл цонх 1 онгойлггой *0//° Металл хаалга Металл хаалт ' 2%

Модон цонх 2 онгойлттой 6%

Модон цонх 1 онгойлттой 7%

Модон UO HX Модон цонх дүлий хаалт Гоёлын шилтэй хаалга 4% 2% 3%

Э х сурвалж : Үйлдвэрийн бэлэн бүт ээгдэхүүний т айлан

30


Үйлдвэрлэлийн өртөг тооцолтыг боловсронгуй болгох нь

Модон бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх дэс дараалал Схем 2.1.3

Суулгалтын дамжлага ачих, тээвэрлэх, суурил уулах, хүлээлгэн өгөх

Зүлгүүрийн дамжлага замаска хийх, өргөн болон ирмэг гар зүлгүүр

Угсаргааны дамжлага нүх ховил гаргах,тоноглол хийх, эцсийн угсаргаа хийх, хамгаалалтын хальсаар ороох

J Будгийн дамжлага суурь будаг тавих, нарийн зулгүүр хийх, лакан өнгелгөө хийх, хатаалт

Эх сурвалж: Үйлдвэрийн инженерийн тооцоолол

Тайлант хугацааны туршид Макс хаалга цонхны үйлдвэрт дараах төрлийн зардлууд гардаг. Үүнд: •

Шууд материал

Шууд хөдөлмөр

ҮНЗ цахилгаан

ҮНЗ дулаан

ҮНЗ сэлбэгийн зардлууд

Үйл ажиллагааны зардлууд: •

Удирдлагын цалин

НДШ-ийн зардал 31


Үйлдвэрлэлийн өртөг тооцолтыг боловсронгуй болгох нь

Ашиглалтын зардал

Тээврийн зардал

Элэгдлийн зардал

Зар сурталчилгааны зардал

Шуудан холбооны зардал

Шатахууны зардал

Бичиг хэргийн зардал

Бусад зардлууд гҮйлдвэр нь бүтээгдэхүүнд зарцуулах түүхий эдийг нэр төрөл тус бүрээр нэгж бүтээгдэхүүнд зарцуулах материалын хэмжээ, нормыг тогтоосны үндсэн дээр түүхий эд бэлтгэлийн ажлыг хангаж явуулдаг. Мөн бэлтгэн нийлүүлэгчдийн хамтран ажиллах чадвар, найдвартай ажиллагааг нь судлан үзэж гэрээ байгуулна.

Хөдөлмөрийн зардлын бүртгэл. Хөдөлмөрийн зардал нь ажилчдын цалин хөлс болон хөдөлмөртэй холбоотой бусад зардлуудаас бүрдэнэ. Цалин хөлс нь үндсэн цалин, нэмэгдэл хөлс, хөдөлмөртэй холбоотой бусад зардал болох байгууллагаас нийгмийн даатгал, эрүүл мэндийн даатгалын шимтгэлийн зардал зэргээс бүрдэнэ. Үндсэн цалинг ажлын өдрүүдэд ажлын цагт үндэслэн тогтмол үнэлгээгээр олгодог.

Шууд материал. Үйлдвэрийн гол түүхий эд болох Монгол орны 5 см-ийн нарсан банзыг 1 метр.кубыг

350,0 төгрөгөөр /статистик мэдээ ханш 2012 он12 cap/ гэрээний дагуу

нийлүүлдэг газраас авдаг ба нэг татан авалтын хэмжээ нь Зил 130 маркийн машины тэвшинд ойролцоогоор 9-12 м.куб банзыг худалдан авагч талаас нярав, инженер, нягтлан бодогч, нийлүүлэгч тал хамт байж хүлээн авч хүлээлцэн өгдөг. Нарсан банзыг худалдан авахдаа тухайн тээвэрлэж байгаа машинд ачсан хэмжээг үндэслэн тэвшны дундаж өргөнөөр хэмжин кублэн хэмжин авдаг. Нарсан банз нь байгалийн бүтээгдэхүүн учир өргөнөөс нарийссан хэмжээтэй учир тээвэрлэгч машины тэвшинд ачиж ирэхэд зай завсартай ирдэг. Үүнд нийлүүлэгч газраас ачсан тэвшин дэхь банзны байдлыг харгалзан үзэж сийрэгжилтийг тэвш бүрт 7-10% хүртэл хасч, банзаа хүлээн авдаг. Үүнд банзны ачилтын сийрэгжилтийн хорогдолыг ойролцоогоор 0,5-1 метр.кв гэж тооцон хасч банзаа авдаг. Энэ нь банз нэг бүрийг дундаж өргөнөөр авахаас илүү хорогдолтой байж болох юм.

32


Үйлдвэрлэлийн өртөг тооцолтыг боловсронгуй болгох нь

Макс цонхны үйлдвэрийн хатаалгын камер нь Австри улсын бүрэн автомат компьютерын удирдлагатай MUEHLBOCK фирмийн хатаалгын камераар өөрийн орны нөхцөлд тохирсон технологийн дагуу модыг 6-8%-ийн чийглэгтэй хатаадаг. Тус камерт хатаах нарсан банзны нэг хатаалгын банзны хэмжээ 54 м.куб байдаг ба зуны цагт банзыг 10 хоног, өвлийн цагт 14 хоногоор хатаадаг. Татан авсан 5 см-ийн зузаантай 4 метрийн урттай нарсан банзыг хатаалгын камерт хийхэд зураг авалтаар 60 метр.куб банз орно гэж тооцон түүнээсээ 10%-иар хорогдол тооцож., 54 метр.куб банзыг үйлдвэрийн инженер няравт хүлээлгэн өгнө. Банз нь ачиж буулгах, өрл%- хураахад овор ихтэй байдаг. Банзыг ачиж ирсэн машины тэвшээр кублэн хэмжээгээр з‘ааглан хураан бэлтгэнэ. Тухайн банзыг үйлдвэрээс камерт хийх ба камераас үйлдвэр рүү шилжүүлэхэд 10% хорогдол хийх бөгөөд үйлдвэрээс бэлэн бүтээгдэхүүн болох хүртэл зураг авалтаар 50%-ийн хорогдол тооцон хасч, 40% нь бэлэн бүтээгдэхүүн болдог. Макс хаалга цонхны үйлдвэрийн 2011 онд үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүн /хувиар/ График 2.1.2

Бэлэн бүтээгдэхүүний төрлөөр 2011 он Хуванцар

Модон бүтээгдэхүүн 61%

6%

Эх сурвалж : Үш двэрийн бэлэн бүт ээгдэхүүний т айпан

2011 онд нийт үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүний 61%-ийг модон бүтээгдэхүүн, 33%-ийг хуванцар бүтээгдэхүүн, 6%-ийг металл бүтээгдэхүүн эзэлж байна. Дээрх бүтцийг графикаар харуулбал:

33


Үйлдвэрлэлийн өртөг тооцолтыг боловсронгуй болгох нь

Макс хаалга цонхны үйлдвэрийн 2012 онд үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүн График 2.1.3

Эх сурвалж : Үйлдвэриин бэлэн бүт ээгдэхүүний т айлан

2012 онд нийт үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүний 67%-ийг модон бүтээгдэхүүн, 29%-ийг хуванцар бүтээгдэхүүн, 4%-ийг металл бүтээгдэхүүн эзэлж байна. Модон бүтээгдэхүүн нь үйлдвэрлэлийн 61-67% эзэлж байгаа ба нийт үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүний тоо сүүлийн 2 жилд буурсан харагдаж байгаа нь түүхий эдийн үнийн өсөлтөөс бэлэн бүтээгдэхүүний үнэ өндөр байгаагаас захиалагчийн тоо буурсан харагдаж байна. “Макс хаалга, цонх”-ны үйлдвэрийн нийт зардлын бүтэц 2008-2012 он /мян.төг/ График 2.1.4

График 2.1.4-ээс харахад зардал шууд материалын зардал 2009-2010 онуудад 1518%-ийн өсөлттэй ба 2011-2012 онуудад 20-30% өссөн байгаа нь гол түүхий эд болох нарсан банзны үнэ өссөнтэй, шууд

хөдөлмөрийн зардал 2%-иар харагдаж байгаа нь

ажилчдын цалингийн систем тогтмол олгодогтой холбоотой. 34


Үйлдвэрлэлийн өртөг тооцолтыг боловсронгуй болгох нь

“Макс хаалга, цонх”-ны үйлдвэрийн нийт зардал: 2008-2012 он / хувиар/ График 2.1.5

Нийт зардал 2008 он /хувиар/ Удирдлаг ын зардал Бусад у " аалин шуудбус ■7о/„ зардал ~ 16%. Шууд бус хөдөлмөри йн зардал 4%

Ру зардал ,к бусад i 5/0 “

Нийт зардал 2009он / хувиар/ Удирдлага зардал Бор/уд зардал Бусад шууд цалин бусад бус зардал 2%

Шууд материалы н зардал 43%

15%

Шууд бус хөдөлмөри! н зардал 3% Шууд бус материалын| зардал

Шууд бус__! материалы н зардал

Шууд материалын зардал 6%

1%

1%

Шууд хөдөлмөри йн зардал 29%

хөдөлмөрии нзардал 27%

Нийт зардал 2010 он /хувиар/ Удирдлаг Бор/уД ын зардал заРдал бУсад Бусад иалин 6% шууд бус зардал Шууд бус хөдөлмөри йн зардал 3% Шууд бус материалы н зардал

6%

15%

Шууд материалы н зардал 48%

Нийт зардал 2011 он /хувиар/ Бор/уд зардал бусад

Бусад шууд бус зардал 13%

5%

Шууд бус хөдөлмөрий н зардал 3% Шууд бус материалын зардал

1%

1%

Шууд хөдөлмөрий н зардал

Шууд хөдөлмөри йн зардал 25%

21%

Нийт зардал 2012 он /хувиар/ Удирдлагын зардал цалин Бусад шууд бус зардал ’

1 1

Бор/уд зардал бусад

%

Шууд бус хөдөлмөрийн зардал 3% Шууд бус материалын зардал

1%

Шууд хөдөлмөрийн зардал

ШУУД

материалын зардал 55%

Шууд материалын зардал 59%

19%

Э.х сурвалж : Үш двэрийн орлого үр дүнгийн т айлан


Үйлдвэрлэлийн өртөг тооцолтыг боловсронгуй болгох нь

Шууд бус материалын зардлын өсөлтийг харвал хангамж, сав баглаан боодлын зардал болон үнийн өсөлт байгаа нь харагдаж байна. Шууд бус хөдөлмөр 2010 онд 12%-иар өссөн нь тоног төхөөрөмжийн эвдрэл гэмтэл ихсэж, тоног төхөөрөмж хуучирснаас засвар үйлчилгээний болон ажлын хөлс их гарсан харагдаж байгаагаас үүдэн тоног төхөөрөмжийн шинэчлэл хийх хэрэгтэй байгаа. Эндээс харахад нийт зардлын бүтцийн 92%-ийг үйлдвэрлэлийн зардал, 8%-ийг үйл ажиллагааны зардал эзэлж байгаа нь харагдаж байна. ‘‘Макс хаалга, цонх”-ны үйлдвэрийн бэлэн бүтээгдэхүүн 2008-2012 он /метр.кв/ Хүснэгт 2.1.1

Бүтээгдэхүүний нэр

% метр.кв

%

метр.кв

%

метр.кв

%

1220

28

1280

27

960

27

777

23

6

240

6

230

5

255

7

224

7

135

4

135

3

162

3

133

4

83

2

Бусад эдлэл

145

4

145

3

174

4

98

3

142

4

Шилтэй гоёлын хаалга

110

3

110

3

132

3

146

4

124

4

Модон цонх хаалт

63

2

63

1

76

2

84

2

92

3

Модон цонх дүлий

147

4

147

3

176

4

184

5

204

6

Цонх 1 онгойлттой

280

7

360

8

420

9

220

6

284

8

Цонх 2 онгойлттой

233

6

233

5

280

6

280

8

360

10

57

1

57

1

68

1

74

2

48

1

85

2

85

2

102

2

50

1

34

1

33

1

33

1

40

1

70

2

24

1

40

1

40

1

48

1

25

1

38

1

178

5

178

4

184

4

83

2

183

5

260

7

260

6

240

5

183

5

203

6

320

8

320

7

350

7

253

7

185

5

300

8

440

10

480

10

285

8

213

6

217

6

217

5

260

6

234

6

218

6

3,803

100

4,283

100

4,702

100

3,617

100

3,436

100

%

метр.кв

Энгийн хаалга

960

25

X >X (Т) 5

Шилтэй энгийн хаалга

240

Гадна хаалга

>ю X о п

о 2

2012

2011

2010

2009

метр.кв

Г) р

X Металл хаалга 5 £

§ х Металл хаалт о 5 Цонх 1 онгойлттой 2 • 8с гч ^ ю Цонх 2 онгойлттой Хуванцар хаалга D. * Хуванцар цонхны 1 ? Хуванцар цонх дүлий I X

2008

8

Хуванцар цонх Р 1 онгойлттой ю Хуванцар цонх 2 онгойлттой Нийт

Эх сурвалж: Үйлдвэрийн бэлэн бүтээгдэхүүчий тайлан Хүснэгт 2.1.1-с харвал 2008-2012 онуудын бэлэн бүтээгдэхүүний тайлангаар модон бүтээгдэхүүн 61-67%-ийг эзэлж байгаагаас, 2008 оны үйлдвэрлэлийг харахад энгийн хаалга нийт 960 метр.кв, модон цонх нэг онгойлттой нь нийт 280 метр.кв үйлдвэрлэн үйлдвэрийн голлох бүтээгдэхүүн болж байгааг харуулж байна. Хуванцар бүтээгдэхүүн 36


Үйлдвэрлэлийн өртөг тооцолтыг боловсронгуй болгох нь

үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүний 29-33%-ийг эзэлдэг. Металл бүтээгдэхүүн 4-6%-ийг эзлэж байгаа нь энэ төрлийн бүтээгдэхүүний хэрэглээ модон бүтээгдэхүүнээс бага байдаг нь харагдаж байна. Бүтээгдэхүүний өртгийн тайлан 2008-2009 он /мян.төг/ Хүснэгт 2.1.2

Зардлын төрөл

2008

2009

2010

2011

2012

Тайлант хугацдднд гарсан зардал: 1

Шууд материал

266 600.6

316 574.5

366 126.2

489 518.8

591 630.1

2

Шууд хөдөлмөр

179 761.3

183 842.6

188 316.0

192 065.2

198 181.8

Шууд материал, хөдөлмөрийн дүн

44 361.9

500 417.1

554 442.2

681 584.0

789 811.9

1 2 3 4 5 6

Цахилгаан Дулаан Элэгдэл Сав баглаа

23 612.4 22 371.1 14 090.2 12 280.0 43 924.3 1 193.5

ҮНЗ 23 679.5 24 902.7 14 181.8 12 524.0 44 604.3 2 123.5

26 408.4 25 766.9 16 889.6 13 404.0 45 108.3 2 345.6

28 421.2 26 458.4 17 227.4 13 672.1 46 223.1 2 152.6

28 155.0 27 160.4 17 571.9 13 945.5 46 573.1 2 852.6

7

Хангамжийн матери&п

3 485.5

3 577.5

3 829.4

3 954.4

4 009.4

2 294.9 3 325.0 126 576.8

2 616.6 6 782.0 134 991.8

2 782.9 5 824.5 142 359.6

3 950.9 8 581.3 150 641.3

2 835.2 9 307.2 152 410.3

572 938.8

635 408.9

696 801.8

832 225.3

942 222.2

Бусад цалин ндш

8 Шатахуун 9 Засварын зардал ҮНЗ-ийн дүн Үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүний өртгийн тайлан

ДҮ-ийн эцсийн тайлан Үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүний хэмжээ / метр кв/

3,803

4,283

4,702

3,617

3,436

1 метр.кв өртөг

150.7

148.4

148.2

230.1

274.2

Эх сурвалж: Үшдвэрийн бэлэн бутээгдэхүүний тайлан Хүснэгт 2.1.2-с харахад зардлаа хуримтлуулан бүртгэх буюу бүрэн шингээлтээр өртөг тооцооллоор 2008 онд нэг метр.кв бэлэн бүтээгдэхүүний өртөг 150,7 төгрөг бол 2009 онд 148,4 төгрөг, 2010 онд 148,2 төгрөг, 2011 онд 230,1 төгрөг, 2012 онд 274,2 төгрөг болж өссөн байна. Шууд хөдөлмөрийн зардлыг тогтмол олгодог нь дутагдалтай юм. Үйлдвэрлэлийн зардлыг хувьсах зардалд оруулан тооцохдоо шууд хөдөлмөрийн зардлыг хувьсах зардлаар тооцон үйлдвэрлэлтэй уялдуулан өгөх хэрэгтэй юм. Энэ тооцооллоор нэгжийн өртөг буруу гарснаас ашиг алдагдал бодит бус гарч зардалд хяналт тавих боломж сул байдаг. 37


Үйлдвэрлэлийн өртөг тооцолтыг боловсронгуй болгох нь

Үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүний өртөг, борлуулалтын харьцаа. /мян.төг/ Хүснэгт 2.1.3 2011 №

Нэр

Нийт Нэгж м.кв өртөг

Нийт өртөг

2012

Нэгж Нийт % үнэ борлуулалт

Нийт Нэгж м.кв өртөг

Нийт өртөг

Нэгж Нийт үнэ борлуулалт

%

1 Энгийн хаалга

960

255.3 245102.6 280.0

268800.0

29

777

302.0 234617.3

318.2

247227.3

25

Шилтэй энгийн хаалга

255

228.1

58153.1

250.0

63750.0

7

224

258.8

57974.9

272.7

61090.9

6

3 Гадна хаалга

133

301.0

40036.7 330.0

43890.0

5

83

345.1

28642.4

363.6

30181.8

3

4 Модон эдлэ51

98

337.5

33076.6 370.0

36260.0

4

142

388.2

55127.9

409.1

58090.9

6

146

282.8

41286.4 310.0

45260.0

5

124

327.8

40651.5

345.5

42836.4

4

84

229.9

19309.6 252.0

21168.0

2

92

258.8

23811.1

272.7

25090.9

3

184

248.1

45654.1

272.0

50048.0

5

204

276.1

56318.5

290.9

59345.5

6

220

282.8

62212.4 310.0

68200.0

7

284

319.2

90654.8

336.4

95527.3

10

280

301.0

84287.8 330.0

92400.0

10

360

336.5

121126.2

354.5

127636.4

13

10 Металл хаалга

74

191.6

14175.7 210.0

15540.0

2

48

232.9

11180.9

245.5

11781.8

1

11 Металл хаалт

50

182.4

9122.1

200.0

10000.0

1

34

215.7

7333.1

227.3

7727.3

1

70

255.4

17879.2 280.0

19600.0

2

24

284.7

6832.8

300.0

7200.0

1

25

255.4

6385.4

280.0

7000.0

1

38

302.0

11474.2

318.2

12090.9

1

83

200.7

16656.9 220.0

18260.0

2

183

250.2

45784.7

263.6

48245.5

5

183

102.2

18696.6

112.0

20496.0

2

203

138.0

28021.2

145.5

29527.3

3

253

118.6

30002.4

130.0

32890.0

4

185

155.3

28728.6

163.6

30272.7

3

17

Хуванцар цонх 285 1 онгойлттой

155.1

44196.4

170.0

48450.0

5

213

207.1

44102.4

218.2

46472.7

5

18

Хуванцар цонх 234 2 онгойлттой

196.5

45991.4 216.6

50676.0

6

218

228.6

49839.5

240.9

52518.2

5

832225.3

912688.0

2

5

Гоёлын шилтэй хаалга

Модон цонх хаалт Модон цонх 7 дүлий Модон цонх 8 1 онгойлтгой

6

9

12

Модон цонх 2 онгойлттой

Металл цонх 1 онгойлттой

Металл цонх 2 онгойлттой Хуванцар 14 хаалга Хуванцар 15 цонхны хаалт Хуванцар цонх 16 дүлий 13

Нийт

3,617

100 3,436

942222.0

100

Эх сурвалж: Үйлдвэрийн бэлэн бүтээгдэхүүний тайлан Хүснэгт 2.1.3-с харахад нэг метр.кв бүтээгдэхүүний өртгийн тооцооллыг модон хаалгаар тооцон үзвэл 2011 онд нэг метр.кв өртөг 255,4 төгрөг ба нэг метр кв-ын үнэлгээ 280,0 төгрөг, 2012 онд нэг метр.кв өртөг 301,9 төгрөг, нэг метр.кв-ын үнэлгээ 318,2 төгрөгөөр хуваарилагдаж харагдаж байна. Үүнээс нэг метр.кв бүтээгдэхүүнийн өртгийг 2011-2012 38


Үйлдвэрлэлийн өртөг тооцолтыг боловсронгуй болгох нь

онуудад борлуулалтын орлогод эзлэх хувиар тооцон өртгөө хувиарласныг харвал 2011 онд 80,4%, 2012 онд 94,8%-ийг эзэлж байгааг харвал ашиг маш бага, алдагдалтай тал руугаа ажиллаж байгааг харуулж байна. ҮНЗ-ыг хуримтлуулан бүртгэх нь олон төрлийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг үйлдвэрийн хувьд өртөг тооцолт дутагдалтай гарч байгаа нь харагдаж байгаа бөгөөд нэгжийн үнэ буруугаас нэгж бүтээгдэхүүний

үнийг их, багаар харьцангүй үнэлгээ

тогтоох эрсэлтэй юм. Нөгөө талаар тухайн үйлдвэрийн зардлын бүтцийг харгалзан шинжилж ямар зардал дээр анхаарах тал дээр судалгаа хийх өртгийг зөв тогтоох хэрэгтэй. г“ Макс хаалга цонх” -ны үйлдвэрийн орлого зардлын харьцаа 2008-2012 он /мян.төг/ Хүснэгт 2.1.4

Он

Н ийт орлогы н гүй ц этгэл

1 2 3 4 5

2008 2009 2010 2011 2012

604835.2 679305.2 799424.7 912687.9 992687.9

Н ийт зардлы н гүй ц этгэл 620790.4 689318.2 755696.2 893407.7 1007342.2

О рлого А ш иг /з а р д л ы н /з а р д л ы н Н ийт аш иг х а р ь ц а а н х а р ы д а ан ы ы коэф коэф (15955.2) (10013.1) 43728.5 19280.2 (14654.3)

1.03 1.01 0.95 0.98 1.01

(0.03) (0.01) 0.058 0.022 (0.015)

Эх сурвалж: Үйлдвэрийн орлого үр дүнгийн тайлан Орлого зардлын денамик харьцааг харвал 2008 онд 1 төгрөгний орлого олохын тулд 1,03 төгрөгний зардал гарч байсан бол, 1 төгрөгний ашиг олохын тулд 0,02 хувийн зардал гарч байгаа нь өртөг өндөр ашиггүй ажиллаж байгаа нь харагдаж байна. 2012 онд 1 төгрөгний орлого олохын тулд 1,01 төгрөгний зардал гарч байсан бол, 1 төгрөгний ашиг олохын тулд 0,015 хувийн зардал гарч байна.

39


Үйлдвэрлэлийн өртөг тооцолтыг боловсронгуй болгох нь

Өнөөгийн бүртгэлийн сул, давуу тал

Сул талууд. Макс хаалга, цонхны үйлдвэр нь одоогийн байдлаар тайлант хугацаандаа зардлаа хуримтлуулан бүртгэж, бэлэн бүтээгдэхүүний тайлангаас борлуулалтын орлогод эзлэх хувиар бодон өртгөө тооцдог. Зардлыг хуримтлуулан бүртгэх нь олон төрлийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг үйлдвэрийн хувьд өртөг тооцолт дутагдалтай гарч байгаа нь харагдаж байгаа бөгөөд нэгжийн үнэ буруугаас нэгж бүтээгдэхүүний үнийг их, багаар харьцангүй үнэлгээ тогтоох эрсэлтэй юм. Энэхүү өртгийн системийн үед бүтээгдэхүүний өртөг toouqx ажиллагаа хялбар байдаг боловч өртгийг бүрдүүлэгч *»

ихэнх зардлууд

хичнээн хэрйжээгээр тухайн бүтээгдэхүүний өртөгт шингэх нь тайлант хугацааны эцэст тодорхойлогдохгүй, зардлын хэтрэлт хэмнэлтэнд тавих хяналт муу, үйлдвэрлэлийн тогтмол зардлуудыг өртөгт оруулдаг зэрэг сул талуудтай. Эдгээр сул талуудыг багасгахын тулд тус компанид хувьсах зардлаар өртөг тооцох системийг нэвтрүүлэхийг танилцуулсан бөгөөд холбогдох тооцооллуудыг хийсэн. Өртгийн тооцооллуудыг хийхэд 2008-2012 онуудын бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлийн мэдээллийг ашигласан. Давуу талууд. Өртөг бодитой хямдарснаас ашигаа нэмэгдэх ба

хэрэглэгч талаас

урамшуулал, хөнгөлөлт үзүүлэх, захиалагчийн тоо нэмэгдэх, ажилчидад цалингын урамшууллын олгох, зардлаа хувиарлах зэрэг давуу талууд үүснэ. Зардлын хэтрэлт, хэмнэлтэд тавих хяналт сайжирна. Үйл ажиллагааны цэвэр ашиг үнэн зөв илэрхийлэгдэнэ. Цаг ашиглалт, хөдөлмөрийн бүтээж хянах, Удирдлагын шийдвэр гаргалтад ашиглагдах шинжилгээ мэдээлэл өгөх боломж бүрдэнэ. Бэлэн бүтээгдэхүүн төрөл, тоог нэмэгдүүлэх Шинээр бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх, судлах Үйлдвэрлэлийн тоног төхөөрөмж сайжруулах, шинэчлэх, оруулж ирэх судалгаа явуулахад мэдээлэл ашиглан шийдвэр гаргах Импортлох, болон өөрөө үйлдвэрлэх шийдвэр Өртөг бодитой хямдруулснаас цэвэр ашиг өссөнөөс захиалагчийн тоог нэмэгдүүлэх, борлуулалтын босго тогтоон хөнгөлөлтийн урамшуулал олгох, байнгын захиалагчийг урамшуулах,ажилчдад цалингын урамшуулал олгох, татварын зардлаа төлөх зэрэг давуу талуудтай.

40


Үйлдвэрлэлийн өртөг тооцолтыг боловсронгуй болгох нь

2.2. “ Макс хаалга, цонх” -ны үйлдвэрийн өртөг тооцолтыг боловсронгуй болгох нь

“ Макс хаалга цонх” -ны үйлдвэр нь үйл ажиллагаагаа тэлж, худалдан авагчидаа татан, зах зээлд нэвтрэн ажиллаж байна. Үйлдвэрийн санхүү, үйл ажиллагаанд судалгаа хийн, өртгийн.оновчтой системийг хэрэглэх нь зайлшгүй хэрэгтэй юм. Энэхүү асуудлыг шийдвэрлэхэд хувь нэмэр оруулах зорилгоор тус компаны өртгийг уламжлалт буюу ажлын захиалгын болон стандарт өртөг тооцон хувьсах зардлаар өртөг тооцох тооцооллыг гаргалаа. Тооцоонд үйлдвэрийн инженерийн зураг авалтаар хийсэн судалгаа болон

бусал»- мэдээллийг ашиглан

дараах тооцооллууд

хийсэн.

Бүтээгдэхүүнийг

.4

үйлдвэрлэхтэй холбоотой гарах материал болон үйлдвэрлэлийн нэмэгдэл зардлын стандартыг тогтоохдоо өмнөх тайлант үеүдийн гүйцэтгэлээр гарсан үзүүлэлтүүдийн дунджаар авсан. Тооцооллоор, нэг метр.кв хаалга үйлдвэрлэхэд зарцуулагдах стандарт норм дараах байдалтай байна. Үүнээс үндэслэн нэгжийн өртгийн тооцоог хийхдээ 18 төрлийн бүтээгдэхүүнээр тооцоо гаргасан бөгөөд голлох 2 төрлийн бүтээгдэхүүнээс тооцоолол хийн дэлгэрэнгүй харуулсан. Шууд материалын стандарт тогтоох давуу тал нь зардал болон түүхий эд материалын зарцуулалтын хэтрэлт хэмнэлтэнд хяналт тавих, мэдээлэл өгөх давуу талуудтай. Инженер орцын тоо гаргаж, нягтлан бодогчоос орцын үнэ авч, тоо хэмжээний бие даасан стандартуудыг бэлтгэдэг. Шууд материалын нэгжийн үнэ нь зах зээлийн валютын ханшийн өсөлтөөс шалтгаалан өөрчлөгдөн хэлбэлзэх тохиолдол гарна. Мөн өөр өөр газраас материал авбал стандарт өртөг өөрчлөгдөнө. Шууд хөдөлмөрийн стандартуудыг тогтооход шууд хөдөлмөрийн үнэ болон тоо хэмжээний стандартууд нь гол төлөв хөдөлмөрийн цаг нэр томьёогоор илэрхийлэгдэнэ. Хөдөлмөрийн бүтээлийн стандарт тогтоох асуудал бие даасан үйл ажиллагаа бөгөөд үлэмж хэцүү стандартуудын нэг юм. “ Макс хаалга цонх” -ны бэлэн бүтээгдэхүүний стандартыг тогтоохдоо 3 төрлийн бэлэн бүтээглэхүүнийг сонгон зураг авч авч баталгаажуулсан. Үүнээс энгийн модон хаалга болон хуванцар нэг онгойлттой цонхны стандарт өртгийг харуулья:

41


Үйлдвэрлэлийн өртөг тооцолтыг боловсронгуй болгох нь

Энгийн модон хаалга стандарт өртөг. Хэмжээ 2,1 *0,8 /мян.төг/ Хүснэгт 2.2.1 №

М атериалы н пэр

1 Н арсан банз Резин шар М

2 3 4

Будаг шингэлэгч Л ак нц2139

5 6

Х эм ж нх нэгж m3

м

Х эм ж ээ

Н э г ж үпэ

Н и й т үнэ

1 м ет р .к в

0.18 6

350.0 4.0

63.0 24.0

3 4 .2

12.0 21.7 1.4

11.8

4.7

2 .5

1 3 .0

л

1.5

8.0

Ф игмент Х өөс

л кг ш

3.1 0.07 0.55

7.0 20.0 8.5

7

Хаалгацьч нугас

ш

2

20.0

40.0

2 1 .7

8

Хар ш рупп

ш

8

0.07

кг кг

0.18

6.0

0.6 1.1

0 .3

Зам аска шар 10 Цавуу тараган

0.3 0.26

6.0

1.8

1 .0

5.0

1.3

0 .7

Ш ууд м атериал

1 7 1 .5

9 3 .2

I

Ш ууд ходолмор

Д улаан Цахилгаан Элэгдэл Бусад ҮНЗ тээвэр,

60.0 27.0 10.0 26.0 22.0 145.0

3 2 .6

2 3 4 5

3 1 6 .5

1 7 2 .0

9

1I

Хийн бууны хадаас

хавтгай

Ү йлдвэрлэлийн Н ийт ортөг

6 .5

0.8

0 .6

1 4 .7 5 .4 14.1

12.0 78.8

Эх сурвалж: Судлаачийн тооцоо Модон бүтээгдэхүүн тэр дундаа модон хаалга үйлдвэрийн голлох бүтээгдэхүүний нэг юм. Хүснэгт 2.2.1-ээр нэг ширхэг хаалга үйлдвэрлэхэд стандарт өртөг 1 метр.кв 172,0 төгрөг, 2012 онд Хүснэгт 2.1.4-ээс харахад зардлын гүйцэтгэлээр борлуулалтын орлогод эзлэх хувиар хувиарлан үзвэл 302,0 төгрөг болж байна. Зардлын гүйцэтгэлээр зардлаа хуримтлуулан бүртгэснээр зардлын хяналт муу байдаг бол стандарт өртөг тогтоосноор өртөг зардал болон түүхий эд материал болон бусад зардлуудыг хянах боломжтой юм. Тус үйлдвэрийн хувьд стандарт хэмжээ нь зөвхөн шууд материалын хувьд тооцоолол байсан боловч бусад зардлуудад стандарт тогтоож байгаагүй юм. Хуванцар, металл бүтээгдэхүүний материал үнэлгээ өөр өөр байдаг ч металл бүтээгдэхүүний захиалга хэрэглээ бага байдаг. Металл бүтээгдэхүүн нь үйлдвэрлэлийн 4-6%-ийг эзэлдэг. Хуванцар бүтээгдэхүүн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлийн 29-33%-ийг эзэлдэг. Иймээс хуванцар нэг онгойллттой цонхны стандарт өртгийг жишээ болгон авч стандарт тогтоон, үйлдвэрлэлд эзлэх хувиар зардлуудын эзлэх хувийг гарган тогтоосон бөгөөд стандарт өртгийг тогтоосныг харуулья. 42


Үйлдвэрлэлийн өртөг тооцолтыг боловсронгуй болгох нь

Хуванцар цонх нэг онгойлттой. Хэмжээ 1,5* 1,5 метр. /мян.төг/ Хүснэгт 2.2.2

Материалын нэр

Хэмжих нэгж

Too

м

6

4.0

24.0

10.7

20.5

9.1

Нэгж өргөг Нийт өргөг

1 метр.кв үнэ

1

Суурь

2

Хавтас

м

4.1

5.0

3

Дундхөндөл

м

1.4

3.8

5.3

2.4

4

Нуух

м

9

3.8

34.2

15.2

5

Суурийн төмөр

м

6

3.8

22.8

10.1

6

Хавтаснцмвмөр

м

4.1

4.6

18.9

8.4

7

Дундхөндөлийн төмөр

м

1.4

3.4

4.8

2.1

8

Резин К

м

18

1.5

27.0

12.0

9

Рекин 00

м

10

1.5

15.0

6.7

10

Нугасны ком

ком

1

80.0

80.0

35.6

11

Шруп 4*2.5

ш

24

0.06

1.4

0.6

12

Шруп 4*2.5

ш

20

0.06

1.2

0.5

13

Шил

лист

2

8.0

16.0

7.1

14

Профел 18

ш

2

2.8

5.6

2.5

15

Шаваас хар

кг

1.3

6.0

7.8

3.5

16

Шаваас цагаан

кг

1.3

6.0

7.8

3.5

17

Шар туузан наалт

м

17

0.1

2.0

0.9

18

Булан 18

ш

8

0.3

2.0

0.9

19

Чийг шингээгч үрэл

кг

1.5

4.8

7.2

3.2

20

Хөөс

ш

1

8.5

8.5

3.8

21

Чихтөмөр

ш

8

0.3

2.4

1.1

22

Тэлэгчтэй шруп 10*120

ш

8

0.1

1.0

0.4

23

Алчуур

м

0.2

3.0

0.6

0.3

24

Шил цэвэрлэгч шингэн

кг

0.2

6.0

1.2

0.5

Шууд материал

317.2

141.0

1

Шууд хөдөлмөр

50.0

22.7

2

Дулаан

10.0

4.5

3

Цахилгаан

10.0

4.5

4

Элэгдэл

14.0

6.4

5

Бусад ҮНЗ тээвэр, хүргэлт

8.0

3.6

Үйлдвэрдэлийн нэмэгдэл зардал

92.0

41.8

409.2

182.8

Нийт өргөг

Хүснэгт 2.2.2-с харахад нэг онгойлттой хуванцар цонхны стандарт өртөг 1 метр.кв г 182,8 төгрөг, зардлаа хуримтлуулан бүртгэснээрх өртөг 1 метр.кв 272,2 төгрөг байна. Хүснэгт 2.1.3-т зардлыг гүйцэтгэлээр нь борлуулалтын орлогод эзлэх хувиар хувиарлахад өртөг 1 метр.кв 207,1 төгрөг болж байна. 43


Үйлдвэрлэлийн өртөг тооцолтыг боловсронгуй болгох нь

Ажлын захиалгын аргаар өртөг тооцоход 1 метр.кв бүтээгдэхүүний өртөг 260.0 төгрөг болж байна. Ажлын захиалгын арга /мян.төг/ “Дуусаагүй үйлдвэрлэл” дансны журнал № 09 Захиалагч байгууллага Шинэ дөл ХХК СХД-29 хороо

Захиалга өгсөн: 2012 он 01 cap 10

Бүтээгдэхүүн: Модон хаалга

Захиалга эхэлсэн: 2012 он 01 cap 10

Өвөрмөц онцл^г: өнгө № 2149 ,2140 № 201

Дуусгахыг хүссэн: 2012 он 01 cap 15

Too хэмжээ мм 2100*880*40, 4 ш

Дууссан хугацаа: 2012 он 01 cap 16

C ap ө д ө р 0 1 сары н 01 с а р ы н 01 с а р ы н

C ap ө д ө р 0 1 сар ы н 0 1 сары н 0 1 сары н 0 1 сары н

Ш ууд м атери ал Ш аар д ах х у у д а с № З ар д ал 100 2 5 2 .0 111 2 0 0 .0 1 15 2 3 4 .0

10 12 14

10 12 14 16

C ap ө д ө р 0 1 с а р ы н 10 0 1 с а р ы н 12 0 1 с а р ы н 14 0 1 с а р ы н 16

Д үн

6 8 6 .0

А ж и л ласан д а г 16 16 16 16

Ш ууд хөдөлм өр Зардал 5 7 .7 5 7 .7 5 7 .7 5 7 .7

А ж и л л асан ц аг 16 16 16 16

V й лдвэ р лэ ли й н н э м э г д эл зар д ал З ар д ал 4 6 .2 4 6 .2 4 6 .2 4 6 .2

Ш ууд м атери ал

6 8 6 .0

Ш ууд хөд өлм өр Ү й л д в эр и й н н э м э г д э л за р д ал Н и й т за р д ал

4 2 4 .6

Борлуулах үнэ Ү й лдвэ р лэл и й н өртөг

3 4 0 .0 1 4 5 0 .6 197.1

БусадҮ А З Н и й т аш и г

Д үн

4 2 4 .6

Д үн

3 4 0 .0 2 3 5 1 .3 1 4 5 0 .6 126 7 7 4 .7

Эх сурвалж: Судлаачийн пгооцоо Ажлын

захиалгын

аргын

нөхцөлд

тодорхой

бүтээгдэхүүн

юмуу

ажлаар

хуримтлуулан бүртгэдэг учраас түүний нэгжийн өртгийг тухайн өртгийн обьектын зардлыг үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүн юм уу гүйцэтгэсэн ажлын хэмжээнд хувааж тооцно. Стандарт өртгөөр тооцоход нэг хаалганы өртөг 1 метр.кв 172.0 төгрөг болж байна. Ажлын захиалгын аргаар тооцоход өртөг 1метр.кв 197.0 төгрөг, 2012 оны өртгийн 44


Үйлдвэрлэлийн өртөг тооцолтыг боловсронгуй болгох нь

тайлангаар бүтээгдэхүүний өртөг 1 метр.кв 274.2 төгрөг, хувьсах зардлаар тооцсон өртөг 255.0 төгрөг болж байна. Иймээс ажлын захиалгын аргыг нэвтрүүлэн хувьсах зардлаар өртөг тооцох нь тохиромжтой гэж үзлээ. Стандарт өртгийн тооцоогоор үйлдвэрлэлийн нэмэгдэл зардлуудыг 2012 оны зардлын гүйцэтгэлтэй харьцуулан харвал: Стандарт өртгийн тооцоолол 2012 он / мян.төг/

У

1 2

Модон бүтээгдэхүүн

Хаалга энгийн Хаалга энгийн шилэн

2012 Нэг Нийт ш/хөдөл мөр

Нэг м.кв ш/хөдө лмөр

173.0

44909.9

57.7

38773.7

173.0

12947.0

57.7

Нийт дулаан

Нэг м.кв дулаа н

Нийт шууд материал

5.1

10587.5

13.6

134496.3

1151.6

5.1

3052.2

13.6

Метр кв

Нийт цахилг аан

Нэг м. кв цахил гаан

777

3994.6

224

М ..К В

ш/ма тери ал

3

Гадна зузаан хаалга

83

426.7

5.1

1130.9

13.6

14367.0

173.0

4797.3

57.7

4

Бусад эдлэл

142

730.0

5.1

1934.9

13.6

24579.7

173.0

8207.4

57.7

124

637.5

5.1

1689.6

13.6

21464.0

173.0

7167.0

57.7

92

472.9

5.1

1253.6

13.6

15924.9

173.0

5317.5

57.7

204

1048.7

5.1

2779.7

13.6

35311.7

173.0

11791.0

57.7

284

1460.0

5.1

3869.8

13.6

49159.5

173.0

16414.9

57.7

Модон цонх 2 онгойлттой

360

1850.8

5.1

4905.4

13.6

62314.9

173.0

20807.6

57.7

Дүн

2,290

11773.2

5 6 7 8 9

Гоёлын шилтэй хаалга Модон цонх хаалт Модон цонх дүлий Модон цонх 1 онгойлттой

31203.9

396392.1

132360.0

Эх сурвалж: Судлаачийн тооцоо Хүснэгт 2.2.3-с харахад гүйцэтгэлээрх шууд хөдөлмөр цагийн дүн

нэг метр.кв

бүтээгдэхүүнд 57,7 төгрөг болж хуваарилагдаж байна. Стандарт өртгөөр тооцоход шууд хөдөлмөр цаг нэг метр.кв бүтээгдэхүүнд 32,6 төгрөг гарч байгаа бөгөөд энэ нь тус бүтээгдэхүүнд 23-35%-иар илүү тооцогдож байгаа нь харагдаж байна. Эндээс дүгнэж үзвэл шууд хөдөлмөрийн зардал 23%-иар багасснаар ашиг тэр хэмжээгээр нэмэгдэх юм. Нөгөө талаар үйлдвэрт сул зогсолт их байгаагаас гадна тоног төхөөрөмжийн саатал, ажил үүргийн гүйцэтгэлийг хянан хуваарилах тал дээр анхаарах хэрэгтэй байна.


Үйлдвэрлэлийн өртөг тооцолтыг боловсронгуй болгох нь

Зардлыг ерөнхийд нь үйл ажиллагааны түвшний өөрчлөлтөөс хамааруулан хувьсах, тогтмол, хагас хувьсах зардлаар ангилсан. “ Макс хаалга, цонх” -ны үйлдвэрийн 2008-2012 онуудын

нийт гарсан зардлаас

үйлдвэрлэлтэй холбоотой зардлыг харуулбал: “ Макс хаалга, цонхны” үйлдвэрийн үйлдвэрлэлийн нэмэгдэл зардал. 2008-2012 /мян.төг/ Хуснэгт 2.2.4 №

Зардлын төрөл

1 2

Цалин НДШ

3

226337.0 27160.0

Өөрчлөлт % 2.6 2.6

26 3

24 3

489519.0

591630.0

20.8

59

63

30294.0

30899.0

31517.0

2.00

4

3

44604.0

45108.0

46223.0

46573.0

0.76

6

5

3325,0 2295,0 4679,0

6782.0 2617.0 5701.0

5825.0 2783.0 6175.0

8581.0 3951.0 6107.0

9307.0 283.0 6862.0

8.4 -28.2 12.3

1 0 1

1 0 1

572939,0

635409.0

696802,0

832225,0

942222.0

22

100

100

2008

2009

2010

2011

2012

203374.0 2,371,0

207522.0 24903.0

214724.0 25767.0

220486.0 26458.0

Шууд х^ериал

266601.0

316575.0

366126.0

4

Ашиглалтын зардал

26370,0

26706.0

5

Элэгдэл

43924,0

6 7 8

Сэлбэг хэрэгсэл Шатахуун Хангамж Нийт зардлын дүн

.4

Эзлэх %

Эх сурвалж: Үйлдвэрийн орлого үр дүнгийн тайлан Хүснэгт 2.2.4-т 2008-2012 онуудан харьцуулалтаас 2011-2012 оны өөрчлөлтийн хувийг харвал шууд материал 20,8% өссөн байгаа нь түүхий эд материалын үнэ өссөнтэй шууд холбоотой юм.

Үйлдвэрлэлтэй холбоотой зардал бүтцэд эзлэх хувиар харвал: График 2.2.1

2011 он /хувиар/ Элэгдэл 6%

4Ашип ын зар. 4%

Сэлбэг хэрэгсэл

1%

2012 он /хувиар/

Шатахуун Хангамж 0% I% Цалин 26%

Шатахуун

Ашиглалт ын зардал

Элэгдэл 5%

0%

Хангамж СэлОэг хэрэгсэл 1% | 0/ Цалин 24%

НДШ 3% Түүхийэд материал 59%

Түүхий эд материал 63%

Эх сурвалж: Үйлдвэрийн орлого үр дүнгийн тайлан

46


Үйлдвэрлэлийн өртөг тооцолтыг боловсронгуй болгох нь

Үйлдвэрлэлтэй холбоотой зардлуудыг тогмол зардал, хувьсах зардал, хагас хувьсах зардлаар ангилан үзүүлбэл:

1.Хувьсах зардал 2008-2012 он /мян.төг/ Хүснэгг 2.2.5

Зардал Үндсэн материал Сэлбэг хэрэгсэл Сав баглаа Хангамж Шатахуун Хувьсах зардлын дүн

2008

2009

2010

2011

2012

Өөрчлөлт %

266601.0 3325.0 1194.0 3485.0 2295.0

316575.0 6782.0 2123.0 3578.0 2617.0

366126.0 5825.0 2346.0 3829.0 2783.0

489519.0 8581.0 2153.0 3954.0 3951.0

591630.0 9307.0 2853.0 4009.0 1835.0

21 8 33 1 -54

96 2 0 1 1

97 2 0 1 0

276899.0

331674.0

380909.0

508158.0

609634.0

10

100

100

Эзлэх %

2.Тогтмол зардал 2008-2012 он /мян.төг/ Хүснэгт 2.2.5 Зардал Цалин ндш

Элэгдэл Дулаан Хувьсах зардлын дүн

2008

2009

2010

2011

2012

Өөрчлөлт %

203374.0 22371.0 43924.0 12280.0

207522.0 24903.0 44604.0 12524.0

214724.0 25767.0 45108.0 13404.0

220486.0 26458.0 46223.0 13672.0

226337.0 27160.0 47573.0 13946.0

2.6 2.6 2.9 2.0

72 9 15 4

72 9 15 4

281949.0

289553.0

299004.0

306840.0

315016.0

10

100

100

Эзлэх %

З.Хагас хувьсах зардал 2008-2012 он /мян.төг/ Хүснэгт 2.2.7

Зардал

2008

2009

2010

2011

2012

Өөрчлөлт %

Цахилгаан

14090.0

14182.0

16890.0

17227.0

17572.0

2

100

100

Хагас хувьсах зардлын дүн

14090.0

14182.0

16890.0

17227.0

17572.0

2

100

100

Эзлэх %

Эх сурвалж: Үйлдвэрийн орлого үр дүнгийн тайлан

Макс хаалга, цонхны үйлдвэрийн үйлдвэрлэлийн зардлуудыг тогмол зардал, хувьсах зардал, хагас хувьсах зардлаар ангилан харвал, шууд хөдөлмөрийн зардал, элэгдэл, дулааны зардлууд тогтмол байдаг. Тогмол зардалд эзлэх хувиар, шууд хөдөлмөрийн зардал 72%-ийг эзлэж байгаа нь, үйлдвэрлэлийн зардлыг хувьсах зардлаар тооцон хийснээр эсвэл, цалингын системийг өөрчлөх хэрэгтэй байгааг харуулж байна. Мөн элэгдлийн зардал 15%-ийг эзлэж байгаа нь бүтээгдэхүүний өртгийн хувь өндөр тооцогдох шалтгаан болдог. Хувьсах зардалд эзлэх, шууд материалын хувь 96-97% байгаа нь голлох 47


Үйлдвэрлэлийн өртөг тооцолтыг боловсронгуй болгох нь

болох нарсан банзны түүхий эдийн зах зээлийн үнэ 40-63 % болтол өссөн үнийн өсөлттэй холбоотой, ба 2008 онд нарсан 5см банзны 1 куб метр үнэ 180,0 төгрөг байсан, 2012 оны 05 сарын 07-ны байдлаар 320,0 төгрөг, 2012 оны 12 сарын 31-ны байдлаар 350,0 төгрөг болтол өссөн байгаа нь барилгын үнэ ханшны статистик мэдээгээр батлагдан харагдаж байгаа. Хагас хувьсах зардлыг тогтмол болон хувьсахаар нь ангилан ялгахад ашигладаг үндсэн гурван арга байдаг28. Үүнд: 1. ' ,

Дээд ба доод цэгийн арга

2. Хэлбэлзлийн графикийн статистик арга 3. Хамгийн бага квадратын арга

1. Дээд ба доод цэгийн арга. / мян.төг/ Хүснэгт 2.2.8

Cap

Цахилгаан зардал 2011

Маш. цаг

Тогтмол зардал

Хувьсах зардал

Цахилгааны зардал 2012

Маш.цаг

Тогтмол зардал

Хувьсах зардал

1

1290.9

2.1

176.0

1114.8

1386.7

2.2

150.9

1235.7

2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12

1368.1 1327.2 1318.1 1372.7 1509.0 1409.0 1460.9 1454.5 1436.3 1596.3 1683.7

2.3 2.2 2.2 2.3 2.5 2.3 2.4 2.4 2.4 2.6 2.8

176.0 176.0 176.0 176.0 176.0 176.0 176.0 176.0 176.0 176.0 176.0

1192.1 1151.2 1142.1 1196.6 1333.0 1233.0 1284.8 1278.4 1260.2 1420.2 1507.6

1370.6 1495.8 1486.7 1385.4 1466.8 1458.5 1559.4 1359.4 1404.9 1604.9 1592.4

2.3 2.5 2.5 2.3 2.4 2.4 2.6 2.2 2.3 2.7 2.6

150.9 150.9 150.9 150.9 150.9 150.9 150.9 150.9 150.9 150.9 150.9

1219.6 1344.8 1335.7 1234.5 1315.8 1307.5 1408.4 1208.4 1253.9 1453.9 1441.4

17227.3

28980

2112.8

15114.5

17571.9

29.4

1811.7

15760.1

Доорхи хүснэгтээс ашиглан хувьсах хэлбэлзлийг тооцвол: 2011 он

2012 он

Дээд цэг 1683,7

2,8

Дээд цэг 1604,9

2,7

Доод цэг 1290,9

2,1

Доод цэг 1359.4

2,2

Ялгавар

0,74

Ялгавар

0,45

392,8

245,4

28 С.Өлзийбат “Зардлын нягтлан бодох бүртгэл” УБ хот 2005 он, х98 48


Үйлдвэрлэлийн өртөг тооцолтыг боловсронгуй болгох нь

Үйл явцын түвшин = 392,8/0.74-530.8

Үйл явцын түвшин = 245,4/0.45-537

Дээд түвшингийн хувьсах зардлын дүн - 2,84*530.8 - 1507,6

2,7*537=1453,9

Доод түвшингийн хувьсах зардлын дүн = 2,1 *530.8 = 1I 14.8

2,2*537=1208,4

Тогтмол/дээд/зардал = 1683,7-1507,6=176

1604,9-1453,9=150,9

Тогтмол /дээд/зардал = 1290,9-1114,8=176

1359,4-1208,4=150,9

2011 оны нийт хувьсах зардал нь 15,114,5 төгрөг, 2012 оны нийт хувьсах зардал нь 15,760,1 төгрөг болж байна. 2. Хамгийн баг.а квадратын арга. 2011 он /мян.төг/ Хүснэгт 2.2.9

Cap

Машин цаг

Сарын машин цагийн дундажаас хэлбэлзэх хэлбэлзэл

xi

(xi-x)

Цахилгаан ы зардал

Цахилгаан ы зардлын сарын дундажаас хэлбэлзэх хэлбэлзэл

Машин цагийн дундажаас хэлбэлзэх хэлбэлзэл квадрат

Машин цаг болон цахилгаан ы зардлын хэлбэлзэл үржвэр /2*4/

Цахилгааны сарын дундаж хэлбэлзэх хэлбэлзэл квадрат

(yi-y)

(xi-x)2

(xi-x)(yi-y)

(yi-y)2

4

5

6

7

(144.4)

99.2

45504.2

20868113.7

7188.6

4513689.8

1

2

У‘ 3

2.1

(0.31)

1290.9

2

2.3

(0.10)

1368.1

(67.1)

11.4

3

2.2

(0.17)

1327.2

(108.0)

30.9

19024.3

11684096.6

4

2.2

(0.19)

1318.1

(117.1)

36.8

22499.3

13732089.8

1

5

2.3

(0.10)

1372.7

(62.6)

10.0

6263.9

3923644,3

6

2.5

0.13

1509.0

73.7

16.9

9584.2

5435375.6

7

2.3

(0.3)

1409.0

(26.2)

1.4

998.4

690375.6

8

2.4

0.049

1460.9

25.5

2.4

1251.6

652444.8

9

2.4

0.038

1454.5

19.1

1.4

728.8

367834.0

10

2.4

0,008

1436.3

0.9

0.6

7.98

996.0

11

2.6

278

1593.3

157.9

77.2

43923.4

24963368.0

12

2.8

0.425

1683.7

248.3

180.6

105565.7

61697592.1

468.6

262540.8

148529,620.6

ДҮН

17224.3

Эх сурвалж: Судлаачийн тооцоо 2011 оны хувьсах зардал болон цахилгааны зардлыг хамгийн бага квадратын аргыг ашиглан хувьсах зардлаар тооцоольё. *2011 оны зардлын дундаж - 17224,3/12 * 1435,3 төгрөг *2011 оны машин цагийн дундаж « 28,980/12 « 2,4 төгрөг гарч байна. 49


Үйлдвэрлэлийн өртөг тооцолтыг боловсронгуй болгох нь

Дээрх хүснэгтийг ашиглан цахилгааны зардлын хувьсагч түвшин болох машин цаг дутамд ногдох (Ь)-г тооцоольё. b = S(x-x)(y-y)/D(x-x)=262540,8/468,6=560 Машин цагийн нэгж дутамд ноогдох хувьсах зардлын хэмжээ 560 төгрөг гарч байна. Одоо тогтмол зардалаа тооцьё. Тогтмол зардал (а)-г тооцож олоход дараах шулуун шугамын тэгшитгэлийг ашиглана. у = а+Ь*х

^ 4

1435366= a + (560.17төг)(2415цаг) 1435366=a + 1352810.5 Тогтмол зардал (а)= 1435366-1352810.5=82555.4 төгрөг болж байна. 2012 оны хувьсах зардал болон цахилгааны зардлыг хамгийн бага квадратын аргыг ашиглан хувьсах зардлаар тооцоольё. Хамгийн бага квадратын арга 2012 он /мян.төг/ Хүснэгт 2.2.10

Cap

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12

Машин цаг

xi 1 2.2 2.3 2.5 2.5 2.3 2.4 2,4 2.6 2.2 2.3 2.7 2.6 29.4

Сарын машин цагийн дундажаас хэлбэлзэх хэлбэлзэл (xi-x) 2 (0.16) (0.14) 0.06 0.04 (0.15) 0.16 0.01 0.17 (0.20) (0.08) 0.24 0.22

Цахилгаа ны зардал

У' 3 1386.7 1370.6 1495.8 1486.7 1385.4 1466.8 1458.5 1559.4 1359.4 1404.9 1604.9 1592.4 17571.9

Цахилгааны зардалын сарын дун дажаас хэлбэлзэх хэлбэлзэл

Машин цагийн дундажаас хэлбэлзэх хэлбэлзэлий н квадрат

(У1-У) 4 (77.6) (93.6) 31.4 22.3 (78.8) 2,48 (5.7) 95.1 (104.8) (59.4) 140.5 128.1

(xi-x)" 5 28.2 21.9 3.8 1.7 24.9 0.25 0.003 29.5 43.2 7758.0 61.9 51.9 275.5

Машин цаг болон цахилгааны зардлын хэлбэлзэлий н үржвэр /2*4/ (xi-x)(yi-y) 6 13043.2 13872.7 1949.8 938.9 12462.5 39.6 (11.1) 16354.1 21822.0 5233.6 34993.6 2199.2 149898.6

Цахилгааны сарын дундаж хэлбэлзэх хэлбэлзэлий н квадрат (У'-У)" 7 6021954.0 8776738.6 991604.3 501704.0 6215311.9 6198.8 33445.9 9049098.5 10998398.5 3530647.2 19763228.4 16412620.4 82300951.2

Эх сурвалж: Судлаачийн тооцоо 50


Үйлдвэрлэлийн өртөг тооцолтыг боловсронгуй болгох нь

*2012 оны зардлын дундаж « 17541939/12 » 1434328 төгрөг *2012 оны машин цагийн дундаж « 29497/12 « 2458,0 цаг гарч байна. Дээрх хүснэгтийг ашиглан цахилгааны зардлын хувьсагч түвшин болох машин цаг дутамд ногдох (Р)-г тооцоольё. р = S(x-x)(y-y)/I(x-x)= 149898612/275537=544 Машин цагийн нэгж дутамд ноогдох хувьсах зардлын хэмжээ 544 төгрөг гарч байна. гОдоо тогтмол зардалаа тооцьё. Тогтмол зардал (а)-г тооцож олоход дараах шулуун шугамын тэгшитгэлийг ашиглана. у = а+Ь*х

1434328,25= a + (544,02төг)(2458,08 цаг) 1434328,25=а+ 1337244,6

Тогтмол зардал (а)= 1434328,25-1337244,6=97083,5 төгрөг болж байна. Бүрэн шингээлтээр бүтээгдэхүүний нэгж өртөг /мян.төг/ Хүснэгт 2.2.11 On

2008

2009

2010

2011

2012

3 8 0 3 .0

4 2 8 3 .0

4 7 0 2 .0

3 6 1 7 .0

3 4 3 6 .0

Ш ууд м атериалы н ш ууд хөдөлм өр Х увьсах Ү Н З XX ҮНЗ

7 0 .1 5 9 .4 2 .7 3 .3

7 3 .9 5 4 .3 3 .5 2 .9

7 7 .9 5 1.1 3.1 3 .2

1 3 5 .3 6 8 .3 5 .2 4 .2

1 7 2 .2 7 3 .8 5 .2 4 .6

Нийт х у в ь с а х

135.4

134.6

135.4

212.9

255.8

1 5 .2

1 3 .7

1 2 .8

1 7.1

1 8 .4

150.6

148.3

148.2

230.0

274.2

Ү йлдвэрлэсэн б ү т э э г д э х ү ү н и й TOO

Т огтм ол ҮНЗ Бүрэн ш и н г э э л т э э р

Хувьсах зардлаар нэгжийн өртөг /мян.төг/ Хүснэгт 2.2.12

Он

2008

2009

2010

2011

2012

3 8 0 3 .0

4 2 8 3 .0

4 7 0 2 .0

361 7.0

3 4 3 6 .0

70.1 59.4

73.9 54.3

77.9 51.1

135.3 68.3

1 72.2 73.8

Хувьсах ҮНЗ

2.7

3.5

3.1

5.2

5.2

XX ҮНЗ

3.3

2.9

3.2

4.2

4.6

135.4

134.6

135.4

212.9

255.8

Ү йлдвэрлэсэн б ү т ээгд эх ү ү н и й TOO Ш ууд м атериалы н ш ууд хөдөлм өр

Нийт хувьсах

Эх сурвалж: Судлаачийн тооцоо

51


Үйлдвэрлэлийн өртөг тооцолтыг боловсронгуй болгох нь

Хувьсах зардлаар тооцоход нэгж өртөг 2008 онд 135,4 төгрөг, 2009 онд 134,6 төгрөг, 2010 онд 135,4 төгрөг, 2011 онд 212,9 төгрөг, 2012 онд 255,8 төгрөг байгаа зардлаа хуримтлуулан бүртгэж тооцсноос 11%-иар буурсан байна. Орлого үр дүнгийн тайлан /мян.төг/ Хүснэгт 2.2.14 №

Үзүүлэлт

1 Борлуулалтын орлого

2008

2009

2010

2011

2012

604835.2

679305.2

799424.7

912687.9

992687.9

4082.5

5685.6

10221.3

546423.8

605285.2

738113.3

845936.4

(4082.5)

(5685.6)

(10221.3)

2

Өртөг: Бэлэн бүтюгдэхүний эхний үлдэгдэл

0.0

3

Үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүн

485757.2

4

Бэлэн бүтээгдэхүүний эцсийн үлдэгдэл

5 Нийт зардал

485757.2

542341.3

603655.0

733577.6

856157.7

6 Нийт ашиг

119078.0

136963.9

195769.7

179110.3

136530.2

7 Тогтмол зардал

57834.3

58770.3

60280.3

62008.0

63330.0

8 Удирдлага борлуулалтын зардал

47851.6

53909.4

58894.4

61 183.0

65120.0

1 2 0 5 2 .9

2 1 8 5 5 .8

6 8 9 3 5 .5

5 0 3 2 7 .4

7 2 7 2 .2

9

Ц эвэраш иг

Эх сурвалж : С удлаачийн т ооцоо

Хүснэгт 2.2.14-с харахад бүрэн шингээлтийн зардлаар өртөг тооцсноос хувьсах зардлаар өртөг тооцвол цэвэр ашиг тодорхой хувиар нэмэгдэж байгаа нь харагдаж байна. Сүүлийн 5 жилийн орлого зардлын харьцуулалт /мян.төг/ Хүснэгт 2.2.15 №

Үзүүлэлт

2008

2009

2010

2011

2012

1

Борлуулалты н о р л о го

604835.2

679305.2

799424.7

912687.9

992687.9

Он

Н ийт орл о гы н гүйцэтгэл

Н ийт зардлы н гүйцэтгэл

Н ийт аш и г

О рл ого/зардл ын харьцааны коэф

А ш иг/зардлы н харьцааны коэф

1

2008

604835.2

592782.3

12052.8

1.0

0.0

3

2010

799424.7

730489.0

68935.7

0.9

0.1

4

2011

912687.9

862360.5

50327.4

0.9

0.1

5

2012

992687.9

985415.7

7272.2

1.0

0.0

Э х сурвсшж: Судлаачийн тооцоо

52


Үйлдвэрлэлийн өртөг тооцолтыг боловсронгуй болгох нь

Эндээс дүгнэн харахад 2011 онд нэг төгрөгний орлого олохын тулд 98 мөнгөний зардал гарч, нэг төгрөгний ашиг олохын тулд 2 хувийн зардал эзэлж байсан бол 2012 онд нэг төгрөгний орлого олохын тулд 99 мөнгөний зардал гарч, нэг төгрөгний ашиг олохын тулд 0,07 хувийн зардал эзэлж байна. Ажлын захиалгын аргыг хэрэглэн хувьсах зардлаар өртөг тооцоолсноор өртөг багассаж ашиг нэмэгдэнэ. Ажлын захиалгын аргаарх өртгийн тооцоо /мян.төг/ Хүснэгт 2.2.16

2011

Б үтээгд эхүүн и й нэр

1 ме т р .к в

2012 Нийт

1 ме т р .к в

Нийтөртөг өртөг

Нийт Нийтөртөг

борлуулал

өртөг

1

М одон х а а л га энгийн

173.6

166669.7

268800.0

196.3

152501.2

247227.3

2

М одон х а а л га энгийн

155.1

39544. 1

63750.0

168.2

37683.7

61090.9

3

М о д о н г а д н а зузаан

204.7

27225.0

43890.0

224.3

18617.5

30181.8

4

Модон эдлэл

229.5

22492.1

36260.0

252.3

35833.2

58090.9

5

М одон гоё л ы н ш илтэй

192.3

28074.8

45260.0

213.1

26423.5

42836.4

6

Модон цонх ха а л т

156.3

13130.5

21 168.0

168.2

15477.2

25090.9

7

Модон цонх дүлий

168.7

31044.8

50048.0

179.4

36607.0

59345.5

8

М одон цонх 1 онгойлттой

192.3

42304.5

68200.0

207.5

58925.6

95527.3

9

М одон цонх 2 онгойлттой

204.7

573 15.7

92400.0

218.7

78732.0

127636.4

10

Металл ха ал га

130.3

9639.5

15540.0

151.4

7267.6

1 1781.8

11.0

Металл х а а л т

124. 1

6203.0

10000.0

140.2

4766.5

7727.3

12.0

М еталл цонх 1 онгойлттой

171.1

1 1979. 1

19600.0

182.2

4373.0

7200.0

13.0

М еталл ц онх 2 онгойлттой

171.1

4278.2

7000.0

193.2

7343.5

12090.9

14.0

Хуванцар хаалга

134.5

1 1 160.1

18260.0

160.1

29302.2

48245.5

15.0

Хуванцар цонхны хаалт

68.5

12526.7

20496.0

88.3

17933.6

29527.3

16.0

Хуванц ар цонх дүлий

79.5

20101.6

32890.0

99.4

18386.3

30272.7

17.0

Хуванц ар цонх 1

103.9

2961 1.6

48450.0

132.5

28225.5

46472.7

18.0

Хуванц ар цонх 2

13 1.7

30814.2

50676.0

146.3

3 1897.3

525 18.2

2791.8

5641 15. 1

912688.0

3121.8

610296.5

992863.6

Нийт

борлуулал

Эх сурвалж: Судлаачийн тооцоо Ажлын захиалгын аргаар тооцоолоход бэлэн бүтээгдэхүүний

өртөг 60-73%-ийг эзлэж

байгаа нь цаашид энэ арга нь үр дүнтэй болохыг харуулж байна.

53


Үйлдвэрлэлийн өртөг тооцолтыг боловсронгуй болгох нь

Дүгнэлт Судалгааны ажлаа хийж гүйцэтгэсний үндсэн дээр судалгааны обьект болох “ Макс хаалга цонх” -ны үйлдвэрлэлд цаашид хэрэгжих зардлын нягтлан бодох бүртгэлийн хэрэглээг боловсронгуй болгоход практик ач холбогдолтой гэж үзэн дараах дүгнэлтийг хийж байна. Энэхүү асуудлыг шийдвэрлэхэд өнөөгийн байдал, онол аргазүйн асуудлыг судлан уламжлалт арга болон хувьсах зардлаар өртөг тооцох системийг нэвтрүүлэх зорилго тавьж ажилласан. Одө$ хэрэглэж байгаа өртгийн хуримтлуулан бүртгэн хуваарилах аргын үед бүтээгдэхүүний өртгийг тооцох ажиллагаа хялбар байдаг боловч, өртгийг бүрдүүлэгч ихэнх шууд бус зардлууд хичнээн хэмжээгээр тухайн бүтээгдэхүүний өртөгт шингэх нь тайлант хугацааны эцэс хүртэл тодорхойлогдохгүй, гүйцэтгэлээр гарсан зардлуудыг бүтээгдэхүүний өртөгт шингээдэг учраас зардлын хэтрэлт, хэмнэлтэд тавих хяналт муу, бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл явагдаагүй байсан ч тогтмол зардлуудыг өртөгт оруулдаг зэрэг сул талуудтай. Эдгээр сул талуудыг багасгахын тулд тус компанид стандарт хувьсах зардлаар өртөг тооцох системийг нэвтрүүлсэн бөгөөд холбогдох тооцооллуудыг хийсэн. Өртгийн тооцооллыг хийхэд 2008-2012 онуудын бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлийн мэдээллийг ашигласан. Үйлдвэрлэлийн технологитой холбоотой мэдээллийг тухайн үйлдвэрийн технологичдоос, түүхий эд тус бүрийн нэгжийн үнийг тухайн жилүүдийн үнийн дунджаар авсан болно. Судалгааны хэсэгтээ тус компанийн сүүлийн 5 жилийн санхүүгийн мэдээлэл, инженерийн тооцоолол болон 2011-2012 онуудын мэдээллийг голчлон ашиглан: 1. Ажлын захиалгын аргаар 2. Хувьсах зардлаар / гүйцэтгэлээр / өртөг тооцлоо. Модон хаалга /1метр.кв төг/ Бүрэн шингээлтээрх өртөг Стандарт өртөг Ажлын захиалгын аргаар өртөг Хувьсах зардлаар өртөг

274.2 172.0

Хуванцар цонх 1 он /1метр.кв төг/ 272.2 182.8

197.0

207.5

255.0

260.0

2012 оны байдлаар стандарт өртгөөр тооцвол модон хаалганы өртөг нэг метр.кв 172.0 төгрөг болж байна. Зардлаа хуримтлуулан бүртгэснээр бэлэн бүтээгдэхүүний өртөг нэг метр.кв 274.2 төгрөг болж байгаа нь өртөг өндөр байгаа нь харагдаж байна. 54


Үйлдвэрлэлийн өртөг тооцолтыг боловсронгуй болгох нь

Ажлын захиалгын аргаар модон хаалганы өртөг нэг метр.кв өртөг 197.0 төгрөг, хувьсах зардлаар тооцвол нэг метр.кв өртөг 255.0 төгрөг болсноор нэг метр.кв бүтээгдэхүүний өртөг 11%-р буурсанаас ашиг нэмэгдэж байна. Энэ судалгааны ажлаараа цаашид ‘‘Макс хаалга цонх” -ны үйлдвэрт бүтээгдэхүүний өртгийн стандарт нормыг мөрдөн, ажлын захиалгын аргыг тооцож, зардлаа тайлант хугацааны гүйцэтгэлээр хувьсах зардлаар өртөг тооцох нь тохиромжтой гэж үзлээ. Тус компанийн үйлдвэрлэлд хувьсах зардлаар өртөг тооцох системийг нэвтрүүлснээр дараах давуу талууд бий болж байна. Г' .4

1. Энэ тооцооллоор байгууллагын хувьд: Зардлын хэтрэлт, хэмнэлтэд тавих хяналт сайжирна. Үйл ажиллагааны цэвэр ашиг үнэн зөв илэрхийлэгдэнэ. Цаг ашиглалт, хөдөлмөрийн бүтээж хянах, Удирдлагын шийдвэр гаргалтад ашиглагдах шинжилгээ мэдээлэл өгөх боломж бүрдэнэ. Бэлэн бүтээгдэхүүн төрөл, тоог нэмэгдүүлэх, идэвжүүлэлт хийх Шинээр бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх, судлах Үйлдвэрлэлийн тоног төхөөрөмж сайжруулах, шинэчлэх, оруулж ирэх судалгаа явуулахад мэдээлэл ашиглан шийдвэр гаргах Хэрэглэгчидийн хувьд сэтгэл ханамжийн түвшин өндөр болно Эдийн засгийн талаас зөв үнийн бодлого гаргаж, баримтласнаар бүтээгдэхүүний борлуулалт болон ашигт ажиллагааны түвшин нэмэгдэнэ. Татварын хувьд байгууллага татвараа төлснөөр төсвийн бааз, суурь нэмэгдэнэ. Ажилчдын хувьд зөв хандлага, цалингын урамшуулалд хамрагдана. Программ хангамж нь тайлангийн хугацаанд хэрэглэж байгаа үйлдвэрлэлийн аргатай зохицсон бүртгэлийн систем байх ёстой. Тус үйлдвэр Диамонд программыг хэрэглэдэг. Программын бүртгэлд оруулахад ажлын захиалгын аргаар, захиалагч бүрээр утгаа хийн бүртгэлд тусган, шууд материалын зардал, хөдөлмөрийн зардал ҮНЗ-ыг тус тусад нь бүлэг үүсгэн клерингийн дансаар эсвэл өртгийн түр дансаар дамжуулан хянах боломжтой юм.

55


Үйлдвэрлэлийн өртөг тооцолтыг боловсронгуй болгох нь

Ашигласан материалын жагсаалт 1.

Алтанцэцэг С. 2010, “Мал аж ахуйн бүтээгдэхүүний өртөг тооцох арга зүйн

асуудал” диссертаци ХААИС ЭЗ бизнесийн сургууль, УБ 2.

Ариунбаяр Ё. 2006, “Зардлын бүртгэл” УБ

3.

“Аж ахуйн нэгж, байгууллагад мөрдөх НББ-ийн заавар журамын эмхтгэл” 2001,

Монгол Улсын санхүү эдийн засгийн яам, УБ 4.

Баярмаа Б.2005 “Удирдлагын бүртгэл” УБ

5. 6.

Оюунчимэг С. 2011, “Зардлын бүртгэл” ХААИС ЭЗ бизнесийн сургууль, УБ Г Дордог Л. 2005, “Зардал, удирдлагын бүртгэл "’ УБ

7.

Өлзийбат С. 2008 “Зардлын нягтлан бодох бүртгэл” УБ

8.

Өлзийбат С. 2005 “Удирдлагын бүртгэл” УБ

9.

Жааваа Т. 2003 “Удирдлагын нягтлан бодох бүртгэл” УБ

10.

Саранчимэг A.2010 “Санхүүгийн бүртгэл” УБ

11.

Шагдар Я. 2013 он “Зардлын бүртгэл” УБ

12.

Зардал удирдлагын бүртгэлийн гарын авлага УБ 1999 он

13.

Д.Моломжамц, 1999, Удирдлагын бүртгэл, Улаанбаатар

14.

Т.Жааваа, 2002, Санхүү, өртөг, удирдлагын бүртгэлийн төлөвшил, шинэтгэл дэх

нэн тулгамдсан асуудлууд, Улаанбаатар. 15.

UNDP, 1999, Зардал ба удирдлагын бүртгэлийн гарын авлага, Мөнхийн үсэг ХХК,

Улаанбаатар. 16.

Ц.Баянмөнх, Б.Сайнжаргал (ред) 2009, Зардал, удирдлагын нягтлан бодох бүртгэл,

11 дэвтэр, Мастер Принт ХХК, Улаанбаатар. Интернет сайтууд; www.google.com, www.legalinfo.mn.

www.medleg.mn.

www.monicpa.mn,

www. s c r i b d . c o m. www. i n c u b a t o r . mn .

www.medleg.now.mn. www.dic.edu.mn

www.accounting.ses.edu.mnwww.library.aom.edu.mnwww.sanhuu.mnwww.maxgroup.mn www. mandakhbur t gel . edu. mnwww. vi p76. mn

chuhal.mn,

www.mofa.gov.mn

www.ubmanagement.mnwww.barilga.mn

56


ISSUES OF IMPROVING COST EFFECTIVENESS IN PRODUCTION LINE (A case study at “Max Door and Window” Factory)

TUNGAEAGBOLOR Nergui

ABSTRACT

The financial position of firms and corporations in Mongolia has been kept strong and its business operation has been sustainable. Manufacturing plants with modern technologies have been established and foreign relation has been expanding. This situation has brought such changes in as like optimum decision, planning and leading business, allocating profit and expenses in the right way to increase profit which is the final aim of business according to the law of market economy. Cost accounting is not only to account expenses. In fact it is a complex context which covers controlling production process, recording expenses, providing management by information, developing business project and plan and analyzing. Such complex system has an ability to lead itself to be developed. Therefore issues on cost accounting have been one of the core studies both in terms of theories and practice on the base of market demand in Mongolia. Key terms: production cost, variable cost, income, profit Cost of wooden and plastic products was recorded in cost accounting report every fiscal period at "Max Door and Window” factory. However, the considered problem in the factory was that the cost of units was not calculated in a detail. Due to this issue the research work was focused on allocating cost of units and overhead costs in right way; and calculating cost of units in an appropriate way. The primary goal of the study is to improving cost effectiveness at “Max door and window” factory by investigating costing systems, and allocating expenses to right places. To meet this goal, the objectives of this research were to study present situation of production cost at “Max Door and Window”, to define appropriate traditional and modern methods of costing at “Max Door and Window” f actory. The research


work focused on "Max Door and Window” factory as a study area. The research data were collected from documentary review, field data collection, participant observation, interviews and discussion, including key, casual and general informants. The research results were analyzed by comparison, statistical analysis, induction and deduction methods. Some results were shown in the form of table, diagram. Data which were related to the production technology were selected by taking photos at the factory and included in the research paper. The average figure of cost performance in the previous fiscal years was calculated in order to set material and overhead costs which were related to production. Two types of costing methods were used to calculate the result of data analysis. .4

The present circumstance of the production has shown that costs are accumulated in each accounting period at "Max Door and Window” factory. Product cost and unit price are non-existent because of less accurate cost accounting. According to the result of data analysis, standard cost of product per square meter differed by 20-25 percent with the calculation of two comparative methods those are standard costing and cost allocation. This issue caused of no standard costing in the company and in other way, labor cost is only calculated as a fixed cost. According to full-cost approach costs of a square meter per wooden door and plastic window were calculated ?274,2 and 1212,2 respectively. According to standard costing, costs of a square meter both door and window were counted T172,0 and T182,8 respectively. Input volume for per product was determined for direct material at “Max Door and Window” Factory. However the input volume was not allocated through the standard norm. The study could investigate that the factory can have some opportunities if it calculates input volume by cost of performance in previous fiscal year. Costs of square meter per wooden door and plastic window were calculated T 197.0 and T207,5 respectively, through the calculation of operational layout method. This figure showed that operational layout has some efficiency which is based on standard costing. This method has not introduced in other factories because of specialty of production, internal organization, staff experience and working condition. According to variable cost calculation, variable overhead costs such as direct material, direct labor, variable overhead costs were included in product cost and fixed overhead costs were involved in product cost. Average figure of performance costing in 2008-2012 was used to set standard material and overhead costs which were related to production. Standard of unit costs for the essential 3 products such as wooden door, wooden and plastic windows, was set


up. Under this calculation of unit costs, costs of a square meter of wooden door and plastic window were T255 and T260, respectively. In the conclusion, the result of the study had some advantages because of introducing a system to calculate costs variably such as controlling to over cost and cost cutting is improving and operational net profit is presented in a right way. Furthermore, wage incentive, time management, productivity, managerial decision making, increasing the number of product and its types, promotional activities, market research, product launch, attract customers, offering sales discount were all the good result of this study. Consumers have high satisfaction vfhen they use quality product with available price. Product sales, proficiency rate .i

and demand are rising through keeping right price policy as well positive attitudes of employee to their jobs, economically. For the taxation, budget base is increasing through tax payment. There are another opportunities that costs can presented by material and cost types, and client order, according to the classification of costs in variable, fixed, mixed variable costs. Finally, the result of the data analysis concludes that costing via variable cost and cost performance through using operational layout on the base of standard norm.

Үйлдвэрлэлийн өртөг тооцолтыг боловсронгуй болгох  
Үйлдвэрлэлийн өртөг тооцолтыг боловсронгуй болгох  
Advertisement