Page 1


«М О Н ГО Л УЛ СЫ Н Т Ү Ү Х » пшван боть зохиолын редакцийн зовлол: Профессор Академич А кадемич Академич Академич Доктор Доктор Доктор Доктор

I боть II б оть III боть IV боть У боть

А.Очир (зөвлөлийн дарга) Ч .Д алай Н.Ишжамц Ш .Нацагдорж Б.Ш ирэндэв Ж .Болдбаатар Л.Ж амсран Ц.Ишдорж Д.Цэвээндорж

IS B N ISB N IS B N ISB N IS B N

99929-0-208-6 99929-0-209-4 99929-0-210-8 99929-0-211 -6 99929-0-212-4


Г АРЧ1/1Г Хөтөл үг .................. Өмнөх үг .................. XIII-XIV зууны Монголын түүхийн сурвалж ба судалгааны зохиол ..................

3 7 10

IАНГИ Монголын нэгдсэн улс байгуулагдсан нь Нэгдүгээр бүлэг. Монголын нэгдсэн улс байгуулагдахын өмнөх үеийн Монгол аймаг, ханлигууд (XI-XII) §1. Монгол угсаатны удам rapanvx §2. Монголчуудын аймгийн холбоо^ §3. Хамаг Монгол Улс ^ §4. Татарын ханлиг u §5. Хэрэйдийн ханлиг §6. Бусад монгол аймгууд, аймгийн холбоод. §7. Найманы ханлигС §8. Монгол аймгуудын аж ахуй 1 §9. Монгол аймгуудын нийгмийн байгуулал

.................. .................. .................. .................. .................. .................. .................. .................. .................. ..................

43 43 51 53 62 65 68 72 75 78

Хоёрдугаар бүлэг. Монголын нэгдсэн улс бүрэлдэн тогтсон нь §1. МонголынНэгдсэнУлсбайгуулагдахынурьдчилсаннөхцпүүд §2. Хамаг Монгол Улсыг сэргээсэн нь |§ЗС-ТЪмүжин Монгол туургатныг нэгтгэсэн нь

.................. .................. .................. ..................

82 82 85 89

£ §4. Монгсшын тулгар төр байгуулагдан, Тэмүжин эзэн хаанд өргөмжлөгдсөн нь. Монгол Улсын төрийн байгууламж

..................

96

уравдугаар бүлэг. Чингисийн байлдан дагуулал. Монгол гүрэн IV ^ . . .. §-Г.'Тангудыг довтолсон нь £. Алтан улсыг байлдсан нь 3. Дундад Азийг байлдсан нь §4. Чингис хаан Тангудтай байлдсан ба түүний таалал төгссөн нь

.................. .................. .................. .................. ..................

105 107 111 117 134

( i

М

IIАНГИ Чингисийн дараах хаадын үеийн Монгол гүрэн (1227-1260) Нэгдүгээр бүлэг. Монгол гүрнийг төвхнүүлж эхэлсэн нь (1227-1241) §1. Өгэдэй хаанд өргөмжлөгдсөн нь §2. Өгэдэйнтөрийндотоод бодлого а. Засаг захиргааны өөрчлөлт б.Улсынажахуйгөөдтатсаннь §3. Өгэдэйн байлдан дагуулал §4. Эзлэгдсэн орнуудын талаар авсан арга хэмжээ

.................. .................. .................. ..................

138 138 141 141 149 .................. 157 .................. 165

Хоёрдугаар бүлэг. XIII зууны 40-50-иад оны үеийн Монгол гүрэн §1. Гүюг, Мөнх нартөр барьсан нь §2. Мөнхийнбайлдандагуулал §3. Их гүрний үеийн Монголын нийгэм, ардтүмнийажбайдал §4. Эзлэгдсэнорнуудынардтүмнийажбайдал,эсэргүүцэлтэмцэл

.................. .................. .................. .................. ..................

168 170 178 183 iii 186


М О Н ГО Л

ҮЛСЫ Н

ТҮҮХ .

II

вот ь

IIIАНГИ Монгол гүрэн задарсан нь. Монголын Юан гүрэн Нэгдүгээр бүлэг. Юан гүрэн байгуулагдсан нь §1. Хаан ширээний төлөөх тэмцэл §2. Юан гүрэн байгуулагдсан нь. Хайду, Наян нарын бослого §3. ХубилайӨмнөдХятадыгэзэлжбусадоронддовтолсоннь

.................. .................. ................. .................

191 191 197 202

Хоёрдугаар бүлэг. XIII зууны хоёрдугаар xarac, XIV зууны тэргүүн хагасын Юан гүрэн §1. Монгол хаадын төрийн бодлого §2. Юан гүрний засаг захиргааны байгуулалт, хууль цааз §3. Юан гүрний аж ахуй, эдийн засаг §4. Нийгмийн давхраа, улсын алба §5. Ард түмний аж амьдрал, эсэргүүцэл тэмцэл

.................. .................. .................. .................. .................. ..................

205 205 209 214 218 222

.................. .................. .................. ..................

225 225 230 235

Гуравдугаар бүлэг. Юан гүрний үеийн Монгол орон §1. Давааны арын орон §2. Монгол орны засаг, засаглалын байдал §3. Монгол орны ажахуйнбайдал §4. Нийгмийн байгууламж, алба гувчуур, ард түмний аж байдал Дөрөвдүгээр бүлэг. Монгол гүрэн бие даасан улсууд болон задарсан нь §1. Илхантулс §2. Алтан Ордны улс §3. Цагаадайн хант улс Тавдугаар бүлэг. Монгол гүрний мөхел §1. Юан гүрэн мөхсөн нь §2. Ази, Европын бусад улс орон Монголын ноёрхлыг устгасан нь

.................. 252 .................. .................. .................. ..................

266 269 273 279

.................. 285 .................. 285 .................. 293

Зургадугаар бүлэг. XIII-XIV зууны Монгол гүрний гадаад харилцаа ................. 296 §1. Монгол гүрний эхний үеийн гадаад харилцаа .................. 312 §2. Монгол гүрний хожуу үеийн гадаад харилцаа .................. 319 Долдугаар бүлэг. Монголын их эзэнт гүрний үеийн шашин шүтлэг

................. 318

Наймдугаар бүлэг. XIII-XIV зууны Монголын соёл §1. Монголчуудын аж байдал, хэв заншил §2. Монголчуудын мэдлэгухаан §3. Хууль зүйн мэдлэг §4. Бичгийн боловсрол §5. Уранзохиол §6. Урлаг, хотсуурин газрынболовсрол Түүхэн он цагийн хэлхээс Номзүй Нэрийн хэлхээс

.................. .................. .................. .................. .................. .................. .................. .................. .................. ..................

327 328 333 342 345 350 356 361 366 387


М ОН ГО Л УЛСЫ Н ЕРӨ НХ И ЙЛӨГЧИ Й Н

ЗАРЛИГ 1999 оны 1 дугээр сарын 19-ний өдөр

Д угаар 08

Улаанбаатар хот

Монгол Улсын түүхийг шинээр туурвин хэвлүүлэх тухай М онгол Улс эдийн засаг, улс төр, оюун санааны амьдралын шинэ харилцаанд шилжиж, иргэдийн үндэсний ухамсар сэргэн, эх түүхээ судалж мэдэх, түүнээс суралцаж, сургамж авах, төр ёсоо бататган бэхжүүлэх сонирхол, хэрэгцээ өсч байгаа өнөө үед түүхийн шинжлэх ухааныг хөгжүүлэх шаардлага улам нэмэгдэж байна. Монгол Улсын түүхийг бичиж 3 ботиор хэвлэн гаргаснаас хойш 40 шахам жил өнгөрч, энэ хугацаанд манай эрдэмтэд эх түүхийн асуудлаар шинэ баримт, үзэл санаа, дүгнэлт бүхий судалгааны олон бүтээл туурвилаа. Хүн төрөлхтөн шинэ мянганд шилжиж буй үед олон арван зуунд оршин тогтносоор ирсэн Монгол Улсын бодит түүхийг бичиглэж, ялангуяа залуу үед түүхийн ухамсар суулгах нийгмийн шаардлагыг харгалзан, ШУА-иас ирүүлсэн санал, санаачилгыг дэмжиж ЗАРЛИГ болгох нь: 1. Монгол Улсын түүхийг шинээр туурвин бичиж, хэвлүүлэх ажлыг 2000 онд багтаан зохион байгуулж гүйцэтгэхийг ШУА-ийн ерөнхийлөгч (Б.Чадраа), мэргэжлийн хүрээлэнгийн удирдлагуудад үүрэг болгосугай. 2. Монгол Улсын түүхийг туурвин хэвлүүлэхэд бүх талаар дэмжлэг үзүүлэхийг төрийн холбогдох байгууллагуудад даалгасугай.

МОНГОЛ УЛСЫН ЕРӨНХИЙЛӨГЧ


ХӨТӨЛ ҮГ

Ард түмэн түүхээ бүтээдэг гэдэг. Э н э ү гү й сгэгдэш гүй үнэн болой. Өмнөх үеийнхний түүх, түүний сургамж нь ө н ө ө д р и й н ба и р э эд ү й н түүхийг бүтээгчдийн их багш буюу. Өнгөрсөн зууны манай н э р т түүхч, т ө р и й н сайд А .А м ар агсн ы 70 ж и л и й н ө м н ө б ичиж хэвлүүлсэн «Монголын товч түүх» номын оршлоос нэгэн хэсгийг би энд давтан эшлэюү: “Дэлхий дээр улс гэр болон тогтнох явдал бол эрхбиш түүхийн үүднээс холбогдолтой бөгөөд өөрийн улс үндэсний явдал, түүхийг ард түмэн бүхэн ойлгож мэдэх ахул хүн бүр улс үндсийг батлан хамгаалах оюун мэдрэлтэй болох бөгөөд эрт урьдын түүх явдал нь хэдийгээр өнгөрсөн үеийн хэрэг боловч эртээс нааш улс гэрийн хэрхэн тогтносон, мөхсөн ба ардын аж амьдарлагын хэрхэн дэгж сэн, буурсан хийгээд засаг заслалыг хэрхэн олсон, алдсан явдлаар үлгэрлэн жишиж, сайныг нь дуурайж, сайн бишийг нь цээрлэл болгосоор ирсэн тул үүн тухай эртний хүний өгүүлсэн нь: “Сайн нь миний багш бөгөөд сайн бус нь бас ч миний багш болой” гэжээ. Мэргэн сайдын үгийг эшлэхийн учир юу хэмээвээс өрх гэр, үндэс угсаа, улс орноо гэх хэн бүхэн эх түүх —багшийнхаа өмнө мэхийн сөгдөж, сүслэн адислаж, түүнээс ямагт суралцаж байх нь үндэстний мөнхийн хэрэглээ, иргэн хүний нэгэн насны эрмэлзэл байх ёстойг сануулан сэнхрүүлэх гэсэн хэрэг. Монголчуудын үе үеийнхний түүх бол бидний ухаан бодлын эцэг. Бид түүнээс байнга сургаал сонсож, сургамж авч байх ёстой хэмээн «Дэвшилд шинэчлэл, уламжлалын холбогдол» хэмээх бэсрэгхэн өгүүлэлдээ миний бие онцолж тэмдэглэсний учир энэ болой. Хүн төрөлтөний ой ухаан тэмдэгрэх төдий асан холхи балар үеэс хөх М онголын газар шорооноо хүмүүний амьдралын эгэл жирийн аж байдал, эмгэнэлтэй хийгээд хошигнолт явдал, олон овог аймгийн эсрэгдэл зэрэгцэл, эвлэрэл тэм цэл, нэгдэл задрал, уналт босолт, ухралт сэргэлт, тэрчлэн үндэстэн угсаатны үйлдлэг, сэтгэлгээг үндсээр нь хувиргасан нийгэм , 3


М О Н ГО Л

ҮЛ С Ы Н

ТҮҮХ.

II

в от ь

төрийн хувьсал өөрчлөлт, хувьсгалт эргэлтүүд өдөр шөнө мэт ээлж лэн солигдож , бас дахин давтагдаж үл төгсөх цаг тооллы г эвхэн элээж , тасралтгүй хөвөрсөөр эдүгээг хүрч ирэв ээ. Үүнийг эгэл нэгэн хүмүүний ухааны саванд багтаан хадгалж, үеэс үед алдаж гээлгүй ам дамжуулан өвлүүлэх боломжгүй ажээ. Ийм учир бидний өндөр өвөг дээдэс өөрсдийн амьдрал ахуй, үнэлэмж хүслээ эд өлгийн зүйлс, хадны сүг зургаар ч болов илэрхийлэн, хойч үедээ үлдээж, нийгмийн ой ухааны их өв санг үүсгэн хөгжүүлсэн нь орчин цагийн түүхэнд мэдээллийн чухал эх сурвалж болсоор байна. Хүн төрөлхтөн бичиг үсгийг бүтээн хэрэглэх болсон нь гайхамшигт дэвшил төдийгүй аливаа улс үндэстнүүд өөрсдийнхөө түүх, соёлын нандин өв улам ж лалы г н и й гм и й н ой ухаанд хадгалан үлдээхэд и х ээхэн ач холбогдолтой зүйл болсон билээ. М онголын ард түмэн төр ёсыг үүсгэн магадтайяа 20 зууныг элээхдээ хэд хэдэн үсэг бичиг зохион хэрэглэж, бодит түүхээ судар ш ашдирын хуудаснаа бичиглэн туурвиж үлдээж ирсэн бас нэгэн баялаг уламжлалтай. Манай түүх бичлэг нь эрт цагаас Монгол нутагт аж төрж байсан овог аймаг, ард түмний ахуй байдал, нүүдлийн соёл амьдралын гүнээс үүсэн бүрэлдэж, баяжин хөгжсөөр ирсэн бөгөөд ийм ч учраас “нүүдэлчдийн түүх бичлэг” ч гэж нэрлэгдэх нь бий. «Монголын Нууц Товчоо», «Дөрвөн төрийн арван буянт номын цагаан түүх», «Богд Баатар биеэр дайлсан тэмдэглэл», «Алтан товч», «Эрдэнийн товч», «Эрдэнийн эрхи» гээд үе үеийн түүхбичгийн мэргэдийн туурвил бүтээлүүд нь нүүдэлчдийн амьдрал, тэмцлийн түүхийн гэрч баримт болон үлдсэн бөгөөд тэдгээрийн агуулга, мэдээллийн үнэ цэнэ өнөө үед улам бүр өссөөр байна. М онгол ы н х о о түүхийг б и ч и гл эн үлдээх нь д ан ган ц эр д эм тэн түүхчдийн сонирхлын төдий зүйл биш байжээ. Их Юан улсын үед Хубилай хаан түүхчдийг сонгон цуглуулж тусгай хүрээлэн байгуулан, улсынхаа түүхийг бичүүлж, Илхаадын дэмжлэгтэйгээр Персийн түүхч Ата-М алик Ж үвейни «Ертөнцийг байлдан дагуулагчийн түүх»-ээ бичиж , Газан, Ө лзийт хааны зарлигаар сайд Раш ид-А ддин тэргүүтэй түүхчид «Судрын чуулган» нэрт дэлхийн улсуудын түүхийг туурвиж байсан зэрэг түүхэн баримт нь М онголын төр, түүний их, бага хаад түүх бичлэгтээ онцгой анхаарч байсныг гэрчилнэ. Улсын түүх бичих ажлыг төрийн бодлогын хэмжээнд тавьдаг уламжлал нь хожуу үед ч тасраагүй бөгөөд Богд Хаант Монгол Улсын “олон ван, гүн, тайж, түшмэдийн гэрийн үеийн бичмэл данс..., улсын шастирт Дотоод Х эргийг Бүгд Захиран Ш ийтгэгч яам наа эрхлүүлэн хариуцуулахаар” хуульчлан тогтоож , улмаар улсы н албан түүх зохиох тусгай ком исс байгуулагдан «Зарлигаар тогтоосон Монгол Улсын шастир»-ыг 10 орчим д эвтэр болгон зохиож байсан бол 1933 онд Бүгд Н айрам дах Улсаа тунхагласны 10 ж илийн ой, Ардын хувьсгалын баяр наадмы г зохион байгуулах ком иссоос улсынхаа түүхийг 5 ботиор зохиож нийтлүүлэх ш ийдвэр гаргаж байж ээ. Түүнээс хойш удаа дараа хэвлэгдэн гарсан

4


Хөтөл үг

«Б Н МАУ-ын түүх» хэмээх нэг ба гурван боть зохиолууд нь мөн л төр засгийн албан ёсны шийдвэрээр бичигдэн бүтээгдэж, хэвлэгдэн гарч байв. XX зууны сүүлийн арван жилд дэлхий дахинаа өрнөсөн ардчилсан өөрчлөлтийн нөлөөгөөр манай Монгол улс эдийн засаг, улс төр, оюун санааны ам ьдралы н ш и н э харилцаанд ш илж иж , иргэди йн үндэсний ухамсар сэргэн, эх түүхээ судалж мэдэх, түүнээс суралцаж, сургамж авах, төр ёсоо бататган бэхжүүлэх сонирхол хэрэгцээ өсч буй нөхцөл байдлыг харгалзан Монгол Улсын Ерөнхийлөгч би 1999 оны 1 дүгээр сард “Монгол Улсын түүхийг ш инээр туурвин хэвлүүлэх” тухай зарлигийг гаргасан билээ. Э н э дагуу м ан а й улсы н холбогдох эр д эм ш и н ж и л гэ э , су д ал гаан ы байгууллагууд, түүхч эр д эм т эд , суд лаачд ы н хаа м эд л эг ч ад вар, хүч бололцоонд түшиглэн, мэрийн ажилласны дүнд «Монгол улсын түүх»-ийн таван боть хэвлэгдэн та бүхний хүртээл болж байна. Түүхийн бодит үйл явц болон хүний ой ухаан дахь түүний хийсвэр тусгал хоёрын харилцааг онолын танин мэдэхүйд түүхэн ба логик зүйл хэмээх ойлголтоор дамжуулан илэрхийлдэг билээ. Тэгвэл Монгол улсын нутаг дэвсгэрт ухаант хүмүүний өрнүүлсэн түүхэн бодит үйл явц нь лавтайяа хэдэн зуун мянган жил дамнан өрнөж ирснийг манай түүхчид энэхүү таван ботид баггаан хураангуйлан нэгтгэж тусгахыг эрмэлзсэн нь лавтай. Чингэхдээ түүхэн үзэгдэл, үйл явцыг сэтгэлгээнд буулган логик зүйл болгон хувиргахы н тулд М онгол улсын түүхнээ тохиосон түг түм эн нэж гээд, санамсаргүй үзэгдэл, үйл явц бүхний хойноос “чулуу хөөж ” , түүхэн хөгжлийн эргэлт, донсолгоо бүрт гол шугамнаасаа мулт үсрэн гарч, аар саар зүйлтэй орооцолдон гажилгүйгээр түүний ерөнхий логик зүй тогтол, жам ёс, зайлшгүй хандлагыг чиг луужингаа болгох, чухамдаа их сэтгэгч Гегелийн гэрээсэлсэн ёсоор гүн ухааны үүднээс түүхийг ухааран сэтгэж, нэгдмэлээр авч үзэх нь нэн чухал. Тэгээд ч түүхийн бүх баримт сэлт нь гүн ухааны оролцоогүйгээр сургамж өгч чадахгүйсэн билээ гэдгийг уншигчид улам бүр ухаарч буй нь лавтай. Түүхийн гүн ухаан, орчин үеийн судалгаа ш инж илгээний ололтод тулгуурлан М онгол улсын түүхийг баяжуулан бүтээж туурвих нь улс үндэстний маань тусгаар тогтнол, бүрэн эрхэт байдлыг бататган хөгжүүлэх үндэсний хэрэгцээ, язгуур эрх ашигт бүрнээ нийцэхийн дээр даяаршлын давалгаа улам бүр эрч хүчээ авч буй энэ цаг мөчид иргэддээ эх оронч соёл, улс үндсээ бадраах үзэл, хүмүүжлийг төлөвшүүлэх өнөөгийн нийгмийн захиалгаар нөхцөлдөж буй нь нэн ач холбогдолтой хэрэг мөн. Төрийнхөө зарлигаар улсынхаа түүхийг бичилцэнэ гэдэг бол түүхч хүнд тэр бүр үл тохиох ховор завшаан төдийгүй түүхчийн авъяас билэг, мэдлэг чадвар, оюуны царааг сорьж, чөмөг дундрам нөр их хөдөлмөр, хөлс хүч шавхаж шаардсан нэр хүндтэй атлаа нэн хариуцлагатай үйл хэрэг билээ. Хүмүүний амьдрал өөрөө баялаг, ээдрээ нугачаа ихтэй, олон янз байдгийн адил бүхэл бүтэн улс үндэстний түүхийн тэрхүү арвин замналыг нэг дор бүрнээр батлан гаргаж, багтаан сийрүүлэх туйлын амаргүй бөгөөд, эндэж алдсан байх аваас залруулан засаж, “дутууг гүйцээж, дундуурыг

5


М О Н ГО Л

УЛСЫН

ТҮҮХ.

II

БОТЬ

дүүргэх” нь залуу, хойч үеийн залгамж түүхчид, ухаант дүү нарын үүрэг байх болно. Хүмүүн бидний түүх нь урсгал үл саарах их мөрөн лүгээ тасралтгүй өрнөн үргэлжлэх тул түүх бичлэг ч цаг үргэлжид баяжигдан бичигдсээр байх жам буй. Түүх бичлэг бол өнгөрсний тусгал, үндэстний ой ухааны санамж дурдатгал хэдий ч түүнээс ирээдүйн тө сөөлли й г ургуулж, хойш ды н зорилтоо тодорхойлдог нь оюун билэгт хүний ухааны гайхамшиг бөлгөө. Ер тиймгүйсэн бол түүхийн зохиол байх, түүнийг уншихын хэрэг учир юусан билээ. Чухам энд л улс орны ухамсарт иргэн бүр эх түүхээ уншин судалж, мэдэж байхын чинад утга оршимуй. М онгол хүн утга учиртай амьдарч, М онгол улс үеийн үед орш ин тогтнохын нэгэн баталгаа, үндэс тулгуур нь манай улсын иргэн бүрийн сэтгэлийн гүнд суурилсан түүхэн мэдлэг, үндэсний ухамсар, эх оронч үзэл мөн. “ Гэгээрсэн ард түмнүүдийн туйлын эр зориг эх орныхоо төлөө амиа зориулахад бэлэн эсэх дээр л тогтдог” хэмээн нэгэн их сэтгэгч хэлсэн нь бий. Үндэсний бахархал, эх оронч үзэл, шинэ цагийн сэтгэлгээг нэгдмэлээр цогцлоож гэгээрсэн хэн боловч өнгөрснөөрөө бус өнөөдрөөрөө сэтгэж, арагшаа бус урагшаа харж хөгжлийн ирээдүйг ойртуулах өөдрөг тэмүүлэл, итгэл дүүрэн амьдрах учиртай. Өнгөрсөн, өнөө, ирээдүй ангид утгат бус, нэгэн утгат бус, гагцхүү өөр хоорондоо шүтэн барилдахуй тул өнөөдөр бол өчигдрийн сайн сурагч, ирээдүйн мэргэн хөтөч мөн болой. Иймийн тул өнгөрсөн түүхээс сургамж авч, өнөөдрөөр сэтгэн ажиллаж, ирээдүйгээ хол харан томыг зорьж, ихийг бүтээ. Өнө эртний өв их соёлт Монголын түүхийг шинжлэн судлагч эрдэмтэн мэргэд, шимтэн сонирхогч хүндэт уншигчид аа! Зарли гаар бүтсэн «М онгол улсын түүх» 5 боть зохиолтой учран золгуулах үүргээ хөтөч би үүгээр гүйцэлдүүлэн, шинэхэн бүтээлийг гартаа авч, шимтэн уншиж, ш инжлэн хэлэлцэж, шүүн тунгаахыг мэргэн уншигч Танаа даатган хөтөл үгээ өндөрлөе. М онголын ард түмний агуулга баян амьдрал, түүх аш ид оргилон ундарч монгол хүний сайн үйл, содон гавьяа түүх бичлэгийн хуудаснаа түмэн он, мянган жилээр үл мартагдан мөнхрөх болтугай.

МОНГОЛ УЛСЫН ЕРӨНХИЙЛӨГЧ НАЦАГИЙН БАГАБАНДИ

2003 оны тавдугаар cap. Улаанбаатар хот.

6


ӨМНӨХ ҮГ Бидний толилуулан буй энэхүү бүтээл нь Монгол Улсын түүхийн таван боть зохиолын дэд боть болно. Энэ ботид монголын түүхийн XII зуунаас XIV зууны эхэн хагасын түүх буюу М онгол аймгууд, Их М онгол Улс, М онголын эзэнт гүрний үеийн түүхийг хамарсан билээ. Азийн эртний сурвалжит Монголын ард түмэн энэ үед хүн төрөлхтний түүхэнд ул мөрөө хамгийн гүн үлдээсэн юм. Ази, Европын орнуудыг холбосон Монголын их эзэнт гүрний түүх дэлхийд их нэрд гарч монголын төдийгүй олон улсын эрдэмтдийн сонирхлыг ихэд татаж байна. Э нэ үеийн түүхийг судлахад бичгийн дурсгалаас гадна аман түүх, археологийн судалгаагаар олдсон эд өлгийн зүйлс чухал хэрэглэгдэхүүн болдог. Бичгийн дурсгал нь монгол, хятад, орос, перс, араб, түрэг, япон, армян, гүрж, түвэд, латин зэрэг олон хэлээр байна. Эдгээр хэлний сурвалж бичгүүдийг үндэс болгон бичсэн судалгааны зохиол нь ч мөн олон хэлээр байна. Сурвалж бичгүүдийг уншиж ойлгоход ч бэрхшээлтэй талууд байна. Учир нь тэр үеийн нүүдэлчин ба суурыимал орнуудын иргэнш лийн зааг ялгаа их юм. Өөрөөр хэлбэл, дундад зууны үеийн Хээр талын нүүдэлчид, Хятад, Лал, Европын нийгэм хоорондоо зөрөөтэй ойлгоход амаргүй онцлог талуудтай байлаа. Тэдний түүх бичлэгийн бүтээл нь ч өөр өөрийн гэсэн хэв маяг, өнгө аястай, үзэл бодлын суурь дэвсгэр нь ч өвөрмөц юм. Хэдий ийм бэрхшээл байлаа ч гэсэн бидний өмнөх үеийн эрдэмтэд буянтай үйлс бүтээж сурвалж материалыг олж цуглуулах, бүртгэх, хадгалж хамгаалах, сурталчлан таниулах, судалгааны ажлын эргэлтэнд оруулах талаар их зү й л и й г хийж эрдэм ш и н ж и л гээн и й олон сайхан бүтээл туурвисныг онцлон тэмдэглэх хэрэгтэй. М анай өмнөх үеийнхний хийж гүйцэтгэсэн судалгаа ш инжилгээний бүтээлүүд нь бидний энэ зохиолын үндэс суурь болж өглөө. Бидний өгүүлэн буй үеийн түүхийг ялангуяа, Монголын нэгдсэн улс, М онголын их эзэн т гүрний үеийн түүх, түүнийг үндэслэн байгуулагч Чингис хаан болон түүнийг залгамжлагчдын түүхэнд гүйцэтгэсэн үүргийг түүхэн тодорхой цаг үе болгонд улс төрийн нөхцөл байдлаас шалтгаалан өөр өөрөөр үнэлж байсныг онцлон тэмдэглэх хэрэгтэй. Тухайлбал, Чингис хааныг далдын их ид шидтэй үлгэр домгийн баатар болгон магтан дуулсан зүйл ч олон байна, үзэгдсэн болгоноо устган сүйтгэдэг, хаанаас ирсэн хэн 7


М О Н ГО Л

УЛСЫ Н

ТҮҮХ .

II

БОТЬ

болох нь ч мэдэгдэхгүй улс төрийн сүрхий буг болгон хараан зүхсэн зүйл ч байна. Я лангуяа, эзлэгдсэн орнуудын түүхчдийн тэм дэглэн үлдээсэн сурвалж ийн зүйлд иймэрхүү зүйл олонтаа тааралдаж байна. Бид энэ зохиолдоо Чингис хаан болон түүнийг залгамжлагчдын бүтээсэн түүхэн үйл явдлыг далдын хүч, ер бусын зүйл байсан гэдгийг няцааж, учир утга нь бүрэн төгөлдөр түүхэн үйл явдал байсан гэдгийг нотлон харуулахыг оролдсон юм. Ерөөс М онголы н их эзэн т гүрний түүх болон түүнийг үндэслэн байгуулагчдын намтрын судалгаа нь манай хөрш зэргэлдээ Орос, Хятад орны түүх төдийгүй Дундад Ази, Зүүн Европын орнуудын түүхтэй уялдаа холбоо бүхий нарийн төвөгтэй асуудал юм. Түүхэнд өнөөгийн үүднээс хандах буюу эдүгээчлэх явдлаас зайлсхийн, түүхэн үйл явдлыг тухайн цаг үеийн нь үүднээс, тэр үеийнх нь нөхцөл байдалтай нарийн уялдаатай авч үзэхийг хичээсэн юм. Өөрөөр хэлбэл, аливаа улс төр, нийгмийн зүтгэлтэн хүн тухайн ард түмнийхээ дундаас төрөн гарсан тэр цаг үеийнхээ бүтээгдэхүүн байдаг гэсэн онолын үндэслэлийг даган баримталсан билээ. Дундад эртний М онголын түүхийг судлахдаа тэр үеийн нийгмийг бүхэл бүтэн систем гэдэг үүднээс авч үзэж, бүрэлдэхүүн хэсэг тус бүрийнх нь түүхийг он цагийн дэс дарааллы н арга ба түүхэн харьцууллын аргыг баримтлан задлан шинжилж нэгтгэн дүгнэхийг оролдсон юм. Бидний өгүүлэн буй үеийн түүхийг үүний өмнө нийтлэгдсэн манай эрдэмтдийн хамтын бүтээл, ганц сэдэвт зохиолуудад тусгай анги, бүлэг болгон судалсан юм. Монголын эрдэмтдийн хамтын бүтээл «БНМАУ-ын түүх» (1966-1969) гурван боть зохиолын тэргүүн ботийн бараг гуравны нэг хувийг нь бидний бичиж буй үе эзэл сэн юм. Одоо бид тэр хэсги йг дэлгэрүүлэн тусгай боть болгон нийтлүүлж байна. Социализмын улс төр, үзэл суртлын хатуу ширүүн дэглэмийн үед ч манай түүхчид эрдэм ш инж илгээний бүтээлдээ М онголын Нэгдсэн Улс байгуулагдсаныг дэвшилтэт зүйл хэмээн үзэж түүхэн үнэний үүднээс зохиол бүтээлээ туурвиж байсныг сайшаан тэмдэглэх хэрэгтэй. Харин коммунист нийгмийг өргөх үүднээс өнгөрсөн нийгмийг харлуулах, капиталист үзэл суртал гэгчийг няцаах үүднээс ёс мэт өнгөцхөн хэлдэг хэдэн үг байсныг үгүйсгэх аргагүй боловч энэ нь судалгааны аж лын үнэ ц эн и й г бүрэн үгүйсгэж чадахгүй юм. Ардчилал ш инэчлэлийн эрин үед, олон улсын харилцааны таатай нөхцөл, үзэл сурталд үл баригдах өнөө үед «Монголын түүх»-ийн таван боть зохиол нийтлэгдэж буйд гүнээ талархаж байгаагаа илэрхийлье.

8


Ө м н ө х үг

Монгол улсын түүхийн II ботийг зохиогчид Академич Х.Пэрлээ, профессор Ц.Ишдорж: I анги I бүлэг §1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8,9. Академич Н.Ишжамц: II анги II бүлэг §1, 2, 3, 4; III анги II бүлэг §1, 2, 3, 4, 5; V бүлэг §2-ыг Ц.Ишдоржтой хамт. Академич Ш .Нацагдорж, академич Ч.Далай: I анги II бүлэг §1, 2, 3, 4; III анги III бүлэг §1, 2, 3, 4. Академич Ч.Далай: I анги III бүлэг §1, 2, 3, 4; II анги I бүлэг §1, 2, 3, 4; III анги I бүлэг §1, 2, 3; V бүлэг §1. Академич Ш .Бира: III анги VI бүлэг §1, 2; VII бүлэг; VIII бүлэг §1, 2, 3, 4, 5, 6. Профессор Ц.Ишдорж: Өмнөх үг, сурвалж болон судалгааны зохиолын тойм, III анги IV бүлэг §1, 2, 3; V бүлэг §2 (Н.Ишжамцтай хамт). Түүхэн газрын зургийг доктор (Ph.D ) Ж.Гэрэлбадрах; түүхэн он цагийн хэлхээс, ном зүй, нэрийн хэлхээс болон зургийн тайлбарыг эрдэм ш инж илгээний ажилтан, магистр Б.О тгонбаатар, гэрэл зургуудыг Фотомон агентлаг бэлтгэв.

9


X I II- X IV З У У Н Ы М О Н Г О Л Ы Н Т Ү Ү Х И Й Н С У Р В А Л Ж БА С УД А Л ГА А Н Ы З О Х И О Л Бидний өгүүлэн буй үеийн Монголын түүхийн бичиг зохиолыг сурвалж бичиг, судалгааны зохиол гэж хоёр үндсэн хэсэгг хуваан үзэж болно. Харин судалгааны сурвалж хэрэглэгдэхүүнийг бичиг зохиолын ба эд өлгийн гэж ангилан үздэг байна. Сурвалж бичигт түүхэн хэрэг явдлын тухай анхдагч мэдээ баримтыг тэм дэглэн үлдээсэн бичгийн дурсгалууд, түүхэн хэрэг явдалд биечлэн оролцож, нүдээр үзсэн хүний тэмдэглэл буюу дурдатгал дурсамж, төрийн хууль тогтоол зэрэг ордог. Эд өлгийн дурсгалд бичиг үсэг үүсэхээс өмнөх үеийн буюу бичиг үсэг үүссэнээс хойш үед ч гэсэн тэмдэглэгдэн үлдээгүй түүхэн хэрэг явдлыг ш инжлэн судлахад чухал ач холбогдол бүхий археологийн олдворууд орно. Судалгааны зохиолд бидний өмнө өгүүлсэн сурвалж бичиг, эд өлгийн дурсгалд үндэслэн туурвисан бүтээлүүдийг багтаадаг. Сүүлийн үед түүхийн судалгаанд нийгмийн ухааны төдийгүй байгалийн ухааны ололт амжилтыг ч ашиглах боллоо. Түүх судлал ийнхүү олон шинжлэх ухааны зааг уулзварт оршин олон орны янз бүрийн м эргэж ли йн эрдэм тэдий н хүчин чарм айлты г аш иглах болсон нь хүн төрөлхтний хөгжил дэвшилд оюуны хүчин зүйл улам бүр олон талаар өсөн нэмэгдэх болсны илэрхий гэрч баримт юм. Дэлхий дахины болон тодорхой бүс нутаг, улс үндэстний түүх, түүний хэрхэн яаж үүсэн цэцэглэж, мандан буурч, харилцан нөлөөлөлцөж ирснийг ул суурьтай б үрэн су д л ах гү й гээр түүхийн ухааны о н о л , арга зүйн судалгааны төвшинг дээшлүүлэх арга үгүй нь тодорхой. Бас байгаль газар зүйн орчин, тухайн ард түмний биологи, сэтгэл зүйн онцлог нь тухайн нийгм ийнхээ улс төр, эдийн засаг, оюун санааны хүчин зүйлд хэрхэн нөлөөлж харилцан уялдаж ирснийг судлахгүйгээр түүхийн судалгааны гүн ухааны асуудлыг ш ийдвэрлэх боломжгүй юм. Ерөөс түүхийн ухааны өөрийнх нь хөгж лийн түүхийг нарийвчлан судалж түүний одоогийн байдал, ирээдүйн чиг хандлагыг тогтоох нь өөрийнх нь цаашдын хөгжилд чухал нөлөө үзүүлнэ. 1. Сурвалж бичиг Түүх судлалын үндсэн хэрэглэгдэхүүн бол түүхийн сурвалж байдаг бөгөөд түүнийг нарийвчлан судлах нь түүхийн ухаанд төдийгүй бусад төрлийн судалгаанд ч үржил шимтэй хөрс буй болгох юм. 10


X II-X IV з ү ү н ы

М онголы н

түүхийн сүр в а л ж

сүлалгааны зо хиол

Эрт үеэс Төв Азид иргэншсэн Монголчуудын түүхийг судлахад монгол сурвалж бичиг илүү их итгэл үнэмшил, үнэ цэнэтэй бөгөөд тэргүүн зэргийн ач хол б огд олтой болохы г судлаачид о н ц л о н т э м д э г л э с э э р и р ж ээ. Тэдгээрийн дотроос бидний үед уламжлагдан ирсэн нь 1240 онд Хэрлэн голын Х өдөө аралд ям ар н э гэн м онгол түүхчийн зохион дуусгасан Монголын нууц товчоо» хэмээх алдарт зохиол болно. «Нууц товчоо»-г -;нх уйгаржин монгол үсгээр бичсэн боловч бидний үед уламжлагдан ирсэн хамгийн хуучин эх бичиг нь хятад үсгээр монгол аялгууг галиглан бичсэн бөгөөд «Ю ан-чао-би-ши» хэмээх хятад нэртэй олджээ1 . «Нууц товчоо»-г эрт үеэс монголчуудын дунд уламжлагдан ирсэн хууч ломог, аман түүхийг үндэслэн зохиосон байна. Мөн хааны санд нууцлан хадгалдаг «Алтан дэвтэр», «Их товчоон» зэрэг их бага зохиол нэлээд байсныг ашигласан байж болох юм. Эдгээр зохиол нь бидний үед уламжлагдан прээгүй боловч түүнээс хойно зохиосон түүх судраас мэдэгдэж байна. «Нууц товчоо»-г Мин улсын анхны хаан Чжу Юанчжаны (1368-1398) үед хятадаар галиглан, хятад орчуулгыг хадаж 282 зүйлтэй 12 дэвтэр оолгожээ. Дараа нь Мин улсын гуравдахь хаан Юн Лэ (1403-1424)-гийн үед уг 282 зүйлийг арван таван дэвтэр болгон хэвлүүлжээ2. Тус зохиолд VIII зуунаас XIII зууны дунд үеийг хүртэлх 500 гаруй жилийн түүхэн хэрэг -.вдлыг багтаажээ. Түүнийг дотор нь гурав хуваан үзэж болно. Эхний хэсэг чонголчууды н гарал үүсэл ба Ч ингис хааны Борж игин овгийн түүх, монголын зарим аймагт болсон түүхэн хэрэг явдлыг он цагийн дэс дарааллыг баримтлан товчхон дурьджээ. Дунд хэсэгт Тэмүжиний бага залуу нас, Их Монгол Улс ба Эзэнт гүрний эхлэлийг тавихад түүний хэрхэн оролцож -всан тухай нэлээд дэлгэрэнгүй өгүүлжээ. Сүүлийн хэсэгт нь Өгэдэй хааны 1228-1241) үеийн түүхэн үйл явдлын тухай мэдээ баримт оржээ. «Нууц товчоо» бол тэр үеийн цорын ганц монгол сурвалж биш, өнөө үед уламжлагдан ирээгүй бусад монгол түүхэн сурвалж бас байсан байна. «Нууц товчоо» нь тухайн үеийн монголын түүх ялангуяа, XIII зууны үеийн түүхэн хэрэг явдлыг маш тод томруун, яруу сайхан тусгасан болох нь маргаангүй оөгөөд тэр үеийнтүүхэн сурвалжийн дотортэргүүн зэрэгт орно. Б.Я.Владимирцов хэлэхдээ: “Хэрэв дундад эртний үед нэг ч улс түмэн түүхчдийн анхаарлыг Монгол шиг татсангүй гэж хэлж болох аваас ганц ч нүүдэлчин түмэн бодит амьдралыг «Нууц товчоо»-ны адилаар тэгж уран нарийн лүрслэн харуулсан дурсгалт бичиг үлдээгээгүй гэдгийг тэм д эгл эвэл зохино”3 гэсэн нь бодит үнэнд нийцсэн ажээ. «Нууц товчоо»-нд Монгол аймгуудыг хүчирхэг хаан тэргүүтэй нэгдэн мандсан улс болгох үзлийг тууштай баримталсан нь түүхэн зүйн үүднээс авч үзэхэд дэвшилтэт зүйл юм. E.Haenisch. «M ongolun niuca tobca’an» (Y uan-ch’ao Pi-Shi) D ie geheim e geschichte der M ongolen aus der Chinesischen Transcription (Ausgabe Ye The-hui) in M ongolischen worthaut wiedergestelit, Leipzig, 1934; С .К озин. «Ю ань-чао-би-ш и» (Сокровенные сказания). Монгольская хроника 1240. М -Л „ 1941. «Юн Л э да дянь» — (Юн Л э хааны их хуульт бичиг) нэртэй нүсэр олон боть зохиолын 51795193-р ботид 15 дэвтэр болгон хэвлэж ээ. Б.Я.Владимирцов. Общественный строй М онголов. М -Л., 1934. стр. 8.

11


М О Н ГО Л

У Л С Ы Н ТҮҮХ .

II

БОТЬ

«Нууц товчоо»-г хятад хэлнээ орчуулах тайлбарлах болсон нь бидний өмнө өгүүлснээр XIV зууны хоёрдугаар хагаст эхэлсэн бөгөөд түүнээс хойш Хятад болон Дорнын бусад орнуудын хэлээр олон удаа орчуулжээ. Паллади К аф аров анх 1866 онд орос хэлээр орчуулан гаргаснаас хойш Нууц товчооныг Европын бараг бүх хэлээр ямар нэгэн хэмжээгээр орчуулсан ба ш инж лэн судалсан зохиол гар ч ээ1. «Нууц товчоо»-г 1947 онд түүний зохиогдсоны 700 жилийн ойг тохиолдуулан Ц.Дамдинсүрэн орчин цагийн монгол хэлнээ хөрвүүлж, нийт монгол уншигчдын хүртээл болгосон байна2. Энэ үеэс хойш монголд «Нууц товчоо» судлал ихэд өрнөсөн ба 1990 онд түүний 750 жилийн ойг тэмдэглэхтэй холбогдон судалгааны олон дорвитой бүтээл гарчээ3. Сүүлийн үед Өвөр Монголд «Нууц товчоо»-г судалсан хэд хэдэн сайхан бүтээл хэвлэгдэн гарлаа4. «Нууц товчоо»-ны олон орчуулга, латин галигууд дотор Австралийн эрдэмтэн Игорь де Рахевилтз, Японы эрдэмтэн Ш.Озава нарын бүтээл их нэртэй юм. Монгол сурвалжийн тоонд «Богд баатар биеэр дайлсан тэмдэглэл» зохиолыг оруулж болно. Тус зохиол «Ш эн-Ву цинь-чжэн лу» гэдэг нэрээр хятад хэлээр уламж лагдан ирж ээ. Э нэ зохиолы г Ф ранцы н эр д эм тэн П .П еллиот, Л.Амбис нар монгол сурвалж бичгүүдтэй харьцуулан олон талаас нь нарийвчлан судлаад XIII зууны тэргүүн хагаст Монгол эрдэмтэн монгол хэлээр зохиосон бүтээл байж ээ гэж үзжээ. Т эгээд XIII зууны хоёрдугаар хагаст хятадаар орчуулан гаргасан гэжээ. Монгол эх нь бидэнд уламжлагдан ирээгүй учир хятад сурвалж гэж үзэх болсон гэдэг дүгнэлтэд хүрчээ. Э н э хоёр эр д эм тэн түүни йг Ф р ан ц хэл ээр орчуулж , эрдэм ш инж илгээний удиртгал бичиж, тайлбар зүүлт хийж нийтлүүлсэн нь их нэрд гарчээ5. Ч.Далай тус зохиолыг “Монгол эрдэмтэн Цагаан зохиосон ... Цагаан бол харь улсын олон хэлээр ном зохиол унш иж, хятад хэлээр чадам гай бичдэг хүн б ай ж ээ” 6 гэсэн байна. П алладий К аф аров мөн зохиолыг орос хэлнээ анх орчуулж тайлбар зүүлт хийж нийтлүүлсэн байна7. Энэ зохиолыг «Богд баатар биеэр дайлсан тэмдэглэл» нэртэйгээр хятадач Ч.Дандаа 1920 хэдэн онд монголчилсон нь одоо УТНС-нд rap бичмэлээр хадгалагдаж байна. М өн Өвөр монголд ш инээр орчуулан нийтэлж ээ. 1

2 3 4 5 6 7

12

Кафаров Палладий, Старинное монгольское предание О Чингис хане — Ю ань-чао-би-ш и. С окровенны е сказания о поколений монголов. Пер. с китайск. Труды членов Росс. дух. М иссий в П екине, T.IV, С П б., 1866. Францын эрдэмтэн Пеллио түүний эхний бүлгүүдийг орчуулж хэвлүүлсэн ба англи, герман, унгар, чех, түрэг, япон зэр эг олон хэлэн д орчуулагдж ээ. Ц .Д ам ди н сүр эн . «М онголы н нууц товчоон ». УБ., 1947. Э н э орчуулга 1957 о н д дахин хэвлэгдсэн ба түүнээс хойш хэд дахин нийтлэгдж ээ. Д .Ц эр эн содн ом . Б.Сумъяабаатар, Ш.Гаадамба нарын бүтээл болон хурлын эмхтгэлийг ном зүйн жагсаалтаас үзн э үү. Баяр, М ансан, Э лдэнтэй, Ринчен нарын зэрэг эрдэмтдийн бүтээлийг ном зүйн жагсаалтаас үз. Histore des Campagnes de G engis khan, Cheng-wu tsin-tscheng-Lou, tran, et annot, par P.Pelliot, L.Hambis. T . l . Leiden., 1951. Ч.Далай. «Монголын түүх» (1260-1388). Гутгаар дэвтэр. УБ., 1992. 11-ртал. «Ш ен-ву цинь чжэн лу» опи сан ие личных походов свящ енно-воинственного. П еревод с предисловием и примечаниями. Перевод П.Кафарова. -Восточный сборник. С П б., 1877.


X II-X IV зу у н ы

М о нго л ы н

түүхийн сур в а л ж

ба

сулалгааны зо хиол

<Юань улсын судар»-ын эхний хоёр бүлгийг бичихэд уг зохиолыг чухал сурвалж болгон ашиглажээ. Энэ зохиолд «Нууцтовчоо»-нд гардаг үйл явдал бараг хэвээр гардаг боловч өөр сурвалжид байхгүй ш инэ чухал м эдээ агуулсан нь сонирхолтой. Чингис хааны намтар, аян дайныг судлахад чухал сурвалж болно. Хожим манж ийн Энх-Амгалан хааны үед «Богд баатар биеэр дайлсан тэмдэглэл» гэсэн ижил нэртэй өөр зохиол гарсантай бидний өгүүлэн буй энэ зохиолыг хутган эндүүрч болохгүй. «Цагаан түүх»-ийг XIII зууны сүүлчээр зохиосон байна. Бүрэн нэр нь «Дөрвөн төрийн арван буянт номын Цагаан түүх» гэдэг. Хубилай хаан (1260-1294) нэгэн монгол эрдэмтэнд тусгай захиалга өгч бичүүлсэн гэдэг. Зарим эрдэм тэд Хубилай хааныг зохиосон гэж үздэг. XVI зууны үед Ордосын Хутагтай Сэцэн хун тайжийн шинэчлэн засамжилсан эхээр одоо үед уламжлагдан иржээ. Ш .Бира нарны зэрэг эрдэмтэдийн үзэж байгаагаар түүнийг зохиогч нь монголын түүхийг энэтхэг, түвэдийн хаадаас гаралтай болгон бичих уламжлалыг анх бий болгожээ. Бас шашин төрийг хослон барих хоёр ёсны тухай сургаальд онцгой анхаарал тавьжээ. М онголын түүх бичлэгт ийнхүү Буддын шашны нөлөө хүчтэй нэвтрэх болсон нь Хубилай хааны үед төрийн багш байсан Пагва лам ы н үйл аж иллагаатай шууд холбоотой а ж э э 1. «Цагаан түүх» хэдийгээр хууль эрхэм ж ийн ш инж тэй зохиол боловч X III зууны үеийн М онголын түүх, нийгэм эдийн засаг, шашин, соёлын холбогдолтой зарим мэдээ агуулсан чухал сурвалжийн нэг юм. Цагаантүүхийн эхүүдийг Клаус Загастер, Лю Ж энсо, П.Б.Балданжапов нарын зэрэг эрдэмтэд харьцуулан судалж, эрдэм ш инжилгээний тайлбар зүүлт хийж нийтлүүлжээ. XIII-XIV зууны үеийн зохиолуудаас манай үед уламжлагдан ирээгүй нэлээд зохиол байгаа нь бусад сурвалжуудаас мэдэгдэж байна. «Юан улсын судар»-т Алтан ургийнхнаас бусад хэн ч үзэж үл болох «Их товчоо»-ны тухай, мөн «Хархорумын агуу тэм дэглэл»-ийн тухай дурьдсан байдаг. Ш .Бира, түвэдийн түүхч Гунгаадорж «Улаан дэвтэр» гэдэг зохиолдоо «Их то б и ч и ян »-ы г аш игласан тухай м эд ээл сэн б а й н а 2. Р аш и д -ад -д и н и й «Судрын чуулган»-д «Алтан дэвтэр» гэх мэт монгол түүхийн зохиол байсан тухай өгүүлжээ. Ч.Далай «Үнэнтүүх» буюухятадаар «Ши-лу» гэдэгзохиолыг дан ганц хятад сурвалж биш бас монгол сурвалж гэж үзэх нь зүйтэй гэсэн санал дэвшүүлсэн юм3. Бидний өгүүлэн буй сэдвийн холбогдолтой хожуу үеийн сурвалж олон байдаг. Ялангуяа, XVII-XIX зууны Монголын түүхийн сурвалжаас олон сон ирхолтой м эд ээ б ар и м т олж б олно. Т ухайлбал, Э р тн и й хаады н үндэслэсэн төр ёсны зохиолыг товчлон хураасан «Алтан товч» хэмээх 1

2 3

Ш .Бира. “Анализ основных данных Белой истории и время ее составления” - «БНМ АУ-ын түүх соёл, түүх бичлэгийн асуудалд» гэдэг түүний бүтээлийн эмхтгэл. УБ., 1977. 164-186-р тал; Ш. Н ацагдорж. «Цагаан түүхийн тухай хэдэн үг». УБ., 1958; Х .П эр л ээ. «М онголын хувьсгалын өм нөх үеийн түүх бичлэгийн асуудалд». УБ., 1958. 13-р тал. Ш .Бира. «О Золотой книге Ш .Дамдина». УБ., 1964. 61-ртал. Ч.Далай. «М онголын түүх» (1260-1388). Гутгаар дэвтэр, УБ., 1992. 9-р тал.

13


М О Н ГО Л

ҮЛСЫ Н ТҮҮХ. I I БОТЬ

ш аш ти р ы г н э р л эж б о л н о . Э н э зо х и о л ы г 1962 онд С удар б и ч ги й н хүрээлэнгийн дарга агсан Онхудын Жамъян Халхын Цэцэн хан аймгийн Баянтүмэний орчим Ю ншээбү тайжийн удам угсааны нэгэн хүнээс олж ирснийг хэд хэдэн удаа нийтэлж ээ1. Лувсанданзан Гүүш зохиосон тул Лу «Алтан товч» гэж нэршжээ. Энэ зохиолд «Нууц товчоо»-ны гуравны хоёр хувийг шууд хуулбарлан оруулсан тул түүний уйгаржин монгол бичгийн уг эхийг сэргээх хэрэгт үнэлж баршгүй их ач холбогдолтой юм. Лу «Алтан товч»-д М онголын түүхийн 400-аад ж илийн түүхийг багтаасан бөгөөд сүүлийн хэсэг нь нэлээд дэлгэрэнгүй, урьд мэдэгдээгүй чухал мэдээнүүд агуулсан тул улам ч сонирхолтой, үнэ цэнэтэй болжээ. Бас тэр үеийн утга зохиолын хэр хэмжээг тодорхойлох олон тооны шүлэг, өгүүллэг, домог сургаалийг бичиж үлдээсэн нь ихээхэн дурсгалтай зүйлийн нэг болжээ. Лу «Алтан товч»-оос гадна Хураангуй «Алтан товч», М эргэн гэгээний «Алтан товч» гэх мэт хэдэн зүйл «Алтан товч» байдаг. 1604-1624 оны хооронд зохиогдсон «Хаадын үндэсний хураангуй Алтан товч нэрт судар» буюу «Бага Алтан товч»-д гол төлөв Чингис хааны намтар бичигдсэн байна. Энэ зохиолыг бас «Чингис хааны цадиг»2 гэж нэрлэдэг. Түүнийг буриадын эрдэмтэн лам Гомбын Галсан орос хэлээр орчуулан нийтэлснээс хойш Галсан Гомбоевын «Алтан товч» гэж нэрлэх болсон байна3. Зохиогч нь үл мэдэгдэх «Алтан товч» гэж бас нэрлэсэн үзэгдэнэ. Хураангуй «Алтан товч»-ийг Английн монголч эрдэмтэн Ч.Бауден англи хэлээр орчуулан нийтэлсэн4 байна. XIII-XIV зууны Монголын түүхийг нэлээд тодорхой бичсэн бас нэгэн «Алтан товч»-ыг 1765 онд зохиожээ. Энэ зохиолыг Урадын мэргэн гэгээн зохиосон тул М эргэн гэгээний «Алтан товч» гэж нэрш ж ээ5. Тус зохиолд Чингис хааны өвөг дээдсийн оршин амьдарч байсан цаг үе, төрсөн, нас барсан он цагийг илүү тодорхой өгүүлсэн байна. Тус «Алтан товч»-ийг П.Б.Балданжапов нарийвчлан судлаж нийтлүүлсэн юм6. Дээр дурьдсан зохиолуудаас гадна XVII зууны эхэн хагаст зохиогдсон «Шар тууж», 1663 онд зохиогдсон Саган Сэцэний «Эрдэнийн товч», 1774­ 75 оны үед Рашпунцагийн зохиосон «Дай Юан улсын Болор эрхи», 1835­ 1836 оны үед Ж ам б ал д о р ж и й н зо х и о со н «Б олор толь», Ц ах ар ы н Гомбожавын «Гангын урсгал», Жамбын «Асрагч нэртийн түүх», Ломигийн «Монгол Боржигид овгийн түүх», Галдан туслагчийн «Эрдэнийн эрхи» 1

2 3 4 5 6

14

Лу «Алтан товч»-ийн барын эх У ТН С -нд хадгалагдаж байна. 1937 онд анх Улаанбаатар хотноо хоёр дэвтэр болгон нийтэлж ээ. Э нэ нийтэлсэн эхийг А.М остерт А Н У -д 1952 онд, В.Хайссиг Баруун Германд 1958 онд тус тус орш ил, тайлбартайгаар хэвлүүлжээ. Ш .Бира «М онголын нууц товчоо» зохи огдсон ы 750 ж илийн ой д зориулан Лу «Алтан товч»-ийн үн дсэн эхэд оршил бичиж, Улаанбаатар хотноо 1990 онд ф ото зургаар нийтэлсэн байна. «Чингис хаган-у чадаг». Б ээж ин, 1925. «Алтан тобчи», Монгольская летопись, перевод Галсана Гомбоева -ТВО РАО, T.VI, С П б., 1958. Altan Tobchi, The M ongolian Chronicle, text, translation and critical notes by Ch. Bawden, Biesbaden, 1995. М эргэн гэгээн. «Алтан товч». Хаалган, 1942. П.Б.Балданжапов. Altan tobci, Монгольская летопись XVII в. Улан-Удэ, 1970.


X II-X IV

зүуны

М о н го л ы н

түухийн сүр в а л ж

ба сулалгааны зо хи о л

зэрэг бас бус олон зохиолы г нэрлэж болно. Эдгээр зохиолы н тухайд дараачийн ботиудад өгүүлэх юм. Тэмдэглэвээс зохих нь эдгээр зохиолын лотор М онголын хаадыг Энэтхэг, Түвэдийн хаадаас уламжлалтай гэх буюу Чингис тэргүүтэй М онгол хаадын үйл ажиллагааг ш арын ш аш ны лам нарын сургаал заавраар явж байсан м этээр ш аш ны өнгө аяс оруулан гажуудуулсан зүйл үлэмж байдаг. Бас баримт мэдээ он цаг нь хоорондоо буюу бусад сурвалж бичгийн мэдээнээс зөрж байдгийг анхааран судалж, шүүн тунгаах хэрэгтэй. Түвэд хэлээр байгаа монголын түүхийн зохиолуудад Чингис хааны намтарт болон Монголын эзэнт гүрний түүхэнд холбогдох баримт материал цөөнгүй байгааг манай эрдэмтэд судлан илрүүлсэн байна1. XIII-XIV зууны үеийн монголын нийгэм төрийн түүхийг судлахад тэр үеийн хууль цаазны дурсгал чухал ач холбогдолтой юм. Чингис хааны үед тогтоон мөрдөж эхэлсэн «Их-Яса» (Их засаг) хууль бидний үед бүрэн эхээрээ уламжлагдан ирээгүй боловч түүний зүйл ангиас бусдын зохиолд тэмдэглэгдэн үлдсэн зүйлүүд байна. Их засаг хуульд холбогдох зарим зүйл ангийг Х .П эрлээ «Нууц товчоо»-ны дотроос түүвэрлэн авч нийтлүүлсэн байна2. Их засаг хуулийн зарим зүйл ангийг Египетийн эрдэмтэн М акриз ( 1364-1442)-ын зохиолоос олж Европын хэлэнд орчуулан нийтэлсэн байна. Эрдэмтэн Сайшаал «Чингис хааны тобчиян» зохиолдоо Их засаг хуулийн агуулгыг тун дэлгэрэнгүй гаргажээ3. Юан улсын үед удаа дараа тогтоосон хууль зарлигийн хураамж олон боть зохиол байдгийг 8 анги, 60 бүлэг 2361 зүйлтэй «Юан улсын богд хууль»-иар төлөөлүүлэн үзэж болох байна. «Юан улсын богд хууль»-иас гадна 1322-1323 оны үед нийтэлсэн «Их Ю ан улсын нэвтэрхий цааз» түүнээс салбарласан «Юан улсын хууль цаазын бичиг» зэргийг дурьдаж болох юм. Эдгээр хуулиудад X111-X1V зууны монголын түүх, ахуй амьдралтай холбоотой чухал баримт сэлт орсон байна. «Юан улсын богд хууль» бүрэн эхээрээ уламжлагдан ирсэн бөгөөд түүний монгол орчуулгын гар бичмэл эх нь УТНС-д хадгалагдаж байна. Монголын дундат зууны түүхийг судлахад хад чулууны болон пайзны бичээс, дөрвөлж ин үсгийн дурсгал, үйсэн дээрх бичгүүд зэрэг богино хэмжээний бичгийн материалууд мэдэгдэхүйц ач холбогдолтой юм. X III-X IV зууны үеийн монголы н түүхийн холбогдолтой сурвалж бичгүүд монгол хэлнээс гадна хятад, араб, перс, ф ранц, латин, түвэд, армян, түрэг, гүрж, орос зэрэг олон хэл дээр үлэмж арвин байдаг. Хятад сурвалж бичиг нь монголын түүх судлалд чухал бөгөөд ялангуяа, XI11-XIV зууны үеийн түүхийн үлэмж хэрэглэгдэхүүн байгааг заан хэлэх хэрэгтэй. Олон хятад сурвалж бичгийн дотроос «Юан ши» буюу Юан улсын сударыг юуны өмнө дурдах нь зүйтэй. Энэ бол тухайн үеийн монголын түүхийг судлахад чухал хэрэглэгдэхүүн болох том хэмж ээний иж бүрэн зохиол юм. 1369-70 оны үед Сүн Лян (1310-1381), Ван Вей (1322-1373) нар 1 2 3

Ш .Бира. Монгольская тибетоязычная историческая литература (XVII-XIX). УБ., 1960. Х .П эрлээ. Нууц товчоонд үлдсэн хууль цаазын зүйл. - “ S M ”. T .III, F.12. Сайшаап. Чингис хааны тобчиян. Д ээд дэвтэр. 490-506-р тал.

15


М О Н ГО Л

ҮЛ СЫ Н ТҮҮХ. I I БОТЬ

тэргүүтэй хятадын Мин улсын ордны 16 түүхчид эрхлэн зохиожээ. Түүний «Уг тэмдэглэл» 47 бүлэг, «Ойллого дэвтэр» 58 бүлэг, «Айлтгал тэмдэглэл» 8 бүлэг, «Шастир» 97 бүлэг, бүгд 210 бүлэг болно. Ихэнхдээ Хятадын түүх мэт боловч М онголын нэгдсэн улс байгуулагдсан, эзэнт гүрэн бүрэлдэн тогтсон, талын язгууртнуудын хийсэн аян дайн, тэдний хувийн амьдралд холбогдох үлэмж баримт буй. Манай үед уламжлагдан ирээгүй өдий төдий зохиол хэрэглэсний дээр түүхэн явдлын халуун мөрөөр нь мөшгөн бичсэн үлэмж баялаг мэдээ сэлт агуулсан байна. Ялангуяа, монгол хаад, хатад, хөвгүүд, гавъяат сайд, түшмэд, жанжин нарын намтраас орчуулан эш татаж оруулсан нь ихэд сонирхолтой. Монголын улс төрийн түүх, аж ахуй, эдийн засаг, анги нийгмийн холбогдолтой баримт, түүний сүүлчийн хэсэгттөрийн байгууллын холбогдолтой мэдээ арвин бий. Тус зохиолд Мин улсын түүхч нарын түүхийн үнэн м ени йг гуйвуулан муш гисан зүйл үлэмж, алдаа таш аарал ч багагүй болохыг үе үеийн гадаад, дотоодын эрдэмтэд заан т э м д э гл э с э э р и р ж ээ. Т ухай лбал, X V III зууны үеи йн м онгол түүхч Раш ипунцаг «Их Ю ан улсын болор эрхи» зохиолдоо хятад сурвалжийн талаар: “Хятадын судар зохиогч мэргэдүүд бийрийн зөөлөн үзүүрт шүтэж, өөрийн улсаа сэмээр магтан бусдыг нарийнаар доромжилсонгүй хэмээж үл болно” гэсэн нь «Юан улсын судар»-т ч мөн нэгэн адил холбогдох юм. «Юан улсын судар»-ыг Монголын Судар бичгийн хүрээлэнгийн гишүүн Дандаа хэмээн алдаршсан Чимидийн Дэмчигдорж (1863-1932) хятад хэлнээс тус хүрээлэнгийн даалгавраар монголчилсон нь М ТНС-д rap бичмэлээр хадгалагдаж буй. Э нэ орчуулга бол хожимын түүхчдэд үлдээсэн үнэлж баршгүй өв юм. 1644 онд «Юан улсын судар»-ыг манж, монгол хэлээр хураангуйлан орчуулсан нь мөн манай улсын номын санд хадгалагдаж байн а1. «Юан улсын судар»-ын хэд хэдэн бүлгийг орос болон европын хэлнээ орчуулан нийтэлжээ. XIX зууны тэргүүн хагаст Юан улсын түүхийн эхний 4 бүлгийг Оросын нэрт нангиадач Бичурин орчуулсан нь баруунд гарсан орчуулгуудын эхнийх нь бөгөөд хамгийн дорвитой нь б олн о2. Хятадын түүхчид «Юан улсын судар»-ыг ихээхэн алдаа мадагтай хэмээн үзэж түүнийг залруулан сайжруулах талаар удаа дараа оролдлого хийж судлан шинжилсэн тухай Н.Ишжамц, Ч Д алай нар тодорхой өгүүлжээ3. «Ю ан улсын судар»-аас гадна монголын түүхийг судлах арвин их хэрэглэгдэхүүнхятад хэлээр байгааг Н.Я.Бичурин, Н.Ц.Мункуев нар судлан шинжилж үнэтэй чухал хэрэглэгдэхүүн болохыг нь онцлон тэмдэглэсэн байн а4. Ч .Д алай «М онголы н түүх» зохиолдоо өөрийн судалсан хятад «Дай Юан улсын судар». 15 дэвтэр, гар бичмэл, «Юан гүрүн-и Сүдүри», 14 дэвтэр. М одон бар, М У Н С -д буй. Н .Я.Бичурин. «История первы хчеты реххановиздома Чингисова». П ереведен ос китайского... С П б., 1829. Н .И ш ж амц. «М онголын нэгдсэн тер байгуулагдаж феодализм бүрэлдэнтогтсон нь». УБ., 1979. 7-8-р тал; Ч.Далай. «Монголын түүх» (1260-1368). УБ., 1992. 25-26-р тал. Н .Я .Б и ч ур и н . М өн дурьдсан зохи ол ; Н .Ц М ункуев. X III-X IV зууны ү еи й н монголы н ардуудын аж байдлын тухай ш инэ материал. -«М онгол-Татарууд Ази Европт». УБ., 1984. 465-505-р тал.

16


X II-X IV

зүуны

М онголы н

түүхийн сур в а л ж

ба

сулалгааны зо хиол

хэлний сурвалж бичгийн талаар тусгайлан өгүүлсэн тул1 давхардуулан өгүүлэх шаардлагагүй юм. Д ээр өгүүлсэн төрийн албан түүх болон жирийн бие даасан зохиолуудаас гадна элчин жуулчин нарын аян замын тэмдэглэлийн чанартай бүтээлүүд цөөнгүй байна. Дорнын жуулчдын аяны тэмдэглэл их төлөв хятад хэлээр байдаг ажээ. XIII зууны үед монголын төрийн зөвлөгчийн үүрэг гүйцэтгэж байсан Хятан угсааны эрдэм тэн Елюй Ч у-Ц айн «Си-ю лу» (Баруун газар зорчсон шастир) гэдэг замын тэмдэглэл байна. Тэрээр Чингис хаан 1219 онд баруун зүг аян дайн хийхэд бичгийн сайдаар дагалдан явсан газар орныхоо байдал, ёс заншил, дайны явц зэргийг тэмдэглэн үлдээжээ. Хятадын бомбын шашны арши Чан Чуны «Си-юй-цзи» (Өрнө зүг аялсан замын тэмдэглэл) зохиол байна. Тус зохиолд тэр эрдэмтэн арши Чингис хааны хүсэлтээр Хятадаас дундад Ази хүртэл алс холын зам ы г туулан Чингис хаанд биеэр бараалхан уулзаж ярилцсан тухайгаа дэлгэрэнгүй өгүүлсэн байна. Өмнөд Хятадын Сүн улсын элч Чжао Хуны «Мэн-да бейлу» (Монгол, Татарын бүрэн тэмдэглэл), Пэн Да-Я, Сюй Тин нарын «Хэй-даши-люе» (Хар Татарын хэргийн товч) хэмээх хоёр бүтээл нь XIII зууны үеийн монголын түүх, улс төр, аж ахуй, цэргийн хэрэг, ёс суртахуун, утга зохиолын талаар үнэтэй мэдээ сэлт агуулсан байна. Энэ хоёр зохиолыг «Богд баатар биеэр дайлсан тэмдэглэл»-ийн хамт 1985 онд Өвөр Монголд «Монгол тулгар бичгийн цуврал»-аар нийтлүүлжээ. 1220-21 онд Хятадаас элч зарсан тэмдэглэл «Бей-ши-чжи» (Умард зүг элч зарсан нь)2, Хангай уулын өмнөд бэлд байсан Хубилай хаантай уулзахаар хятадаас ирсэн Чжан Дэхуйн «J1 ин бэй чжи син» (Давааны араар аялсан тэмдэглэл)3, Лю Цзэгийн «Бей-сюн сы-цзи» (Умардад аялсан хувийн тэмдэглэл), Хун Хаогийн «Сунмо цзи-вэнь» (Х ээр талы н нутагт сонссон тэм дэглэл) зэрэг олон элч жуулчдын тэмдэглэлд монгол нутагт дайралдсан хуучны дурсгалт зүйлс, собл^ газар тар и ал ан , гар үйлдвэрлэл, ялангуяа зан зан ш л ы н тухай сонирхолтой мэдээ баримт олон байдаг ажээ. Хятад хэлний сурвалжаас гадна Солонгос, Япон, Энэтхэг, Вьетнам, Индонези, Балба зэрэг Умард монголын түүхийн холбогдолтой сурвалж бичиг байдаг байна. Гэвч эдгээр хэлний сурвалжийг нарийвчлан судалсан нь ховор юм. XV зууны үед Солонгост Корё-Са (Корейн түүх) гэдэг зохиол бичигджээ4. Тэр зохиолд тухайн үеийн Монгол, Солонгосын харилцааны холбогдолтой материал орсон ажээ. XIII-XIV зууны Монголын түүхийн нэлээд чухал хэсэг нь Араб, Перс хэлээр бичигдсэн байна. Үүнд юун түрүүнд Ата-Малик Жувейни, Рашидад-Дин нарын зохиолыг нэрлэж болно. 1260 онд Ираны түүхч Ата-М алик Жувейни «Ертөнцийг байлдан дагуулагчийн түүх» зохиолоо туурвижээ. 1250 хэдэн онд Жувейни Иран дахь монгол сайд Аргуны бараа бологчийн тоонд орж монгол ноёдын чуулганд оролцохоор Хархорумд ирээд байх үедээ тус

I 1 2 3 4

Ч.Далай. «М онголын түүх» (1260-1388). УБ., 19?2. 13-27-ртал. E.Bretschneider. Medieval Research from eastern asiatiy sources. vol. 1. London, 1888. pp. 9-24. Ч.Далай. «М онголын түүх» (1 2 6 0 -1388^ i? l - p K ope-ca (К орейн түүх), T. I-III. ПхдаьяН, 197


М О Н ГО Л

У Л С Ы Н ТҮҮХ .

II

БОТЬ

зохиолыг бичиж эхлээд хожим Хүлэгү хааны дэргэд очсон үедээ төгсгөжээ. Жувейни ийнхүү Монголд ирж тэр цагийн түүхэн хэрэг явдлыг биечлэн үзэж мэдсэн ба зан заншилтай нь танилцаж, Чингис хааны үеийн түүхэн үйл явдлыг халуун сэргэг дээр нь мөшгөн тэмдэглэсэн төдийгүй Иран зэрэг дундад Азийн улс орнуудыг монголчууд хэрхэн яаж байлдан дагуулсныг нүдээр үзэж , б иечлэн оролцож явсан болохоор түүний зохиол шууд ажиглалтын үндсэн дээр бичсэн тулгар сурвалжийн ш инжтэй болж үнэ цэнэ нь улам ч нэмэгджээ. Ж увейни Иранд байгуулсан Монгол улсын Хүлэгү, Абага хаадын үед төрийн том сайд байжээ. Жувейни Хорасан хүн. Эцэг нь мөн монголын төрд үйлчилж байжээ. Жувейни зохиолдоо Чингис хаанаас Мөнх хаан хүртэлх үеийн түүхийг сүрхий тодорхой бичсэн. Дээрх хоёр хаанаас гадна Ө гэдэй, Гүюг, Зүчи, Бат, Ц агаадай, Тулуй нары н намтарыг голлон өгүүлж-, монголын цэрэг Туркестан, И ран, Багдадын Халифын хаант улс зэргийг хэрхэн эзэлсэн тухай дурьджээ. Түүнд монгол болон лалын ш аш инт орнуудын аж байдал, амьдарлыг илтгэн харуулсан байдал цөөнгүй байна. Ж увейнийн энэ зохиолыг Раш ид-ад-Дин өөрийн туурвилдаа сурвалж болгон ашиглажээ. Ж увейнийн зохиолын үндсэн эх нь Орос, Англи, Ираны номын санд хадгалагдаж байдаг бөгөөд Францад буй 1290 оны эхийг нэлээд эртний эх гэдэг байна. . Тус зохиолын Мирза Мухаммед Хазвиний эхийг Бойл орчуулж хоёр боть болгон англиар нийтэлснийг1 Өвөр монголд орчуулан монгол бичгээр хэвлүүлсэн байна. Рашид-ад-Дин (1247-1318) «Судрын чуулган» хэмээх асар том зохиолоо Иран дахь Хүлэгүгийн угсааны Монгол хаан (Ил хаан) Газан, Өлзийт нарыг төр барьж байх үед мөнхүү хаадын захиалгаар 1310-11 оны үед бичиж дуусгажээ. XIV зууны үед М онголын түүхийг бүртгэн зохиох нэгэн төв Ирандбий болсон ажээ. Газанхаан (1271-1304) бол Хүлэгүгийн ачхүү, Иранд байгуулсан М онголын Ил хаант улсын хаан бөгөөд их эрдэм чадалтай хүн байж ээ. Раш ид-ад-Д ин зохиолоо монгол хаадын ивээл дор И ран дахь Монголын хаадын ордны сан хөмрөгт хадгалагдаж байсан “Алтан дэвтэр” гэх мэт бидний үед уламжлагдан ирээгүй онц чухал сурвалж бичиг, монгол, тайчууд, хэрэйдийн түүхийн тэмдэглэл, хуйлмал бичгүүдийг ашигласнаараа туйлын үнэ цэнэтэй юм. «Судрын чуулган»-ы гол зохиогч нь Рашид-адДин гэгдэх боловч үнэн хэрэгтээ уг зохиолын монгол түүхийн хэсгийг монголын хуучин түүх гарамгай мэддэг гэж алдаршсан Болод чинсан нарын зэрэг зургаан монгол түүхчдийн хамт бичээд Монголын хаадын ордонд өөрөө ерөнхийд нь хянан гаргасан аж ээ. М онгол гүрэн хөгжлийнхөө туйлдаа хүрсэн үеийн хэрэг явдлыг сайн мэдэх Болод чинсан нарын зэрэг түүхчдийн гарт аман түүхийн асар их цуглуулга, тэмдэглэл, гэрийн үеийн бичиг байсан бололтой. Р аш и д -ад -Д и н и й зохиолд «М онголы н нууц товчоо»-ны зарим зүйлийг тодруулсан өдий төдий мэдээ сэлт, хууч домог байна. «Судрын чуулган» нь өнгөрсөн үеийн түүхт байдлыг аман түүх, хууч 1

18

The History o f the World-Conqueror, by A la-ad-D in Ata-M alik Juvaini, translation from the text o f Mirza Muhammed Qazvini by JA .B oyle, V.I, II. Manchester, 1958.


X II-X IV

зүүны

М о н го л ы н

түүхийн

сүрвал ж

ба

сүлалгааны зо хиол

аомгоор зураглан үзүүлсний хувьд «Нууц товчоо»-ноос ч давуу талтай 5өгөөд тэдгээрийг эрдэмтэд одоо хүртэл бүрэн гүйцэд нарийвчлан судлаж -мжаагүй байна. «Судрын чуулган»-ы тэргүүн хэсэг нь М онголын түүх, дэд хэсэг нь дэлхийн түүх, гутгаар хэсэг нь дэлхийн газар орны тэмдэглэл оолно. Түүнд Ч ингис хааны амьдрал, аян дайнаас гадна Өгөдэй, Гүюг нарын тухай дэлгэрэнгүй өгүүлсний дээр Хүлэгү (1256-1265), Абага (1265­ 1282), Аргун (1284-1291), Газан зэрэг Ил хаадад холбогдох баримт сэлт арвин оайна. «Судрын чуулган»-ы 10 гаруй эх Орос, Англи, Ф ранц, Герман, Лвстрали, Иран, Түрэг зэрэг оронд хадгалагдаж байдаг. Түүнийг ашиглан оүтээл туурвисан эрдэмтэд олон байдаг бөгөөд хамгийн анхных нь Абул Гази, Д.Оссон нар болно. «Судрын чуулган»-ыг Монголд Ц.Сүрэнхорлоо эрос хэлнээс орчуулсан ба Европын бусад хэлээр ч орчуулан хэвлэсэн байна1. Дээр дурьдсан зохиолуудаас гадна XI1I-XIV зууны үед Вассаф-ульХазрет гэдэг цолтой Абдулхан болон Ибн-ал-Асирын зохиолууд гарчээ2 . Зассаф-уль-Хазрет «Улс орныг хуваарилсан он цаг дарааллын судар» гэдэг зохиолоо перс хэлээр бичжээ. Энэ зохиолд монголын түүхийн 1257-1327 оны үеийг хамарчээ. Таван бүлэг бүхий энэ зохиолд Жувейни зохиолыг ::хэд ашигласан ажээ. Ибн-ал-Асир зохиолдоо Хорезмын Бухар, Самарканд зэрэг бусад газруудыг монголын цэрэг эзэлсэн тухай тодорхой өгүүлжээ. Нессев гэдэг газарт төрсөн тул Мухамед А н-Н ессен гэж нэрш сэн М эн Ш ихабад-Дины «Сират ас-султан Джелал-ад-Дин М енкубертий»3 гэдэг зохиолд Умард Хорасаныг монголчууд эзэлсэн тухай өгүүлжээ. XVI зууны иран түүхч Хондемирийн «Эрт үеэс Төмөрийг хүртэлх М онголын түүх»4, XVII зууны Хивагийн хан Абул-Гази Бахадурын бичсэн «Монгол-Татарын түүх»5 зэрэг бүтээлээс бидций өгүүлэн буй үеийн түүхийн олон зүйлийн мэдээ олж болно. М онголын түүхийн холбогдолтой армян сурвалж бичгүүдийг орос, англи х эл ээр орчуулан н и й т э л с н э э с 6 үзэхэд X III-X IV зууны үеийн

:

4 5

6

Раш ид-ад-Д ин. С борник летописей. Том. I-IV, 1946, 1952, 1954; Джами ат-товарих Раш ид-ад-Д ина. Перевод И .Н Березина-Труды Вост. отд. Росс. Археол. О б-ва, V-V I боть, С П б., 1858. Quatrmere.E. Histoire des M ongols de la Derse, ecrite en Persan, par Rashid-ad-Din, publiec, traduite en Francais, accompagnee de notes et dun memoire sur La Vie et les enurages de auteur. T .l. Paris. Р аш и д -ад-Д и н . Судрын чуулган, opoc х эл н ээс эх х э л н э э хөрвүүл сэн Ц .С үрэнхорлоо, гурван боть, УБ., 2002. Д .О ссон. История М онголов от Чингис-ханы до Тамерлана, Том.1, Чингис хан. Перевод и предисловие проф. Н .К озм ина, Иркутск, 1937. стр. 11. И бн-ал-А сир, Бүрэн түүхийн шастир, 1231. Т и зен гаузен , С борник материалов, относящ ихся к истории Золотой Орды, С П б., 1884. T.1, стр. 1-15. Арабские и персидские источники. M-J1., 1939. стр. 469-484. Х ондемир. История М онголов. От древнейщ их времен до Тамерлана, С П б., 1834. Перевод с персидского Василия Григорева. Abuol-Gasi-Bahadurkhan. H istoiregenealogiquedesTartares, trad, par A.Leide, 1726; Aboul-Ghazi Bahadur khan. Histoire des mongols et des Tartars, trad, par le baron Desm aisons, St. Peters Bourg, 1874. Армянские источники o М онголах, извлечения из рукописей X III-X IV вв. П еревод с древнеармянского, предисловия и примечания А.Г Галстьяна, М ., 1962. Robert and Richard N.Frue. History o f the nation o f the Archers . . . E.W.Cleaves, Harvard University Press, 1954.

19


М О Н ГО Л

УЛСЫН ТҮҮХ. I I БОТЬ

М онголын түүхэнд холбогдох сурвалж, тэмдэглэл армян хэлээр нэлээд байна. 1254-1255 онд Монголын Хархорум хотод ирсэн Бага Армяны хаан Хайтон (Х этум)-ы тэм д эгл эл 1 мөн М агаки, Вардан нары н М онголын түүхээр бичсэн зохиолуудад2 сонин баримт хэрэглэгдэхүүн нэлээд байдаг байна. Магаки «Монголын түүх» зохиолдоо Их засаг хуулийг ашиглан хэд хэдэн газар эш татсан байна. Өрнөдийн орнуудад гарсан Монголын түүх, тухайлбал XIII-XIV зууны түүхэнд холбогдох сурвалжийн дотор Плано Карпинийн «Монголчуудын түүхийн тэмдэглэл» чухал байр эзэлнэ. Плано Карпини Өрнөдөөс ирсэн жуулчдын анхных нь юм. Тэрээр Ромын пап лам, Францын IX Людовик хаан нарын зараалаар 1246 онд Хархорум хотод хүрэлцэн иржээ. Монгол хаады н н и й сл эл Хархорум хоты н байдлы г нарийн тодорхой бичиж үлдээсэн байна. 1248 онд мөн Ромын пап лам болон Ф ранцын IX Людовик хаан нарын төлөөлөгчөөр ирсэн Гийлом де Рубрук бас Хархорум хотод нэлээд удаж буцсаны дараа «Дорнын орнуудаар аялсан нь» гэдэг илүү нарийн тодорхой тэмдэглэл бичжээ. Энэ хоёр жуулчин Хархорум хотод байх хугацаандаа монголын төр, цэрэг, аж төрөх ёс зэрэг тэр үеийн монгол орны байдлыг нарийн тодорхой гаргаснаараа хожмын түүхчдэд үнэт мэдээ баримт өгдөг юм. Түүний зохиол нь латин, франц хэлээр хэвлэгдсэн ба орос хэлээр орчуулан нийтэлжээ3. Монгол хэлээр XX зууны эхэн үед хоёр удаа, сүүл үед бас хоёр удаа орчуулагджээ4. Баруун Европын хэлээр байгаа монголын түүхийн чухал сурвалж бол Италийн жуулчин М арко Пологийн аяны тэмдэглэл юм. Тэрээр 17 жил монгол, хятад нутагт сууж Хубилай хааны төрд алба хаш сан болохоор түүний биеэр оролцож, нүдээр үзсэн зүйл үлэмж их юм. Марко Поло монгол хэл, бичиг м эдэх учир эзэн т гүрний олон газарт албан х эр гээр явж монголчууд болон эзлэгдсэн орнуудын хүн ардын амь зуулга, аж байдлыг нарийн ажиж таньсан байна. Монголд байхдаа замын тэмдэглэл хийгээгүй харин Итали нутагтаа очон хойно цээжиндээ хоногшин үлдсэн зүйлийг хүнд хэлж бичүүлсэн нь олны сонирхолыг ихэд татаж нэрд гарчээ. Марко Пологийн номонд Хубилай хааны ордны ёс дэглэм, тэр үеийн алба татлага, т ө р и й н зү гээс авч явуулсан зар и м арга х эм ж ээ, Х архорум хоты н холбогдолтой ш инэ сэргэг м эдээ байдаг юм. М арко П ологийн ном ы г И .П .М инаев хуучин франц хэлнээс орчуулж5, П.Пеллиот, Л.Амбис нар 1 2 3 4

3

20

Ziber Historiaram, partium orientis, sive pas fagium terrae fanctae Haythono, Ordinis Praemonstratensis, Authore ... Haganoe, 1529. Патканов К.П . История М онголов Инока Магакия XIII века, С П б., 1871; Патканов К.П . История М онголов по армянским источником, С П б., Вып. 1-2; 1873-1874. П лано К арпини. «История монголов». Перевод А.М алеина. С П б., 1911. «Путеществия в вост. странах» нэртэйгээр Н .П .Ш асзтина хэвлүүлжээ. M-J1., 1957. Анхны хураангуй орчуулга нь Ардын нам ба Ардын цэргийн сэтгүүлүүдэд 1920 хэдэн онд нийтлэгдсэн, хоёр дахь орчуулга нь Улсын номын санд гар бичмэлээр хадгалагдаж буй. Орос х э л н э э с Ч .Д аш даваа нарын х и й сэ н орчуулга, Ф ран ц х э л н э э с Т өм өр хөл өги й н х и й сэн орчуулгууд нийтлэгдж ээ. М инаев И .П . Путещ ествие М арко Поло. П еревод со старофранцузского текста, под ред. В.В.Бартольда. С П б., 1992.


X II-X IV з у у н ы

М о н го л ы н

түүхийн сур в а л ж

6а сулалгааны зо хиол

хэлний зүйн талаар нарийвчлан судалсан байна1. М арко Пологийн зохиолыг нэрт орчуулагч Б.Ринчен гайхамшигтай сайхан монголчилж зарим зүйлийг нийтлүүлсэн боловч харамсалтай нь дуустал нь орчуулж гаргаж амжаагүй байна. Өвөр Монголд энэ зохиолыг '.оёр удаа орчуулан нийтэлсэн бөгөөд Ч.Гомбожав япон хэлнээс орчуулан чоёр дэвтрээр нийтэлснийг нэлээд сайнд тооцдог байна. Монголд А.Очир нар орос хэлнээс орчуулан нийтэлжээ2. Аян замын тэмдэглэлд тухайн үеийн монголын нийгэм-эдийн засгийн 'айгуулал, ард түмний аж байдал, иргэншил, шашин шүтлэг, зан заншлын тухай төрийн албан түүхүүдэд гардгаас илүү баялаг баримт материал ггуулагддаг. Чухам энэ талаараа бусдаас илүү онцгой ач холбогдолтой :урвалж бичиг болдог. б. Судалгааны зохиол Өмнө өгүүлсэн сурвалж хэрэглэгдэхүүнийг үндэс болгон олон улсын -рдэмтэд монгол нутагт оршин байсан эртний улс аймгууд, М онголын нэгдсэн төр улс буюу Их Монгол улс, Монголын эзэнт гүрний талаар янз :үрийн хэмжээтэй чухал чухал бүтээлүүд өдий төдийг туурвижээ. Эдгээр :үтээлийг анхдагч сурвалжийн мэдээ сэлтэд түшиглэн шинэ санаа дүгнэлт -эвшүүлэн бичсэн эрдэм ш инжилгээний бүтээл буюу их төлөв судалгааны 'ү тээл и й г аш иглан олон нийтэд зориулан хялбарчлан бичсэн сурталчилгааны бүтээл хэм ээн хоёр ангилан үзэж болно. Ерөөс олон улсад монголыг судалсан бүтээлүүдийн ихэнх нь XIII-XIV зууны үеийн монголын гүүхэнд зориулагдсаныг онцлон тэмдэглэх хэрэгтэй. XIII-XIV зууны үеийн Монголын түүхийг судалсан олон тооны ш ин■килгээ судалгааны бүтээлүүд дотроос бидэнд олдсон зарим нэгийг нь тоймлон авч үзье. М онголд судалсан нь: Их М онгол Улсын болон М онголын эзэнт гүрний үеийн түүхийг олон орны өчнөөн төчнөөн эрдэмтэд судлан бичсэн байдаг бөгөөд тэр бүгдийг тоочин өгүүлэх аргагүй юм. Тухайн үеийн түүхэнд их үүрэг гүйцэтгэсэн эзэн хаадын намтараар түүнийг орлуулан бичсэн нь олонтоо байна. Тухайлбал, Монголчууд Их Монгол Улсыг байгуулж Эзэнт гүрнийг үндэслэж мандуулсан Чингис хааныгаа үндэсний билгэдэл болгон бахархдаг билээ. Энэ нь македончууд Александр хаанаараа, америкчууд Жорж Вашингтон, Эбрехам Линколен нараараа бахархдагаас өөрцгүй юм. XIX зууны сүүлч XX зууны эхээр Монголын нийгэм төр ерөнхийдөө бууран доройтож байх үед И нж инаш ийн «Хөх судар»3 мэтийн гайхамшигтай бүтээлүүд гарлаа. Энэ зохиолд Чингис хаан ба хуучин цагийн монгол баатруудыг өргөмжлөн монголчуудыг ойр зэргэлдээх “бүдүүлгүүд” хэмээн жигшин зэвүүцэж, М онголыг гутаан доромжилдог хятад түүхчдийн олон 1 2

3

Pelliot P., Hambis L. N otes on Marco Polo. I-II, Paris, 1960. Б .Р и н ч ен ги й н xarac орчуулга нь Ш У А -ы н Т үүхийн х ү р ээл эн д , Германд хураангуйлан боловсруулж хэвлэсэн эхийг Д.Нацагдоржтионголчилсон нь М У И С -д буй. А.Очир нарын орчуулга «Орчлонгийн элдэв сонин явдал» нэртэй нийтлэгдсэн байна. Инжинаш . «Хөх судар» зохиолыг Өвөрмонгол хэд хэдэн удаа нийтэлж ээ.

21


М О Н ГО Л

УЛСЫ Н

ТҮҮХ .

II

БОТЬ

зуун жилийн уламжлалт үзэлд тодорхой цохилт өгчээ1. И нжинаш ийн «Хөх судар» роман нь өгүүлэмж давамгайлсан өвөрмөц зохиол боловч түүхийн үнэн бодитой баримт болох нь эргэлзээгүй юм. Ер нь «Монголын нууц товчоо»-ноос эхлээд хувьсгалын өмнөх Монголын түүх бичлэгийн нэлээд бүтээлүүд нь үнэн бодитой түүхэн үйл явдлыг үлгэр домгийн зүйлтэй холбож уран сайхны аргаар өгүүлсэн нь олон байдаг. «Хөх судар»-ын өвөрмөц онцлог нь хятад сурвалж материалд байгаа Чингис хааны болон тухайн үеийн түүхэн хэрэглэгдэхүүнийг монголын үзэл санааны үүднээс дахин тайлбарлаж зарим он цагийн мэдээг тодруулсанд оршино. Т үүхэн цаг үе бол го н д улс тө р и й н тод орхой нөхц өл б ай д л аас ш алтгаалж Ч ингис хааны түүхэнд гүйцэтгэсэн үүрэг болон тэр үеийн монголын түүхийг өөр өөрөөр үнэлж байлаа. Чингис хааны хэлсэн мэргэн үгийг цуглуулан 1915 онд нийтл үүлж байсан Цэвээн Ж амцарано (1880-1940) 1920-1930-аад оны үед монголын түүх соёлын өвийг цуглуулах үйлсэд онцгой гавъяа байгуулж «Монгол улсын түүх» гэдэг бэсрэг ном бичиж түүний хоёрдугаар бүлгийг Чингис хааны үе хэмээн нэрлэж , тэр үеийн түүхийг Чингис хаантай шууд холбон бичжээ. Тэрээр 1936 онд нийтлүүлсэн «Арван долдугаар зууны гол сурвалж бичгүүд» гэдэг зохиолдоо Чингис хаан болон Монголын эзэнт гүрний үеийг “Улс төр, оюун санааны цэцэглэлтийн үе”2 гэж нэрлэжээ. М онголын эрдэм тэн, манжич Ч .Бат-О чир «Монгол улсын эртнээс уламжлан ирснийг товчлон тэмдэглэсэн бичиг»3 гэдэг зохиол бичжээ. Энэ зохиолд Монгол хаадыг Энэтхэг, Түвэдийн хаадаас гаралтай болгон бичдэг хуучин уламжлалыг эвдэж түүний 'оронд Хүннү, Сянби, Ж ужан, Хятан зэрэг монгол нутагт орш ин амьдарч байсан эртний улсуудын түүхийг бичиж Чингис хааныг Монголын үндэсний баатар гэж үзжээ. А.Амар (1887-1940) 1934 онд нийтлүүлсэн «М онголын товч түүх» зохиолдоо: “Чингис хаан Монгол үндэстнийг нэгтгэснээр үл барам хоёр тивийн хооронд их улсыг байгуулж харилцаа холбоо н э эсн ээр ээ соёл тү гээх эд ту сл ан , эд и й н засаг худалдааны х ар и л ц ааг идэвхиж үүлж технологи, уран барилгыг хөгжүүлэн Монголын болон Ази, Европын аль алиных нь хувьд нэн чухал үйлс бүтээсэн... Чингис хаанаар удирдуулан Монгол улс дэлгэрэн хөгжиж түүнийг залгамжлагчдын үед Эзэнт гүрнийг өргөжүүлэн тэлж монголчууд алдар цуугаа мандуулжээ”4 гэсэн байна. Ц.Дамдинсүрэн (1908-1986) «Монголын нууцтовчоо» зохиолыг анхудаа орчин үеийн монгол хэлэнд уран сайхнаар хөрвүүлэн нийтлүүлэхэд нэрт эрдэмтэн Ш .Нацагдорж өмнөх үг бичихдээ: “Халуун амь бүлээн цусаа үл 1

2 3 4

22

Paper, “the M ongols Rethink their Early history” presented by Igor Rachewiltz to “The East and the M eaning o f H istory”. International conference (23-27 November 1992), Universita di roma “ La sapienza” “studi orientali” publicuti dal dipartimento di studi orentali, volume XIII. p. 357. C.Z.Zamcarano. “The Mongol Choronicles ofth e Seventeenth Century”, tr. By R.Gottinger. Asiatische Forschungen 3. p. 3. Ч.Бат-Очир. «М онгол улсын эртнээс нааш уламжлан ирснийг товчлон тэм дэглэсэн бичиг». УБ„ 1928. А.Амар. «М онголын товч түүх». УБ., 1934. 336-370; 185-186-р тал. Тус зохиолыг 1989 онд ш инэ үсгээр нийтэлж ээ.


X II-X IV

зуүны

М о н го л ы н

түүхийн сүр в а л ж

сулалгааны зо хиол

жаУфлан эх орныхоо төлөө тэмцэж байсан” Чингис хааны үеийн монгол | т - ий зориг баатарлаг шинж чанарын ач холбогдлыг онцлон тэмдэглэж ээ1. Гэтэл цаг үе өөрчлөгдөж 1954 онд монгол, орос хэлээр нийтлэгдсэн j Е Н МАУ-ын түүх зэрэг зохиолд Их Монгол Улсын болон Эзэнт гүрний үеийг I фе: далын бурангуй үе гэж нэрлэх болсон юм. Тэгэхдээ Чингис хаан тархай -. тярхай монгол аймгуудыг нэгтгэж Нэгдсэн Монгол Улс байгуулсныг I • • :ээн зөвшөөрсөөр байлаа. 1966-1969 онд нийтлэгдсэн «БНМАУ-ын түүх» гурван боть зохиолын гзюгүүн ботид Монголын Нэгдсэн Улс буюу Их Монгол Улсыг үндэслэн ' : - ':гуулсан алдар гавъяаг Чингис хаанд олгосон нь тухайн үедээ ихээхэн I ^ зш и л т т эй зүйл байлаа2. Монголын эрдэмтдийн дотроос XIII-X1V зууны үеийн Монголын түүх [ -.-^лалд хүндтэй гавъяа байгуулсан академич Ш .Н ацагдорж, академич _ Бира, академич Ч.Далай, академич Н.Ишжамц нарболон нэртэрдэм тэн X Пэрлээ, Д. Гонгор, Ч .Жүгдэр, Д . Майдар зэрэг олон хүнийг нэрлэж болно. [ Эдгээр эрдэмтэд монгол дахь коммунист дэглэмийн улс төр, үзэл суртлын I ■—iyy ширүүн тогтолцооны үед ч Чингис хааны түүхэнд эзлэх байр суурийг f 1ЛЬ болохоор зөв дүгнэх, тухайн үеийн түүхийг бодитойгоор үнэлэх эчнээ эорилго тавьсаар байсныг онцлон тэмдэглэх хэрэгтэй. Чингис хааны мэндэлсний 800 жилийн ойгоор Ш .Нацагдорж Монгол | улсыг үндэслэн байгуулагч Чингис хааны тухай илтгэл тавихдаа түүний I ололт амжилтын эерэг сөрөг талыг бодитойгоор дүгнэн, нөгөе талаар ; Чингисийн түүхэнд гүйцэтгэсэн үүргийн талаархи Хятадын ташаа тайл:арыг няцаахыг оролдсон юм. Тэрээр М онголын феодализмын түүхийг, [ --'.ангуяа Халхын түүхийг судалсан олон бүтээл туурвисны дотроос бидний :; далж буй үед холбогдох хамгийн дорвитой зохиол нь М онгол дахь ; -рдчилал шинэчлэлийн эрин уед туурвисан «Чингис хааны цадиг»3 гэдэг ^үтээл юм. Энэ нь Монголын тулгар төрийг үндэслэн байгуулагч Чингис !.ааны намтрыг түүний төрж өссөн монгол нутагт нь тусгайлан- судалж ~уурвисан анхны ганц сэдэвт зохиол юм. Зохиогч Чингис хаан бол манай ;ндэсний баатар, манай тулгар төрийг анхлан байгуулсан эзэн хаан гэж үзэж судлахдаа тү ү н и й сай н тал ы г сааруулах, саар тал ы г д ал д лан _арагдуулахыг цээрлэн, аливаад гагцхүү үнэн м өнийг барьж бичихийг чармайжээ. Тэрээр Чингис хаан бол Монголын төрийн гарамгай зүтгэлтэн, -угаа их жанжин, монгол үндэстний баатар болохыг олон талаас нь шинжин харуулсан байна. Бас Чингис хааны ач хүү Хубилай Сэцэн хааны намтрыг товч бичсэн сонирхолтой зохиол нийтлүүлжээ4. Тус зохиолдоо Хубилай

• 3 4

«МНТ». УБ., 1947. (Ц .Дамдинсүрэнгийн орчуулгаар). «БНМ АУ-ын түүх». Э нэ зохиолыг нэм эн засварлаж гурван удаа хэвлэж ээ. УБ., 1954; 1966; 1982. Ш .Нацагдорж. «Чингис хааны цадиг». УБ., 1991. Ш .Н ацагдорж . «Хубилай С эцэн». УБ., 1998. Т эрээр «Чингис ба түүний дүү Хасар нарын зөрчил» (УБ., 1958), «Чингис хааны түүхэн роль» (1962), «Чингис бол М онголы н тулгар терийг үндэслэгч» (Ү нэн, 1962), «Тэмүжин, Жамуха нарын зөрчлийн тухай» (1989) зэрэг олон сонирхолтой өгүүлэл нийтлүүлжээ.

23


МОНГОЛ УЛСЫН ТҮҮХ. II воть

хаан Юан улсыг байгуулсан учир шалтгаан, Юан улсын үед Монгол орон ямар байр суурьтай байсан зэргийг харуулж, Хубилайн тухай М онголын түүх бичлэгт гарсан ташаа ойлголтуудыг хянан шүүмжилжээ. Академич Ш .Бирагийн бүтээлийн ихэнх нь X III-X IV зууны үеийн М онголы н түүх, соёл, түүх б ичлэгий н асуудлыг задлан ш инж лэхэд чиглэгдж ээ. Түүний «М онголы н түүх бичлэг» (1200-1700) зохиол нь монголчуудын түүхэн мэдлэгийг анх үүссэн цагаас нь XVII зууныг дуустал бүрэн цогцолбороор задлан шинжилсэн анхны бүтээл юм. Энэ бүтээлд «Монголын нууц товчоо», «Цагаан түүх», «Богд баатар биеэр дайлсан тэмдэглэл» зэрэг монголын түүхийн олон сурвалж бичгүүдээс гадна түвэд, хятад, перс сурвалжуудыг монголчуудын түүхэн мэдлэгийг сэргээн нөхвөрлөх үндсэн хэрэглэгдэхүүн болгон задлан шинжилсэн нь их сонирхолтой юм. Энэхүү бүтээлийг 1978 онд анх «Наука» хэвлэлийн газраас эрхлэн М осква хотноо нийтэлснийг 1988 онд Чан Хун Фа орос хэлнээс хятад хэлнээ орчуулан нийтэлжээ. АНУ-ын нэрт монголч эрдэмтэн Ж он Кругер энэ номыг орос хэлнээс англи хэлнээ орчуулсныг Баруун Вашингтоны Их сургуулийн Зүүн Ази судлалын төвөөс эрхлэн нийтлүүлжээ. Ийнхүү орос, хятад, англи хэлээр нийтлэгдэж байгаа нь мэргэж лийн эрдэмтдийн сонирхлыг ихээхэн татаж байгаагийн гэрч баримт ю м 1. Ш .Бирагийн эрдэм ш инжилгээний бүтээлийг «Монголын түүх, соёл түүх бичлэгийн судалгаа» нэртэйгээр гурван ботиор монгол, англи, орос хэлээр эмхэтгэн гаргасан билээ2. Энэ гурван боть эмхэтгэлд бидний өгүүлэн буй үеийн М онголын түүх, соёлын асуудлаар Ш .Бирагийн бичсэн олон бүтээл нь орсон юм. Тухайлбал, XIII-XIV зууны үеийн Монголын соёл, мөн үеийн Монгол гүрний гадаад харилцаа, Монголын эзэнт гүрний үеийн ш ашин шүтлэг, М онголын төрт ёсны үүсэл хөгжил, М онголын Нэгдсэн тулгар улс байгуулагдсан нь, Монголын Эзэнт гүрэн ба соёлын харилцаа, Монгол ба Төв Азийн орнууд зэрэг 100 орчим бүтээл нь орсон юм. Ш .Бирагийн «Монголын тэнгэрийн үзэл ба эдүгээгийн дэлхийчлэлийн үзэл» гэсэн товхимол3 нийтлэгджээ. Энэ товхимолд XIII-XIV зуунд оршин тоггнож байсан Монголын Их эзэнт гүрний үед монголчууд нь өөрсдийн дэлхийн ноёрхлыг үндэслэн зөвтгөх талаар дэлхий дахины ш инж чанартай нэгэн төрлийн сонирхолтой үзэл санааг анх үүсгэн гаргасан гэжээ. Тэрхүү үзэл санаа нь Тэнгэрийн үзэл буюу Тэнгэрийн хэмээн нэрлэж болохоор Ш .Бира. «М онгольская историография» (X III-X IV вв). “ Н аука”. М осква, 1978; Shagdaryn Bira. M ongolian Historical Writing from 1200 to 1700, translated from the original Russian by John Krueger and revised and updated by the author, Second edition, Center for East Asian Studies, Western Washington University, W ellingham, Washington, 2002. Ш .Бира. «БНМ АУ-ын түүх, соёл, түүх бичлэгийн асуудалд» (Эмхтгэсэн Ц .И ш дорж). М онгол, ор ос, англи хэл ээр УБ., 1977; Ш .Бира. «М онголын түүх, соёл, түүх бичлэгийн судалгаа» (дэд боть, эм хтгэсэн Ц .И ш дорж ). Ази, Африкийн хэл, соёлын судлалын хүрээлэн. Токио, 1974. Ш .Бира. «М онголын түүх, соёл, түүх бичлэгийн судалгаа» бүтээлийн эмхтгэл, эмхтгэн хянасан Ц .И ш дорж , Х.Пүрэвтоггох. УБ., 2001. Академич Ш .Бира. «Монголын тэнгэрийн үзэл ба эдүгээгийн дэлхийчлэлийн үзэл». М онгол, англи хэлээр. УБ., 2002.

24


X II-X IV

зуүны

М онголы н

түүхийн сурвал ж

ба

сулалгааны зо хиол

■зэхэн хөгжсөн онол, тэр ч бүү хэл бүхэл бүтэн улс төрийн үзэл суртал оайсан хэмээн үзэж түүнийгээ гүнзгийрүүлэн судлаж эдүгээгийн дэлхийч' -лийн үзэлтэй зарим талаар харьцуулсан үзсэн нь эрдэм шижилгэний хувьд _ лнэ соргог зүйл болжээ. Зохиогч “Түүхэнд Чингис хаан бурхан ч байгаагүй 5>г ч байгаагүй нь үнэн. Үлгэр домог болсон гавьяа, зөрчилтэй аугаа их түухт хүн байв” гэснийг эрдэмтэд зөвшөөрөн хүлээж авч байна1. Академич Ч.Далай Дундад эртний монголын түүхээр «Хамаг Монгол (1101-1206), «Их Монгол улс» (1206-1260), «Монголынтүүх» (1260-1388) гэсэн бие биенээ залгасан гурван боть ном бичиж олны хүртээл болгожээ2. ::хи олы н тэргүүн дэвтэрт 1101-1206 он хүртэлх М онголын түүхийн 100 -?уй жилийн хамгийн балар бүдэг үеийг судалжээ. Язгуур монголчуудын түүхийг судалсан эн э бүтээлд тухайн үеийн м онголы н угсаа гарвал, -:^йгмийн байдал, ажахуйн асуудлуудыг нэлээд тодруулжээ. 1206-1260 оны жилийн түүхийг судалсан дэд дэвтэрт Их Монгол улс байгуулагдсан, Чингис хааны гадагш хийсэн аян дайн, Өгэдэй хааны хийсэн шинэчлэл, Гүюг, М енх хааны үеийн монголын байдал, Их Монгол улсын нийгэм, эдийн засаг, соёл, шашин, зан заншлын асуудлуудыг судалж нэгэн урсгалд :руулжээ. 1260-1388 оны 130 шахам жилийн түүхийгхамарсан гутгаар ботьд Юан гүрнийг байгуулсан, түүний засагтөрийн байдал, нийгэм эдийн засаг, :оёл, ш аш ны асуудал болон Юан гүрэн мөхөж Монгол улс эх нутагтаа төвлөрөх болсон асуудлуудыг авч үзжээ. Ч.Далайн эрдэм ш инж илгээний 5үтээлийн эмхтгэл ба бусад ганц сэдэвт зохиолд нь ч дундад эртний ■:онголын түүхийн асуудлууд тусгалаа олсон байна3. Ч.Далайн 1983 онд орос хэлээр нийтлэгдсэн «XIII-XIV зууны Монгол» зохиолын талаар Австралийн нэрт монголч эрдэмтэн Игор де Рахевильц өгүүлэхдээ: “Зохиогч М онголын эрт үеийг түүхчлэн авч үзэхдээ хээр талын нийгм ийн хөгж лийн мандал буурлыг дахин сонирхох болсон байна. Ч.Далай Юан улсын үеийг Монголын түүхийн нэгэн хэсэг болгон авч үзсэн юм. Гэтэл миний мэдэж байгаагаар хятадын түүхчид энэ үеийг Хятадын түүхийн нэгэн хэсэг болгон үздэг. Түүхийн энэхүү ярвигтай үеийг урьд өмнө нь уламжлагдаж ирсэн хятад төвийн үзлээс хөндийрч, Монголын засаглал, нийгмийн тогтсон хэв ёсыг тал талаас нь нэлээд үнэмш илтэй тайлбарласанд энэхүү бүтээлийн ихээхэн үнэ цэнэ орш ино”4 гэсэн байна. X III-X IV зууны үеийн М онголын түүхийг тусгайлан судалж эрдэм ш инжилгээний нэгэн сэдэвт зохиол туурвиж, хамтын бүтээлд оролцож, 1 2 3

4

Игор де Рахевильц. «М онголчууд хуучин түүхээ эргэн харж байна». Bulletin, The IAMS news Information on M ongol studies, 1996. № 1. p. 56. Ч.Далай. «Хамаг Монгол улс» (1101-1206) тэргүүн дэвтэр, УБ., 1996; «Их М онгол улс» (1206­ 1260) д эд дэвтэр, УБ., 1994; «М онголын түүх» (1260-1368) гутгаар дэвтэр, УБ., 1992. Ч.Далай. «Эрдэм ш инж илгээний бүтээлийн эмхтгэл». УБ., 2001. «М онголын бөө мөргөлийн товч түүх». УБ., 1958. «Юан гүрний үеийн М онгол». УБ., 1973. Э н э зохиол нь 1983 онд Москва хотноо орос хэлээр хэвлэгдсэн байна. Игор де Рахевильц. «М онголчууд хуучин түүхээ эргэн харж байна» (Англи хэлнээс орчуулсан Илжигэн Цогт-Очирын Ишдорж) - Bulletin, The IAMS news Information on M ongol studies, 1996. №1 (17). № 2 (18). 45-p тал.

25


М О Н ГО Л

ҮЛСЫ Н ТҮҮХ. I I БОТЬ

олон өгүүлэл нийтлүүлсэн эрдэмтэн бол академич Н .И ш жамц1юм. Бидний өгүүлэн буй үеийн түүхээр бичсэн Н .И ш ж ам цы н зохиолууд дотроос хамгийн дорвитой нь «М онголд нэгдсэн төр байгуулагдаж феодализм бүрэлдэн тогтсон нь» гэдэг ганц сэдэвт зохиол юм. Энэ бүтээлд монгол нутагт байсан төрийн бүрдлүүд, тэдгээрийн аж ахуй, нийгмийн байгуулалд гарсан ахиц, монгол угсааны аймаг, аймгийн холбоо ба ханлигууд, Хамаг монгол ханлигийн нэгдэл сэргэсэн, Тэмүжин-Чингис хаан монгол угсааны аймаг, ханлигийг нэгтгэж Монголын Нэгдсэн төрийг байгуулсан, Монгол улсын төр, засаг захиргааны зохион байгуулалт, Чингис хааны гадагшаа хийсэн аян дайн, М онголын их эзэнт гүрнийг байгуулсан ба түүний гадаад улс төрийн нөхцөл байдал, төрийн албан татвар, ард түмний аж байдал, амьдрал тэмцэл, зан заншил, шашин шүтлэг зэрэг олон асуудлыг судлан шинжилсэн байна. XI-XIV зууны үеийн Монголын түүхийн олон ээдрээтэй асуудлыг тодруулсан энэхүү зохиол судлаач эрдэмтдийн сонирхолыг улам их татаж байна. Н.Иш жамцын зарим өгүүллийн эмхтгэлд2 түүний сүүлийн үед Монголын гадаад харилцаа, нүүдлийн иргэнш ил болон Чингис хааны талаар бичсэн бүтээлүүдийг оруулжээ. Нэрт эрдэмтэн Х.Пэрлээгийн судалгааны ажил гол төлөв монголын эрт үеийн түүхийг судлахад чиглэгдсэн байдаг боловч дундад эртний үеийг судалсан нь цөөнгүй юм. Зохиогч «Онон, Хэрлэнгийн монголчууд» (1959), «Монголын феодалын нэгдсэн улс байгуулагдахын өмнөх улс, ханлигууд» (1966), «Гурван мөрний монголчуудын аман түүхийн мөрийг мөшгөсөн нь» (1969) зэрэг зохиолдоо3 язгуурын монгол аймгуудын холбоо нь «Монгол улс» гэж нэрлэгдэж байсан хэдий боловч хөгж лийн дараагийн ш атыг амжилттай туулж ирээдүйн Хамаг Монгол ханлигийн нэгэн бүрэлдэхүүн хэсэг болсон гэж үзэж Хамаг М онголын ханлигийг тусгайлан судалсан байна. Х .П эрлээ «М онгол Ард Улсын эрт дундад үеийн хот суурины товчоон»4 (1966) зохиол бичсэн нь м онголы н хот суурины асуудлаар туурвисан анхны ганц сэдэвт зохиол юм. Тэрээр Аваргын голын Рашаан дэрсний туурийг нээн олж тэр нь Чингис хааны анхны нийслэл «Аураг орд» мөн болохыг тогтоосон нь түүний хот судлалын салбарт хийсэн чухал нээлтүүдийн нэг юм. Х .П эр л ээ. «Хятан нар, тэд н и й м онголчуудтай холбогдох нь»5 (1959) зохиолдоо Хятан нар монгол хэлтэй, монгол аймаг байсан гэдгийг тодруулан гаргасан юм. Х.Пэрлээгийн эрдэм шинжилгээний өгүүллийн эмхтгэлийг гурван дэвтэр болгон нийтэлж байгаагийн эхний Н .И ш ж ам ц. «М онголд нэгдсэн төр байгуулагдаж ф еодализм бүрэлдэн тогтсон нь». У Б., 1974. Т эрээр «БНМ АУ-ын түүх» нэг болон гурван боть зохиолд үндсэн зохиогчоор оролцсон юм. Н .И ш жамц «М онголд байсан эртний аймгуудын хамаадлын асуудалд», «Монгол угсаатан үүсэн бүрэлдсэн тухай» гэх зэрэг олон арван судалгааны огүүлэл бичиж нийтлүүлсэн юм. Н .И ш ж амц «М онголын түүхийн зарим өгүүллийн эмхтгэл». УБ., 1998. Х .П эрлээ. «Гурван мөрний монголчуудын аман түүхийн мөрийг мөш гөсөн нь». «Түүхийн судлал». T.VIII. f.6. УБ„ 1969. Х .П эрлээ «М онгол Ард Улсын эрт дундад үеийн хот суурины товчоон». УБ., 1961. Х .П эр л ээ. «Хятан нар, тэдн ий монголчуудтай холбогдох нь». «Түүхийн судлал». T.I. f. 1в УБ., 1959.

26


X II-X IV

j |

I

| ;

'

|

зууны

М о н го л ы н

түүхийн

сурвал ж

ба

сулалгааны зо хиол

:ёр дэвтэр нь нийтлэгдэж гарсан нь бидний сонирхож буй үед хамрагдах тухал бүтээлүүд орсон байна1. Д.Гонгор «Халх товчоон» гэдэг зохиолдоо Монгол улсын нийгмийн оайдал, аж ахуй, анги хоорондын харилцааг гарган тавьж монголчуудын удам угсааны холбоог тодорхойлсон байна. Ялангуяа, тэр үеийн байлдааны -рга ажиллагаа болон олон ухагдахууныг тодруулж өгсөн ю м 2. Ч.Ж үгдэр «М онголд феодализм тогтох үеийн нийгэм-улс төр, гүн -лааны сэтгэлгээ»3 зохиолын дэд ангид бидний өгүүлэн буй үеийн нийгэмулс төр, гүн ухааны сэтгэлгээний хөгжлийг улируулан судалсан байна. Тухайлбал, Чингис хааны төрийг үзэх үзэл, түүний хөгжил, тухайн үеийн /ламжлалт сэтгэлгээ түүний хөгжил, цэргийн урлаг, дайтах арга ухаан, ланжны ур чадвар, зан суртахууны хэм хэмжээ, янз бүрийн шашныг дээдтэхүй, эзэнт гүрний үе дэх шашин зэрэг асуудлуудыг задлан шинжилжээ. Зохиогч Монголын Эзэнт улсын үед нэгдэл нягтралын үзэл санаа, монгол элон аймгуудыг нэгггэн тулгар тер байгуулсныг онолын талаар үндэслэх чвдал тэргүүн зэрэгт тавигдаж байсан гэж ээ. М өн ф еодалы н төрийн ноёрхлыг зөвтгөн, ангит байгууллын үзэл санааны хувьд өмгөөлж номлох нь сэтгэлгээний чухал чиглэл болж байсан гэж үзжээ. Д.Майдар «Чингис хаан ба Монголын эзэнт гүрэн»4 зохиолын тэргүүн хэсэгт Чингис хааны амьдрал, түүний Монголын нэгдсэн төрийг байгуулсан тухай, мөн Хятад, Дундад Ази болон бусад оронд хийсэн аян дайн болон түүнийг бусад хүмүүс хэрхэн үнэлж байгаа талаар егүүлжээ. Дэд хэсгийг Хятад дахь М онголын хаант улс, Дундад Ази дахь М онголын хаант улс, Иран дахь Монголын хаант улс, Орос дахь Монголын хаант улс гэсэн дөрвөн бүлэгт хуваан бичжээ. М .Санждорж «Монголын төрийн түүхээс»5 бэсрэгхэн зохиолдоо XIIIXIV зууны үеийн Монголын төрийн талаар өөрөөр хэлбэл, Их Монгол улсын болон М онголын Ю ан улсын төр, засаг захиргааны байгууламж, цэргийн зохион байгуулалтын талаар санал бодлоо илэрхийлжээ. Ардчилал ш инэчлэл эхэлсэн сүүлийн арав гаруй жилд монголын эрдэмтдийн туурвисан эрдэм ш инж илгээний бүтээлүүд Чингис судлалд онцгой чухал байр суурь эзэлж байна. Ж .Б олдбаатар «Чингис хаан» зохиолыг «Монголын зуун хаан, найман Богд» цувралаар нийтлүүлэхдээ: “Чингис монголоор овоглосон Их гүрнийг үүсгэн байгуулсан их хаан, цэргийн суу алдарт жанжин, монгол үндэсний гарамгай баатар, үлэмжийн их хүмүн байсан бөлгөө” гэж үнэлжээ6. Б .Я .В ладим ирц овы н «Чингис хаан», В л.Ч еревански йн «Догш ин 1 2 3 4 5 6

Х .П эр лээ. «Эрдэм ш инж илгээний өгүүллүүд». I, II боть. УБ., 2001. Д.Гонгор. «Халхтовчоон». УБ., 1 9 7 0 ,1978гэдэгхоёр ботьзохиол болонЧ и нги си йн байдлааны арга барилын талаар сонирхолтой бүтээлүүд туурвисан байна. Ч.Ж үгдэр «М онголд феодализм тогтох үеийн нийгэм-улс төр, гүн ухааны сэтгэлгээ» (Э ртнээс XIV зуун хүртэл). УБ., 2002; «Чингисийн төрийн үзэл, цэргийн урлаг». УБ., 1990. Д.М айдар «Чингис хаан ба М онголын эзэн т гүрэн». УБ., 1990. М .Санж дорж «М онголын төрийн түүхээс» (XIII-X IV зуун). УБ., 1998. Боржигин Ж игжидийн Болдбаатар. “Чингис хаан” (1162-1227) гурван боть зохиол. III боть. «Хаадын сан». УБ., 1999. Тэргүүн нүүрт.

27


МОНГОЛ УЛСЫН ТҮҮХ. II воть

давалгаат далай их Чингис хаан», Эрэнжин Хара-Даваагийн «Сод жанжин Чингис хаан, түүний үлдээсэн өв», С.С.Уолкерийн «Чингис хаан», Рене Груссийн «Орчлонг эзэгнэгч Чингис хаан» гэх мэт Чингис хааны намтрыг хялбарчлан бичсэн зохиолыг орос хэлнээс орчуулж монгол уншигчдын хүртээл болгожээ1. «Монголын Эзэнт гүрний гадаад харилцаа»2 гэдэг хамтын бүтээлд Их Монгол улсын эхэн үеийн, Өгэдэй, Гүюг, Мөнх нарын үеийн, Хубилай хааны үеийн, мөн Цагаадай, Алтан Ордны, Ил хаант улсын гадаад харилцааг тус тусад нь задлан ш инж илж ээ. Э нэ бол X III-X IV зууны үеийн Монгол улсын гадаад харилцааг бүхэлд нь улируулан судалсан анхны бүтээл юм. Сурах бичгий н чанартай бүтээлүүдээс гадна Ж .Б азар сү р эн ги й н «Чингис хааны цэргийн зэр зэвсэг», Х.Ш агдарын «Чингисийн байлдааны цадиг», И.Пүрэвсүрэнгийн «Чингисийн цэргийн уран мэх», Н.Ш аралдайн «М өнх тэн гэр и й н хүчин», Д .Ө лзийдолгоры н «М онгол улсын төрийн тамга»3 зэрэг бидний өгүүлэн буй үеийн судалгаанд ямар нэгэн хэмжээгээр холбогдох бүтээл олон гарч байна. Чингис хааны мэндэлсний 840 жилийн ойд зориулсан бүтээлүүд нэлээд нийтлэгдэн гарлаа. Энэ ойд зориулсан бүтээлүүд дотроос С.Цэрэнбалтав, Ц.М инжин нарын «Тэмүжин-Чингис хааны намтар»4 хоёр дэвтэр зохиол хамгийн өргөн цар хүрээтэй нь юм. Энэ зохиолын тэргүүн дэвтэрт Чингис хааны бага, идэр нас түүний монгол аймгуудыг нэгтгэсэн, Их Монгол улсыг байгуулсан тухай, дэд дэвтэрт гадагш хийсэн аян дайн тухайлбал, Өмнө, Өрнө зүг дайлсан ба сүүлчийн аян дайных нь тухай өгүүлсэн байна. Чингис хааны мэндэлсний 840 жилийн ойд зориулсан «Манай Монгол» сэтгүүл5 болон эрдэм ш инж илгээний хурлын эмхтгэл6 нийтлэгдсэний дотор Чингис судлалын холбогдолтой олон сонин өгүүлэл нийтлэгджээ. Гэвч энэ хоёр бүтээлд хэд хэдэн өгүүллийг давхар нийтэлсэн байна. С үүлийн х эдэн арван жилд м анай нэрт эрдэм тэн Н .С эр-О дж ав, Д.Наваан, Ц.Доржсүрэн, Д Д орж , С.Бадамхатан, Д.Цэвээндорж, А.Очир, Д.Баяр нарын зэрэг эрдэмтэд X III-XIV зууны үеийн монголын түүхэнд 1

2 3

4 5 6

28

Б.Я.Владимирцов «Чингис хаан». Орчуулсан Б.Даш цэрэн. Олон улсын М онгол Судлалын Х о л боо, «Д элхийн М онгол судлалын д ээж и с» цуврал № 1. УБ., 2001. Вл.Ч ереванский. «Догш ин давалгаат далай их Чингис хаан». Орчуулсан Ч.Баатар, “М он судар” хэвлэлийн газар, УБ., 2000; С .С .У олкер. «Чингис хаан». Орчуулсан Б .Д аш -Ё ндон, У Б., 2001; Рене Грусс. «Орчлонг эзэгнэгч Чингис хаан». Орчуулсан Ч.Баатар, УБ., 2001. «М онголын Э зэнт гүрний гадаад харилцаа» (Хянан найруулсан Н .И ш ж амц, С .Даш цэвэл, М.Хурметхан). УБ., 1995. Ж .Б азар сүр эн «Ч ингис хааны ц эр ги й н зэ р зэвсэг». У Б ., 2002; Х .Ш агдар «Ч и нгисий н байлдааны цадиг». У Б., 1993; И .П үрэвсүрэн «Чингисийн цэргийн уран мэх». УБ., 1996; Н .Ш аралдай «М өнх тэнгэрийн хүчин». УБ., 2001; Д.Ө лзийдолгор «М онгол улсын төрийн тамга». УБ., 1999. Хар үхэр овогт Сүхбаатарын Цэрэнбалтав, Цэрэнбалтавын М инжин. «Тэмүжин-Чингис хааны намтар». Тэргүүн, д эд дэвтэр. УБ., 2002. «Манай М онгол» сэтгүүл. УБ., 2002, № 1-2 (13-14). Чингис хааны мэндэлсний 840 жилийн ойн эрдэм ш инжилгээний бага хурлын илтгэлүүдийн эмхтгэл. УБ., 2002.


X II-X IV з ү у н ы

М о нго л ы н

түүхийн сурвал ж

ба

сулалгааны зо хиол

~5огдолтой хот суурин, булш бунхан, хөшөө дурсгал, бичээсүүдийг олж ■лрүүлэх, м алтан ш инж лэх аж лы г хийж тусгай ном зохиол, тайлан ■лтгэлүүдийг бичсэн байна. Тухайлбал, «Монгол нутаг дахь түүх соёлын Хурсгал»1 зохиолд эрдэмтдийн нээж илрүүлсэн дундад эртний үеийн олон - **- i дурсгалуудыг оруулсан байна. Д.Цэвээндорж, Д.Баяр, Я.Цэрэндагва, _ Эчирхуяг нарын бичсэн «Монголын археологи»2 зохиолд Монгол гүрний үеиин археол оги й н дурсгалууды г хот суурин, м онголчууды н булш , :с _;уулга, хүн чулуу, бичгийн дурсгал, хадны зураг гэж ангилан үзсэн байна. I Баяр бидний сонирхож буй үед холбогдох зарим дурсгалуудыг тусгайлан судлан ш инж илж ш инэ соргог сан аа дүгнэлт д эвш ү ү л ж ээ3. Ийнхүү М онголын дундад эртний үеийн археологийн судлагаа хөгжиж байгаа боловч монголын том язгууртны оршуулга одоо хүртэл нэгийг ч олоогүй вайна. Хэрэв том язгууртны оршуулга олдвол монголын түүх судлалын сурвалж хэрэглэгдэхүүнийг өргөтгөхөд чухал хандив болно. БНХАУ-д дундад эртний үеийн монголын түүхийг судалсан талаар £ Н МАУ-ын түүхийн н эгба гурван ботьхамтын бүтээл, академич Ш .Нацаг_:рж, Н.Иш жамц, Ч.Далай нарын ганц сэдэвт зохиолын удиртгал болон судалгааны зохиолын тоймуудад тодорхой тусгасан байна4. Н.Ариунгуа асуудлаар тусгай өгүүлэл бичиж нийтлүүлжээ5. БНХАУ-д ялангуяа, Өвөр Монголд Их Монгол улс ба М онголын Их г :энт гүрний үеийн түүхийг судалсан бүтээл нэлээд гарчээ. Эдгээр бүтээнш н дийлэнх нь Монголын Юан гүрний үеийн түүхэнд зориулагдсан гэж злж болно. Тухайлбал, 1949-1980 оны хооронд хятадад Юан гүрний түүхээр -) гаруй эрдэм ш инжилгээний бүтээл гарсан мэдээ байна6. Ш инжээчдийн • ~-зж байгаагаар хятадын түүхчид Ю ан гүрний эдийн засаг, улс төрийн ::л л о го , засаг захиргаа, цэргийн зохион байгуулалт түүний өөрчлөлт - и н э ч л э л т , худалдаа, т э э в э р , гадаад хари лц аа, ш аш ин ш үтлэгийн -:>удлуудад их анхаарал тавьжээ. Сүүлийн үед хятадын түүх бичлэгт Юан гүрний үед хятадын эдийн засаг, соёлын хөгжилд шинэ түлхэц гарч, газар нутгаа урьд үзэгдээгүй гээр тэлж , хятадын олон үндэстний нэгдлийг ^нгасан гэдэг баримтлал хүчтэй болж байна. Хятадад 1977 онд «Монгол үндэстний товч түүх»7, 1985 онд Шанхайд

:

:

«Монгол нутаг дахь түүх соёлын дурсгал» (сэдэвчилсэн лавлах). УБ., 1999. Д .Ц эвээндор ж , Д.Баяр, Я.Ц эрэндагва, Ц.Очирхуяг «Монголын археологи». УБ., 2002. Д.Баяр. «Монголчуудын чулуун хөрөг» (XIII-X IV зуун). Н эмж засварласан гурав дахь хэвлэл. УБ., 2002; «Э зэн Богдын эх хөрөг». УБ., 1997; «Алтан ургийн язгууртны н эгэн булш ийг судалсан нь». УБ., 2000. «БНМ АУ-ын түүх». тэргүүн боть, УБ., 1966. 44-р тал; Ш .Нацагдорж «Чингис хааны цадиг». УБ., 1991. 4 -7 -р тал; Ш .Н ацагдорж «Хубилай С эц эн ». УБ., 1998. 3 -6 -р тал; Н .И ш ж ам ц «М онголын нэгдсэн төр байгуулагдаж ф еодализм бүрэлдэн тогтсон нь». УБ., 1974. 3-21-р тал; Ч.Далай «Их М онгол улс» (1206-1260). Д эд дэвтэр. УБ., 1994. 17-18-р тал. Н.Ариунгуа. «Чингис болон Монголын эзэнт гүрний судалгаа хятадын түүх бичлэгт». Чингис хааны м эн дэлсн и й 840 ж илийн ойд зориулсан эрдэм ш инж илгээний бага хурлын илтгэлүүдийн эмхтгэл. УБ., 2002. 126-132-р тал. «Юань ши луньцзи» - (Ю ан гүрний түүхийн эрдэм ш инж и лгээний өгүүллийн эмхтгэл). Бээж ин. 1984. 1-ртал. «М эн-гу цзу цзянь ши» - (М онгол угсаатны товч түүх). Хех хот, 1977.

29


М О НГО Л

УЛСЫН ТҮҮХ. I I воть

олон эрдэмтэн хамтран бичсэн «Юаны түүх»1, 1986 онд Бээжинд «Юан төрийн түүх»2 хоёр боть зохиол, 1986 онд Хөх хотод мөн «Монгол үндэстний товч түүх»3 зохиол нэг ботиор хэвлэснийг 1991 онд гурван боть болгон дэлгэрүүлэн нийтэлсэн4 ажээ. Хятадад М онголын түүхийг судлахын зэрэгцээ М онголын их хаадын намтрыг судлах ажил эрчимтэй хийгдсэн байна. Юй Ю ань-ань (Юй Баян) 1955 онд «Чингис хааны намтар», 1958 онд «Өвөр Монголын түүхийн найруулал» зэрэг зохиол нийтлүүлжээ. Эдгээр бүтээлдээ Ч ингисийн үйл ажиллагааны эхэн үе нь дэвш илттэй байсан гэжээ. Тэрээр Монголын Нэгдсэн төр байгуулагдсан явдлыгтус орны түүхэн хөгжлийн үр дүн мөн гэж үзжээ. 1991 онд «Чингис хааны судалгааны эмхтгэл»5 гэдэгбүтээл нийтлэгдэн гарчээ. Энэхүү эмхтгэлд хятадын эрдэм тдийн 1949-1990 оны хооронд Чингис хааны талаар бичсэн 100 гаруй өгүүллийг оруулсан ажээ. Мөн онд Чжү Яотины «Чингис хаан намтар»6 зохиол нийтлэгдэн гарчээ. Хятадын түүхчид Ч и н ги с б о л о н тухай н ү еи й н түүхийг судлахдаа гол тө л ө в Ч и н ги си й н дотоод бодлого, гадагш хий сэн аян дайны асуудалд дүн шинжилгээ хийж, түүний түүхэнд эзлэх эзлэх байр суурийг тодорхойлсноос гадна тухайн үеийн монголын нийгмийн байгууллын шинж чанар, цэргийн зохион байгуулалт, Өгэдэй, Гүюг, Мөнх нарын талаархи судалгаанд гол анхаарлаа хандуулсан аж ээ7. Бидний өгүүлэн буй үеийн түүхээр Хятадын ялангуяа, Өвөр Монголын эрдэм тэд олон сайхан зохиол бичиж нийтлүүлснийг тоочин өгүүлэх боломжгүй тул жиш ээ болгон эрдэмтэн Сайшаалын бичсэн «Чингис хааны товчоон»8 хэмээх хоёр боть зохиолын талаар товч өгүүлье. Сайш аал Ч ингис хааны намтар түүхэнд холбогдолтой урьд хожид гарсан бүх сурвалж бичиг, судалгааны зохиолыг бараг үлдээлгүй шавхан үзэж, далайц хэмжээгээрээ хамгийн том зохиол бичсэн юм. Тэрээр Чингис хааны монгол ба хүн төрөлхтөний түүхэнд эзлэх байр суурийг үнэн зөвөөр тайлбарлахыг хичээсэн байна. Аман домог, түүхийн асар арвин материал хэрэглэгдэхүүнийг цуглуулан ашиглаж бичсэн Сайшаалын энэхүү зохиол нь Чингис хааны намтраар хязгаарлагдахгүй тухайн үеийн түүхийн олон асуудлыг шийдвэрлэхэд ч багагүй ач холбогдолтой юм. Ч ингис Богдын намтраас гадна түүний ач Хубилай С эц эн хааны намтрыг судалсан хоёр сайн зохиол хятадад гарчээ. Үүний нэг нь Жоу лян Шоугийн «Хубилай хааны намтар»9, нөгөө нь Хун Ю нбинь, Ж ан Зэфань 1 2 3 4 5 6 7 8 9

30

«Юань ши» - (Юаны түүх). Ш анхай, 1985. «Юаньчао ши» - (Ю ан төрийн түүх). хоёр дэвтэр. Бээж ин, 1986. «М эн-гу цзу цзянь ши» - (М онголын товч түүх). 1986. «М эн-гу цзу тун ши» - (М онгол үндэстний нэвтэрхий түүх). Гурван боть. Хөх хот, 1991. «Ч эн-ж и-сы хан янь-ж у вэнь-цзи» - (Чингис хааны судалгааны эмхтгэл). Хятад хэлээр. Хөх хот, 1991. Чжү Яотин «Чингис хааны намтар». Бээж ин, 1991. Н.Ариунгуа. Ө мно дурдсан өгүүлэл. 126-р тал. Сайшаал. «Чингис хааны товчоон». Д ээд , д оод дэвтэр. Хөх хот, 1987. Chou Liang-hsiao. “ H u-pi-L ieh, ch i-lin ”. 1986.


X II-X IV з ү ү н ы

М о нго л ы н

түүхийн сур в а л ж

6а сулалгааны зо хиол

бичсэн «Хубилай хийгээд Юан улс»1 зохиол болно. 14 бүлэг бүхий зохиолд М онголын Юан улс Хятадын нэгдлийг буй болгосон ба г.үний ач холбогдлыг цохон тэмдэглэсэн ажээ. 15 бүлэг бүхий хоёр дахь юхиолд Хубилай Хятадыг ноёрхсон хэдий боловч Монголын аливаа зан залшлыг хатуу баримтлаж байсныг онцлон тэмдэглэсэн гэжээ. Чингисхааны мэндэлсний 800 жилийн ойг тохиолдуулан 1962 онд нэрт - үхч Хан Жоулин мэтийн түүхчид «Чингис хааны тухай» гэх зэрэг өгүүлэл : :-;{ж Чингис хаан хятадын нутаг руу байлдан дагуулалтаа тэлэн өргөя ; .лсэн үйл явцын дэвшилтэт шинж чанарыг онцлон тэмдэглэсэн байна. _ -гээр таран бутарсан олон жилийн түүхийн дараа Н эгдсэн Хятад улс зшгуулахад энэхүү байлдан дагуулалт түлхэц өгсөн ба дэлхийн бусад улс :гнууд ч соёлын талаар харилцахад тохиромжтой үндэс суурь болсныг :-:илон тэмдэглэжээ2'. Ерөөс Монгол, Хятад хоёр орны түүхчдийн үзэл баримтлал хоорондоо - он зүйл дээр эрс зөрөөтэй байдаг. Тухайлбал, Монголын түүхчид Их W : нгол улсыг феодалын түрүү үеийн шатанд байсан гэж үздэг бол Хятадын түүхчид боолын нийгмийн байгуулаттай байсан гэж үздэг байна3. Хятадын ТҮҮХЧИД ихэнхдээ М онголын түүхийг Хятадын түүхийн нэг хэсэг болгон -лэгийг Монголын түүхчид огтхон ч хүлээн зөвшөөрдөггүй юм. Японд М онголы н түүхийг судалсан талаар академ ич Н .И ш ж ам ц, Ч Далай4 нар тус тусын ганц сэдэвт зохиолуудад дурдсанаас гадна Т.М өнх_;цэг тусгай ном 5 нийтлүүлжээ. Японы түүх бичлэгт X III-XIV зууны Монголын түүх чухал байр суурь заэядэг байна. Энэ үеийн монголын түүх судлалын эхлэлийг Янай Ватару ~_зьсан гэж эрдэмтэд үзэж байна. Тэрээр «Монголын түүхийн судалгаа» Токио, 1930), «Монголын Хуралдайн тухай» I-III (Ш игакү сэтгүүл, 1917), «Юан улсын угсаатны төрийн байгууламжийг судлах нь» өгүүлэл, «Юан улсын хиш игтэн ба ордны судалгаа», «Юан улсын төр М онгол, Хятад, Өнгөт нүдтэн (түрэг, уйгур, араб, перс, европ) нартай хэрхэн харьцаж оайсан» зэрэг судалгааны бүтээлүүд туурвижээ. Ш .И вамура, Т.Кафудж и «М онголын их эзэнт улс» (Токио, 1965), Ш .Ивамура «М онголчуудын нийгэм эдийн засгийн түүхийн судлагаа» Киото, 1966) зохиол нь XIII-XIV зууны үеийн М онголын эдийн засаг, аж -хуй, н и й гм и й н байгуулал, ан ги д авх р аан ы тал аар б аялаг б ар и м т хэрэглэгдэхүүн агуулжээ. Зохиогч тухайн үеийн Монголд газрын өмч буй оолж, феодалын ёс бүрэлдэн тогтож зөрчил тэмцэл явагдаж байсан талаар өгүүлжээ. Дундад эртний үеийн М онголын түүхийг судалсан бүтээлээс: Мураками Масацүгү «М онголын эзэнт улсын үүсэл, бутрал», (Дэлхийн түүх 9, зршнй

: ' 4 5

Хун Ю нбинь, Жан Зэфань. «Хубилай хий гээд Юан улс». ӨМАХХ. 1987. H an-Ju-Lin. «L unch'en-chi-ssu han». Li-shin yen-chiu. 1962.3. l-1 0 -ртал. «М онгол үндэстний нэвтэрхий толь». Б ээж ин, 1995. Д эд дэвтэр. 79-р тал. Н .И ш ж ам ц. «М онголд н эгдсэн төр байгуулагдаж ф еодализм бүрэлдэн тогтсон нь». УБ., 1974. 15-р тал; Ч.Далай. «Их М онгол улс» (1206-1260). УБ., 1994. 15-16-р тал. Т .М өнхцэцэг. «Япон дахь М онголын түүхийн судалгаа» (1900-1995). УБ., 2000.


М О Н ГО Л

ҮЛ С Ы Н

ТҮҮХ .

II воть

Иванами Ш ётэн , 1970), Мөн зохиогчийн «Хөх чонын орон» (Дэлхийн түүх 8, Токио, 1968); Сүгияма Масоаки «Монголын эзэнт улсын мандал буурал» (тэргүүн дэвтэр, Кооданшя, 1996), мөн зохиогчийн «Их Монголын ертөнц» (Кадока Ш етэн, 1992); Окода Хидэхиро «Монголчууд нэгдсэн нь» (Дэлхийн түүх 12, Ямакава шюппаншя, 1987); Сагүчи Тоорү «Монголын их эзэнт улс ба Төмөрийн улс» (Төв Азийн түүх - Дэлхийн түүх 16, Ямакава шюппания, 1987); Вакамацү Х ирош и «М онгол Их засаг» (С экай бүнкаш я, 1973); ХагивараЖ юнней «Монголын эзэнтулс» (Дэлхийнтүүх 12, Сэкай бүнкашя, 1973); Койбүчи Ш иничи «Монголын нийгэм, соёл» (Токио, 1983); Танака Такэо «Дундад зууны үеийн гадаад харилцааны түүх» (Дангакү шюппаншя, 1975); Хонда Минобу «Монгол гүрний үеийн түүхийн судлагаа» (Токио, 1991) гэх мэт олныг нэрлэж болох байна. Дээр өгүүлсэн бүтээлүүдээс гадна олон тооны хамтын бүтээл, ганц сэдэвт зохиол, эрдэм ш инж илгээний өгүүлэл гарсныг судлаачид онцлон тэмдэглэсэн байна. Японы эрдэмтдийн бүтээлд Монголын нийгэм эдийн засгийн асуудал, гадаад харилцаа, хишигтэн, мянганы зохион байгуулалт, их засаг хууль, гадагш аян дайн хийх болсон учир ш алтгаан, Ази, Европыг холбосон М онголын Их Эзэнт гүрний дэлхийн түүхэнд гүйцэтгэсэн үүрэг мэтийн олон асуудлыг авч үзсэн ажээ. Солонгост Монгол судлал хөгжиж Их Монгол улс болон Монголын эзэнт гүрэн, нүүдлийн иргэншлийн талаар ном бүтээл нийтлэгдэн гарсаар байна. Солонгосын эрдэмтэн Пак Ван Гил, оросын эрдэмтэн Б.Я.Владимирцовын «М онголын нийгмийн байгуулал» зохиолыг солонгос хэлээр орчуулан нийтэлсэн нь Монголын түүх судлалын хөгжилд түлхэц болсон гэж хэлж болно. Э нэ эрдэмтэн мөн X III-X1V зууны М онголын түүхээр ш инжилгээний ажил хийсэн ажээ. Солонгосын залуу эрдэмтэн Пак Ван Гил «Их Монгол улс байгуулагдсан судалгаа» гэдэг зохиол бичиж 1993 онд Сөүл хотноо нийтлүүлжээ. Солонгост Чингис судлалын бүтээл нэлээд гарсан гэдэг. 1999 онд Сөүл хотноо н и й тл эгд сэн Ө м нөд С олонгосы н сэтгүүлч К им Ж он Регийн «М янган ж илийн түүхэн хүн» гэдэг нийтлэл зохиолыг монгол хэлнээ орчуулан гаргасан нь уншигчдын сонирхлыг ихэд татаж байна1. Мөн Ким Жон Регийн «Их шуурганаар сийлэгдсэн түүх, нүүдэлчдийн тухай өгүүлэх н ь» 2 зо х и о л д н ү ү дэлчдийн түүхийн зар и м асуудлы г хөндсөнөөс гадна тэдний иргэншлийн мөн чанарыг илрүүлэхэд тодорхой анхаарал тавьжээ. Сэтгүүлчийн тэмдэглэл маягаар бичсэн энэ хоёр зохиол нь Ази, Европын өргөн уудам газрыг холбосон тал хээрийн нүүдэлчдийн олон зуун жилийн амьдрал тэмцлийг солонгос болон монголын ард түмэнд төдийгүй дэлхийн олон нийтэд ойлгуулахад тус дөхөм болох юм. К им Ж он Ре. «М янган ж илийн түүхэн хүн, хойч үеийн Чингис хаануудад зориулав». УБС өүл, 1996. Ким Жон Ре. «Их шуурганаар сийлэгдсэн түүх, нүүдэлчдийн тухай өгүүлэх нь». Орчуулгыг хянан толилуулсан Б.Лхагва. Э н э зохиолы н монгол хэлни й эх эд х э з э э , хаана х эв л эсэн тухай хэвлэлийн м эдээ байхгүй байна. Орчуулагчийн үгнээс үзвэл 2002 онд Сөүлд хэвлэсэн бололтой.

32


X II-X IV

зүуны

М о н го л ы н

түүхийн сур в а л ж

ба

сулалгааны зо хиол

Орост судалсан нь: Оросын эрдэмтэн В.В.Бартольдын «М онголын : : ;толгооны үеийн Туркестан»1хэмээх зохиол нь XIX зууны үеийн Оросын Монгол судлалын гайхамшигт ололт болсон юм. Энэ зохиолд олон тооны г» рвалж бичгийг эш үндэс болгож Монголын нийгмийн байгуулал, Чингис ^аны эзэн т гүрний төрий н ба ц эргийн зохион байгуулалтыг задлан _ лнж илж ээ. Т эр ээр «Чингис хааны эзэн т гүрэн байгуулагдсан нь», «Ч ингис хаан» зэр эг хэд хэдэн зо х и о л д о о 2 Ч и нги с хааны ү нд эслэн эайгуулсан Их эзэнт гүрнийгтусгайлан судалжталын язгууртны эрх ашгийг ^ !гаалан М онголын төр улсын ангийн шинж чанарыг товойлгон гаргаж И о н го л ы н төр улсы г байгуулахад Ч и н ги с хаан гар ам гай үүрэг лцэтгэснийг батлан харуулжээ. В.В.Бартольд М онголын дундад үеийн " үхийн асуудлаар эрдэм ш инж илгээний дорвитой өгүүллүүд бичсэн нь >?дэмтдийн сонирхлыг татсан хэвээр байна3. X I1I-X IV зууны үеийн М онголы н түүхийг судалсан эр д эм тд ээс i I Н.Березин монголын түүх бичгүүдийн араб, перс, түрэг хэлнээс орчуулах к ажлыг гүйцэтгэжээ. И .Н .Березиний «Зүчийн улс» буюу Алтан ордны „>лсын засаг засаглалы н тухай өгүүлэл нь манай түүх судлалын чухал : :хиолуудын нэг нь ю м 4. Березин уг зохиолдоо Ч ингис хааны үеийн чонголчуудын ба түүний хойчийг залгамжлагчдын тухай үзэл бодлоо -’.тгэн гаргажээ5. Б.Я.Владимирцов, И.Н .Березиний энэ зохиолыг “хянан эолгоомжилж үзэлтэй” гэж сануулсан байдаг6. Гэвч Березиний зохиолыг Монголын нийгмийн байгууллыг судлахдаа туслах сурвалж бичиг болгосон :ай н а7. Е .Г .Г р у м м -Г р ж и м ай л о х эд и й гээр түүхч эр д э м т э н биш боловч юнголын газар зүй, хүн судлал, угсаатны зүй, түүхийн олон чухал асуудлыг лөндөн хамарсан том зохиол бичсэн ю м 8. Түүний зохиолын II боть нь чонголын түүхэнд зориулагдсан байх бөгөөд сонирхолтой тал нь: тэр _агийн м эдлэги й н хэр ээр м онголчууды н гарлы г тайлбарлахы н тулд -рхеологи, хүн судлал, эртн и й түүх судлалы н м эдээ зүйлийг тулгаж харшуулан ш инж илсэн ба малчин, анчин монгол аймгуудын аж ахуй, ийгмийн судлалд нэлээд их анхаарсан байна. -

' 6

8

Бартольд В.В. «Туркестан в эпоху монгольского нашествия». ч. 1-2. т. X, С П б., 1896. Бартольд В.В. «О бразовние им перии Ч ингис хана». 3 -B o . X. С П б ., 1897. Ч и нгис ханЭнциклоп. Слов (Брокгауз-Эф рон) т. XXXVIII, С П б., 1903. Бартольд В.В. «К вопросу о погребальных обрядах турок и монголов». (ЗВО РА О , 1921. т. XXV). «Образовние империи Чингис хана». Погребная лекция, читанния в С П б., Унив. 8 апреля 1896 г. (ЗВОРАО, 1896. т. X). «Связь общ ественного быта с хозяйственным укладом у турок и монголов» (Изв. общ . антроп. ист. и этнографии при Казанск. Унив. Казань, 1929. т. 34. вып. 3-4). Березин И .Н . «Очерк внутреннего устройства улуса Джучиева». С П б., 1863. Якубовский А.Ю . «Из истории изучения монголов периода XI-XII вв». Очерки по истории русского востоковедения. М ., 1953. В ладимирцов Б.Я. «М онголы н нийгм ийн байгуулал хэм ээх бичиг». Удиртгалын бүлэг. Б.Ринчений орчуулга. УБ., 27-р (1937) он. 16-р тал. Владимирцов Б.Я. «М онголы н нийгм ийн байгуулал хэм ээх бичиг». Удиртгалын бүлэг. Б.Ринчений орчуулга. УБ., 27-р (1937) он. 15-16-р тал. Грумм-Гржимайло. «Западная М онголия и Урянхайский край». II боть. М ., 1926.

33


М О Н ГО Л

У Л С Ы Н ТҮҮХ .

II

БОТЬ

Б.Я.Владимирцовын «Монголчуудын нийгмийн байгуулал»1 зохиол нь монгол судлалын хөгжилд чухал үзэгдэл болсон юм. Тэрээр монголын н и й гм и й н хөгж лийн үе шатууд, тэд гээр и й н онцлог ш инж , өвөрм өц байдлыг нээн илрүүлж феодалын нийгэмд нүүдлийн болон суурьшмал ард түмний түүхэн хөгжлийн шинж чанар ерөнхийдөө адил төстэй байдгийг батлан харуулсан билээ. Т эрээр тулгар бичгүүдийг гайхамшигтай сайн аш иглаж өвөрмөц сонин баримтлалууд дэвш үүлсэн байна. Б.Я.Владимирцовын «Чингис хаан»2 зохиол нь эрдэмтдийн дунд маш их нэр хүндтэй юм. Дорно дахиныг судлагч их эрдэмтэн В.В.Бартольд энэ номын талаар 1921 ондбичсэн шүүмжлэлдээ: “ Мөнхүүзохиол бол миний мэдэж байгаагаар зөвхөн Оросын утга зохиолд төдийгүй уг асуудлаар эдүгээ хүртэл бичигдсэн шилдэг бүтээл м өн” хэмээн өндөр үнэлжээ. В.В.Бартольд, Б.Я.Владимирцов нарын зэрэг эрдэмтдийн гол гавъяа бол Чингисийн байлдан дагууллыг далдын хүчин, ер бусын зүйл мэтээр үздэг байсан хуучин уламжлалт үзлийн няцааж Чингис ба түүний үе нь учир утга бүрэн төгөлдөр түүхэн үйл явдал гэдгийг тайлбарласанд оршино. Н .П .К озьм и н «Түрэг-М онголы н ф еодализм ы н асуудалд» зохиол3 бичиж монгол, түрэгийн төдийгүй нийт дорно дахинд феодализм үүсэн хөгж сөн тухай асуудлыг авч үзээд м онголы н ф еодализм бол ердийн феодализм юм. Түүнд “ Н үүдлийн” буюу “А зийн” гэж тодорхойлох нэр томъёо нэмэх хэрэггүй юм гэсэн санаа дэвшүүлжээ. Н .П .Козьмины зохиол тэр цагтаа дээгүүр үнэлэгдэж байжээ. Б.Д.Греков, А.Ю .Якубовский нар «Алтан орд ба түүний уналт»4 зохиолдоо Орос дахь Монголын хаант улсын тухай өгүүлж, татаруудыг иргэншлийн эрс доод шатанд байсан зэрлэгүүд м этээр үздэг төсөөлөл бодит байдалд нийцэхгүй гэдгийг нэг биш удаа онцлон тэмдэглэжээ. Монголын Их эзэнт гүрний түүх, түүнийг үндэслэн байгуулагч Чингис хааны түүхэнд гү й ц этгэсэн үүрэг З ө вл ө л ти й н түүх би ч л эгт о н ц го й анхаарагдаж М онголын феодализмийн мөн чанарыг ташаа ойлгосон гэж коммунист намаас өмнөх үеийн түүхчдийг зэмлэн буруушаах ажлыг хүчээр хийлгэж байлаа. Тухайлбал С.Л.Тихвинскийн эрхлэн гаргасан «МонголТатарууд Ази Европт»5 гэдэг бүтээлийг хамтран зохиогчид В.В.Бартольд, Б.Я.Владимирцов зэрэг өмнөх үеийн нэрт эрдэмтдийн сонгодог бүтээлүүдийг “ Ч и нги с хааны г магтан сай ш аасан ” гэж ком м унизм ы н үзэл суртлын хатуу зарчмы г баримтлан ширүүн шүүмжилж Ч ингис хааныг буруушаасан боловч түүний үндэслэн байгуулсан төрийн хувьд дэвшилттэй зүйл байсан гэж үзжээ. 1

2 3 4 5

34

Владимирцов Б.Я. «Общественный строй монголов, монгольской кочевой феодализм». Л., 1934. Э нэ зохиолыг 1981 онд Бээж инд «Монголын нийгмийн байгууллын түүх» нэртэйгээр нийтэлсэн байна. Владимирцов Б.Я. «Чингис хаан». УБ., 2001. Э н э зохиолыг «Дэлхийн М онгол судлалын дээж и с» цувралын тэргүүн дэвтэр болгон нийтэлж ээ. Н .П .К озьм ин. «К вопросу о турецко-монгольском феодализме». М -И рк., 1934. Б.Д.Греков, А.Ю .Якубовский. «Золотая Орда и ее падение». М -Л ., 1950. «М онгол-Татарууд Ази Европт». УБ., 1984. Э нэ зохиол тухайн үедээ альч талаараа давамгайлж байсан тул Зөвлөлтөд 1977 онд дахин хэвлэгдсэн юм.


М О Н ГО Л

УЛСЫ Н

ТҮҮХ .

II

БОТЬ

түүхч М ирхванд зэрэг хожуу үеийн түүхчдийн он тооллын бичгүүдийг ашиглах боломжтой байснаараа давуу талтай юм. Энэ ном нийтлэгдсээр 300 шахам жил болж байгаа ч гэсэн ач холбогдлоо төдий л алдаагүй хэвээр байна. Д араачийн чухал бүтээл гэвэл мен Ф ранцын эрдэм тэн Гаубилын бичсэн Чингисын намтар зохиол юм. Энэ зохиол 1739 онд нийтлэгджээ. Петис де ла Кроихын номноос ялгаатай тал нь гэвэл хятад сурвалжийн мэдээг ашиглан бичсэнд оршино. Мөн Ф ранцы н эрдэм тэн Дегинь X I-X I11 зууны үеийн М онголын түүхийг судлах ажилд бодитой хувь нэмэр оруулжээ. Тэрээр хятад сурвалжийг голчлон мөн араб сурвалжийг ашиглан Дорнод Азийн нүүдэлчдийн түгээмэл түүхийг Хүннү, Түрэг, Монголчуудын түүхээр төлөөлүүлэн бичсэн байна1. 1756-1758 онд П арисхотноо нийтлүүлсэн энэхүүзохиол Монголын түүхийн холбогдолтой шинэ мэдээ баримт агуулсан байна. Бидний өмнө өгүүлсэн эдгээр зохиолууд монголчуудын түүхийг арай бүрэн хамраагүй боловч 1824 онд Д.Оссоны «Монголчуудын түүх»2 дөрвөн боть зохиолыг нийтлэгдэх хүртэл ихээхэн үнэ цэнэтэй бүтээлүүд байлаа. Гол төлөв перс сурвалжид шууд түшиглэн бичсэн Д.Оссоны өмнө өгүүлсэн дөрвөн боть зохиол нь Пети де ла Кройхын зохиол зэрэг бүтээлүүдийг ихэд өргөтгөн тэлсэн юм. Д.Оссоны энэ зохиол өнөөдрийг хүртэл монголчуудын түүхээр Европын хэлээр нийтлэгдсэн бүтээлүүдийн дотор хамгийн өргөн цартай нь бөгөөд уншигчдын сонирхлыг татсан хэвээр байна. Д.Оссоны зохиолын I боть Монголын эзэнт гүрэн байгуулагдсан XIII зууны үеийн монголын түүхэнд зориулагджээ. Тус зохиолд тэр цагийн түүхэн хэрэг явдал, нийгм ийн үзэгдлийг нэлээд зөвөөр тавьж, чадмаг бичсэн учир Монголын болон Дундад ба Дотоод Азийн судлалд нэгэн бүтэн үе болсон гэж үздэг байна3. М онголы н түүх судлалын бүтээлүүд англи хэлээр гарсан нь арай хожуухан юм. Е.Гиббоны бичсэн «Ромын эзэнт гүрэн доройтон мөхсөн түүх»4 гэдэг долоон боть зохиолын эхний хэсгүүдэд монголчуудын талаар өгүүлж ээ. Ж осеф бон Х ам м ер-П ургсталлы н «Орос болон П ерс дэх монголчуудын тухай» (1840-1841) гэдэг зохиол байна. Монголын түүхийг тусгайлан судалж, англи хэлээр нийтлүүлсэн хамгийн анхны дорвитой бүтээл бол Ховартын «Монголчуудын түүх» (1878-1888) гэдэг дөрвөн боть зохиол5 юм. Гэвч Ховарт анхдагч сурвалж материал ашиглаагүй бөгөөд 1 2

3 4 5

36

Deguignes. Histoire genearie des Huns, des Turcs, des M ongols et des auters Tartares accidentaux, 4 tomas 5 en volum es, Paris, 1756-1758. D.O sson. Histoire des M ongols. Paris, 1824. 22-p хэвлэл нь 4 боть. 1834-1835 онд гарчээ. Орос орчуулга 1-р боть. 1930-аад он д Иркутск хотод гарчээ. Д .О ссоны зохиолы н бусад ботийг Н .П .Ш астина орчуулсан нь хэвлэгдээгүй байна. Якубовский А.Ю . И з историй изучения М онголов периода XI-XIII вв. «Очерки по истории Русского востоковедения». М ., 1953. 33-34; 37-ртал. Gibbon Е. The History o f the D ecline and Fall o f the Roman Empire. Ed. Burg.J.B. London., 1905­ 6. Д олоон боть. Howorth H. History o f the M ongols from the 9-th to 19-th century. Tomus I-III. London., 1876­ 1888. T. IV. London. 1927.


X II-X IV зү ү н ы

М о н го л ы н

түүхийн сур в а л ж ба

сулалгааны зо хиол

Д.Оссоны зохиолыг эрдэм шинжилгээний хувьд ш инээр нэмэн дэлгэрүүлсэн зүйл бараг байхгүй юм. Ховарт Дорно дахины нэг ч хэл төсөөлөхгүй байсан тул орчуулагч нарын эрхш ээлд автсан ажээ. Харин өмнө нийтлэгд сэн ялан гуяа, X V III-X IX зууны үед гарсан олон тооны зохиол, өгүүллийг арвин ихээр хураамжлан бичсэн тул монголч нарын лавлах бичиг болсоор байна. Мөн Лион Коэны «Азийн түүхийн удиртгал» (1896) зэрэг зохиол гарчээ. XX зуунд Европ, Америкт XI1I-XIV зууны үеийн монголын түүхээр маш олон зохиол нийтлэгдэн гарлаа. Үүнд Рене Груссын «Монголын эзэнт гүрэн», «Хээр талын эзэнт гүрэн», «Атилла», «Чингис хаан», «Тамерлан» зэрэг зохиолууд зүй ёсоор орно. Рене Грусс Чингисийн байлдан дагууллыг газар зүй, цаг уурын нөхцөл байдалтай холбон үзэж, Монголын нэгдсэн төр, Эзэнт гүрний улс төрийн түүхийг судлан шинжилжээ. Дундад зууны үеийн Монголын түүхийг судалсан бүтээлүүдийн дотор Олон Улсын М онгол С удлалы н Х олбооны анхны ерөнхийлөгч асан, Америкийн нэрт монголч эрдэмтэн О.Латтиморын олон бүтээл, түүний дотор «Хятадын дотоод Азийн хил» (1940) гэдэг зохиол хүндтэй байр эзэлнэ. О.Латтимор монгол, хятад хэл сайн мэддэг байсан бөгөөд монголын аж ахуй, аж байдлы г хятады н умард захын түүхтэй холбон судалж маш сонирхолтой, гүн гүнзгий дүгнэлт хийсэн байдаг. Сүүлийн үед Европын хэлээр нийтлэгдэж байгаа бүтээлүүд нь сурвалж хэрэглэгдэхүүнээ зохих ёсоор хэрэглэж байгаа тул тухайн асуудал, сэдвийг гүнзгийрүүлэн судлахад чухал хандив болж байна. Ж .Ж .С аундресы н бичсэн «М онголын байлдан дагуулагчын түүх» (1971), Давид Морганы «Монголчууд» зэрэг зохиол тухайн үеийн түүхийг бүхэлд нь ерөнхийлэн судлах зорилт тавьжээ. П.Бернт «Монголын эзэнт гүрэн» (1976) зохиолдоо түүхэн үйл явдлыг хүүрнэн өгүүлсэн бөгөөд тайлбар, эшлэл хийгээгүй байна. Е.Д.Пиллирскийн «Монголчууд» (1969) зохиол нь археологи й н м атери ал, хэрэгл эгд эх ү ү н аш и гл асн аар аа о н ц л о г юм. Б .С п улери й н «И слам ы н ер тө н ц и й н түүхэн тойм» (1960) зохиолы н Монголын үеийн тухай хэсэг, «Монголчуудын түүхэнд эзлэх байр суурь» (1971) зэрэг зохиолууд ихээхэн мэдээ, баримтыг агуулсан юм. С.Жагчид, П.Хайр нарын «Монголын соёл ба нийгэм» (1979) зохиол нь монголын тухай хамгийн ерөнхий, нийтлэг мэдээг өгснөөрөө өвөрмөц юм. Б.Спулерын «М онголчуудын түүх» (1972), Е.Бернш нейдерийн «Зүүн Өмнөд Азийн сурвалжаар дундад зууны үеийг судлах нь» (1988) зэрэг зохиолууд англи хэл ээр орчуулагдсан сурвалж х эр эгл эгд эх ү ү н и й г ихэд өргөн аш игласан ажээ. Харолд Ламбын «Чингис хаан ба Алтан орд, Оросын дундад зууны түүхэнд үзүүлсэн нөлөө» (1987), Паул Рачневскийн «Чингис хаан, түүний амьдрал ба үлдээсэн өв» (1983) зэрэг монголын түүхийг уран сайхны аргаар бичсэн бүтээлүүд олон гарсан байна. Энэ бүгдийг тоочин өгүүлэх бололцоогүй харин тэдгээрийн дотроос онцлон дурьдах зохиол бол нэрт монголч эрдэмтэн Паул Пеллеогийн шавь Германы эрдэмтэн Паул Рачневскийн «Чингис хаан» бүтээл юм. Энэ зохиол анх 1983 онд герман 37


Монгол

ҮЛСЫ Н

ТҮҮХ .

II

БОТЬ

хэлээр нийтлэгдсэнийг 1991 онд англи хэлээр орчуулан гаргажээ. Зохиогч түүхийн сурвалж бичгүүдийг дахин нягтлан хянаж, зарим мэдээ баримтыг ш и н э эр т ай л б ар л аса н нь сай ш аал тай . М өн Ч и н ги с хааны түүхэнд гүйцэтгэсэн үүрэг, эзлэх байр суурийг тухайн цаг үе, нөхцөл байдалтай нь холбон зөв зүйтэй үнэлсэн юм. Паул Рачневский: “Чингис хаан үнэхээр эрэлхэг зоригтой байлдан дагуулагч байсныг түүх гэрчилж байна. Тоолж баршгүй олон хүнийг алж устгаж, аюул заналд учруулсан, эргэж нөхөгдөшгүй соёлын үнэт зүйлийг устгасан нь үнэн боловч түүнийг өөрийнх нь амьдарч байсан тэр тухайн цаг үеийнх нь үүднээс авч үзэж үнэлж цэгнэх зайлш гүй ш аардлагатай юм. Түүний үйл явдал д айсантай гаа х эзээ ч эвлэрдэггүй хээр талын хатуу ширүүн хууль ёсыг даган мөрдөж байжээ. Түүний үйл ажиллагаа зөвхөн цэрэг дайны талбараар хязгаарлагдахгүй юм. Ухаалаг бодлого, зохион байгуулах чадвар нь илүү их амжилтанд хүргэж байлаа. Чингис хааны үндэслэн байгуулсан Эзэнт гүрэн 100 гаруй жил орш ин тогтнож ард түмнүүдийн хооронд эд өлгийн болон оюуны соёл харилцан нэвтрэх саад бэрхш ээлийг даван туулж, улам түргэн нэвтрэх бололцоог буй болгож цар хүрээг нь тэлсэн” гэжээ. Чингис хааны намтар, түүний түүхэнд гүйцэтгэсэн үүргийг барууны оронд судалсан бүтээлүүдийн дотор Паул Рачневскийн энэ зохиол хамгийн шилдэг нь гэдгийг одоогоор эрдэмтэд нэгэн дуугаар хүлээн зөвшөөрдөг юм. Сүүлийн үеийн М онголын түүх судлалд гарч буй нэгэн ололт бол Чингис хаанаас гадна түүнийг залгамжлагч их хаадын болон түүний шадар хүмүүсийн намтрыг нарийвчлан судалсан бүтээлүүд гарч байгаад оршино. Тухайлбал, Моррис Россабийн бичсэн «Хубилай хаан түүний амьдал, цаг үе» (1984) зохиолыг нэрлэж болно1. Энэ зохиолын гол ач холбогдол нь Хубилай хааныг үнэн бодитой түүхэн хүн биш , үлгэр дом гийн баатар болгон дүрсэлсэн Самуел Тайлор Колериджийн «Хубилай хаан» зэрэг яруу найргийн бүтээлээр дэлхий дахинд тархсан андуурлыг арилган түүнийг түүхэн хүн болохыг эрдэм ш инж илгээний үүднээс нотолсонд орш ино. М оррис Россаби Хубилай хааны намтры г хөндсөн өмнөх судалгааны ол ол ты г тухайлбал, В олкер Ч ап м ан ы англи х эл ээр гарсан бүтээлд түшиглэсэн хүүхдийн зохиолыг, Японы эрдэмтэн Отаги Мацуо, Кафуджи Т акэш и нар болон Хятад түүхч Ли Тан мөн Ч он Л иан Х сиао нары н зохиолыг ашиглахын зэрэгцээ олон ш инэ мэдээ сэлтийг судалгааны ажлын эргэлтэнд оруулжээ. Зохиолч ч зөвхөн Хубилай хааны төдийгүй, түүний ах дүү, гэр бүл, зөвлөхүүдийн намтрыг судлахад багагүй анхаарал тавьсак байна. Их Монгол улсын болон М онголын эзэнт гүрний эхэн үеийн, өөрөөр хэлбэл 1200-1300 оны нэг зуун жилийн хооронд М онголын төрд хүчин зүтгэж их хаадад үйлчилж байсан цэрэг, улс төр, нийгэм, шашны зүтгэлтэн нарын намтрыг туурвисан хамгийн дорвитой бүтээл бол «Хааны шадар Morris Rossabi. “Khubilai khan his life and tim es”. Univesity o f California press. Berkeley, Los Angelos, London. 1988.

38


X II-X IV

зу у н ы

М о н го л ы н

түүхийн сүр в а л ж

ба сулалгааны зо хиол

хүмүүс, Эртний Монгол улс ба Юаны үеийн нэрт хүмүүс» (1200-1300)1 зохиол юм. 800 гаруй хуудастай энэ зохиолд нийт 37 хүний намтрыг оруулсан байна. Их Монгол улсын цэргийн зүтгэлтэн нараас Мухулай, Боол, Тас, Антун, Сүбээдэй баатар, Ших Тиен-це, Чан Жои, Ен Ш их нарын төрийн албан хаагч, зөвлөхүүд, баатруудаас Ш ихихутаг, Чингай, Елюй Ашхай, Махмуд Ялавач, Масуд бег, Али бег, Сафалиг, Бужир, Елюй Чу-цай, Елюй Хши-лиан нарын намтрыг оруулжээ. Тус зохиолд өгүүлснээр энэ ботид нийт бэлтгэсэн намтрынхаа гуравны нэг хувийг оруулсан гэнэ2. 1968 оноос эхлэн А встралийн Ү ндэсний Их сургуулийн Алс Д орноды н салбараас эрхлэн Монголын Нэгдсэн улс, Эзэнт гүрний эхэн үеийн нэрт хүмүүсийн намтар судлах төсөл хэрэгжүүлж хорь гаруй жилийн дотор Америк, Австрали, Англи, Герман, Тайван, Сингапур зэрэг олон газрын 16 эрдэмтний хүчийг ашиглан энэхүү зохиолыг туурвижээ. Энэ зохиол урьд өмнө судалгааны ажилд ашиглаагүй шинэ материал арвин их агуулснаараа онцлог юм. Нүүдлийн иргэншлийн онолын асуудлуудыг судлан шинжилсэн хоёр дорвитой бүтээл хэвлэгдэн гарлаа. Нэг нь А.М.Хазановын «Нүүдэлчид ба гадаад ертөнц» - («Nomads and Outside Worlds», The University of Wisconsin Press, Madison, Wisconsin), нөгөө нь Caroline Humphrey, Davis Sneath нарын бичсэн «Нүүдэллэхүй ёсон төгсөв үү?» - («The End of Nomadism», Society, State and the Environment in Inner Asia, The White Horse Press, 1999) зохиол болно. А м ерик, А нглийн эрдэм тэдийн туурвисан эдгээр бүтээлүүдэд материал хэрэглэгдэхүүнийг онолын үүднээс зүй зохистой тайлбарласан бөгөөд арга зүйн хувьд ш инэ сэргэг зүйл болсон байна. Түүхийн ухаанд гарч буй нэгэн ш инэ хандлага бол хүн төрөлхтний түүхийг бүхэлд нь улируулан судлах болсонд оршино. Яагаад ш инэ гэж байна вэ? гэвэл энэ зөвхөн сүүлийн арваад жилд л ж инхэнэ утгаараа хэрэгжих болсонд оршино. Түүнээс өмнө дэлхий дахины түүхийг судалсан олон бүтээл нийтлэгдэж байсан боловч чухамдаа дэлхий дахины түүхийг тухайн хэдэн орны буюу нэгэн тив тухайн бүс нутгийн түүхээр орлуулан бичиж байсан юм. Тухайлбал, Өрнөдийн эрдэмтэд Европын тэргүүний хөгжилтэй хэдхэн орны түүхээр нийт Европын түүхийг буюу дэлхий дахины түүхийг орлуулан бичээд түүнийгээ “дэлхийн түүх” хэмээн нэрлэж байлаа. Үүнийг эрдэмтэд Европ төвийн үзэл гэж шүүмжилдэг билээ. Азид ч мөн ялгаагүй. Азийн түүхийг Хятадын түүхээр орлуулан бичдэг. Үүнийг Хятад төвийн үзэл гэдэг. Монголчууд Энэтхэг, Түвэд, Монголын түүхээр дэлхий ертөнцийн түүхийг орлуулан бичдэг байв. Тэгвэл сүүлийн үед гарч байгаа бүтээлүүд өмнө өгүүлнээс эрс өөр юм. Үүнд бид «Хүн төрөлхтний түүх» - («History of Humanity») зохиолыг авч үзье3. Тус зохиолы г Н Ү Б -ы н Б оловсрол, Ш инж лэх У хаан, С оёлы н 1

1 3

In the service o f the khan, Eminent Personalities o f the Early M ongol-Yuan Period (1200-1300). Edited by Igor de Rachewiltz, H ok-lam Chan, H siao C h‘i- ch'ing and Peter W .G eier with the assitance o f May Wang, Harrosowitz Verlag Wiesbaden, 1993. Мөн тэнд. 7-8 -p тал. «H istory o f H um anity, S cien tific and Cultural D evelop m en t» гэд эг д о л о о н боть зохиолы г Ю Н ЕС К О -гоос эрхлэн гаргаж байгаа бөгөөд VII-XVI зуун хүртэлх үеийг хамарсан IV ботид нь М онголын эзэн т гүрний үеийн түүхийг дэлгэрэнгүй оруулжээ.

39


М О Н ГО Л

ҮЛ С Ы Н

ТҮҮХ .

II

вот ь

байгууллагаас эрхлэн гаргаж байна. Энэ зохиол нийт долоон боть. Эхний таван боть нь нэгэнт хэвлэгдэн гарлаа. Анхны боть нь 1994 онд, IV боть нь 2000 онд, харин V боть нь түүнээс өмнө 1999 онд нийтлэгдсэн байна. Эхний ботид түүхийн өмнөх эрт үеэс иргэншлийн эхэн үе хүртэл, II ботид гурван мянган жилийн тэртээгээс МЭӨ VII зуун хүртэл, III ботид МЭӨ VII зуунаас МЭ VI зуун хүртэл, IV ботид VII зуунаас XVI зууныг хүртэл, V ботид XVIXVIII зууны түүхийг тус тус хамарчээ. Харин VI ботид XIX зууны, VII ботид XX зуун түүхийг оруулах юм байна. Тус зохиолын IV ботид монголын эрдэмтэн Ш .Бира оролцон «Монголын эзэнт гүрэн» - («The Mongol Empire») гэсэн 30-р зүйлийг бичсэн байна. «Хүн төрөлхтний түүх» хамтын бүтээлийг удиртгалаас гадна сэдвийн, бүс нутгийн гэсэн хоёр анги болгон бичжээ. Энэ бол хамгийн оновчтой ангилал юм. Сэдвийн судалгаанд байгаль орчин, хүн ам, гэр бүл, овог аймаг, нийгэм, улс гүрэн, хууль зүй, эдийн засгийн тогтолцоо, технологи, зам тээвэр, харилцаа холбоо, мэдлэг ухаан, шашин, ёс суртахуун, гүн ухаан, урлаг, уран сайхан зэрэг зүйлийг оруулсан бол бүс нутгийн судалгаанд ГрекРомын ертөнц, Европ, Лалын ертонц ба Арабын бүс нутаг, Азийн ертонц, Африк тив, Америкийн иргэнш ил, Далайн орнууд, Номхон далайн бүс нутаг зэргийг хамран судалжээ. Ю Н Е С К О дэлхий дахины ард түм нүүдийн ою уны б оловсролы г харилцан нэвтрүүлж, бие биенээ ойлгохыг хохүүлэн дэмжихийг Үндсэн хуулийнхаа н эгэн гол зорилго болгон тунхагласан юм. Э нэ зорилгоо биелүүлэх үүднээс «Хүн торолхтний түүх»-ийг олон улсын нэрт түүхчдийг зохион байгуулан бичүүлж байгаа юм. Ганц энэ зохиол биш Ю Н ЕСКО гоос өөр нэгэн сонирхолтой зохиол нийтэлж байна. «Тов Азийн иргэнш лийн түүх» - («History of Civilizations of Central Asia»)1 гэдэг зургаан боть, долоон дэвтэр зохиолыг Ю НЕСКО-гоос гаргаж байна. Энэ зохиолын дөрвөн боть буюу таван дэвтэр нь хэвлэгдэн гарав. Зөвхөн IV боть нь 2 дэвтэр юм. Энэ ботийн II дэвтэр нь 2000 онд хэвлэгдэн гарлаа. Энэ зургаан ботийн тэргүүн боть нь «Иргэншлийн эхэн» - (Нэн э р т н э э с М ЭӨ 700) н э р т э й , дэд боть нь «С уурьш м ал ба нүүдлий н и р гэн ш л и й н хөгж илт» (М Э Ө 700-М Э 250) н эр тэй , гутгаар боть нь «И ргэнш лийн уулзвар» (М Э 250-750) нэртэй, дотгөөр боть нь «Ололт амжилтын эрин үе» - (750-XV зууны сүүл үе хүртэл) нэртэй, түүний эхний дэвтэр нь «Түүх, нийгэм, эдийн засгийн байгуулал», хоёрдугаар дэвтэр нь «Ололт амжилт» гэсэн нэртэйгээр тус тус хэвлэгдэн гарлаа. Түүний V дэвтэр нь «Хөгжлийн ялгаа» (XVI-XVIII зуун) нэртэй, VI дэвтэр нь «Орчин үеийн иргэншлийн хандлагууд» (XIX зууны эхэн үеэс өнөөдрийг хүртэл) нэртэйгээ хэвлэгдэх юм байна. Э нэ зохиолд М онгол орон, монголын ард түмний 1

40

“ History o f Civilizations Central Asia” U N E SC O Publishing. “Төв А зийн И ргэнш лийн түүх” нэртэй зургаан боть номыг Ю Н ЕС К О -гоос эрхлэн гаргаж байгаа бөгөөд анхны ботийг 1992 он д ни й тэлж ээ. Тус зохиолы н дөрөвдүгээр боть нь М Э 750 о н о о с XV зууныг хамарсан байна. Э н э ботийн «The historical, social and econom ic setting» гэсэн тэргүүн дэвтэр нь 1998 онд, «The achievements» гэсэн дэд дэвтэр нь 2000 онд тус тус хэвлэгдсэн.


М О Н ГО Л

УЛСЫ Н

ТҮҮХ .

II

БОТЬ

гүрнийг байгуулсан тухай, түүнийг үндэслэн байгуулагч Чингис хааны тухай, аян д ай н ы г гүнзгийрүүлсэн Х убилай хааны тухай, Европтой харилцах болсон тухай, Эзэнт гүрэн бутран задарсан тухай товч боловч тодорхой өгүүлсэн нь М онголын түүхийн мэдлэг дэлгэрүүлэхэд чухал хандив болж байна. Энд онцлон тэмдэглүүштэй нэгэн зүйл бол сүүлийн үед дэлхий дахинд түүх судлал ихээхэн эрчимжиж байгаагийн зэрэгцээ түүхийн боловсрол, сургалты н асуудалд анхаарал тавих явдал н эм эгдэж , түүнд бодитой өөрчлөлт гарч байна. Тухайлбал, олон улсын хэм ж ээнд сүүлийн үед ни йтлэгдэж буй дэлхий дахины түүхийн сурах бичгүүдэд Төв А зийн нүүдэлчин ард түмнүүдийн түүхийг түүний дотор Монголын Эзэнт гүрний үеийн түүхийг урьд өмнөхөес илүү өргөн цар хүрээтэй тусгаж байна. Нэгэн жиш ээ хэлэхэд 1999 онд АНУ-д хэвлэгдсэн «Дэлхийн түүх» сурах бичигг1 X 1II-X IV зууны М онголы н түүх, М онголы н Э зэн т гүрний эх эн үе, монголчуудын ноёрхлын үр нөлөө, монголын төр засаг, монголчууд дайн т ул ал д аан д о р со н нь, Х ятад руу х и й сэн м о нголчууды н аян д ай н , монголчуудын тухай Барууны аялан явагчдын өгүүлсэн нь, тэдний олон улсад тогтоосон харилцаа холбоо гэх мэтээр ангилан нэлээд дэлгэнгүй өгүүлжээ2. Хамгийн сонирхолтой нь энд болсон явдлыг бодитой өгүүлсэнд оршино. Түүхийг улс-төржүүлэх, хэтрүүлэх зэрэг аль нэгэн тийш хэлбийлгэх явдлаас хөндийрч байгааг тэмдэглэвэл зохино. Эцэст нь, X III-XIV зууны үеийн М онголын түүхийг олон эрдэмтэд янз бүрийн талаас нь судалж өчнөен төчнөөн зохиол бүтээл туурвисан боловч тэр үеийн монголчуудын аян дайны ялалтын учир шалтгааныг өөр өөрийнхөөрөө тайлбарлаж, нийтээр хүлээн зөвшөөрөх нэгдсэн дүгнэлтэнд хүрч шийдвэрлэгдээгүй байгааг онцлон тэмдэглэх хэрэгтэй.

1 2

«World History* бую у «Дэлхийн түүх» гэдэг дунд сургуулийн сурах бичгийг 1999 онд А Н У д гаргажээ. М өн тэнд. 314-318-р тал.


I АН ГИ М О Н ГО ЛЫ Н Н Э ГД С Э Н У Л С Б А Й Г У У Л А Г Д С А Н НЬ Н эгд үгээ р бүл эг

МОНГОЛЫН НЭГДСЭН УЛС БАЙГУУЛАГДАХЫ Н ВМНӨХ ҮЕ1/1ЙН МОНГОЛ АЙМ АГ, ХАНЛИГУУД (XI-XII) §1. Монгол угсаатны удам гарал Монголчуудын гарал үүслийн тухай асуудлыг түүхийн шинжлэх ухаан эдүгээ хүртэл нэгэн тийш болгон гүйцэд шийдвэрлэж хараахан чадаагүй хэвээр байна. Гэвч сурвалж бичгийн мэдээ сэлт, эртний судлалын зарим олдвор болон ардын уламжлагдсан дом ог зэргийг үндэслэн бас ч гэж өгүүлэн тоггоож болох бүлгээ. Монголчууд хэдэн зуун жилийн түүх намтраа цээжээр уламжлан ярьж ирсэн түүхтэй. «Монголын нууц товчоо», Рашидад-Диний «Судрын чуулган» зэрэг зохиолд монголын удам угсааны тухай өгүүлэхдээ аман түүхийг ихэд ашигласан байдаг. Алунгоо эхийн тавдугаар хөвгүүн боржигин овгийн Боданчар мунхаг байгуулсан улсаа “М онгол” хэмээн нэрлэж тэрээр “хан” цолтой байсан гэж Р аш ид-ад-Д ин ий «Судрын чуулган»-д т эм д эгл эж ээ1. Боданчары г монгол сурвалж бичгүүдэд “мон хан” хэмээн тэмдэглэсэн байна. Домгийн агуулгаар уламжлагдан XIII зууны үе хүрч ирсэн Боданчар мунхагийн тухай «Эргүнэ-Кунгийн домог»-т тодорхой гардаг байна2. Энэхүү аман түүх нь 1 2

Раш ид-ад-Д ин. С борник летописей. т.1, кн.1. M-J1., 1952. 78-р тал . Хойш ид Раш ид-ад-Д ин гэж бичнэ. Р а ш и д -а д -Д и н . 1 5 2 -1 5 4 -р тал. О рос х э л н э э с Ц .С үр эн хор л ооги й н орчуулсан «Судры н чуулган». УБ., 1994. 102-103-р тал.

43


М О Н ГО Л

У Л С Ы Н ТҮҮХ .

II

БОТЬ

монголчуудын язгуур гарлын тухай сонирхолтой мэдээ мөн боловч чухам яагаад тийм аман түүх мэт домог нэгэн үед үүсэн уламжлагдсан болох нь бас гүйцэд тодорхой биш юм. Зарим эрдэмтэдийн бүтээлд монголын анхны “хан” цолыг Хайду хүртсэн тул тэрээр монголын анхны хаан мөн гэнэ. Энэ нь нийт монгол угсаатны нэгдсэн төрийн хааныг хэлсэн бус язгуурын монголын хааны удмыг хэлсэн хэрэг болой. Одоо Эргүнэ-Кунгийн домгийн агуулгыг эргэн авч үзье. Р аш и д -ад -Д и н и й «Судрын чуулган»-д тэм д эгл эсн ээр олон зуун жилийн тэртээ буюу МЭӨ язгуур монголчууд түрэг хэлтэн овог аймгуудад цохигдон хүн амын олонхи нь алагдаж зөвхөн нохос, хиан (хиад) хоёроор толгойлуулсан хоёр тэргүүлэх яс буюу ястан үлдэж нутаг орноосоо дүрвэн зайлж, Эргүнэ-Кун хэмээх газарт хүрч нуугдан нутаглажээ. Раш ид-ад-Диний тайлбарласнаар бол Эргүнэ гэдэг нь эгц уул, Кун гэдэг нь ташуу уул гэсэн утгатай аж ээ1 . Харин энэхүү Эргүнэ-Кун гэдэг газар хаа байгааг эрдэмтэд янз бүрээр тайлбарлаж иржээ. Дээр үед Эргүнэ-Кунгийн тухай монгол ардын домог олон байжээ. XIII зуунд Иранд очсон монголчууд Эргүнэ-Кунгийн домгийг сайн мэддэг байснаар барахгүй бараг нүдээр үзсэн мэт ярьдаг байжээ. Эргүнэ-Кун бол эргэн тойрон уул хад, ой модоор хүрээлэгдсэн их л давчуухан бөгл үү газар байсан мэт бөгөөд гаднаас ганцхан зөрөг зам нэвтрэн ордог гэдэг. Т эр зөрөг зам ы г гаднын хүн олж нэвтрэхэд хэцүү аж ээ. Монголчууд ийм бөглүү газар дөрвөн зуу гаруй жил нутаглан суужээ. Тэрхүү дөрвөн зуу хол илүү жилд хүн ам нь өсч, хоёр гол яснаас салбарлан нукуз (нохос), урианхайд, хонгирад, ихрэс, олхонуд, элжигин, арлут, сүлдэс, баяуд зэрэг 20 гаруй овог үүссэн хэмээн Рашид-ад-Дин зохиолдоо нэрсийг нь дурдсан байдаг. Гэвч 20 гаруй биш түүнээс олон овог салбарласан биз ээ. Эрдэмтэн Лю Ж энсо монголчууд Эргүнэ-Кунгаас гарч ирэхдээ 70 салбар овог болон өргөжсөн нь үнэн гэжээ2. Эргүнэ-Кунгаас салбарлан гарч ирсэн тэдгээр овгуудыг ерөнхийд нь дарилгин монгол гэдэг байжээ. Т эрхүү Эргүнэ-Кунгаас гарч ирсэн дарилгин монголчуудын дотор хамгийн нэр нөлөөтэй нь Бүртэ-чино байжээ. Бүртэчино гэдэг үгийг өнгөн талаас харахад бор өнгөтэй чоно гэсэн утгатай мэт боловч чухамдаа энэ нь домгийн баатар уу, эсвэл түүхт хүн үү гэдгийг эргэцүүлэн судалбал түүхт хүн болох нь тодорхой байна. Өөрөөр хэлбэл, Бүртэ бол хиад ясны хүн байсан бөгөөд авааль гэргий нь Гоо Марал байсан гэж үзэж болох юм. «Монголын нууц товчоо»-нд, Бүртэ-чино гэдгийн ард “буга” гэдэг хятад дүрс үсгээр орчуулга хадсан нь үг үсгийн махчилсан орчуулга болохоос утга санааны орчуулга биш бололтой юм. Эргүнэ-Кунд анх нүүж очоод нуугдсан гэгдэх “нохос”, “хиан” хоёр бол овог биш, “ясан ураг” байсан байна. Энэхүү нохос, хиан яснаас салбарлан олон овог үүсчээ. Тэгвэл Бүртэ бол чинос ясны ахлагч нь байжээ. Өөрөөр хэлбэл, БүртэРаш ид-ад-Дин. 153-р тал. Л ю Ж э н с о . «Ч и н ги с хааны э з э н т улс байгуулагдахаас ө м н ө х М он гол ы н н и й гм и й н байгууламж», «М онголын түүх судлал» сэтгүүл. Хөх хот, 1986. I дэвтэр. 113-р тал.

44


IАНГИ. Монголын

н э га с э н

улс байгуулаглсзн нь. I Өүлзг. М Н Ү блйгуулашхын өмнөх үеинн монгол ж

ш г,

юнлигуул

чино бол онгон шүтээн болсон араатан амьтны нэр биш, монголын өвөг дээдэс болсон хүний нэр юм. Сурвалж бичгүүдэд тэмдэглэснээр бол тухайн үедээ, тэрээр (Бүртэ) монгол овогтон аймгийн холбооны ахмад удирдагч нь мөн бөгөөд түүний шууд харъяалж байсан аймгуудыг монгол буюу монгол овогтон гэж нэрлэж байж ээ1. Бүртэ-чино олон хөвгүүнтэй байсан хэмээн Раш ид-ад-Дин бичсэн байдаг. Бүртэ-чино-ын дараа түүний хүү Батцагаан гол монголыг захирсан зонхилогч болж, бас “хан” хэмээх цолтой байж ээ2. Бүртэ-чиноос Чингис хаан хүртэл 24 үе уламжилсан гэж «Нууц товчоо»-нд тэмдэглэсэн байдаг. Нууц товчоо», «Судрын чуулган», Jly «Алтан товч» зэрэг сурвалж бичгээс үзвэл, Бүртэ-чино бол тухайн үедээ дарилгин монголын дотор ихээхэн нэр нөлөөтэй, авъяаслаг удирдагч болсон хүний дүр гарцаагүй мөн гэлтэй. «М онголы н нууц товчоо»-г сөхмөгц “ Ч ингис хааны язгуур дээд тэнгэрээс заяаж төрсөн Бүртэ-чино ажгуу” гэж бичсэн буй. Харин Рашидад-Диний «Судрын чуулган»-д Бүртэ-чино-ын тухай «Нууц товчоо» зэрэг сурвалжаас арай тодорхой м эдээ тэм дэглэгдэн үлджээ. Гэхдээ энэхүү Э ргүн э-К ун ги й н дом ог нь м онголчууды н дотор ам аар улам ж лагдан яригдсаар овгийн түүх, ургийн хэлхээ болон үлдэж, улмаар гэрийн түүхийн шинжийг хадгалан уламжлагджээ. Энэ тухай «Судрын чуулган»-д бичсэн нь: “Тэр хоёр хүмүүн (нохос, хиан)-ий үр язгуурын дотор Бүртэ-чино гэдэг хүндтэй нэгэн буй. Тэр бол хэд хэдэн аймгийн ахмад мөн. Гоо Марал гэдэг нэртэй авааль эмээс төрсөн нэгэн хөвгүүн нь олноос онцгой бөгөөд хожим хан цолтой байжээ. Энэ хөвгүүнийх нь нэр Батцагаан гэдэг”3 гэжээ. Энэ байдлаас үзэхэд язгуурын монгол овог аймгийн дотор давхаргын ялгавар гүнзгийрч хаан тэргүүтэй овог аймгийн холбоо үүсэн бүрэлдсэн нь улмаар төр улсын шинж төлөв олж байсны нэгэн гэрч бололтой. Тухайн үед Бүртэчино хэмээх төв монголын язгууртан хүн Гоо Марал нэртэй ойн иргэний бүсгүйтэй ни йлж ураг холбож ээ. Э нэ утгаараа бүх м онголы н язгуур үндсэндээ нэг гэдэг санаа агуулагдаж байна. Энэ талаар зарим монгол сурвалжид сонирхолтой мэдээ тааралддаг. Тухайлбал, Лувсанчойдонгийн >Монголын зан аалийн ойлбор» гэдэгзохиолд “ ..гуравдугаар хөвгүүн Бүртэчино-ын бие буруулж, Өөлд улсад ирж нутагшив. Бүртэ-чино болбоос Өөлд аймгийн Гоо Маралыг биедээ гэргий болгон авсан” гэж бичсэн байна. Зарим монгол сурвалжид, Тан улсын Дэ Цзун хааны “чжэн-ю ан”-ий 2-р он (786) буюу гал барс жил Бүртэ-чино-ын 29 настайд Батчахан (Батцагаан) төрсөн хэмээн бичсэн байна. Энэ зурвас мэдээг үндэслэн мөшгөвөл, Бүртэчино өөрөө шороо нохой жил буюу 758 онд, Боданчар төмөр морин жил буюу 970 онд, Чингис хаан усан морин жил буюу 1162 онд тус тус төрсөн болж таарч байна. Өөрөөр хэлбэл, Бүртэ-чино төрснөөс Боданчар хүртэл 212 жил болсон байна. 1 • :

Лувсанданзан «Алтан товч» УБ., 1990. 10-р тал. «МНТ». УБ., 1990 (кирилээр). Раш ид-ад-Дин. I боть. II дэвтэр. 8-р тал.

45


М О Н ГО Л

ҮЛСЫ Н

ТҮҮХ .

II

БОТЬ

Б үртэ-чино-ы н захирч байсан монгол нутаг нь Онон мөрний эхэн, Бурхан Халдунаас Онон, Хэрлэн, Туул гурван голын урсгал дагуу тэлэн өргөжиж бараг хэдэн зуун жилийн турш Бүртэ-чино ба түүний язгуур угсаа нь үндсэндээ “язгуур м о н го л ” -ы н нутаг дэвсгэрийг дахин тогтоохыг эрмэлзэн тэмцэж явсаар тэр нь XII зууны дунд үед жинхэнэ биелэлээ олсон ажээ. Бүртэ эцгээ залгамжлан монголыг захирч байсан Батцагаан ханы дараах монгол аймгийн зонхилогчид нь түүний шууд угсааны Тамача, Хоричар М эргэн, Уужим буурал, Саль Хачау, Ихнүдэн, Ш инсочи, Харчу нар байсан болно. Харчугийн хөвгүүн Боржигидай мэргэнээс монгол овог ай м гийн дотор тодорхой ш инэ үе эхэлж ээ. Бурхан Халдуны өврөөр нутаглах язгуур монголын чинээлэг угсаа Боржигидай м эргэний хатан М онголжин Гоо жинхэнэ үзэсгэлэн гоо монгол эмэггэйн дүр мөн билээ. Боржигидай мэргэн, М онголжин Гоо хатан хоёр бол Боржигин овгийн өвөг дээдсийн үлгэрийн биш үнэн дүр мөн бололтой байдаг. Судалж үзэхүл, Боржигидай м эргэн бол Б үртэ-чин о-ы н шууд угсааны хүмүүн бөгөөд Бурхан Халдун уулын өвөр этгээдэд орших Ботхон Боорчин голын эхэн газар төржээ. Боржигидай мэргэний эцэг Харчу бол Бүртэ-чино-ын есдэх үеийн ач болно. Борж игин овгийн Борж игидай м эргэн бол язгуурын монгол аймгийн гол цөмийг бүрдүүлсэн дарилгин салбарын хиан ястны ахлагч мөн ажээ. М онголжин Гоо болбоос ойд амьдарч байсан ойн иргэний угсаа бөгөөд тэр нь монгол туургатны нэгэн болох Хори түмэд аймаг болтой юм. Боржигидай мэргэн алс холын ойн иргэн Хори түмэдийн Монголжин Гоотой ураг холбосон нь тухайн үеийн ихэс дээдсийн ураг барилдах ёсонд сүрхий зохицсоноор барахгүй төв монголтойгоо бусад монголоо нийлүүлэн холбоход чухал үүрэг гүйцэтгэсэн байна. Өөрөөр хэлбэл, өвөгтөн гурван голынхон, өрөөлтөн бусад монгол гэдэг нэр томьёо чухам тэрнээс үүссэн бололтой. Боржигидай мэргэн хэдийгээр баян тансаг, бас тэгээд мэргэн харваач хүн байсан хэдий боловч онож суурьшсан газар нутаг байхгүй байсан бололтой юм. Монголжин Гоогоос төрсөн Торголжин баяны хатан Борогчин Гоо гэж байжээ. Хоёулаа удам дагасан язгууртан гэр бүлийн хатад юм. Борогчин Гоогоос Дува сохор, Добу мэргэн хоёр хүү төржээ. “ М эргэн” гэдэг нь “сайн харваач” гэсэн утгатай ажээ. Ах дүү хоёр өөр хоорондоо эв найртайгаар зохицон амьдарч Дува сохор ах нь Добу мэргэн дүүдээ тусалж чинээлэг сайн гэр бүл болгохыг зорьсон байна. Добу мэргэн бол Бүртэчино-ын арав дахь үеийн ач, Чингис хааны арван нэг дэх үеийн дээд өвөг юм. Добу мэргэн Гурван гол, Бурхан Халдун хавийн нутгийг эзэгнэн язгуур монгол аймгийг захирч байгаад цэл залуугаараа нас барсан байна. Нас б ар сан ш ал тгаан то д о р х о й бус байдаг. Т эр ц аги й н гурван голы н монголчуудын гол шинж бол олон овог аймаг, аймгийн холбоо, их гэр бүл тасран салж тус бүрдээ тэргүүлэгч зонхилогчтой болон ш инэ ш инэ нутаг газар эзэм ш иж , овгийн байгуулал задарч, ш инэ ни йгм и йн үр хөврөл

46


IАНГИ. Монголын нэгдсэн улс байгуулзглсан нь. I бүлзг. М Н Ү байгуулпглахын омнох үеийн монгол айлш, ханлигуул

боловсорч эхэлж байсан байна. Энэ үеэс эсгий туургатан буюу хээр талын монголчууд, ойн иргэд буюу хөвч тайгы н овог ай м аг гэд эг ялгарал үзэгдэхүйц буй болж тэдгээрийн хоорондын нийгм ийн хөгж лийн хир хэмжээ харилцан жигд бус байжээ. Энэ нь XI-XII зууны үеийг хамаарна. Добу мэргэн нас барснаар язгуур монголын ханы суурь дарилгин монголоос нирун монголд шилжсэн юм. Нирун монгол гэдэг бол Алунгоогийн ариун нуруунаас гэрлээр төрсөн тэнгэрийн хөвгүүдийн залгамж удам гэсэн утгатай юм. Алунгоогоос үүссэн энэхүү ариун нуруу-Нирун гэдэг нь Их нирун улсын үеийн домог байж болох юм. Энэ талаар доктор Гүнжийн Сүхбаатар «Монгол нирун улс (330555)» зохиолдоо, маш тодорхой тайлбарлажээ1. Нирун овгийн тухай Рашидад-Диний зохиолд бусдаас тодорхой мэдээ байдаг. «Судрын чуулган»-д дурдсан нь: “Алунгоогийн овгоос түүний нөхөр буюу Добу баян үхсэнээс хойш гарсан аймгуудыг монгол-нирун гэдэг... Монголчуудын санаж батлан хэлж байгаагаар Алунгоо нөхрөө үхсэнээс хойш туяанаас ж ирэм слээд төрүүлсэн гурван хүүгийн овогт хамаарагдах хүмүүсийг нирун гэдэг. Нирун гэдгийн утга нь (персээр) “солб” (нуруу) юм. Эдгээр хөвгүүд гэрлээс гарсан болохоор ариун нурууг заадаг гэж ээ”2. Мөн цаашлан «Судрын чуулган»-д бичсэн нь “Алунгоогийн гурван хөвгүүнээс гарсан бүх олон салбар аймгийг Нирун гэдэг нь бэлгийн бусаар, нуруунаас төрсөн учир юм. Э н э нь Алунгоогийн ариун нуруу хэвлийг битүүхэн хэлж байна. Эдгээр аймаг дундаас гарах том сувд модны үр адил бусад аймгаас ялгаран нэн дээд зэргээр хүндлэгддэг”3 гэжээ. Алунгоо “Тийм шөнө бүр нэг хонгор үстэй, бор нүдтэй хүн аяархан над ойртон ирж сэмхэн буцахыг би зүүдэлдэг байсан”4 гэж ярьдагбайсан хэмээн Рашид-ад-Дин бас бичжээ. Чухам ингэж Алунгоогийн ариун нуруунаас гарсан гэх домогтой нирунчуудын дотор гурван ялгавар байсан нь Алунгоогоос Хабул хааныг хүртэлх үеийг нийтэд нь нирун; Хабул хааны зургаан хөвгүүн, дүү нар, үр ач нарын үеэс Есүгэй баатар хүртэлхийг нирун хиад; Есүгэй баатар Чингис хаан тэргүүтэн болон түүний хөвгүүдийн удам угсааг хиад-боржигон хэмээн тус тус нэрлэдэг байжээ5. Добу мэргэн нас барсны дараа түүний бэлэвсэн гэргий Алунгоо тэнгэрийн хөвгүүд төрүүлсэн тухай «Судрын чуулган»-д ийнхүү тодорхой тэмдэглэснээс гадна «Монголын нууц товчоо»-нд бас л тодорхой өгүүлсэн байдаг. Алунгоо хатан бол Хори түмэдийн Ариг усун гэдэг газар Хорилардай мэргэний гэрт төржээ. Алунгоо гэдэг нь төгс үзэсгэлэнт гэсэн утгатай. А лунгоогийн эх нь Баргуж ин төхөм д төрсөн Б аргуж ин -гоо байж ээ. Алунгоогийн эцэг Хорилардай мэргэн захирсан ардаа авч, Бурхан Халдунд ирж нутаглажээ. Алунгоо хатан Добу мэргэнд олзлогдож ирээд гэргий нь болж, улмаар Бүгүнүтэй, Бэлгүнүтэй нэрт хоёр хөвгүүн төрүүлжээ. Добу 1 2 3 4 5

Г.Сухбаатар «Монгол Нирун улс» (330-555) УБ., 1992. 130-150-р тал. Р аш ид-ад-Д ин. I боть. II дэвтэр. 152-153-р тал. Раш ид-ад-Д ин. I боть. II дэвтэр. 15-ртал. Раш ид-ад-Д ин. М өн тэнд. 14-р тал. Д.Гонгор. «Халх товчоон». II боть. УБ., 1970. 69-70-р тал.

47


М О Н ГО Л

ҮЛСЫ Н

ТҮҮХ .

II

БОТЬ

мэргэн өөд болсны хойно Алунгоо бэлэвсэн байхдаа Буха хатаги, Бухату салжи, Боданчар мунхаг гурван хүү төрүүлж, нийт таван хөвгүүнтэй болжээ. Нэг эхийн цагаан сүүгээр бойжсон тэр таван хөвгүүн өсөж торнин эрийн цээнд хүрэх үедээ хоёр эцгийн хөвгүүд нь еөр хоорондоо үл итгэлцэн хоёр талцах хандлага гарчээ. Тэр ч байтугай Бэлгүнүтэй, Бүгүнүтэй эчнээгээр эхээ шоолж, элдвийн хов жив хэлэлцэх болжээ. Хөвгүүдийнхээ дотор үүссэн тийм уур амьсгалыг Алунгоо хатан нэгэнт олж гадарлаад эв түнжинтэй байлгах талаар элдвийг эргэцүүлэн боджээ. Энэ тухай «Нууц товчоо»-нд тэмдэглэсэн нь: “ Бидний эх ойр төрлийн эрэгтэй хүнгүй ба эргүй бөгөөтөл энэ гурван хөвгүүнийг төрүүлэв. Гэр дотор гагц малиг баягуд овгийн зарц хүн байна. Энэ гурван хөвгүүн түүний хөвгүүд биз” гэж далд ярилцсаныг Алунгоо эх олж сонсчээ. Ингээд хаврын нэгэн өдөр хонины хатсан мах чанаж өгч байгаад хэлсэн нь: “Бэлгүнүтэй, Бүгүнүтэй та хоёр намайг энэ гурван хөвгүүнийг яахан төрүүлэв. Х эний хөвгүүд бол гэж сэж и глэн хэлэлцэнэ. Сэжиглэх тань зөв. Гэвч та нар учрыг мэдэхгүй байна. Ш өнө бүр цагаан ш ар хүн гэрийн өрх тооноор гийгүүлэн орж ирээд, м иний хэвлийг илэхэд түүний гэрэл хэвлийд шингэх бөлгөө. Тэр хүн гарахдаа нар сарны хилээр шар нохой мэт шарвалзсаар гарч одох тул тэнгэрийн хөвгүүд биз ээ. Хар тэргүүт хүнтэй адилтгаж яахан болно. Хамгийн хаад болох цагт харц хүн сая учрыг м эднэ” гэж сургаад миний таваар боосон сумыг та нар хугалаагүйн адил миний таван хүү тэр таван сум шиг бат бэх эв нэгдэлтэй яваарай хэмээн гэрээслэн захисан ажээ. Чухам ингэж «Судрын чуулган», «Нууц товчоо» зэрэг сурвалжид бичсэн Алунгоогийн домгоос үзвэл тэнгэрийн гэрлээс хөвгүүд төрүүлсэн болохыг ер бусын байдалд төрсөн гэдгээр, хөвгүүд нь тэнгэрийн хөвгүүд байх учиртайг, тэнгэрийн хөвгүүд нь Алунгоогийн ариун нуруунаас гарсан учир хөвгүүдийн удмыг нирунчууд гэж нэрлэгдсэн гэдгийг тодорхой мэдэж болох байна. Алунгоогийн тухай домог хожуу үеийн монголын түүхийн сурвалж зохи ол д я н з б ү р ээр т э м д э гл эгд э ж б и ч и гд ж ээ. Э д г э эр и й н д о тр о о с Ж ам балдорж ийн «Болор толь» зохиолоос нэгэн иш лэл татвал “Добу мэргэний анх авсан Булган хатнаас Буха, Буханцар хэмээх хоёр хөвгүүн олсны хойно эх нь өнгөрсөнд хойно авсан хатан, нэр нь Алунгоо хэмээх буюу Алун гэдэг. Тэр хатан бол гайхамшигт билэг төгс үзэсгэлэнт ажгуу. Тэр шалтгаантай болсны хойно даруй Добу мэргэн нас нөгчив. Алун хатны зүүдэнд наран саран биед орох ба Алтан хуягт тэнгэр ирж биеийг сахих тэргүүтнийг зүүдлэн аж байгаад төрсөн хөвгүүн нь Боданчар хэмээв” 1гэж өгүүлжээ. Түүхийн баримтуудаас үзвэл, Алунгоогийн таван хөвгүүнээс дарлигин монгол, нирун монгол үүссэн домогтой бөгөөд Бэлгүнүтэй, Бүгүнүтэй хоёрын үрс болон бусдаас нийлж дарилгин монгол, Буха хатаги, Бухату салжи, Боданчар мунхаг гурваас нирун монгол тус тус үүссэн болох нь тодорхой аж ээ. «Нууц товчоо»-ны м эд ээгээр бол Х арчугийн хөвгүүн 1

48

Жамбалдорж. «Болор толь». Бээж ин, 1984. 362-р тал.


IАНГИ. Монюлын нэгмэн улс байгуулаглсан нь. / бүлэг. М Н Ү байгуулашхын өмнөх үеийн монгол д ш и , ханлигуул

Боржигидай мэргэнээс Бэлгүнүтэй, Бүгүнүтэй овогтон хүртэл дөрвөн үе уламжлах ажээ. Рашид-ад-Диний нэрлэсэн “ Бүгдийн эмээ ээж Алунгоо” бол ухаант монгол эмэгтэйн жинхэнэ дүр мөн бөгөөд тэрээр монголын үр сад өөр хоорондоо эв эеийг хичээж явбал эгнэгт бат оршиж, өрөөл бусдад үл доромжлогдоно гэдгийг таван хөвгүүнээрээ ж иш ээ болон сургажээ. Энэхүү алтан сургаал өнөө үе хүртэл үнэ ц энээ алдаагүйгээр барахгүй жинхэнэ ёсоор баримталбал зохих гэрээс сургаал болж байна. Нэгэн зэрэг монголчуудын ухаант өвөг дээдэс эв эеэ хичээж явахыг Ал унгоогийн д үрээр хойч үедээ хэлж захисан захиас гэж үзэхэд ч нэг их буруугүй билээ. Монголчуудын гол нуруу болсон нирун монгол дахин сэргэж, тэнгэрийн үрс гэдгээр домоглон үе улиран явсаар Хамаг монгол улсын үе хүрч, түүний гол араг яс болсон байна. Ер нь Алунгоогийн үеэс дээд тэнгэрийг шүтэх үзэл монголчуудын дотор нэн түгээмэл болж, эцгийн эрхт ёс зонхилж байсан тухайн үед хаан бол тэнгэрийн хөвгүүнд тооцогдон дээд тэнгэртэй зөвхөн “хаан” л харьцаж чадна гэдэг хийсвэр ухагдахуун нэгэнт газар авч, яван явсаар тэр нь монголчуудын тархи толгойг бүрэн эзэмджээ. Ордосын эзэн хорооны Чингисийн тахилгад тэнгэрийг дуудаж, түүнтэй харьцан буйг харуулсан тусгай уншлага одоо хүртэл онгоныг тайж буй дархадчуудын дотор байна. Хүнд үл ойлгогдохоор нууц байдалд унших дуудлага бололтой юм. А лунгоогийн дээрхи гурван хөвгүүний н эр ээр хатагин, салжиуд, боржигин гурван гол овог үүссэн түүхтэй ажээ. Чингис хааныг Боданчарын есдүгээр үе гэдэг. Боданчар бол хиад яснаасаа салаагүй зөвхөн ах нараасаа салж боржигин овогтонг бий болгосон шиг байна. «Нууц товчоо»-нд тэм д эгл эсн ээр Боданчараас үндэслэн 16 овог салбарлан гарчээ. Эдгээр овгуудыг Боданчарын удмаас салбарлан гарсан учраас цагаан ясан хэлхээтэй, улаан цусан барилдлагатай овгууд гэдэг. Тийм ч учраас тэдгээр овгууд өөр хоорондоо ураг холбож үл болох ажээ. Тэр нь угтаа ясан төрөл эцгийг төлөөлж, цусан төрөл эхийг төлөөлдөг монгол ёсон билээ. Э нэ нь эцэг эхийн цус ойртно хэмээн өөр хоорондоо ураг холбож үл болох гэсэн нэн хатуу ёсон байжээ. Эцэст нь дүгнэн өгүүлбэл Алунгоогийн домогтой адил домог сургаал дэлхийн түүхэнд түгээмэл байдаг ажээ. Тэрхүү түгээмэл үзэгдэл нь монголын угсаа гарлын түүхэнд өвөрмөц байдлаар тусгалаа олсон хэрэг юм. Монголчуудын удам гарлын тухай аман түүхээс гадна бичиг сурвалжид хомс ч гэсэн баримт мэдээ хадгалагдан үлдсэн байна. Тухайлбал, хятадын эртний сурвалж «Тан улсын хуучин судар» («Жу Таншу»)-ын «Умард Дигийн намтар», «Гурван улсын тэмдэглэл» («Сан Гочжи»)-ийн «Ухуань, С яньби дорнод харийн цадиг», «Вэй улсын бичиг» («Вэй ш у»)-ийн «Ш ивэйн цадиг» зэрэг сурвалжид монголын удам гарлын тухай бузгай дэлгэрэнгүй мэдээ хадгалагдан үлджээ. Монгол угсаатны бүрэлдэхэд өмнөх I ботид өгүүлсэн эртний монгол угсааны олон овог аймаг (Хүннү, Сяньби, Тай, Жужан, Хятан) оролцон явсан нь үнэн магадтай юм. Одоогоор бидэнд мэдэгдэж байгаа бичгийн

49


М О Н ГО Л

УЛСЫ Н

ТҮҮХ .

II

БОТЬ

дурсгал баримтаас үзэхэд Байгал нуураас урагш Ляодунгийн хойг хүртэлх өргөн уудам нутагт манай эриний анхны хэдэн зуун жилд аж төрж байран нүүдэлчин овог аймгийн ихэнх нь монгол хэлээр ярилцаж байсан гэж үздэг1. Эдгээрийн нэн холын хуланц дээдсийг нийтэд нь эртний сурвалж бичмгт Дорнод Ху гэж нэрлэдэг бөгөөд тэднээс гаралтай сяньби нарыг ш ивэй аймгуудын дээдэс хэмээн эрдэмтэд үзэх болжээ. Ш ивэй гэдэг нэр нь сяньби гэсэн үг сунжирснаас гарчээ гэж зарим эрдэмтэд үздэг байна. Ш ивэй гэдэг нэр дорно зүгийн сурвалж бичигт манай эриний IV зуунаас эхлэн янз бүрийн хоч, ялгаварлах дүрс нэртэйгээр тэмдэглэгдсээр ирж ээ2. Ш ивэй гэж нэрлэгдэж байсан тэдгээр олон угсааны овог аймаг дотор монгол Ш ивэй гэдэг аймаг байжээ. Чухам ингэж «Нууц товчоо», «Судрын чуулган» зэрэг сурвалж бичигт гардаг эртний үйл явдлын болж өнгөрсөн гол нутаг дэвсгэрийн нэгхэсэгн ь үндсэндээ үнэхээр шивэй нарын орш ин суусан нутаг болох нь тодорхой болж байна. Ийм учраас ш ивэй нарыг монгол угсаатны гарал үүсэлтэй нягт холбон үздэг байна. Ш ивэй нарын нэр XII зууны үеэс түүхэнд тэмдэглэгдэхээ больжээ. Энэ Ш ивэй нар мөхсөнөөс болсон биш харин эртнээс ш ивэй гэдэг ерөнхий нэрийн дор явдаг олон янзы н аймгууд урагшлан хөгжиж өөр өөрсдийн нэрээр нэрлэгдэх болсноос шивэй гэдэг ерөнхий нэр аяндаа гээгджээ. Монгол шивэйн нутаг нь Онон, Эргүнэ мөрөн хоёрын хооронд байсан болох нь монголын Эргүнэ-Кунгийн тухай түүхийн домог болон хятадын сурвалжийн мэдээтэй өөр хоорондоо авцалдаж байгаагаар батлагдаж байна. Эрдэмтэд монгол шивэй (мэн-гу ш ивэй)-г монголчуудын элэнц дээдэс мөн болохыг санал нэгтэй зөвшөөрөн хүлээх болжээ. VII-VIII зууны үеэс хятад сурвалжид монголчуудыг “мэнгу”, “м энва” , “м эн -гу-ли” гэх мэт дүрс үсгээр тэмдэглэж иржээ. Гэвч эдгээр монгол аймгууд VII-VIII зууны эхэн үе хүртэл хэрхэн амьдарч ямар улс аймаг явсан нь түүхэнд их балархай байдаг. Харин VIII зууны дунд үеэс тэр талаар зэгсэн тодорхой болж эхэлсэн байна. «Нууц товчоо», «Судрын чуулган» болон хятад сурвалжийн мэдээнээс үзэхүл VIII зууны үеийн монгол аймгууд нь олон удаа салж нийлж, заримдаа нутаг сэлэн хол нүүдэллэх, дахин буцаж ирэх гэх мэтээр энд тэнд тархан нутаглаж байсан байна. Монгол аймгуудын гол хэсэг нь IX зууны үед нутаг сэлгэн хойшлон нутаглаад, Хятан улсын (907-1125) үед Онон, Хэрлэн, Туул гурван голын эх Хэнтийн (Бурхан Халдун) уулс болон дээрхи гурван голын эрэг хавийг дагаж нутаглах болжээ. “ М энгу” хэмээх гол монгол аймгуудыг Онон, Хэрлэнд нутаглах болсон үеэс тэднийг бусад монгол аймгуудтай хольж хутгахгүйн тул монгол түүхчид Онон, Хэрлэнгийн монголчууд гэж ялган томъёолж бичих болжээ. Г.Д.Санж еева. «Р ецензия к сравнительной грамматике монгольских языков». «Вопросы языкознания». М ., 1995. № 5. «Тан улсын хуучин судар». (25 түүхийн 4-р боть) 563-р тал.

50


/ АНГИ. Монголын нэгмэн улс байгуүлаглсан нь. / бүлэг. М Н У байгуулатхын омнөх үеийн монгол аймдг, ханлигуул

§2. Монголчуудын аймгийн холбоо Монгол аймгууд маш өргөн уудам газарт нутаглаж байв. Түүнээс Онон, Хэрлэн, Туул мөрөн буюу гурван голын сав газар бол чухамхүү эртнээс монгол туургатны өлгий нутгийн төв хүйс нь болж байсан байна. Монгол орны энэхүү бэлчээр сайтай хэсэгт монголчуудын гол овог -ймгууд төвлөрөн нутаглаж, бидний мэдэж байгаагаар лав VIII-IX зуунаас нааш энэ нутгийн монголчуудын дунд аймгуудын холбоо байгуулагдан эхэлж, улмаар улсын ш инж төлөв бүхий төрийн нэгтгэл бий болохын хамтад, нэг ёсондоо нийт монголын түүхэн хөгжлийн төв нь мөн үеэс эхлэн, знд шилжин ирсэн байжээ. Онон, Хэрлэнгийн монгол аймгууд тийнхүү монголын түүхийн тавцанд тэргүүлэх байрыг эзэлж, эцсийн эцэст монголын нэгдсэн улсыг эмхлэн :айгуулах гол цөм мөхлөг нь болжээ. Яг тэр цагаас монголчуудын дотор •синхэнэ монгол аймгууд, монголжуу монгол аймгууд хэмээн ялгаварлан “эрлэх болжээ. Ж инхэнэ язгуурын монгол гэдэг нь дарилгин нирунаас салбарлан үүссэн төв монголчуудыгхэлнэ. Чингис хаанаас өмнөх үед нирун юнгол нь голдуу Бурхан Халдун уулаар, Онон мөрний эх ба доод урсгал iaryy ус, өвс бэлчээр сайтай газраар нутаглаж байжээ. Э дгээрээс хиад ^оржигин аймаг нь О нон мөрний эх, Бурхан Халдун уулын хормойд, тайчууд аймаг нь Онон мөрний дунд урсгалаар, жадран аймаг нь Онон (өрний доод урсгал болон Эргүнэ мөрөн хавиар мал адуулж зарим нь загас Тарьж амьдарч байв. Нирун монгол дотроос хиад боржигин ба тайчууд нь лмгийн хүчирхэг байжээ. Дарлигин монголд голдуу урианхай, хонгирад, 'аядууд багтдаг байж ээ. У рианхай аймаг нь Бурхан Халдуны хавиар -үүдэллэн сууж мал маллаж, ан агнаж, бас жиж иг гар үйлдвэр эрхлэн - •'.ьдардаг байжээ. Хонгирад аймагг ихэрэс, горлос, олохнууд, харангууд, лж игин зэрэг бага аймгууд харъяалагдаж , хонгирад айм гийн хүчтэй олбоог бүрдүүлжээ. Хонгирад аймаг нь өмнө талаараа хятадтай хаяалж нэг хэсэгтээ ц эрэг, эдийн засгийн хүчирхэг суурьтай айм аг байж ээ. : урчидийн Алтан улстай дайтаад ялж байсан ч удаатай. Хонгирад аймгийн -зэдэс Чингисийн боржигин овгийнхонтой худ ургийн холбоотой байсан j -:ир өөр хоорондоо эв эеийг их хичээдэг байжээ. XIII зууны эцсээс барагцаалбал 400-гаад жилийн тэртээ үед монгол ^адын “алтан ураг”-ийн удам угсааг үүсгэгч нар монгол аймгуудыг захирч г ’йсан гэж монголын эртний сурвалж бичиг «Алтан дэвтэр»-ийн мэдээ 'олон монгол хуучцуулын ам мэдээг үндэс баримт болгон, Рашид-ад-Дин - -:чсэн байдаг1. Түүнээс үзэхэд, тэр цагийн монгол аймгийн язгууртан нар >-үчжиж, аймгуудын холбоо-улсын тэргүүлэгч-хаад гарч, монголчуудыг грөнхийлөн захирах болсон нь нэлээд дээр үед хамаарагдах ажээ. VIII зууны сүүлчийн хагаст Бурхан Халдун (Их Хэнтий) уулын орчмын -өөвтөр монгол айм гийн зонхилогч нь монгол хаадын дээд өвөг гэж Раш ид-ад-Дин. I боть. II дэвтэр. 8-р тап.

51


М О Н ГО Л

ҮЛСЫ Н

ТҮҮХ .

II

БОТЬ

түүхэнд тэмдэглэсэн Бүртэ-чоно хэмээгч байсан гэж зарим эрдэмтэн бичсэн байдаг. Б үртэ-чоны н тухай эртний сурвалж бичгүүдэд байдаг м эдээ бол монгол чуудын дунд эрт дээр цагт хаадын удам угсаа үүссэн түүхийг тусгасан болно. Монголын түүхийн сурвалж бичгүүдийн мэдээг үзэхэд, Бүртэ-чонын дараахан үеийн монгол аймгийн тэргүүлэгчдийн зарим нь хан (Батачи хан) зэрэг цолыг хэрэглэж байжээ. Бүртэ-чоноос аравдахь үе болох Добу мэргэн (баян)-ий бэлбэсэн хатан Алунгоогийн бутач хүү Боданчараас эхлэн монгол хаадын “Алтан ургийн” төлөөлөгчид нь урьдынхаас илүү бодит түүхэн шинж чанартай болдог. Боданчарын дээдсийн нутаг нь дээрх гурван голын сав газар байж ээ1. Боданчар бол барагцаалбал X зууны эц сээр “ монгол аймгуудын дийлэнхийг”2 зарим “ах захгүй иргэд”3-ийн хамтаар захирч байсан эрэмгий зоригтой хүн байжээ. Тархай бутархай монгол аймгуудыг нэгтгэх үзэл санаа тэр үед үүсэн бүрэлдэж байсан нь сурвалж бичгүүдэд тэмдэглэн үлдээсэн эртний монгол домог, сургаалаас ч мэдэгдэж байна. Эв нэгдэлтэй байхын ач холбогдлыг хөвгүүддээ сургаж байсан Алунгоогийн үгийг түүнд холбогдуулан санаж үзүүштэй. Боданчарын нэгтгэн захирч байсан монголчууд нь аймгийн холбоонд орж нэгдсэн байжээ. Тэрхүү холбоог XI зууны үед хятан нар “монгол улс” гэж нэрийдэж байжээ. X-XI зууны үед монголчуудын аймгийн холбоо “монгол улс” тэр цагийн бусад монгол аймагулс (хятан, татар, найман, хэрэйд зэрэг)-уудтай холбоо хэлхээтэй байж “ монгол улс” ба тэдгээр аймаг улс нийгм ийн хөгжлийн хувьд харилцан нөлөө түлхэц үзүүлэлцэж байжээ. Хятадын (960 онд байгуулсан) Сүн улстай “ Монгол улс ... зохицож, судар ном туулав” гэж хожуу үеийн түүхэнд бичжээ4. Энэ нь хятад оронтой тэр цагийн монголчууд харилцаж, соёлын холбоо байгуулж байсны гэрч бизээ. Онон, Х эрлэнгийн монголчууд Кам (Андуу) газартай XI зууны үед харилцаатай болсон байж ээ5. Онон, Хэрлэнгийн монголчууд XIII зууны үеэс бүр өмнө Дундад Азийн улсуудтай нэвтрэлцэж, монгол оронд лалын худалдаачид ирдэг болжээ. Худалдааны ж ин хөсгийг дагалдан элдэв янзы н rap урчууд ирж , тэд тодорхой rap үйлдвэртэй, ялангуяа цэргийн үйлдвэрлэлтэй нягт холбогдсон х эр эгц э э, м эд л эг, зурш лууды г нүүдэлчдийн дунд д эл гэр ү ү л эн , 1 2 3 4 5

52

“ М Н Т ”. §179. Раш ид-ад-Д ин. М өн тэнд, 10-р тал. Раш ид-ад-Д ин. М өн тэнд, 16-р тал; Х .П эрлээ. «Онон, Хэрлэнгийн монголчууд» (XIII-XIV зууны үе). «Эрдэм ш инж илгээний өгүүллүүд». т. I. УБ., 2001. 255-265-р тал. «МНТ». 33-41-р тал. Урадын М эргэн гэгээний зохисон (1765 оны) «Алтан товч»-д үз (Ө вер монголын Чуулалт хаалганд 1941 онд хэвлэсэн эх). 65-р тал. Ц .Дамдинсүрэн. «И сторические корни Гэсэриады». М ., 1957. 70-71-р тал.


АЛГИ. М онголын ю глсэн улс байгуулаглсан нь. I булзг. М Н Ү байгуулашхын өмнох уеийн монгол аймаг, ханлигуүл

монголчуудын хан, баатар зэргийн гэр өргөөний дэргэд суурьшин байдаг 0О.1Ж ЭЭ.

Онон, Хэрлэнгийн монголчууд хятан гүрэнтэй эдийн засийн харилцаа ~: ~оож байж ээ1. Монголчууд хятан гүрэнтэй улс төрийн талаар харилцах нь XI зууны үеэс улам улам нягт болж байсан байна. Хятан орноос Онон голд цэрэг ирж (монголын) ж алайр аймгийн ■; нийг хядсан гэж Р аш и д -ад -Д и н и й зохиолд гардаг. Э н э явдал нь :нголчуудын аймгийн холбооны тэргүүлэгч (1035 онд төрсөн) Хайдугийн 23 насан дээр буюу 1057-1058 онд болсон хэрэг бололтой2 байдаг. 1084 оны хавар, “монгол улс” (Онон, Хэрлэнгийн монголчууд) хятан рэнд элч зарж хааны амар м эндийг асуулгасан байна. Э нэ явдал нь ■-:нголчуудын аймгийн холбооны тэргүүлэгч (1052 онд төрсөн) Байшинхур, »1 ->69 онд төрсөн) Тумбинай сэцэн нарын аль нэгийн үед болсон мэт байдаг. Алтан улс, Сүн улс хоёрын довтолгоонд Хятан улс гачигдаж байсан -122 онд “ Монгол улс” 50 000 цэрэгтуслан гаргаж байсан тухай Хятан улсын ■үүхэнд бичсэн байна3. Онон, Хэрлэнгийн монгол аймгуудын холбоо нь XII зууны эхэн үеэр :асаг төрийн мэдэгдэхүйц шинж төлөвтэй болж иржээ.

§3. Хамаг Монгол Улс XII зууны эхэн хагаст гурван голын сав газраар төвөлсөн Хамаг монгол •эмээх монгол туургатны гол улс байгуулагдсан нь түүхнээ нэгэнт тодорхой болсон бөлгөө. Дотоод гадаадын эрдэмтэд Хамаг монголыг ихэд сонирхон :удалж янз бүрийн дүгнэлт таамаглал хийж, нэгдсэн ойлголт олоогүй :оловч ямар ч гэсэн гурван голын сав газарт Хамаг монгол хэмээх улс оршин 'огтнож, жилээс жилд хүчирхэгжин хөгжсөөр Зүрчидийн Алтан улстай эн :ацуу болсон гэдгийг олонхидоо хүлээн зөвшөөрдөг ажээ. «Монголын нууц _овчоо»-ны §62-т “Хамаг монголыг Хабул хаан мэдэн авав”4 гэж бичсэн буй. Хамаг монгол улс гэдгийг хятадын судар түүхэнд “Да М энгу” (Их чонгол) гэж тэмдэглэсэн байх бөгөөд харин Тайваны монголч эрдэмтэн агсан Хагаанчулуу “Да М энгу” гэдгийг “Олонхийн гол улс” гэж орчуулжээ. Хамаг монголын гол цогцос болох гурван голын монгол аймгийн холбооны тухай өмнөх зүйлд нэгэнт товчхон өгүүлсэн билээ. Х ам аг м онгол улсы н тухай д урдахы н тул тэр улсы г ү н д эс л эн байгуулсан Хабул хааны тухай өгүүлэх нь зүйд нийцэх болно. Хабул хаан бол Батцагаан (Батчахан)-ы 19-р ач мөн бөгөөд Боданчарын наймдугаар үе, Боржигин овгийн хүн болно. «Монголын нууц товчоо»-г үндэслэвэл Тумбинай С эцэн хоёр хөвгүүнтэй бөгөөд ахмад нь Хабул, хоёрдугаар нь ! 1 3 4

«Ц и-дан го-цзи» («Киданы туүхийн тэмдэглэл»). 22-р тал. Д ээрхи Урадын М эргэн гэгээний «Алтан товч». 65-р тал. «Дайляо гүрүн-и сүдүри». 8-р дэвтэр. 2-3-р тал. «МНТ». §52.

53


М О Н ГО Л

УЛСЫН ТҮҮХ. II воть

С эм сэчүлэ ю м 1. Хабул хааны гарлын талаар янз бүрийн таам агласан мэдээнүүд байдаг. Хамаг монгол улс чухам хэдэн онд жинхэнэ ёсоор байгуулагдсан нь бас л тодорхойгүй. С удалгаанаас үзвэл 1130 онд Хабул нь гол гурван аймгийн ихэс ноёдын хуралдайгаар Хамаг монголын хаанд өргөмжлөгдсөн байна. Гэтэл Алтан улсын сударт “Хуан Тун”-гийн долдугаар онд Хабул өөрийгөө “ Цзун юаны хуанди” (“ Цзун юаны хаан”) хэмээн өргөмжилж оны цолоо “Тянь си н” (“Тэнгэрээс мандсан”) гэв хэмээн бичжээ. Тэрхүү “Хуан Тун”-гийн долдугаар он гэдэг нь аргын тооллын 1147 он юм. Хэрэв энэ мэдээ үнэн бол язгуур монголын цэрэг Алтан улстай байлдаж ялан дийлсний дараа Алтан улс арга буюу Хабулыг Хамаг монголын хаан хэмээн албан ёсоор хүлээн зөвш өөрч түүх судартаа нэхэн оруулсныг хэлж буй бололтой. Хабул хаан өөрийгөө Цзюн юан хаан гэж нэрлэсэн биш. Алтан улсын хаанаас хятадын ёсыг дууриан зохиомлоор өгсөн цол биз ээ. Ямар ч гэсэн дан монгол туургатныг эгнээндээ нэгтгэсэн Хамаг монгол улс тийнхүү байгуулагдсан ажээ. Ингэж монгол туургатны дотор “ Цагаан ясны хаан” гэж нэрлэгдэх болсон алтан ургийн хаадын эхлэл бий болж суурь нь нэгэнт тавигджээ. Хамаг монгол улсын нутаг дэвсгэр нь Байгал нуураас нааш, Хангайн нурууны хоёр тал, Орхон гол, Онон мөрөн, Туул гол, Халх голын хоёр хөвөө, Хөлөн нуур, Буйр нуур, Бурхан Халдун уулыг хамарсан байжээ. Чухам ингэж төрийн хаантай, төрийн хуралдайтай Хамаг монгол улс байгуулагдсан нь цааш цааш даа монголчууд бүгдээрээ нэгдэн нийлж хүчирхэг Монгол улс байгуулагдахын эхлэлийн суурь тавигдсан юм. Хамаг монгол улс нь дотроо төв, баруун, зүүн хэсэгт хуваагдаж, тэдгээрийг тус бүр нэгэн сурвалжтан мэдэн захирч байсан хэдий ч ерөнхийдөө Хабулын хүчтэй засаглал ноёрхсоор байжээ. Хабул хааны дотооддоо гүйцэтгэсэн гол гавъяа бол улсыг байгуулсан, ихэс д э э д с и й н хуралдайг хуруулан хаан сон гож , б о р ж и ги н ы угсаа залгамжлалыг бий болгосон явдал юм. Гадааддаа бол хил залгаа орших Алтан улс, Тангуд улс, баруун Ляо улстай хөршийн сайн харилцаа барих явдал хэмээн үзэж хүчин чармайлтгаргаж байв. Гэвч энэхүү хүчин чармайлт биеллээ олоогүй ажээ. Хабул хаан нэгэн удаа Хятаны хааны элчийг ёс алдсан хэмээн цаазалсан байна. Үүнээс болж язгуурын монголд хятанчууд дургүй болсон гэж хятаны түүхэнд бичсэн үзэгдэнэ. Хабул хаан мэргид, хэрэйд, найман зэрэг аймагтайгаа зузаан холбоо тогтоож, Алтан улсын rap хөл болсон Татартай тэмцэл хийж, Зүрчидийн Алтан улсаас Монголын эсрэг явуулж агсан хөнөөлт бодлогоос улс орноо, удам угсаагаа, ард олноо сэргийлэн хамгаалах ажиллагааг тууштай хийж байж ээ. Тэр бодлогоо х эр эгж ү ү л эх эд х ятады н Ө м нөд Сүн улсы н хүчийг А лтан у лсаас тусгаарлахы г зорьж байсан нь бас ажиглагдана. Хабул хаан М эргид, Хэрэйдийн ханлигтай дотно харилцЬ^ тогтоож, хүнд хэцүү мөч тулгарсан цагт бие биеэ харилцан дэмжих тохиролцоо хийсэн байжээ. Энэ нь Алтан

1 «мнт». §48. 54


I АНГИ. Монголын нэгмэн үлс байгуу/аглсан нк. I бү/ог. М Н Ү байгуулашхын өмнөх үеийн монгол аймаг, ханлигуул

:сыг эвсэн цохих нэгэн үзүүрт бодлого байж ээ1Хабул хаан Хамаг монгол улсыг байгуулсан тэр цагт аймгуудын хоорондын, “их гэр бүлийн” ёс ■:ггож эцгийн эрхт ёсны харьцаа их болж, хааны удам нирун-хиад буюу 01ЭД боржигин овгийн ноёрхол үзэгдэхүйц зонхилсон байжээ. Хабул хаан Хамаг монголыг хурааж бусад монгол аймагтай холбоо ~:гтоож, дотоодын зөрчлийг зөөлрүүлж, нэгдлийг буй болгосны дараа : фчидийн Алтан улстай харилцах ажлыг янз бүрийн аргаар хийж эхэлжээ. Хабул хаан өөрийн аймгууд ба захирагдсан аймгуудын тэргүүн эзэн нь гайсан тул монгол аймгууд түүнийг нэн алдаршуулан хүндэтгэдэг байсан2 эмээн Рашид-ад-Дин бичжээ. Хятадын түүхч Ту Ци өгүүлсэн нь: “Хабул * аан бол олондоо онцгой итгэл хүндтэй тул аймаг угсаагаараа түүнийг ’ үндэлдэг Сэнгүм Билэг нас барсны хойно түүний аймгуудыг Хабул лирдсан бөгөөд Хамаг монголыг захирч хаан цолыг эхлэн өргөмжилсөн”3 ^эжээ. Зүрчидийн Алтан улс эхлээд Хабулыг Хамаг монголын хаан гэдгийг ’.үлээн зө в ш ө ө р ө х гү й , х ар ъ яал ал д аа б ай л гах ы г о р о л д со о р б айлаа. Зүрчидийн Алтан улсын өмнө талд хятадын Сүн улс гэдэг хүчирхэг улс :аттай тогтож, үе үе газар нутаг булаацалдан, Алтан улстай дайтаж, Алтан ,-лсад занал учруулдаг байв. Гэтэл дээрээс нь умард зүгт Хамаг монгол улс хаяалан гарч ирээд, бас занал учруулж эхлэв. Чухам ингэж Алтан улсын -зэн хаан хоёр хүчтэй улсын дунд хавчуулагдсандаа туйлын сандарч байсан байна. И йм ээс ч тэд нарийн арга ухаан сийлж, Хамаг монголы н хаан Хабулыг ө ө р тө ө татаж , н а й р саг х ар и л ц аа б ар и х ы г э р м э л з с э н юм. Ьүрчидийн А лтан улс 1115 онд байгуулагдсан билээ. Т эр үед Хамаг монголын суурь болох гурван голын язгуур улс (монгол) байгуулагдан, адаад харилцаа нь өргөжин, улам бүр хүчжих тийш ээ явж байжээ. Хамаг юнгол улс байгуулагдсан болон Хабулын хаанчлалын үетэй Алтан улсын гхний гурван хаан их холбоотой юм. Энэ нь Тайцзу буюу Баян Агуда (1115­ 1123), Тайцзун буюу Баян Үжимэй (1123-1135), Жаоцзун буюу Баян Тан 1136-1148) нарын гурван эзэн хаан юм. Өөрөөр хэлбэл, “монголын эсрэг лэргээр д овтл он цохи х” , “ м онголчууды г м о н голоор нь цохи улах” , идэрчүүдийг хороох”, “ихэс дээдсийг нь модон илжгэнд хадаж цаазлах”, Хамаг монгол улсыг улс гэж, хааныг нь хаан гэж үл хүлээн зөвшөөрөх” зэрэг бодлого явуулж байсан хаад юм. Харин Алтан улсын хоёрдугаар хаан Ужимэй Хабул хаантай аль болохоор болгоомжтой харьцахыг төрийн сайд түшмэдүүддээ зөвлөдөг байжээ. Баян Үжимэй хааны лагшин муу байсан ооловч урьд тохиролцсоны дагуу Хамаг монголд элч зарж, Хабул хааныг Алтан улсад айлчлахыг урьжээ4. Энэ үе бол Тайцзуны арвангуравдугаар он буюу 1135 оны эхэн үеийн хэрэг болой. Энэхүү урилга Хабул хааны хувьд ойлгомж муутай хэдий байсан боловч урилгыг хүлээн авч айлчлахаар шийдсэн ажээ.

• 3 4

Ч.Далай. «Хамаг монгол улс» (1101-1206) Тэргүүн дэвтэр. УБ., 1996. 42-р тал. Раш ид-ад-Д ин. I боть. II дэвтэр, 35-р тал. Ту Цзи. «М эн -у-эр ш и-цзи» — («М онголын түүхэн тэмдэглэл»), Б ээж ин, 1930. Раш ид-ад-Д ин. I боть. II дэвтэр, 35-р тал.

55


М О Н ГО Л

ҮЛ С Ы Н

ТҮҮХ.

II

БОТЬ

Хабул хаан Хамаг монгол, Алтан улсын харилцаа тасрах учиргүй, н айрсгаар сэргэн хөгжих ёстой гэдгээ Алтан улсын талд урьдчилан мэдэгдээд хүрэлцэн очих товоо тогтоожээ. Гэвч Хабул хаан өөрийн биеэр Алтан улсын нийслэлд хүрэлцэн очих нь аюултай гэдгийг мэдэж урьдчилан өөрийгөө хамгаалах арга ухаан нэгэнт сийлсэн байжээ. Хабул хаан Алтан улсад айлчлахдаа үндсэн гурван зорилго агуулжээ. Үүнд: нэгд, Хамаг монгол улс сүр хүчтэй гэдгийг үзүүлж гайхуулах; хоёрт, Хамаг монгол улсын нэр хүндийг олон улсын хэмжээнд өргөх; гуравт, Алтан улс, Монгол улс хоёр хөршийн ёсоор шударга харилцах гэдгээ мэдэгдэх явдал байжээ. Хабул хааныг Алтан улсын нийслэлд хүрэлцэн очиход эзэн хаан өндөр хэм ж ээнд биеэр хүлээн авч, төрийн дээд хэм ж ээний ёслол, цайллага дайллага хийсэн нь Хабул хаанд нэгийг бодогдуулсан байна. Ялангуяа хоол унданд хор хольсон байж болно гэдгийг юуны өмнө анхаараад их идэж, идсэн бүхнээ бие засах нэрээр гадаа гарч бөөлжин гаргаж, Алтан улсын хаантай хундагаа солин хатуу архи уудаг байж ээ. Ийм байдлаар олон хундага архи ууж согтсон дүр үзүүлэн, өчүүхэн ч айх эмээхийн янзгүй чанга хөхөрч, Алтан улсын эзэн хааны оочийн сахлаас хүртэл барьж угзран агсам тавьж байсан гэдэг. Энэ байдал нь Алтан улсын эзэн хааны зүүн, баруун гарын түшмэдүүдийг сандралд оруулан ихэд тэвдүүлжээ. Ордны түшмэдүүд Хабулын ёс бус үйлдэлд цээрлэл үзүүлэх нь зүйд нийцнэ гэдэг саналыг эзэн хаандаа өргөн мэдүүлжээ. Алтан улсын хааны ордны дотор үүссэн тэрхүү уур амьсгалы н нөлөө Хабулын эсрэг чиглэсэн ажил явууллага илэрхий болж, нэгэнт буруу тийш ээ муугаар эргэж буйг ухааран мэдэрсэн Хабул хаан хүний нутагт зөвхөн амь биеэ авч гарах арга ухаан сийлэн юуны өмнө Алтан улсын эзэн хаанаас буруугаа хүлээж уучлал гуйжээ. Алтан улсын эзэн хаан ч нэр төрөө бодож, нэгэнт урьсан зочин Хабулын мууг үзэж, Хамаг монгол улстай эвдрэлцэхийг хүссэнгүй ажээ. Хабул хаан буцахынхаа өмнө Алтан улсын эзэн хаантай дахин уулзаж, өндөр зочноор хүлээн авсанд талархсанаа илэрхийлж, хүндэтгэн мэндийн ёс гүйцэтгэв. Алтан улсын хаан ч түүнд өчүүхэн ч юм бодоогүй хиймэл дүр үзүүлэн1 замдаа сайн явахыг эрхэм лэн ерөөж, үнэт бэлэг дурсгал гардуулж, хүндэтгэлтэйгээр үдэн мордуулжээ. Алтан улсын хаан Хабул хоёрын уулзалт 1133-1135 оны хооронд болсон гэж Раш ид-ад-Дин бичжээ2. Угуулзалт 1135 онд болсон ньтодорхой байна. Хабул хааныг дөнгөж мордмогц Алтан улсын хааны ордонд яаралтай зөвлөгөөн болж, Хабул хааны айлчлалын дүнг хэлэлцэж, түүний эрэлхэг зоригтой дүр төрх, үйл ажиллагааг гайхан ярилцан янз бүрийн үнэлэлт дүгнэлт өгсн ий эц эст тэр ээр буцаж м онголдоо очоод бидни й үгийг дуулахгүй, хүчээ зузаатган дайсагнах үйл ажиллагаа явуулах учир түүнийг замаас нь буцааж авч ирэн цээрлэл хүлээлгэх ёстой гэдэг дээр ихэнх түшмэд санал нэгджээ. Эзэн хаан ч түшмэдийн саналыг сонсож ёсоор болгожээ. Ингээд Хабулын араас буухиа элч давхиулан замд тосон уулзаж, Хабулыг буцаж ирэхийг эзэн хааны нэрийн өмнөөс шаарджээ. Хабул хаан гүйцэж Д .О ссон. «Монголын түүх». Д эд дэвтэр, Ш анхай, 1962. 35-р тал Раш ид-ад-Д ин. 1 боть, II дэвтэр. 35-р тал.

56


\НГИ. Монголын нэглсэн ум: байгуулаглсан нь. I бүюг. М Н Ү байгуулашхын вмнөх үеийн монгол аймаг, ханлигуул

I 1 псэн элчид “бидний хооронд ярилцах зөвш илцөх зүйл дууссан, бид i «[»ааны) соёрхлоор салсан” 1 гэж хэлээд, тэдний шаардлагыг үл хэрэгсэв. Хабул хаан Алтан улсын нийслэлд зочилж, эзэн хааныг нь тохуурхаж ! зайсан тухай ардын аман домог монголчуудын дунд олон хувилбараар ■-рхсан байдаг. Дараа нь нэг их удсангүй Алтан улсын эзэн хаан Хамаг I 1 .:»нголд дахин тусгай элч зарж, Хабул хааныг хоёр дахь удаагаа хүрэлцэн ■ зочлохыг урьжээ. Хабул хаан Алтан улсын эзэн хааны тусгай элчийг ’-;лээж авч уулзахгүй бултан зайлсхийсээр байв. Нэг удаа Алтан улсын элч Хабул хааныг гэнэдүүлэн саатуулсанд, Хабул мөн тэднийг гэнэдүүлэн 5 уурал мориндоо үсрэн мордож зугатан явсан гэдэг. Энэ хэрэг явдлаас болж, Хабул хаан Алтан улсын элчийн араас цэрэг илгээж, замд нь барьж цөмийг [ _^азалжээ. Үүнээс хойш Хамаг монгол, Алтан улсын харилцаа хөршийн найрамдалт харилцаа байхаа больж, дайны байдалд орсон байна. Ийнхүү I Алтан улсын гуравдугаар хаан Баян Тан хаан суумагц Ү жимэй хааны найртай харьцах бодлогоос татгалзаж, монголыг довтлох ажлыг ихээхэн цэвхижүүлжээ. Алтан улсын цэрэг 1135 оны сүүлчээр Хамаг монголыг гэнэдүүлэн | ловтолж, ихээхэн хохирол хүлээлгэн монголчуудын итгэлийг алджээ. <абулын үед Алтан улс зэргэлдээ улс орны г бараг эзэлж , их гүрний шинжтэй болж эхэлсэн бөгөөд гагцхүү өмнө талд хятадын Сүн улс, умар зүгт монголчууд үлдээд байж ээ. Тийм учраас Алтан улсын эзэн хаан умардаас учрах аюулыг юуны өмнө устгах нь зүйтэй гэж үзээд монголыг оолбол эзлэн авах, эс болбол хүчийг нь сулруулж, хараат байдалд байлгах эодлого явуулжээ. Тэр бодлогоо хэрэгж үүлэхийн тулд хэдэн төрлийн ^арийн арга боловсруулжээ. Эдгээр нь давын өмнө хятадын Сүн улсыг Монголын эсрэг тэмцэлд холбоотон болгон ашиглах; монгол аймгуудын =;ооронд яс хаяж байгаад мөргөлдүүлэн дотоод хүч нэгдлийг сулруулах, энэ хэрэгтээ татарчуудыг ашиглах; төв монголыг цэргийн хүчээр довтлох ! зэрэг болно. Хабул хаан Монголын түүхэнд их гавъяа байгуулсан улс төр, цэргийн том зүтгэлтэн байжээ. Хамаг монгол улсыг Хабул хаан байгуулаагүй бол -юнголчуудын нэгдэл нэн удааш ирч Их монгол улс байгуулагдахад ч оэрхш ээл учирч болох байсан. А лунгоогийн т э н гэ р и й н хөвгүүдээр овоглосон Боржигин овгийг түүхийн тайзанд тэргүүлэх үүрэгтэй өргөн гаргаж, монголын хаадын залгамжлах угсаа гарлыг тогтоож, тэдгээр цагаан ясны хаадын удирдлагын дор “Олонхийн монгол улс” буюу “Хамаг монгол” улсыг тийнхүү байгуулсан нь Хабул хааны монголын түүхэнд байгуулсан хам гийн том гавъяа м өн юм. Хабул хааны г зари м түүхийн ном онд "шинэчлэгч хаан” , “олноор хэлэлцэх ардчилалыг тогтоогч” гэх мэтээр бичсэн нь түүний хуралдайн журмыг тогтоож, хааныг сонгуулиар гаргадаг болсныг хэлсэн байна. Хабул хаан XII зууны тэргүүн хагаст нас барахдаа хаан ш ирээгээ долоон хөвгүүнийхээ н эгэнд бус тайчууд овгийн Сэнгүм Б илэгий н хөвгүүн 1

Раш ид-ад-Д ин. М өн тэнд. 35-р тал.

57


М О Н ГО Л

УЛСЫ Н

ТҮҮХ .

II

вот ь

Амбагайд өгөхийг гэрээсэлсэн ажээ. Ийнхүү Хабул хаан өөрийн хөвгүүдэд бус тайчуудад төрийн эрх шилжүүлсэн учир ш алтгааныг судар түүхэнд тэмдэглэсэнгүй1. Хамаг монгол улсын хоёрдугаар хаан бол тайчуудын Амбагай билээ. Хабул хаан өөрөө долоон эрэлхэг хүүтэй, тэр дундаа хоёрдугаар хөвгүүн Бартан баатар, дөрөвдүгээр хөвгүүн Хотула, зургадугаар хөвгүүн Хадаан баатар нар эцгийнхээ амьд сэрүүн ахуйд ухаан төгс, эр зоригтой эрэлхэг дайчид болохоо нэгэнт харуулсан ажээ. Гэтэл Хабул хаан нас барахдаа тайчуудын зоригт баатар Сэнгүм Б илэгий н хөвгүүн А м багайг Хамаг монголын хаан болгохыг гэрээслэн үлдээжээ. Энэ тухай «Монголын нууц товчоо»-нд “А мбагайг Хамаг м онголы н хаан болгохоор х эл сэн ” 2 гэж бичжээ. Чухам ингэж хиад-боржигин ноёдын дотор угсаа залгамжлалын талаар эргэлт болох ш инэ үзэгдэл бий болов. Үүний учир ш алтгааныг эргэцүүлбэл, юуны өмнө, Зүрчидийн Алтан улсын зүгээс учрах аюул занал ихсэж, тэд татарчуудыг турхиран Хамаг монголын дотор хорлон бусниулах аж иллагааг нэн идэвхижүүлж байж. Бас Хамаг м онголы г довтлохоор цэргийн бэлтгэлээ зузаатгаж, татартай нийлэн “цэргийн сэргийлэх холбоо” гэгчийг байгуулсан байж ээ. Ийм эгзэгтэй цаг мөчид Хамаг монголын дотоод эв нэгдлийг хамгаалахыг хамгаас урьдал болгосон байжээ. Түүнээс гадна бусад монгол ханлиг аймгуудтай “харь дайсны аюулын эсрэг” гэдэг хөрсөн дээр нэгдэн нийлж, хүч олох, ялангуяа цэрэг эрийн хүчин чадал сайтай, олон хүн амтай тайчууд аймгийг Хамаг монголын тулгуур хүч болгон ашиглах нь хамгаас чухал байсан ажээ. Хабул хаан холы н ухаанаар бодож боловсруулсан тэрхүү сан аа бодлогыг мэргэнээр ухаарсан Амбагай хаан суумагцаа Тайчууд аймгийг Хамаг монголын тэргүүлэх аймаг болгов. Өөрөөр хэлбэл, Амбагай хааны үед Хамаг монголын гол хүч нь тайчууд болжээ. Үүнээс болж боржигин ай м гийн дотор далдуур ш ивэр авир яриа үүсч, Хамаг м онголы н гол аймгуудын дотор хагарал гарч эхэлжээ. Гэвч Амбагай хаан цөвүүн цагийн байдлыг ойлгож “бүх хүчээ зузаатган Алтан улсаас сэргэм ж лэх” гэдэг уриалгын дор төрийн гадаад бодлогыг явуулжээ. Амбагай хааны үед Хамаг монгол улс улам хүчтэй болсон нь Зүрчидийн Алтан улсын эзэн хааны сэтгэлийг ихэд түгшүүлж байсан бөгөөд тэр тухай эзэн хаан Баян Тан Хамаг монголын хүчжиж буй байдлыг сонсож мэдээд “хэт нь төр улсад минь татарчууд л (монголчууд) аюул учруулж магад боллоо” хэмээн хэлж байжээ. Ер нь XII зууны дунд үе буюу 1150 оны үе хүрч очиход Хамаг монгол, Алтан улсын харилцаа улам улам хурцадсаар эцэст нь хэн нь хэнийгээ дийлж, өш хонзон авалцах вэ гэдэг аюултай байдалд хүрчээ. Хабул хааны дараа түүний хүүхдүүд, Амбагай хааны талтай зөрчилдөж, хаан ш ирээ булаацалдах аяс орсныг Зүрчидийн Алтан улс олж мэдээд, түүнийг тун овжин ашиглаж, гал дээр тос нэмэн, өөр хооронд нь мөргөлдүүлж, хэзээнээс боржигин овогтонтой өш өвөртөлж ирсэн татарчуудыг монголын эсрэг 1 2

58

Д.Гонгор. «Халх Товчоон». I боть, 132-р тал. «МНТ». §52.


IАНГИ. Монголын ю га с э н улс 6айгуулаглан нь. I бүлэг. М Н У байгуулаглахын өмнвх үеийн монгол аймлг, ханлигуул

аш иглах нь улам ихсэв. Чухам ингэж татарчуудаар дамж уулан, Амбагай хаан болон түүний үр сады г барьж авч хороох, Т атар, Х амаг м онголы н х о о р о н д д а й т у у л ж х ү ч и й г н ь су л р у у л а х , м о н г о л т о й д а й т а х д а й н ы аж и л л агааг ч а н га т га н ө р гө н цар х ү р э э тэ й д о в т о л го о г ү р гэл ж л ү ү л эх , олзолсон хүмүүс дотроос эрчүүдийг нь үлдээхгүй хороох, тэр ч байтугай айлд төрсөн эрэгтэй хүүхдийг хүртэл олж хороох зэрэг н эн харгис үйлдэл явуулж эхэлж ээ. Э н э нь н ийт монголчуудын дургүйцлийг төрүүлж, тийм эгзэгтэй мөчид монголчууд хүчээ нэгтгэж , Алтан улстай тэм цэх нь хамгаас чухал гэж үзэцгээж ээ. Тэрхүү тэм цэлд замд нь тээглэх Татары н ханлиг саад тотгор б ол ж , Х ам аг м о н го л ы н э с р э г А лтан улстай э в с э н х у й вал д аан байгуулсан хэвээр байв. А м багай угаас эвд р эл ц эх ээс эвл эхи й г илүү х и ч ээд эг хаан б ай ж ээ. Ялангуяа монголчууд бүгдээрээ хүчээ нэгтгэсэн цагт л Алтан улсыг ялан лийлнэ. Тэгэхгүй цагт үргэлж хүч дутаж байх болно. Татары н ард иргэд ч ';үн и й г ойлгон дэмж их учиртай гэж тэрээр үздэг байж ээ. Амбагай хааны богинохон хаанчлалын үед Хамаг монгол улсын засаг захиргааны зохион байгуулалтад зарим нэг өөрчлөлт гарав. Тухайлбал, “т а й ш ” гэдэг голдуу ц эр ги й н х э р г и й г э р х э л с э н хааны у д ааги й н ту ш а а л ы г б и й б о л го ж э э. Амбагайн үед улсын тайш нь түүний дунд хөвгүүн Хадаан байж ээ. Амбагай хаан татары н хүчийг Алтан улсаас салган, нааш нь татах арга ухаан удаа дараа с ү в э гч и л с э н боловч б үтээгүй ю м. Т ухай л б ал , Т атар т элч зарж , найрам далтай байхы г уриалан дуудаж, А лтан улсы н х ө н еө л т бодлогы г тайлбарлаж байж. Гэтэл Хабул хааны ахмад хүү О хинбархагийг татарчууд гэнэдүүлэн барьж аваад, Алтан улсад хүргүүлснийг Алтан улсын эзэн хааны зарлигаар түүнийг модон илж гэнд хадаж ц аазал ж ээ1. Дараа нь татарчууд Амбагай хааны г барьж , хятады н Алтан улсад хүргүүлэв2 гэж сурвалж ид дурдсан байна. Зүрчидийн Алтан улсын хаан А мбагайг баригдаж ирснийг үзээд ихэд баярлаж, модон илж игунуулан төмөр хадаасаар хад гэж зарлигдж ээ. Хариуд нь Амбагай хаан “ Н ам айг чи биш , өөр хүн барьсан. И нгэж хэрцгийлэх нь нэр төрд чинь сайн юм болохгүй. Буянтай үйл огтхон ч биш болно. Цөм миний төрөл садан болон монгол аймгууд өш өө авахаар чармайна. И йм ээс чиний эзэм ш илд төвөг учирна” 3 хэм ээн өчж ээ. Алтан улсын хаан түүний үгийг үл с о н с о н , зар л и ги й г ёсоор болгон ц аазал ж ээ. А м багай хааны г цаазлахдаа, хам гийн муухайгаар зовоон тарчлааж , аанай л нөгөө модон илжгэнд хадаж хороох гэдэг зэрлэг аргаа хэрэглэж ээ. Амбагай хаан үхэхээс өм нө амж иж бэсүд овгийн Балхачи гэдэг хүнийг нууцаар эх нутаг тийш элчлэн хэлүүлсэн нь: “Хабул хааны долоон хөвгүүний дундах Хотулад, м иний арван хөвгүүний дундах Х адаан тайш ид чи очиж хэл. Х амгийн хаан улсын эзэн байтал охиноо өөрөө үдэж хүргэхийг надаар цээрлэл бологтун! Би татар аймагт баригдав. Таван хурууны хумсыг 1 3

«МНТ». §53. Лувсанданзан. «Алтан товч». УБ., 1990. 18-ртал «МНТ». §57.

59


М О Н ГО Л

ҮЛСЫ Н

ТҮҮХ.

II БОТЬ

там тартал, арван хуруугаа барагдтал м иний өш өөг авахыг оролдогтун” 1 гэжээ. Амбагай хаан бас л улсын нэгдлийг урьдал болгож, ам ин хувийн эрх аш гийг өчүүхэн ч үл хичээдэг хүн байсан болох нь түүний үйл ажиллагаа, гэрээс захиас зэргээс тодорхой харагдана. Амбагай хаан тухайн үед Хотулаг хаан болгохоор захисан нь түүний үр удмаа биш , улс үндсээ бодсон ухаалаг бодлогын илрэл мөн юм. Амбагай өөрийнхөө хөвгүүдийн эв нэгдэл тааруухан, хаан болох э ч н ээ тэмүүлэлтэйг мэдэж байж ээ. Амбагайн хүүхдүүд өөр хоорондоо агнасан ангийнхаа махыг булаацалдаж байсан ч удаатай ажээ. И йм ээс нэг хүн ш иг эв эеийг хичээж чаддаг Хабул хааны хал үзэж, халуун чулуу долоосон хөвгүүдийн нэгэнд хаан ш ирээг эргүүлж өгөх нь Хамаг монголы н эрх аш игт н и й ц н э гэж үзжээ. Н өгөө талаар борж игин овгоос хаан ш ирээ залгах нь улсын нэгдэлд тустай гэдгийг тэр ээр бас ухаарсан бололтой. Э нэ тухай түүхэнд Хүдэй сэц эн Амбагай хааны арван хөвгүүнд хандаж өгүүлсэн тухай дурдсан нь: “Амбагай хааны арван хөвгүүд, авир зан тань муу, аху албат харцас болох та нар. Тэд, Хабул хааны долоон хөвгүүд, эе эвтэйн хүчинд хамгийн хаан, улсын эзэн болмуй за ” 2 гэжээ. Э нэ бол Хотулаг хаан суух ёслол дээр Амбагайн хөвгүүд хэл ам гаргасантай холбогдуулан өвгөн Хүдэй сэц эн сургамжлан хэлсэн бололтой байна. Хүдэй өвгөн бол сэцэн цэлм эг үгтэй, эзэн хаандаа үнэнч, эв найртай явах сургамжийг үргэлж хэлж зөвлөдөг өтгөс буурлын н эгэн байж ээ. И йнхүү Х амаг м онголы н гурав дахь хаан ш и рээг Хотула залгамжлав. Хотулаг хаанд өргөмжлөхөд ноёдын хуралдайгаар хэлэлцсэн тухай «Нууц товчоо»-нд бичсэн нь: “Х амаг м онгол, Тайчууд нар О нон м өрний Х орхунагийн хөндий гэдэг газар цугларч хэлэлцээд Хотулаг хаанд өргөм ж лөв. М онголы н ж аргалан н ь бүж иг хурим бүлгээ. Хотулаг хаан өргөмжлөхөд, Хорхунагийн саглагар модны дор хавирга газрыг халцартал, өвдөг газрыг өлтөртөл дэвхцэн бүжиглэж хуримлав” 3 гэж ээ. Хамаг монгол, Т айчууды н ноёд хам тран хуралдаж, Хотулаг ийнхүү н эг сан аагаар хаан сонгосон боловч цаагуураа тайчуудын ноёд дурамжхан байж ээ. Э нэ нь сүүл сүүлдээ Хадаан тайш ийн үйл аж иллагаанаас тодорхой харагддаг. Ям ар ч гэ с эн Х отула ху р ал д ай гаар с о н го гд со н хаан б о л охоор н э л э э д хүчтэй засаглалаар эхэлсэн ш иг байдаг. Хотула хааны үед Хамаг монгол улсын бүрэлдэхүүнд дарлигин хэмээх “ Өтөг б оол” 16 аймаг, нирун хэм ээх “алтан ураг” 16 аймаг, жалайр хэмээх “онгу б оол” (10) аймаг, тайчууд хэмээх олон аймаг бүхий том холбоо болон нирун аймгаас салбарласан нирун-хиад, хиад-борж игин аймгууд багтаж байж ээ. Х отула хаан суусан ц агаасаа эх л эн татар ы г б ай л д ан ном хотгохы г хам гийн тэргүүний зорилгоо болгон тэрээр Хадаан тайш тай хамтран дайны төлөвлөгөө боловсруулахдаа татартай байлдана гэдэг нь нэг үгээр хэлбэл 1 2 3

60

Д .О ссон. «М онголын түүх» (хятадаар) тэргүүн дэвтэр, 36-р тал. БНМ АУ-ын түүх. Тэргүүн боть, 175-р тал. «МНТ». §57.


IАНГИ. Монголын н эгасэн улс байгуулаглсан нь. I бүлзг. М Н У байгуулашхын өмнөх үеийн монгол ж ш г , ханлигуул

Ллтан улстай байлдаж байгаа хэрэг гэдгийг сайн ойлгож байжээ. Ө өрөөр хэлбэл, эн э нь Амбагай хааны захиасы г хэрэгжүүлсэн ажил байж ээ. Тэр тухай «Нууц товчоонд»: “Хотула хаан болоод Хадаан тайш тай хоёулаа татар иргэнээс өш өө авахаар мордов” 1 гэж дурдсан байдаг. Хотула хаан, Хадаан тайш нар татартай харьцангуй их цэргийн хүчээр 13 удаа байлдсан боловч лалт олоогүй м этээр сурвалжид тэм дэглэж ээ. Тухайлбал, “ М онголы н нууц ~овчоонд” уг байдлы г дүрслэн дурдсан нь “татары н Ходан Бараг, Ж али 5уха хоёртой арван гурван удаа байлдавч, Амбагай хааны өш өөг сайтар авч чадав”2 хэм ээж ээ. Харин Хабул хааны хүү Хадаан баатар хэргийн эзэн татарын М атар М энэн ноёнтой нэг удаад дайлж шархдуулаад, хоёр дахь . даа С ан гд ан гэд эг газар дай таж харваж алсан гэд эг м эд ээ сурвалж ид оичигдж ээ. Х ам аг м о н го л, Т атар ы н хоорон д ү р гэл ж и л сэн 70 ж и л и й н тэм ц эл ту л а л д аа н 1202 о н д Ч и н г и с хаан та т а р ы г б ү р м ө с ө н б а й л д а н ^агуулснаар дуусгавар болсон билээ. Хотула хааны үед татарчуудыг байлдан эзлэхэд н эн бэрхтэй байсан нь хэд хэдэн нөхцөл ш алтгаантай байжээ. Ю уны -м нө Татары н ар талд Алтан улс байсан болохоор тэдэнд зэр зэвсэг, хоол ■үнсний дутагдах юм гэж байсангүй. Т атар, Алтан улс хоёры н н эгдсэн толгойн с э р ги й л эх ан ги , д а в ш и н байлдах ан ги тус тус бай гуулагд сан -айжээ. Н өгөө талаар Татары н ханлиг нь долоон түм эн өрх айлтай. Хамаг 'ю н го л о о с дутахгүй ш ахам м ори н ц э р ги й н хүчирхэг ан ги тай б а й ж ээ. Дээрээс нь газар нутгийн байрлалын давуу тал буюу өөрийн нутгийн зам '.аргуй, ш авар ш албаагийг сайн мэддэг, бас ч гэж нутаг усаа хамгаалах зориг тэвчээр гаргаж байсан зэр эг нь татарчуудын ялагдаагүйд н эм эр болсон ~айна. Хамаг м онгол, М эргид хоёр Амбагай хааны үеэс найртай болжээ. '■1эргидийн тэргүүн Тудур билгэ н эг үедээ А м багай хааны хүү Х адаан ~айштай анд байсан байна. Гэвч тэдний харилцаа XII зууны дундаас муудаж --вдрэлцэн өөр хоорондоо дайтаж байжээ. Х отулагийн хаанчлалын үед Зүрчидийн Алтан улс зэргэлдээ улс орноо ^зэлж, газар нутгаа тэлж , ихээхэн хүчирхэгж иж б ай ж ээ. А лтан улс их а эр ги й н хүчээр Х ам аг М он гол ы г удаа д араа д ай р ан цохи ж хүчийг нь сулруулж зарим үед ялагдаж байсан тухай хятад сурвалж ид тэм дэглэсэн оайна. Тухайлбал, 1138 оны эцсээр Алтан улсын турш лагатай хэм ээгдсэн цэргийн ж анж ин Хушаху их цэрэг авч, монгол нутгийн гүнд цөм рөн орж оайлдсан боловч 1139 оны хавар Х айлин хэм ээх газарт монгоЛ ц эр эгт лохигдон, үлдэгдэл цэргээ авч буцж ээ3. Хушаху цэргээ авч монгол нутгийн гүнд хэт цөм рөн орсон буюу хоол хүнс дутагдсанаас болж ялагдсан хэм ээн тайлбарласныг хятад сурвалжид тэм дэглэж ээ. Дараа нь 1140 онд Хушаху канжин дахин цэрэг авч м онголы г довтолсон боловч амж илт олоогүй ажээ. Түүнээс хойш А лтан улс М онголтой байлдах аж лы г зургаан жил гаруй хугацаанд бэлтгэж байгаад, 1147 онд Алтан улсын хамгийн итгэлт өрлөг жанжин Ушу гэгч их цэрэг авч м онголы г дайлахаар хөдөлж ээ. Э нэ Ушу « м н т» . §58. :

«МНТ». §58. В .П .В асильев. «И стория древности восточной части С р едн ей А зии» П олное оп и сан и е монголо-татар. Перевод “М эн -да-бей -л у” Труды TBORAO. ч. 4. 1857. стр. 162.

61


МОНГОЛ УЛСЫН ТҮҮХ. II воть

ж анж инг багаас нь м онголтой байлдах ажилд тусгайлан сургаснаас морь унах, нум сум харвахдаа чадамгай ажээ. Ушу ж анж ны цэргийг нутгийнхаа гүнд оруулж байгаад монголчууд угтан байлдаж, бут цохин буулгаж авчээ. У ш у ж а н ж и н ти й н х ү ү я л а гд с а н ы х а а д а р аа с э т г э л э э р у н а н , х ү н д э эр өвчилж ээ. Алтан улсын эзэн хаан У ш угийн ялагдсанд гутарсан боловч арга буюу Б ян ьц зи н хоты н буудлы н газры н бичгийн хэрэг эрхэлсэн түш м эл С яо Б ош он о-г бараа бологчийн хамт м онголд илгээж , Х амаг м онголы н хаантай буулт хийсэн эви й н гэрээ байгуулахы г туш ааж ээ. Түш м эл С яо Бош оно зарлиг ёсоор Алтан улсын тал 27 цайзы г М онголд өгөх, жил бүр м о н г о л д т э р э г н и й ү х эр , и д э ш н и й х о н ь б о л о н б у д аа , ван д у й з э р э г бүтээгдэхүүн нийлүүлж байхаар тогтжээ. М өн тэд Хамаг монгол улс хаантай байсан гэдгийг албан ёсоор хүлээн зөвш өөрчээ. Хотула хааны цэрэг Алтан улсын гурван удаагийн довтолгооны г бут цохиж ялалт байгуулж байснаас үзэхэд тухайн үед Хамаг монгол улсын төр ихээхэн бэхж сэн, тэрээр Төв А зий н түүхэнд н ө л ө ө тэй , хүчирхэг ц эр ги й н зохион байгуулалттай улс байсны г харуулж байна. Хамаг монгол, Алтан улсын хооронд байгуулсан 1147 оны гэрээ бол Алтан улсын эзэн хааны хувьд хэдийгээр гутамшигтай үйл явдал болсон боловч м онголы н хувьд язгуур монгольгн төрийн тэргүүн, төр ц эр ги й н түш м эл ж ан ж и н н ары н м эр гэн ухаан, хүч чадлы г и л тгэн харуулсан чухал баримт бичиг болжээ. Н эгэн зэрэг энэхүү гэрээ нь туурга тусгай М онгол улс, Зүрчид ийн А лтан улстай эн сацуу хаяалан орш иж байсны г нотлох түүхийн том нотолгоо мөн. Хамаг монгол бол нэгдсэн улсын өмнөх монгол туургатны тулгар улс мөн. Хамаг монгол улс Хотула хааны үед төв, баруун, зүүн гэж гурван хэсэгт хуваагдсан байж ээ. Баруун гарыг Хотула, зүүн гарыг А ригчинэ, төв хэсгийг Хадаан тайш тус тус захирч байж ээ. Тэр үед Хадаан тайш их хүчтэй байж ээ. Хамаг монголд Хуралдай гэдэг зөвлөл байсан байна. Хуралдайд хаан, тайш , с эц эд зэ р э г тө р , ц э р ги й н ноёд орол ц ож гол төлөв байлдах найрам дах асуудал х эл эл ц эн э. Х амаг м онгол улсы н хаан Хотула төдий л удаан төр барьсангүй нас нөхцж ээ. Нас барахдаа гурван хөвгүүнийхээ алинд ч залгамж халаагаа захиж ү л д ээсэн гүй . Хотула хааны дараа Есүгэй баатар Х амаг м он голы н “х а а н ” х эм ээн албан ёсоор өргөм ж лөгдөөгүй боловч тэр ээр Хамаг монгол улсын төрийг залгамжлан барив.

§4. Татарын ханлиг Татарчууд бол м онголы н өргөн уудам тал нутгаар мал маллан бас бага сага тариалан эрхлэн амьдарч байсан эртний нэгэн аймаг юм. Татарыг Дунху (Зүүн ху)-гаас гаралтай гэдэг. Татары н нутаг дэвсгэр харьцангуй уудам, хүн ам о л о н , аж ахуй нь сүрхий хөгж сөн б ай сан учир н э г э н үед ээ н эл ээд х ү ч и р х эг а й м а г б а й в . Р а ш и д -а д -Д и н и й « С уд ры н ч уулган » зо х и о л д татарчуудыг “долоон түм эн өрхтэй” гэж бичээд “T ituqliut” гэж тэм дэглэсэн буй. Э нэ нь татары н н эгэн нэртэй айм гийн нэр бололтой. 732 онд босгосон түрэгийн К ультегиний хөш өөний орхон бичээсэнд 62


I АНГИ. Монголын нэглон үлс байгуулаглсан нь. I булзг. М Н Ү байгуулаглахын өмнөх үеийн монгол

айлиг,

ханлигуул

‘ атар ы г “т а т а р ” , х я та д б и ч э э с э н д н ь “д а д а н ” гэж тус тус н э р л э ж 'эм дэглэсэн байна. Татар нары н нэр түүхэнд анх удаа тэм дэглэгдэн орсон нь чухам эн э болно. V III зууны үеэс хойш б араг 260-аад ж и л и й н турш ид хятад сударт татарчуудыг: эрхлэх ажил, эрхэмлэх өнгө, орш их зүг, айм гийн тоогоор хар тэрэгт, цагаан татар, буйругууд, алухай, айргууд болон баруун, өмнөд, зүүн татар, есөн гэх м этээр нэрлэж б а й в 1. X зууны эхнээс хятад сурвалжид татары г Зу-бу айм гийн холбоо, Зу-бу ■лс гэж тэм дэглэсэн байна. Тухайлбал, Хятан, Алтан улс, Л яо улсын үеийн \ятад сурвалжид “ Зу-бу го” - ( “Зу-бу улс” ), “ Зу-бу го да-ван ф у ” - (“Зу-бу улсын вангийн орд ”) гэх м этээр тэм дэглэсэн байдаг. Татарууд эрт цагаас :лон айм гийг эзл эн захирч, тэдний сүр хүчин эрхэмлэгдэх байдал бусад -ймгаас дээгүүр байсан учраас нөгөө аймгууд н ь татар н эр и й н дор явах 5олж б ай сан б а й н а 2. Э н э нь XII зууны үеэс өм нөх явдал юм. Түрэгүүд тэдгээр ай м ги й г огуз-татар (гучин татар), токуз-татар (есөн татар) гэж нэрлэсэн бололтой. Х эрлэн голоос урагших Алтай уулнаас зүүн тийш их олон монгол, түрэг -ймгуудыг заримдаа Зу-бу гэж ч ерөнхийлөн нэрлэж байсан байна. Үүнээс : звэл ш ивэй, дадан, зу-бу гэдэг гурван н эри й н дор үе үед тэм дэглэгдэж -.всан олон айм аг нь хамарсан газар нутаг харъяалсан тооны талаар өөр хоорондоо нэл ээд зөрүүтэй байж ээ. Ш ивэй, дадан гэдэг ерөнхий н эри й н лор явсан аймгуудад язгуурын монголчууд оролцдог бол зу-бу гэдэг ерөнхий нэрийн доорхи аймгуудад тэд (монголчууд) оролцдоггүй бай ж ээ3. « М о н го л ы н н ууц то в ч о о н » , «С удры н ч у у л ган » -ы м э д э э с э л т и й г түрэгийн бичээст хөш өө, хятад судар тэм дэглэлийн м эдээтэй харьцуулан үзвэл, чухам татаруудын нэрийг тойм лон мэдэж болдог байна. Гучин татар нь ш ивэйн олон айм гийн нэг хэсэг байж ээ. Умард Ш ивэйн есөн аймаг нь X зууны үед Хөлөн Буйраар нутаглаж байсан есөн татартай айм гийн тоо, нутаг д эвсгэр ээр ээ тохирч байна. Хар тэрэгт дадан (татар) нь хар тэрэгт ш ивэйн удам бололтой байдаг. И н ш ань уул Хараа голын хавьд байсан цагаан татар хятаны түүхэнд ганц удаа 1124 онд дурсагдаж б ай н а4. Ц агаан татарууд хожим XII зууны үед умард зүгт, Буйр орчимд ш илж иж очсон аж ээ. Татаруудыг эрт цагт д үрб эн , салж и уд, х атаги н н ар тай н э гд э ж А н к ар а гэ д эг м ө р н и й адагт нутаглаж байсан гэж түүхэнд цухас тэм дэглэсэн зүйл5 бий. XII зууны үед татарууд хэдэн том аймагт хуваагдаж байж ээ. Раш идад-Д иний зохиолд баркуй татар, кам аш и татар, ниучи татар, терат (тариат) татар, тугукулиут татар, куйн (ойн) татар, цаган татар, алчи татар хэмээх 8 1 2 3 4 5

Х .П эр лээ. «Хятан гүрний үеийн гурван голын монголчууд». “Ш У ” сэтгүүл 1960. № 6. 21-р тал. Раш ид-ад-Дин. I боть. I дэвтэр. 103-р тап Х .П э р л э э . «Х ятан гүр н и й ү е и й н гурван м ө р н и й э х н и й м он гол ай м гууд ». “ Э р д э м ш инж илгээний егүүллүүд”. II боть. УБ., 2001. 294-298-р тал. Ли Ю -дан. «Ляо улсын эх адгийн хэрэг» 46-р тал. Раш ид-ад-Д ин. I боть. II дэвтэр. 101-102-р тал.

63


М О Н ГО Л

УЛСЫ Н

ТҮҮХ.

II воть

айм аг татар байв гэж гардаг. «М онголы н нууц товчоо»-нд цагаан татар, алчи татар, дутаут татар, алухай татар, айуриут, буйруут гэж 6 татары н нэр гардаг б ай н а1. Д ээр х хоёр заалты г нягталбал, 4 татары н н эр давхардах боловч 10 татары н нэрийг ялган мэдэж болно. Тэр 10 татары н доторхи цагаан татар нь эрт цагт есөн татары н тоонд ордоггүй байжээ. Т ийм учраас есөн татар гэдэг байж ээ. XII зууны эцэс болоход татараас цагаан, алчи, дутаут, алухай дөрвөн татары н н эр түүхэнд үлдсэн байна. XII зууны үед татары н овог салбар нь асар олон байж ээ. Ж и ш ээ нь, зөвхөн алчи татар 70 овог (хүрээ) байсан аж ээ2. Т атар айм гууды н дунд тутукулиут ай м аг хам ги й н н э р хүндтэй нь бай ж ээ3. Э нэ нь татары н дунд ноёлох аймаг бас товойн гарч байсны гэрч мөн. Татары н тутукулиут, алчи, цагаан, куйн, терат, баркуй зэрэг 6 айм гийн зонхилогчид тус тусдаа “ш илдэг ц эр эг” нөхөдтэй байж ээ4. Түүх сударт ялангуяа, хятад сурвалжид дадан улс гэж олонтаа дурдсан байх бөгөөд Л яо улсы н түүхэнд Т атар улс гэж б и ч с эн 5 байна. Т атары н зарим тэргүүн нарын нэр алдры г Н ор-бую рук хан, Ажэхан гэж тэм дэглэн үлдээж ээ. Э нэ нь татарт X зууны ханлиг (хан бүхий айм гийн том холбоо) тогтож эхэлсний тэм дэг мөн бололтой. Татарууд Хятан, Алтан хоёр улсын түрэм гийлэлд эрсдэн тэдний хараат болж байжээ. 1005 онд Есөн татараас Хятан улсад алба хүргэж, 1124 онд хятан Елюй Д аш и-д цагаан татараас дэм ж лэг үзүүлж байсан байна. XII зууны эхэн хагаст “Д адан улс”-аас Алтан улсад хоёр удаа хониор алба хүргэсэн байна6. Түүхийн баримтаас үзвэл, 1135-36 оноос эхлэн Хамаг монгол, Алтан хоёр ул сы н х а р и л ц аа х у р ц а д с а н 7 ц агаас хойш татарууд А лтан улсы н түлхээсээр монголчуудтай эвдрэлцэж эхэлсэн байна. Татарууд м онголы г и л эр х и й д а й са гн а с н ы эхлэл нь Хабул ханы ахм ад хүү О х и н б архаги й г гэнэдүүлэн барьж түүнийг Алтан улсын хаанд хүргүүлэн алуулсан явдал б о л н о 8. Т эр явдлы г ш алтаг болгож, Хабул хааны хүү Хадаан баатар татары н М атар (буюу М эн эн ) гэдэг н оён той хоёр удаа хүчтэй тулалдсан байна. Үүний н эг тулалдаан н ь С ан гд ан гэд эг газар б о л ж ээ9. Т эгээд м онгол, татары н тулалдаан 9 удаад хүрсэн гэж Р аш ид-ад-Д ин б и ч ж ээ10. Т атарууд бас Хабул хааны хүү Х адаан б аатры г барьж А лтан улсад хүргүүлж алуулсан учраас (Хабул ханы хатны дүү) С а й н -тэги н , Х адаан 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10

64

«МНТ». §53.153. Раш ид-ад-Дин. I боть. I дэвтэр. 103-р тал М өн тэнд, 58-р тал. Р аш ид-ад-Д ин. I боть. I дэвтэр. 129-р тал. М НТ. §153. «Ляо улсын эх адгийн хэрэг». I дэвтэр 6-7-р тал. «Гуан-Тан-Ц зи-лин» гэдэг хятад сурвалжийн Татарын бүлэг. В.П .Васильев. «И стория и древности восточной части Средней А зии». Труды ТВОРАО. 1857. 162-166-р тал. Раш ид-ад-Д ин. I боть. II дэвтэр. 33, 263-р тал. Раш ид-ад-Д ин. М өн тэнд. 41-р тал. Раш ид-ад-Дин. М өн тэнд. 39-р тал.


IАНГИ. Монголын ю гм эн улс байгуулаглсан нь. I бүлзг. М Н Ү байгуулатхын өмнөх үеийн монгол жнаг, ханлигуул

баатрын төлөөнөө татаруудтай олон удаа байлдсан б а й н а 1. М онголы н С ай н -тэги н и й өвчнийг аргалуулсан татарын Ч аркил-Н удуй нэрт зайранг С ай н -тэги н и й ах дүү нар алснаас болж татар, монголчууд хоорондоо олон удаа дайлалдан байлджээ. 1162 оноос өм нөхөн Х амаг м онголы н хаан Амбагай ургийн хэргээр очиход нь татарууд түүнийг гэнэдүүлэн барьж, мөн л Алтан улсад хүргүүлж модон илж игт хадуулан алуулсан тухайд Хамаг монгол улс татаруудыг олон удаа довтлон байлдж ээ. . М онгол татары н байлдаанд м онголчууд ихэвчлэн ялж б ай ж ээ. XII зууны хоёрдугаар хагасын эхэнд татарууд засаг захиргааны талаар бутархай болсон байж ээ. Татарууд Алтан улсыг эсэргүүцэх, монголчуудыг довтлох, монголчуудын довтолгоог эсэргүүцэх дайн тэм цлийн үед түр нэгдэж байсан бөгөөд ти й м б ай лд аан тулалдааны г татары н К о то л -Б ар х а, Ж и л и -Б у х а, Т эм үж и н -үгэ, Х ори-Б уха нар удирдан байсан нь түүхэнд тэм д эгл эгд эн үлджээ. М онгол татары н зөрчил тэм цлийг түүхчид зөвхөн овог айм гийн өшөө атаархлын илэрхийлэл гэж үзсээр ирсэн нь учир дутагдалтай ажээ. Түүнд эдийн засаг, улс төрийн учир ш алтгаан байсан бололтой. Т атары н нутаг тухайлбал, Х өлөн, Буйр хоёр нуур орчм ы н нутаг нь мал адуулан өсгөхөд маш зохистой бэлчээртэй билээ. Тэр сайхан бэлчээрийг м онголчууд э зл эх и й н төлөө э р м э л зл э э с д э эр дурдсан тэм ц эл тул аан ы нэлээд хэсэг нь үүссэн бололтой. Х ам аг м онгол улс, х эр эй д , м эргид зэ р э г айм гууды н д о р н о зүгтэй харилцах зам дээр нь татарууд хөндөлдөн суусан байдал нь хятадын хойд н у таг Д у н -б э й д б а й гу у л а гд с а н ул су у д аас т а т а р у у д ы г б у сад м о н го л аймгуудын эсрэгхаргалдуулан тавихад нь газар зүй, эдийн засаг, улс төрийн талаар дөхөм болжээ. Т атар у у д А л тан ул сы н х а р ъ яа л а л д б ай х д аа Х ян га н д а в а а н ы хил хязгаарыг сахиж байв. Татарчууд Хамаг монгол улс, Х эрэйд, Н айм ан ш иг н э г д м э л х ү ч и р х э г х а н л и г , х о л б о о б о л ж х а р а а х а н ч ад а х гү й т а р х а й бутархайдуу байдалтай байсаар эцэс болсон юм. Гэхдээ татар нь м онголы н нэгэн хүчирхэг айм аг байсаар иржээ.

§5. Хэрэйдийн ханлиг Х эрэйд аймаг нь Хятан, Алтан улсын үед монгол нутагт орш иж байсан томоохон хүчирхэг аймаг байсан юм. X III зуунаас өм нө хэрэйд, ж ирхин, конкайд, сакаид, тумауд, албат, тункайд, хиркун гэдэг хэрэйдийн найм ан аймаг бай ж ээ2. Х эрэйдийн гарал үүслийн талаар түрэг, монгол гэсэн хоёр ацан судалгаа байдаг. Судалгааны явцад м онголы н салбар айм аг байсан нь батлагддаг байна. Х эрэй д и й н хожуухан үеийн нутаг нь Я г Я бган (Заг Завхан), Туул, 1 2

Раш ид-ад-Д ин. I боть. II дэвтэр. 41-42-р тал. Раш ид-ад-Дин. I боть. I дэвтэр. 128, 129, 132, 134-р тал.

65


М О Н ГО Л

ҮЛСЫ Н

ТҮҮХ.

II воть

С э л э н гэ , Э л сэн го ви й н хоорон д байж баруун тал аараа н а й м а н т ай зах нийлж , хойд талаараа м эргидтэй хил залгаж , зүүн талаараа төв м онголчуудтай нутаг савлаж, өм нөд талаараа тангудын Ся улстай хязгаар тулсан байж ээ. Х ятаны сүүлч, Алтан улсын эхэн үед Х эрэйдийн хан Тоорилы н зуны ордон нь Д ал ан -Д аваа гэдэг газар, өвли й н орд нь О нги йн голд байсан хэм ээн түүхэн сурвалжид тэм дэглэж ээ. Э дгээр газрууд нь Орхон голын сав дагуу байгаа болно. Т оорилы н баруун ж игүүрийн цэрэг анги нь: Тулсутан, Дж алсутанд, зүүн ж игүүрийн цэрэг анги нь: И лат, Тарат (тариат), А йджиэ, Күтүкэн (Ө түкэн), Урут, Укрут, И йлет, Тертит-д нутагладаг б а й ж ээ1. Э нэ нь хэрэйдийн ханы нутгийн хожуу үеийн м эдээ боловч тэд өвөг дээд сээсээ тэнд нутагш ин суусан нь м эдээж юм. Х эрэйд аймгууд Хятан улсын (X-XI зууны) үеийн Зу-бу гурван айм гийн дотор багтаж байсан нь газар зүйн талаар гарцаагүй тохирч байна. X1-XII зууны үеэр хэрэйдийн ханлиг нь хүчтэй болж, бараг бие даасан ж иж иг улс м эт болж ээ. Х эрэйдийн хан М аркусыг бас буюруг2 гэж нэрлэдэг байж ээ. Х эрэйдийн түүхэнд н эр нь үлдсэн хамгийн эртний буюруг хан бол М аркус болно. X II зууны эхэнд М аркус хан хэрэйди йн төр барьж байсан, тэр цагт татарууд хүчирхэг Х эрэйдийн эсрэг хандаж нэлээд эв түнж ингүй байж ээ. Чухам ингэж Алтан улсад хараат байсан татарууд нь хэрэйдийн хан буюруг М аркусыг гэнэдүүлэн барьж, Алтан улсад хүргүүлэн модон илж игт хадаж ам ийг нь хороосон аж ээ3. Буюруг хан М аркус хоёр хүүтэй: нэг нь Куржакуз буюруг, нөгөө нь Гүр хан байж ээ. Гэвч М аркусы н хоёр хүү нь хэрэйдийн ханлигийн төрийн эрх м эдлийг тэр даруйд залгаж эзлээгүй. М аркусаас хойш С ары к хан гэгч (XII зууны эхэн үед) хэрэйдийг м эдэж явсан аж ээ4. С а р ы к ханы үед х эр эй д и й г татарууд гурван удаа д овтлон түй вээж зугатагсдыг нэхүүлж мөрдүүлэн тусгай баг цэргээр үлдэгсдийг тонуулсан хэм ээн Раш ид-ад-Д ин бас б и чж ээ5. Түүний дараа С ары к хан Орхон голын эхэнд орд бууж, алчи татары н 70 овгийг гэнэдүүлэн дарахаар ц эрэг сэмхэн зэ х э ж б ай гаад С а р ы к хан ы н э г ц э р э г татар т о ч и ж н ууц ы г зад руулан м эд ээл сн ээс болж сэрэм ж гүй байсан С ары к хан татары н ц эрэгт тэн д ээ цохигдж ээ6. С ары к ханы хам т тулалдааны газраас Т арбай к а ян х эм ээх эм эгтэй зугатан гараад: “ Бид дээдэс доодсы г хорсгон гомдоож байлаа..” гэж хэлэхэд “Э нэ эм эгтэй зөв хэлж б ай н а” гэж С ары к хан хүлээн зөвш өөрч б ай ж ээ7. Үүнийг хянаж үзвэл, хэрэйдийн ноёлох хэсгийн захирлага ш ирүүсэж, ардын 1 2

3 4 5 6 7

66

Раш ид-ад-Д ин. М өн тэнд. “ Буюруг” гэж түрэг үг, монголоор “алба хураагч”, “захирагч” гэсэн утгатай. Раш ид-ад-Д ин. I боть. I дэвтэр. 126-127-р тал. Раш ид-ад-Д ин. М өн тэнд. 1 11, 114-р тал. Раш ид-ад-Дин. 113-р тал. Раш ид-ад-Дин. 112-ртал. Раш ид-ад-Дин. 112-ртал. ,


I АНГИ. Монголын нэгмэн улс байгуулдглан нь. I булзг. М Н У байгуулаглахын өмнөх үеийн монгол айиаг, ханлигуүл

•_илэн тэм цэл ихтэй байсан нь илэрхий байна. Түүнээс хойш хэрэйди йн ■анлиг үнэндээ татары н мэдэлд түр оржээ. С а р ы к хан татаруудад ял а гд с а н ы х а а д ар аа Х аж ир х э м ээх хан тай хамтран ц эрэг хуралдуулж, татары г довтолж Х эр эй ч и н 1 ханлигийг татараас -нгижруулан авчээ. Тэр цагт Курж акузын ахмад хүү Тоорил эх И лм а хатны амт татарт олзлогдоод байсны г бас авран гаргажээ. И лм а хатанд сэтгэлтэй :о л с о н Э л ж и д а й г х э р э й д э д үүрд ө гс ө н гэ н э . С а р ы к хан х э р э й д и й н ‘.анлигийг хэдий хүртэл мэдэж явсны г лавлан мэдэх баримт байхгүй. XII зууны эхэн хагасы н э ц с ээ р х эр эй д и й н хан л и ги й г М аркусы н ууган хүү хурж акуз (С ар ы к ханы хүргэн) м эдэх болсон байна. К урж акуз буюруг Тоорилоос гадна бас бус олон хөвүүнтэй байсан гэдэг. X II зуун ы эх э н х агаст х э р э й д и й н д о то р н о ё л о г ёс х ө гж и ж , хан ;.өвүүдийн эрх мэдэл ахиж, бие биеэс тэргүүлэн гарахыг оролдох болсон :айна. Куржакуз буюруг хан өөрөө Орду-Балагасун (одоогийн Хар балгас)нд нутаглаж, дүү Гүр хан, ахмад хүү Тоорил нарт Я г-Я бган (Заг-Завхан) гэдэг газрыг захируулахаар ш ийдвэрлэж , бусад хүү Ю ла-М агус, Т ай-Т им ур гайш нарт К аргас-Б уругус гэдэг газры г м эдүүлэхээр туш аасан б ай ж ээ. Тэгээд хэлсэн нь: Хэрэв тэд цуг байвал эвлэхгүй, м иний үхсэн хойно эд өглөөнөөс ш өнө хүртэл, ш өнөөс өглөө хүртэл хэрэйдийн улсыг үлдээхгүй гэжээ. Куржакуз буюруг хан тийм ч ш алтгаанаар хөвүүдээ ангид салангид 5айлгасан гэж түүхэнд тэм дэглэж ээ2. К урж акузы н нас барсны дараа Т ай-Т им ур, Б ука-Т им ур нар эц гийн лаатган өгсөн нутгий нь захируулахаар Т оорилы г явуулж, хэрэйди йн хан и и р э э г эзэ л с э н байна. Гэвч хэрэй ди й н хан ли ги й н эрхийг К урж акузы н хөвүүд ж и н х эн э барьж чадаагүй, харин урьд И лм а хатны г дагаж и рсэн Элжидай хэрэг д ээр ээ хэрэйдийг захиран м эдэж байх болсон ажээ. Тийм • чраас Т оорил: “ Одоо яагаад улс захирах явдлы г Э лж идайд о л го в ” гэж Тай-Тимур тайш , Ю ла-М агус хоёроос асууж б ай ж ээ3. Т оорил тийнхүү хэрэйдийн эрхийг булаан авах замд орсон байх бөгөөд түүнээс хойш Тоорил аян ш алтаг олж, зарим дүү нараа алж, зарим ы г хөөж, эцгийн суурийг эзэлж ээ4. Э нэ нь XII зууны дундуур үед болсон хэрэг явдал ажээ. Түүнээс хойш хэрэйдэд үнэндээ хоёр хан сууж, хан ш ирээг булаалдах ширүүн тэм цэл тасралтгүй үргэлжилж хэрэйдийг төрийн талаар сулруулж байжээ. “Хоёр наран ургаваас Худгийг усан-баар хугаюу (ширгэюү) Хоёр хаан сууваас Х амаг улсаа баръю у” 5

2 3 4

5

Херай-овогт бую у Х эрэйд улс гэсэн үг. Раш ид-ад-Д ин. I боть. I дэвтэр. 129-р тал. Раш ид-ад-Дин. 130-ртал. Раш ид-ад-Д ин. 130-131-р тал. Чингис хааны цадиг. 1-р хэвлэл. 99-р тал. 2-р хэвлэл. Б ээж ин, 161-р тал.

67


М О Н ГО Л

ҮЛСЫ Н

ТҮҮХ.

II БОТЬ

гэж Н айм алчин гэгч эм гэн Тоорилд зэм лэн сургаж байсан тухай м эдээнээс үзэхэд, х эр эй д и й н хан л и г нь тэр үеэр хан н оёд ы н хоорон д ы н хям рал т э м ц л и й н хөлд и х ээх эн н э р в э гд э ж б ай са н нь тод орхой . Т э р тэ м ц э л д хэрэйдийн өрнөд дорнод хөрш ийн хаад, ноёд шууд оролцож эхэлсэн байна. “ М иний ахын нулимс нь бас л эгш ээгүй, нугас нь хөш өөгүй байхад, чи ахаа алж, дүүгээ сөнөөж байх. Улс маань хэрхэн үлдэж хоцрох вэ?” 1 гэж Гүр хан Т оорилы г донгодон хэлж, түүнийг талж зугадуулсан гэдэг2. И нгэж Т оорилы г түүний авга Гүр хан эсэргүүцэж эхэлсэн ажээ. Тоорил дарагдан зуугаад хүнтэй зугадаж , м онголы н Есүгэй баатарт и рэхэд Есүгэй “ эн э хүнтэй бид нөхөрлөвөл зохино” гэж Тоорилтой Туулын Х ар-Түнэ (шугуй)д анд б о л о л ц о ж , Гүр х ан ы г д о вто л ж зугатуулан, Т о о р и л д х э р э й д и й г эзлүүлсэн байна. Ер нь хэрэйд монголчуудын анд бололцох явдал үүгээр эхэлсэн биш хэрэйдийн С ары к хан монголчуудыг “дүүс” м аань гэж үзэж, монгол, хэрэйд хоёр хоорондоо гэрлэхгүй, найрамдан явахыг сануулж байж ээ. М онголчууд, С ары к ханы хүч суларсны г харгалзан тэдний хүн бүрт арав арван морь өгч тэнхрүүлж байсан удаа бий ажээ. Түүгээр ч барахгүй, Ван ханы авга Гүр хантай Амбагайн хүү Хадаан тайш сайн харилцаатай б ай ж ээ3. Х эр эй д и й н хан л и г X II зууны хоёрдугаар хагаст дотооддоо тө р и й н т э м ц э л т э й , б у та р х а й б а й с н ы д э э р , тү ү н и й хөрш Н а й м а н ы х а н л и г , Тангудын Ся улс, Хар Хятан улсын уулга довтолгоонд Х эрэйд эрсэдсээр байсан байна. Э нэ нь Х эрэйд айм гийн холбооны дотоод төрийн тэм цлийг улам гүнзгийрүүлж, Х эрэйдийн ханлигийн эрх мэдэл Тоорил, түүний дүү Эрх Хар хоёрын гар дамж ин байсаар хэрэйдийн ханлигийг доройтуулахад хүргэсэн байна. Х эрэйд айм агхристос ш аш ин ш үтдэгбайсан гэж X III зууны С ирийн нэгэн түүхч бичсэн байдаг.

§ 6. Бусад монгол аймгууд, аймгийн холбоод XII зууны үед монгол нутагт дээр дурдсан Хамаг монгол улс, Татар, Х эрэйд зэрэг ханлигууд байснаас гадна тэдний мэдэл захиргаанд ороогүй, тусгаар аймаг нэлээд байжээ. Т эд гээри й н зарим нь хэд хэдэн аймгаар бүрэлдэн тогтсон айм гийн холбоод байсан ба зарим нь айм гийн холбоонд нэгдэж байгаад задарсан буюу ганцхан айм аг төдийгөөс хэтрэхгүй нэгжүүд ч байж ээ. Гурван м эргидийн нутаг эртнээс Орхон м өрний адаг С элэнгэ м өрний дундуур б ай сан байна. О рхон голы н адгаар Б уур-хээрт4 удуйд-м эргид, Орхон, С элэнгийн бэлчир Талхун арлаар5 увас-мэргид, С элэнгийн К араж иКуржакуз буюруг ханыг хэлж байна. Раш ид-ад-Дин. I боть. I дэвтэр. 130-р тал. Раш ид-ад-Дин. I боть. I дэвтэр. 45-р тал. Алтанбулаг, Сүхбаатар хотуудын хооронд бий. Tap мөрен гэж Раш ид-ад-Д ин бичж ээ.

68


I АНГИ. Монголын ю гл а н улс байгуулаглан нь. I бүлэг. М Н Ү байгуулагшхын өмнөх үеийн монгол

айшг, ханлигуул

••.ээрээр1 хаад-мэргид тус тус төвлөн нутаглаж байж ээ2. Мэргидүүд голдуу •laji аж ахуй эрхэлж байсан бөгөөд харин «Ю ан ш и»-д мэргидүүд тариалан --рхэлж байсан гэж тэм дэглэсэн б ай н а3. Гэвч м эргидийн зарим хэсэг нь :ага зэрэг тариалан эрхэлдэг байсан бололтой. XII зууны сүүл үед х аад-м эрги д гэдэг н эр тэй ай м аг байх б ол сн ы г 5одоход, м эргидийн дунд ноёлох (хаанчлах) аймаг нилээд д ээр үед ялгаран гарч, овгийн байгуулал задран байсны ш инж мөн гэлтэй. Тэр ч байтугай м эргид гэдэг улс байсан хэм ээн «Судрын чуулган»-д ^урдсан байдгаас үзвэл, тэр нь эрхбиш тэр “хаад” (олон хаан) гэсэн нэрд •.олбогдож болох тул мэргид урьд ханлиг байгуулж гурван гарт хуваагдаж -.ваад хожим задарч, түүний захиргааны хуваарийн нэр нь гурван мэргид болон үлдсэн байж таарч байна. XII зууны эц сээр гурван м эргидийг удуйд-мэргид нь тэргүүлж байсан оөгөөд удуйд ай м аг н ь хүн ам олон той , д ай ч и н эр эл х эг ц э р э г ангитай :а й ж э э 4. X II зууны үед уд уйд-м эргидийг Т уд ур-Б и л гэ ч игин толгойлж 'а й ж э э 5. Түүний цэрэг анги баруун жигүүр, зүүн жигүүр, төв гэдэг гурван хэсэгт хуваагдаж байснаас гадна Т удур-Билгэ чигин, түүний хүү Тогтоа бэхи нар хиш игтэн цэрэгтэй байсан байна6. М э р г и д , Т ө в м о н го л хо ёр э р т ү еэс н а й р т а й я в ж э э . Ж и ш э э нь мэргидийн тэргүүн Т удур-Билгэ, Амбагай хааны хүү Хадан тайш тай анд -.всан б а й н а 7. Гэвч тэд н и й хари лц аа найрам дал нь X II зууны дундаас [уудаж эвдрэлцэн хямралдаж эхэлсэн байх юм. Хамаг монгол улс нь XII зууны II хагасын эхэнд мэргид аймгуудтай хоёр удаа байлдсан хэм ээн сурвалжид гардаг. Тэр хоёр удаагийн дайн нь хоорондоо гурван ж илийн зайтай болж ээ. Х адаан тайш м эргид айм гийн Тудур-Билгэ анддаа нэгдье гэж элч нары г илгээхэд, Т удур-Б илгэ чигин чонголы н элч нарт “ Х адаан анды н ганц нүдийн нь сохолъё гэж хутгаа оилүүдэж б ай н а” гэв гэсэн дом ог байдаг. Хадаан тайш элч нараас Тудурын 1 гийг сонсоод “Хатуу үг эвдрэлийн эх болно! Одоо хүртэл бид дайтах гээгүй юмсан. Тэд эхийг тавилаа!” гэж баруун гараас хүн том илон, Хотула-д хэл өгүүлж, Зүүн гараас хүн гаргаж худ А р и гч и н э-д зар хүргүүлж ээ. Х амаг монголын хан гурван өдрийн дотор цэргийг засацгаан мордуулж, ТудурБилгэ чигинийг барин алж ээ. Түүний хүү Тогтоа 9 шархтаж, эцгийн баруун ж игүүрийн ц эр ги й н хамт зугадаж, м эрги д и й н зүүн ж игүүрийн ц эрги й г монголчууд олзлон авчээ8. Г урван ж и л и й н д а р а а м э р г и д и й н Т о гт о а ц э р э г э р э э за с а ц г а а н : "монголчууд тулалдах газар, байлдах өдөр ям агт болзож дайлалддагсан.

2 *

; ' 5

Орхон, С элэнгийн бэлчирээс доош байж ээ. «МНТ». § 105, 111. «Ю ан-ш и»- («Юан улсын судар») Чингис хааны цадигт. Раш ид-ад-Дин. I боть. I дэвтэр. 114-р тал. Раш ид-ад-Д ин. 1 боть. 11 дэвтэр. 37-38-р тал. Раш ид-ад-Д ин. I боть. I дэвтэр. 190-191-р тал. Раш ид-ад-Д ин. I боть. II дэвтэр. 37, 38, 39, 40-р тал. Д ээрхи м эдээнүүд Раш ид-ад-Дины зохиолд бусад сурвалжаас илүү тодорхой гардаг.

69


М О Н ГО Л

У Л С Ы Н ТҮҮХ.

II БОТЬ

Бид одоо тэр ёсоор б ай л д ъ я” гэж Х адаан тайш ид элч н ар ы г явуулж ээ. Х адаан тайш н эрд гарсан бүх ноёды г хуралдуулан, хурилдайн н оёд ы г м эргидийн элч нарт хариу өгсүгэй гэж хэд шаардахад хэн ч дуу гарсангүй. Тайчуудын Адал хан: “Хадаан тайш чи яагаад хариу хэлэхгүй бусдад даалгаж б ай н а” гэсний дараа, ургудайн Бардай-сэцэн: “Аа зусарч... чи ах нар, ихэст даалгаж , сайн язгууртаа харуулах гээ юу, сайхан тусгүй үгэнд юун утга байх... дайсны г дарах тухай хэлэлцвэл зохино” гэж Хадаан тайш ийг зэм лэн хэлжээ. Х ад аан тай ш тэ р хатуу үги й г с о н с о о д Т о гто атай б ай лд ах хари уг м эргидийн элч нарт өгч буцааж ээ. М эргид гурван гараар довтлоход Хадаан тайш тосон байлдж ээ. Тогтоа шархтаж, баруун гарын цэргийн хамт С элэнгэ өгсөн оджээ. Х адаан тайш м эргидийн зүүн гарын ба төвийн цэрэг ангийг олзлон авчээ. XII зууны сүүлчийн хагаст, гурван мэргид тус тусдаа тэргүүлэгчидтэй байсан боловч Тогтоа тэдний дунд тэргүүлэн ноёрхож байсан нь хожуухан үеийн X III зууны эхний явдлаас мэдэгдэж байна. Гурван мэргид XIII зууны эхэн хүртэл тусгаар байсан байна. Онгуд. «Судрын чуулган»-д олон хүн ам бүхий Онгуд улс байсан гэж тэм дэглэсэн байна. О нгуд нь А лтан улсы н үед Ц агаан х э р э м и й н дагуу н утаглаж тэд х эр эм и й н н эгэн хэсэг сүв боом ты г м анаж байх албы г Алтан улсад хаах болсон байж ээ. Т ийм учраас XII зууны эхэн үед онгуд аймгуудыг Алтан улсын ц эрэг ангийн тоонд оролцуулж байсан үзэгдэнэ. X II зууны үед Бинуй гэдэг ноён онгудыг тэргүүлж байсан ба түүнийг нас нөгчсөний дараагаар, Б и н у й н хүү Ш ен гү й г А лтан улс б ар ьц аа б олгон ав а а ч ж ээ. X II зууны хоёрдугаар хагаст онгудыг А лакуш -тэгин нэрт ноён захиран байж ээ. Онгуд нар бусад м онголы н зарим аймагтаа харилцаа холбоотой байж ээ. Ж иш ээ нь: н ай м ан ы хан, онгуды н эзн и й охины г хатан болгон буулгаж ургийн холбоо байгуулан, Байтарак (одоогийн Байдраг голын) бэлчирт хуримлаж байсан м эдээ байдаг. «М онголын нууц товчоо» болон «Судрын чуулган»ы м эдээгээр үзвэл тухайн үед онгудын өрхийн тоо 4000-5000-ын хооронд байж ээ. Тэд бас голдуу мал аж ахуй эрхлэж бас газар тариалан эрхэлдэг байж ээ. X II зууны эц эс, X III зууны эхээр найм аны хан онгуды г холбоотон “баруун гар” гэж үзэж байсан б а й н а 1. Ерөнхийдөө онгуд нар хэдийгээр хятадад их ойрхон боловч хэзээд монголчуудын талд байдаг байж ээ. Б аяд буюу Баягуд айм гийн н эр 606 онд түүхэн тэм дэглэлд, Б а-е-гу хэм ээн тэм дэглэгдэж эхэлж ээ. 706 онд болсон хэрэг явдалтай холбогдон, И и р-Б ай и рку гэж О рхон-түрэгийн бичээсэнд бичигдсэн байна. «М онголын нууц товчоо»-нд М алиг баяуд2 гэж гардаг. V I-V III зууны үед Баядууд Х өлөн, Буйр нуур хавиар нутаглаж байж ээ. Тэр цагг тэд агт морьд сайтай, төм өрлөг эдлэл сүрхий сайн боловсруулдаг 1 2

70

Раш ид-ад-Дин. I боть. II дэвтэр. 113-р тал. «МНТ». § 15.


I АНГИ. Монголын нэгдон улс байгуулаглсан нк. I бүлэг. М Н Ү байгуулашхын оглнох үеийн монгол аймаг, ханлигуул

5-йсан бололтой байдаг. V III-X зуунд баяд нь олон салбартай, хүн ам олонтой байсан боловч тухайн үед нэгдмэл хүч хараахан олж чадаагүй байж ээ. X -X II зууны ү е и й н үйл яв д а л та й х о л б о гд о н , б а я д ы н н э р «Н ууц зчоо», «Судрын чуулган»-нд гарч байна. Т эдний эртний н утагн ь С элэнгэ, Туул голоос Э ргүнэ мөрөн, Цагаан хэрэм хүртэл байсан нь тодорхой байна. Зари м су р вал ж и й н м э д э э гэ э р , тэр үед С э л э н гэ м ө р н и й сав дагуу :ю о г и й н Х иагт, Б үрэн хан уул хавиар нутагладаг баядууды г Х ээр и й н г-ядууд, С эл эн ги й н зөв гары н н эгэн цутгалан Ж ид голоор нутаглагсдыг ^идийн баяд гэж нэрлэж байж ээ. Бас баяд-дуклад, баяд-горлос, чанш иудзаяд, баяд-хиад н эртэй аймгууд байсан бөгөөд тэд гол төлөв Бурхан Халдун /л, Хөлөн Буйр нуур хавиар нутаглаж байжээ. Ойрад. Э ртнээс Енисей мөрний эх Кем (С екиз мөрөн хэмээх Н айман [өрөн) газарт нутагш ин сууж байсан томоохон айм гийн холбоо юм. Ойрад аймгууд эрт цагт хүн ам олонтой, салаа салбар үлэмж байсан 5а тэдгээр салбар нь тус тусдаа н эртэй , тодорхой газар нутагт хуваагдан -ууж б а й с а н 1 гэх б оловч тэ р талаар тодорхой м эд ээ н ь судар түүхэнд лдээгүй байна. О йрад бол эртн ээс ж и н хэн э ойн иргэн байж ан агнаж , загас барин ; :ьдарч байж ээ. Ойрад аймаг аажмаар ой тайгаас гарч мал аж ахуй эрхлэх 5олжээ. М ал аж ахуй эрхлэх болсон нь баруун тийш Алтай уулсад нүүж :чсоны үеэс эхэлсэн бололтой байдаг. X III зууны эхнээс ойрады н түүх -э н тодорхой б ол сон аж ээ. С үүлдээ Д өрвөн О йрад х эм ээгд эн түүхэнд 'одорсон ажээ. Хонгирад. А нх Х ятан ул сы н үед түүхэнд У а н -ги -л а (у н ги р а) гэж ~эмдэглэгдсэн байна. Тэр цагт хүчирхэг нүүдэлчин гэгдэж дөрвөн овгоос "үрэлдэж явж ээ. Хятан улсын үед монгол нутгийн өмнөд ба баруун хэсэгт байсан зу-бу - 8 аймгийн нэг нь хонгирад байсан бөгөөд 1124 онд Ж энж эү (Ч ин-толгой) •отод зу-бу 18 айм гийн тэргүүдийг Елюй Д аш и хуралдуулахад хонгирадын гэргүүлэгч нь оролцсон м эдээ бий. Тэд XII зууны эхэнд, Ц агаан хэрм ээс хойш нутаглаж байсан ба XII зууны 2-р хагаст буюу 1170-1200-гаад онд Халх голоор нутаглаж байсан 5айна. Х онгирад өөрсдийгөө бусдын нутгийг булаан тэм цэлддэггүй, Хацар гоо хатадтай, өнгө сайн охидтой гэж сайрхдаг бай ж ээ2. Х онгирад и р гэн ээс олхунуд, ихирас, харануд, кунклиуд салбарлан гарсан гэд эг3. Ойн урианхай. У ри ан хай ай м аг м аш э р т н и й түүхтэй. Х ари н ойн урианхай бол хожим мэдэгдсэн. X -X III зууны үед Урианхай нары г Бурхан Халдун хавийн буюу талын урианхай, Байгал нуур, Баргужин төхөм хавиар нутагтай ойн урианхай гэж ангилан ялгаж байжээ. X зууны эхэнд хятад сурвалжид баруун хойд урианхай гэж тэм дэглэсэн

2 3

Раш ид-ад-Д ин. I боть. I дэвтэрЛ 18-р тал «МНТ». § 64. Раш ид-ад-Дин. I боть. I дэвтэр. 161-р тал.

71


М О Н ГО Л

УЛСЫ Н

ТҮҮХ.

II БОТЬ

нь Ойн урианхайг хэлж байна. О йн урианхайчууд X II-X III зууны үед Б аргуж ин-Т өхөм д нутаглаж б ай сан 1 хэм ээн «Судрын чуулган»-д тодорхой бичсэн байдаг. Ойн урианхай нар аж амьдралаа ан хийж, загас барьж залгуулж байж ээ. Барга аймаг. Барга буюу Баргуд аймагт кори (хори), тулас, тумат (түмэд) аймгууд багтаж байж ээ. Д ээр дурдсан аймгууд тэр цагийн м онголы н бусад айм гийг бодвол, м онголы н төв нутгаас хол зэлүүд нутагт байж , м онголы н төвд болсон н и йгм ийн аливаа үйл хэрэгт татагдан орох нь ховор байсан учраас тэд н и й үн д сэн нутаг Б аргуж ин-Т өхөм ба түүний хавилцаа байх нутгийнхан нь тэр цагтаа зэлүүд хязгаар байсан байна. Баргуд, хори, тулас аймаг харилцан ойр төслөг байсан ба нутаг нь ч С элэнгийн солгой эттээдэд Баргуж ин-Төхөмд хамт байж ээ. Э дгээр аймаг ойрад, ойн урианхад ба булгачин, хэрэм чин аймгуудтай айл хөрш байж ээ. Баргуд аймаг, монголчууд ба илж игин аймгуудтай ургийн холбоотой, худ худгүй байсан байна. Ж и ш ээ нь: Хабул ханы хүү Бартан баатрын авааль хатан Сунигул фүжин нь баргуд айм гийн хүн байжээ. Түм эд айм аг баргудаас салбарлан гарч Баргуж ин-Т өхөм д ойролцоо нутагтай байж ээ. Түмэд эрт цагт С екиз (Н айм ан) мөрөнд нутаглаж байсан ба тэд х эзээн ээс нааш киргиз аймгуудтай айл хөрш суужээ. Т үм эд маш д ай ч и н эр эл х эг тул тэд н и й г ц э р э г сай тай гэж түүхэнд тэм дэглэсэн байна. Баргуд аймгуудын нийгэм эдийн засгийн тухай м эдээ байхгүй. Гэвч тэд ний нийгм ийн хөгжил нь ойн урианхадаас арай доогуур булгачин, хэрэм чин аймгуудаас арай дээгүүр ш атанд байсан бололтой. Ойн иргэд. XII зууны үед ойн иргэд хоёр төрөл байж ээ. К иргиз, К эм кэм чиг аймгуудтай зах н и й л эн ой тайгад байнга орш ин суугчдыг ойн иргэд гэсэн байна. Ой тайга бүхий газар буюу ой тайга завсардсан нутагт угаас нутагш ин суусан, хож им тэнд очиж идээш и л олсон аймгуудыг м өн ойн иргэд гэж байж ээ. Ж и н х э н э о й н и ргэд бол урасуд, тэлэгүд, куш тем и аймгууд б олно. Э д н и й аж байдал, аж ахуйн тухай м эд ээ байхгүй, тэд м онгол эм сай н м эддэг, м он голоор сайн эм н э д э г гэс эн товч м эд э э н э э с үзэхэд м онгол аймгуудтай нягт холбоотой байжээ. Б ас О й н и р гэ д э д хол б о гд о ж бол ох б у л гач и н , х э р э м ч и н аим гууд Баргуж ин-Төхөм ба К иргизтэй хил залгасан хязгаарт байж ээ. М өн Хилга м ө р ө н д за га с ч и н , х э р э м ч и н , гөрүүлчин б үл эг ц өл өг и ргэд X II зууны сүүлчээр нутаглаж байжээ.

§7. Найманы ханлиг Д ээрх монгол аймгуудаас гадна дээр үеэс м онголы н тал нутгийн баруун захад өргөн уудам нутгаар мал маллан амьдарч байсан томхон аймгуудын н эг бол Н айм ан нар болно. Раш ид-ад-Д ин. I боть. I дэвтэр. 156-р тал.

72


I ЛНГИ. Монголын нэглон үлс байгуулаглсан нь. I бүлэг. М Н Ү байгуу\1глдхын емнөх үеийн монгол аймаг, ханлигуул

Н айм ан нар V III зууны үеэс Хангай, А лтайн уулсын завсарт орш ин суусаар байж ээ. Тэд XII зууны үед Алтай, Э лүй-С ирас, К ок-И рды ш (Хөх ^рчис), К ара-И рд ы ш (Хар Э рчис), К аракорум (Хар Хорум уул), А лтайн уулс, Хэмчигүүдийн Орган голд нутаглаж б а й ж ээ1. Н айм аны эздийн өргөө нь Ж аж иэ-наур, өвөлжөө нь А дари-Э бкэ уул, 5акарас-О лум , А чирикнаур (Ачит нуур), А ла-Э трин (Алтайд, И дэр гол ) 5айжээ2. Ер нь найм аны нутгийн баруун тал нь Зайсан нуур, зүүн зах нь Хар Хорум уул байсан аж. Н айм ан гэдэг үг бол 8 аймагтай гэсэн тооны нэрээс үүсжээ. Н айм ан а й м а г б о л “ с е к и з - о г у з ” гэж а н х а н д а а т ү р э г э э р н э р л э г д э н б и ч и г т тэм д эгл эгд сэн бол олтой . Э н э нь м он голч и л б ол “ н ай м ан о гу з” болно. С эл эн ги й н чулуу” гэж эрдэм тэд н эр л эсэн уйгур хөш өөний б и ч ээсэн д :екиз-огузы н нэр 750-иад онд дурдагдсан байдаг. У йгарын М ою н-чур хаан :ек и з-о гу зы н бослогы г тэ м ц э н , тэд н и й г Б ю кегю к (Бүхэг) гэд эг газарт ^арсан тухай тэр хөш өөнд тэм дэглэж ээ. Н айм ан нар IX зууны үед хэрхэн агсан нь мэдэгдэхгүй байна. X зууны '.ориод оноос тэд хятаны зу-бу гэж нэрлэсэн аймгуудад багтаж байгаад XI зууны эхнээс “ н ай м ан ” гэдэг монгол нэрээр түүхэнд үзэгдэх болжээ. 1048, 1095 онд “н а й м а н ” , “бүрийн н ай м а н ” гэдэг н эр ээр Л яо улсад ^агаар орсон м эдээ б и й 3. Бүри гэдэг нь найманы Буюруг (хаадын) цолы г •■.ятадаар хазгай дуудан галигласан хэрэг бололтой. XII зууны үед найман нар онгуд аймагтай Байдраг голын хөвөөн дээр •ргийн холбоо байгуулж хурим хийсэн ажээ. Алтан улсын эхэн (XII зууны) үед тэдний хилд халдаж аюул учруулж эайсан нүүдэлчин айм гийн тоонд найм ан нар монгол, хэрэйдийн хамтаар оролцож б ай ж ээ4. X I-X II зууны үед н ай м ан ы дунд овог ай м ги й н н эр б араг үлдээгүй б айсан ба тэ д н и й н и й гм и й н хэл хээ хол б оон ы үндэс нь о вги й н цусан оарилдлагаа биш , харин газар нутаг болсон байна. Н ай м ан н ар ы н “ ...эзэд хаад хүн д тэй , хүч тэй , тэд их бөгөөд сай н цэрэгтэй б ай сан ” аж ээ5. Т эднийг тэргүүлсэн эздийг Буюруг хан, Буку хан, Даян хан, К уш лук-хан (Хүчүлэг хан) гэж цоллож байсан байна. Н ай м ан ай м ги й н холбоо чухам х эзээ н ай м ан ы ханлиг (улс) болон хувирсныг сэргээн мэдэх баримтгүй. «Судрын чуулган»-ы орш илд Раш идад-Дин хэрэйд, найм ан, онгуд зэргийг монгол гэдэг нэрийн дор орохын өмнө төр улстай байсан аймгууд билээ гэж бичсэн байна6. Н ай м ан ы хан л и г X II зууны эхэн үед н э гэ н т байгуулагдаад б ай сан оололтой. XII зууны дундуур үед найм аны г Н аркы ш -Д аян толгойлж байсан ажээ. 1 2 3 4 : 6

Р аш ид-ад-Д ин. I боть. I дэвтэр. 136, 150-р тал. Раш ид-ад-Дин. 136-р тал. Ли Ю -дан. «Ляо улсын эх адгийн хэрэг». I дэвтэр. 72-76-р тал Р аш ид-ад-Д ин. I боть. I дэвтэр. 75-р тал. Раш ид-ад-Д ин. 137-р тал. Раш ид-ад-Д ин. 75-р тал.

73


М О Н ГО Л

ҮЛСЫ Н

ТҮҮХ.

II в о т ь

Н аркы ш -Д аяны хүү И н ан ч -Б и л гэ найм аны төрд их эрх м эдэлтэй хүн байж ээ. Тэд XII зууны II хагаст киргиз нарыг ялсны дараагаар, эрх хүч нь ахис хийсэн дүү И н ан ч -Б и л гэ нь ах Н аркы ш -Д аяны г улсын тэргүүн гэж үзэж хүндэтгэн алба барьдаг байснаа больсон г э н э 1. И н а н ч -Б и л г э ан х ан д аа н а й м а н ы ханы д ар аах м эд э л т э й ц э р ги й н ж анж ин байсан агаад м эдэл өндөрш иж , эд баялаг нь байлдааны олзоор арви ж и н зузаарахад хан ли ги й н эзн и й эрх м эд л и й г булаалдахад хүрсэн бололтой. И н ан ч -Б и лги й н м андсан үе нь Хятан улс мөхөж, Алтан улс мандаж, м о н го л н у тагт т ө р и й н б ү р э н э р х ш э э л нь х ү ч н и й г х а р а ах а н о л о о гү й завсардмал үе байж ээ. И н ан ч -Б и л гэ, Н айм аны ханлигийг тэргүүлж Буку хан цолтой болжээ. Э нэ үед Н айм аны ханлиг Зүрчидийн Алтан улстай улс төрийн холбоотой болсон байж ээ. Н айм аны ханлиг XII зууны хоёрдугаар хагаст дотооддоо тохь муутай, төрийн нэгдэлгүй бутархай байсан байна. И н ан ч -Б и л ги й н хүү (Бай-Б ука) Д аян хан, Бую ругхан хоёр төрийн эрх м эдлийгхарилцан булаалдаж байжээ. Т эгээд тэм ц ли й н үр дүн нь Д аян хан, Буюруг хан хоёрыг найм аны хоёр хан болгон салгаж, Д аян хан нь тал нутагт нутаглаж, Буюруг хан нь уулархаг газарт о р ш и н суудаг б олсон б ай ж ээ. Ө өрөөр хэлбэл, Д а я н хан эр тн и й У йгарын Орду балы г (Хар Балгасан) төвтэй найм аны умард хэсгийг эзэлж , Буюруг нь Алтайн Хар Э рчис ба Өрүнгү голын хөндийг захирах б олж ээ2. Н айм аны ноёд, ц эрэг анги нь ч бас л хоёр хааны м эдэлд хуваагдсан байна. Н айм аны хоёр хэсэг нь хоорондоо харилцан туслалцах, дэм ж илцэх явдал нь эн э үед бүрмөсөн тасарсан бай ж ээ3. Ах дүү хоёр ханы салснаас хойш , найм аны ханлиг ям архан байдалд хүрээд байсны г найм аны Кубадегин (К уба-тегин) гэдэг хүний Д аян хан-д хэлсэн үгнээс илэрч байна. Түүний хэлсэн нь: “ И налч хан, Н аркы ш -Д аян хоёр яаж цуг байлаа, та нар бодоцгоогтун! Тэд найм ан улсын эр бүрийг ноён болгож, эм болгоны г ноёгтой болгоогүй. Одоо ах дүү хоёрын санаа салангид болоход айж сарн и сан найм ан улс тэн ги с м эт долгилж байна. Түүнийг хэнд даалгаж өгөх вэ?” гэж ээ4. Н а й м а н ы х а н л и г X II зуун ы сү ү л ч и й н х а га ст и й н х ү ү д о т о о д д о о бутархай сарниун байсан боловч зах нийлэх харь ханлиг, айм аг н ь бас д отоод д оо сам ууран ү й м сэн цаг б ай ж ээ. Н ай м ан ы хаад тэ р цаг үеи й г тохиолдуулан, тэд н и й г довтолдог б ай ж ээ. Бую руг ханы харъяат ХөгсүСабраг ноён Х эрэйдэд цэрэглэн орж, Т оорилы н ах дүү нары н эд хөрөнгийг уулгалан дээрэм дэж байж ээ. Бас заримдаа тэр харь аймаг ханлигийн эрх м эдэл, тэм цэлдэгч хоёр этгээдийн аль нэгэнд нь дэм ж лэг үзүүлдэг байж ээ. Х эрэй д и й н дотор хан ш и р ээ булаацалдахад ван хан Т оори л ы н дүү Эрх 1 2 3

4

74

Раш ид-ад-Дин. Раш ид-ад-Д ин. Раш ид-ад-Дин. Раш ид-ад-Д ин.

136-ртал. I боть. I дэвтэр. 139-р тал. 139-р тал. 136-р тал.


IАН ГИ . Монголын нэглсэн улс блйгуулаглсан нь. I булэг. М Н Ү байгууллтхын өмнвх үеийн монгол оймаг, ханлигуул

Хар-д н айм ан нар тусалж Т оорилы г хөөж, газар орны нь эзл эн авч, Эрх Хар-д өгсөн байж ээ. XII зууны эцэст, найм аны ханлигийн хүч нь эзэд ноёдын хоорондын хямралд тарам дан сулраад, цэрэг дайны хөл хөлсөөн ихтэй “тэн ги с м эт долгилж ” , “найм аны г хэнд даалгаж өгөх вэ?” гэдэг асуудалд тулгарсан цаг байжээ. Ер нь монгол аймаг дотроос хамгийн түрүүнд бичиг үсэггэй болж соёлж сон нь н айм ан айм аг юм. Н айм ан айм аг нь Уйгар, Дундад А зийн худалдаачидтай худалдааны өргөн харилцаатай байж ээ. Ч ингис хаан монгол аймгуудыг нэгтгэх үед хамгийн соёлж сон, бичиг үсэгтэй нь найм ан аймаг байсан хэм ээн сурвалжид тэм д эгл эж ээ1.

§8. Монгол аймгуудын аж ахуй М онгол аймгууд X зууны орчим үеэр хятадын Цагаан хэрм ээс Байгал нуур хүртэлх өргөн уудам нутагт тархан нутаглаж амьдарч байхдаа голлох мал аж ахуйгаас гадна бусад аж ахуйн олон хэлбэрийг эрхэлж байж ээ. М онгол айм гууды н хөгж лийн х эм ж ээ нь тухайн цаг үед харилцан адилгүй байсан болохоор тэдний аж ахуй, аж байдал, нийгм ийн харилцаа нь бас л өөр өөр түвш инд байцгаажээ. М онголы н м алчин аймгууд бусад ойн гөрөөчин, загасчин аймгуудаасаа ялгаран , хөд өлм өри й н н и й гм и й н хуваарь гарсны үр дүнд н и й т м онгол аймаг “т а л ы н ” , “ о й н ” гэдэг хөгж лийн хоёр өөр ш атанд орш дог болсон б ай ж ээ. Т а л ы н а й м аг нь орш и ж буй газар о р н о о со о ш ал тгаал ан о й н ардаасаа хөгжлийн дээгүүр түвш инд байжээ. Ойн зарим гөрөөчин аймгуудын аж ахуйд хөдөлгөөн орж ахиц гараад ой тал хосо л со н н утги й н аж ахуй эрхлэх явдал X -X II зууны үед улам өргөжсөөр байсан байна. О йн айм аг угсаатан агнуураас гадна, цаа буга, ор буга, бас уул тайгад өсгөхөд тохиромж той уулын үхэр (сарлаг), уулын хонь (аргаль), бор гөрөөс барьж үрж үүлэн2 сүү сааль, арьс махыг хэрэглэдэг байж ээ. Тэд нутаг бэлчээр сэлгэн, мөн л ойдоо нүүдэг бай ж ээ3. Д ээр дурдсан зүйлээс үзэхэд, ойн аймгууд, ялангуяа ойн урианхайд бол хэдийгээр ой тайгаас гадагш гардаггүй, тэнд үргэлж идээш ин нутагладаг байсан боловч о в ги й н б ай гу у лл аас (ш и н э чулууны сүүлч бую у хүрл и й н эх э н үеи й н хөгж лийн ш атнаас) огт хөдлөөгүй хоцрогдсон биш , харин мал аж ахуйд ш илжих завсры н үед орж байсан байна. Тал нутгийн малчид хонь, үхэр, адуу адгуулан үржүүлэхийн д ээр, мөн тэм ээ өсгөдөг байж ээ. М алчин айм гийнхны аж ахуйн аш иг ш им нь ойн аймгуудаас арвин их тул илүүчлэх нэмүү бүтээгдэхүүн үлэмж, тэр илүүдэл бүтээгдэхүүнийг айл

1 2 3

«Цзинь-ш и» - («Алтан улсын түүх»)-ийн 121-р бүлэгт эн э тухай тодорхой м эдээ байдаг. Р аш ид-ад-Д ин. 123-ртал. Раш ид-ад-Дин. 124-р тал.

75


М О Н ГО Л

ҮЛСЫ Н

ТҮҮХ.

II воть

зэргэлдээ аймагт арилжаалах болсноор үл барам, зах нийлэх улсуудын хүн амд ч худалдах боломж той болсон ажээ. М онгол аймгуудын язгууртан нары н гарт тийнхүү баялаг хуримтлагдан монголчуудын дунд баян хоосны ялгавар гүнзгийрчээ. М о н го л ба тү ү н тэй төрөл зар и м ай м аг агн уурчи н , м ал ч и н , хагас суурьшмал хүн ам ы н аж ахуйг холилдуулан эрхэлдэг байж ээ. Ж иш ээ нь: ш ивэй нар таван хошуу малаас адуу үхэр хоёрыг ихэвчлэн өсгөдөг байсан, бас суурин газры н гэри й н тэж ээв эр гахай зэрги й г мөн үрж үүлэн өсгөж б а й ж э э 1. Ш ивэй аймгуудын аж ахуйн алаг цоог хөгжилтөөс ш алтгаалж, тэдний орон сууц олон янз байж ээ. Тэдэнд газар гэр (өрх)-ээс эхлэн үйсэн овоохой, а н ги й н арьсан гэр, эсгий гэр, тэр гэн д б айнга барьсан том гэр, м одон байш ин хүртэл б ай ж ээ2. М онгол аймгуудын тээврийн хэрэгсэл нь ч олон янз бай ж ээ3. Тэд адуу, үхэр, тэм ээ хэрэглэх, морь унах, үхэр, сарлагт нуруу ачих, өвөл цас их унадаг газарт цана унаж, цана, чарга ачиж хэрэглэх, зун гол м өрнийг гатлахдаа тулман завь, мөчир, гиш үүгээр хийсэн сал аш иглаж байсан м эдээ бий. М онгол аймгуудын дотор ж илийн дөрвөн улиралд нүүдэллэх мал аж ахуй голлож байсан буй. Ш ивэйн зарим аймаг зун нь хот сууринд зусаж, өвөл нь нүүж байсан байх ба бас зарим нь өвөл сууринд өвөлжиж , зун нүүж зусдаг байж ээ. Үүнээс үзвэл, ш и вэй н ар ы н олонхи н ь эр х эл сэн аж лы н эр х ш э э л э э р зарим д аг нүүдэлч, заримдаг суурыимал амьдралтай байсан ажээ. М өн мал аж ахуй, тариалангийн ажил хослон эрхлэх явдал ч зарим газарт байж ээ. М онгол айм гууды н тари ал ан ги й н тухай м эд ээ нь V-VI зууны үеэс эхлэн, судар түүхэнд үзэгдэх болсон ажээ. Буйр нуур, Х өлөн нуур хавьд V-VI зууны үед байсан аймгуудын зарим н ь тариалан тарьж байж ээ. Улохеу (олхунуд) V зууны үед шар будаа, буудай, Ш ивэйн өмнөд хэсэг нь VI зууны үед м өн ш ар будаа, буудай тарьдаг байж ээ. Гэвч ургац нь асар арвингүй байж ээ4. Тэд газар хагалахдаа модон анжис хэрэглэж , зарим газарт хүн зүтгүүлж, зарим нутагт үхэр хөллөж бай ж ээ5. Баегу (баяуд) нар газар тариалангаар бага сага оролдож байсан тухай түүхийн м эдээ бий нь эртний судлалын м эдээтэй дүйж байна. Буриадын Баргужин (Баргуж ин Төхөм) хавьд хуучин тариалангийн ул мөр олдсоны г эртний судлаачид баегу нары н тариалангийн ор үлдэц гэж үзэж байна6. С эл эн гэ м өрний үржил ш им төгөлдөр уудам хөндийд м эргид тариа 1 2 3 4 5 6

76

Бичурин. II боть. 77, 78-р тал; Юонер. 61-р тал. Бичурин. I боть. 77, 78-р тал. Бичурин. III боть. 77, 78-р тал; Кюнер. 62-р тал. Бичурин. III боть. 76, 77-р тал; Кюнер. 61-р тал. А .В.К ю нер. 61-р тал. «Баргудзинские летописи». М ., 1957.


IАНГИ. Монголын нэгмэн улс байгуулаглсан нь. I бүлэг. М Н Ү байгуулашхын өмнөх үеийн монгол аймаг, ынлигуул

тарьдаг байсан б а й н а 1. М онгол аймгуудын дунд гар үйлдвэр нэлээд эрт цагаас үүсэж, ноёлог баялаг өрхийн мал аж ахуй, газар нутгаас гардаг элдэв тө рл и й н түүхий эдээр юм хийдэг rap урлал эрхэлсэн тусгай бүлэг хүмүүс “тэрэгч ” гэх м этийн лархчууд XII зууны үед нэгэнт бий болсон байж ээ. Хөлөн нуурыг тойрон нутаглаж байсан ш ивэй нары н зарим нь гэр-тэрэг, тэрэгт бургасан байш ин үйлдэх м эргэж илтэй байсны г2 үзвэл, тэдний дунд барилга байгууламжийн анхны мэдэгдэхүүн дэлгэрсэн нь илэрхий байна. Тэд гэр зуурын хэрэгсэл сав суулгыг мод, зэс, төмрөөр хийдэг3 байснаар ;л барам, нэлээд нарийн ур ухаан орох эвэр нум үйлдэж ноосон нэхм элийг ;ix уран нарийн сүлждэг байж ээ4. Ш ивэй нар мал, адгуусны (булга, цагаан буга, гахай, үнэг, нохой, загас) арьс ш и р и й г эл д эж б оловсруулан хувцас хунар, олбог ш и р д эг х и й д эг бай ж ээ5. Баегу (баяуд) дархчууд хат сайтай төм өр боловсруулж, дорно зүгт ч ойш оогдож байсан м эдээ үзэгдэн э6. X зууны үед, О нон голы н дагуу нутаглаж б ай сан м онгол аймгууд нилээд н арийн ажиллагаа орох ш ирэм хайлах ажлыг хийж чаддаг болсон байж ээ7. Ш ивэй, баяуд, монгол аймгуудын нутагг V II-X II зууны үед хот суурин ' !эр сэр байгуулж байсан нь археологийн ба бичгийн м эд ээн ээс м эдэгдэж байна. X зууны сүүлчээс Туул, Х эрлэн хоёр голын сав газарт Х ятан улсын .ааны зарлигаар цэргийн хот суурин бариулж, гар үйлдвэр хийлгэж, тариа гариулж эхэлсэн б ай н а8. Зарим хотыг малтахад аму будааны үлдэгдэл, тарианы гар тээрэм олон элдож байсан нь9 тэдгээр хотын орш ин суугчдын газар тариалантай нягт холбоотой байсны г үзүүлж байна. М алтл агаар төрөл б үри й н м алы н яс гарч б ай сан нь хотод о р ш и н :уугчид, тэд гээр и й г тойрон бүхий нүүдэлчин малчин аймгуудтай эдийн злсгийн ойрхон холбоо хэлхээтэй байсны гэрч ю м 10. XI зууны эц сээс XII зууны шувтарга үед монгол аймгуудын дунд цөөн \от суурин байсан м эдээ бий. Т эдгээр хот суурин нь нүүдэлчдийн дунд лалайн бяцхан арал, хойг м эт байсан боловч, тэр тухайн н и й гэм -эд и й н «МНТ». §152. Васильев. 38-р тал. Бичурин. II боть, 78-р тал; Кюнер. 62-р тал; Васильев. 38-р тал. Васильев. 38-р тал. ' Бичурин. II боть. 77, 78-р тал; Кюнер. 61-р тал. Бичурин. I боть. 344-р тал. Казакевич. Некоторые вопросы истории М онголии в свете археологии. Соврем. М онг. № 4, 1934, стр. 10. Х .П эрлээ. «Кидан нар». 83-93-р тал Х .П эрлээ. NteH тэнд. Х .П эрлээ. М өн тэнд.

77


М О Н ГО Л

ҮЛСЫ Н

ТҮҮХ.

II БОТЬ

засгийн ш аардлагаар байгуулагдаж, орш ин тогтнож б а й ж э э 1. “О й н ” ба “тал ы н ” аймгууд ялгарсны дараа, тэнд хот суурин байгуулж, гар үйлдвэр, тариалан хөгжиж ирэхийн хамтад “о й ” , “тал ы н ” аймгуудын аль алинд суурин газры н бүтээгдэхүүнийг түүхий эдээр арилж ин худалдаж авах явдал дэлгэрч, монгол аймгуудын дунд байсан арилж ааны ш инж чанар өөрчлөгдөж байж ээ. М онгол аймгууд өрнө, д орны н орнуудтай худалдаа арилж аа гүйлгэх явдал эрт цагт үүссэн байдаг бөгөөд X -X II зууны үед тэд н и й харилцан худалдаалах нь аль зэрэг байсны г тойм лон мэдэж болох м эдээ судар бичигт бий. X зууны үед О нон хавийн монголчууд хонь, үхэр, адуу, тэм ээ, малы н ноос, арьс ш ирээр хятан нартай худалдаа хийж бай ж ээ2. М онголы н баегу (баяуд) айм гийн морь, төм өр хоёр нь хятад нутагт сайн гэгдэж байсан тухай түүхэнд б и чсэн ээс3 үзвэл монгол аймгууд хятад оронтой худалдааны харилцаатай болж байсан нь илэрхий байна. Д ундад А зитай м онгол аймгууд чухам яг хэдий үед худалдаа хийж эхэлсэн нь тодорхойгүй. XII зууны үед монголд лалы н худалдаачин ирж, м онголы н зүүн захын нутаг Эргүнэ мөрөн хүртэл очдог байсан байна. Ер нь X-XI зууны үеэс монголчуудын эрхлэх аж ахуйн байдал нэлээд тодорхой болж ирэх бөгөөд аж ахуйн хараат биш бие даасан төрх ш инж тэй болсон нь бүрэн ажиглагдана.

§9. Монгол аймгуудын нийгмийн байгуулал X -X II зууны үед монгол орны өргөн уудам нутагт тархан орш иж байсан олон тооны монгол аймаг нь нийгм ийн хөгжлийн хувьд янз бүр болжээ. Э нэ нь тэдний хөгжлийн түвш интэй холбоотой ажээ. А йм гийн хүмүүс овог төрлөөрөө хамтран суудаг байсан ба тэдний хам олноороо аж төрөхийн үндсэн хэлбэр нь аймаг байжээ. А йм гийн доторхи нийгэм , үйлдвэрлэлийн үндсэн нэгж нь төрөл гарал нэгтэй овгууд байсан хийгээд овгийн үндэс нь цусан барилдлагаат бүлэг болдог байж ээ. М онголы н нэг овгийн хүн хоорондоо гэрлэх ёсгүй, заавал төрөл биш харь овгоос гэрлэдэг ёстой бүлгээ. М он гол ы н овог бол өвөг д э э д с э э с э э угтай б ай даг нь тэд н и й дунд эц гийн эрхт ёс ноёрхож байсны гэрч ш инж юм. Гэвч монгол аймгуудад, ялангуяа уг монголчуудад эхийн эрхт овгийн үлдэц мөн н и л ээд байсан. Ж и ш ээ нь: хүргэн болох (охины гэрт очиж байх), “хэвэл н эгтэй , хэлхээ бэхтэй” гэж эхийн талаар хамаасах, эхийг ба түүний умайг эрхэмлэх, нагац С .В .К и с е л е в . «А р хеологи ч еск ая п оезд к а в М он гол и ю ». “ К раткие с о о б ш е н и я И н -та материальной культуры” . XXI, 1947, стр. 37-38; Х .П эрлээ. Монгол Ард Улсын эрт дундад үеийн хот суурины товчоон. УБ., 5-6-р тал. Ц и-дань-гуо-цзи (хятадаар), М одон бар, 22-р тал. Бичурин. I боть. 344-р тал.

78


I АНГИ. Монголын юглсэн улс байгуулаглан ны I бүлзг. М Н Ү байгуүлзшхын өмнөх үеийн монгол айлаг, ханлигуүл

нараа хүндэтгэх зэрэг б о л н о 1. М онгол аймгууды н н и й гм и й н байдалд өөрчлөлт орж , давхрааж илт оуй болох үр хөрөнгө бүрэлдсээр байж ээ. Ж и ш ээ нь X -X II зууны үед монгол аймгуудад ”хар тэргүүт” , “харц ” гэдэг олонхи хүн амаас хан, н оён баян -йлд зарагдагч “залуу” гэдэг хүмүүс гарч байсны г сурвалж бичгээс м эдэж оолно. Э нэ нь сурвалжтан нары н харъяат арды н үүсгэвэр болжээ. М онгол аймгууды н ноёлог, баялаг хүмүүсийн дотор ч ялгарал гарч ирсэн б ай н а. Ж и ш э э нь “ х а н ” , “ м э р г э н ” , “ б а я н ” гэд эг цол х эр эгл эж оаатар” , “хүлэг” , “д о гш и н ” , “галзуу” гэх м этийн ям агт довтлох байлдах :fui хэрэгтхолбогдсон сүрлэг цолтон олш ирч “ли н гун ” , “сэнгүм ” , “ ц э ц э н ”, билэг” , “хиан” , “тай ш ” , ханхөвгүүд, туркак (торгон) цэрги й н д арга, гарын -ар га, там гач, “б ө ө ” , “ б е г” зэ р э г цолтон туш аалтан бас гарч и р с э н нь -авхрааж илт үүсэн тэрлэж ш инэ давхраа бий болж байсны илрэл юм. Э нэ бүхэн нь монголы н нийгэм д эрх баригч дээд хэсгийнхэн, ж ирийн ; йлдвэрлэгч м алчин ардууд гэсэн ялгаа нэгэнт үүссэнийг харуулна. Н үүдэлчдийн үйлдвэрлэлийн үндсэн хэрэгсэл газар (бэлчээр) мал хоёр овгийн бүлгүүдийн хам ты н ем ч байсан анхны хүй н эгд ли й н н и й гм и й н нөхцөлд м онголчууд нь овог төрл өөрөө хам тран х ү р ээгээр нүүх аргы г голчлон байсан ажээ. Хүрээ бол монгол овгуудын нүүдлийн аж ахуйн зохион байгуулалтын •ндсэн хэлбэр болж байсан билээ. Хүрээ гэдэг нь монголчууд овгоороо нүүж буухдаа, хүрээ тойрог болгон нэг дор гэр ээ барьж , д ундаа овог ай м ги й н тэр гүүн и й өргөөг б осгодог оайснаас анх үүсэж бий болсон ажээ. Тийнхүү хүрээгээр нүүж буух нь мөн дайсны гэнэтийн довтолгооноос :эргийлэх зорилготой холбоо бүхий ажээ. Х үрээний байдал төлвийг байцаах баримтгүй боловч хүрээний зохион байгуулалт бол эцгийн эрхт ёс бүрэн ялж, нүүдлийн аж ахуй хөгжсөн цагаас \ойш асар их д элгэрчээ гэж болно. Б арагцаалбал, IX зуунаас эхлэн анхны хүй н эгд л и й н байгуулалтад :урхий ө өрч лөл т хөдөлгөөн орж , улм аар энэхүү н и й гм и й н байгуулалт задран ирээдүй н ш инэ н и йгм ийн үр хөрөнгө нь хуучин н и й гм и й н гүнд аажмаар үүсэн хуримтлагдаж байж ээ. Аймгуудын салбарлан задрах нь улам олон болж, ш инэ аймгууд гарч *.арь “ж адран” айм аг ч бас бий болж байсан байна. Т үүний зэр э гц э эгэ э р айм ги й н холбоо ба улсын ш инж төлөв бүхий тө р и й н н эгтгэл ү ү д ш и н э э р б ай гуулагд аж э д гэ э р хо л б о о , н э г т г э л и й н бүрэлдэхүүнд аль нэг овгийн хэтийдсэн тэргүүлэгчийн захиргаанд төрөл бүрийн овог айм аг мөн “онгу б о о л ” гэгдэж байсан эзлэгдсэн аймгууд ч багтан ордог болжээ. М онголчуудын дунд “н и р у н ” гэдэг ноёлох айм аг товойн, эрх мэдэл нь нэм эгдэж “д ари лги н ” гэдэг ноёлогдох (доод) аймаг байх болжээ.

Х .П эр лээ. «О нон-Х эрлэнгийн монголчууд». (Ш УМ сэтгуүл. № 5-6).

79


М О Н ГО Л

УЛСЫ Н

ТҮҮХ.

II воть

О вгийн байгуулал задрахын хамтад, монгол овгуудын мах цусны садан барилдлагаа нь ааж м аар сулран задгайрч, нутаг усны н и й тл эг байдалд дулдуйдсан ай м аг хоорон д ы н дотооды н харилцаа хэлхээ үүсэн хөгжих болжээ. Овгуудын хоорондын тэрхүү харилцаа нь хөгжих тутамд нутаг ус зэрэг үйлдвэрлэлийн хэрэгсэл нь ерөнхийдөө аймаг дундын хамтын өмч хэвээр байсан боловч мал ба хөдөлмөрийн багаж зэвсэг нь эцгийн эрхт өрх гэрийн хувийн өмч болон хувирсаар б айж ээ. Үүний дүнд овог ай м ги й н дотор төдийгүй н эгэн айм гийнхны дунд ч өмч хөрөнгийн тэгш гүй байдал буй болж иржээ. Аймгуудын дотор айм гийн тэргүүлэгч хан, ноёд толгойтой эрх барих хэсгийн төлөөлөгчид ялгаран гарч, үйлдвэрлэлийн хэрэгсэл, мал бэлчээр, бас байлдааны боол “өтөг б оол” , “онгу боол” -ы г зөвхөн өөрсдийн аш иг сонирхолд хэрэглэх болжээ. Лав X зууны үеэр зарим монгол аймаг ноёлох ба ноёлогдох хоёр хэсэгт хуваагдаж байсны г гэрчлэх барим т м эдээ бий. Ж и ш ээ нь: О нон, Х эрлэн, Туул голын эхний нүүдэлчдийн гол баялаг болох мал хувийн өмч болон хувирч, өмч хөрөнгийн тэгш гүй байдал улам бүр хүчжиж байсан ба овог аймгуудын хооронды н мах цусны барилдлагаа улам сулран, газар нутгийн холбоо бэхж иж байсан түүхэн нөхцөлд хүрээгээр нүүж аж төрөхөө болиход хүрчээ. Асар их малтай баячууд малаа адгуулах уудам бэлчээр шаардах болсон ба малы н бэлчээрийг үргэлжид сэлгэж байх хэрэгтэй болсон учир, хүрээний оронд айл айлаар нүүж суух болжээ. М ал хувийн өмч болсоор байхад бэлчээр нутаг нь өнгөцөөр үзэхэд нэл ээд удтал аймаг нийти йн өмч гэж тоологдож байсан боловч X II зууны эцсээр М онголы н нийгм ийн үйлдвэрлэлийн ундсэн хэрэгсэл болох газар нь үнэн хэрэг д ээр ээ хөрөнгөж иж байсан малч язгууртны эрх мэдэлд орш их болсон байна. Язгууртнууд бэлчээр нутгийг хуваарилах, нүүдэл суудлыг зохицуулах зэргээр эрх м эдлээ улам бүр нэмэгдүүлж, харц ардыг харъяандаа оруулж, тэд н ээр мал сүргээ адуулгах, гувчуур гаргуулах зэр эг ян з бүрийн бие ба хөрөнгөний алба үүргийг тохож байх болжээ. М онгол ноёд сурвалжитны гэр өргөөнд “агтач” , “хоньч” , “баурч” зэрэг хараат нар олноор ажиллах болж, улмаар эдгээр харц (харачу) хүмүүс нь цааш ид ноёлогч хэсгийн харъяат болон хувирч эхэлж ээ. М о н го л ы н н үүд элчи н н и й гэм д э зэ н , х ар ъяаты н ёсон тий н хүү гүнзгийрч, харц ардын хөдөлмөрт дулдуйдсан ноёрхогч ангийн аж ахуйн хэлбэр бий болжээ. М онголы н овгийн байгуулал үргэлж лэн задарч, ф еодалы н харилцаа бүрэлдэн төлөвш ихөд том ноёдын “нөхөд” их үүрэг гүйцэтгэж ээ. Эртний монголы н “нөхөд” н ь X зууны үед нэгэн т бий болоод байж ээ. Нөхөд нь анх үүсэхдээ айм гийн тэргүүлэгч нары н зэвсэглэсэн дайчид байж ээ. М о н го л ы н н о ёд язгууртан ө ө р сд и й н н өхд и й н хү ч ээр эрх м эд л э э 80


IАНГИ. Монголын нэглсэн улс байгуүлаглан нь. I Өүлзг. M H V байгуулаглахын өмнөх үеийн монгол зилш, ханлигуул

бэхжүүлэн, нүүдэлчин харц арды н дунд ноёрхлоо тогтоож эхэлсэн байна. Тийнхүү ноёд, язгууртны нөхөд бий болсноор эзэн харъяаты н харилцаа цаашид хөгжих болжээ. Ө м нө өгүүлснээс үзэхэд, нэгдүгээрт, XII зууны шувтарга үеэр М онголд феодалын түрүү үеийн харилцаа үүсэн хөгжиж байсан бололтой юм. Б идний өгүүлсэн монгол аймгуудын зарим улс, ханлиг: Хамаг монгол, Хэрэйд, Татар, Н айм аны дотор ангит нийгм ийн харилцаа нэлээд тодорхой болсон байж ээ. Хоёрдугаарт, тэрхүү үеийн монголы н нийгм ийн хөгжлийн нэг гол онцлог бол хүй нэгдлийн байгуулал хөгжлийнхөө дараах шат болох боол эзэм ш их нийгэм д бүрэн ш илж ин оролгүйгээр, түүнийг завсры н үеэр ү зэж , э з э н х а р ъ я а т ы н ё с о н д ш и л ж и н ор ж э х э л ж э э . Х а р и н м о н го л айм гууды н дунд боол эзэм ш и х ёс зари м д аг хөгж иж б ай сн ы г үгүйсгэж болохгүй. М онгол аймгуудын дунд үүссэн мөлж лөгийн анхны хэлбэр нь заримдаг боолчлох ёс байж ээ. Б оолы н хөдөлмөрийг зөвхөн гэр зуурын ажилд төдий бус мөн мал сүрэг хариулгахад аш иглаж байжээ. М ал, боол өмчлөх үндсэн дээр монголы н анхны ноёлох анги “н о ёд ” бүрэлд эн буй болж б ай ж ээ. Гэвч б оолчлох ёс X II зууны үед м он голд үйлдвэрлэлийн зонхилох арга болтол хөгжих нөхцлөөр дутмагдсан ажээ. М онголчуудын угийн боол удамтны дотроос ч хөрөнгөж иж байсан баялаг малчин, ноёлог сурвалжтан гарсныг Тэлэгэтү Б а я н 1 (М ухлайн өвөг эцэг), Сорхан Ш ара2 нары н намтраас ажиж болно. М алчин нүүдэлчин нийгэм д боолын хөдөлмөрийг бодвол, хараат хүний х ө д ө л м ө р н ь б ү т э э м ж э э р д аву у тай б а й ж э э . Т э г э э д н и й г м и й н а н г и т харилцааны цааш ды н хөгжил нь боол эзэм ш их харилцаа болон хөгжсөнгүй, эзэн х а р ъ я а ты н м өлж их х э л б э р ш и л д и й л э н х хөгж их б о л со н нь д э э р өгүүлснээс ил байна. М онголы н нийгм ийн хөгж лийн иймэрхүү байдал нь X III зууны эхэн үед ангит нийгм ийн үйлдвэрлэлийн арга ялан хөгжих урьдчилсан нөхцөл аяндаа бүрэлдэн тогтжээ.

1

«МНТ». §137.

2

« м н т» . §85.

81


М О Н ГО Л

У Л С Ы Н ТҮҮХ.

II БОТЬ

Хоёрдугаар бүлэг МОНГОЛЫН НЭГДСЭН УЛС БҮРЭЛДЭН ТСЭГТСОН НЬ

§1. Монголын Нэгдсэн Улс байгуулагдахын урьдчилсан нөхцлүүд Өмнөх бүлэгт өгүүлсэнчлэн XIII зууны эхэнд монгол оронд хэд хэдэн биеэ даасан улс ханлигууд буй болсон байж ээ. Т эдгээр ханлиг урьд цагт овог, аймгуудын нэгдлүүд байсан боловч өгүүлэгдэж буй цагт нэгэнт төр улсын зэргэм ж инд д эвш и н орсон байж ээ. Т эдгээр ханлигууды н дотроос тухайн үед хамгийн томоохон нь Х эрэйдийн ханлиг байсан бөгөөд түүний толгойлогч хан Т оорилы г «Нууц товчоо»-нд “эртний сурвалжит хан” гэсэн байдаг. Н айм ан улс бол хэрэйдээс дутуугүй томоохон улс төрийн нэгдэл бөгөөд түүний хан Д аян тэнгэрт нар cap хоёр байж болох боловч, харин газар дээр хоёр хан байж болохгүй гэж үздэг байж ээ. М онголы н зүүн хэсэгт тогтож байсан Х ам аг м онголы н хүчирхэг улс Хабул ханы дараа бутран задарч XIII зууны эхэнд бараг “хан үгүй” байжээ. Хамаг м онголы н өмнөд хөрш татарууд мөн л томоохон улс нэгдэл байсан боловч тэр үед бууран доройтоод, Хамаг м онголы н нэгэн адил толгойлох хан үгүй ш ахам байжээ. Э д г э э р т о м о о х о н х а н л и гу у д а а с га д н а м аш о л о н то о н ы т о м , ж и ж и г айм гууды н холбоо б ай сан аж ээ. «Нууц товчоо» зэр эг тулгар бичгүүдэд тэдгээр ханлигийн хан, аймгуудын тэргүүн нары н хооронд тасралтгүй дайн даж ин, байлдаан хям рал үүсч байсны г өгүүлсэн байна. Ж и ш ээл бэл , эн э тухай дурдсан нь: “Одтой тэнгэр орчиж Олон улс байлдаж Орондоо унтах завгүй О лзлон булаацалдаж байв, Хөрст дэлхий хөрвөж Хөвчин улс хярмалдаж Хөнж илдөө унтах завгүй Х өнөөлдөн тэм ц эж байв” 1 гэжээ. Р а ш и д -а д -д и н м ө н э н э ү е и й н тухай б и ч с э н нь: “ т ү р э г, м о н го л айм гуудад бүх ай м ги й г н эгтгэн захирсан хүчирхэг чадалтай э зэ н хаан байсангүй, аймаг тус бүр өөрийн эзэн ноёнтой байж, цагийн ихэнхэд тэд бие биетэйгээ байлдан тулалдаж, хоорондоо эвдрэлцэн бие биеэ харилцан дээрэм дэж б ай сан ”2 гэжээ. 1 2

82

«МНТ». §254. . Х .П эрлээ. «Кидан нар». 83-93-р тал.


IАНГИ. Монголын юглсэн улс байгуу/аглсан нь. II бүлэг. Монголын нэглсэн улс бүрэллэн тогтсон нь

Т эдгээр язгууртан нары н хооронды н өрсөлдөөн тэм цэл нь юуны урьд эдийн засгийн уг ш агтай тэм цэл байсан аж ээ. Язгууртнууд б элчээр, мал :үрэг, харъяалах ард, боолоо булаалдан харилцан байлдахаас гадна бас ■удалдааны зам ы н төлөө өрсөлдөн б айж ээ. Х ам аг м онгол, хятады н зах зээлтэй ойр татааруудтай, хэрэйдүүд Дундад Азийн зах зээлтэй дөт найм ан нартай онцгой илүү тэм цэлдэж байсан нь санамсаргүй хэрэг биш юм. М онголы н нийгэм д үүсэн бүрэлдэж байсан нийгм ийн харилцаа, тус орны ү й л д в э р л э х ү й хүч н и й х өгж и л д тү л х эц б ол ж , у л м аар м о н го л ы н ханлиг, аймгууды н хооронд эдийн засгийн холбоо хэлхээ тогтох явдлы г түргэсгэн өгч байж ээ. М анай тулгуур бичгүүдэд ханлиг улсууд, аймгуудын .ооронд эдийн засгийн холбоо хэрхэн хөгжиж байсан тухай шууд заасан мэдээ сэлт хараахан үгүй боловч, тэр цагт нүүдэлчид, харь орноос ирсэн худалдаачидтай арилж аа хийж байсан тухай сонирхолтой м эд ээ байдаг. Ж и ш ээлбэл, 1202 он ы үеэр Т уркестаны Х асан н эр т н э гэ н худалдаачин м онгол газраар н э л э эд хөлтэй н ай м аа хийж явсан байх бөгөөд тэрхүү худалдаачинд хятады н Их цагаан хэрм ийн орчим нутаглах Онгуд айм гийн эзэн ноён Алахуш Тихитхури мянган ирэг хонь худалдаж байж ээ. Хасан худалдан авсан хонио тууж хойш эргэн, Э ргүнэ м өрний хавиар нутаглах ардуудаас булга, хэрэм худалдан авч явахад нь Т эм үж ин түүнтэй зориуд уулзаж б ай сан бөгөөд тэр хоёры н хооронд ям ар яриа б ол сн ы г тулгуур бичигт дурьдахгүй боловч эрхбиш худалдаа ари лж аан ы тал аар хөндөж яри л ц сан болох нь д ам ж иггүй биз ээ. Д ээр д урд сан б ари м таас үзэхэд монголын д ээд язгууртнууд харь орны худалдаачидтай арилж аа худалдаа хийх сонирхолтой төдийгүй ч и н ээл эг малчид ялангуяа, тэд ний доторхи "урт д уры н хүм үүс” ч харь орны хүмүүстэй худалдаа арилж аа хийхийг сонирхож байсан юм гэж үзэлтэй. «М онголы н нууц товчоо»-д тэм дэглэсэн “урт дурын хүн” (уту дуруын хүмүн) бол X I-X III зууны эхэн үеийн м онголы н нийгэм д зохих байр суурь эзл эн гарч ирсэн, харц ардын дотроос нэлээд эрх чөлөөтэй бөгөөд зарим нь зэгсэн чинээлэгдүү ч байсан бололтой юм. «Нууц товчоо»-нд “урт дуры н х ү н ” гэж н э г удаа, “д у р ы н х ү н ” гэж гурав, н и й т д ө р в ө н удаа өгүүлснээс1 өөр м онголы н түүхийн бусад сурвалжид яг “урт дуры н хүн” гэж нэрл эн бичсэн зүйл тааралдахгүй байна. Харин “Хуа-и и -ю й ” бичигт "урт д уры н ” гэдэг хоёр үгийг тайлбарласан байдаг. Урт дуры н хүнийг эрдэм тэд ян з бүрээр орчуулан тайлбарлаж ирж ээ. Т у х а й л б ал , П а л л а д и й К а ф а р о в “ ч ө л ө ө т х ү м ү ү с” (лю д и с в о б о д н о г о с о с т о я н и е ), С .А .К о з и н “ З о р и г д а а н х ү м ү ү с ” (лю д и д л и н н о й в о л и ), Б.Я .В ладим ирцов “Эгэл хүн буюу эгэл ц эр эг” (простые воины ) гэх м этээр орчуулж нэрлэсэн байна.“ М онголы н эрдэмтдээс Ц .Д амдинсүрэн “сул хүн”, Ш .Н ацагдорж , Х .П эрлээ, Д .Гонгор, Н .И ш ж ам ц, Ч.Д алай нар “урт дурын хүн” гэж тус тусы нхаа зохиол бүтээлд бичсэн байна. БН Х А У -ы н эрдэм тдээс Баяр “урт дуры н хүмүүн” , Гао Вэньдэ “дуры н хүн” (байш эн ж энь),

МНТ». 189; 191; 224-р бүлэг.

83


М О Н ГО Л

ҮЛСЫ Н

ТҮҮХ.

II БОТЬ

Дугаржав “ерийн сул ардын хөвүүд” , Э лдэнтэй, Ардаажав нар “урт дурын хүмүүс” , М ансан “ерийн сул ардын хүүхэд” гэх мэтээр орчуулан бичж ээ. Дээрхи орчуулга тайлбар бараг ижил юм. Гэвч монголын түүхэнд “урт дурын хүн” гэдгээр нь хэвш үүлэн нэрлэвэл үгийн үндсийг эвдэхгүй, анхных нь утга санаанд дөхөж очсон зөв нэр томъёо болох ажээ. Урт дуры н хүмүүс нь X зууны үеэс м онголы н н и й гэм д зохих байр сууриа эзл эн гарч ирсэн байдалтай байна. X зууны сүүлээр м онголы н зарим овог аймаг буюу хэсэг бүлэг хүмүүс дайны хөлд хэт чирэгдэн аж ахуйн хувьд сүйрэн доройтож , нөгөө эрх хүчин төгөлдөр дайчин баялаг овог аймгийн эрхш ээл нөлөөнд арга буюу орж эхэлж ээ. Чухам ингэж он цаг улирах тусам м онголы н овгий н харилцаа улам бүр задран, н и й гм и й н ш и н э харилцаа бүрэлдэн тогтох үйл явц дахь нийгм ийн хөгжлийн зүй тогтлын түлхээсээр эзэн овогтойгоо эрх хүчин тэгш рэх явдал зайлшгүй гарахад нөгөө эзэнлэг овог айм гийн захиргааг хүлээн дагахаасаа эс дагах нь дйилэнх болж, боол зар ц ы н б айдлаас м ултарснаар урт дуры н хүмүүс бий б ол сон б ололтой байдаг. Урт дуры н хүмүүс м онголы н тархай бутархай байдлы г эц эс болгож н э г э н х а а н т а й , н э гд м э л улс б ай гу у лах ы н тө л ө ө зо р ь ж б а й с а н б ай ж . Чухамхүү энэ зорилгы н үүднээс тэд Ч ингис хааны м онголы г нэгтгэх их үйл хэргийг ям агт дэм ж иж шударга үйлчилж байж ээ. И йм ээс ч тэд Ч ингис хааны дэм ж лэгийг хүлээж хиш игтнийг томилоход урт дурын хүний хөвүүд ордог байж ээ. Т эр цагийн монголчуудын аж ахуй нь хувиа аргацаах гойд ш инж тэй, худалдаа нь ари л ж аан ы хүрээнд болж байсан боловч улс ханлигууды н хооронд аж ахуйн харилцаа холбоо ям ар н эгэн х эм ж ээгээр үүсч тэр нь хэчн ээн явцуу атугай ч нэгдсэн улс байгуулахын эдийн засгийн урьдчилсан нөхцөл болж байж ээ. Г эвч X III зу у н ы э х э н д М о н го л ы н н э г д с э н улс б а й гу у л а гд а х ы н урьдчилсан гол нөхцөл нь улс төрийн бүлгүүдийн хооронды н тэм цлийн өрнөл байсны г анхаарах нь чухал юм. М анай тулгар бичгүүд, тухайлбал, «Нууц товчоо»-нд “хар хэрээ, халтар нугасы г барих болов, харц ард хан эзэн д ээ халдах б ол ов” гэж өгүүлсэн байдаг. М өн цааш нь “хан эзэн дээ халдсан, харц ардыг хотлоор нь хүйс т эм тр эн устгах” , “ б осгон оос бултаж зайлсан боолы н б о р ви й г огтл о х ” , “үүднээс зайлсан боолы н элгийг эм тлэх” гэх м эт өгүүлсэн байна. Э н э яг л тэр үеийн тэм цлийг дүрслэн хэлсэн м эдээ мөн юм. Ер нь тэр үеийн ардын тэм цэл нь малын тоо толгойг дарах, харъяат эзн ээ орхиж нүүх, чингэадээ ганц н эгээрээ төдийгүй бүхэл бүтэн хүрээгээрээ орхин одох, харъяат эзн ээ эсэргүүцэл дайсанд нь барьж өгөх, эсхүл өөрсдөө шууд барьж алах зэрэг хэлбэр бүхий байж ээ. М алчин ардын тэм цэл хөдөлгөөний тухай манай сурвалж бичигт м эдээ 1 сураг тун хомс боловч энэхүү алдаг оног м эдээ ч тухайн үед м онголы н нийгэм д бүлэг давхрааны хоорондын тэм цэл хурцадсаныг гэрчилж байна. 1 Ноёд, талы н язгууртан нар өөрсдийн харъяалах ард, иргэдийн эсэргүүцэл 84


IАНГИ. Монголын нэглсэн улс байгуулиглсан нь. II булэг. Монголын нэгмэн улс бүрэллэн тогтсон нь

тэм ц л и й г н я ц а а н д арж чадахгүй, зар и м д аа тэ д н и й гарт өртөж б ай сан нөхцөл байдалд м онголы н язгууртнууд эрхбиш хүчээ н эгтгэн , тэд н и й г дарангуйлан байх засаг төрийн аппараты н илүү явцтай ш инэ хэлбэрийг, тухайлбал тө вл өрсөн улсын ап п араты н х эл б эр и й г эрж олох нь чухлаар шаардагдсан ажээ. М онголы н язгууртнуудын хоорондын тэм цэл тулаан, салан тусгаарлах үзэл нь тэр цагийн м онголы н улс ханлигууды н хүчийг сулруулан, нийт монгол аймгууды н биеэ д аан улс тө ри й н талаар тусгаар тогтнох явдалд асар их б эрхш ээлийг учруулж байсны г тэмдэглүүш тэй. У мард хятады г эзэ л с э н Зүрчид угсааны А лтан улс нь М онгол улс ханлигууд, аймгууды н нэгдлүүдийн завсар хооронды н эвдрэл хям ралы г зориуд хөгж өөн бадрааж, нэгийг нь нөгөөгөөр нь цохих бодлогыг идэвхитэй явуулж, эрхш ээл нөлөөндөө оруулж байсны дээр монголы н зарим ханлиг тухайлбал, Хамаг М онгол, Татар болон Алтан улсын түрэм гийлэлд олонт эрсдэж, сүүлийн үед алба өргөх зэргээр дарлагдаж байж ээ. И йм д Алтан улсын эрхш ээл нөлөөнөөс ангиж ирч, бие даан орш их явдал бол м онголы н хан язгууртан нары н даж ин хямралыг зогсоож, улс төрийн талаар нэгдэх явдлыг ш аардаж байжээ. Т ухайн цагт м он голы н д ээд язгууртнууды н н э л э эд х эсэг н ь н э гэ н талаар м ал ч и н арды г ноёрхох явдлаа бэхж үүлэх, н өгөө талаар х ари й н эрхш ээлээс ангиж ирч, биеэ даан орш иж , улмаар харь орны г хариу уулгалан довтолж, д айны г зохион байгуулалттай хийхийн тулд нэгэн хүчирхэг хааны захиргаан дор хүчээ нэгггэхийг аяндаа эрмэлзэх болжээ. Ийнхүү м онголы н язгууртан ангийн эрх аш гийг хамгаалсан нэгдмэл засаг төр байгуулагдах/эдийн засаг, улс төрийн нөхцөлүүд нэгэнт бүрэлдэн тогтож байж ээ. М онголы н бүх газар нутаг нэгдэж , монгол угсаатны н эгэн нэгдм эл улсы н хүр ээн д багтах түүхэн х эр эг явдал бол м о н го л ы н улс а й м ги й н язгууртнууды н хооронд урт удаан хугацаагаар ү ргэл ж и л сэн өрсөлдөөн тэм ц э л д э э н и й явц ад сая гүй ц элдсэн бөгөөд тэрхүү өрсөлдөөн тэ м ц э л дээни й үр дүнд Хамаг м онголы н Тэм үж ин тэргүүтэй язгууртны бүлэглэл нь хууч и н а й м г и й н н эгд лүүд улс х ан л и гу у д ы г удаа д а р а а л а н ц о х и н дийлсээр ялан гарч иржээ.

§2. Хамаг Монгол Улсыг сэргээсэн нь Х амаг монгол улс гадна, дотны н хүчнээс болж бууран доройтож байх үед Есүгэй баатары н хүү Т эм үж ин товойн гарч ирсэн бүлгээ. Тэм үж ин 1162 онд О нон м өрний Дэлүүн Болдог гэдэг газар Есүгэй баатарын Өэлүн хатнаас т ө р ж ээ 1. 1

Чингисийн төрсөн оныг 1155 (Раш ид-ад-Д ин), 1162 («Юан улсын судар»), 1167 (М эн Хүн) гэж янз бүрээр бичсэн байх бөгөөд бид 1162 оныг баримтлав.

85


М О Н ГО Л

ҮЛСЫ Н

ТҮҮХ.

II БОТЬ

«Н ууц то в ч о о » -н д Е сүгэй б аатар ы н “ хураасан у л с ” гэж өгүүл сэн байдаг. Х ам аг монгол Хотула хааны дараагаар доройтож эрх булаалдсан олон м эдэлтэн гарсны дотор Есүгэй баатар ихээхэн үүрэгтэй байсны г өмнө өгүүлсэн билээ. Т эм үж инг 9 настай байхад Есүгэй баатар татары н ноёдод хорлогдон нас барж Ө элүн хатан х эд эн өн ч и н хүүхдийн хам т үлдж ээ. Есүгэйг үхмэгц түүний захиргаанд байсан овог аймгууд нь Хамаг м онголы н хамгийн том аймаг тайчууд айм агг даган орж, Есүгэйн шадар нөхрүүд нь ч орхиж одж ээ. Гэрийн зарц нараас Хуагчин гэдэг эмгэн үлдсэн аж ээ. «Нууц товчоо»-ны м эдээгээр үзвэл, Есүгэйн хөрөнгө малаас зөвхөн 8 ш арга морь, н эг оготор хонгор м орьтой үлдсэн м эт бөгөөд Өэлүн хатан хүүхдүүдээ м ойл, гичгэнэ, мангираар тэж ээж , хүүхэд нь том болохын хамт загас барьж тарвага, зурам агнаж эхээ тэж ээж байсан гэж ээ. «Нууц товчоо»-ны эн э м эдээ нь зарим талаар д о м ги й н чанартай боловч Есүгэй б аатары н гэр бүл хэсэг хугацаанд ядуу зүдүү байдалд орш иж байсан нь үнэн бололтой. Өэлүн хатан хэдий тийм ядуу зүдүү амьдарч байсан боловч хүүхдүүдээ эв нэгдэл бол бүхний ялалт гэдгийг, алс холын уужуу тайван ухаан бодол, улс монголдоо х эр эг болохы г, тус хүргэсэн хүний ач и й г өчүүхэн ч м артахгүй байхы г ойлгуулан, тэд н и й г улс ард тү м н ээ боддог алсы н бодлоготой ж и н х эн э язгууртны ёсоор хүмүүжүүлэн өсгөсөн байна, Т эд н и й дотроос Тэм үж ин бусдаасаа н эн ч их эзэн л эг зантай хүмүүжиж байсан нь эх өөр дүү Б эгтэрийн харвасан болж м оры г дүү Хасартайгаа нийлэн булаан авч алснаас тодорхой харагддаг. Тэмүжин зориг самбаатай гэж олны дунд нэлээд нэрд гарч эхлэхэд тайчуудын ноёд өш өө хонзон нэхэн, түүнийг Хамаг м онголы н хаан ш ирээг булаах этгээд болж магадгүй гэж үзэж, нэг зун Т эм үж иний гэр өргөөг гэнэт дайрч, баривчлан аваачсан боловч Тэм үж ин тэндээс оргон гарчээ. Тэм үж ин ц ааш д аа н ай д вар тай и д эрхэг нөхөд сэл ти й г элсүүлэн “х агац сан улсаа хамтатгах, бутарсан улсаа цуглуулах” 1 -ы г эрм элзэх болж ээ. Э н э хэргийг үүсгэхэд Т эм үж и н д ан ө ө р и й н хүчээр гүйцэтгэж дийлэхгүй байсан тул эцгийн анд хэрэйди йн ван Т оорилы г түш иглэх болжээ. «Нууц товчоо»-нд Тэм үж ин бага байх үедээ нэг хэсэг хэрэйдийн ханы өргөөнд байсан м эдээ байдаг2. Э н э нь Өэлүн хатан эр нөхөр Есүгэйг нас барсны дараа Тэм үж инг Т оорилы н өргөөнд очуулж, эц эг хөвүүний холбоог тогтоон, хож мын өдөр түүн и й г түш и гл эн өн д и й х и й г бодсон хэрэг бололтой. Т эм ү ж и н , хатан Б өртийг буулгаж ирсний дараа хадам эхийн охиндоо өмсгөл болгон өгсөн хар булган дахыг авч Хасар, Бэлгүдэй хоёр дүүгээ дагуулан, Тоорил ханыг Туул голын Хар шугуйд нутаглан байхад очиж бараалхан, хар булган дахаа бэлэг болгон өргөж, аймаг улсыг хураан цуглуулахад дэм ж лэг үзүүлэхийг хүсж ээ. Х э р э й д и й н хан б э л ги й г хүл ээн аваад х агац сан улс, бутарсан айм гийг цуглуулж өгөхийг амалсан байна. Т э м ү ж и н бас б а гы н анд ж ад р ан о в ги й н Ж ам уха с э ц э н н о ё н т о й харилцаа тогтоож ээ. Ж амуха бол Хамаг м онголы н ноёдын дотор ихээхэн нөлөөтэй хүн байж ээ. Багадаа Х эрэйдийн ханы ордонд Т эм үж иний хамт 1

« м н т» . §95.

2

«МНТ». §179.

86


I АНГИ. Монголын н э г а о н улс бангуулаглсан нь. II бүлэг. Монголын нэглсэн улс бурэллэн тогтсон нь

хүмүүжиж, түүнтэй дотно нөхөрлөж анд бололцсон ажээ. Т эм ү ж и н , Т о о р и л , Ж ам уха гурав хүч н эгд эж , их, бага айм гууды г уулгалан, хүн ам ы г ол злон авах б ол ж ээ. Т эд эх л ээд 1185 онд Гурван мэргидийг цохиж, хүн, малы г нь олзлон тэгш хуваан авсан байна. Гэвч холбоотны хамтран ажиллах явдал удаан үргэлжилж чадсангүй. Ю уны урьд Т эм ү ж и н Ж ам уха х о ёры н дунд хагарал гар ч ээ. Т э р хоёр м эргидийн довтолгооноос хоёул салалгүй Хорхоногийн хөндий гэдэг газар ирж буугаад, нэгэн жил хагас хамт нутаглан явж ээ. 1186 оны зуны тэргүүн сарын нэгэн өдөр нутаг сэлгэхээр нүүж Тэмүжин, Жамуха хоёр тэрэгний урд явж байтал Жамуха: “Тэм үж ин андаа! Уулд шахан бууя Адуучинд гэр болтугай! Голд шахан бууя Хоньчин хургачин нарт Хоол болтугай!” гэж хэлжээ. Ж ам ухы н угн и й утгы г Т эм үж ин эс ойлгож , хөсөг и рэхи й г хүлээж байгаад эх Ө элүнээс Жамуха ямар учиртай энэ үгийг хэлсэн болохыг асуухад Өэлүн ам нээтэл, Бөртэ хажуунаас Жамуха анд амархан уйддаг гэнэ билээ. Одоо биднээс уйдах цаг нь болсон биз. Тугаарын (саяы н) Ж амуха андын хэл сэн нь б и д н и й г ж и ш ээл сэн үг буюу. Бид бүү бууя. Э н э хөдөлсөөр шулуухан Ж амухаас хагацаж ш өнө турш я в ъ я 1 гэж ээ. Тэм үж ин Бөртийн үгийг зөвш өөрч ш өнө турш явж Ж амухыг орхин оджээ. И нгэж Тэм үж ин, Жамуха хоёр бие биеэс хөндийрсөн байна. Т э м ү ж и н , Ж ам у х а н ар б а р аг хо ёр ж ил ш ахам х ам т б а й с а н тул тэдгээрийн муудалцах шалтгаан тэр нэгэн өглөөний бэлчээрийн тухай яриа огт бус байсан нь м эдээж юм. Тэмүжин, Жамуха хоёр бол Хамаг м онголы н язгууртны дотроос Хотула ханаас хойш бараг эзэнгүй байсан хаан ш ирээг эзлэхийг хүссэн хүмүүс байжээ. Тэм үж иний буурай цагт Жамуха хэрэйдийн Тоорил хантай хавсран тусалж байсан боловч м эргидийг цохисны дараа Тэмүжин хурдан тэнхэрч хүч нь нэм эгдэн, алдар нэр нь түргэн түгж ирэх тутам Ж амухын сэтгэл түгшиж, атаа хор буцлан багын андаа түлхэн унагах арга замы г хайх болжээ. Тэмүжин ч эцгийн анд Тоорил хан, өөрийн анд Ж амухын хүчээр сэргэн хөл д ээрээ босмогц зөвхөн эцгийн захирч байсан хуучин овог аймгуудыг цуглуулан хураах төдийгөөр сэтгэл ханахгүй, харин Хамаг монголы н хаан ш ирээг эрм элзэн тэмүүлэх болжээ. Гэтэл түүний хаан ш ирээнд суух зам д ээр Ж амуха хөндөлдөж байж ээ. Тэр үед Есүгэйн захирч байсан аймгууд, түүний ойр дотно хүмүүс болох М энлиг, Хотула ханы хүү Алтан, Т эм үж иний авга Д аридай О тчигин, мөн авга Нэгүн тайж ийн хүү Хучир нары н зэрэг Хамаг монголы н нөлөөтэй ноёд цөм Ж амухын дэргэд бөөгнөрсөн байж ээ. «Нууц товчоо»-нд Тэм үж ин, Ж амуха хоёр Х орхоногийн хөндийд хам т байхдаа, н айртай дотно байсан гэж б и ч сэн боловч 1

«МНТ». §118.

87


М О Н ГО Л

УЛСЫ Н

ТҮҮХ.

II БОТЬ

чухам тэр үеэс эхлэн бие биеийн эсрэг битүү тэм цэл хийх болсон бололтой. Ялангуяа Тэм үж ин, Ж амухын эсрэг маш чадамгай явууллага хийжээ. Д ээр хэлсэн ёсоор, Тэмүжин Ж амухаас салж ш өнө дүлэн яваад өглөө болоход 20 гаруй их бага овог айм гийн толгойлогч нар Ж амухыг орхин, хэд хэдэн хүрээ болж харъяат ардын хамт Тэмүжинд нийлэн дагасан байна. Тэм үж ин тэд н и й г хүлээн авч цааш хөдлөн явсаар Ц энхэрийн голд хүрч очиход зам ы н зуур бас хэд хэдэн хүрээ улс Ж амухаас салж нүүн ирсний дотор А лтан, Хучир нары н зэ р э г олон хүн б ай ж ээ. И йнхүү Ж ам ухы н захиргаанд байсан өдий олон овог айм гийн тэргүүлэгчид харъяат ардын хамт Т эм үж инд дагаж орсны г үзэхэд, Тэм үж ин тэдгээрийг биедээ татах тал аар хоёр ж ил ш ахм ы н хугацаанд маш их урьдчилсан аж лы г хийж , өөрийн нөлөөнд баттай авсан ба цаадуул нь ч хэзээ Т эм үж инийг дохио өгмөгц Ж амухаас салж ирэхэд бэлэн байсны г гэрчилж байна. Т эм ү ж и н Х о р х о н о ги й н хө н д и й д Ж ам ухтай байх х у гац аан д овог а й м ги й н у д и р д агч д ы г Ж ам ухаас х ө н д и й р ү ү л эн , ө ө р тө ө б ү р эн татаж чадм агц Ж амухаас даруй салж , биеэ Х амаг м онголы н хаанд өргөмж лөх ажлыг түргэн гүйцэтгэхээр ш ийджээ. Т эм үж и н О н он , Х эр л эн ги й н эхэн д орш их Ц эн х эр и й н голы н Хар Зүрхэний Хөх нуур гэдэг газар буудаллан байхад Хотула хааны 3-р хүү Алтан О тчи ги н , Е сүгэй баатры н ах Н эгүн та й ж и й н хөвгүүн Х учир, Ж үрхэн аймгийн толгойлогч Охин Бархагийн ач хүү Сача Бэхи тэргүүтэй язгуурын монголын нөлөө бүхий ноёдын онц хуралдаан 1189 онд болж, Тэмүж инд “Ч ингис хаан” гэдэг цол өгч Хамаг монголын хаанд өргөмжилжээ. Тэр үед Тэмүжин 28 настай байж ээ. Ийнхүү Хабул, Амбагай, Хотула хаан болон Есүгэй баатараас хойш нэлээд хэдэн жил эзэнгүй бутарч явсан Хамаг монгол улс Тэм үж ин гэдэг ш инэ хаантай болж, дахин хүчирхэгжих ти й ш ээ н эгэн т ханджээ. Тухайн үед Тэм үж ин м онголы н хааны ж инхэнэ удам Алтан, Хучир нары н дэм ж лэгийг олсон нь түүний улс төрийн бодлого ухаалаг, үйл ажиллагаа нь зөв чиглэлтэй байсны г илтгэн харуулжээ. Т эм үж ин ийнхүү дээрхи явдлын дараа хэдхэн сары н хойно Чингис Хамаг М онголы н хаанд өргөмжлөгдсөн хэрэг бол гэнэтийн тохиол биш , урьдаас бэлтгэгдсэн зүйл байсан нь тодорхой болов. Хотула, Есүгэй нараас хойш Х амаг м онголы н язгууртан нар гадагш амжилттай довтолгоо хийж чадахгүй, олз ом гоор ч д о р о й тсо н учир, хүчээ н эгтгэж н э гэ н хаанаар тол го й л у у л ан , аян д а й н ы г хийж , хөлж и н тэ н х э р э х и й г бод ож б ай ж ээ. А лтан, Хучир нар Т эм ү ж и н г хаан өргөм ж и л сөн зори л гоо тодорхойлж хэлэхдээ: “ Олон дайнд оройлж, онц гоо охидыг олзолж, орд сайхан гэрийг авах” , “харийн иргэдийг довтолж , хацар гоо хатдыг олзолж , хатир сайт а гты г х ө ө ж а в ч р а х ” , “ о р о о г ө р ө ө с , о й н г ө р ө ө с и й г а в л а х ” х э р г и й г толгойлуулах зорилгоор түүнийг хаанд өргөм ж илсөн1 гэжээ. Тэм үж иний хаанд өргөмжлөгдсөн нь Хабул, Хотула нарынхтай нэгэн адил байсан боловч ялгаварлагдах зүйл нь “Ч и н ги с”2 гэдэг цолтой болсонд 1

« м н т» . §123.

2

«МНТ». §123.

88


I АНГИ. Монголын нэглсэн үлс байгуулаглсзн нь. II бүлэг. Монголын нэглон улс бурзллэн тогтсон нь

орш ино. “Ч и н ги с” гэдэг үгийн учрыг одоо хүртэл бүрмөсөн тодорхойлж чадаагүй, зарим эрдэм тэн “тэн ги с ” гэсэн үг гэж тайлбарлаж ээ. Э н э мөн ортой байж болзош гүй нь Т эм үж иний дараа м онголы н их хаан ор суусан түүний гуравдугаар хүү Ө гэдэй биеэ “Д алай хаан ” гэж байж ээ. Тэм үж ин Х амаг монголы н хаан болоод өргөөндөө зарим ёс дэглэм ийг тогтоож, хором сого саадаг агсагчид, буурч, тогооч, тэрэгч, оторч, ордны боол ш ивэгчин захирах чэрби гэдэг туш аалы г буй болгосноос гадна орд өргөөний гадна дотно бүх хэргийг нөхөрлөгчдийн дотроос хамгийн өмнө ирж хүчээ өгсөн Боорчи, Зэлм э хоёрт захируулжээ. Тэм үж ин Х амаг монгол улсыг сэргээсэн явдал бол М онголы н нэгдмэл төр бүрэлдэн тогтнох улс төрийн чухал нөхцөлийг бий болгосон байна.

§3. Тэмүжин Монгол туургатныг нэгтгэсэн нь X III зуунаас өмнөх м онголы н түүхийг улируулан үзэхэд бүх монгол айм гийг н эгтгэсэн төв улс байсангүй. Гэтэл Т эм үж и н и й үед м онголы н түүхэн д анх удаа бүх м о н го л а й м ги й г н э г т г э с э н , м о н го л ы н тө в улс байгуулагджээ. Т эм үж ин О нон, Х эрлэн, Туулын сав газры г захирсан хаанаас н и й т монгол овогтны г захирсан хаан болохын тулд ханлигууд ба хуучин овог айм ги й н толгойлогчды н эср эг ш ургуу тэм ц л и й г явуулах ёстой б айж ээ. Т эм үж и н г Х ам аг м он голы н хаанд өргө м ж л ө гдсө н д Ж ам уха ихэд дургүйцжээ. И н гээд ил далд тэм цэл өрнүүлж эхэлж ээ. 1190 оны орчимд Тэм үж ин, Ж амуха хоёрын хооронд анхны ширүүн тулалдаан болж ээ. Ер нь Ж амухыг дарахгүйгээр м онголы г нэгтгэх боломж үгүй шахам байж ээ. Тэмүж ин, Ж амуха хоёрын хооронд Туулын Хар шугуйд ширүүн тулалдаан болжээ. Тэрхүү тулалдааныг түүхэнд 13 хүрээний тулалдаан гэнэ. Хоёр тал тус бүр цэргээ 13 хүрээ болгон зохион байгуулж, Туулын Хар шугуйн Д алан Балжуд гэдэг газар тулалдж ээ. Т улалдаан үндсэндээ Ж амухы н ялалтаар төгсж ээ. Гэхдээ Тэм үж ин хүчээ тарамдуулахыг хүссэнгүй. Т үүнээс хойш Т э м ү ж и н и й б а й д а л өд ө р и р эх тутам б эх ж и ж б ай х ад тү ү н и й хуучин хол б о о то н н а р ы н б ай дал улам д о р о й тс о о р , Ж ам ухы н х ар ъ яат н а р а ас Чингист дагаж орох нь олш ирсоор байж ээ. Ж иш ээлбэл, Ж амухын харъяанд байсан Уруд, М ангуд аймгууд Ч ингист дагаж орсон байна. Х эрэйд улсы н дотор 1194 онд эвдрэл гарч, Т оорил хан өөри й н дүү Эрх Хартай муудалцан, түүнийг алахыг завдахад цаадах нь Н айм ан улсад зугатан о ч ж ээ. Х э р э й д тэ й зах н и й л с э н Н а й м а н а й м аг э н э ш ал таги й г аш иглан, өрсөлдөгч дайсан Т оорилы г цохихоор Эрх Харыг өм гөөлөн цэрэг авч хэрэйдийн нутагт цөмрөн байлдж ээ. Тоорил ханы цэргийн хүч ялагдаж Тоорил баруун Тангудад гараад Тангудын Ся улсын Гүр хааны ивээлд орж нэг жил шахам орш иж байгаад цааш даа орш их боломжгүй болж тэндээс зайлан гарахад хүрчээ. Т оорил Тангуды н нутгаас гарч Тангуд, Уйгурын хотуудаар дам ж ин явсаар ихэд цуцан ядуурч, 1196 онд арай гэж м онгол нутгийн захад хүрч ирээд Т эм үж инээс туслахыг гуйхад Тэм үж ин түүнийг 89


М О Н ГО Л

ҮЛСЫН ТҮҮХ. II воть

хүлээн авч, хүрээндээ агуулж суулгаснаас гадна харъяат ардаасаа гувчуур татаж өгчээ. Т э м ү ж и н и й и й н х ү ү Т о о р и л ы г ту с л а н т э т гэ ж б а й с а н н ь түүн и й хэлсэнчлэн зөвхөн хуучин ачийг дурсан санасан хэрэг төдий биш , харин эртн и й сурвалж ит Х эрэй д и й н ханы нэр нөлөөг аш иглах, мөн хүчирхэг явсан Х эрэйдийн ханыг ивээж тэтгэхээр чадалтай болсноо бас олон нийтэд харуулах гэсэн бодлого бүхий байж ээ. Тэм үж ин тэр үед Т оорилы г урьдын адил өмөг түш иг гэж үзэхээ больж, түүнтэй эн зэрэгцэн холбоотон ёсоор үзэх болсон нь өөрийн бие ба Т оорилы г тэрэгний хоёр дугуйтай адил гэж зүйрлэн хэлж байснаас тодорхой. Татар айм аг бол монголы н эсрэг гол өрсөлдөгч аймаг байв. 1196 онд Т атар ай м ги й н М эгүж ин сүүлт тэргүүлэн Алтан улсын ноёрхлы н эсрэг бослого гаргасан юм. Үүнээс болж Алтан улсаас Татарыг дайлав. Татарчууд ялагдан Улз голын хавиар зугатааж ирж ээ. Тэм үж ин эн э бүхнийг мэдмэгц Ван хан Тоорилтой хамт Татары г дайлахаар Улз голд очжээ. Алтан улсын цэрэг ч цаанаас нь ирж ээ. И нгээд Улз голын Нарту ш үтээн, Хусту ш үтээн гэ д эг газар б а й л д а ж , Т а т а р ы г бут ц охи од М эгү ж и н с ү ү л ти й г б арьж хороож ээ. Үүнийг түүхэнд “Улз голын д ай н ” гэж нэрлэдэг. Т атартай байлдаж буцаж и р сн и й дараа Т эм үж и н 1197 онд Зүрхэн ай м ги й г дагуулан авчээ. 1199 онд Т оорил, Т эм үж ин нар Н айм ан улсыг хам тран байлдж ээ. И н а н ч -Б и л гэ хан үхсэний дараагаар Н ай м ан улс нь н оёд ы н хооронды н хям рал тэм ц элд н эр вэгд эн , хүчин чадал нь н э л э эн доройтсон цаг тул тэр даш рам ы г тохиолдуулан Тоорил хан Т эм үж интэй хамтран, Н айм аны Буйругийг довтолсон аж ээ. Буйруг ц эргээ цуглуулж амжилгүй байсаар Ховд орчимд Тоорил нарт бут цохиулж, Алтайг дамж ин буруулж К ы зы лбаш (одоогийн Улингүр) нууртхүрч ирсэн боловч мөн тэнд сүрхий цохигдож , тэн д ээс зугатан К и рги зи й н хараат К эм -К эм чигүүдэд оч и ж х о р го д ж ээ. Ван хан Т эм ү ж и н нар Б а й д р а ги й н голд б уцаж ирж буудаллажээ. Э нэ үест Буйругийн ах Д аян хан цэргээ яаран цуглуулж Хөгсү Сабрагаар захируулан Тэм үж ин, Тоорил нарын цэрэггэй байлдж ээ. Хоёр э т гэ э д и й н ц э р э г д и й л эх д и й л эгд эх нь ял гар аагү й б ай л д аж б үхий үед Т эм үж ин, Тоорил нары н дунд хагарал гарч, Тэм үж ин хойш ухран Хангай уулыг давж нутагтаа буцаж иржээ. Гэтэл Хөгсү Сабраг Х эрэйдийн ван ханы холбоотон нар салан одсоны г м эдээд Ван ханы цэргийн сүүлээс нь довтлон дайрчээ. Аргагүй болсон Ван хан Тэм үж инд яаралтай элч довтолгож , түргэн туслахы г гуйж ээ. Т эм үж и н Ван хантай холбоогоо таслах цаг хараахан болоогүй гэж үзэж байсан тул Боорчи, Мухулай, Зэв, Чулуун дөрвөн хөлөг б аатр аа ц э р г э э авахуулан явуулж ту сал сан б а й н а. Э н э я в д л ы н д ар аа Ч и нгисийн эрхэнд орохыг хүсэхгүй байсан Тайчиуд, Х атагин, Салжиуд, Х онгирад зэрэг аймгууд холбоо байгуулан, Тэм үж ин ба түүний холбоотон Ван ханыг цохихоор ш ийдвэрлэсэн байна. Тэмүж иний хадам эцэг Д ай сэцэн Х онгирад айм гийн хүн тул эн э бүх учрыг Тэм үж инд мэдэгдж ээ. Тэм үж ин хүчээ яаран хуралдуулан тэдгээр аймгийг нэгдэхээс өм нө амж иж тайчиудыг Буйр нуурын орчим, хатагин, салжиуд нарыг Хөлөн нуурын орчим тус тус

90


IАНГИ. Монголын нэглсзн улс бяйгуулаглсан нь. II бүлэг. Монголын нэглсэн үлс бүрэмэн топгсон нь

ц о х и ж ээ. Гэвч тай ч и у д , х о н х и р ад , и к и р а с , го р л о с , д ө р в ө н , х атаги н , салжиуд, татар, ойрад, найман аймгийн ноёд Ч ингисийн эсрэг дахин ш инэ холбоо байгуулаад, 1201 онд Ж амухыг Эргүнэ м өрний орчим “ Гүр хаан” гэж ө р гө м ж и л ж э э . И й н хүү хүч н и й х ар ьц аа Ж ам ухы н тал д ш и л ж и ж , Тэмүж иний байдал маш хүнд болсон тул Ван ханаас туслахыг гуйжээ. Ван хан Т эм үж иний хүссэн ёсоор цэргээ авч хоёр этгээдийн ц эр эг Х эрлэнд нийлж , тэн д ээс хөдлөн мордож , Хүйтэн гэдэг газар Ж амухын цэрэгтэй б а й л д а н б у т ц о х и ж э э . Э н э х ү ү Х ү й т э н г э д э г га за р Х .П э р л э э г и й н тайлбарласнаар О нон, Х эрлэнгийн хооронд буй “Хүйтэн муус”-ы г хэлж байгаа гэнэ. Ж амухын холбоотон нар сарнин татар, найм ан, мэргид, ойрад, тус тусы н нутагт буруулан одж ээ. Т эм үж и н тайчууды г н эх эм ж л эн бут цохиж, дагуулан авсан байна. Үүний дараа хонгирад айм аг сайн дураар Тэмүж инд даган орж ээ. Ер нь Хүйтний тулалдаан бол м онголы г нэгтгэх дайны явцад гарсан хамгийн зангилаа чанартай дайн байсан юм. Аймгуудын ноёды н эвслийг цохисны дараа Т эм үж иний байр байдал и х э э х э н б э х ж и с э н нь Т эм ү ж и н н ар Т а та р т ай б а й л д а н 1202 он д бут цохисноос тодорхой. М эргидийн ноён Тогтоа бэхи, Н айм аны Буйруг хан нар Тэм үж инг татартай байлдаад цэрэг, морь ядарсан гэж ойрад, хатагин, дөрвөн, татары н үлдэгдлийг нийлүүлэн, гуравдугаар удаа Т эм үж иний эсрэг байлдсан аж ээ. Тулалдаан их шургуу болж, Тэм үж ин, Ван хан нары н хүч мөхөсдөн цэргээ авч зүүн зүг ухарч, хонгирадын нутагт орж суужээ. Тэр үе нь өвөл цаг тул цас шуурганд боогдож, холбоотны цэрэг Ван хан, Тэм үж ин нарыг нэхэн байлдахаас бэрхш ээн хойш буцжээ. Ж амуха 1203 оны үедА лтан, Хучир н ар ы гб и ед ээтатан авч, Ч ингисийн эсрэг ш инэ эвсэл хуувилдаан байгуулжээ. Ж амуха, Алтан нар Ван ханы хүү С энгүм тэй б и еэр очиж уулзан, Ч и н ги си й г н ай м ан ы Д аян хантай нууц холбоотой, сэрэм ж илбэл зохино гэх зэргээр иттүүлэхийг оролдж ээ. Сэнгүм бол х э зэ э н ээ с Т эм үж и н г үзэн ядаж , түүнтэй тэм ц эхи й г э ц эгтээ үргэлж ятгадаг байсан хүн учир, Ж амухын үгийн үнэн худлыг төдий л эс хайхран, Ч ингисийг хамтран тэм цэхээр тогтоод эн э тухай эц гээсээ лавлахад, Ван хан “өөрсдөө м эдтүгэй” гэж хэрэг д ээр ээ зөвш өөрчээ. Ер нь Х эрэйдийг байлдан эзлэхгүйгээр монголы г нэгтгэхэд хэцүү байж ээ. Ван хан хүүтэйгээ нийлж санаа буруулсныг Тэм үж ин нэгэнт мэдсэн тул Х эрэйдтэй арга буюу байлдахаар ш ийдж ээ. Ван ханы ц эрэгтэй байлдахад тийм ч хялбар биш байсан учир цэргийн хүчнээс гадна арга ухаан зарах учиртай байжээ. Ч ингис хаан Т үнхэлэг горхинд буусны дараа хүчээ сэлбэх, цаг хожих зорилгоор Ван хантай түр найрамдахы г бодож, элч явуулахын хамт Ван ханыг довтлох бэлтгэлийг зэрэгцүүлэн сэм хийжээ. 1203 оны намар Ч ингис цэргээ дайнд бэлтгэж аваад Ван ханыг санамсаргүй байхад н ь Зэгзгэр Ө ндөрийн Зээр хавцалы н ам анд бүслэн авчээ. Гурван өдөр, гурван ш өнө үргэлж илсэн б айлдааны явцад хэрэйдүүд ялагдж ээ. Э н э тулалдааны г Муу өн д өри й н байлдаан ч гэдэг. Ван хан хөвүүн С энгүм ийн хамт байлдааны талбараас зугатан гарчээ. Ван хан буруулан явсаар Н айм ан улсын хил д ээр хүрч, Н айманы харуулын цэргүүдтэй тохиолдон тэдэнд алагджээ. Сэнгүм зугатан

91


М О Н ГО Л

ҮЛСЫ Н

ТҮҮХ.

II БОТЬ

явсаар Ц айдам д ирээд тэн д ээс зайлан гарч, Т эн гэр уулын орчим очоод удалгүй нас барж ээ. И нгэж эртний сурвалж ит Х эрэйд улс мөхөж, газар нутаг, иргэд нь Ч ингисийн эрхэнд орж ээ. Тэр дайнд Тэм үж ин хэдийгээр ялалт байгуулсан ч их хохирол хүлээсэн гэж сурвалжид тэм дэглэсэн буй. Т ухайлбал, 1000 ш ахам ц э р гэ э д ай н ы тал б арт алдаж , э р эл х эг ж ан ж и н Хуйлдар ш архтаж , Боорчи унаж явсан байлдааны сайн хүлэгээ алуулж, Ө гэдэй хүзүүндээ ш арх авсан зэр эг болно. Т эм үж ин, Ван ханы г дайлан дийлж цэргээ авч Балжуд нуурт ирж бүх үнэнч анд нөхдөө цуглуулан үүрд хамт амьдран тэм ц эн э гэж тангараг өргөснийг түүхэнд “ Балж ид нуурын тангараг” гэдэг. Тангараг өргөхөд Тэм үж иний 19 сайн анд нөхөд оролцсон гэж сурвалжид тэм дэглэж ээ. Х эрэйд улс мөхсөн нь Ч ингис найм аны Д аян хан хоёрыг шууд нүүр нүүрээр нь эсэргүүцүүлэн хандуулжээ. Э нэ үест найм аны Даян ханы дэргэд Ч и н г и с и й н за н а л т д а й с а н Ж ам уха с э ц э н , х атаги н , салж и уд, д ө р в ө н , тайчиуд, хонгирад аймгуудын ноёд бас хэрэйдийн үлдэгдлүүд, м эргидийн Тогтоа бэхи нар хуралдан, Ч ингисийн эсрэг ш инэ эвсэл бүлэг буй болсон ц аг б а й ж ээ. Д а я н хан Ч и н ги с и й г ар тал аас н ь хавч и н б ай лд ах хүчин б о л гохоор О нгуд а й м ги й н э зэ н А л гу ш -тэги н д элч явуулж х о л б о о то н болохы гхэлүүлж ээ. Гэвч Алгуш -тэгин Ч ингисийнхүчирхэгээр м андаж буйг үзээд болгоом ж лон, Н айм аны Д аян ханы дайсагнахаар бэлтгэж байгааг Ч ингист м эдэгдэхийн хамт найрамдан нөхөрлөхөө илэрхийлж ээ. Ч ингис Д аян ханы төлөвлөгөөг м эдм эгц 1204 оны хавар Т эм ээн хээр гэд эг гол д э э р их хуралдайг зар л аж Н ай м ан улстай байлдах асуудлы г зөвлөлдөн хэлэлцэхэд хоёр салаа санал гарчээ. Н эг санал н ь хавар цагт агт морьд туранхай учир нам ры г хүлээж, морь мал таргалуулах н ь зүйтэй гэжээ. Э нэ саналы г баримтлагсад олонхи нь байж ээ. Нөгөө нь н эн даруй байлдан орох нь зүйтэй гэсэн Ч ингисийн авга О тчигин ноён, дүү Бэлгүдэй нарын санал б ай ж ээ. Ч и н ги с, н айм анчууды г б эл тгэх ээс өрсөн байлдах гэсэн хоёрдахь саналы г зөвш өөрөн даруй байлдахаар ш ийдвэрлэж ээ. Бүх цэргийг бүртгэн тоолж , м янга мянгаар хуваарилан зохион байгуулаад, Хулгана жил буюу 1204 оны тэргүүн сары н 16-ны өдөр тугаа тахиж, Халх голоос их цэрэг хөдөлгөсөн а ж э э 1. Ч ингисийн ж анж ин Зэв, Хубилай, Зэлм э, С үбээдэйгээр м агнай харуулын ангийг тус тус толгойлуулжээ. Х арин цэрги й н манлайд Ч ингис өөрөө явж, гол хүчийг дүү Хасарт захируулжээ. Ц эргийн бэлтгэл агтыг авга О тчигин ноёнд эрхлүүлжээ. Ч ингис цэргийн тоо цөөхөн, холын замд хүн, м орь ядарсны г харгалзан алгуур аялсан бөгөөд аггаа цатгахын тулд С айр хээр гэдэг газар бууж, хэд хоноход ш өнийн цагт цэрэг бүр таван хэсэг гал түлэх тушаал өгчээ. Н айм аны тагнуул үүнд хууртагдан, м онголы н ц эр эг тэн гэри й н одноос олон байна гэж Д аян ханд м эдээ хүргэжээ. Т эр үед Д аян хан цэргийн хамт Хангайн Хачир ус гэдэг газар орш иж байж ээ. Д аян хан, м онголы н цэрэг тоо олон боловч агт морь нь туранхай гэдэг м эд ээг аваад шууд байлдахгүй, харин түүнийг өдөөн баруун тийш 1

92

« м н т» . §193.


IАНГИ. Монголын нэглсм улс байгуулаглсан нь. II бүюг, Монголын нэглсэн улс бүрэллэн тогтсон нь

Алтайн ууланд удирдан аваачиж хүн, м орины хүчийг нэгм өсөн ядармагц өөрсдийн амар хүчээр байлдан сөнөөх аргыг гаргахад, түүний хүү Хүчүлүг н ь д а й с н а а с х о о с о н ай ж , ц э р г и й н сүр х ү ч и й г м о х о о л о о гэж э ц г э э бурууш аан, саналы нь эс д эм ж сэн учир Д аян хан арга буюу байлдахаар цэргээ авч Хачир уснаас хөдлөн Тамир голыгуруудан явж, О рхоны ггатлаад, Наху гүний зүүн хорм ойг д айран Цахир М огод гэдэг газар хүрч ирж ээ. Т э н д э эс м о н го л , н ай м а н ы ц э р э г Наху б а я н ы Цухал хө н д и й д уулзан ө д ө р ж и н б а й л д а ж үд эш б о л о х о д н а й м а н ч у у д я л а г д а ж б у р у у л ж э э. Байлдааны үеэр Д аян хан хүнд шархтаж төдөлгүй үхжээ. Хүчүлүг зугатан гарч Там иры н голд хүрээд, хүрээ бэхлэлтийг барин монголын цэрэгтэй харилиан байлдсан боловч бут цохиулаад, Хар Хятан улсын зүг буруулжээ. М эргид айм гийн толгойлогч Тогтоа бэхи бас Хар Х ятан ы зүг буруулан оч сон бөгөөд Ж ам уха б ай л д аан б ол охоос өм н ө найманы цэрэгдарагдаж магадгүй гэж болгоомжлон, шадар хүмүүсийн хамт зайлан одсон ажээ. Ж амухыг дагаж найм ан нартай нийлэлдэн явж байсан ж адран, хатагин, салж иуд, тайчиуд, хонхирад зэрэг айм аг цөм Ч ингист буун д агаж орж ээ. М онгол аймгууды н олонхи нь сая болтол Ж ам ухы н захиргаанд байсан нь ийнхүү бүрмөсөн Ч ингисийн мэдэлд ш илж ин иржээ. Д аян ханы ц э р ги й н х ү р э э н э эс үүний урьд за й л ан гарсан Ж ам уха сэцэн ийг шадар нөхөд нь баривчлан авч, Чингист хүргэж ирснийг яллан цаазалж ээ. И нгээд Ч ингисийн хамгийн их өрсөлдөгч хүч үгүй болов. Гэхдээ Ж амуха С эц эн и й зүтгэлийг бүх талаар харлуулах нь бас ч гэж өрөөсгөл дүгнэлт болох бизээ. 1206 он болоход “ Нууц товчоо”-ны өгүүлсэн ёсоор Эсгий туургатан цөм Чингис хааны мэдэлд захирагджээ. М онголын ханлигууд ба аймгууд нэг төв улсын хүрээнд нэгдсэн явдал бол м эд ээж ээр зөвхөн Т эм үж ин н эгэн хүний дур зори г, гавъяа зүтгэл төдийгөөр бүтсэн хэрэг биш , харин юуны урьд монголы н нийгм ийн дотоод түүхэн х өгж л и й н үр дүн бөгөөд м онгол улс айм гууды н н эгд эх явдалд Тэм үж инг улс төрийн тавцанд гарахаас аль өмнө үүссэн Хамаг монгол улс чухал бэлтгэл суурь болж, томоохон үүрэг гүйцэтгэснийг цохож тэмдэглэх хэрэгтэй. Я м ар учраас Хамаг монгол улс, м онголы н нэгдсэн төрийн гол мөхлөг болж чадсан бэ гэвэл, дахин сэргэсэн Хамаг монгол улс нь тэр үед нэгэнт сулран доройтсон Х эрэйд, Н айман, Татар зэрэг ханлигуудыг бодвол ш и н эх эн байгуулагдсан, хүчин чадал төгөлдөр, цул н эгд элтэй байж ээ. Хамаг монгол улс зөвхөн энэ чанараараа улс төрийн төв болоод зогсоогүй, үүний нөгөөтэйгүүр чухамхүү монгол угсаатны бүрэлдэх түүхэн үйл явц нь Хамаг монгол улсын дэвсгэр нутаг дээр болсны г бодолцох хэрэгтэй ажээ. Хамаг монгол улс газар нутгийн ойр дөтийн эрхээр харийн, тухайлбал Алтан улсын довтолгоо дайралтанд цаг ям агт эрсдэж байсан тул улс төрийн талаар бутархай байдлы г эцэс болгон, тусгаар тогтнолоо хамгаалан сахих аш иг сон и рхл ы г и л эр х и й л эх и й н хувьд бусад ханлигуудаас илүү соргог байсны г тэм дэглэх хэрэгтэй. Үүнээс гадна м онголы н нутаг дэвсгэр нь тэр ц агийн м онголы н эд и й н засгийн бааз нүүдлийн мал аж ахуйн хам гийн том төвүүдийн нэг байсан бөгөөд Хэрлэн, О нон, Туул гурван м өрний сав

93


М о н г о л УЛС Ы Н ТҮҮХ. II БОТЬ

газры н ус бэлчээр тохирсон сайхан нутаг, дорнод м онголы н уудам тал нь мал өсгөхийн аятай нөхцөлийг бүрдүүлж байж ээ. Түүнчлэн Хамаг монгол нь өөрийн нутаг д эвсгэрээрээ худалдааны захад ойр дөт, бусад төрөл монгол ай м гууд тай х ар и л ц ах ад то х и р о м ж т о й б а й са н зэ р ги й н э д и й н за с ги й н боломж той байсан ажээ. Хамаг монгол улсын үүргийн тухай өгүүлэхдээ тэрхүү улсыг сэргээн дахин байгуулж , түүнийг түш иглэн улмаар м онгол туургатанг нэгтгэж , м онголы н н эгд сэн төри й г байгуулсан Т эм үж и н и й гүй ц этгэсэн үүргийг өгүүлэх хэрэгтэй юм. Т эм үж иний М о н го л угсаатн ы г н эгтгэх талаар явуулсан үйл ажиллагааг хоёр үе болгон хувааж болох бөгөөд эхэн үе б о л т ү ү н и й х э л с э н ч л э н “ Б у тар сан улсы г б ө ө гн ү ү л эх ” , “х агац сан улсы г хам татгах” тэм цэл байжээ. Э нэ тэм цлийн үр д ү н д Т э м ү ж и н зө в х ө н э ц э г Е с ү г э й н за х и р ч б а й с а н улс х а р ъ я а т н ы г за х и р а х б о л с о н төд и й гү й хар и н ч Х ам аг м о н г о л ы н хан б о л с о н б а й н а . Х а м а г м о н г о л ы н хан б о л сн ы дараа “ Гүр ( н и й т ) у л с ы г х а м т а т га ж г а н ц ж о л о о н д о о оруулах” тэм цэл нь эхэлж ээ. Т эм үж ин бүх м онгол овогтны г 1189-1206 оны хооронд 20 хү р эх гү й ж и л и й н ахар х у г а ц а а н д э р х э н д э э б ү р эн оруулан чадсан явд л ы г хэрхэн Чингис хаан ( 1162 - 1227) та й л б а р л а х вэ? гэ в э л , Ч и н ги с (Э нэ хөр өг Тайваны үн д эсн и й м у зе й д үйл а ж и л л а г а а н д а а хүн ам ы н хадгалагдаж буй) зар и м хэсги й н зүгээс д эм ж л эг авч б ай сан бөгөөд эс тэгвэл уул хэрэг н ь ч ам ж илтгүй болох б ай сан нь тодорхой. Т ухайлбал, Ч и н ги с урт дурын хүн хэм ээх хөрөнгөлөг, баялаг м ал ч д ы г зари м тал аар тү ш и гл эж б а й ж э э. Т э м ү ж и н и й хүчж ин улм аар м о н го л ту у р гатн ы г н э гтгэ х э д тү ү н и й “ а н д ” , “ н ө х р ү ү д ” -и й н д э м ж л э г т у с л а м ж и х э э х э н чухал ү ү р ги й г г ү й ц э т г э с э н б о л о х ы г ю уны урьд тэмдэглүүш тэй. О вгийн байгууллын үед нөхөр ханийн харилцан туслалцах ёс журам байсан боловч нийгм ийн хөгжил гүнзгийрэхийн зэрэгц ээгээр анд н өхри й н холбоо улс тө р и й н нэгд эл, бүлгийн ш и н ж и й г олсоор байж ээ. Үүнийг Тэм үж ин чадамгай аш иглаж ээ. Э цэг Есүгэйн анд Х эрэйдийн хан Т оорил м өн Х амаг м онголы н олонхи айм гийг захирч байсан өөрийн анд

94


IАНГИ. Монголын юглсэн улс байгүулаглсзн нь. II бүлэг. Монголын нэглсэн улс бүрэллэн тогтсон нь

Ж адран айм гийн н оён Ж амуха нары н цэрэг зэвсгийн тусламж ийг н эг бус удаа хүлээж байж ээ. Т э м ү ж и н х ү ч ж и н б а й с а н н о ё д о д зү т гэ ж , а ш и г за в ш а а н о л о х ы г э р м э л зс э н б а атар э р с и й г ө ө р и й н ту ги й н д ор н өхөр б о л го н эл сү ү л эн хуралдуулж, нэг талаар тэдгээр зэвсэглэсэн эрсийн хүчийг харъяат айм гийн олонхи арды г ноёлон дарангуйлж байхад итгэлт өмөг түш гээ болгож бусад харь аймгуудыг байлдан дагуулж нэгтгэхдээ аш иглаж ээ. Үүнээс гадна тэр үед Ч ингисийн эсэргүүцэл этгээд хэрэйд, найм ан, татар зэр эг улс аймгууд дотроо хям ран тэм цэлдэж , хүч нь ихээхэн суларч байсан нь бас нөлөөлж ээ. Ж иш ээлбэл, Х эрэйд улсад хан ш ирээн и й төлөө тэм цэл үргэлж лэн гарсаар байсан ба Н айм ан улс хоёр хэсэгтасарч, хоорондоо тэм цэлдэхийн зэрэгцээ Х эр эй д ул стай д а й с а г н а л ц а н б ай л д с а ар б а й ж э э. М о н го л ы н х а м ги й н хүч и рхэг а й м ги й н н э г б ай сан Т атар а й м аг А лтан ул сы н тү р эм ги й л эх бодлогын урш гаар их л сулран доройтоод тэр үест монгол аймгуудын дотор болж байсан үйл явдалд бараг оролцож чадахгүй болоод байж ээ. М эргид, д ө р в ө н , и к и р а с , х а та ги н , х о н х и р а д , горл ос з э р э г ж и ж и г ай м гу у д ы н удирдагчид овог айм гийн ёс дэглэм ийг хэвээр хадгалан үлдээхийг зорьж, Ч и н ги с и й н н эгтгэн захирах бодлогы г эсэр гү ү ц эн я н з б үри й н эвсл и й г зохион байгуулж байж ээ. Гэвч тэд биеэ дааж чадахгүй, аль н эгэн хүчирхэг уд и рд агч д ы н а я с ы г д агал д аж б ай ж ээ. Т э д н и й г Ж ам уха с э ц э н ө ө р и й н захиргаанд нэгтгэж Ч ингисийн эсрэг тэм цэхийг хэд хэдэн удаа оролдсон боловч амж илт олсонгүй. Тэм үж ин монгол аймгуудыг нэгтгэхдээ ов мэх, итгэлийг олох, зэвсгийн хүчийг хэрэглэх зэргээр зүйл бүрийн арга хэрэглэж ээ. Ө өрийн өрсөлдөгч д айснууды н сул тал, тэд н и й өөр хоорондоо эвдрэл х ям рал тай байгааг чадам гай аш и гл аж ээ. Я лангуяа хэрэйдүүдийн хүчийг өө р и й н зорилгод сүрхий завш и н хэрэглэж ээ. Т эм үж ин хэрэй ди й н Ван хантай хэдэн удаа муудалцсан боловч сайн бэхжих хүртлээ түүний алдар нэр, цэрэг зэвсгийн хүчийг дуустал аш иглахы г чухалчилж б ай ж ээ. М эргид, татар, н ай м ан , ж үрхэн зэ р э г айм гууды г ям агт Ван хантай хам тран байлдаж бүрм өсөн дагуулах буюу хүчий нь сулруулан доройтуулж байж ээ. Ван хан Тэм үж инг улам хүчжихээс болгоомж лон түүнийг замаасаа зайлуулахыг бодсоор байсан боловч тэр үед Х эрэйд улсын дотор байн байн хан ш и рээн и й төлөө тэм цэл гарч, хэдэн удаа маш хүнд байдалд орж байсан ба хэрэйд улсын доторхи самууныг аш иглан Н айм ан улс түүнийг эзл эн авахыг шууд завдаж байсан учир Тэм үж интэй холбоогоо таслахгүй, харин аль болохоор найрамдалтай байхыг мөн зорьж байжээ. Э нэ бүхэн нь олон аймгийг нэгтгэхэд Тэм үж инд таатай нөхцөл болжээ. Н өгөөтэйгүүр чухамхүү тэр үед Алтан улс ихэд сулран доройтож байсан ц аг тул М он гол ы н дотор улс тө р и й н хүчирхэг нэгд эл бүрэлдэж тогтох явдлыг саатуулан зогсоож чадахгүй байжээ. Т эм үж ин бүх монгол овогтныг нэгтгэх тэм цлийг 1185 оноос эхэлсэн ба 1189-1206 он хүртэл 20 ш ахам ж и л и й н дотор шаргуу тэм ц эл хийж ээ. Тэм үж ин 1185 оноос 1206 оны хооронд их бага 32 удаагийн дотооды н дайн

95


М О Н ГО Л

УЛСЫ Н

ТҮҮХ.

II БОТЬ

тулалд аан ы г өнгөрүүлж , м онгол угсаатны н и й т 81 том ж и ж и г ай м ги й г нэгтгэж ээ. Ийнхүү 1205 оны эцэс 1206 оны эх хүрэхэд монгол угсаатны ихэнх аймаг Т эм үж иний мэдэлд орж Их М онгол улс байгуулагдах нөхцөл нэгэнт бүрдсэн байж ээ.

§4. Монголын тулгар төр байгуулагдан, Тэмүжин эзэн хаанд өргөмжлөгдсөн нь. Монгол улсын төрийн байгууламж Т эм үж и н , Х амаг м онгол, Х эрэйд, Н айм ан зэр эг олон улс ай м ги й г байлдан эрхэн дээ оруулсны дараа 1206 онд О нон м өрний эхэнд ноёдын Их хуралдай болж, олон монгол аймаг улсыг нэгтгэн захирсан М онголын тулгар төр Н эгдсэн м онгол улс байгуулагдсаны г албан ёсоор тунхаглан зарлаж ээ. Э нэ тухай «М онголын нууц товчоо»-нд бичсэн нь: “Т эгээд эсгий туургатан улс энх шудрага болж, барс ж ил О нон м өрний эхэнд хуралдаж есөн хөлт цагаантугаа мандуулаад, Тэм үж инд “Ч ингис хаан” цолы г өргөв” 1 гэжээ. 1189 онд Хамаг М онгол улсын хаан болоход Тэмүж инд мөн эн э цолыг өгсөн атлаа 1206 онд дахин өргөсөн учир бол уул цолыг бүрмөсөн бататгах гэсэн хэрэг бололтой. Тэр үед Тэм үж ин 45 настай байжээ. Ийнхүү Умард Байгалиас өм нө зүг түмэн газрын Цагаан хэрэм хүртэл, Зүүн зүг Х янганы нуруунаас Ө рнө зүг А лтайн уулс өнгөртөл уудам нутаг дэвсгэр бүхий М онгол хэмээх ш инэ хүчирхэг улс мандан тогтсон ажээ. М онгол аймгууд нэгдсэн тулгар төр байгуулсан нь тэр үеийн м онголы н нийгм ийн дотоод хөгж лийн үр дүн байжээ. Ч ингис хааны “Алтан ураг” бүх “Эсгий туургатан”-ы толгойлогч болж, монгол овог аймгууд цөм түүний захиргаанд бүрэн оржээ. Ч ингис бүх улсаа зүүн, баруун, төв гэж гурван том хэсэг хувааж, түүнийг зүүн, баруун, төвийн түм эн гэж нэрлэж ээ. Энэхүү гурван түмэн нь нүүдэлчин аймгийн уламжлалт аравтлах систем ёсоор, дотроо м янгат, зуут, аравт гэж ш аталсан зохион байгуулалттай б ай ж ээ. Гол түм эн нь зүүн гары н түм эн байв. Т үүнийг Ч и нгисийн итгэлт нөхөр Мухулай ноён захирах болжээ. Зүүн гарын түмний дорнод хил нь Х янганы нуруу хүрч байв. Мухулай бас хааны дараах “ Гоо ван ” буюу “ Улсын ван ” гэдэг туш аалыг гүйцэтгэж байж ээ. Баруун түмнийг Ч ингис хааны нөгөө нэг итгэлт нөхөр Боорчи захирч, Баруун түм ний хил нь өрнө зүгт А лтайн нуруу давж байж ээ. Түүнийг Алтай хавийн түм эн гэж нэрлэдэг байж ээ. Төвийн түм нийг Н аяа ноён даргалж байж ээ. Ч и н ги с хаан ө ө р и й н н өхөрлөгчи д х эм ээх зэвсэгт э р с и й н д отроос Н эгдсэн улсыг байгуулахад онцгой гавъяа байгуулсан 95 хүнийг нэр цохож м янганы ноёноор өргөм ж илж ээ. Ч ингис 1189 онд Хамаг м онголы н хаан болоод харъяат нараа м янгалан хувааж байсан юм. 1206 онд Н эгдсэн улсын эзэн хаанд өргөмж лөгдсөний д араа бүх эсги й туургатн ы г 95 м ян гат бол гож ээ. «Н ууц товчоо» зэ р э г 1

96

«МНТ». §202.


IАНГИ. Монголын нэглан улс байгуу/аглсан нь. II бүлэг. Монголын нэглон улс бүрэллэн тоггсон нь

- рвалж бичгээс үзвэл, тэр үед: а) 1200 оноос өмнө байсан хуучин мянгат; 1206 онд байгуулагдсан 95 мянгат; в) “ Олсон зөөсн өөрөө” байгуулсан - нгатууд гэж гурван зүйл м янгат байсан бололтой. «Нууц товчоо»-нд хааяа -урдан буй “язгуур м янгат” хэмээгч нь 1206 онд байгуулсан мянгатуудыг -эрлэсэн м эт бөгөөд харин хожим ш инээр нэм эгдсэн мянгатуудыг олсон еөснөөрөө байгуулсан мянгатууд гэж нэрлэж байгаа бололтой. О лон м ян гат б ай гуулагд сан нь ю уны өм н ө овог а й м ги й н хуучин 5айгуулалд ш ийдвэртэй цохилт болсон бөгөөд Н эгдсэн улс байгуулагдахын -м н ө х ү е и й н х а н л и г , в а н л и гу у д ы н тус ту с д а а б и е э д а а с а н з о х и о н Тайгуулалтыг өөрчлөн ш инээр нэгдмэл зохион байгуулалттай болгож ээ. Ч ингис хаан гол гурван түм тэд газар нутгийг заан эзэм ш үүлэхийн -эрэгцээгээр зарим н эгэн м янгаты н ноёдыг онцгойлон үзэж, тэдэнд тусгай нутаг дархлан олгосон байна. Ж иш ээлбэл: «Нууц товчоо»-нд м янганы ноён Хорчид “ Гурван м янган Баарины дээр Тахаа, А ш иг хоёрын хамт Адарганы Чинос, Т ө ө л и с, Т элэн гүд айм гуудийг нийлүүлж , түм эн иргэн болгоод, Хорч захирч, Э рчис м өрний сав дагуу ой н иргэн тийш нүүж үл болно. Хорчийн үгийг зөрчигсдийг ш ийтгэтүгэй” 1 гэж зарлиг болгосон гэжээ. Бас С үлдэс-ний Сорхон Ш ара-д нутаг дархалж, М эргидийн газар С элэн гээр ургийн урагт хүртэл эзэм ш иж ... явтугай2 гэжээ. Раш ид-ад-Д ины зохиолд, Чингис хаан Бурхан Халдуны ойрхи нутгийг И лж игэдэй ноёнд олгосон гэж өгүүлсэн бай н а. Гэтэл, бусад олон м янгатад эд гээр и й н н э гэ н адил тусгай н у т а г д а р х л а н о л го с о н э с эх тухай су р вал ж б и ч и гт то д о р х о й өгуүлсэнгүйгхэрхэн тайлбарлах вэ? гэвэл, тэр үед олонхи м янгаттэдгээрийн захиргаанд багтан орсон овог айм гийн хуучин нутгийг өвлөн эзэм ш сэн учир, тэд эн д дахин ш и н ээр тусгайлан нутаг олгох х эрэгц ээгүй байж ээ. Харин энд тэндээс бөөгнөрүүлэн зохион байгуулсан ш и н э мянгатад нутаг олгох явдал зай лш гүй ш аардагдаж б ай сан боловч түүнийг биелүүлэхэд хялбар бус байж ээ. Зарим м янгаты н хүн ам дутууг бусад мянгатаас бүрдүүлж байсны н эг адил тэдгээр ш инэ м янгаты н нутгийг м өн л бусад м янгаты н нутгаас су л л ан олгох ёс то й б а й ж э э . И й м уч раас Ч и н г и с хаан ш и н э мянгатын ноёдод захирах хүн ардыг заан олгоод, тэдгээрийн орш ин суух нэгдсэн газар нутгийг дараагийн ээлж инд гүйцэтгэхээр ш ийдвэрлэсэн мэт. Ийнхүү өөртөө тусгайлан олгогдсон нутаггүй м янгаты н харъяат нар нь нэг хэсэг х угац аан д тус тусы н хуучин нутагтаа үлдэж , ө ө р с д и й н ноёддоо захиргааны хувиар харъяалагдаж байсан бололтой. “ Н ууцтовчоо” -нд зарим м янгатад дархлан олгосон нутгийн тухай дурдаад бусад олон м янгаты н нутгийн тухай өгүүлсэнгүй нь бидний дээр хэлсэн шалтгаануудаас болсон гэж үзэлтэй. И ймэрхүү явдал монголы н хожуу үеийн түүхэнд нэг бус удаа гарч байсан юм. Ч ингис хааны өргөм ж илсөн 95 м янгаты н ноёды н олонхи нь түүний элсүүлсэн нөхөрчүүдийн дотроос ш алгаран гарагсад бөгөөд гарал язгуурыг нь авч үзэхэд хуучин уг ш аг бүхий овгийн толгойлогч язгууртнууд бус, харин 01

1 2

«МНТ». §207. «МНТ». §219.

97


М О Н ГО Л

УЛСЫ Н

ТҮҮХ.

II БОТЬ

овгий н байгууллы н задралы н явцад буй болж байсан урт дуры н хүмүүс х эм ээх ч и н ээ л э г м алчид, овгийн ядуурсан гишүүд, боол зарц зэр эг ян з бүрийн давхаргы н хүмүүс б ай ж ээ. Т эм үж ин овог айм гаасаа хөндийрөн с а л с а н э д г э э р э р э э в э р х у р а а в а р х ү м ү ү си й г о в о г а й м гу у д ы н хууч и н т о л г о й л о г ч и д , м ө н ө ө р т э й г ө ө ө р с ө л д ө н т э м ц э л д э ж б а й с а н х а н л и г, ванлигуудын хаадын эсрэг, н эгэн зангидмал хүч болгон аш иглаж ээ. М янгаты н ноёд нь дотроо ян з бүрийн зэрэг дэвтэй, нийгм ийн дунд э зл эх б ай р суурь эрх м э д л э э р э э х а р и л ц а н ад и лгүй б а й с а н нь за р и м м янгаты н ноёд есөн удаагийн ялаас хэлтрэх, их хааны орд өргөөнд дуртай цагтаа бараалхах, дархалсан тусгай нутаг эзэм ш их, дайн ба ав хомрогын олзоо хэнтэй ч хуваалцахгүй авах зэрэг эрхтэй байхад нөгөө зарим нь зөвхөн тус тусы н м ян гаты г захирахаас өөр он ц ы н эрхгүй б ай ж ээ. Т эд гээр и й г Ч ингис хаан м янгаты н ноёд гэж нэрлэсэн байдаг. Т эр үед м онголы н нийгэм нь феодал язгууртны, малчин ардын гэсэн ү н д с эн хоёр д а в х р а а н а а с б ү р э л д э н б а й ж э э . Н оёрхогч ан ги д Ч и н ги с тэргүүтэй борж игин овгийн төрөл төрөгсөд, түмт, м янгат, зуутын ноёд, харъяалагдагч ардын ангид улсын иргэн буюу өөрөөр хэлбэл, түмт, мянгат, зуут, аравтад бүртгэгдсэн бүх иргэд, Чингис тэргүүтэй борж игин овгийн ноёды н харъяатан иргэд багтаж байж ээ. Улсын иргэн буюу м янгаты н иргэд н ь улсы н ч ан артай алба үүргийг д агн ан гүйцэтгэж б ай ж ээ. М янгаты н харъ яат и ргэд ц э р э гт м ордох, хааны санд алба төлөх, сүрэг м алы г нь адуулах, ав хоморгод оролцох, улсын их хуралдайн бүх зардлы г хариуцан гаргах, олон зам ы н уургын улаа, элчин харилцааг дамж уулан залгуулах зэрэг н ийт улсын чанартай бие хөрөнгөний албыг дагнадаг байжээ. Х аръяатан иргэд нь Ч ингис болон борж игин овгийн язгууртан ноёдын м эдлийн хүмүүс болно. Т эдгээр нь “харъяатан и р гэн ” , “өмч и р гэн ” гэж н эрл эгд д эг б айж ээ. «Нууц товчоо»-нд Ч и н ги с хаан 1206 оны дараа Эх, О тчигин хоёрт нэг түм эн иргэн (түмэн өрх), Зүчид есөн мянга, Цагаадайд найм ан м янган иргэн, Ө гэдэйд таван м янган иргэн, Тулуйд таван мянган иргэн, Хавт Хасарт дөрвөн мянган иргэн олгосон гэж бичсэн б уй 1. Ихэнх эрдэм тэд иргэн гэдгийг өрх айл гэдгээр ойлгож бичиж ирж ээ. Харъяатан иргэд аравтлах системд оролцдоггүй, улсын албан үүргийг гүйцэтгэдэггүй, гагцхүү эзэн дээдэсдээ үйлчилдэг байж ээ. Сурвалж бичгээс үзвэл, харъяатан иргэн нь “эсгий туургатан” , “хавтсан үүдтэн” гэж хоёр заагтай байж ээ. Э сгий туургатан нь ж инхэнэ м онголы н хээр талы н малчид бөгөөд нөгөө хавтсан үүдтэн нь суурьшил иргэд байжээ. Н эгдсэн төр улсыг байгуулсан эхэн үед харъяатан иргэд и й г монгол туургатны дотроос зөвхөн Ч ингисийн алтан урагт соёрхож, борж игин бус ноёдод эзэл сэн газры н харь иргэдээс олгож байсан ажээ. «Нууц товчоо»нд Ш ихихутаг ноён “ М инии м этийн өргөмөл дүү хааны дүүтэй адилаар хувь авч яаж болох вэ. Х аан соёрхвоос б а й ш и н гэ р тэ й , б алгас хоты н иргэдээс авъ я” гэж өчвөөс, “чи өөрөө эн э хэргийг бүртгэж ш ийтгэх тул

1

98

«МНТ». §242.


IАНГИ. Монголын нэглсэн улс байгуулаглсан нь. II бүлэг. Монголын иэглсэн улс бүрэллэн тогтсон нь

өөрөө м эд эж г ү й ц э т г э ” 1 гэж Ч и н ги с хаан за р л и г б о л сн о о р үл барам харъяатан иргэдийг эх дүү нартаа хуваарилан олгох эрхийг Ш ихихутагт даалгасан ажээ. Э нэ тухай «Нууц товчоо»-нд “бидний эх ба дүү нар хөвгүүдэд эсгий туургатны дотроос эзлэх хувийг олгож, хавтсан үүдтэн дотроос харъяалах и ргэн и й г хуваан өг, чиний туш аасан үгийг хэн ч өөрчилж үл болно” 2 гэж Ч ингис хаан Ш ихихутагт зарлиг болсон гэжээ. Х аръяатан иргэдийг зөвхөн д ай н ы олзны хүмүүс, боол, ш ивэгчин, гэрийн зарц “ мэдлийн хүмүүс” төдийгээр үзэж болохгүй, харин зохих тооны мал хөрөнгөтэй иргэд байсан гэж үзвэл зохино. Учир нь Алтан ургийн ноёд, эзэндээ алба үүрэг гүйцэтгэх чинээгүй хоосон ядуу олон хүнийг м эдэлдээ авч байх нь м эдээж ээр эдийн засгийн талаар ашиггүй байжээ. М онголы н нийгм ийн тогтолцоо хэлбэрш их явц улам гүнзгийрэх тусам зөвхөн алтан ургийнхан төдий биш төрд зүтгэсэн гавяатан сайд, түмт, мянгат, зуутын ноёд, цэргийн эрхтэн тус тусдаа дор бүрнээ захирсан олон цөөн адилгүй харъяатан иргэдтэй болсон байна. Э нэ тухай «Нууц товчоо»нд сонирхолтой баримт байх нь Хуйлдар С эцэн, Борхул нар дайнд автсан учир, тэд н и й эм хөвүүдэд ж үрхэн айм аг ба хорь түм эдээс зохих тооны харъяатан иргэдийг олгосон тухай өгүүлсэн явдал юм. Гэвч харъяатан иргэд мянгатуудад хуваагдагсдыг бодвол тоогоор дөөхөн, н и й гэм д эзлэх байр суурь нь бага байж ээ. Э н э нь олон м янгаты г задлан бутраахгүй батжил тогтвортой байлгаж, түүний зохион байгуулалтыг аль болохоор бэхжүүлэн төрийн тулгуур хүчин болгон аш иглах гэсэн ерөнхий зори л тоос үүсэж гарсан хэрэг бололтой. Д орн о зүгийн орнууды н н эгэн адил М онголы н бүх газар нутаг нь улсын өм чид байсан бөгөөд улсын бүх газры н д ээд өмчлөгч нь Ч ингис хаан байж ээ. Тэр үед газар эзэм ш ил нь гурван зуйл байсан нь: О Улсын газар буюу м янгаты н нутаг, Ө Дархалсан нутаг, Ө Соёрхлын газар болно. М янгатын ноёд бол цэрэг захиргааны нэгж мянгатыг захиран м эдэхийн зэрэгцээгээр харъяат м янганы нутаг бэлчээрийг зонхилон мэдэж байж ээ. М янгаты н иргэд уул м янганы нутаг бэлчээрийг урьд үеийн дадал занш ил, нүүдлийн мал аж ахуйн онцлог зэргээс шалтгаалан “ний тээрээ аш иглан” эдэлж б ай ж ээ. Гэвч м ян гаты н нутаг б эл ч ээр и й н ж и н х эн э өм члөгч нь м янгаты н ноёд байж ээ. Харин мянгатын ноёдын тушаал нь анхандаа нэгэн үеийн байсан бөгөөд харъяат м янгатын нутгийг дур зоргоороо өөр бусдад ш илжүүлэх зэр эг эрхгүй байж ээ. Зарим эрдэм тний үзэж байгаагаар бол м ян гаты н нутаг нь ц эр ги й н гавъяан д олгосон ф еодалы н б о лзоот өм члөлийн хэлбэр бүхий газар байж ээ3. Д архлан олгосон нутаг гэдэгт бид Ч и н ги сээс С орхон Ш ар, Х орчи, И л ж и гэд эй зэ р э г ноёдод олгосон соёрхол газры г оруулж байна. Т и й м дархалсан нутгийн эзэд уул газраа үе улиран захирдаг ба тэрхүү газар дээр 1 2 3

«МНТ». §203. «МНТ». §203. И .И .П етруш евский. «Земледелие и аграрные отнош ения в Иране X II-X IV веков». М -Л., 1960. стр. 275.

99


М о н г о л ҮЛСЫН ТҮҮХ. II БОТЬ

орш ин суугчид нь улсын албан үургээс хэлтэрсэн, гагцхүү харъяатан эзэн дээ алба татвар төлдөг байжээ. Соёрхлы н газар бол м онголы н хаанаас эхний үед төрөл төрөгсөддөө эзлэн захирсан суурьшмал аж ахуйт орноос эн э тэр муж, хот тариалангийн газрыг татвар авч байхаар үүрд өмч болгон олгосон газар бөгөөд ж иш ээлбэл: Ш ихихутагийн “б айш ин гэртэй, балгас хоттой” иргэд бол даруй бидний өгүүлэн буй соёрхол газры н нэг хэлбэр юм. Тухайн үеийн газар эзэм ш лийн тухай авч хэлэлцэхдээ зарим онцлог талыг бодолцох хэрэгтэй. Нүүдэлчин аймгуудын газрын харилцааны тухай өгүүлэхдээ газар бэлчээрийг үйлдвэрлэлийн гол хэрэгсэл хэм ээн үзэх боловч нүүд элч д и й н гол ам ь зуулга болж б ай сан м алы г ү й л д в эр л эл и й н чухал хэрэгсэлд мөн оруулан тооцох нь зүйтэй бөгөөд м онголы н нөхцөлд харъяат ардаас татвар авах эрх м эдэл нь гагцхүү м алы н бэлчээрийг өм члөн мэдэх явдалд орш их төдий үгүй. харин тэр нь түүний эзэм ш илд байсан олон тооны мал сүрэгтэй бас хосолсноор сая хүчин төгөлдөр болж байжээ. Н эгэн т газар (бэлчээр) нь улсы н өм чинд байсан учир газры н рент, улсы н татвар хоёр харилцан нэгдэн нийлж н эгэн зүйл болж байж ээ. «Нууц товчоо»-н д , хааны авах татвар, улсы н ч ан артай албаны тухай ихэвчлэн дурдсан бөгөөд чингэхдээ тэрхүү албыг “гувчуур” гэж нэрлэсэн байна. Гэвч зарим тулгар бичигт гувчуур гэ д э г н э р т о м ъ ё о н оос гадна газры н рен т и й г бас “ а л б а ” гэж нэрл эж байсан ба тэр нь хож им үеийн барим т бичгүүдэд гардгийн адил “ алба гувчуур” гэж нэгтгэн хэрэглэгдэж байж ээ. Ч и н г и с и й н үед ал б а татвары н х эм ж ээ ям ар б а й с а н н ь т о д о р х о й гү й боловч, «Нууц товчоон»д “ Бидний хэм лэсэн хэм ” гэж дурдсаныг үзвэл, бас ч албан татвары н тусгай тогтоосон хэм ж ээ байсан м эт бөгөөд хари н албан татварын систем хараахан ц э г ц э р ч а м ж аагү й б а й ж ээ. Ч ингисийн аравтлах зо х и о н б а й гу у л а л т н ь зөвхөн засаг захиргааны нэгжүүд төдий бус, харин М онгол цэргийн хар, цагаан туг бай лд аан ы цагт 10, 100, (Ү ндэсний түүхийн м у зе й д буй)

100


IАНГИ. Монголын юглсэн улс байгуулаглсзн нь. II бүлэг. Монголын нжлсэн үлс бүрэллзн тогтсон нь

1 000, 10 000 ц эрэг эрийг гаргах үүрэг бүхий, цэргийн зохион байгуулалт байж ээ. Э н э нь Ч ингис хаанд дуртай цагтаа асар их хэм ж ээний ц эргийг дайчлан татах бололцоо өгчээ. Ч ингис хаанд олон түмэн ардыг язгууртан ноёдын эрхш ээлд байнгад барьж байх ба харь орнуудыг номхотгох зорилгоо биелүүлэхэд нь цэргийн их хүч зайлш гүй ш аардагджээ. М онгол улсын цэргийн “их гол” ньхи ш и гтэн гэдэг Ч ингис хааны шадар ц эрэг байж ээ. Э ртний овгийн байгууллын үеийн овог аймгуудын тэргүүлэгч, баатруудын анд нөхөд аажмаар тов тодорхой зохион байгуулалт бүхий байнгы н цэргийн үндсэн мөхлөг-хиш игтэн болон өөрчлөгдж ээ. Ч ингис, М онгол улс байгуулагдсаны дараагаар хиш игтний тоог түм хүргэж нарийн зохион байгуулалттай болгосон байна. Х и ш и гтэн хэвтүүл х эм ээх ш ө н и й н м ан аа, хорч и н х э м ээх ө д р и й н харуул, торгууд хэм ээх ш адар цэргээс тус тус бүрэлдэж байж ээ. Ү үнээс торгууд 8 м янга, хэвтүүл, хорчин 2 мянга тус тус байж ээ. Х иш игтэн цэрэгт гагцхүү түмт, м янгат, зуут, аравты н ноёды н үр хүүхэд ба баялаг малчдын хүүхдийн дотроос эрэлхэг чийрэг, цэргийн эрдэмд ш алгарсан залуусыг маш нарийн сонгон авдаг журамтай байжээ. Ч ингис эн э тухай зарлиг буулгасан нь: М иний хиш игтнийг томилоход түмт м янгат, зуутын ноёдын хөвгүүд, урт дурын хүний хөвүүдийн дотроос м иний дэргэд тэнцэх билэг эрдэм тэй, бие сайтайгий нь ялгаж оруултугай. М иний ш адар цэрэгт орохдоо, м янганы ноёды н хөвүүд арван нөхөр (цэрэг), нэг дүүгээ дагуулж иртүгэй. Зуутын ноёды н хөвүүд таван нөхөр, нэг дүүгээ дагуулж иртүгэй. Аравтын ноёдын хөвүүд ба урт дурын хүний хөвүүд гурван нөхөр нэг дүүгээ дагуулж иртүгэй. И нгэхдээ тэд уг газраасаа уналга морио бэлтгэж иртүгэй. М иний шадар цэрэгт ирэх м янганы ноёды н хөвүүд арван нөхөд, хэрэглэх ю м аа харъяат м янганы дотроос татаж авагтун. Э ц ги й н өгсөн хувь хиш иг буюу өөрийн олсон зөөсөн морь юм хэдий байвч, өмч хувиас ан ги д б и д н и й заасан х э м ж ээгээр авч б элтгэж и ртүгэй. Зууты н ноёдын хөвүүд таван нөхөдтэй, аравты н ноёд ба урт дурын хүний хөвүүд гурван нөхөдтэй, м өн өмч хувиас ангид мөн тэр ёсоор хэрэглэх морь ю маа бэлтгэж и ртүгэй1 гэж ээ. Х иш игтэн бол шууд Ч ингисийн м эдлийн хүмүүс бөгөөд тэднийг Ч ингисийн соёрхол зевш өөрөлгүй хэн ч өөр ажилд томилох буюу дайнд явуулах, ш ийтгэх эрхгүй байсан ажээ. Тэд Ч ингисийн заасан ёсоор аливаа байдлаараа м янгаты н ноёдоос давуу онцгой эрхтэй байж ээ. Ч ингис: “ Гадаад м янгатын ноёдоос м иний хиш игтний ерийн хүмүүс эрхэм тул гадаад м янганы ноёд м иний хиш игтэнтэй тэм ц эж хэрэлдвээс м янганы ноёны г ш и й тгэн э” 2 гэж хэлсэн байдаг. Э н э хиш игтэн гэдэг гойд язгууртан ш и нж тэй ц эрэг бол Ч ингис тэргүүтэй талы н язгууртан нары н и тгэл т түш и г тулгуур хүчин болж , ж и р и й н м ал ч и н ард ба Ч и н ги с и й н э р х эн д о р с о н бусад а й м ги й н ард ол н ы эс эр гү ү ц эл т э м ц л и й г н я ц а а ж дарангуйлах гол зэвсэг нь болжээ. 1189 оныхтой зэрэгцүүлбэл, Ч ингисийн ордны ёс журам нэлээд нарийн 1 2

«МНТ». §224. «МНТ». §228.

101


М О Н ГО Л

У Л С Ы Н ТҮҮХ.

II БОТЬ

болжээ. Ордны дотоод хэргийг захирах 6 чэрби байсан ба орд гэрийн охид хүүхэд х э м э э х э р э г т э й , э м э г т э й , за р ц ш и в э г ч и н , х а а н ы с ү р э г м ал хариулагчдын даамлууд, хааны шүүс (хоол ундыг) бэлтгэх буурч, тэрэгч, оторч гэх зэр эг олон туш аалтнаас ордонд аж иллагсад бүрэлдэж байж ээ. Хааны сан, сүрэг мал, орд өргөөний нүүх, суух, хааны ав хомрогын хэрэг цөм дор б ү р н ээ тогтсон н арийн дүрэм горим той бөгөөд тэд гээр аж лыг хэвтүүл нар ерөнхийлөн эрхлэн м эдэж байв. Ч ингис хааны дэргэд С эцэдийн зөвлөл гэж байсан бөгөөд аливаа ажил явуулахдаа, тэдний зөвлөгөөг анхааран сонсдог байж ээ. Ш инэ хаан сонгох, байлдах, найрам дах зэр эг онцгой чухал асуудлыг “ Их хуралдай” хэмээх улсын ихэс ноёдын чуулганаар хэлэлцэн ш ийдвэрлэж байж ээ. Ч и н ги с и й н засаг зах и р гаан ы бас н эг ш и н этгэл бол улсы н заргач (ш үүгч)-ы г бий болгосон явдал мөн. М онгол улсын төрийн анхдугаар заргач бол тэр үеийн монголы н төрийн нэрт зүтгэлтэн Ш ихихутаг байж ээ. Чингис түүнд улсын доторхи бүх шүүх, таслах хэргийг захируулж, шүүн тасалсан х э р г э э ц а га а н ц а а с а н д , хөх б э х э э р б и ч и ж т э м д э г л э н ү л д ээж б ай хы г туш ааснаас гадна Ш ихихутагийн таслан ш и й тгэсэн хэргийг хэн боловч өөрчлөх эрхгүй, мөрдөн дагаж байхаар тогтжээ. М онгол улсын төрийн цааз хууль нь «Их засаг» байж ээ. Э нэ хуульд овгий н байгууллы н үеийн зарим үлдэгдэл хэв занш лы н зүйл байсан боловч бүхэлдээ монгол төрийн ж инхэнэ хууль мөн ажээ. Засаг хуульд их хаанаас өөр хэн ч атугай зоргоор эрхэм сэг цол зүүж үл болно гэх зэргээр их хааны дээд эрхийг цохон заасан байна. Ийнхүү их хааны эрх м эдлийн тухай онцлон заасан нь нэгд, М онголы н эзэн хааны цолы г бусад улсын хаадын цолоос өндөр дээр байлгах; хоёрт, М онголын ноёд язгууртан янз бүрийн ихэмсэг цол зүүж, улмаар хүчжихийг хориглон сэргийлэх гэсэн зорилготой байж ээ. «Их засаг»-т хаан өргөмжлөх ёс, олон улстай харилцах ж урам , улсы н Их хуралдай, ард и р гэн и й албан үүрэг, дархлах ёс, эр цэрэг, ав хомрого, санхүү, алба гувчуур, эрүү иргэний хууль, гэр бүл өвлөх эр^ийн тухай тус тус дурджээ. Засаг хуулийн агуулга нь ноёлогч ангийн эрх аш гийг бэхжүүлэхэд шууд чиглэсэн байна. «Их засаг» малчин ардыг нэг аравнаас нөгөө арванд, нэг зуутаас нөгөө зуутад дур зоригоороо ш илж ихийг хатуу хориглож , зөрчсөн хүнд шууд алах ял оноохы г заасан байна. Э н э бол чухамдаа харц ардуудыгтус тусын эзэн ноён, нутаг бэлчээрт хадан б эхэл сэн хэрэг мөн б ай ж ээ. Засаг хууль нь н и й гм и й н харилцааг хуулиар бататган бэхжүүлж, овгийн байгууллын үлдэгдэлд м эдэгдэм цохилт өгснөөр тэр үедээ дэвш илт зүйл болжээ. Чухам үүнд «Засаг хууль»-ийн гол ач холбогдол орш ино. Засаг хуулиас гадна Ч и нгисийн хэлсэн үг, зарлиг туш аалыг эм хтгэсэн «Билэг» гэдэг сургаал байж ээ. Улс б а й гу у л а а д Ч и н г и с и й н авс а н ар га х э м ж э э н ү ү д и й н н э г бол уйгуржин бичгийг монгол улсын албан ёсны бичиг болгон авч хэрэглэсэн явдал байж ээ. Тэр үеийн М онгол улсын түүхэнд гарсан бас н эг томоохон явдал бол Ч ингис хаан өөрийн хаан төр барьсан 15-р он буюу 1220 онд

102


IАН ГИ. Монголын нэглсэн улс байгуулаглсан нь. II бүлэг. Монголын нэглон улс бүрэллэн тоггсон нь

Х эрэйдийн нийслэл байсан Хархорумыг М онгол улсын нийслэл болгохоор ш ийдж ээ. 1346 оны үеэр хятад, монгол хоёр хэлээр бичиж сийлсэн чулуун хөш өөний бичээсийн дотор өгүүлсэн нь: “Ч ингис хаан их ор-аа сагугсан арван тавдугаар он Гин-лу ж ил-дүр Хорум-аа сагугу балгасун орошигулугсан ажигуу” 1 гэсэн байх ба бусад бичигт мөн ийм м эдээ барим т тохиолдож б ай н а2. 1206-1211 онуудад Ч ингисийн авч явуулсан дээрхи арга хэмж ээнүүд нь хэдийгээр Ч ингисийн ухаан санаагаар хийгдсэн зүйл мөн боловч монгол төри й н бусад зүтгэл тн и й хүч ухаан о рол ц сон болох нь м эд ээж б и л ээ. Ч ингис хаан төрийн албандаа зарим н эгэн гадаадын бичгийн хүн, эрдэм тэн нарыг аш иглах бодлого баримталж байсан боловч тэд тухайн үед төдий л олон байгаагүй бөгөөд нөлөө нь ч ялим гүй б айж ээ. Тулгар бичгүүдээс үзэхэд, Н айм ан улсыг байлдан эзлэхэд Тататунга гэдэг уйгур түш м элийг олзолж , ноёды н хүүхдүүдэд уйгур бичиг заалгаж байсан ба хож м ы н үед Елюй Ч у-цай гэдэг Хятан эрдэм тэн Ч ингисийн ордонд алба хаах болжээ. Ч ингисийн байгуулсан засаг төр бол түүний өм нө байсан түрүү үеийн улстай ж иш иж үзэхэд зохион байгуулалт ба гүйцэтгэх үүргийнхээ талаар нэлээд нарийсчээ. Ч инги си й н үндэслэсэн засаг төрийн үед монголд дарлах дарлагдах ёс үзэгдэхүйц их б олж ээ. М онголы н түүхэнд чухал үе ш ат болсон энэхүү М онголын нэгдсэн улс бол үеэ дуусган байсан овог айм гийн эсрэг ш инэ бөгөөд илүү дэвш илт нийгм ийн харилцаа ялах нарийн ээдрээтэй явц дунд бүрэлдэн тогтжээ. X III зууны эхэн үед М онголы н нэгдсэн тулгар улс тогнон м андсан нь нийт м онголы н ард түм ний түүхэнд чухал ач холбогдолтой, түүхэн дэвш илт үзэгдэл м өн байлаа. М онгол улс байгуулагдсанаар м онголы н н и й гм и й н д э в ш и л х ө гж и л д и х э э х э н саад т о т го р б о л ж б а й с а н о в о г ай м гу у д ы н хооронды н удаан хугацааны тасралтгүй д ай н даж и н н ам даж , салан ги д тасархай байдал эцэс болж, улмаар монгол аймгуудын нэгэн угсааны ард түм эн болон бүрэлдэх нөхцөлийг буй болгожээ. Үүний урьд зүйл бүрийн н эр ээр нэрлэгдэж явсан монгол угсааны олон аймаг, тэдний дотроос мандан товойсон монгол хэм ээх айм гийн н эр ээр н и й т э э р э э м онголчууд х эм ээн н эрл эгдэх б ол сон бөгөөд эрт д э эр үеэс тэд н и й э зэ м ш и н нутаглаж б ай сан умар зүг Б айгал далайгаас өм нө зүг Х ятадын их цагаан хэрэм хүртэл, дорно зүг Х янганы нуруунаас өрнө зүг Алтайн уулсыг өнгөртлөх уудам их нутаг нь “монгол нутаг” , “монгол газар“ гэж нэрлэгдэх болж ээ. М онгол угсаатан бүрэлдэхийн зэрэгц ээгээр монгол хэл мөн бүрэлдж ээ. М онгол хэлний бүрэлдсэн явдал бол монголчуудын өвөг дээдсийн олон мянган ж илийн түүхэн хөгжлийн үр дүн болно. Бидэнд уламжлан ирсэн X III-X IV зууны монгол хэлний зүйл бүрийн дурсгалаас үзэхэд XII зууны сүүл X III зууны эхэн үед монголчууд н эгэн монгол хэлээр 1346 оны хятад бичээс. Кливизийн хэвлүүлсэн эх. HJAS 1952. vo.15. № 1-2, 6у-р тал. «Юан улсын судар». 58-р дэвтэр. («М энгу-ю -м у-цзи»), »3аписки о М онголских кочевьях». Пер. с кит. П .С .П опова. С П б., 1895. стр. 92.

103


МОНГОЛ ҮЛСЫН ТҮҮХ. II воть

х э л эл ц э ж б а й сн ы г гэрчлэх бөгөөд хари н тэрхүү м онгол хэл н ь дотроо нутгийн олон аялгуутай б ай ж ээ1. Н эгдсэн улс байгуулагдсаны үрээр монголчууд Алтан улсын хараат байдлаас бүрмөсөн ангиж ирч, харийн довтлогчидоос нэг монгол аймгийг нөгөөгий нь эсрэг аш иглан түрэм гийлэх явдлыг эц эс болгож ээ. М онгол улс б ай гуулагд сан аар тус орны ө ө р и й гө ө хам гаалах хүчин чадал өсөн нэм эгд эж эн э үеэс м онголчууд дэлхийн түүхийн тавцанд бие даан гарч ирсэн юм. О лон овог а й м ги й н хо о р о н д ы н удаан хугацааны тасрал тгүй д ай н даж ин нам ж иж , салангид тасархай байдал эцэс болж, улмаар “ М он гол” гэсэн н э гэ н угсааны ард түм эн ц ө м ө ө р ө ө ни й лж “ М о н го л ” ү н д эстэн бүрэлдэх нөхцлийг буй болгосон. Урьд нь аймаг, ханлиг бүр тусдаа хил хязгаар, газар нутагтай байсан бол тэр нь арилж, М онгол улсын нутагдэвсгэрийн дотор, тэртусм аа Гурван голын сав газраар төвлөсөн өргөн уудам нутгаар улсын хил хязгаар тогтож б и й б о л со н . Т эр нь ө н ө ө ги й н М онгол улсы н х и л и й н ш угам ы г татаж тогтооход суурь б олж өгсөн. О лон овог ай м ги й г н эгд м эл н э гэ н засаг захи ргаан д оруулсан н ь нутаг н утги й н аялгуунд х ар и л ц ан бие б и ед ээ ш ингэн орох явц түргэсч, ардын ярианы хэл аман зохиол д ээр үндэслэсэн М онгол хэл бүрэлдэн тогтох нөхцөл бүрэлдэж, монгол бичгийн хэл үүсэх суурь тавигдсан. Оюуны соёл, ахуй байдал, зан суртахуун зэрэг амьдралын хэвш лээрээ өөр өөр овог аймгууд н эгд сэн ээр н эгэн м онгол соёл бүрэлдэж , улмаар м онгол нутаг, м онгол хүн гэсэн ухагдахуун буй болж , м он голоо гэсэн үндэсний бахархал, үндэсний үзэл өнөөг хүртэл бидний дотор хадгалагдан ирсэн билээ М онголы н нэгдсэн төв улс байгуулагдсаны дараа ордны ноёды н дотор эрх тушаал булаацалдах явдал үзэгдсээр байв. Тухайлбал, Ч ингисийн дүү Х асар, Хөхчү бөе нары н зэр эг хүмүүс Ч инги си й н эсрэг тэм ц сэн байна. Хасар бол д ээр үеэс эхлэн ах Тэм үж интэй эрх мэдэл булаалдан байж ээ. Т эм ү ж и н их ор суусн ы д а р аа ө ө р и й н хүүхэд, ө р л ө г н о ёд д о о м я н ган харъяатан и ргэд ийг алба төлөгч болгосон боловч түүнтэй эрх м эдлийг б ул аал д ан м ө ч ө ө р х ө ж б а й са н дүү Х асар, э ц э г н э г т э й , эх ө ө р т э й дүү Б элгүдэй нарт цөөн тооны иргэдийг өгсөн нь Т эм үж ин, Х асар хоёры н урьдын муу байсан харьцааг улам хурцатгажээ. Ч и н г и с т д у р гү й ц с эн Х асар, Б элгүдэй нар ба тэ д н и й тал ы н ноёд Ч и н ги си й г ш и р ээн ээс зайлуулах нууц хуйвалдааны г зохион байгуулж ээ. Тус хуйвалдаанд асар их нөлөөтэй Тэб тэнгэр хэмээх Хөхчү бөө оролцж ээ. Т үүний өвөг э ц эг хонхотны Ч арга өвгөн бол Есүгэй баатары н үед бэхи явж ээ. Чарга өвгөний хүү М энлиг хожим Ө элүнтэй эр эм болон ханилан суусан х э м э э н зар и м сурвалж ид б и ч с эн буй. Гэвч э н э м эд э э тө д и й л үнэм ш илтэй биш . М энлиг өвгөн өнчин хэдэн хүүхдээ өсгөхөд нь Өэлүнд Г.Д.Санжеев. «Сравнительная грамматика монгольских языков». Изд. AH СССР. Москва., 1953. стр. 5.

104


IАНГИ. Монголын н э г а о н үлс байгуулаглсан нь. Ill бүлэг. Чингисийн байллан лагуулал, Монгол гүрэн

туслан үнэнчээр үйлчилж байсан нь үнэн. Ийнхүү М энлигийнхэн монгол төрд тун н өлөө хүндтэй болж ээ. М эн ли ги й н д олоон хөвүүний доторхи Хөхчү бол алдартай зайран бөө байж ээ. Хөхчү бөөг тэн гэр нартай шууд харилцан ярилцдаг, агуу хүчтэй, ид ш идтэй хүн гэж ж и ри й н нүүдэлчид ш үтэн б и ш и р д э г б а й ж э э. Т э гэ э д Х өхчү б ө ө , тү үн и й дүү н ар ул м аар эрэм ш ин дур зоргоороо ааш лан явах тул хонхтоны долоо гэж алдарш ж ээ. Х а с а р , Х өхчү б е ө г и й н н ө л ө ө г а ш и г л а н т ү ү гэ э р ө ө р и й г ө ө д э э д тэнгэрээс хаан сууж, улсын эрх барих зөн өгөв гэж цуу үг тараалган, олны сэтгэлийг биедээ татахыг оролдсон байна. Ч ингис хэдийнээс дүү Хасарыг хаан ш и р ээ булаацалдах далд сан ааг м эд эж б ай сан тул э н э д аш р ам ы г тохиолдуулан Х асарыг баривчлан авч шууд цаазаар аваачихыг завджээ. Гэвч Ө элүн хатан цаг тухайд нь хориглон зогсоож Х асары г аварчээ. Ч ингис х эд и й гээр эх и й н с э тгэ л и й г харж Х асары г б ар и ан аас сулласан б оловч албатаас нь цөмж авсаар зөвхөн 1400 өрх иргэдийг үлдээсэн ажээ. Чухам энэ үеэр Хасар Ч ингис хоёрын зөрчил туйлдаа хүрч, Хасар үлдсэн албатаа авч Ч и н г и с э э с салж за й л ан о д сон б а й н а. Ч и н ги с , С ү б э э д эй б а ат ар т үлэмжхэн цэрэг захируулан явуулж, Хасарыг хүчээр буцаан авчирчээ. Э нэ удаа хэдийгээр Хасарыг баривчлан ш ийтгээгүй боловч түүний хань хамсаа Хөхчү бөөг Ч ингис арга хэрэглэн устгасан байна. Х а с а р , Х өхчү б өө тэ р гү ү т э й н о ё д ы н т э м ц э л н ь н э г э н т т о г т с о н М онголын нэгдмэл улсыг дахин бутлан задруулахад ч иглэснээрээ тэр үедээ харгис чанартай зүйл байжээ.

Гуравдугаар бүлэг ЧИНГИСИЙН БАЙЛДАН ДАГУУЛАЛ. МОНГОЛ ГҮРЭН Ч ингис хаан Их М онгол улсыг үндэслэн байгуулсан тэр цагаасаа улс орноо цэргийн зохион байгуулалтанд шуурхай оруулж цэрэг ардын холбоог бэхжүүлж, аж ахуйгаа сэргээж агт морьдоо цуглуулж эхэлсэн байна. Ш инэ тулгар байгуулагдсан улсын хүн ард нь сахилга дэгтэй, ажилч хичээнгүй, зориг самбаатай, хатуужил тэвчээртэй, төрөө дээдэлж эзэн хаандаа үнэнч захи рагдд аг б а й ж ээ. У лсы н д отоод од улс төр, эд и й н засаг б оги н охон хугацаанд хөгжин дээш илж эрч хүчээ авсаар байв. И йм нөхцөлд Чингис хаан юуны өм нө хил хязгаарынхаа аюулгүй байдлыг хангаж, хөрш улс орны зүгээс учрах аю улыг арилгах хэрэгтэй байлаа. Хамгийн түрүүнд Хятадын зүгээс учрах аюул түүний дотроос Зүрчидийн А лтан улсы н дайралтанд өртөхөөс хамгаалж түүнтэй дайн зарлах явдал байв. Ө өрөөр хэлбэл, Ч ингис харь улс оронд хийх аян дайны бодлого нь Алтан улсыг дайлахаас эхэлж цааш лан улам тэлж өргөжсөн юм. Гэхдээ Ч ингисийн гадагш цэрэгл эсэн гол ш а л тга а н б о л М о н го л ы н гад аад аю улгүй б а й д л ы г х ан гах , бусад

105


ИХ МОНГОЛ

УЛС

(1206

он)

МОНГОЛ ҮЛСЫН ТҮҮХ. II воть

106


I АНГИ. Монголын нзглон улс байгуулагдсан нь. Ill бүлэг. Чингисийн байллан лагуулал, Монгол гүрэн

орнуудтай эд и й н засаг, худалдаа соёлы н хари л ц аа холбоог хөгж үүлэх, монголд дайсагнасаар ирсэн хөрш орнуудыг номхотгох зорилготой байсанд гол нь орш иж байж ээ.

§1. Тангудыг довтолсон нь Тангуд улсыг Хятадын судар түүхэнд “С я ” ( “Ся У лс”), “Да С я ” (“ Их С я ”) гэх м этээр нэрл эн бичиж ирж ээ. Х арин хожим Алтан улсын түүхэнд “Си С я ” ( “ Баруун Ся улс”) гэж бичсэн нь Алтан улсаас салбарласан Зүүн Ся улс гэгч ээс ялгахы н тулд тийнхүү н эр л эсэн бай н а. Х ятады н умард н утги й н х эс ги й г голдуу э зэ гн э н тогтн ож б ай сан Т ангуд улс 1032 онд байгуулагдаж 1227 онд м өхж ээ. Газар нутаг нь о д о о ги й н Б Н Х А У -ы н Ө М Ө ЗО -ны Ордос, Алашаа, Э зэн ээ нутаг болон Н инся, Ганьсу мужийн ихэнхийг тухайлбал, Х эш игийн хоолойг тэр аяар хамаарч байсан б а й н а 1. Тангуд улсы н тухайн үеийн э зэгн эсэн газар нутгийн байрш ил маш чухал дорно, өрнийг холбосон торгоны замы н гол зангилаа болж байв. М онголчууд Тангуд улсыг Х аш ин улс, ард иргэдийг нь Х аш ин иргэн, хааныг нь Х аш ин хаан буюу Илахуй Бурхан гэх м этээр н эр л эж байж ээ. Тэд өөрсдийгөө д ээд тэн гэри й н цагаан яст улс гэж нэрлэх ч ёс байж ээ. Хөх нуураас баруун чигт Хулан уулаар голдуу савласан Х аш ин нутгийг хятадаар “Х айш и” гэдэг. Ганьсу мужийн умард зах болох эн э нутгаар одоо хүртэл м онголчууд нутаглаж Х а й ш и -ги й н м онголчууд гэж н э р л э гд э ж байна. Түүхэнд Тангуд улс хүчирхэгжин явсан бөгөөд 1038 оноос “Д а С я ” (“ Их Тангуд улс” ) гэж нэрлэгдж ээ. Тангуд улс ийнхүү хүчирхэг байх үедээ хятадын Умард Сүн улстай 7 удаа дайтаж, Х ятантай хоёр том дайн хийж бас Уйгурыг бут цохиж Зүрчид, Түвэдтэй дайтаж бай ж ээ2. Тангуд улс түүхээс монголчуудтай ихээхэн холбоотой байлаа. Ялангуяа, м онголы н хэрэйд, найм ан аймагтай хиллэж тэдэнтэй өргөн харилцаатай байж ээ. Тангуд улс мал аж ахуй (тэм ээ голдуу), газар тари алан хослон эрхэлнэ. Газар нутаг нь усжуулалт сайтай, тариа будаа их ургадаг, бас хөх, цагаан давс элбэгтэй ажээ. Тэд хивс нэхэхээр нэрд гарсан байжээ. Н ийслэл нь Иргай (хятадаар С инчин) хот3 юм. Тэр үед Тангуд улс барагцаалбал 60­ 70 м янган цэрэгтэй байж ээ4. Ямар ч гэсэн Баруун Тангуд улстай Ч ингисийн хийсэн дайн бол урьдаас төлөвлөсөн, тактикийн чанартай хил залгаа харь улсыг дайлсан анхны тулаан юм. Х ятады н түүхийн зохиолуудад Ч ингис 1

2 3 4

Хятадад хэвлэгдсэн “Ш и Ся” - (“ Баруун тангуд”) улсын газрын зурагтТангудулсы н нутгийн XI зууны үеийгтодорхой харуулсан байна. Э нэ зурагЗөвлөлтийн «Страны и народы Востока», вып 1. М ., 1959, 2 0 4 -2 12-р талд хэвлэгдж ээ. Бас эрдэмтэн Сайшаал «Чингис хааны товчоон» гэдэг зохиолын доорд дэвтрийн 673-р талд тэр үеийн “ Баруун тангуд” улсын газрын зургийг төсөөлөн зуржээ. Е.Н.Кычанов. «М онголо-тангутские войны и гибель государства Си Ся». «Татаро-монголы в Азии и Европе». М ., 1977. стр. 47. Синчин хот бол өнөөгийн БНХАУ-ын Нинь Ся-гийн еөртөө засах орны нийслэл Иньчуан хот аж ээ. «Юан Чао Ши». дээд дэвтэр. 100-р тал. «Чжунго мин цзу ши» - («Хятадын үндэсний түүх») Бээж ин. 1990. Д оод дэвтэр. «Юан чао ши» - («Юан төрийн түүх»), Бээж ин. 1986. д эд дэвтэр. 100-р тал.

107


М о н г о л ҮЛ С Ы Н ТҮҮХ. II воть

хаан Тангудыг, ц ааш лан Алтан улс, Х ятаны г дайлсны г д о то о д ы н д а й н гэ д эг ү зл и й г хэвээр барим тлан бичиж , түүндээ ям ар ч үн д эсл эл гү й гээр н о то л го о х и й с э н н ь үзэгдсээр байх бөгөөд эн э нь үндсэндээ буруу үзэл болой. Ч и н ги с Т ангуды н яагаад э х л э н д а й л с а н б э г э в э л хэд хэдэн учир ш алтгаан тай байж ээ. Түүний гол ш алтгаан б ол Х ятад ы н ум ард н у тги й н д и й л эн х и й г э зл э н тогтож байсан Зүрчидийн Алтан улсыг дайтахын бэлтгэл аж ил болсон а ж э э . Ө ө р ө ө р х э л б э л А л тан улсыг дайлах цэрги й н бэлтгэл с у р гу у л ь м э т а ж и л б а й в 1. Ю уны ө м н ө А л т а н у л с а а с Тангуд улсыг салган холдуулах и ~ « зорилгоор тангараг тавилцсан Чингисиин чулууны ОИЧИГ tr г г холбоог нь тасалж өөрийн талд татан оруулж авах; Тангуды н байрш ил сайтай нутгийг Алтан улсын эсрэг дайнд аш иглах; Ц эргийн агт м орь, унаа уналга, хоол хүнсний дэм ж лэг олж авах; ялангуяа Тангудын сайн чанары н хоёр бөхт улаан тэм ээг ихээр олж авч ойры н ачаа тээвэрлэх хөсөгт аш иглах явдал байж ээ. Ер нь тухайн үед Чингис хаанд тангудыг нэг их хүч гаргахгүй дайлах таатай нөхцөл бас бүрдсэн байж ээ. Ю уны өм нө тангудтай хиллэж байсан хэрэйд, найм ан зэрэг аймгийг нэгтгэн авснаар Их М онгол У лсы н хил шууд Тангудтай хаяалах болж ээ. Х эрэйд, найманчууд тангудын дотоод амьдралыг сайн мэдцэг байж ээ. Бас Ч ингис хаан Дундад А зийн худалдаачдаар дамжуулан Тангуд зэрэг улс орны дотоод байдал, цэргийн хүчин чадлыг байнга тандан м эдэж авдаг байж ээ. Ш и н ээр эм хлэн байгуулсан м онголы н эрэлхэг м орин цэргийг Халх голын орчим нууцаар сургууллилаж зарим үед тангудын нутагт цөм рөн орж сүр далайлгасан хээрийн сургууль ч хийлгэж байсан байна. Ч ингис хаан тангудыг дайлсан гол ш алтгаан тийм байсан боловч дайны г үүсгэх ш алтаг эрж олох хэрэгтэй байж ээ. Д ай н үүсэх ш алтаг бас хэд хэд байж ээ. Ю уны өм нө нэг үе эц эг Есүгэй баатрынх нь өш ит дайсан болж түүнтэй байлдаж байгаад ялагдаж тангуд улсад зугатаж очоод ам ь хоргодож б ай сан Х эрэй д и й н Гүр ханы г Ч и н ги с мартаагүй санаж явж ээ. Олон эрдэмтдийн санал эн э талаар нэг юм. Эрдэмтэн Сайшаал «Чингис хааны товчоон» зэрэг зохиолы нхоо доод дэвтрийн 276-р талд “Тангудыг дайлсан нь Алтан улсыг дайлах хөш өг болов” гэж бичжээ.

108


IАНГИ. Монголын нэглсэн улс байгуулаглсан нь. Ill бүлэг. Чингисийн байллан лагуулал, Монгол гурэн

Гүр ханы г орогнуулсан ял тангуды н эзэн д зүй ёсоор оногдох ёстой гэж Чингис үздэг б а й ж э э 1. 1203 онд Чингис хэрэйдийг дайлж ялалт байгуулахад Ван хан Т оорил алагдаж , хүү С энгүм зугатаж Т ангудад очоод бас тэн д орогн ож ээ2. Э дгээр нь тангуды г дайлах дайны ш алтгаан болж ээ. Алтан улсыг байлдахын өм нө Ч ингисийн цэрэг тангудын нутагт 4 удаа цөмрөн орж дайн тулаан хийж ээ. Х өхөгчин үхэр жил буюу 1205 онд Елю й Аха ж анжнаар удирдуулсан цөөн тооны м орин цэргийг Баруун Тангуд улсын хилээр цөм рөн оруулж хил орчим нутгаар дайн хийлгэж ээ3. Э нэ дайны г «Юан улсын судар»-т тэм дэглэхдээ “ ...зөвхөн айлган сүрдүүлэх чанартай дээрэм тонуул хийсэн төдий дайн ю м ” гэж ээ4. Тэр үед тангудын эзэн Чунь Ю й ( 1194-1205) м онголы н довтолгооноос нэлээд сайн хамгаалж цэргийнхээ хүчийг зузаатган б элтгэли й г сайн х и й сэн б айж ээ. Н и й сл эл хот И ргай г д авх ар д а в х а р х а м г а а л ж э э . Ц э р г и й н их х ү ч и й г м о н г о л ы н ц э р э г т э й байлдуулахаар хилийн зүг илгээж ээ. Э нэ бүхнийг Ч ингис хаан урьдчилан тан д ан м эд эж аваад ти й м б ай дал д тан гуд тай ж и н х э н э д ай тах нөхц өл бүрдээгүй цагт дотоод нутгаар нь гүн цөм рөн орж хий дэм ий хүч тарамдсан дайн хийж болохгүй гэж үзээд ц эр гээ буцааж татах туш аал буулгаж ээ. Тангудын ц эрэг дайтахаар ирэхэд монгол цэрэг нэгэн т ухран буцсан байв. Харин тангудын эзэн хаанаас монголд “тодорхой хэм ж ээний алба өргөн ө” гэдэг эх н и й ам л ал ты г Ч и н ги с хаанд хэлүүлсэн б ай н а. Гэтэл 1206 онд тангудын ш инэ эзэн А нь-цю нь (1206-1211) болж, ш инэ эзэн урьдахь эзнийхээ амлалтыг умартж ээ. У лаагч и н туулай ж ил бую у 1207 о н ы н ам ар Ч и н ги с хаан ы ц э р э г тангудыг хоёр дахь удаагаа довтлов. Д айны ш алтаг бол ам алсандаа хүрч алба өргөсөнгүй, бас Их М онгол Улсын далай хаанд тоомсоргүй хандсан гэж үзжээ. Гэвч дайны гол ш алтгаан өөр байж ээ. Ю уны урьд Алтан улсын х о л б оотон б олохгүй гэд эг ам л ал ты г тан гуд ы н э зэ н А н ь -ц ю н ы ам н аас сонсож баталгааж уулах болон алба өргөх үүргээ тууш тай биелүүлэхийг сануулсан явдал б ай ж ээ. Бас өөртэй нь өрсөлдөж н эг жил хаан болсон А нь-цю ньд Их М онгол У лсын далай хааны нэр хүнд түүний их цэргийн сүр хүчийг үзүүлэх явдал байж ээ. Гэхдээ Ч ингис бас л цэргийнхээ бэлтгэл сургуулийг хангах байдлаар хил орчмоор хэсэг цэрэг оруулан дайтаж, хий д э м и й хүч ээ б ар ж б олохгүй гэ д ги й г ц э р э г у д и р д сан ж а н ж и н н ар таа туш аасан б ай ж ээ. Т эр удаа м онгол ц э р э г А лагш аан уул, Х улан уулын орчмоор дайтан явж Чингис хааны даалгавар ёсоор газар орон, уналга хөсөг хаа байгааг тандан м эдэж авчээ. Тангудын нутагт хагас жил хүртэл байсан монгол ц эрэг Ч ингис хааныхаа өгсөн захиа даалгавры г гүйцэд биелүүлээд 1208 оны зуны аагим халуунаас өм нө нутаг буцжээ. Раш ид-ад-Д ин.С борник летописей. кн II. 109-ртал. «Юан ши» - («Ю ан улсын судар») I булэг. «Юан ш и»-гийн 150-р бүлэг. Елюй Ахагийн намтарт энэхүү дайны тухай бусдаас тодорхой м эдээ бий. М өн Елюй Ахагийн удирдсан дайны тухай Раш ид-ад-Д инийн зохиолд ч н эл ээд тодорхой бичж ээ. «Юан ши». I бүлэг. М өн «Цзинь ши» - («Алтан улсын түүх»)-ийн 1341-р бүлгийн Баруун тангудын шастирт мөн ийнхүү өгүүлжээ.

109


М О Н ГО Л

ҮЛСЫ Н

ТҮҮХ.

II БОТЬ

Ч ингис хааны зарлигаар монгол цэрэг тангудын нутгаар ийнхүү хоёр удаа дайн хийж ээ. Э нэ нь шавар хотын орны г дайлах бэлтгэл байв. Чингис хаан ч ж ан ж и н цэргүүд и й н хээ олж и р сэн ш и н э соргог м эд ээг хэрэйд, найм аны зөвлөх, лалы н худалдаачдын өгсөн м эд ээ зэрэгтэй харьцуулан ү з э э д т э н д э х и й н б а й д а л д н а р и й н дүн ш и н ж и л г э э х и й ж , С э ц э д и й н зөвлөгөөнөөр нухацтай хэлэлцүүлсний эцэст тангудыг цэргийн их хүчээр яаравчлан дайлах нь чухал гэж үзжээ. Учир нь гэвэл Алтан улсыг удахгүй дайтахаас ем н ө тангудыг дайлан өөрийн хөдлөшгүй бат холбоотон болгох нь хамгаас чухал байжээ. И нгээд ш арагчин могой жил буюу 1209 оны намар Чингис хаан цэргээ биеэр удирдан ш ирүүн байлдаан хийж бут цохисноор, гангудын цэргийн ж анж ин Гао Л ингүнийг олзлон авчээ. Улмаар тангудын цэргийн том боомт Улахай хотыг эзлэн авч захирагч Сиби овогтыг (С яньби овогт) бас олзолжээ. Д араа нь э зэ н хааны угсааны улаан залаат түш м эл В ейм ин Л и н гүний удирдсан 50 м янган ш илдэг цэргийн хүчийг м онголы н цэрэг амархан бут цохиж Веймин Л ин гүнийг уран арга хэрэглэн бас барьж авчээ. Э н э Веймин Л ин гүнийг «М онголын нууц товчоо»-нд Аша Хамба гэж бичсэн байдаг. Ч и н г и с х а а н х о ё р х о н с а р ы н д о т о р ө ө р и й н ц э р э г т н э г их х о х и р о л хүлээхгүйгээр том ялалты г тангуд улсы н нутагт байгуулав. Их М онгол Улсын цэргийн хүчийг дийлэх аргагүй гэдгийг тангудын эзэн А нь-цю нь нүдээр үзэж биеэр амсж ээ. Э нэ үеэр тангудын эзэн Алтан улсаас тусламж гуйхаар элч довтолгож ээ. Алтан улсын хаан тангудын элчийг хүлээн аваад “Д айснууд харилцан довтолцож байх нь м анай улсад аш игтай хэрэг, бид ю унд ц эр эг гаргаж туслах б и л ээ ” 1 гэж цэргийн тусламж үзүүлэхийг эрс татгалзж ээ. И нгэж Алтан улс, Тангудын хооронд байгуулсан урьдын холбоо бүрмөсөн тасарчээ. Э н э тухай «Нууц товчоо»-нд өгүүлсэн нь: Х аш ин улсын Бурхан (эзэн) дагаар орж, “баруун rap чинь болж хүчээ өгье” гэж Чага нэртэй охиноо Ч ингис хаанд авчирч өгөв. Бас Бурхан өгүүлрүүн: “Ч ингис хааны н эр алдры г сонсож айн биш ирч байв бид. Одоо Сүлдэт биеийг чинь хүрч и рсэн д сүрдэн их айж байна. А йн сүрдсэн м анай тангуд улс баруун rap чинь болж хүчээ өгье. Хүчээ өгөхдөө бид: “ Б айсан газартаа байран нутагладаг Ш авар хотдоо ш авалдан суудаг хүмүүс тул Хурдан аянд түргэн хөдөлж чадахгүй Хурц дайнд даруй мордож амжихгүй Хаан Ч ингис соёрхвол Хамаг Тангуд улс Өндөр д эрсний нөм өрт өсгөсөн олон тэм ээгээ Өргөл болгож тусалъя Ө өрийн гараар нэхсэн өрмөг бөс эдээ бэлэг болгож өгье

«Си ся ш у-ш и» - («Баруун тангудын хэргийн тэмдэглэл») х эм ээх олон боть номын 40-р ботид тийнхүү тэм дэглэж ээ. 41-р боть нь бас л Тангудын байлдсан тухай гарна. Уул номыг 1935 онд Б ээж инд дахин хэвлэж ээ.

110


IАНГИ. Монголын ю гл о н улс байгуулаглсан нь. Ill Өүлзг. Чингисийн б а й ш н Атгуулал, Монгол гүрэн

Арга чадлаар сургасан анч ш онхор шувуудын Аль сайны г хүргэе” 1 гэдгээ өчье гэжээ. Т ан гуд ы н бурхан э зэ н А н ь -ц ю н ь З ү рч д и й н А лтан улстай х э зэ э ч холбоотон болохгүй. Харин та нар Алтан улсыг дайлбал бид тусална гэдгээ өчиж харин өөрийнхөө угсааны В еймин Л ин гүн ж анж ны г буцааж авах талаар эви й н хэл эл ц ээр хийхийг Ч и н ги сээс давхар хүсчээ. Ч ингис хаан хүсэлтийг ёсоор болгож хааны удмын тэр том ж анж ин их ял хийсэн ч гэсэн тохитой байлгаж байгаад буцаасан гэдэг. Т ангуды н Бурханы үзэсгэлэнт охин Ч ага-г Ч ингис хаан дөрөвдүгээр хатнаа болгож ээ. И нгээд Ч ингис хаан их хэм ж ээний эд агуурс, тоо томш гүй олон атан тэм ээ голдуу тэм ээн сүрэг туун буцсан байдаг. Тухайн үед тангудыг алба өргөх дуулгавартай хараат улс болгож чадсан боловч бүрмөсөн эзэлж засаг төрийг нь мөхөөгөөгүй билээ. Э н э бол бас л тангудын төрийг тур зуур хүндэтгэн тэд ний үнэнч эсэхийг ш алгах гэсэн Ч и нгисийн алсы н хараат тэвчээртэй бодлого мөн байжээ. Гэвч тангуд улс бас зүгээр байсангүй. Алтан улстай байлдаж байх завсар элдэв сийм хийг аш иглан уравлага гаргахад бэлэн болсны г Ч ингис хаан м эдэж байж ээ. Ялангуяа, ам ийг нь өрш өөн тавьж явуулсан В эйм ин Г үнбуцаж очоод Ч ингисийн эсрэгд ай тахаж л ы гзохи он байгуулжээ. И нгээд Чингис хаан Х орезмыг дайлахы н өмнө ш ар барс жил буюу 1218 оны хавар тангудыг дөрөвдөх удаагаа дайлав. Ч ингисийн цэрэг маш богино хугацаанд тан гу д ы г н о м х о тго н н и й с л э л И ргай хоты г б ү сэл ж , тан гу д ы н х аан ы г цээрлүүлэн Аша Х амбын омог бардам занг дарж ээ. Э н э удаагийн дайны гол ш а л т г а а н б ол Х о р е зм ы г б а й л д а х а д ц э р э г га р га н т у с а л н а г э с э н амлалтаасаа няцсан хэм ээн тангудын хааныг буруутган дайтсан ажээ.

§2. Алтан улсыг байлдсан нь Зүрчид угсааны Алтан улс (1115-1234)-ы г сурвалж бичигт хятадаар Ц зинь улс гэх ба Алтан улсын нутаг нь өмнүүрээ Ш ар мөрөн, зүүнээрээ С унгари м ө р ө н , баруун тал аараа Х ян ган нуруунд тулж , ум ард хил нь монголы н их говьтой зах нийлж байв. Зүрчид буюу манж нар нэг хэсэгтээ түрэг, м онголы н захиргаанд орж байсан удаатай билээ. Х арин тэд X зуунаас Хятан гүрний харъяанд оржээ. Зүрчид айм гийн дотор н эгэн эрэлхэг зохион байгуулагч Агуда нэрт баатар төрж гарчээ. И нгээд Агуда Зүрчид аймгуудаа сэм нэгтгэн Х ятаны эсрэг тэм цэлд зориглон босч үргэлж лэн тэм цсээр 1114 онд Х ятаны төрийг үндсэнд нь түлхэн унагаж Зүрчид угсааны Алтан улсыг байгуулж 1115 онд өөри й гөө эзэн хаанд өргөм ж илж ээ. М онгол хэл тэн хятанчууд м онголы н түүхтэй салш гүй холбоотой бөгөөд тэд хятадын умард хэсэгт хоёр зуу гаруй (218) жил улс байгуулж явсан түүхтэй билээ. Хятанчууд улсаа Л яо буюу Т өм өр улс гэж н эр л эж б айж ээ. Ө өрөөр хэлбэл хэнд, ч ялагдахгүй хүчтэй төм өр ш иг бат бэх улс гэсэн утгатай аж. Агуда улсынхаа нэрийг Алтан (Алт) гэж нэрлэсний учир гэвэл төм өр зэвэрдэг учир тийм 1

«МНТ». 249-р тал

111


М О Н ГО Л

УЛСЫ Н

ТҮҮХ.

II воть

н эр тэй төр бас амархан з э в э р н э 1. И й м ээс ч Х ятаны төм өр төр амархан зэвэрч нурав. Алт бол хэзээд ч зэврэхгүй, өнгө хувирахгүй учир м иний төр улс хэзээ ч зэврэхгүй ш ар өнгөтэй хэвээр байх болно. И йм ээс би төр улсаа тийнхүү н эрлэсэн гэж Агуда хэлж байж ээ. Агуда Зүрчид нутагтаа есөн жил хаанчилж байгаад нийслэл хотоо Умард хятадын Я ньж ин хотоор хийжээ. 1153 онд Яньж ин хотыг Чжунду (одоогийн Бээж ин) хот гэж нэрлэж ээ. Алтан улс М онголд нэн их халгаатай бодлого явуулсаар байж ээ. В.Я .Владимирцовы н бичсэнийг иш илбэл: “Чингис хаан хятад (Алтан) улсын эзэн хаантай дайтахы г улайран зүтгэх онцгой ш алтгаан байсан юм. У чир н ь Ц зинь, түүний ш адар ноёд чухамхүү умард х и л ээ хам гаалан бататгах зорилгоо барихдаа тал нутгийн чөлөөт хөвгүүдийг эрхш ээлдээ оруулахыг хичээсэн. И нгэхдээ нүүдэлчин аймгуудыг бие биетэй нь дайсагнуулан үйм ээн самуун ямагт эхлүүлж байв. Тэд татаруудын гараар XII зуунд монголчуудын өвөг тө р л и й н эзэн н оёд ы г хорлосон бөгөөд и н гэх д ээ тэд н и й ураг тө р л и й н сурвалж ит хүм үүсийг А лтан улсын н и й сл элд аваачин “м одон и л ж и г” -т хадаж ал д аг б ай ж . И й м э э с Ч и н ги с ө вө г д э э д с и й н х э э э р т н и й ө ш ө ө г хятадуудаас (зүрчидээс) авах, хийсэн нүглийнх нь төлөө хариуг хатуу өгөх гэдгээ хамт олон бүх хүний өмнө андгайлж ээ2 гэжээ. Ч и н г и с хаан А лтан ул сы г б ай л д ах ы н тул т э д н и й д о то о д б ай дал ялангуяа цэргийн хүчийг тандан мэдэх, хөрш холбоотон улсуудаас холбоог нь таслах, ш авар хэрэм тэй хот бэхлэлтийг яаж эзлэхийг цэргүүддээ зааж сургуулилах, цэргийнхээ бэлтгэл сургуулийг эрс сайжруулах, Алтан улсаас монголы г түйвээж байсан хорт бодлогыг цэргүүддээ ярьж ойлгуулах, Түвэд, Энэтхэг, Дундад Азитай харилцах Торгоны замы н гол зангилааг хяналтдаа бүрэн авах, Тангуды н нутгийг дайны түш иц газар болгож аш иглах зэрэг улс төр ц эр эг дай н ы болон эд и й н засги й н зэ р э г бүх талы н б элтгэли й г хангалттай хийж ээ. Ч ингис хаан мөн Алтан улсад элч зарж дараа нь Алтан улсын элч Ю ньчж итэй м онгол нутагтаа уулзаж байв. А лтан улсы н хаан Чж анцзун 1208 онд нас баржээ. Чжанцзун хаан ш ирээ залгамжлах хүний нэр зааж амжаагүйг далимдуулан монголд элчээр зарагдан ирж Ч ингистэй уулзаж байсан Вэй Ван Ю нь Чж и гэгч хаан ш ирээ залгамжилж, Вэй Ш ао ван (1209-1213) цолтой Алтан улсын долдугаар хаан болов. Ю нь Ч ж и э зэ н хааны суудалд суунгуутаа хуурамч сүр хүчээ ю уны түрүүнд Ч ингис хаанд гайхуулах гэж ихээхэн сүржин үгтэй зарлиг бичиг бүхий онц элч зарж ээ3. Э н э үед Ч ингис хаан их цэргээ авч Тангудаас эх нутаг О нон м өрний эхэн тийш буцаж байж ээ. Н эгэн т Алтан улсы н элч ирж буйг урьдчилан м эдсэн Ч ингис хаан цэрэг морио түр амрааж явуулын ордоо босгон харийн элч хүлээж авах ёслолы г бүрэн гүйцэтгэхээр бэлджээ. Т эр удаа Алтан улсын элчийг хүлээж авч уулзахыг зориуд ёс ж урм ы н гадуур гүйцэтгэж ээ. Учир нь гэвэл: Алтан улсын эзэн хааны зарлиг бичиг гэгчид эхлээд л тэн гэри й н хөвүүн м иний энэхүү зарлиг бичгийг Ч ингис чи сөгдөн Сайшаал. «Чингис хааны товчоон». доод дэвтэр. 685-р тал. В.Я.Владимирцов. «Чингис хаан». М ., 1922. 43-р тал. «Юан ши». Чингисийн шастирт. .

112


I АНГИ. Монголын юглсэн улс байгуулаглсан нь. Ill бү/ог. Чингисийн байман лагуу/ш, Монгол гүрэн

хүлээж авах ёстой хэм ээн туш аасан байж ээ. Ч ингис хаан элчи й н байгаа газар дуртай дургүй хүрч ирж мориноосоо буулгүй зарлиг бичгийг уншуулж сонсоод элчийг эгцлэн харснаа танай ш и н э эзэн хааны чинь н эр хэн гэдэг вэ? х эм ээн асуухад: “ За тэн гэри й н хөвүүн Ю нь Ч ж и б и л ээ ” х эм ээн элч хариулж ээ. Ч и н ги с хаан тэр н эр и й г сонсоод би тэн гэр и й н хөвүүн гэдэг лав бусдаас онцгой хүн байх ёстой гэж санасан билээ. Ю нь Чжи хаан болж хэрхэн тэнцэх буй. Би юунд түүний өм нө сөгдөн бөхөлзөх билээ хэм ээн м орио гуядан гэдрэг давхин о д с о н 1 гэдэг. Т эр үед Ч ингис хаан өөри й н хүчиндээ бат итгэж Алтан улсыг байлдан дийлнэ гэж үзэж байж ээ. Н өгеө талаар А лтан улсы н хүч суларч ордны дотоод зөрчил ихсэж ц эрэг арды н эзэн хаандаа итгэх итгэл суларсаар байж. Ялангуяа, Алтан улсын захиргаанд байсан хятан нар монголчуудтай үндэс угсаа, хэл яриа ойр төрөл хэм ээн үзэж м онголы н талд орж Зүрчидийн Алтан улсын ноёрхлын эсрэг хамтран тэм цэх хүсэлтэй болсон байв. Хятадын Өмнөд Сүн улс ч гэсэн Зүрчидийн Алтан улсы н н оёрхл ы г э ц эс болгож хятады н ум ард, ө м н ө д и й г н эгтгэх бодлого баримталж байсан байна. Алтан улсын хүч тийнхүү доройтож байсан хэдий боловч Алтан улсын морин, явган хосолсон бэлтгэл сайтай дайтаж сурсан цэргийн хүчийг бас ч гэж тийм хөнгөнд үзэн басамжилж болохгүй гэдгийг Чингис хаан сайтар ухаарч дайны асуудалд их бодлоготой ханджээ. 1211 оны 2-р cap гэхэд Чингис хаан Алтан улстай байлдах бэлтгэлийг үндсэндээ бүрэн хангасан гэж үзээд цэргээ Халх голын орчимд сургуулилж, өөрөө Х эрлэнд түр саатан биеэ амраажээ. 1212 оны 3-р дугаар сард Ч ингис хаан Хэрлэн голын хөвөөн дээр онц Их хуралдай хуралдуулж Зүрчидийн А лтан улсад дайн зарлах асуудлыг хэлэлцүүлж ээ. Ч и н ги с хаан өөри й н б и еэр А лтан улстай дайтахы н учир ш а л т г а а н , д а й н ы б э л т гэ л х а н га гд с а н э с э х з э р г и й г ш а л га а д д а й т а х төлөвлөгөөгөө танилцуулж ээ. Д айн байлдааны ажлыг Их Хуралдайгаар авч х э л э л ц э э д х а м т ы н н у х ац тай ш и й д в э р гар гад аг б а й са н н ь эн эх ү ү Их хуралдайн аж иллагаанаас тодорхой харагддаг. Ч ингис хаан Их хуралдай д ээр А лтан ул сы н хаадаас э ц э г д э э д с и й н х э э ө ш ө ө г авн а гэ д гэ э өчиж тангарагласан байна. М өн Их хуралдай дээр У йгарын хаан М онголд дагаар орж хүчин тусална гэсэн хүсэлт бичгийг унш ин сонсгов. Дараа нь Чингис хаан бөө м өргөлийн зан үйл ёсоор Бурхан Халдун ууланд гарч бүсээ тайлан хүзүүндээ өлгөж сөгдөн д ээд тэн гэр т залбиран өчиж хэлсэн нь: “ М өнх тэн гэр ивээтүгэй . Б и О хинбархаг, А м багай хаан тэргүүтэн м и н и й өвөг дээдсийг Алтан улсын хаан нэн харгисаар там лан алсан билээ. Энэхүү цусан өш өө авахыг мөнх тэн гэр ивээх аваас өчүүхэн над н эгэн м өчийн хүчин соёрхохын хамт нөхцөгсдийн ариун сүнс болон эл нам айг и вээн дэмж их болов уу” 2 гэжээ. М онголчууд А лтан улсыг бүрмөсөн эзлэхдээ гурван үе ш аттай дайн хийж ээ. Н эгдүгээр нь 1211-1217 оны хооронд Ч ингис хаан өөрийн биеэр «Юан ши». Ч ингисийн шастирт. Сайшаал. «Чингис хааны товчоон». д э э д дэвтэр, 696-р тал.

113


М О Н ГО Л

УЛСЫ Н

ТҮҮХ.

II БОТЬ

дайлсан ш ийдвэрлэх дайн; хоёрдугаар нь 1217-1223 онд М ухулай ж анж ин удирдан хийсэн дайн; гуравдугаар үе нь 1229-1234 оны хооронд Ө гэдэй, Тулуй нары н удирдсан сүүлчийн мөхөөх дайн б о л н о 1. 1221 оны хавар Ч ингис хаан Зүчи, Цагаадай, Ө гэдэй, Тулуй дөрвөн хөвгүүнээ дагуулан их цэргээ авч Зүрчидийн Алтан улсыг дайлахаар Хэрлэн дэх Их Ордноосоо хөдөлж их говийг туулжээ. Ц эргээ гурван жигүүр болгон хувааж төв ба зүүн ж игүүрийн их цэргээ Долоон нуурын чиглэлээр, баруун ж и гү ү р и й н ц э р гэ э Ч уулгат хаалгы г ч иглүүлж ээ. З эв ж а н ж и н то л го й н сэрги й л эх ан ги й н ц эр ги й г удирдж ээ. Ер нь түүхээс үзэхэд монголчууд х я та д ы г д а й л а х д а а д э э р х ч и г л э л и й г голдуу с о н го н ав д а г б а й с а н н ь ажиглагддаг. Учир нь гэвэл агт морьдын ус ундаа, өвсний соргогийг ш илж бас газры н байдлы г бодолцдог байж ээ. Ч и н ги си й н ц эр эг Ц агаан хэрэм хүртэл н и йтдээ 720 гаруй км замьтг туулжээ. Т эр үед Ч и нгисийн м орин цэргийн тоо 120 000 орчим хүнтэй байсан ба үүнээс төв ба зүүн жигүүрийн ц эр эг 70 м янга орчим , баруун ж игүүрийн ц эрэг 40 м янга орчим хүнтэй байж ээ. Бас 20-25 мянган морин цэргийг Тэмүгэ О тчигинаар даргалуулан ар та л ы г д а ан с э р ги й л ү ү л э х э э р эх н утагт нь ү л д э э ж э э 2. Т өв ба зүүн жигүүрийн цэргийг ерөнхийд нь Чингис биеэр удирдаж, цэргийн ерөнхий ж анж наар М ухулайг томилж , Хасар, Тулуй нары г хамт авч явж ээ. Баруун ж и гү ү р и й н ц э р г и й г Зү ч и , Ц а га а д ай , Ө гэд эй гурван хан х ө в ү ү н э э р э э захируулж, Боорчоор зөвлөх тавьж ээ. Хоёр жигүүрийн ц эрэг бие биеэсээ 230 м иль зайтай орчинг ямагт тэнцвэртэй барьж явах ёстой байж ээ. Ч ингис хааны биеэр удирдсан төв ба зүүн жигүүрийн цэргийн гол хүч нь Алтан улсын умард хилийн дагуу хэд хэдэн ж иж иг боомтыг хялбархан эзл эн авчээ. Т эд гээри й н дотроос сүрхий сайн хамгаалсан Ушабу цайзы г эзэлсэн нь Алтан улсад том хохирол болжээ. Э нэ Ушабу цайз гэдэг нь манж сурвалжид гардаг Ш ороо хот буюу Ю ан гүрний үеийн дундат нийслэл мөн бололтой. Н утгийн хүмүүс түүнийг Ц агаан балгасун гэж н эрл эдэг аж ээ. Энэхүү цайзы н хамгаал алт муу хийсэн хэрэгт Алтан улсын цэргийн жанжин Ц ян Ч ж ану гэгч хэрэгт холбогдон огцорч Ө м нөд Сүн Улстай байлдахад гавъ яа байгуулсан Ху Ш аху гэд эг ж а н ж и н г ш и н э э р то м и л ж ээ. Ш и н э том илогдсон Ху Ш аху ж анж ин умард зүгийн хамгийн чухал уулзвар Ехулин (м о н го л о о р Ү н эгэн д аваа) боом тод хүчээ төвлөрүүлж тү ү н и й г 300 000 ц э р ги й н их хүчээр хам гаалах аж ил яар авч лан х и й ж ээ. Ч и н ги с хаан ч үүнийг м эдэж Ү нэгэн давааны боомтыг эзлэхэд хүчээ чиглүүлсэн ажээ. Cap ш ахм ы н ш ирүүн тулалд аан ы э ц э с т Ч и н ги с и й н ц э р э г Ү н эгэн д аваан ы боомты г эзэлж Алтан улсын ц эр эг анх удаа М онголын цэрэгт том ялагдал хүлээж Ху Ш аху ж анж ин үлдэгдэл цэргээ авч нутгийнхаа гүнд ухарчээ. Гэвч Ч ингис хаан Алтан улсын цэргийн хүч дуусаагүй нөөцлөгдсөн хэвээр б ай гааг м эд ээд олон боом т хотууды г дараа дараагаар хялбархан эзэл ж чадахгүй гэж үзээд цэргийнхээ гол хүчийг цааш лан байлдахыг зогсоож гэдрэг татаж агт морь, цэргээ амраах, хоол хүнсээр сэлбэхээр амсхийжээ. «Юан чао ши» - («Юан төрийн түүх»), д э э д дэвтэр, Бээж ин, 1986. 112-р тал. Ш .Нацагдорж. «Чингисийн цадиг». 131-132-р тал.

114


I АНГИ. Монголын н эгасзн үлс байгуулаглсан нь. Ill булэг. Чинпкийн бдйллан лагуулал, Монгол гүрэн

Зүч, Ц агаадай, Ө гэдэйн удирдсан баруун зам ы н цэрэг Онгуд айм гийн нутгаар орж ө өри й н холбоотон болгож А лтан улсыг тагнах газарчлахад хүчийг нь аш иглаж ээ. Онгуд нараар дамжуулан газарчлуулсан баруун зам ы н цэрэг мөдхөн зуур Ю ньнэй, Д унш эн, Учжоу, Сүвэй зэрэг олон боомт хотыг эзлэн улмаар Алтан улсын баруун нийслэл гэж алдарш сан Датунд дөхөж очив. Гэвч ихээхэн бэхлэлт хамгаалалттай Датуныг дайрах цаг арай болоогүй гэж ү зэ э д Ч и н г и с и й н за р л и га а р баруун ж и гү ү р и й н ц э р г и й г б ас түр ухраажээ. 1212 онд монгол цэрэг Ш уандэ чжоу (өнөөгийн Хэбэй мужийн Ш уанхуа хот)-г эзл эн авч цааш лан бусад боомтод тулж байлдав. М онгол ц эрэг энэ м этээр олон боом т хотыг эзлэх, орхих, давш их, ухрах, дахин дайрах, эд агуурс олзлох зэр эг н эг их хүч гаргахгүй аар саар дайтсаар байж ээ. 1212 он ы хавар хятан угсааны э р эл х эг ж ан ж и н Елю й Л ю гэ хятан цэрэгтэй гээ м онголы н талд орсон нь Алтан улсад том цохилт болж харин монгол цэрэг ш авар хэрэм тэй боомт хотыг байлдахад их хэрэг болж ээ. 1213 онд Ч и н ги с хаан А лтан улстай хийх д ай н аа бүх ч и глэл ээр өргөж үүлж , хурдан ам ж илт олж ээ. Эхлэн 1213 оны 7-р сары н 20-наас 8-р сары н 17 хүртэлх б оги н о хугацаанд м онгол ц э р э г Ш уандэ, Д э с и н ь хоты г эзэл ж улмаар Ү нэгэн давааны боомтыг эзлэх үед Ш им о М янган гэдэг цэргийн ж анж ин Ч ингист урван орж, Алтан улсын цэргийн хамаг нууцыг задалсан гэдэг. Ш и м о М ян ган ы урвалт Алтан улсы н хаанд их том цохилт болж түүнээс хойш А лтан улсын цэргийн дотор уравлага гарах болж ээ. Алтан улсын эсрэг гарсан тариачды н бослого, зарим газрын эзний цэргийг хүртэл Чингис хаан аш иглан Алтан улсын хүчийг улам бүр сулруулсаар байжээ. А лтан улсы н дий лдэш гүй бат цайз хот гэж н эрл эгд эж байсан Д атуны г монгол цэрэг нэл ээд хүч гарган бүслэн байлджээ. Тус Цайз хотыг дайран эзлэх гол төлөвлөгөө боловсруулан дайны г Тулуй биеэр удирдан эц эст нь эзлэн авчээ. Дараа нь монгол цэрэг Ц агаан хэрмийн гол нэгэн хаалга Чавчаал боомты г бүслэн б ай лд ав1. Э нэ дайны г Зэв ж анж ин голлон удирдаж арга ухаан сийлэн цэргийн их хохирол үзэхгүйгээр Чавчаал боомтыг эзлэн авчээ. М онгол ц эрэг Умард хятадын бусад нутгаар дайнаа үргэлжлүүлэн Чжунду (Б ээж и н )-г гурван удаа бүслэн байлдсан байна. 1214 оны хавар монгол цэрэг Цагаан хэрм ийг давж Чжунду (Б ээж ин) хотын орчим дахь Ш ар Х ээр гэдэг газар очиж хороолоход бусад зам ы н цэрэг зүг зүгээс ирж ни й л ж ээ2. Чжунду хот ч хүнд байдалд оржээ. Э нэ үед хятадын умард нутаг бараг бүхэлдээ бүр тодруулбал 862 том ж иж иг хот, бэхлэлт, цайз, боомт, хэрм ийг монгол цэрэг эзлэн авчээ. Алтан улсын хаан ни й слэл хотдоо тогтож суухын аргагүй болж , ордны эргэл т гарч м эдэх сэж иг ч цухалзаж байж. Яг ийм үеэр Ч ингис хаан Алтан улсын эзэнд элч зарж хэлүүлсэн нь: “Алтан улсын эзэн чи хараат болж алба өргө. Хаан цолоо бууруулж ван болго”3 гэжээ. Х эрэв м иний тавьсан ш аардлагыг биелүүлбэл 1 2 3

«МНТ». §247. «МНТ». §252. «Юан чаоши». д ээд дэвтэр, 114-ртал. «Юан чаоши». 1 14-р тал.

115


М О Н ГО Л

УЛСЫ Н

ТҮҮХ.

II БОТЬ

би их ц эргээ авч Цагаан хэрм ийн ард ухран гарна гэдэг болзол тавьж ээ. А лтан улсы н эзэн хаан Ч и н ги си й н элч, захиаг хүлээн авч Чж унду дахь ордондоо бүх ихэс дээдэс, түш м эд, ж анж ин нараа цуглуулан хэдэн өдөр хэлэлцж ээ. Алтан улсын эзэн хааны хариу хүлээж байх хугацаанд Чингис хаан С э ц э д и й н зө в л ө л и й н нууц хурал даан х у р ал д уул ж 1 А лтан улсы г байлдсан гурван ж илийн дайны дүнг хэлэлцүүлж, амж илт, хохирлоо илэн далангүй ярилцж ээ. С эцэдийн зөвлөгөөнд оролцсон сайд, жанж ин нары н хэлсэн үг, гаргасан саналы г Ч ингис их анхааралтай сонсчээ. Зөвлөгөөнд о р о л ц о гч д ы н и х эн х нь А лтан ул сы г ү р гэл ж л эн б ай л д ъ я гэ д эг с ан ал гаргажээ. Ч ингис хаан хэсэг дуугүй бодож сууснаа м иний дотны н туслагч, үнэнчээр хамтран зүтгэгч та нары н үнэтэй саналы г хүндэтгэж байна. Гэхдээ Алтан улсын хаан эвийн хэлэлцээр байгуулахыг зөвш өөрвөл бид их цэргээ бүрэн бүтэн авч нутаг буцах нь зөв гэж хэлж ээ. Зөвлөгөөнд оролцогсод далай их хаан таны хаар болтугай хэм ээн нэгэн зэрэг хүндэтгэл үзүүлжээ. И нгэж байтал Алтан улсын хааны хариу элч хүрэлцэн ирэв. Алтан улсын эзэн хаан элчээр бичиг өгч хэлүүлсэн нь: “Эвийн гэрээ байгуулъя. Д айнаа зогсооё. Ө өрийн гүнжийг алт мөнгө, хоргой торго болон 500 охид хөвгүүд, 300 сайн агт м орины хамт ергөл барьц болгон хүргүүлэв” 2 гэжээ. Чингис хаан үнэм ш ин хариу элч зарж: “Ч иний улсын Х эбэй, Ш аньдун муж м инийх болов. М өнх тэн гэр чам айг ивээсэнгүй. Чи гагц Чжунду хотоо сахин үлдэх болов. Х эрэв би чамайг улам хүчтэй шахвал тэр цагт чи юу болох вэ. Би цэргээ авч буцахаар ш ийдэв. Ч и м иний цэргийг хүнс хоолоор хангаж м иний цэргийн дарга нары г тайтгаруулах хэрэгтэй”3 гэж хэлүүлээд цэргээ ухраан Цагаан хэрэм ээс хойш явжээ. Гэтэл Алтан улсын эзэн хаан нийслэл Чжунду хотын байдал нэн хүндэрч хойш ид орш ин тогтож чадахгүйг м эдэж нийслэл х отоо о р х и н ө м н ө зүг я в ж Н а н ь ж и н х о то о р н и й с л э л э н сууж ээ. Бас монголтой байлдах цэргийн хүчээ нууцаар гол том хотруу татаж , хотын бэхлэлтийг чангатгах тушаал гаргажээ. Ч ингис хаан Загасан нуурт зусаж байтал Алтан улсын хаан н и йслэлээ нүүлгэж м о н го л то й дахин б айлдахаар зэхэж б ай н а гэсэн м эд ээ авч ээ. Чингис хаан байдлы г м эдэж хилэгнэн хэлсэн нь: “Э вийн гэрээ байгуулсаар атал өөр сэтгэл өвөртлөн, нийслэлээ нүүлгэдэг нь юун учир б и л ээ”4 гэжээ. И нгээд юуны өм нө Чжунду хотыг бүрмөсөн эзэлж , Алтан улсын эзэн хааны араас ял асуусан яаралтай элч давхиул гэж зарлиг болгож ээ. Ч ингис хааны зарл и ги й г ёсчлон хүлээн авсан м онгол ц эрги й н ж ан ж и н нар ялангуяа, Ш им о М янган ж анж ин 500 ш илдэг м орин цэрэг авч Чжундугийн амархан н эвтэрч болох талаас нь гэн эт д айран орж хотыг эзлэв. Ш им о М янган Чжунду хотын хамгаалалтыг нэн сайн тооцон мэддэг байж ээ. Х эд и й гээр Алтан улсы н бүрмөсөн эзэлж дуусаагүй ч гэсэн түрүүнд гаргасан ш и й д в э р и й н х э э дагуу ц э р гэ э авч эх нутагтаа буцахаар бүрэн 1 2 3 4

116

Т эр удаагийн С эц эди й н зөвлөгөөнийг түүх сударт янз бүрээр бичиж ирж ээ. Харин Ш ар хээр гэдэг газар болсон гэдэг нь үнэн юм. Ш .Нацагдорж. «Чингисийн цадиг». 135-р тал. Сайшаал. «Чингис хааны товчоон». доод дэвтэр, 712-р тал. Сайшаал. Мөн тэнд. 716-р тал.


IАНГИ. Монголын нжлсэн улс байгуүлаглсан нь. Ill булэг. Чингисийн байллан лмуулал, Монгол гүрэн

ш ийдэж 1215 оны нам ар Ч ингис хаан эх нутгийн зүг хүлгийн ж олоог залсан аж ээ. И н гэх д ээ Ч и н ги с хаан У мард хятады г э ц э с л э н гүй ц эд байлдаж , эзэлсэн хятад нутгийг сайтар захиран баримтлах онц эрхийг төрийн сайд, хүлэг баатар М ухулайд олгожээ. Харин энд нэгэн тэмдэглүүш тэй зүйл гэвэл Алтан улсын нийслэл Чжундуг эзлэн авах үеэр нэр нь тодорсон Елюй Чудай н эр т н э гэ н эр д эм тэ н тү ш м эл и й г Ч и н ги с хаан дуудан ирүүлж уулзаад, түүний эзэн д ээ үнэнч чанар, их эрдэм м эдлэгийг нь тоож үзээд өөрийн зөвлөх эрдэм тнээр авч ажиллуулсан явдал юм. Ч и н ги с хаан А лтан улсы г 5 жил гаруй хугацаатай д ай лж н и й сл эл Чжундуг эзэлж , улсынх нь хүчийг ихэд сулруулан нутаг д эвсгэри й н тал хувь ш ахамыг эзл эн авсан боловч бүрмөсөн эзэлж чадалгүй 1215 оны эцсээр цэргээ авч улсдаа буцжээ. Их М онгол Улсын зах хязгаарт бослого хөдөлгөөн гарч, улсын дотоодод ш ийдвэрлэх асуудал цөөнгүй бий болжээ. Тухайлбал, 1215 оны хавар Х орь түм эдийн бослого гарч дарагдахгүй н эл ээд урш иг тарьсан байна. Э нэ нь Чингис хааны нутаг буцах бас нэг ш алтгаан болсон байна. Ч ингис хаан 1216 оны хавар нутаг буцаж ирсэн гэдэг бөгөөд тэрээр А лтан улсы г д а й л с а н н ь А лтан ул сы н э р х ш э э л э э с а н ги ж и р ч тусгаар то гт н о л о о х ам гаал ах зо р и л го то й б а й са н учир м о н го л ы н ард тү м н и й дэм ж лэгийг хүлээж байж ээ. Гэхдээ бид тэрхүү дайны г хятадын ард түм нийг дээрэм дэн дарангуйлсан түрэмгий дайн байсан гэдгийг үгүйсгэж болохгүй. Алтан улсыг дайлж тийнхүү ялалт байгуулсан нь дэлхийн зарим улс орон ялангуяа Хорезм улсыг ихэд цочоов. Ч ингис хаан Алтан улсыг бүрмөсөн сөнөөж , Зүрчид нараас өш өөгөө гүйцэд авна гэдгээ хэзээ ч мартахгүй явсаар дахин А лтан улсы г д ай лж чадахгүй нас б арсан б и л ээ. Ч и н ги с и й н үйл хэргийг түүний хүү Өгэдэй залгамжлан гүйцэтгэв.

§3. Дундад Азийг байлдсан нь Х орезм улс бол баруун Туркестаны нутаг А му-даръя м өрний адгаар орш и ж б ай сан э р тн и й өндөр соёлтой Д ундад А зий н том улсы н н э гэ н байж ээ. Ө рнө, дорно, умар, өм нө зүгийн худалдааны дамж лагы н төв газар болж олон улсы н худалдаанд чухал байр эзэлд эг байж ээ. Х орезм улсыг м он голы н түүхэнд С артул улс, ард и р гэд и й г н ь С артул и р гэн х эм ээн нэрш ж ээ. Тэр үедээ Хорезм улс нь Дундад Ази, И ран, А ф ганистаны нутаг д эвсгэри й г бүхэлд нь эзэлсэн цэрги й н их хүчтэй баян орон байсан гэж түүхэнд тэм дэглэсэн байдаг. Гагцхүү улсынх нь дотоод нэгдэл сайн биш , дээд си й н хооронды н зөрчил тэм цэл ч их болсон байж ээ. Х орезм ы н сүр хүчийгзэвсгээрм андуулсанХ орезм LUax-Тэгш (1172-1200) 1200онднасбарж түүний хүү А ла-ад Д ин М ухаммед хаан ш ирээ залгамжлав. Э нэ бол Ч ингис хааны өш т дайсан болон түүхэнд тэм дэглэгдсэн Ш ах М ухаммед (1200-1220) мөн билээ. Ш ах М ухаммед Х орезмын эзэн хаан болонгуутаа хөрш зэргэлдээ улс о р н о о д ай таж , тэр х эр эгтээ ө ө р и й н х о л б оотон баруун Л яо улсы н тусламж ийг олж, тэр ээр газар нутгаа ихэд тэлж хүчээ зузаатгасаар байж ээ. Д араа н ь Ш ах М ухаммед сайн холбоотон Баруун Л яо улстай холбоогоо 117


М О Н ГО Л

Ү Л С Ы Н ТҮҮХ.

II БОТЬ

тасалж, 1209 онд элч төлөөлөгчийг нь алж, улмаар түүний эсрэг дайн зарласан байна. Үүнийгээ мусульманы ариун д ай н 1гэж нэрлэжээ. Удсангүй баруун Ляо улсын эзэмшилд байсан Бухар, Самарканд, Отрар хотуудыг эзлэн авч Баруун Ляо улсын төрийг үндсэнд нь мөхөөх аюулд хүргэв. Өөрийгөө “мусульман” ертөнцийн их эзэн ариун “шах” гэж бардамнан зарлаад нутаг дэвсгэрээ цаашид улам тэлэх санаархал өвөртөлсөөр байж. Үнэхээр ч лалын шашинт улс оронд түүний нэр нөлөө хоромхон зуур сайн муу аль аль талаараа цуурайтжээ. Шах Мухаммед ч өөрийгөө бүх лалын ш аш интны их эзэн , лалын мөргөлтөн хэн бүхэн намайг дагаж, дэлхий ертөнцөд дийлдэхгүй лалын хүчирхэг улс байгуулж, цааш нь хятад, дорно дахиныг лалын ариун дайнаар эзлэн авч тэнд лалын мөргөлтний ноёрхол тогтооход үйлчлэн туслах ёстой хэмээн гайхуулан зарлажээ. Гэхдээ энэхүү их санаархалд нь Их Монгол Улс түүний далай хаан Чингис гол саад болно гэдгийг Шах Мухаммед сайтар ойлгож Чингисийн хүчийг тандах ажлаа эхэлжээ. XIII зууны эхэн үед Төв Азид Чингисийн байгуулсан Их Монгол Улс Мухаммед Ш ахын хүчирхэгжүүлсэн лалын ш аш интны их гүрэн Хорезм хэмээх өөр өөр соёл шашинтай, ёс заншил ондоотой хоёр улс өрсөлдөн гарч иржээ. Хэн нь хэнийгээ ч дийлж мэдэх байж. Гагцхүү нийгмийн ялгаа нь гэвэл Ч и н ги с и й н байгуулсан Төв А зийн н ү ү д эл ч д и й н их соёл иргэншилтэй Их Монгол Улс дөнгөж байгуулагдаж цэл залуугаараа улам бүр урагшлан хүч авах шатандаа, нөгөө Дундад Азийн суурин нүүдэлчин хосолсон соёл иргэншилт Шах Мухаммедын байгуулсан Хорезм гүрэн нь дотоод зөрчил ихтэй, ялзран доройтох шатандаа ороод байжээ. Тэр үед Хорезм улс нь бараг л хоёр хаан, хоёр нийслэлтэй шахам болсон байжээ. Шах Мухаммедын эх төрөлхийн эзэнлэг зантай Тэркин хатан улсын санхүү голдуу эрхийг гартаа барьж Ургенчи хотод нийслэлэн суудаг байжээ. Шах Мухаммед алдарт Самарканд хотоор өргөөлөн сууж ажил хэргээ явуулдаг байсан бөгөөд хаан ширээнд авъяаслаг зоригт ахмад хүү Ж елал-ад-Диныг эхээсээ далдуур бэлтгэж байж. Теркин хатан тийм далд ажиллагааг олж мэдээд өөр хатнаас төрсөн нэгэн хүүг хаан ширээ залгамжлагч хэмээн зарлиг гаргажээ. Яагаад гэвэл, Ж елал-ад-Дины төрсөн эхийг Теркин хатан үзэн яддаг байжээ. Хорезм нь дотооддоо их зөрчилтэй, Мухаммедийн ноёрхол цэргийн хүчээр тогтож байсан хэврэг улс байжээ. Хорезмын Шах Мухаммед Азийг бүхэлд нь ноёрхох зорилгодоо хүрэх санаархлын үүднээс гол саад болох Чингисийн нөөц хүчийг тандан мэдэх ажлыг идэвхитэй үргэлжлүүлэн хийж байжээ. Ийм зорилгоор монгол цэрэг Алтан улсын нийслэл Чжундуг эзлэн авах үеэр 1215 онд Шах Мухаммед Их Монгол Улсын далай хаан Чингист Баха-ал-Дин Ражи тэргүүтэй тусгай элч төлөөлөгч зарж “айл хөршийн ёсоор найрамдалт харилцаа тогтооё”, ’’харилцан ашигтай худалдаа хийе” гэх зэрэг далд санаа өвөрлөсөн үнэн Шах М ухаммед холбоотон баруун Ляо (Хар Хятан) улсын элчийг алж усанд хаяад, тус хүргэсэн ачийг нь мартаж Хар Киданы эсрэг дайн зарласан 1209 оньц' Мухаммед Ш ах “Ариун дай н ”ын жил гэж нэрлэсэн байна.

118


IАНГИ. Монголын нэглсэн улс байгуулагдсан нь. Ill Өулэг. Чингжийн б ш ш н лагуулал, Монгол гүрзн

худал санал дэвш үүлэн хэлүүлжээ. М ухаммедийн элч эхлээд Чжундуд (Бээжин) хүрэлцэн очиж монгол цэрэг тэр хотыг яаж эзэлж хотын хэрмийг нураасан байдлыг ажиглаж монголын цэрэг Цагаан хэрмийг саадгүй давсан тухай зэрэг цэргийн холбогдолтой элдэв мэдээ сэлт цуглуулжээ. Энэ үед Чингис хаан Алтан улсыг дайлж Умард хятадын нутагт байсан цаг юм. Ш ах М ухам м еды н эл ч и й г Ч и н ги с хаан явуул ө р гө ө н д ө ө н э н их хүндэтгэлтэйгээр хүлээн авч уулзахдаа Шах Мухаммед бол “өрнөдийн ноёрхогч” би бол “дорнодын ноёрхогч” 1 гэж хэлээд адил тэгш эрх хүчтэй хөрш хоёр улс эвийн гэрээ байгуулж өөр хоорондоо аш игтай худалдаа арилжаа өргөжүүлэх нь ард олны сэтгэлд нийцнэ гэх мэтээр дурдан ярьжээ. Их Монгол Улсын гадаад харилцааны ёс дэглэм тийм нарийн боловсронгуй болохыг, Чингис хааны ухаалаг бөгөөд аядуу тайван зан төрх, түүний гадаад бодлогын холч мэргэн болохыг Шах Мухаммедын элч нүдээр үзэж тэдний бодол санаанд урьд өмнө хэзээ ч төрж байгаагүй онцгой сэтгэгдэл төржээ. Чингис хаан харийн элч төлөөлөгчдийг хүндлэн дайлж, тусгай хангамж хам гаалалтан д х ү н д этгэл тэй гээр байлгаж байгаад нутагт нь тусгай хамгаалалттайгаар буцааж ээ. Э лчийг дагалдаж Х орезм ы н хэдэн баян худалдаачин алт мөнгө, хоргой торго, үнэт эдлэл авч ирж ээ. Тэгэхдээ Ч и н ги с хаан л ал ы н худалдаачдад хан даж ард и р гэд эд зарах өр гө н хэрэгцээний эд барааг хээл хахууль, өргөл барьцтай адил шалиг бараагаар орлуулан, ард иргэдийг мөлжиж болохгүйг хойш ид хатуу журамлахыг тэднээс шаарджээ. И нгээд тэдгээр худалдаачдын авч ирсэн үнэт зүйлс, ганган хээнцэр эдлэлийг зарж болохгүй хэмээн тушааж, өргөл барьцад тооцон улсын санд хураан авсан ажээ. Харин хариуд нь хурааж авсан эд бараатай нь тэнцэх хэмжээний эд агуурс, үнэт зүйлс эгүүлэн өгсөн гэж түүх сударт тэмдэглэсэн байдаг. Ч ингис хаан 1218 оны хавар 3 хүний бүрэлдэхүүнтэй элчийг Шах М ухаммедэд зарав. Гурван элчийн ахлагч Махмуд нь Хорезмыу иргэн байсан хүн ажээ. Нөгөө хоёр Али Хаджа нэрт нь Бухараас ирсэн Юсуф Кахна нь Отрар хотоос ирсэн хүн2 байжээ. Зарим түүхийн номд Махмудыг дагалдсан хоёр хүнийг монгол хүн гэнэ. Судалж үзвэл, тийм биш бололтой. Бас Махмуд Ялавач гэж бичсэн нь түрэгээр Махмуд элч гэсэн үг юм. Чингис хааны зарсан элч нар ёсы н дагуу б элтгэсэн үнэт бэлэг, цээж лүүлэн тогтоолгосон аман захиаг авч Их Монгол Улсын худалдаачид осолдохын өмнөхөн Бухарт хүрч очжээ. Чингисийн эвийн харилцаатай байх гэсэн аман захианы үг Шах Мухаммедын санаанд хэдийгээр нийцсэн боловч Чингис хаан “ Мухаммед Шах чамайг би хүүгээ гэж үзнэ” гэж хэлүүлсэнд нэн их дургүйцэн “намайг хэт доорд үзлээ” хэмээн уурлажээ3. Уг нь монгол ёс заншлаар бол хэнийг ч бай “хүүгээ гэж үзлээ” хэмээн хэлэхэд тэр нь эв эеийг их хичээсэн, итгэл хүлээлгэсэн үг юм. Гэхдээ Чингис хаан чухам 1 2 3

Juvaini “The History o f the World Conqueror”. Manchester, 1961. 1-рботь. 79-ртал. (Э нэ номыг хойш ид Ж увэйни гэж товч заах болно). «Юан чаоши». Тэргүүн дэвтэр, 427-р тал. «Юан чаоши». М өн тэнд. 141-ртал.

119


М О Н ГО Л

ҮЛСЫ Н

ТҮҮХ.

II БОТЬ

ямар утгаар хэлсэнг таахад хэцүү. Хорезмын Шах Чингисийн элчийн ахлагч Махмудыг гагцаар нь нэг шөнө хүлээн авч аминчлан уулзаад Чингисийн хүчийг тандан мэдэхийг оролдсон, зарим нь бүхэл нууцыг нь мэдэж авч талдаа татсан гэх мэт мэдээ араб хэлний голдуу сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг. Дээрх гурван элчтэй зэрэгцүүлэн Чингисхаан 1218 онд Хорезм улсад худалдаачдыг явуулсан байна. Чингис хаан өөрийн хөвгүүд, ноёд, цэргийн дарга нарт тус бүр хоёр, гурван хүнийг арилжаалах зүйл эд мөнгөний хамт томилон араб худалдаачдыг дагалдуулан Хорезм улсад илгээхийгтушаажээ. Чухам ингэж 500 тэмээтэй 450 хүний бүрэлдэхүүнтэй монголын худалдааны нүсэр том анги Хорезм улс тийш хөдөлжээ1. Ч и нги с хаан “ эви й н гэр ээ байгуулж , хөрш ийн харилцаа барьж худалдаагаа өргөжүүлье” гэдэг саналаа давтан хэлүүлсэн аман захидлыг Шах Мухаммедад хүргэхийг нэгэн итгэлт худалдаачинд даалгасан байжээ. Ч и н ги си й н хэлүүлсэн ам ан захианд дурьдахдаа: “ Э рхэм улсы н худалдаачид манай талд хүрэлцэн ирснийг хариу буцаасан билээ. Тэднийг энд байсан байдлыг мөд сонсох бизээ. Би бас хэсэг худалдаачдыг эрхэм улсад хариу илгээв. Танай тэндэхийн ховор бараа олж авах хүсэлтэй. Б идни й хоорон д сайн х ар и лц аа тогтохы г дагалдаж далд муу сан аа орхигдож, үүдэн гарч болох бүх самуун арилах болно”2 гэжээ. 1218 оны хавар монголын худалдаачид захын хот Отрарт очиж байхад гурван элч тэндээс Бухар орохоор явжээ. Отрар хотын дарга Инальчик гэдэг Теркин хатны ойр төрөл, ихээхэн ов зальтай, бас шунахай этгээд байжээ. Инальчик хан монголоос ирсэн худалдаачдын эд бараанд шунаж хувьдаа хураан авах муу арга сүвэгчилжээ. Ингээд тэдний дотор байсан нэгэнэтхэгхудалдаачин ёс журам сахиагүй хэмээн далимдуулж монгол худалдаачдыг шоронд хорьж Мухаммед Шахад “эд бүгдээрээ Чингисийн тагнуул гарцаагүй мөн байна” гэдэг гүтгэлгийн худал мэдээг яаралтай хүргэв. Шах Мухаммед ч уул мэдээг авмагц “эд барааг нь хурааж бүгдийг цаазал” гэж туш ааж ээ. Ш уналт И н ал ь ч и к хан ч хор о м х о н зуур зар л и ги й г ёсо о р болгож тэр олон худалдаачдыг харгислан алж унаа хөсөг, эд барааг нь дээрэмдэн хурааж авчээ. 450 хүнээс ачаа хөтөлж явсан гагцхан жинчин нуугдан амь зулбан гарч арай ядан буцаж монголдоо ирээд тэрхүү аймшигт хэргийн бүхий л үнэн байдлыг Чингис хаанд нэг нэгэнгүй илтгэжээ. Чингис хаан Отрар хотод өөрийнх нь худалдаачид тийнхүү зэрлэгээр алагдсанд Рашид-ад-Дины өгүүлснээр “цаашид хэрхэвч тайван сууж чадахгүй болсон” байна. Тэрхүү эмгэнэлт хэргийг сонсоод Чингис хаан гурван өдөр, гурван шөнө гашуудал үйлдэн мөнх тэнгэрт цацал цацан Бурхан Халдунд гарч залбиран мөргөж өшөө хонзон авахад туслахыг дээд тэнгэрээс гуйсан3 гэж Рашид-ад-Дин б и ч сэн б ай н а. О трары н х эр эг явд лы н тухай б о д и то й м эд э э А раб худалдаачин И бн-аль Асирын тэмдэглэлд бусдаас тодорхой бичигджээ. Дээрх эмгэнэлт хэрэг явдал Чингис хаан Дундад Азийг дайтахын нэгэн 1 2 3

120

«Юан чаоши». тэргүун дэвтэр, 141-142-р тал. Ж увэйни. I боть. 79-р тал. Раш ид-ад-Д ин. Сборник летописей. I боть. II дэвтэрт.


IАНГИ. Монголын ю

га о н

улс байгуулаглслн нь. Ill булэг. Чингисийн байман лмуулал, Монгол гүрэн

гол шалтаг болжээ. Гэхдээ Чингис хаан бас л хөнгөн хөдөлсөнгүй, болсон хэргийн нарийн учрыг олохоор Шах Мухаммедад дахин яаралтай элч төлөөлөгч заржээ. Элчийг Вахраа гэдэг лалын мөргөлтөн ахалж хоёр монгол хүн дагалдж ээ1. Элчээр хүргүүлсэн аман захианд хэлүүлсэн нь: “Чи энэ орны худалдаачны мууг үзэхгүй гэж над итгүүлэн амласан биш үү. Чи үгэндээ хүрсэнгүй. Ийм үнэнч биш байх нь хаан хүмүүнд жигшүүртэй. Хэрэв би чиний буруугаар худалдаачид алагдаагүй гэж үзэх ахул чиний тэр хотын даргыг надад залхаан цээрлүүлэхээр барьж өг, хэрэв өгөхгүй бол байлдахад бэлтгэнэ”2 гэжээ. Мухаммед Шах Чингисийн шаардлагыг хүлээн авахгүйгээр барахгүй бүрэн эрхт элчийн ахлагч Вахрааг алж, хоёр монголын үсийг хусч доромжлоод хөөн буцаажээ3. Зарим номд ахлагчийн үсийг хусч хоёр монголыг алсан гэж бичнэ. Дашрамд нь өгүүлэхэд Чингисийн энэ элч төлөөлөгчийн талаар худалдаачдын түрүүнд очсон, зэрэг очсон, хоёр дахин очсон, сүүлд очсон гэх мэт янз бүрээр сурвалжид бичсэн байна. Чухам ийм байдалд Чингис хаан Хорезм Шахын улсад дайн зарлахаас өөр замгүй болсон байна. Энэ тухай В.В.Бартольд хэлсэн нь: “Одоогийн олон улсын харилцааны үүднээс авч үзсэн ч Чингис Хорезмд дайн зарлах бүрэн эрхтэй байсан”4 гэж ээ. Гэвч энэ бол Ч ингисийн Дундад Азид хийсэн дайны хөдөлшгүй гол шалтгаан гэж хараахан үзэж болмооргүй мэт байна. Хятад, Дундад А зийг байлдан эзлэх нь Чингисийн гадагш хийх дайны холын стратеги байсан нь мэдээж бизээ. Хорезмыг байлдахад замын хаалт болон оршиж байсан Баруун Ляо (Хар Хятан) улсын хүчийг бүрмөсөн арилгах хэрэгтэй байлаа. И ймээс Чингис хаан 1219 онд Зэв жанжнаар удирдуулсан хөнгөн морин цэргийн хүчээр Хар Хятаны эзэн Хүчүлэгийн хүчийг амархан бут цохиж Дорнод Туркестаныг эзлэн авч Их М онгол Улсад нэгтгэв. И нгэж Монгол улс Хорезм Ш ахын улстай шууд хил нийлэх болов. Бас Сүбээдэй жанжнаар удирдуулсан морин цэргийг мэргидийн үлдэгдэл хүчийг тэгш итгэхээр илгээж гүйцэтгүүлэв. Чингис хаан Хорезмыг дайлахын өмнө тангудын эзэн Бурханд элч зарж хэлүүлсэн нь: “ Баруун гар чинь болъё гэж чи хэлсэн биш үү? Сартул улсад алтан аргамжаа таслуулаад би хариу авахаар мордов. Баруун rap болж морил!”5 гэжээ. Тангудын Бурхан, Чингисийн элчийгхүлээн авч хэлүүлсэн үгийн учрыг олж ядан байтал даамал түшмэл Аша Хамба (Гомбо) урдуур нь орж хэлсэн нь: ”хүч хүрэхгүй бол хаан юунд болов”6 гэжээ. Тангудын эзэн ч зөвш өөрсөн байдалтай юу ч дуугарсангүй ажээ. Тусгайлан бичиг захиа ч хийж өгсөнгүй, элчийг цулгуй буцаажээ. И нгэж Тангудын эрх м эдэлгүй э зэ н урьды н ам лалтаас ухарч Ч и н ги си й н ц эр эгт туслам ж үзүүлэхээс эрс татгалзсан хэрэг байж ээ. Ч ингис хааны хариуг сонсож 1 2 3 4 5 6

Ван Чжилай. «Чжун-я шиган» - («Дундад Азийн түүхийн тойм») Чанша. 1986, 428-429-р тал. Ш .Нацагдорж. «Чингис хааны цадиг». 142-р тал. Ш .Нацагдорж. М өн тэнд. В.В.Бартольд. «Туркестан в эпоху монгольского нашествия». С П б., 1898-1900, 4844-р тал. «МНТ». §256. «МНТ». §256.

121


М О Н ГО Л

ҮЛСЫ Н

ТҮҮХ.

II в о т ь

ихээхэн зэвүүцэж хэлсэн нь: “Аша Хамбад яаж ингэж хэлэгдэх билээ. Урьдаар тэдэнтэй очиж байлдвал зохилтой биш үү. Гэвч өөр хүнд зорьж байгаа тул энэ удаа больё. Мөнх тэнгэрт ивээгдэж алтан жолоогоо бат татаж ирвэл тэр цагт магад болтугай” 1 гэжээ. Ч и н ги с хаан со л о н го с улсад цөөн тоон ы м орьт ц э р эг оруулж , солонгостой харилцах харилцаа тогтоожээ. Гэхдээ Чингис хаан солонгосыг тайван замаар эрхэндээ оруулах бодлого баримталжээ2. Ямар ч гэсэн Их Монгол Улсад учрах гадны аюулыг арилгаж, дотоодын хамгаалалтыг нэгэн адил эрс чангалж ээ. Э нэ нь Хүчүлэгийн уравлага, Н айм аны үлдэгдэл хүчний зан авир, Ойн иргэдийн үймээн, Хорь түмэдийн бослого зэргээс сургамжлагдсан Их М онгол Улсын дотоод нэгдлийг гүйцэд тогтвортой хангахад оршиж байв. Ингээд Алагаа бэх гүнжээр монголын өмнөд хэсгийг, дүү Отчигин ноёноор Хархорум төвтэй монгол орноо захируулан тэдний мэдэлд тодорхой тооны (20 мянга) цэрэг үлдээжээ3. Ер нь Хорезмыг дайтах нь Алтан улсыг дайлахаас их ялгаатай байж ээ. Тухайлбал, замы н хол, занш ил өөр, ш үтлэг ондоо, дотоод байдлыг гүйцэд тооцон судлаагүй, цэргийн байрлал чадвар хэр зэргийг сайн мэдэж аваагүй, бас тэгээд халуун цөл туулж өндөр даваа давж, олон гол мөрөн гатлах байжээ. Чингис хаан Хорезмыг дайлах дайнд урьдаас ихээхэн бэлджээ. Юуны өмнө Алтан улсыг дайлах үед дагаар буюу олзлон ирсэн цэрэг зэвсгийн мэргэж илтэн, уран дархчуудыг аш иглан зэр зэвсгээ угсрах, засварлах, хурцлах, шалгах ажил хийжээ. Сал, завь үйлдэх, хөөргөн гүүр тавих ажлыг гадна дотнын мэргэжлийн хүмүүсээр хийлгэжээ. Бас их бууны ангийг хятан угсаатан Задархун гэгч удирдсан бөгөөд тэрээр хятан, зүрчид, хятад хүнээс бүрдсэн холимог цэргийн ангийг тусгайлан байгуулж хошуучлан байлдахаар явж ээ4. Сүүлдээ Задархун олон удаа гавъяа байгуулж Чингисийн магтаалыг хүлээж ж анж ин цол хүртсэн гэдэг. Задархуны захирсан их буугийн ангид хот дэлбэлэгч “галт буу”-наас гадна “чөдөр оньс” гэдэг үхэр буу байж тэр буугаар чулуу, төмөр хэрэглэн холоос хүчтэй харвадаг байсан байна. Их буугаа салгаж тэм ээнд ачдаг байж. М орьт цэргийг дагалдан б ар и л га ч и н , т ө м ө р ч н и й , засв ар ч н ы , сурч и н ы , агтч и н ы , м уж ааны , эмнэлгийн гэх мэт тусгай ажил үүрэг хариуцсан арын албаны бие даасан анги салбар дагалдан явдаг байж ээ. Ч ингисийн арм ийн цэрэг тус бүр дөрвөн хөтөлгөө морьтой явахаас гадна хүн бүр нэг нэг нум сум, сумны ховд хоёрыг авах бөгөөд түүнээс нэгийг ил авч, нөгөө нэгийг ус оруулахгүй битүүмжлэн авч явдаг байжээ. Бас зэвсгээ ирлэх хурцлах билүү, цалам (бугуйл) нэгийг авч явна. Тэр ч байтугай цэрэг бүр зүү утастай, мяндсан цамцтай явна. М яндсан цамц заавал өмсөхийн учир гэвэл сумны зэвийг халхалж чаддагт оршино. Цэрэг бүр зэр зэвсгээ хайрлах, арчлах тухай хатуу журам дүрэмтэй байж. 1 2 3 4

122

«МНТ». §256. Ч.Далай. «М онгол Солонгосын эртний түүхэн харилцаа». УБ., 1998, 14-р тал. Сайшаал. «Чингис хааны товчоон». 771-р тал. Сайшаал. «Чингис хааны товчоон». 775-р тал.


IАНГИ. Монголын нэглсэн улс байгуулаглсан нь. Ill бүлэг. Чингисийн бай/шн лагуу/ш, Монгол гурэн

Чингис хаан аян дайнд гарахын урьд Алтайн сүрлэг уулсаар дамжин явах зам харгуйг урьдчилан засуулжээ. Үүнд, Алтайн уулсын зам барилгын ажлыг гуравдугаар хүү Өгэдэй, Тэнгэр уулын зам гүүрийн ажлыг хоёрдугаар хүү Цагаадайд хариуцуулжээ. Тийм хариуцлагатай ажлыг Өгэдэй, Цагаадай хоёр хариуцан ш уурхайлан хийлгэж их ц эрэг хөдлөхөөс өмнө н эгэн т гүйцэтгэж дуусгажээ. Туулай жил буюу 1219 оны хавар Чингис хаан Их хуралдай хуралдуулж Хорезмыг дайлах асуудлыг гол болгон хэлэлцүүлжээ. Их хуралдайгаас дайны бэлтгэл хангагдсан, их цэргийн явах чиглэл зам зөв тогтоогдсон, дайн хийх төлөвлөгөө сайн боловсрогдсон, их цэргийг Чингис хаан биеэр удирдах нь зүйтэй гэдэг шийдвэр гаргажээ. Их хааныг хамгаалах торгон цэрэг, дагалдан явах сайд, жанжин нарыг тогтоож, арын алба, цоохор ц эр ги й н асуудлы г тус тус х эл эл ц эн ш и й д вэр лэж ээ. Х атдаас м эргэн бодлогот Хулан хатнаа авч бас хөгжимчин, бүжигчин 20 үзэсгэлэнт охид дагуулжээ. Мөн Есүй хатны санаа оруулснаар Их хааны орыг залгамжлах хөвгүүн Ө гэдэй м өн гэд ги й г б и ч гээр бичиж ү л д ээж ээ. Т эрхүү Их хуралдайгаар бас Алтан улсыг дайлсан дайны дүн, цааш ид үргэлжлэн байлдах ажлыг Мухулайд хариуцуулсан тухай, тангудын эзэн Бурханыг дахин дайлах, улсын хил хязгаарын хамгаалалт, Ойн иргэн болон Хорь түмэдийн нутагт дэг журам сахиулах, ард олныг амар тайван амьдруулж улсын эдийн засгийг түргэн өөд татах, эзлэгдсэн харь улсын ард иргэдээс алба гувчуур татах зэрэг олон асуудал хэлэлцэн шийдвэрлэж мөн эх улсаа хааны ордны хамт хариуцан сахиж үлдэх хүнийг томилж үүрэг даалгавар өгчээ. Чингис хаан мордохын өмнө гурван хоног уул усанд мөргөх, овоо тахих, бөө бөөлүүлэх, өдөр судар үзүүлэх, хатад, үр ач нартаа захиас захих зэрэг ёслол гүйцэтгээд холын аян дайнд мөнх тэнгэрийн хүчинд итгэн морджээ. Энэ тухай “ Монголын нууц товчоо”-нд бичсэн нь: “Туулай жил Чингис хаан хатдаас Хулан хатанг авч, дүү нараас Отчигин ноёныг их ордондоо үлдээгээд Арайн даваагаар давж Сартул улстай байлдахаар м орилов” 1 гэжээ. Чингис хаан 600 000 буюу 700 000 их цэргийн хүчээр Хорезмыгдайлав х эм ээн араб х эл н и й голдуу зари м сурвалж и д т э м д э г л э с э н байдаг. В.В.Бартольд тэр үед Чингисийн цэрэг 200 000-500 000-ын хооронд байсан гэжээ. Бодитойгоор авч үзвэл энэ бүхэн нь арай хэтрүүлсэн тоо мэт юм. Ч ингисийн цэрэг 120 000-аас давж байсан удаа хэзээ ч байхгүй билээ. Чингисийн дайлахаар явж буй 20 сая хүнтэй Хорезм маш олон цэрэгтэй улс гэгдэж байсан бөгөөд албан ёсны тоогоор тэр үед 400 000 цэрэгтэй байжээ. Иймээс хоёр сая хүрэхгүй монголоос тийм олон цэрэг гарахгүй нь м эд ээж б и зээ. Ц эргий н сүр хүчээ м андуулахы н тул м онголы н хаад цэргийнхээ тоог үргэлж өсгөн өргөж хэлдэг байж ээ. Ч ингисийг дагаж хөдөлсөн байлдаанд шилдэг монгол цэрэг 80 000 орчим, арын алба, цоохор цэрэг нийлээд 60 000 гаруй нийт 140 000, Зэв, Сүбээдэй, Тогочар нарын удирдсан 15 000 цэргийг оруулахгүйгээр бодсон байна. Дээрх арын албаны 1

«МНТ». §257.

123


М О Н ГО Л

ҮЛСЫ Н

ТҮҮХ.

II БОТЬ

буюу цоохор цэргийн ангийн 50 000 гаруй нь зүрчид, тангуд, уйгар, хятан, харлагуудаас бүрдсэн байжээ. Ч ингисийн цэрэг аль чиглэл замаар Алтайн нурууг давсныг хэдэн янзаар хэлэх боловч цэрэг дайны нууцтай холбоотой байсан учир тухайн үед цэрэг явсан газрыг тодорхой гаргаж тавиагүй мэт байдаг. Монгол Алтайн хаагуур давсан талаар эрдэмтэд хоёр гурван газрыг таамаглан хэлсэн байдаг. Ховд аймгийн нутагт Алтайн Улаандаваа гэж буй. Тэр Улаан давааг давж гол хөндийг уруудан явсаар Тэнгэр уулын ар хормойд хүрнэ. Улаан даваа гэдэг газар Ч ингисийн морьт цэрэг явсан жим (нарийхан зам), Чингисийн мориноос буусан чулуу, Чингисийн цэргийн дөрөө хавирсан хавцал, тахилгын улаан овоо зэрэг нэртэй газар орон байдаг. Их цэрэг хөдлөхийн өмнө Зэв, Сүбээдэй, Тогочар нарт тав, таван мянган цэрэг өгч гурван чиглэлээр дэс дараалан Алтайг давуулсан билээ. Чингис хаан тэр гуравт тушаасан нь: “Султан хааны нутгийн дундуур явж цаана нь гараад биднийг очиход хамтран нийлтүгэй” 1 гэжээ. Чингис хаан энэ гурвын Алтайг давсан замын аль нэгээр нь явсан байж таарна. Тухайн байдлыг ажиглавал Зэвийн явсан замаар явсан байж болох байна. Зэв жанжны удирдсан 5 000 хошуучлагч морьт цэрэг 1218 оны тэсгим өвлийн хүйтнээр Монгол Алтайн нурууг давжээ. Тэр тухай судар түүхэнд “цэрэг морьдын ихэнх нь үхсэн” , “их цасанд морины туурай нь хөлдөж эсгийгээр боосон” , “олон цэрэг хөлдөж үхсэн” , “үхсэн нь цөөн, эцэстээ тултал ядарсан” , “дахин байлдах чадваргүй болсон”, “цаст Алтайг тэвчээртэй давж чадсан” гэх мэтээр ярьж бичсэн байдаг. Зэвийн цаашдын ажиллагаанаас харвал Зэвийн цэрэг маш хүнд нөхцөлд Алтайн уулсыг бараг бүрэн бүтэн давж чадсан шиг байдаг. Энэ нь 1219 оны хавар бөгөөд тэрээр Шах Мухаммедын цэрэгтэй эрэлхэг тулалдсанаас тодорхой харагдана. Зэв жанжин Алтайн уулсыг давсан урт замыг туулж урин хавар болж байхад Дундад Азийн нутгийн нэгэн ногоон хөндийд бууж (одоогийн Туркестаны нутагт) агт м орио ам рааж , идэш ууш цуглуулж , алж аалаа тайлж б ай ж ээ. Ш ах Мухаммедын харгис үйлдэлд дургүйцсэн нутгийн ардууд Зэвийн цэрэпг дэмжлэг тусламж үзүүлж, зарим нь замчлан газарчилж байсан байна. Тэр бүх байдлыг Шах Мухаммед мэдээд ихэд уурлан, ядарч зүдэрсэн дээр нь дарж сөнөөе х эм ээн биеэр ш илдэг морин цэр ги й н анги авч З эвтэй тулалдахаар тэр газар иржээ. Зэв ч нутгийнхны дэмжлэгтэйгээр эсэргүүцэн байлдахаар нэгэн уулын хавцалд хоригложээ. Ингэж Шахын цэрэгтэй хэдэн өдөр ухрах, дайрах, харвах, сүрдүүлэх зэрэг олон аргаар тулалдаж, нэг удаа Шах Мухаммед ч баригдах шахжээ. Нэгэн орой уулын хавцалд маш олон түүдэг гал асааж үлдээгээд Зэв жанжин цэрэг морь, зэр зэвсэг, хоол хүнс, өвчтөн шархдагсдаа цөмийг авч ухран явсан байжээ. Шах Мухаммед өглөө эрт байлдахаар босч хартал Зэвийн цэрэг байсан газар юу ч үлдсэнгүй, түүдэг галд хууртсанаа мэдэж “ийм эрэлхэг, ийм самбаатай байлдааны ц эрги й г одоо хүртэл ү зээгү й ” х эм ээн хэлээд З эв и й н цэрги й г нэх эн 1

124

«МНТ». §257.


IАНГИ. Монголын нэглсэн улс байгуулаглсан нь. Ill бүлэг. Чингисийн байллан лмуу/ол, Монгол гүрэн

хөөсөнгүй цэргээ авч буцжээ1. 1219 оны зун цаг эхэлж байхад Чингисийн удирдсан их цэрэг Эрчис мөрөн хүрч хороолон буугаад зуны цагийг тэнд өнгөрүүлж цэрэг морио амраан, бүх цэргээ бөөгнөрүүлэн сургуулилж, цэргийн анги салбарын зохион байгуулалт, арын албаны хангамж зэргийг шалган цэгцэлжээ. Бас Сэцэдийн зөвлөлийн нууц хурал хийж Хорезмыг яаж байлдах, ямар замаар явах, хэдэн чиглэлээр дайтах зэрэг байлдааны тактикийг хэлэлцэн тогтжээ. Шах Мухаммедэд элч давхиулан хүч сорин байлдахаар ирснээ урьдчилан м эдэгдж ээ. И н гээд ц эр гээ дөрвөн зам болгон байлдааны аж иллагаа эхэлжээ. Нэгдүгээр жигүүрийг Цагаадай, Өгэдэй удирдаж шууд Отрар хотыг б үсл эн б ай л д аж н ү гэлт аж и л л агаа ү й л д сэн И н а л ь ч и к и й г ам ьд аар баривчилж авахаар явжээ. Зүчээр удирдуулсан цэрэг Аму-даръя мөрний дээд урсгалаар; Алаг Чэрби, Таха нарын удирдсан цэрэг Бенакет, Ходжент хотын чиглэлээр тус тус давш иж байлдахаар хөдөлжээ. Ч ингис, Тулуй хоёрын удирдсан цэргийн гол хүч их цөлийг туулан худалдаа, гар урлал их хөгжсөн, түүх соёлын дурсгалт хот агсан Бухарыг шууд чиглэжээ. Бухар хот бол тэр үедээ лалын шашинтны мөргөлийн төв болж байжээ. Цагаадай, Өгэдэйн удирдсан цэрэг Отрар хотыг 1219 оны 9-р сард бүслэв2. Отрар хот нь Хорезмын худалдаа арилжаа, олон улсын харилцааны чухал зангилаа бөгөөд нэг үгээр хэлбэл тэр улсын үүд хаалга нь болж байв. Их ч бэхлэлт, харуул хамгаалалттай бас олон тооны цэрэгтэй байжээ. Хотын дарга Инальчик хан бол Теркин хатны садангийн их эрх дархтай Шах М ухаммедын бодлогод нөлөөтэй хүн байж ээ. Хотыг хамгаалахад зориулан Шах Мухаммед нэмэгдэл цэрэг илгээсэн байжээ. Инальчик хан ч хийсэн нүгэлээ мэдэж, ямар ч байдалд амьд гарахгүй толгойгоо авахуулна гэж үзээд нүүрлэн ирж буй монгол цэрэгтэй үхэх сэхэхээ үзэхээр шийдэж цэрэг эрээ, хотын хүн ардаа “буруу номтон зэрлэгчүүдэд бууж өгвөл Аллах бурхан өршөөхгүй” , “эзэн Мухаммедын ариун дайныг хийе” гэх мэтээр ятган ухуулж байж ээ. Хотын хэрэм дээрээс И нальчик монгол цэргийг дурандан харж, сүрэнд нь айн сандарч байсан хэм ээн тэр үеийн араб сурвалжид тэмдэглэжээ. Отрар хотын цэрэг, ард иргэд монгол цэрэгтэй бүтэн таван cap тулалдаж эцэстээ хүч сульдсан буюу Харц, Хас нар шилдэг морин цэргээ авч шөнөөр хотын гол хаалгыг нээж монгол цэрэгт бууж өгснөөс Отрар хот арга буюу эзлэгджээ. Монгол цэрэг Отрар хотыг үнсэн товрог б олгосон х эм ээн тэр үеи йн бүх сурвалж бичигт адил утгаар бичсэнээс үзвэл монголчууд тэнд ихээхэн харгислал үйлдсэн нь үнэн байна. И нальчик баригдан Самаркандын орчим Чингис хааны явуулын ордонд хүргэгдэж урьд хийсэн нүглийнхээ төлөө цаазлагджээ. Цагаадай, Өгэдэй хоёры н удирдсан монгол ц эр эг О трараас өөр тийш явж байлдааны ажиллагаагаа үргэлжлүүлэв. М өн Зүчийн удирдсан цэрэг С ы рь-дарья мөрний дагуу хийсэн дайн амжилттай болж олон хот бэхлэлтийг онцын хохиролгүй эзлэн авчээ. Алаг, Тахай нарын удирдсан цэрэг мөн байлдан 1 2

Сайшаал. «Чингис хааны товчоон». 782-р тал. Juvaini. “The History o f the World Conqueror” , p. 83.

125


М О Н ГО Л

ҮЛСЫ Н

ТҮҮХ.

II БОТЬ

эзлэх ёстой хот, газар, оронг эзэлсээр Ходжент хотод хүрчээ. Тухайн үед монгол цэрэг Хорезмын бүх нутгаар тархан байлдаж байлаа. Чингис, Тулуйн удирдсан төв хүч шууд Арабын элсэн цөлийг гатлан Бухарт хүрэхээр эрслэн хөдөлжээ. Монголын цэргийгтэрхүү их элсэн цөлөөр нэгэн туркмен хүн газарчилж, хэн ч мэдэхгүй нууц дөт замаар дагуулан Бухар хотод амархан хүргэсэн гэдэг. Уул замыг сүүлдээ “Хааны зам ” хэмээн н э р л э ж э э 1. 1220 оны гуравдугаар сард Ч ингисийн цэрэг Бухар хотод хүрэлцэн очиж хотын гадаа хороолов. Бухар хотыг хоёр түмэн цэргээр хамгаалж байсан гэд эг2. Харин хотын лам нар эрдэм ухаан, ш аш ин мөргөлийн төв үзэсгэлэнт Бухар хотоо хамгаалахад хамгаалах цэргээс илүү шахам үнэнч баатарлаг тэмцсэн гэдэг. Монгол цэрэг хотыг 3 өдөр бүслэн байлдахад хотын захирагч жанжин цэргээ авч хотоос гарч зугатсаныг хэсэг монгол цэрэг араас нь нэхэн хөөж Амударъя мөрний орчим гүйцэж бут цохижээ. Харин хотын гол дундах цайзанд үлдсэн 400 гаруй морьт цэрэг, хоты н зари м иргэд, сү сэгтэн хар лам нар н и й л эн 12 өд р и й н турш Чингисийн цэрэгтэй амь хайрлахгүй баатарлаг тулалдаж ихээхэн хохирол сүйтгэл учирсны эцэст хүч дутагдан арга буюу ялагджээ. Хотын хаалгыг оршин суугчид нээж өгснөөс хохирол сүйтгэл бага гарсан байна. Арабын ертөнцийн түүхэнд Бухар хотын эмгэнэлт хэрэг хэмээн монголчуудыг үзэн ядаж бичсэн байдаг. Тэд нарын тэгж бичих нь ч зүйн хэрэг. Чингис хаан хотыг эзэлж rap урчуудаас бусад олон хүнийг алж хядсан, мөргөлийн дуганыг нь эвдэлж устгасан гэдэг. Хэдийгээр тэр үед Чингисийн цэргийн тогтоосон хууль ёсоор эсэргүүцэл үзээгүй бууж өгсөн хот бэхлэлтийг эвдэхгүй, хүн ардыг нь алж талахгүй, харин эсэргүүцэл их үзүүлсэн хотын ард иргэдтэй тооцоо хийдэг нэгэнт тогтоосон хуультай байсан хэдий боловч монгол цэрэг дэлхийн соёл иргэнш лийн нэгэн төв үзэсгэлэнт Бухарыг эвдлэн сүйтгэж , сүм дуганы г ш атааж сүсэгтэн олны г д ором ж и лсон ажиллагааг цагаатгаж болохгүй нь мэдээж бизээ. Бухар хотыг эзэлсний дараа Чингис хаан цэргээ авч “ертөнцийн диваажин” хэмээн алдаршсан Хорезмын ш инэ нийслэл Самарканд хотыг байлдан эзлэхээр давш жээ. Самарканд хотыг 50000 цэргийн хүчээр (заримдаа 40 мянга, 20 мянга, 11 мянга гэж бичнэ)3 Шах Мухаммедынхүү Тугай хан удирдан хамгаалах үүрэг хүлээж байсан ажээ. Гэвч тэрээр хамгаалах ажлыг муу удирдаж хотын иргэдийн санал сэтгэлийг ихэд алдагдуулжээ. Бас Бухарыг монгол цэрэг түргэн эзэлж сүйтгэсэн тухай болон Ч ингисийн цэргийн хүч юунд ч дийлдэшгүй гэдэг мэдээ тэр хотоор бас түгэн тархсан байжээ. Чингис хаан Самарканд хотыг хоёр өдөр тойрон явж ажиглалт хийгээд гуравдахь өдрөөс байлдаан эхэлжээ4. Тэр үед Зүч, Цагаадай, Өгэдэй, Алаг нарын удирдсан цэрэг бас Самаркандад ирж Чингисийн цэрэгтэй нийлжээ. Ийнхүү хотыг 1 2 3 4

126

Ван Чжилай. «Чжун-Я шиган». 433-434-р тал. Ж увэйни. I боть. 103-р тал. «Юан чаоши» тэргүүн дэвтэр, 146-р тал. В.В.Бартольд анхлан Самарканд хотыг 20 000 цэрэг хамгаалж байсан гэж бичж ээ. В.В.Бартольд. сочинения. 1963. 1 боть. 477-р тал. Ван Чжилай. «Чжун-Я шиган» 434-р тал.


IАНГИ. Монголын юглсэн улс Скшгуулаглслн нь. Ill булэг. Чингисийн блйллан мгуу/ш, Монгол гүран

бүсэлсэн монгол цэргийн хүч юунд ч дийлдэшгүй болжээ. Монгол цэрэг хотыг бүслэн довтолсон өдрөөс эхлэн хотын ихэс дээдэс, хар лам нар, сайд түшмэд, баячууд хотын иргэдээс нуугдан дараа дараагаар цувран ирж Чингист бууж өгч байж 1. Самаркандын дайнд Султаны тал 20 том заан хэрэглэж байсан гэдэг2. Харин монгол цэрэг ’’чөдөр оньс” хэмээх чулуу харвах буугаа чадамгай хэрэглэж байжээ. Монгол цэрэг зөвхөн таван өдөр л хотыг бүслэн ширүүн байлдсаны эцэст С ам арканды г амархан эзлэн авч олон м янган уран дархчуудыг олзолжээ. Чингисийн цэрэг Самарканд хотод хүрэлцэн ирэхийн өмнө Шах Мухаммед хэсэг хамгаалах цэрэг авч нийслэл хотоо орд өргөөтэйгээ хамт орхин зугатсан байж ээ. Ч ингис хаан Шах Мухаммедын зугатсан сураг сонсмогц “хэрэв тэр оргон зугатсан бол хөөн гүйц, шил даран мөшгө, гартаа оруулаагүй цагт бүү эргэж ирэгтүн” хэмээн зарлиг буулган Зэв, Сүбээдэй, Тогачур нарын гурван баатар жанжиндаа гурван түмэн шилдэг цэрэг өгч Мухаммедыг барьж авчирахаар араас нь нэхүүлжээ. Монгол цэрэг хоёр ч удаа түүнийг хөөж гүйцэн барих шахжээ. Бас зарим дотнын хамтран зүтгэгч нар нь түүнийг барьж авч хороохыг оролдсон ч удаатай. Гэвч Мухаммед арга мэх хэрэглэн баригдалгүй зугатсаар 1220 оны 12 дугаар сарын 1-нд Каспийн тэнгисийн нэгэн арал дээр очиж нуугдан сууж хүндээр өвчилж байгаад cap гаруйн дараа буюу 1221 оны 1-р сарын 11 -нд өвчнөөр нас барсан ажээ. Нас барах үедээ хаан ширээ залгамжлах урьдын шийдвэрээ цуцалж зоригт хүү Ж елал-ад-Динд “хаан сууриа өгөв” хэмээн тахир сэлмээ барьжээ. Үүнээс хойш Хорезмын эзэн хаан Ж елал-ад-Дин болжээ3. Ж елал-ад-Дин хоёр дүүгийн хамт Каспийн тэнгист эцгээ ёс төртэй оршуулаад Чингистэй байлдахаар нутаг буцжээ. Чингис хаан Сырь-Дарья мөрний доод урсгал дагуу хийсэн тулаан ам ж и лттай болж С ы гн ак , Д ж енд з э р э г олон бо о м т хоты г о н ц ы н эсэргүүцэлгүй эзлэн авсан тухай Зүчийн мэдээг аваад ихэд сэтгэл уужирч зугатсан Шах Мухаммедыг барьж авчрахад нэмэгдэл хүчин туслалцахыг Зүчид сануулав. Тэндэхийн лалын шашны лам нар, сурвалжит язгууртнууд албат ардаа дагуулан өчүүхэн ч эсэргүүцэл үзүүлэхгүйгээр бууж өгөөд хот тосгон, ард иргэдээ сүйрлийн аюулаас хамгаалж байжээ. Харин Сырь-дарья м өрний д ээд урсгалаар байлдсан Алаг ж анж ны ц э р эг маш ш ирүүн эсэргүүцэлтэй тулгарчээ. Ходжент хотыг хамгааж байсан Төм өр-м елик жанжин 1000 гаруйхан морин цэргийн хүчээр хуурай, усан замаар монголын цэрэгтэй эрэлхэгээр байлдаж байж ээ4. Араб сурвалжид энэхүү Төмөрм еликийн тухай бүхэл бүтэн үлгэр мэт зүйл бичигдэн үлдсэн байна. Ходжент хотыг бүслэн байлдах үед монгол цэрэг 20000, олзлогдогсдоос бүрдсэн цоохор цэрэг 50000 байсан гэнэ5. 1 2 3 4 5

Ж увейни. 1 боть. 107-р тал. Раш ид-ад-Д ин. I боть. 209-р тал. Сайшаал. «Чингис хаан товчоон». д оод дэвтэр. 812-р тал. Ж увейни. I боть. 91-95-р тал. В.В.Бартольд. С очинения. I боть. 485-р тал.

127


М О Н ГО Л

ҮЛСЫ Н

ТҮҮХ.

II БОТЬ

Монгол цэрэг Хорезмын хуучин нийслэл Ургенч хотыг байлдахаар 1220 оны долоо, найман сарын үеэр Самаркандаас мордоцгоож өвлийн эхэн сарын орчим тус хотод хүрэлцэн очжээ. Ургенч хотод монгол цэрэг хүрч ирэхэд хотыг захирсан эзэнгүй, Теркин хатан албат дагуулаа авч аль хэдийн зугатан явсан байлаа. Хотыг Хумар гэдэг ноён удирдан хамгаалжээ. Эртний түүхтэй, гоёмсог тэр хотыг эвдэн сүйтгэхгүй бүтнээр нь үлдээх сонирхол Зүчи тэргүүтэй зарим монгол ноёдод байжээ. Хэдийгээр энэ нь ухаалаг бодлого мэт боловч хотыг эзлэх дайны г удаашруулж, монгол цэргийг элдэв хагаралд хүргэж болзошгүй. И ймээс шууд эвдлэн дайрч түргэн эзэлнэ гэж Цагаадай үзээд Зүчийн саналыг эсэргүүцэв. Ах дүү хоёр ж анжин цэргийн бодлого болон хувийн зөрчлөөс болж санал ихээхэн зөрсөн нь цэргийн нэгдсэн удирдлагын сахилга зөрчигдөж хотыг эзлэх ажил удааш ирч, Ургенч хотын иргэдэд хүчээ сэлбэн байлдах боломж олгоход хүрч байжээ. Ийнхүү Ургенч хотыг 6 cap бүслээд авч чадахгүйг Чингис хаан сонсож Өгэдэйгээр удирдуулсан хүч сэлбэх цэргийг нэмж явуулжээ. Өгэдэй явж очмогцоо Зүчи, Цагаадайг эвлэрүүлэн зөрчлийг арилгаж хотыг дайран давших ш инэ төлөвлөгөө боловсруулж байлджээ. Шатах бодисоор хотыг харван өдий төдий олон байшинг шатааж мөн хэрэм хана эвдлэн дэлбэлэх “чөдөр оньс” их буугаар хотын хэрмийг зүг зүгээс буудаж дэлбэлжээ. Ургенч хотын иргэд Өгэдэйн нэмэлт цэрэг ирснээс хойш дахин бүтэн 8 өдөр хотоо эрэлхэгээр хамгаалан тэмцэж эцэстээ арга буюу давуу хүчинд автагдан ялагджээ. 1221 оны 5 сарын үед монгол цэрэг Ургенч хотыг гүйцэд эзэлж авсны дараа нэлээд их сүйтгэл учруулжээ. XIII зууны эхэн үед байсан Арабын түүхч И бн-ал-А сир монголчууд Ургенч хотыг эзлэхдээ голын далан боомтыг эвдэж усаар авахуулж юу ч үгүй болтол сүйтгэсэн ба бас гар урчууд үзэсгэлэнт охидоос бусад иргэдийг хядаж алсан гэж ээ1. Эсэргүүцэл их үзүүлсэн хот боомт, хүн ардыг өршөөхгүй гэсэн Чингис хааны зарлигийг дагаж бууж өгөхгүй хамгийн удаан тэмцэл хийж монгол цэрэгт нэн их хохирол учруулсан Ургенч хотын иргэдийг монгол цэрэг огт хайрлахгүй хүйс тэмтэрчээ. 20 000 гаруй урчууд олзлон монгол газар явуулаад бусад иргэдийг дээр дооргүй цөмийг толгой дараалан алсан гэдэг. Тэр үед Ургенч хотыг монголын 50 000 цэрэг дайран байлдсан хэмээх бөгөөд тэрхүү цэргийн хүн тус бүр хорин дөрвөн хүнийг өөрийн гараар алах тушаал авчээ2. Энэ бол бараг хагас сая хүн алсан гэсэн үг юм. Зарим зохиолд хотыг эзлэх байлдаанд оролцсон цэрэг эр бүрд 25 хүнийг боол болгон өгсөн гэж бичж ээ3. Ямар ч гэсэн Ургенч хотыг устгаж үй олон ард иргэдийн амь насаар тоглосон цэргийн ажиллагааг зөвтгөх аргагүй юм. 1221 онд монголчууд Хорезмыг бүрэн эзлэн авч ингэснээр Дундад Ази руу хийсэн монголчуудын аян дайн үндсэндээ шувтарлаа. Чингис хаан 1221 1222 онд Хорасан, Афганистан, Энэтхэгт аялан байлдав. 1221 онд Х о р езм ы н Ш ах М ухам м еды н хүү Ж е л а л -а д -Д и н 1 2 3

128

Ж увейни. I боть. 150-152-р тал. М.Бутиятов. «Государство Хорезмшаха». М ., 1986. стр. 153. «История стран Азии и Африки в Средние века». ч. 1. 1987.


IАНГИ. Монголын н э га с э н улс байгүулаглсан нь. Ill бүлэг. Чингисийн бай/шн лагуулал, Монгол г\рон

монголчуудаас эх нутгаа чөлөөлөхийн тул Афганистаны нутагт их цэрэг цуглуулж дайтах бэлтгэл хийжээ. Тэрээр маш эрэлхэг зоригтой дайчин ш алам гай хүн бөгөөд эц ги й н х ээ харимхай хулчигар занг бурууш аан зэм лэдэг байж ээ. Ж елал-ад-Д ины цэргийн хүчийг газар дээр нь очиж даруулахаар Чингис хаан итгэлт өрлөг Шихихутагт хэсэг цэрэг (30 000) өгч илгээв. Ж елал-ад-Дин Шихихутагийг тосон байлдаж түүний 30 000 цэргийг Перван хотын орчим бут цохив. Энэ бол Хорезм улсын нутагт монгол цэргийн амссан анхны том ялагдал юм. Чингис хаан уул мэдээг сонсоод Ш ихихутагийг нэг их зэм лэсэнгүй. Харин уужуу тайвнаар хэлсэн нь: “Шихихутаг ямагт ялан дийлж ирсэн тул ийм гашуун явдлыг огт амсаагүй. Иймд цаашдаа болгоомжтой болно” гэжээ. Ж елал-ад-Дин олзолж авсан монгол цэргийг маш их тамлан, ихэнхийг амьдаар газар булжээ. Монгол цэрэг дахин Ж елал-ад-Диныг ялж чадахгүй, удахгүй Хорезмын их Шах өндөр суудалдаа сууж, монголчуудыг эх нутгаасаа хөөнө гэдэг цуу тараажээ. Энэ бүхнийг Чингис хаан дуулж мэдээд юуны өмнө Ж елал-ад-Дины хүч цаашид өргөжин тэлэхээс болгоомжлон хурдан дарж сөнөөхөөр шийджээ. Ингээд Чингис хаан олзлогдон тарчлагдаж алагдсан монгол цэргүүдийнхээ төлөө гашуудал үйлдээд, Ш ихихутагийн ялагдал хүлээсэн газрыг биеэр очиж үзээд д ай н ы бай р л ал ы г буруу зохион байгуулсан гэж тэд эн д сануулжээ. Ингээд “Хорезм нутагг надтай тэнцэн байлдаж чадах зоригтон эр бол энэхүү Ж елал-ад-Дин султан мөн байна. Би тийм зоригтон эртэй эрслэн байлдах дуртай” гэж хэлээд биеэр их цэрэг авч Ж елал-ад-Диныг шахан байлджээ. Ж елал-ад-Дин монголчуудын түрэлтийг тэсч чадалгүй Афганистанаас Энэтхэг рүү ухран зугатаажээ. Чингис ч араас нь мөшгөн хөөжээ. Энэ тухай Афганы түүхч Казахд бичихдээ: “Чингис хаан Желалад-Диныг олзлохын тул Перван Ганшийн хоорондох зайг хялбархан туулж оч ж ээ” гэжээ. Зам зуураа Гурзив, Андраба, Бамдака, Т аликан, Герат, Фирузкук, Парван, Кабул, Кезин хотуудыг эзлэн авав. Чингис хаан 1221 оны намар И нд мөрний эрэгт Ж елал-ад-Д ины г гүйцэн очиж бүслэн авчээ. Уулын хавцал дотор бүслэгдсэн Ж елал-ад-Дины цэрэг хаашаа ч гарахын аргагүй мухардмал байдалд орсон ч баатарлагаар тулалдсаар байж. Чингис хаан түүний зориг баатарлагийг нүдээр үзээд ийм баатар эрийг хэрхэвч алж болохгүй, заавал амьдаар барьж авч хүндлэх ёстой гэж цэргүүддээ туш ааж ээ. Зоригт эр Ж елал-ад-Д ин цааш үргэлж лэн байлдах боломж нэгэнт үгүй болмогц гэр бүлтэйгээ салах ёс гүйцэтгээд Хорезм улсын тугийг нэг гартаа өргөж, нөгөө гартаа илд бамбайгаа барьсаар мөрний эргийн нэгэн өндөр хадан цохион дээр гарч үерлэн давалгаалсан мөрний усанд үсрэн орж морьтойгоо сэлсээр нөгөө эрэгт нь гарч монголын цэргийг гараараа чичин занаж байсан гэдэг. Чингис хаан түүний тийм их баатарлаг төрх байдлыг үнэхээр биш рэн, дэргэдэх бараа бологч нартаа: “Эцгийн хүү ийм л байгууштай” 1 гэж санаа алдан хэлсэн гэдэг. Ж елал-адДин Энэтхэг, Ирак, Бага Ази, Гүрж, Азербайжаны нутгаар дайлж үргэлжлэн ноёрхол тогтоож байжээ. Ж елал-ад-Дин Чингисийн нас барсныг сонсоод 1

Ш .Нацагдорж. «Чингис хааны цадиг». 147-р тал.

129


М О Н ГО Л

УЛСЫ Н

ТҮҮХ.

II БОТЬ

ихэд гашуудан: “ Надтай тэнцэх сайн эр нас баржээ. Цаашид би хэнтэй тэмцэн байлдах билээ” 1 гэж хэлсэн гэдэг домог бас байдаг ажээ. 1222 оны эцсээс 1224 он гэхэд Чингис хаан Орос, Европыг эзлэн байлдаж буй жанжнуудынхаа ялалтыг чих тавин сонсож, буцаан дуудсан Зэв, Сүбээдэйгээ хүлээж, Дундад Азийн үзэсгэлэнт бэлчээр нутгаар агт морьдоо амрааж Хорезмын нутагттаран байлдсан бүх цэргээ дуудан бөөгнөрүүлж, нэгэн удаа Их хуралдай хурж, Хорезмыг байлдан эзэлсэн тухай, Монголдоо буцах тухай болон эзэлсэн нутгийн захиргааны журмыг хэлэлцжээ. Мөн энд тэндээс дайнаар олзолсон агт морь, эд баялгаа хувааж цэгцлэн, хааяа цэргээ сургуулилан хөгжөөх журмаар ан герөө хийлгэж, эзэлсэн нутаг оронд даргач нарыг томилон явуулах ажлыг зохион байгуулж байжээ. Чингис хааны Дундад Азид байх тэр хугацаанд сайн муу зорилготой ч гэсэн түүхэнд тэмдэглэвэл зохих нэгэн чухал үйл явдал болсон. Их Монгол улсын түүх бичихэд тэмдэглэхгүй орхиж болмооргүй байна. Энэ нь Хятад газраас итгэлт шавь нараа дагуулан түмэн урт замыг туулан ирж Чингис хаантай уулзсан 70 гаруй настай даосын шашны бомбо лам Чан Чуний тухай юм. Энэ тухай эрдэмтэд ихэд сонирхон бичдэг. Сүүлийн үед Сайшаал «Чингис хааны товчоон», Ш .Нацагдорж «Чингис хааны цадиг» номондоо тус тус нэлээд дэлгэрэнгүй бичжээ2. Чан Чунь гэдэг нь бичгийн өргөсөн нэр бөгөөд жинхэнэ нэр нь Цю Цичжи гэдэг. Чингис хаан тэр бомбо ламыг чухам ямар зорилгоор урьсан, нутаг орондоо хаашаа ч явдаггүй, тэр ч байтугай, Өмнөд Сүн улсын хаан, Алтан улсын эзэн тус тус уриад байхад хөдлөөгүй тэр бомбо лам Чингисийн гагц удаагийн урилгаар тийм хол замыг туулж явсаар ирж уулзсаны үнэн учрыг үнэхээр тааж тайлахад нэн бэрх юм. Иймээс ч эрдэмтэд олон янзаар тааварлан тайлбарладаг нь зүйн хэрэг бизээ. 1148 онд Шандуньд төрсөн Цю Цичжи багаас сэргэлэн ухаантай, ном эрдэмд авъяастай бас тэгээд элдвийн ид шид үзүүлдэг байжээ. 19 настай гэрээсээ гарч багшаа дурсан жинхэнэ хуврага болж Бомбын ёсны дагуу эзгүй уулын агуйд бясалгал үйлдэн суужээ. Тухайн үедээ хятад даяар алдаршсан долоон том хуврага ламын нэг нь Чан Чунь арш мөн байжээ. Чингис хаанаас дэлгррэнгүй үгтэй захиаг Чан Чунь бомбод Лю Чжунлу3 гэдэг хятад хүнээр илгээсэн бөгөөд тэр захиаг бүрэн эхээр нь эрдэмтэн С айш аал «Ч ингис хааны товчоон» гэдэг зохиолы нхоо доод дэвтэр т нийтэлжээ. Академич Ш .Нацагдорж, Н.Иш жамц нар кирил үсгээр тус тус бас нийтлэсэн байна. Чан Чунь бомбо билгийн улирлын 1219 оны 12 дугаар сарын 18-нд Ш андуний Лай Чжоу нутгаас гарч Алтан улсын нийслэл Чжунду (одоогийн Бээжин)-д 1220 оны 2 дугаар сарын 22-нд хүрэлцэн иржээ. 1220 оны 10 Раш ид-ад-Дин. «Сборник летописей». стр. 209. Сайшаал. «Чингис хааны товчоон». дооддэвтэр. 833-854-ртал. Ш .Нацагдорж. «Чингис хааны цадиг»-т. 195-208-р тал. Лю Чжунлу гэдэг хятад хүн Чингис хааны эмч байсан. Бас дуут зэв сайн хийж чадна. Балжуд нуурын тангарагг оролцсон хамтран зүтгэгч юм. Алтан улсын нийслэлийг дайлахад замчилж байсан. Ч ингисийн элчээр зарагдаж байсан итгэлт хүн юм. «Ч эн-ж и-сы хан чжуан». Тайбэй., 1983.

130


IАНГИ. Монголын нэглон улс бийгуулаглсан нь. Ill булэг. Чингисийн блй/иан мгуулм, Монгол гүрзн

дугаар сард Чингисийн даалгавараар Отчигин ноён Чан Чунийг хоёр дахиа урьжээ. И ймээс Чан Чунь бомбо арга буюу итгэлт 10 гаруй шавь нараа дагуулан Монгол орныг дамжин явахаар шийдэж 1221 оны 2 дугаар сарын 8-нд Чжунду хотоос гарч Үнэгэн даваагаар давж Монгол нутгаар урт аялал хийжээ. Дагуулсан шавь нар нь бие хамгаалах, хоол унд хийх, тэмдэглэл үйлдэх, ажиглалт хийх зэрэг тус тусын ажлын нарийн хуваарьтай байжээ. Мөн оны дөрөвдүгээр сард Отчигин ноёны өмнөд ордонд хүрэлцэн ирж, Отчигин ноёнтой уулзаж удаан ярилцаж урьсан ажлын учрыг ойлгож авчээ. Отчигин ноёны дэргэд 10 гаруй хонож монголын ихэс дээдсийн ёсорхуу зан, өөрт нь итгэл үзүүлсэн байдал, тэд нарын бие даан асуудлыг зоригтой түргэн ш ийддэг, дүр төрх болон эзэн ноёд нь энгийн мөртлөө тансаг амьдардаг зэрэг олон зүйлийг мэдэж авчээ. Тэр бомбо ламын сэттэл ч өндөр байсан бололтой юм. Ингээд Бомбо лам Отчигин ноёны өмнөд ордноос гарч Хөлен нуурыг дайрч Хэрлэн голыг даган явсаар Туул, Орхон, Сэлэнгэ зэрэг голыг дамжин явахдаа монголын байгалийн үзэсгэлэн, уул ус модыг бишрэн гайхаж монголын малчин айл өрхийн амьдрал, худалдаа арилжаа, гар урлал зэргийг сонирхон тэмдэглэл хөтөлсөөр байж. Нэгэн газар монгол охид, хөвгүүд дуулан бүжиглэж байсанг сонирхсон байдаг. И нгээд тэр жилийн 6 дугаар сарын 28-нд Идэрийн голд хүрэлцэн очжээ. Өөрөөр хэлбэл цэвэр ус агаар, үзэсгэлэнт байгалтай монголын гурван голын сав газрыг хятадын бомбо лам ирж буй хаврын сайхан цагаар явж өнгөрөөжээ. Зам зуураа С э л э н г э м ө р н и й н э гэн салаа И д эр и й н го л ы н х ө вөөн д буй Чингисийн нэгэн хатны өргөөнд ирж саатан түүнтэй удаан ярилцж ээ. Байдлаас үзвэл тэр нь тангуд хатан биш Алтан улсаас авсан хятад хатан бололтой юм. Тэр хатнаас их зүйл мэдэж авсан нь тодорхой. Эрхэм бомбо ламтны аялалын нэгэн гол зорилго түүнтэй уулзах байсан ч байж мэднэ. Энэ бол хувраг лам нараар дамжуулан судалгаа хийлгэдэг нь хятад хаадын уламжлалт бодлого мөн билээ. Энэ үед хятадын настай бомбо ламтан их ч ажиглалт хийж, их ч юм үзэж, сайн муу их ч ухаан бодол зарцуулсан бизээ. Тэндээс Хангайн үзэсгэлэнт нурууг эгцлэн давж, Алтайн өвөрт ирж Чингайн балгасанд 7-р сарын 25-нд хүрсэн байдаг. Чингай тэнд тариа ногоо тарьж ургуулсан байдлыг нүдээр үзэж ихэд гайхан, бас Чингай ноёнтой ярилцсан байдлаас Монголын эзэн хаан Чингисийн урилга бол урилга, үг бол үг, тэр хуулийг хэн ч үл зөрчих байдлыг олж мэджээ. Чингайн нутагладаг урин дулаан газар өвлийг өнгөрөөж, Чингисийн буцаж ирэхийг хүлээх гэсэн бодол нь ийнхүү биелээгүй тул сарын дотор амжиж бомбын нэгэн жижиг мөргөлийн сүм байгуулж үлдээгээд үргэлжлэн цааш аялжээ. Бомбо ламыг цөөн тооны морьт цэргээр хамгаалуулан Алтайн нуруу давуулах ажлыг Чингай хариуцан гүйцэтгэж Арашин нэрт элчийг хамт явуулж Чингис хаантай аваачин уулзуулахыг тушаажээ. Чан Чунь бомбо арав шахам шавь нартайгаа Алтайн Улаан даваагаар давж Булган голыг уруудан Зүүнгарын элс манханыг өнгөрөн 8-р сарын 27-нд Тэнгэр уулын ард хүрчээ. Чан Чунь бомбо Тэнгэр уулаас цааш явсаар мөн оны 11-р сарын 18-нд Хорезмын ш инэ нийслэл Самарканд хотод

131


М О Н ГО Л

Ү Л С Ы Н ТҮҮХ. II БОТЬ

хүрэлцэн очжээ. Тэр өвлийг Самаркандад өнгөрүүлжээ. Самарканд хотод 100 000 гаруй хүн ард амьдран сууж тариа ногоо тарьж, арилжаа худалдаа эрхлэн, мөргөл үйлдэн хэвийн амьдарч байсан тухай Чан Чунь бомбын замын тэмдэглэлээс тодорхой харж болно. Монгол цэрэг Самарканд хотыг юу ч үгүй үн эсэн товрог болгосон гэдэг араб сурвалж ийн м эд ээ хэт дэгсдүүлсэн болох нь Самарканд хот монгол цэрэгт эзлэгдсэнээс ганцхан жилийн дараа очсон Чан Чунь бомбын тэмдэглэлээс мэдэж болж байна. Чингис хаан, Чан Чунь бомбыг Самаркандад ирснийг сонсоод тусгай элч зарж урилга ёсоор замын холыг алжаалгүй туулж хүрэлцэн ирсэнд талархал илэрхийлээд, урилгын бичиг алдалгүй хүргэж ажил бүтээсэн анхны элч Лю Чжунлу, бомбын аюулгүй байдлыг хамгаалан газарчилж ирсэн Чингайн элч Арашин нарт үүрэг даалгавар сайн биелүүлсэн хэмээн магтаал сайшаал хүлээлгэжээ. Ингээд Боорчи жанжинд мянган цэрэг өгч Чан Чунь бомбыг “Төмөр хаалгын боомт”-оор дагуулан гарч ирэхийг зарлиг болгожээ. Чан Чунь Самаркандаас 1222 оны 3 дугаар сарын 16-нд мордож 4 дүгээр сарын 5-ны өдөр Чингис хааны байсан явуулын ордонд хүрэлцэн очиж Чингис хаанд бараалхжээ. Чингис хаан алс холын замыг алжаалгүй туулж ирсэн Чан Чунь бомбыг ихэд хүндлэн хэд хэдэн удаа уулзан, олон олон сургаалийн мөн чанар, ёс дэглэм, их гүрэн удирдах арга ухаан, урт наслахад тус болох эм тан, дайн дажинаас үүссэн гай барцад, хараалыг зайлуулах зэр эг болно. Х ятадын бомбо лам Ч ингис хаанд хүний урт наслахын ид шидийг ч гагц биед нь нууцаар хэлж өгсөн бололтой байдаг. Н эгэнт нууцлан сахих ёстой түүний хэлсэн үг замын тэмдэглэлд нь ч бичигдсэнгүй нууцлагдсаар замхарчээ. Чан Чунь бомбо Чингис хаанд ирж бараалхсан нь ил далд хэд хэдэн зорилго агуулсан байж болмоор байна. Үүнд: Их Монгол Улсын газар нутгийн ерөнхий байдал, түүний нөөц баялаг, цэргийн хүчин чадал зэргийг тандан мэдэх; Чингисийн харь гаралтай бага хатантай нь тусгайлан уулзаж цуглуулсан мэдээ баримтыг олж авах; Монголын ард түмний ёс заншил, сүсэг биш рэлийг олж мэдэх; Ч ингис Алтан улсыг дахиж хэзээ дайлах ялангуяа, хятадын Өмнөд Сүн улсыг байлдах эсэх; бомбын сургаалыг монголд сурталчилан дэлгэрүүлэхийг Чингис хаанд итгүүлэн үнэмшүүлэх гэх зэрэг болно. Чингис хаан ч түүний хүрэлцэн ирсэн зорилгыг битүүдээ мэдэж байсан боловч, төрийн гадаад харилцааны ёсыг нарийн сахиж, нэгэнт урьсан зо ч н о о зоч н ы ёсоор хүндэлж э р д э м т эн м эр гэд и й н үги йг со н сд о г заншлынхаа дагуу Чан Чунь бомбыг хэдэн удаа хүлээн авч уулзсан бөгөөд уулзалтын тэмдэглэлийг монгол, хятад бичгээр хөтөлж байжээ. Чингис түүнээс хорвоо дэлхийн сонинг, амьдралын ухаан, байгаль, ертөнцийн үзэгдэл зэрэг олон зүйл асуужээ. Харин Чан Чунь бомбо нэг удаагийн уулзалтаар ан агнах ажилд биеэр бүү оролц. Мориноос унах аюул тулгарч болох юм байна. Хаан биеэ хамгаалж явагтун гэж захисан байдаг. Чан Чунь бомбыг хоёр жил шахам Дундад Азид байлгаж, эцэст нь түүний хүсэлтээр нутагт нь хамгаалуулан буцаажээ.

132


IАНГИ. Монголын нэглсэн улс байгуумглсан нь. Ill бүлэг. Чингиошн бай/шн лагуулал, Монгол гүрзн

Чан Чунь бомбын тухай Елюй Чуцай: “Би түүнтэй хэд хэд уулзсан... Ухаантай хувраг байсан... үе үе бие нь ихэд шаналан зовдог байсанг мэдэвч үхэж магад хэм ээн өөрт нь хэлдэггүй байв... Түүнийг хүний хувьд нь хүндэлдэг... Харин үзэл бодлыг нь таашаадаггүй, учир нь гэвэл бид хоёрын шаш ин шүтлэг хоёр өөр юм. Чан Чунь бомбын сургаалийг, би бурхны шашныг шүтдэг. Энэ хоёр сургаал харилцан бие биедээ харшилдаг” 1 гэх мэтээр ярьж байжээ. Үүнээс үзэхэд Чан Чунь бомбын сургаалийг монголд дэлгэрүүлж монголчуудын сүр хүчийг номхотгох зорилгыг тэргүүн зэрэгт агуулж байсан нь ил тодорхой байна. Чан Чунь бомбын замын тэмдэглэлийг түүний ш авьЛи Цзичэн (1193-1256) «Чан Чуньбомбын баруун газар зорчсон тэмдэглэл» нэртэйгээр бичиж үлдээжээ. Энэ нь Их Монгол Улсын түүхийг судлахад чухал нэгэн сурвалж болдог билээ. Чингис хаан Дундад Азид хоёр жил шахам онцын том дайн хийхгүй, аар саар дайн хийж, бослого хөдөлгөөнийг дарж, алба татвар авч, агт морьд цуглуулан ачаа хөсгөө бэлтгэж байсан тухай үйл явдлыг Чан Чунь бомбын замын тэмдэглэлд нэлээд тодорхой бичсэн буй. Бас хаан ш ирээний төлөө зөрчил үүсч магад гэдгийг Чингис хаан Дундад Азид байхдаа ахмад хүү Зүчийн байдлаас мэдэж авчээ. Тэгээд ч бас улсдаа яаралтай буцахгүй бол болохгүй болсныг олж мэдээд цэргээ авч тийнхүү буцсан ажээ. Чингис хаан ахмад хүү Зүчийг Хорезмыг захируулахаар үлдээж бусад хүүхэд, ноёд, жанжнаа дагуулан буцсан билээ. Чингисийн дайн хийгээгүй байсан энэхүү хоёр жил шахмын үйл явдлыг түүхчид их бүдэг судалжээ. Эзлэн авсан их гүрний нутгийг хэрхэн захиран баримтлах тухайг голчлон бодож бас бусад олон ажил үйлс амжуулсан ажээ. Чингис хаан Дундад Азид ийнхүү том ялалт байгуулсан нь олон учир ш алтгаантай байж ээ. Хорезм Ш ахын улс дотроо нэгдэлгүй, олон омог аймгийг зэвсгийн хүчээр нэгтгэн түр тоггоож байсан байна. Лалын шашны олон салаа салбар ч өөр хоорондоо зөрчил тэмцэл ихтэй бие биеэ дайсагнаж байж. Иймээс Шах Мухаммедын эсрэг санаа агуулж байсан олон газрын лал мөргөлтөн ард олныг өөртөө татаж нөхөд болгож чаджээ. Монголын цэрэгтоогоор Шах Мухаммедын цэргээс их дутуу байсан боловч байлдааны ур чадвараар илүү байсан нь тодорхой харагдаж байжээ. Чингис хаан дайн хийх явцдаа Хорезмын ноёрхогч ангийн хоорондын зөрчлийг чадамгай ашиглаж чаджээ. Ялангуяа, Теркин хатан, Шах Мухаммед, Ж елал-ад-Дин нарын хооронд зөрчилийгсүрхий овжин ашигласан байдаг. Ийнхүү монгол цэрэг нутаг буцах цаг болжээ. Ж елал-ад-Динтай байлдаж байхад хүний хэл мэдэх нэгэн сонин гөрөөс монгол цэрэгтэй дайралдахад “та нар эзэн хаандаа түргэн харьтугай гэж хэл ”2 гэж тэр гөрөөс хэлжээ. Зэрлэг гөрөөсний үгийг эрэгцүүлэн бодсон их эрдэмтэн Елюй Чуцай Чингис хаанд ”их муу зөгнөл байна. Түргэн нутаг буцах нь д ээр ” хэмээн зөвлөсөнд хаан ёсоор болгосон гэдэг домог байдаг байна. Ямар ч гэсэн сунжирсан удаан дайныг зогсоож эх нутагтаа буцах тал талын шаардлага аяндаа бий болжээ. Эх Ш .Нацагдорж. «Чингис хааны цадиг». 206-р тал. Ш .Нацагдорж. «Чингис хааны цадиг». 147-р тал.

133


М О Н ГО Л

УЛСЫ Н

ТҮҮХ.

II воть

нутгаасаа салж олон жил болсон, гэр орноо санасан цэргийнхээ бодол санааг ойлгон, нутагт нь аваачин амраах шаардлагатай байлаа. Их эзэн Ч ингис өөрөө ч гэсэн эх орондоо очиж алж аалаа тайлж Их М онгол Улсынхаа төр засаг, аж ахуйг сэлбэн тохинуулах цаг болсон гэж үзжээ. Тэрээр бас Тангудын Бурханы урвалтыг мартаагүй билээ. Ийнхүү Чингис хаан 1223 оноос нутаг буцах бэлтгэл хийж Куланбашид зуныг өнгөрөөгөөд, 1224 оны хавар нутаг буцах замдаа зуны дэлгэр цагийг Эрчис мөрний үзэсгэлэнт эрэгт (Хар Эрчист) өнгөрөөжээ. Тэр үед нэгэн түүхт үйл явдал болсон билээ. Эрчис мөрний эх орчим Буга Сочигай гэдэг газар Хорезмыг дайлсан дайны ялалтыг тэмдэглэж их найр хурим хийжээ. Монгол нутгаас нь хоёр ач Тулуйн хоёр хүү 10 настай Хубилай, 6 настай Хүчиг нар угтан ирж уулзаад Их Монгол Улсынхаа байдлыг танилцуулсан гэж сурвалжид тэмдэглэжээ. Тэр хоёр замдаа Хубилай нэг туулай, Хүчиг нэгэн буга харваж Чингисийг баярлуулсан гэдэг. Гэвч энэ бүхэн домгийн шинжтэй бөгөөд тэр хоёрыг хамгаалан олон ноёд, цэрэг, элч нар явж замдаа тийм ажил зохион байгуулсан байх. И нгээд тэндээс хөдөлж 1225 оны 2-р сарын сүүлчээр Туулын хөвөөнд буй ордондоо Чингис хаан 64 нас сүүдэр зооглон морилон ирсэн түүхтэй ажээ. Чингис хааны ерөнхийлөн удирдсан монгол цэргийн Дундад Ази, өрнө зүгт хийсэн таван жилийн (1219-1224) аян дайн ялалтаар дуусч, монголын цэрэг Дундад Ази, Афганистан, Пакистан, Умард Энэтхэг, Ирак, Иран, Азербайжан, Гүрж, Армен, Өмнөд Оросын тал нутгийг үндсэндээ байлдан дагуулав. Ингэж Их Монгол Улсаар төвлөсөн монгол гүрэн үүсч хятадаас гадна Дундад Ази, Иран, Орост хэд хэдэн бие даасан шинжтэй хаант улс тогтох үүд хаалга нээгдэв.

§4. Чингис хаан Тангудтай байлдсан ба түүний таалал төгссөн нь Чингис хаан 1225 онд баруун зүгийн байлдаанаас буцаж ирээд төдии л удалгүй Тангудын Ся улсын эсрэг дайтахаар шийдвэрлэжээ. Тангуд улс монголын хараат улс болж Алтан улсыг байлдахад тусалж байсан боловч монголын цэрэг баруун зүг байлдахаар явсан ба зарим нь хятадад байлдаж, хүч нь тарамдаж байсан энэ бүхий байдлыг аш иглан хараат байдлаас гарахыг оролдсон байжээ. Чингис Дундад Азийн байлдаанаас буцаж Хар Эрчис голд буудаллан байхад тангуд улсын хан Л и-Д э-ван (1223-1226) монгол нутгийг Эзэний голын зүгээс уулгалан халдсан мэдээ аваад Мухулай жанжны хүү Борд үлэмжхэн цэрэг өгч тангуд улсын нутгийн хамгийн зүүн захын хот Инчжоу эзлүүлэхээр явуулжээ. 1224 оны 5-р сард Бор цэргийн хамт Инчжоу хотын дэргэд ирэхэд тангудын жанжин Тахай хамба угтан байлдсан боловч бут цохигдож Инчжоу хотоо алдахад хүрчээ. Ли Дэ ван цэрэг дарагдсаныг сонсоод бачимдан элч зарж найрамдахыг гуйжээ. Чингис тангудыг бүрмөсөн номготгохыг зорьж байсан боловч байлдаанаас саяхан бууж бэлтгэлгүй байсан учир хэрэв өөрийн нэг хүүг барьцаа болговол 134


IАНГИ. Монголын юглсэн үлс байгуулаглсан нь. Ill бүлэг. Чингисийн бай/Шн дагуулал, Монгол гүрэн

найрамдаж болно гэж хариу өгчээ. Ли Д э ван тэр ш аардлагыг хүлээн зөвшөөрч монголын цэрэг хойш түр буцжээ. Гэвч 1224 оны намар Ли Дэ ван Алтан улстай Чингисийн эсрэг нууц холбоо байгуулжээ. Чингис 1225 оны 2-р сард Туул голд ирээд Ли Дэ ванд элч явуулж хүүгээ ямар учраас барьцаа болгон ирүүлэхгүй байгааг асуулгасан байжээ. Гэвч энэ завсар Тангуд улс Монголтой байлдахаар бэлтгэж хэрэм боомтоо бэхлэхийн хамт Алтан улсаас цэрэг зэвсгийн тусламж авахаар хэлэлцээ хийж, 1225 оны 10-р сард уул хэлэлцээнд гарын үсэг зурж, 11-р сард тэр тухай илэрхий зарлажээ. Чингис хаан Тангуд улс тийнхүү Алтан улстай холбоо тогтоож буй мэдээг авмагц 1225 оны 11-р сарын эхээр өөрийн биеэр 10 түмэн цэргийг авч тангуд улсыг дайлаар хөдөлсөн байна. Хөвгүүдээсээ Өгэдэй, Тулуй, хатадаас Есүй, жанжин нараасаа Сүбээдэй, Боорчи нар болон эрдэмтэн зөвлөх Елюй Чуцайг авч явжээ. Чингис, Туул голоос хөдлөн 11-р сард Түй, Онгийн голын хөндийд ирээд Цоорха гэдэг газар өвөлжиж өвлийн онцгой хүйтнийг давжээ. Монголын цэрэг 1226 оны 3 дугаар сард Гурван Сайхан уулыг өнгөрч Эзэний голын зүгээс тангуд улсын зүг байлдааны ажиллагаа эхэлжээ. Монголын цэрэг 1226 оны зуны халууныг Эзэний гол орчим өнгөрүүлээд намар нь тангуд улсын умард талын Ганчжоу, Сучжоу зэрэг хотуудыг арга хүч хослон байлдсаар эзлэн авчээ. Сучжоу хотын хамгаалах цэрэг, хотын орш ин суугчид монгол цэрэгтэй их баатарлаг тулалдсан гэдэг. Чингисийн цэрэг хоёр замаар урагшлан байлдаж явсаар Силян (Эрэчү) хотыг бүслэн авчээ. Тухайн үед Силян хот нь тангудын цэргийн гол бэхлэлт, эдийн засгийн гол зангилаа болж байжээ. Силян хотоо алдвал тангуд улс яг л мөхөх даваан дээр хүрэх байсан ажээ. Чингисийн цэрэг Су-ло мөрний хөндий дэхь их бага хэдэн чухал боомтыг эзлэн авсны дотор Шанчжоу хот удаан тэмцэж, монгол цэргийг бүслэн авч хүнд байдалд оруулж байсан байна. Чингисийн цэргийн довтолгооны үед монгол цэрэгт түр ч атугай цохилт өгч амжилт байгуулсан нь Шанчжоу хотын иргэд байжээ. 1226 оны өвөл Чингис ан авлаж яваад мориноосоо унаж бэртсэн учир хатад, хөвүүд, сайд жанжин нар нь хойш буцахыг ятгажээ. Гэвч Чингис байлдах гэж ирээд гэдрэг буцвал тангудууд улам эрэмш инэ гээд дайныг үргэлж лүүлж ээ. М онголы н ц эр эг Т ангуды н олон олон хот боом ты г үргэлжлүүлэн эзэлж хүчийг нь нэн их сульдуулжээ. Хамгийн сүүлд тангудын нийслэл Жун С ин-ф у-г эзлэхээр байлджээ. Гэвч хотын цэрэг, иргэд хотоо маш баатарлагаар хамгаалан байлдсан учир монголын цэрэг хотыг хараахан шууд байлдан авч чадсангүй. Чингис энэ хотыг байлдан эзлэхэд цаг хугацаа хэрэгтэйг харгалзан хотыг байлдан авах тушаалыг жанжин нартаа өгөөд 1227 оны 2 сард өөрийн бие цэргийн гол хүчийг авч Алтан улс, Тангуд хоёрын хилийн заагт буй олон хотыг эзлэн эхэлжээ. Мөн оны зун Чингис Ганьсу мужийн Лю Паншан гэдэг газар зусаад 7-р сард Чин Сюй Сян гэдэг газар ирээд байхад тангуд улсын сүүлчийн эзэн Ли Сянь (тоглоомын эзэн) монголын цэргийн довтолгоог няцааж чадахгүй болоод өөрийн биеэр их 135


М О Н ГО Л

ҮЛСЫ Н

ТҮҮХ.

II БОТЬ

хэмжээний бэлэг сэлтийн хамт Чингис хаанд хүрэлцэн очжээ. Тангуд улс 200 шахам жил төр улсаа байгуулж 10 бурхан (хаан) төрийн эрхийг ээлжлэн барьжээ. Эртний соёлт тангуд улсыг Чингисийн цэрэг 1205­ 1227 он хүртэл 5 удаа дайлж төрийг нь бүрмөсөн мөхөөсөн түүхтэй билээ. Ингээд тангуд улс бүрмөсөн мөхөж, газар нутаг нь монголчуудад эзлэгджээ. Тангуд улсыг эзлэснээр Чингисийн Алтан улсын эсрэг тэмцэхэд баруун жигүүрээ бататгах гэсэн уул зорилго нь хангагджээ. Их Монгол улсын хаан Чингис Тангудыг дайлж яваад Улаагчин гахай жилийн билгийн тооллын долоон сарын 12-ны шарагчин үхэр өдөр аргын тооллын 1227 оны 8-р сарын 25-нд өвчний учир таалал төгсчээ. Нас барсан “Цинсуй сян ” гэдэг энэхүү газар эдүгээ БНХАУ-ын Ганьсу мужийн зүүнд Ш анш и мужтай залгаа нэгэн “сян ” буюу засаг захиргааны бяцхан нэгж болно1. Чингисийн нас барсныг олонд алдаршуулахгүй нэг хэсэг хугацаанд их нууц байлгажээ. Чингисийг чухамхүү хаа оршуулсан талаар бас л янз бүрийн таамаглал байдаг. Ямар ч гэсэн тухайн үеийн бодит байдал, ноёдын хуралдааны шийдвэрээс үзвэл Чингисийг шарилийг түүний төрсөн нутаг Хэнтий ханы өвөрт “Их Өтөг” нэрт газарт авчирч онголжээ. Чингис хааны бие цогцосыг ачиж төрсөн нутаг усанд нь хүргэж ирж байх үед Зоригт баатар бөгөөд билэгтэй яруу найрагч Сөнөдийн Гилгүдэй баатар: “Хамгийн хаан улсын эзэн минь Харцгай шувууны жигүүр болон одов Хангинах тэрэгний тээш болон одов Жиргэх шувууны жигүүр болон одов Жигдрэх тэрэгний ачаа болон одов”2 гэж гуниглан шүлэглэсэн тухай «Нууц товчоо»-нд дурджээ. Чингис хааныг оршуулахад Алтан ургийн ихэс дээдэс бараг цөмөөрөө байсан бөгөөд монголын бүх ард иргэд, харь газарт яваа монгол хүн бүхэн гашуудан хайлжээ. Раш ид-ад-Д ин бичсэн нь: “Чингис өөрийн нас барахыг зайлшгүй боллоо хэмээн мэдээд намайг нас барахад та нар бүү турхиралдан уйлж дайсанд мэдэгд хэмээн гэрээсэлсэн” гэжээ. Рашид-ад-Дин цааш нь бичсэн нь “Ч и н ги с таалал төгсөхөд хөвүүд, хатад, сайд түш м эд нь түүний гэрээсэлсэн ёсоор төрсөн нутаг нь ш арилыг нь тээн хүргэхээр явсан... Монголд өтгөн ой модтой, энд тэндээс нь өдий төдий гол горхи салаалан урссан Бурхан Халдун гэдэг том уул байдаг. Тэдгээрийн гол горхийг дагаж Тайчууд аймаг нутаглаж байдаг... Үүний урьд Тэмүжин өөрийгөө оршуулах газрыг өөрөө сонгож олоод дэргэд байгаа бараа бологчид “Энд бидний ургийг орш уулж б ай гту н ” гэж зарлиг буулгасан. Ч и н ги си й н зуслан, өвөлжөө түүний мэндэлсэн Дэлүүн Болдог гэдэг газар мөн бөгөөд Онон м өрний адаг орчим байдаг. Т эр үеийн тодорхойлолтоор Ч и н ги си й н 1 2

136

«Юан ши» - («Юан улсын судар»), Тайцзу (Ч ингис)-ийн шастирт. «МНТ». §268.


IАНГИ. Монголын н э га с э н

үлс

байгуулаглсан нь. Ill бүлэг. Чингисийн & ш ш н лагуулзл, Монгол гурэн

ш арилыг оршуулсан Бурхан Халдун зургаан өдрийн замд орших ажээ. Нэгэн мянган ойрадууд Ч ингисийн ш арилыг сахин хамгаалж байдаг” 1 гэжээ. Тухайн үед “ Их хориг” -и й г урианхай ноёд харгалзан хамгаалдаг байжээ. Хятадын «Цао-му-цзи» гэдэгсурвалж бичигт: “Юан гүрний хаадыг оршуулах ёсонд бүхэл модыг хоёр хэсэг болгож дунд нь биеийн хэмжээгээр нүхэлж нийлүүлээд авс болгоод түүний дотор цогцсыг хийж гадуур нь будаг шир тавьж, алтан цагиргаар гурав бүсэлж газарт гүн булж оршуулдаг. Дээр нь бунхан хийдэггүй. Оршуулж дуусаад түмэн адуу гишгүүлж газрыг тэгш болгоод түүний д ээр нэгэн ботго алж тайлга хийгээд м янган цэргээр сахиулна. Дараахи хавар өвс ногоо ургасан хойно шүүж очих тул үзэхэд тэв тэгш, хүн олж мэдэхгүй. Сүүлд тайлга, тахилга хийхэд алсан ботгоны эх ингийг дагуулан газарч хийж ингэний буйлсан газрыг шарил оршуулсан газар хэмээн сая мэддэг” гэх зэргээр сонирхолтой зүйлийг дурдсан байдаг. Монгол туургатан төдийгүй дэлхий дахинд алдар нэрээ цуурайтуулсан Их Монгол Улсыг үндэслэгч их эзэн Чингис хаан тийнхүү насан өөд болсон нь тухайн үедээ монголчуудын хувьд үлэмжийн их гарз, гашуудал болсон байна. Ч ингисийн түүхэнд гүйцэтгэсэн үүрэг, харь улс оронд хийсэн аян дайны эерэг сөрөг талыг зөв зүйтэй үнэлэх учиртай. Юуны өмнө Чингисийн түүхэд гүйцэтгэсэн үүргийг үнэлэхдээ өнөөгийн нүдээр биш, XIII зууны үеийн нүдээр харж бичвэл түүхэн үнэнд дөхөж очно. XII зууны сүүлч XIII зууны эхэн үед монголд феодалын ш инэ залуу нийгэм чухам яаж эрч хүчээ авч ямаршуу янзтай байсан, цаашилбал дэлхий дахины байдал ямархуу байсныг юуны өмнө цэгнэн дүгнэж тунгаан бодох учиртай биз ээ. Аливаа нийгэмд түүхийг ард түмэн бүтээдэг гэдэг нь маргашгүй бодит үнэн. М онголы н Н эгдсэн Улсыг м онголы н ард түмний тэм цлий н хүчинд л байгуулсан. Харин тэрхүү ард түмний бүтээсэн түүхийг нь урагшлуулан хөтлөн хөгжүүлэхэд заавал нэгэн зохин байгуулагч, гарамгай удирдагч тодрон гарч байж л сая тодорхой үүрэг гүйцэтгэнэ. Тийм удирдагч ч үргэлж төрөхгүй. Санааны зоргоор ч тийм удирдагч болж чадахгүй. Тэгвэл XII зууны эцэс XIII зууны эхээр монголын нийгэмд гарсан тийм нэгэн удирдагч бол Чингис хаан гарцаагүй мөн байлаа. Иймээс хүүхэд ахуйгаасаа бүхий л үйл амьдралаа улс монголынхоо нэгдэл нягтрал, хүчирхэг улс болгохын төлөө зориулсаар цаглашгүй агуу зорилгодоо хүрч нэр нь үл сонсогдох шахам байсан монголыгоо дэлхий даяар алдаршуулжээ. Чингис хааны талаар орчлонгийн улс гүрэнд хэчнээн ч олон ном зохиол, товхимол, өгүүлэл, альбом, ш үлэг, тэм дэглэл гарсны г тоолж баршгүй. Түүний нэрийг мэдэхгүй дэлхийн өнцөг булан бараг тааралдахгүй болжээ. Ийм л нэгэн ухаант мэргэн, авъяас төгөлдөр, эрэлхэг зоригтой суут жанжин монголын ард түмний дотроос төрөн гарсан нь гарцаагүй үнэн билээ. Р аш ид-ад-Д ин. Сборник летописей. т.1. кн.1. М -Л., 1952. стр. 258.

137


II АНГИ ЧИНГИСИЙН Д А Р А А Х Х А А Д Ы Н ҮЕИ Й Н МОНГОЛ ГҮРЭН (1 227-1 260) Нэгдүгээр бүлэг МОНГОЛ ГҮРНИЙГ ТВВХНҮҮЛЖ ЭХЭЛСЭН НЬ (1 2 2 7 - 1 2 4 1 ) §1. Өгэдэй хаанд өргөмжлөгдсөн нь Чингис хаан таалал төгссөнөөс хойш Их Монгол Улс жинхэнэ ёсоор сонгогдсон эзэн хаангүй хоёр жил шахам байж Тулуй төрийн хэргийг түр хамаарч байв. Чингисийн дараа Монголын их хааны орыг зүй нь ахмад хүү Зүчи залгамжлах ёстой байжээ. Гэвч Чингис хаан Сартуул орныг дайлаар мордохдоо гуравдугаар хүү Ө гэдэйгээр хаан ш ирээ залгамжлуулахыг гэрээслэн үлдээсэн ажээ. Тухайн үед Зүчи, Цагаадай, Тулуй гурав ч санал нэгдэн зөвшөөрчээ. Зүчи бол Чингисийн төрсөн ахмад хүү бөгөөд тэрээр их ухаалаг, холын бодолтой, эзэн хаандаа туйлын үнэнч, энэрэнгүй зөөлөн сэтгэлтэй хүн байсан. Бөртэ Үжин мэргидэд баригдаад хэсэг зуур тэнд байгаад буцаж ирээд Зүчийг төрүүлсэн учир түүхэнд янз бүрийн таамаглал байдаг. Чингис хаан ахмад хүү Зүчдээ хэчнээн их хайртай байсан болохыг 1225 онд түүнийг нас барсан эмгэнэлт чимээг тэрээр сонсоод хэрхэн уйлан гашуудсанаас нэн тодорхой харж болдог билээ. Их Монгол Улсын далай хааны орыг яаралтай сонгохгүй бол төрийн хэрэг цалгардаж, захиргаагүй байдал үүсэх төлөв ажиглагдах болжээ. Чингисийн нас барсны дараа эцгийнхээ гал голомтыг сахин төрийн хэргийг түр хамаарч байсан Тулуй санаачлан удирдаж Их хуралдай чуулах бэлтгэл аж лы г гүйцэд хийж чадсан учир тэр ээр зүг зүгт буухиа элч довтолгож товлосон хугацаанд Их хуралдай хурах болгожээ. 1229 оны намар

138


II АНГИ. Чингисийн лараах хаалын үеийн Монгол гүрэн.

I бүлэг. Монгол гүрнийг төвхнүүлж эхэлсэн нь

Чингисийн алтан ургийн ноёд болон бусад нөлөө бүхий сайд, түшмэл, жанжинууд хол ойрын газраас Х эрлэнгийн Хөдөө аралд хасаг тэрэг, хам тэрэг, сүйх тэрэг, цөөвөн тэрэг, өргөө тэрэг дүүрэн хүрээлэн буусан байлаа... Бас шүүсний хонь тал дүүрэн бэлчиж чигээний гүү зэл дүүрэн зогсоно... Н айрын дуу хөгжим хангинаж байв гэх м этээр сурвалжид тэм дэглэсэн байна1. Энэ тухай «Монголын нууц товчоо»-нд өгүүлсэн нь: “Хулгана жил Цагаадай, Бат тэргүүтэн баруун гарыг эзэлсэн хөвүүд, Отчигин ноён ... тэргүүтэн зүүн гарыг эзэлсэн хөвгүүд, Тулуй тэргүүтэн голыг эзэлсэн хөвгүүд охид, түмний ноёд, мянганы ноёд бүгдээр Хэрлэнгийн Хөдөө аралд хурж Чингис хааны гэрээсэлсэн зарлигийн ёсоор Ө гэдэйг хаан өргөм ж лөв”2 гэжээ. Алтан шаргал намрын нэгэн өдөр Их Хуралдай хуралдаж эхний гурван өдөр уламжлал ёсоор найр хурим болж эрийн гурван наадам хийжээ. Бас олон жил нүүр учран золгоогүй хол ойроос ирсэн ахан дүүс, ураг садныхан, ноёд ж анж ин нар өөр хоорондоо уулзан нутаг нутгийн сон ин гойдыг хүүрнэн ярилдаж ёс бүхнээ гүйцэтгэжээ. Дөрөв дэх өдрөөс их хааныг сонгох түүхэн хариуцлагатай ажилдаа оржээ. Тулуй Их хуралдайг эхнээс нь дуустал даргалжээ. Тулуй бол отгон хүүгийн хувьд Ч ингисийн дэргэдээс нэгхэн бээр ч салаагүй, хаан эцгийн билэг сургаалийг хамгийн их сонсож сайн муу үгийг нь ихэд дуулж ажлынх нь арга барилыг ш ингээж авч хоцорсон нь мөн билээ. Их Монгол Улсын хүйс болсон монгол орныг Тулуй захирч байснаас гадна 120 мянган ш илдэг морьт цэргийн 100 мянга нь түүний гарт байсан байна. Тийм болохоор түүний н эр төр ө н д ө р , сүр хүч их байжээ. Их хуралдай хурж байх явцад ал тан у р ги й н и х эс д э э д э с ноёд түш м эд и й н ихэнх нь Тулуйн ам ы г харж түүний араас хуйлран дагах нь мэдэгдэхүйц ажиглагдаж байжээ. Энэ б ай д л ы г гярхай аж и ж с э т г э л д э э нэгийг бодсон Елюй Чуцай Тулуйд сануулан хэлсэн нь: “Ч ингис хааны гэрээсэлсэн ёсоор ах Өгэдэйгээр тань их хааны суури йг залгам ж луулбал шударгыг сахиж хожмын хойно хэл ам бага болох бизээ. Тунгаан соёрхогтун”3 гэжээ. Их хуралдайн дарга Тулуй “Эцэг хааны гэрээсэлсэн хүн Өгэдэй ахыг их Өгэдэй хаан (1186-1241) хааны сууринд өргөмжлөх учиртай” (Энэ хөрөг Тайваны үндэсний музейд гэж хэлээд босч Чингисийн гэрээсийг хадгалагдаж буй) 1 1

3

«Юан улсын судар». 85-р бүлэг. «МНТ». §269.' Раш ид-ад-Дин. II боть. 19-20-р тал.

139


МОНГОЛ ҮЛСЫН ТҮҮХ. II воть

уншин сонсгожээ. Хариуд нь Өгэдэй босч хэлсэн нь: “Эцэг хаан амьд сэрүүн байхдаа дүү Тулуйг нэгээхэн мөч ч биеэсээ салгахгүй дагуулж, эрхэм сургаалиа хамгийн их хүртээсэн билээ. Дүү Тулуй эдүгээ нэгэнт энх тунх буй тул түүнийг их хаан сууринд суулгавал ёс зүйд нийцэх ажгуу” 1 гэв. Дараа нь олон ноён босч “эцэг хаан тэнгэрт халихын өмнө их хааны сууринд Өгэдэй таныг суулгахаар гэрээслэн үлдээсэн тул тэрхүү гэрээс зарлигийг зөрчиж зүрхлэх хүн бидний дунд нэгээхэн ч үгүй. Тулуйн санал зүйтэй ажгуу” хэм ээн өчицгөөж ээ. Ийм байдлаар 40 хоног хариу найр тавин х эл эл ц с э эр э ц э с т э э Ө гэдэй арга буюу зө вш ө ө р ч их хааны суурийг залгамжлах болжээ. Өгэдэй хаан ширээнд суухдаа өгүүлсэн нь: “Эцэг Чингис бидэнд эр хүний эрх сүр, өршөөл хишиг зөв хосолбол улсын эзэн хаан болж чадна. Тийм биш бол өөрийгөө боол гэж бод. Хэн хүний хүссэнээр хаан болдог юм биш. Төр улсын эзэн гэдэг нэрийг үүрч, үүргийг нь үүрч чадах хүн тийм ч олон биш байх. Хамгийн гол нь эзэн хаан хүн иргэд албатынхаа сэтгэлд бүрэн нийцэж хүнд мэндийг тэндээс олбол тэр жинхэнэ эзэн хаан мөн. Хаан гэдэг нь улсын нүүр царай өнгө тул сүртэй ч байх хийморлог ч байх, эрх дархтай ч байх, уужим ухаалаг ч байх, бас тэгээд авъяас билэгтэй байх ёстой хэмээн сургадаг байсан. Хаан эцэг 14 настайгаасаа төр улсыг нэгтгэн байгуулах агуу санаа өвөртлөн тэмцэлдсээр 30 жилийн дайн тулааны хамаг хүнд бэрхийг туулж халуун амиа алдахын наагуур явсаар 45 насандаа Их Монгол Улсыг байгуулсан биш бил үү. Бид бүгд тэнгэр эцгийнхээ дайтай хэзээ ч байж чадахгүй учраас аливаа ажил үйлсэд ухаан дутаж, хүчин мөхөсдөх нь лавтай. Эцэг хааны байгуулсан энэ агуу улсын төрийн хэргийн торгон жолоог сулруулах, цааш илбал алдах бий гэхээс яс янгинах юм. Тэнгэр эцгийн сүлд хийморьт ивээгдэж та бүхний иттэлийг үл хөсөрдүүлэн их хааны ариун их сууринд зориг гарган өчүүхэн биеэ аваачихыг арга буюу зөвш өөрснөө өчье” 2 хэм ээн монгол занш лаар бүсээ хүзүүндээ өлгөж малгайгаа гартаа барьж цээж индээ гараа тавьж оролцсон сайд ноёдын өөдөөс ёс гүйцэтгэв. Дараа нь Цагаадай баруун сугаас нь түшиж, Тулуй зүүн сугаас нь түшиж, Отчигин ар талаас нь тулж их эцэг Чингисийн өндөр суудалд суулгажээ3. Тулуй босч алд хадаг аягатай сүү барьж ээ4. Ордон доторхи гадна дотнын бүх хүн дээр дооргүй босч их хааны еедеөс толгой мэхийн ёсолж дараа нь сөхрөн сууж есөн удаа мөргөл ёслол гүйцэтгэжээ. Ө гэдэй хаан хуралдайд оролцсон сайд, бараа бологсдоо дагуулж ордноос гараад наран өөд гурван удаа сөхрөн мөргөжээ. Их хаан буцаж ордондоо орж ирээд их суудалдаа заларч сайд ноёдоо баруун гартаа, хатад гүнж нараа зүүн гартаа зэрэгцүүлэн зогсоож “Эцэг их хаан Чингисийн байгуулсан улсьгг бүү зовооё, Хөлийг нь хөсөр, гарыг нь газар тавиулж жаргуулъя. Хаан эцгийн бэлэн суурийг эзлээд иргэнийг нь үл зовоохыг 1 2 3 4

140

Раш ид-ад-Д ин. М өн тэнд. Раш ид-ад-Дин. II боть. 19-20-р тал. Раш ид-ад-Д ин. М өн тэнд. «МНТ». §279.


И АНГИ. Чингиашн дзралх хаалын үечйн Монгол гүрэн. I бүлэг. Монгол гүрнийг төвхнүүлж эхзлсэн нь

эрхэм болгоцгооё” 1 гэждавтан хэлээд Их Монгол Улсын хоёрдугаар Далай хаан болсонд зориулсан бүтэн гурван өдөр хишиг өглөг тарааж, найр хурим хийж буян үйлджээ. Бас эцэг Чингис хааны гэгээн дурсгалыг санаж дурсаж монгол заншил ёсоор ихтахилга үйлдсэн гэж Рашид-ад-Дин бичсэн байна.

§2. Өгэдэйн төрийн дотоод бодлого а. Засаг захиргааны өөрчлөлт

Их Монгол Улсын засаг захиргааны зохион байгуулалтыг Чингис хаан голчлон хамаг монголын засаг захиргааны зохион байгуулалтад тулгуурлан хийсэн хэдий боловч гүйцэд сайн боловсронгуй болж чадаагүй аж ээ. Хөгжлийн төвшингөөр адил бус олон монгол угсаатан ханлиг аймгууд нэгэн улсын бүрэлдүүнд хураагдан орсон болохоор тэдгээрийн нийтлэг дүр төрхөд тохируулсан засаг төрийн захиран баримтлах захиргааны аппарат бүрдүүлэх нь тийм ч хялбархан асуудал биш байсан бололтой юм. Иймээс Чингис хаан засаг төрийн захиран баримтлах түмт, мянгатын системийг давын өмнө зохион байгуулж хэрэглүүлсэн байна. Ч и нш с хаан гадаадад олон жилийн сунжирсан дайн явуулснаас улсын дотоод байдлыг засан тохинуулах, засаг төрийнхөө зохион байгуулалтыг гүйцэд боловсруулах, эдийн засгаа өөд татан хөгжүүлэх, ард түмнээ амгалан тайван амьдруулах зэрэг ажлыг нухацтай хийж амжаагүй байжээ. Тэр ч байтугай Их Монгол Улс үндсэндээ гурван түмний хяналтанд байж, мянгатын журам гүйцэд хэрэгж ээгүй , тө р и й н зохион байгууламж эгэл бүдүүн, хааны ш адар тушаалтны тоо ч цөөн, тэдний гүйцэтгэх үүрэг ч төдий л нарийн биш байжээ. Энэ тухай «Юан улсын судар»-т бичсэн нь: “Юан улсын Тайцзу (Чингис) Умард газраас мандаад олон аймгуудыг бүгдийг олсон боловч хээр суух тул хот дүүргийн хуульчгүй бөгөөд улсын зан суртал нь шулуун зузаан тул олон хэргийг будлиангүй, гагцхүү түмт цэргийн ноён аймгийг захирч, заргач түшмэл засаг эрүү засна. Тушаалд хэрэглэх нь нэгэн хоёр эрхэм сурвалжит тэргүүлсэн сайдаас өнгөрөхгүй бүлгээ”2 гэжээ. Их Монгол Улс байгуулагдсаны дараа өмнөх уламжлалд түшиглэсэн бүх улсын хууль эрхэмжийг тогтоож, төрийн хуулийг чангатгасан бөгөөд Өгэдэй хаан энэ ажлыг улам төгөлдөржүүлэв. Ингэхдээ Өгэдэй хаан, эцэг Чингис хааны нийтлэн дагаж шийтгүүлсэн бүх зарлиг тушаалд ямар ч өөрчлөлт нэмэлт оруулахгүй хүчин төгөлдөр хэвээр үргэлжлүүлэн явуулна гэдгээ мэдэгдэж тусгай зарлиг гаргажээ. Бүх улсын төрийн дээд цааз Их Засаг хуулийг гүйцэд бичүүлж дуусгаад эц си й н хувилбараар хэвлэн хэрэгжүүлжээ. Засаг хуулинд хаан өргөмжлөх, Их хуралдай хурах, гадаадтай харилцах, дархлах ёс, ард иргэдийн үүрэг, эр цэрэг, ав хомрого, алба гувчуур, сан хөмрөг, өрх гэр, өвлөх эрх зэрэг олон гол зүйлүүдийг багтаан оруулж т э д г э э р и й н эдлэх эрх, гү й ц этгэх үүрэг, сахих ж урм ы г д эс 1 1

Раш ид-ад-Д ин. II боть. 20-р тал. «Юан улсын судар» 85-р бүлэг.

141


М он гол

УЛСЫ Н

ТҮҮХ.

II БОТЬ

дараатайгаар нэгбүрчлэн багтаан тогтоожээ. Чингисийн нэртэй холбогдсон зарим дурдатгал, сургаал, хэлсэн үг, зарлиг, гэрээс зэрэг монгол хүний үе уламжлан санаж дурсаж, сахиж хэрэгжүүлж явах учиртай зүйлсийг Өгэдэй хаан удирдан эмхлүүлж «Засаг хууль»-д нэмж бичүүлсэн нь өнөө үед «Чингисийн билэг сургаал» хэмээн нэрлэгдэж байна. Засаг хуулинд мянгат, зуут, аравтад бүртгэлтэй хэн атугай ч дур зоргоороо өөр эзэнд шилжихийг хатуу хориглосон1 заалт орсноос үзэхэд монголын хаад язгууртан нар Их Монгол Улсад хамжлагын харилцааг төгөлдөржүүлэн бэхжүүлэхэд анхаарч байсан болох нь ажиглагдана. Хуулийг дээдэлж, заалтыг нь чанд мөрдөх явдал засаг төр тогтвортой байхын гол үндэс болно гэж Чингис, Өгэдэй нар байнга сургаж байжээ. Монгол гүрэн өргөжихийн хамт Төр улс - Их Монгол Улсын зүгээс гүйцэтгэх үүрэг ихсэж засаг захиргааны олон ш инэ байгууллага гарч, албан хаагчдын орон тоо олширч, зардал хөрөнгө ихэд нэмэгджээ. Өгэдэй хааны үед төрийн аппарат нарийсаж гүйцэтгэх үүрэг нь улам тодорхой болжээ. Өгэдэй хаан 1234 онд Алтан улсыг эзлэн авсны дараа түүний төрийн зохион байгуулалтын үлгэр маягийг ашиглан “Чжунш ушэн” гэдэг Засгийн хэргийг ерөн хийлэн ш ийтгэх яам ы г байгуулж түүний ерөнхий сайдаар Елюй Чуцайг томилсон2 хэмээн «Юан улсын судар»-т бичсэн байдаг. Э нэ нь эзэлсэн умард хятадыг захиран баримтлахад авч хэрэгл эсэн яам бөгөөд Их М онгол Улсын засаг төрд шууд үйлчилж байгаагүй байна. Харин Елюй Чуцай нэг хэсэгтээ “Ч ж унш уш эн”-ий сайдын үүрэг гүйцэтгэж байсан байж болох талтай. Ер нь хятад орныг хятад ар га ар , хятад хуулиар, түүни й ул ам ж л ал т засаг тө р и й н зо х и о н байгуулалтаар захиран баримтлах нь зүйтэй гэдэг үзлийг Елюй Чуцай баримтлан Өгэдэй хаанд үе үе санал болгодог байжээ. Елюй Чуцай энэ талаар монгол занш лыг хатуу баримтладаг Баядай ноёнтой санал зөрж явсан ч удаатай. Өгэдэй хаан 1218 оноос монголын төрийн албанд орж эцэг Чингист шударгаар үйлчилж ухаан санаагаа нэмэрлүүлж байсан Елюй Чуцайн үгийг ихэд тоодог байсан боловч түүний монголын төр хятадын төрийн засаг захиргааны ёс авч хэрэглэх гэсэн саналыг хүлээж аваагүй байна. Өгэдэйг их хааны сууринд суусны дараахан нэгэн удаа Елюй Чуцай Өгэдэйд сануулан хэлсэн нь: “ М орин д ээр байгуулсан улсыг м орин д э эр ээс жолоодож болохгүй”3 гэжээ. Энэ бол хятад судар «Тян-цзяи гунь-му»-д бичигдсэн сургаалийн үг мөн бөгөөд Елюй Чуцайгаас дайны г цааш ид шатлан өргөжүүлэхийг зогсоож, юуны өмнө эзэлсэн нутаг орноо захиран барим тлах зах и р гаан ы ап п ар ат бүрдүүлэн аж иллахы г Ө гэдэй хаанд сануулсан санаа байжээ. Өгэдэй хаан Елюй Чуцайн хэлсэн энэхүү гүн утга учиртай үгийг хүлээн авч олон талаас нь эрэгцүүлэн бодож Чингисийн байгуулж өгсөн Их Монгол улс болон бусад эзэлсэн орны засаг төрийг эмхлэн засан захиран баримтлах талд анхаарлаа төвлөрүүлэн ажиллажээ. 1 2 3

142

Boyal. J.A. “The history o f the World Conqueror”. I боть. 32-p тал. «Юан улсын судар» 85-р бүлэг. Тэргүүн боть. 245-р талд.


II АНГИ. Чингисийн лараах хаалын үеийн Монгол гурэн. I бүлэг. Монгол гүрнийг төвхнүүлж эхэлсэн нь

Өгэдэй хаан юуны өмнө үндсэн улс Их Монгол Улсынхаа засаг төрийг түмт, мянгат, зуут, аравтын системд гүйцэд оруулан бэхжүүлж тэдгээрийг захирах ноёдын эдлэх эрх, хариуцах үүргийг тодорхой болгов. Албат ард, бэлчээр нутгийг таван хошуу малтай нь хамт тэдний мэдэлд хуулиар өмчлүүлэн хадаж өгөв. Гэхдээ бэлчээр нутгийг өмчлөх төвлөрсөн эрх их хааны мэдэлд хэвээр үлджээ. Өгэдэй хаан 1234 оны 5 сард Далан Даваа гэдэг газар болсон ноёдын Их хуралдайгаар дахин цааз гаргаж, аравтын дотроос дураар гарч орох явдлыг хатуу цээрлүүлэн шийтгэнэ гэж давтан зааж ээ1. Зарим эрдэмтэн, монгол дахь харъяалал нь газар нутгийн бус харин эзэн ноёны нэрийн доорхи харъяалал байсан гэдэг. Чингисийн харъяалал нь эзэн ноёны нэрийн доорхи харъяалал байсан байж болох боловч Өгэдэйн үед тэр нь нэгэнт газар нутгийн харъяалал бүрэн болсон байна2. Ер нь тухайн үеийн байдлаас ургуулан бодоход монголын “бэлчээр нутаг” буюу “нутаг ус” гэдэг ойлголт нэн их өргөн утгатай дэлхий нийтийн хэрэглэдэг “Экология” гэдэг үгтэй бараг утга дүйх юм. Бэлчээр нутаг гэдэг нь зөвхөн өвс ургамалтай нутаг гэдэг утгаар хэмжигдэх биш, бэлчээр нутаг гэдэг ойлголтод хүн, мал, өвс, ус, хужир, агаар, уул, тал, жавар, салхи гэх мэт бодит, хийсвэр олон утга хамаарагдаж байж ээ. Өгэдэй хаан олон мянгатад бэлчээр нутаг хуваан олгосон талаар «Нууц товчоо»-нд тодорхой бичсэн буй. Ө гэдэй, улс иргэний нутаг ус хуваах ажлыг мянгат бүрээс тусгай албаны нутагчныг томилон гаргуулж гүйцэтгүүлж байжээ. Мянгатуудад нутаг ус хуваасны дараа цөл говьд худаг гаргуулж бэлчээр нутгийг өргөтгөх арга хэмжээ авчээ3. Харин Өгэдэй хааны үед “гадаад мянган” буюу олсон зөөснөөр байгуулсан “мянган” зүгшрэн тэгширч бусад мянгантайгаа бараг адил болжээ. Өгэдэй хаан “усгүй газар худаг малтуулж гаргуулаад улс иргэнийг өвс усанд хүрэлцээтэй болгов”4 хэм ээн өөрийнхөө бүтээсэн дөрвөн их үйлсийн гуравдугаарт оруулан хэлсэн байна. Ийнхүү Чингисийн хийж гүйцэтгээгүй мянгатад бэлчээр нутаг олгох ажлыг Өгэдэй гүйцээн явуулж, мянгатын ноёдод эзэмших нутаг хуваарилан олгожээ. Их Монгол Улсын үед газрын харилцааны талаар авч явуулсан хамгийн гол шинэтгэл мөн байжээ. Өгэдэйн хаанчлалын үе 1235 онд монгол газар ирсэн хятадын Өмнөд Сүн улсын элч П эн Дая, Сюй Тин нар замынхаа тэмдэглэлд бичсэн нь: “ Монголын их хаан, хатад, хан хөвгүүд, гүнж, тэдний төрөл төрөгсөд болон ихэс ноёд цөм тус тусдаа хувь газар нутагтай байсан”5 гэжээ. Мөн 1246 онд монголд ирсэн Плано Карпинын замын тэмдэглэлд дурдсан нь: “Эдгээр татарчуудын (монголын) эзэн хаан бүхнийг баримтлан захирах гайхам их эрх хүч бүхий ажээ. Эзэн хаан зааж өгөөгүй бол хэн ч атугай алив газар оронд аймщ иггүй орш ин сууж чадахгүй. Хаан өөрөө удирдагч жанжин (түмний ноёдод) нарт орш ин суух газрыг нь заан тогтоож өгөх бөгөөд 1 2 3 4 5

«Юан улсын судар» 3-р бүлэг. Тэргүүн боть. 246-р талд. «МНТ». § 2 8 1 . «МНТ». § 281. П эн Дая, Сюй Тин. «Хэйда ши люе» - (»Хар татарын хэргийн тэмдэглэл»).

143


М О Н ГО Л

У Л С Ы Н ТҮҮХ.

II БОТЬ

удирдагч жанжин нар нь мянганы ноёдод, мянганы ноён нь зуутын дарга нарт, зуутын дарга нар нь аравтын дарга нарт тус тус нутаг зааж олгодог байна” 1 гэжээ. Түүхчид монголын нийгмийг формацын онолын үүднээс тайлбарладаг байв. М онголын газар эзэмш лийн тухай «БНМАУ-ын түүх»-ийн гурван боть зохиолы н тэргүүн ботид б ичсэн нь: “ Ф еодалы н газар нутгийн харъяалал нь нүүдлийн мал аж ахуйн нөхцөл байдлаас болж шууд үйлдвэрлэгчийг нэгэн тогтмол газар байнга бэхлэн хадах хэлбэрээр бус, харин феодалууд харъяалах ардын малын бэлчээрийг захиран мэдэж, нүүдэл суудлыг нь зохицуулан удирдаж ардууд тус тусын мянгат, зуут, аравтын хуваарьт нутгаас эзэн ноёны зөвшөөрөлгүй шилжин явах эрхгүй байснаар илэрч байж ээ”2 гэжээ. Монголын хамжлагачлах арга хэлбэр нь зарим талаар нэлээд өвөрмөц ш инж тэй, нүүдэлчин ардынхаа амьдрал, ахуй, тэдгээрийн хөдөлмөрлөх сэтэхгүйтэй холбогдсон онцлог талуудтай байсан хэдий боловч дэлхий нийтийн түүхийн хөгжлийн нийгмийн эзэн, харъяатын хооронды н харилцааны нийтлэг ерөнхий зүй тогтолтой уг утгаараа ижил юм. Ө гэдэй хаан хэдийгээр харц ардыг халамжилж татвар түрээснээс хөнгөлөн, өглөг түгээл өгч, ядуусын сан байгуулж байсны зэрэгцээгээр хэд хэдэн хууль зарлиг гаргажээ. Өгэдэйг хаан суумагц дүү Тулуй нь өөрийн эрх мэдэлд байсан их цэргээ хаан ахынхаа мэдэлд шилжүүлэн өгч монгол цэргийн нэгдсэн удирдлага бий болгожээ. Цэргийн албыг 25 наснаас 70 нас хүртэл хаах Чингисийн үеийн ж урм ы г х эвээр хадгалан ёс ж урм ы г хуульчилж ээ. Э нэ тухай «Монголын нууц товчоо»-нд өгүүлсэн нь: “Чингис хаан эцгийн алтан амийг сахиж байсан хэвтүүл, хорчин, мянган, торгууд, хаан эцгийн шадар явсан өмч түмэн хишигтнийг Цагаадай, Тулуй хоёр Өгэдэй хаанд дагуулав. Голын улсыг мөн ёсоор өгөв”3 гэжээ. Их Монгол Улсын үед мянгатын дотроос хишигтнийг тусгайлан ялган авч урьд байсан далан турхаг, наян хэвтүүлийг нэмэгдүүлэн нэгэн түм болгож “өмч түмэн х иш игтэн” гэж нэрлэж ээ. Хишигтэнд түмт, мянгат, зуут, аравтын ноёд, урт дурын хүний хөвгүүд дүү нараас эрдэмтэй, авъяастайг нь элсүүлэн авдаг байна. Хишигтэн нь хэвтүүл хэмээх ш өнийн манаа, торгууд хэмээх өдрийн харуул, хорчи хэмээх шадар цэргээс тус тус бүрэлддэг байжээ. Хишигтэнг зарим үедээ Их Монгол Улсын “гол хүч” болох цэргийн анги хэмээн үздэг ч удаатай байжээ. Өгэдэй хаан хишигтний ёс журмыг дахин ш инээр тогтоожээ. Түүний зарлиг ёсоор бол хи ш и гтэн нь хорчин, хэвтүүл гэж хоёр үндсэн заагтай ш илдэг баатруудын анги байх аж. Хүчээ өгсөн хишигтнийг “өтгөс хэвтүүл”, “их турхагууд” , “өтгөс баатар” , “ихэс хорчин”4 гэж тус тус нэрлэж ээ. Их Монгол Улс байгуулагдсаны дараахнаас Өгэдэйн хаанчлалын үе хүрч ирэхэд 1 2 3 4

144

«Путешествия в восточные страны Плано Карпини и Рубрука». М ., 1957. Н .П .Ш астина өм н ех үг тайлбарыг бичж ээ. 45-р тал. Тэргүүн боть. 247-р тал. «МНТ». §269. Д.Гонгор. «Халх товчоон». 190-р тал.


IIАНГИ. Чингисийн лараах хаалын үсийн Монгол гүрэн. I бүлэг. Монгол гүрнийг төвхнүүлж эюмэн нь

хишигтний бүрэлдүүнд 1000 баатрыг оруулж ш инээр 1000 хорчин нэмж, хэвтүүлийг 1000, торгуудыг 7000 болгон нийт түмэн хишигтэнтэй болжээ. Ө гэд эй хаан түм эн х и ш и гтн и й г х ү л ээн аваад түүни й зо х и о н байгуулалты г ш и н эчи лж , нууц хадгалалты г чандалж , сахилга баты г сайжруулахын тулд зарлиг болгосон нь: “Чингис хаан эцгий минь хамгаалж явсан хэвтүүл, хорчин, торгууд бүх хиш игтний тухай н и йтэд тунхаг зарлигийг буулгах нь: Хаан эцгийн зарлигийн урьдийн ёсоор дагаж явтугай! Хорчин, торгууд урьдийн ёсоор өдөр дараалан ээлж лэн манаж, наран ш ингэм эгц үүргээ хэвтүүлд ш илж үүлээд гадна гарч хонотугай! Ш өнө бидний гэрийг хорчин хэвтүүл сахитугай! Наран шингэсний хойно шөнө явах ардыг хэвтүүл барьж хонотугай! Олон хүний тарсны хойно хоносон хэвтүүлээс өөр хүн дотогш ордонд орвол хэвтүүл манаач тэр хүний толгойг цавчиж хаятугай! Ш өнө яаралтай мэдээг хүн хүргэж ирвэл хэвтүүлийн хамт гэрийн хойно байж мэдээгээ хэлтүгэй! Орд гэрт орох гарах бүх зүйлийг Х онхордай, Ш ирхан хоёр хэвтүүлтэй хамт элбэж эрхлэн м эдтүгэй... Хэвтүүлийн завсраар бүү явтугай! Хэвтүүлийн завсраар орсон ардыг хэвтүүл барьтугай! Хэвтүүлийн тоо асуусан хүний тэр өдрийн унаж явсан эмээл хазаартай морийг бүх хувцасны хамт хэвтүүл автугай. Хэвтүүлийн байрны дэргэд хэн ч сууж үл болно. Хэвтүүл туг, хэнгэрэг, дөрөө, жад, аяга савыг асарч хадгалтугай! И дээ унд, архи, айраг, мах, шүүсийг хэвтүүл даргалж мэдтүгэй” 1 гэжээ. Хэвтүүлийг их хаанаас ангид дайнд явуулж болохгүй, их хаан хаана л заларч явна тэр газарт л хүрч хааны орд, явуул ордыг манаж хамгаалах, ордны гадна дотнын бүхий л үйлдлийг хариуцан, нүүх суух ажлыг эрхэлдэг байжээ. Хишигтэн үүргээ эс биелүүлбэл хэргийн хүнд хөнгөнөөс хамааран бэрээдэх, нударгадах, эрүүдэх, цөлөх цаашилбал алах ял хүртэл заадаг байжээ. Хишигтнүүд хатуу сахилга бат, чанг дэглэмд захирагдан орших боловч онцгой эрх ямбатай байсан байна. Х и ш и гтн и й ө тгес ахлагчдад rap хүрэхи йг хуулиар х о р и гло со н зарлигийг Өгэдэй хаан гаргаж, цааш нь өгүүлрүүн: “ М иний хишигтэнд гар хөл хүргэвэл нударгын оронд нударгаар, бэрээний оронд бэрээгээр цохиж хариулна. Гаднах мянгатын ноёдоос миний хиш игтэн дээр биз. Гаднах мянганы ноёд миний хишигтэнтэй хэрэлдвэл мянганы ноёдыг ш ийтгэнэ”2 гэжээ. Энэ байдлаас үзвэл Их Монгол Улсын үед хишигтэн гэдэг олон тооны байнгын шадар цэрэг байгуулж их эрх олгож ийнхүү аливаа болзошгүй аюулаас хааны орд, засгийн газрыг цаг мөч алгасалгүй цагдан хамгаалж байжээ. Өгэдэй хаан Их хуралдайны горим дэглэмийгулам чангалан нарийсгаж албан ёсоор оролцох ихэс дээдсийгтусгайлан тогтоосон байна. Хааны албан ёсоор зарласан Их хуралдайд оролцоогүй хүнийг цаазлан алах хүртэл яллах хатуу журам тогтоожээ. 1229, 1235, 1246, 1251 онд нүсэр хөл хөдөлгөөнтэй Их хуралдай хурж Өгэдэй, Гүюг, Мөнхийг хаан өргөмжлөх, дайн зарлах, 1 2

«м нт». §278. «МНТ». §278.

145


Ч О Н Г О Л Ү Л С Ы Н ТҮҮХ. II БОТЬ

алба гувчуур тогтоох зэрэг чухал асуудал хэлэлцэн шийдвэрлэж байжээ. Их хуралдай хурж байхад нэн их зардал сүйтгэл гаргадаг байсан бөгөөд Мөнх хааныг сонгох үед нэг өдөрт 200 адуу, 200 үхэр, 5000 хонь, 2000 тэрэг айраг, шимийн архийг зочинд хэрэглэсэн гэж сурвалжид бичжээ. Ч и н ги си й н то гто о со н ордны ёс горим Ө гэдэй хааны үед улам боловсронгуй, нарийн дэг журамтай болжээ. Тэрхүү журам дэглэмийн ёсоор бол ордонд зургаан чэрби байж тэд улсын гадаад дотоод бүхий л үйлийг даргалах бөгөөд тэд албаны ба гэрийн орд өргөөгөө хиш игтэн цэргээр байнга харгалзан хамгаалуулдаг журамтай байжээ. Их Монгол Улсын үед хүрээ задарсантай холбогдож Ордны ёс хүчтэй гарч иржээ. Чингис, Өгэдэйн орд өргөөтэй эн зэрэгцэх орд өөр бусад хэнд ч байсангүй. Ордонд сайд, түшмэл, бичээч, хишигтэн, гэрийн хөвгүүд, эмс охид, сенчин, буурчин, аггач, хоньчин, үхэрчин гэх зэрэг олон тооны хүмүүс тус тусын чиглэлийн ажил үйлс гүйцэтгэж байж ээ1. Түүнээс гадна их хааны дэргэд “Сэцэдийн зөвлөл” байсан нь Өгэдэй хааны үед ажил үүрэг нь бүр тодорхой болжээ. Энэ зөвлөл Их хуралдайны завсар чөлөөгөөр хойшлуулашгүй тулгамдсан чухал асуудлыг хэлэлцэн хамтын саналаар шийдвэр гаргадаг байжээ. Хамаг Монгол Улсаас Чингис эцгээс залгамжлан авсан дайтахад барих хийморь сэргээх догшин хар сүлд, төрийн туг есөн хөхөлт цагаан тугийг Өгэдэй хаан 1236 онд Хархорумын доторхи “Мөнх амгалан орд”-ны үүдэнд сүр жавхлантайгаар байрлуулан хатгасан байжээ. Сүлдийг манаж хөдлөхгүй зогсох хүндэт харуулын цэрэг ч их сүртэй, дэгтэй байсан тухай сурвалжид тэмдэглэснээс мэдэж болно. Дорно дахины улс гүрэнд төрийн хамгийн дээд хууль ёсны баталгаа нь “тамга” байдаг бөгөөд монголчууд ч төрийн тийм тамга хэрэглэсэн өнө удаан уламжлалтай билээ. Сурвалж бичгийн мэдээнээс үзэхүл Их Монгол Улсын төрийн тамга хаш чулуугаар хийлсэн бөгөөд тэр тамганы хэлбэр, доторхи үг үсгийн сийлбэр Өгэдэйн үед гүйцэд боловсрогдож албан ёсоор Их хуралдайгаар хэлэлцүүлэн баталж нэрийг нь “Хасбуу тамга” хэмээн нэрлэжээ. Ер нь аливаа улс гүрэн орд, сүлд, туг, тамгаа хэр зэрэг ёс төртэй байрлуулан бадруулж, эрхэмлэн хамгаалж явна тэр улс гүрэн цаг ямагт дэгжин хөгжиж явах учиртай ажээ. Үүнийг Их Монгол Улсын хоёрдугаар далай хаан Өгэдэй ихэд эрхэмлэн билэгшээж үздэг байжээ. Эцэг Чингис хааны сүлд тахих тахилгын найман цагаан гэрийг Өгэдэй хаан бий болгож, Ч и нги сий н нас эц эсл эсэн өдрөөр тахилга үйлддэг байв. Гол дунд нь байрлуулсан Чингисийн есөн хөхөлт сүрлэг том цагаан тугийн зүүн талд дөрөв, баруун талд дөрөв, бүгд найман цагаан гэр барьж ес дэхь билэг дэмбэрэл нь цагаан туг өөрөө болдог байжээ. Их М онгол Улсын үндэслэн байгуулагч Ч ингис хаан цаг үргэлж “тэнгэр эц эг”, “газар эх - этүгэн” хоёрт шүтэн залбирч хувь заяагаа даатгаж байсны нэгэн адил Өгэдэй хаан өглөө босч наран зүг харж мөргөхдөө би эцэг их хааны адил тэнгэр эцэг таны тааллаар газар эх-этгүнээ түшин явж байна хэм ээн амандаа үглэн залбирдаг байжээ. Ийм ч учраас Чингис, 1

146

Д.Гонгор. «Халх товчоон». 197-р тал.


IIАНГИ. Чингисийн лиралх хлалын үеийн Монгол гүрэн. I бүлэг. Монгол гурнийг тввхщүлж эхзлсэн нь

Өгэдэй зэрэг хаадын зарлиг “ Мөнх тэнгэрийн хүчинд Их Монгол Улсын далай хаан” хэмээн эхэлдэг учиртай ажээ. Их Монгол Улсын дээд давхаргыг хиад боржигин тэргүүтэй Чингисийн удам угсааныхан, талын язгууртан хэмээн хоёр ангилан хувааж болох юм. Чингисийн алтан ургийнхан улс байгуулж туйлийн эрхтэй болсноор Өгэдэй хааны үе хүрэхэд их хаанаар толгойлуулсан ураг төрлийн ш инж тэй цөөн хэсгийн тусгай анги бүлэг болсон мэт байдаг. Харин талын язгууртны бүлэгт түмт, мянгат, зуутын ноёд, төр түшсэн гавъяатан сайд зүтгэлтнүүд оролцож байсан аж. Талын язгууртны анги нь тоогоор олон, нөлөө ихтэй байжээ. Их Монгол Улсыг байгуулж, хөгжүүлж, сахин хамгаалж явсан гол тулах хүч нь ард анги байсан нь тодорхой. XIII зууны үед энэхүү ард ангид юуны өмне хүн амын ихэнх хэсгийг эзэлсэн жирийн малчид хамаарагдах бөгөөд дотроо “улсын иргэн”, “харъяатын иргэн” гэж хоёр бүлэгг хуваагдана. Улсын иргэн гэдэг нь олон мянгатад хуваагдсан хүмүүс бөгөөд цэрэгт мордох, өртөө хийх, их ав хоморгод оролцох зэр гээр эзэн хааны гол алба үүргийг гүй цэтгэнэ. Харъяатан иргэн гэдэг нь дээд тушаалын ноёд, түшмэл, жанжин, дарга (голдуу боржигин овгийн) нарын мэдлийн хүмүүс болно. Гэхдээ Чингисийн үеэс харъяат иргэд нь “эсгий туургатан” , “хавтсан үүдтэн” хэмээн хоёр заагтай байжээ. Чингис хаан нэг удаа Шихихутагт хандаж хэлсэн үгэндээ: Бидний эх ба дүү нар, хөвгүүдэд эсгий туургатны дотроос эзлэх хувийг олгож, хавтсан үүдтэний дотроос харъяалах ардыг хувааж өг” гэжээ. Энэ нь эсгий туургатнаас “эзлэх хувь” , хавтсан үүдтэнээс “харъяалах ард” олгох тухай өгүүлсэн сонирхолтой мэдээ юм. Өгэдэй хааны улс орны эдийн засаг, зам харилцаатай холбогдсон хамгийн том ш инэтгэл бол уургын улааг халж улсын нэгдсэн өртөөг өргөтгөн байгуулсан явдал юм. «Монголын нууц товчоо», Рашид-ад-Дины «Судрын чуулган» болон зарим сурвалжид Их Монгол Улсын эхэн үед улсын дотоодод зарах элч уургын улаа хэрэглэн дураараа аашлан ард олонд зовлон чирэгдэл учруулж байсан тухай цөөнгүй дурьдсан байна. Өгэдэй хаан улсын өртөө байгуулах их ажлыг сэдэж түүнийгээ Их хуралдайгаар хэлэлцүүлэн шийдвэрлүүлж, дараа нь Сэцэдийн зөвлөлөөр бас хэлэлцүүлэн Шихихутаг, Ч ингай, Булхадар, Уйгурдай, Хадаг, Булгат, Бал, Хөхцөс, Елюй Чуцай зэрэг эрдэмтэн мэргэдийн санал авчээ. Ийм ажил зүрхлэн хийх гэж байгаа тухайгаа авга ах Бат, төрсөн ах Цагаадай нартаа хэлүүлэн тэдний зөвлөмж саналыг олсон байна. Өгэдэй хаан Цагаадай ахдаа элч зарж хэлүүлсэн нь: “Элч нарыг одоогийн байдлаар явуулахад элч нар удаан явах ба ард олонд зовлон чирэгдэл үлэмж байна. Одоо бид байнга журам болгож зүг зүгийн мянгатаас замчин улаачин гаргаж, суурь суурьд өртөө тавьж элч нарыг ард олны дундуур хамаагүй уургын улаа унаж хэсүүчлэн давхихгүй гагцхүү өртөө замаар явах болгоё... Э дгээр хэлсэн үйлсийг зохимжтой гэж зөвших эсэхийг Цагаадай ах шийдтүгэй” 1 гэжээ. Цагаадай хаан дүүгийн элч зарж хэлүүлснийг тал талаас тунгаан үзээд “тэр ёсоор хийгтүгэй” гэж зөвш өөрөөд хариу элч зарж хэлүүлсэн нь: “ Би эндээс 1

«МНТ». §279.

147


М О Н ГО Л

ҮЛСЫ Н

ТҮҮХ.

II БОТЬ

угтуулан өртөө замыг байгуулсугай. Бас эндээс Батад элч илгээе. Бат угтуулан өртөө зам байгуулж холботугай... Бүгдийн хооронд өртөө зам тавъя гэдэг зөвөөс зөв” 1 гэжээ. Өгэдэй хаан ч эцгээсээ хойш байгуулсан дөрвөн их үйл хэргийн нэгэнд өртөө улаа байгуулсан тухайгаа оруулан хэлсэн билээ. Өгэдэй хаан эхний ээлжинд 37 суурь том өртөөг ш инээр байгуулж мянгат бүр суурь тутамд улаач, улааны морь, шүүсний хонь, саалийн гүү, хөтлөх үхэр, ачих тэрэг зэргийг тогтоосон хэмжээгээр бэлтгэх үүрэгтэй байжээ. Өгэдэй хаан 1232-1233 онуудад өртөөний ажлыг эмх журамтай болгоход чиглэсэн хэд хэдэн нэмэлт зарлиг гаргажээ. Ж иш ээлбэл, пайз тэмдэг, зар бичиггүй өртөөгөөр явахыг цаазална. Өртөөгөөр явагчдад олгох хүнс, ш үүсний хэм ж ээ тогтоож , хэтрүүлэн хэр эгл эсэн хүнийг хатуу цээрлүүлэн ш ийтгэнэ2 гэж зарлигдсан тухай «Юан ши»-д тэмдэглэжээ. Өртөө замыг зөвхөн монгол орон дотор биш бүх монгол гүрний уудам нутагт, ялангуяа хятад нутгаар олныг байгуулсан байна. Цагаадайн улс, Батын улс тус тусдаа салбар өртөөг угтуулан залгаж байгуулжээ. Өгэдэй хааны үед бүрэн бус тоогоор 1500 өртөө байсан гэдэг мэдээ байдаг. Өртөө дотроо том, дунд, бага гэж хуваагдана. Хуурай замын өртөө, усан өртөө, морин өртөө (гол нь), үхэр өртөө, тэргэнцэр өртөө, нохойн өртөө, явган өртөө гэх мэт олон янз байжээ. Чухал том өртөөнд 1000 гаруй өртөөчин, дунд зэргийн өртөөнд 500 шахам өртөөчин, бага өртөөнд 100 шахам улаач хамаарагдана. Өгэдэй хаан 1229, 1232 онд өртөөгөөр явагчдын тухай хууль зарлиг гаргаж, үнэмлэх бичиггүй элч өртөө улаа хэрэглэх эрхгүйг заажээ. Гэвч энэхүү нүсэр их өртөөний ажилд Өгэдэйн дараах хаадын үед ихээхэн хүндрэл учирч, цар хүрээ нь дахин хомсдох ти й ш ээ хандж ээ. Өртөө байгуулсны гол ш алтгаан бол эзлэгдсэн нутгийг Их гүрний нийслэл Хархорумтай нэгтгэн холбож, захиран баримтлахад хэргийн гол нь оршиж байжээ. Тэр үеийн гол сурвалж бичиг «Монголын нууц товчоо», «Юан улсын судар», «Судрын чуулган», «Ертөнцийг байлдан дагуулагчийн түүх» болон дорно, өрнийн Монголд ирсэн жуулчдын тэмдэглэл зэрэгт Их Монгол Улсын гадаад харилцааны ёс гурим, дипломат элч төлөөлөгч нарын арвин хэрэглэгдэхүүн тэмдэглэгдсэн бий. Тухайлбал, «Нууц товчоо»-ны 105, 106, 126, 127, 179, 180, 181,183,190, 194, 196, 238, 259, 265, 275-р зүйлүүдэд элч төлөөлөгчийн тухай мэдээ гарна. Энэ бүхнийг “элчид дуу бариулав” , “хэл хүргэх”, “хэл хүргэн элч илгээв”, “хэл хүргэжилгээвээс”, “хэл хүргэнирэв” , “хэл оруулж ирлээ“ гэх мэтээр бичсэн байдаг. Өгэдэй хааны үед ордны дотоод гадаад харилцааны албан хэргийг эрхлэн явуулдаг тусгай байгууллага ажиллаж гадаад харилцааны бүх ажлыг хариуцахаас гадна харь улс орнуудад зарах элч түүнийг авч явах захидал бичгийг монгол бичгээр үйлдэж, төгсгөлд нь хаан мутрын үсэг зурж, тамга дардаг байжээ. Их Монгол улсын 1 2

«МНТ». §279. «Юан улсын судар». 3-р бүлэг.

148


II АНГИ. Чингисийн ллрлах хаалын үеийн Монгол гүрэн. I бүлэг. Монгол гүрнийг төвхнүүлж эхзлсэн нь

үед дипломат элч нар цөм алтан м өнгөн гэрэгэ (пайз)-тэй байсан аж. Элчийн авч явах зар - пайз дээр монгол бичгээр “Т энгэрээс соёрхсон Чингис хааны зарлиг, Түргэн!”, “ М өнхтэнгэрийн хүчинд хэн эс биширвээс алдахгүй” , “ Мөхөс өөрийн бие явсан адил зохисыг үзэн шийтгэсүгэй” гэх м этээр бичдэг байсан хэм ээн Чжао Хун, П эн Дая нар бичсэн байна. Хархорум хот бол дэлхийн өнцөг булан бүрээс ирэх, элч төлөөлөгчид, аянчин, жуулчин, худалдаачид, лам хувраг, гар урчуудын хуран цугладаг төв нь болжээ. Чингис ба Их Монгол улсын бусад хаадаас харь орнуудын эзэн, хаадад явуулж байсан зарлиг, жуух, дипломат бусад баримт бичгүүд нь уг тавигдаж буй асуудлаархи өөрийн байр суурийг нарийн үндэслэлтэй гаргаж дипломат харилцааны ёсонд нэн шинэ зүйл бий болгосон хэмээн Б.Я.Владимирцов тэмдэглэсэн байна. Их Монгол улсын гадаад харилцааг хойно тусгай бүлэг болгон бичсэн болно. Өгэдэй хаан Их Монгол улсын засаг захиргаа, төрийн зохион байгуулалтыг улам боловсронгуй болгож, гадаад харилцааг ихэд өргөжүүлсэн юм. б. Улсын аж ахуйг өөд татсан нь

Их Монгол улсын аж ахуй түүний дотроос мал аж ахуй улам бүр сэргэн хөгжсөн нь Өгэдэй хааны үе ажээ. Гэвч энэ нь Чингис хааны эдийн засаг аж ахуйг удирдах авъяас, тэр талаар анд нөхөд, хөвгүүддээ өгсөн заавар сургаалтай холбогдон хийж гүйцэтгэсэн ажил юм. И нгэсэн гэдгийг ч Өгэдэй хаан дахин давтан хэлдэг байжээ. Өгэдэй хаан бол төрийн алтан жолоог атган барих их увидастайгаас гадна гадна эдийн засгийн өндөр мэдлэгтэй хүн байсан нь түүний бүхий л амьдралын үйл ажиллагаанаас тодорхой харагддаг. X III-XIV зууны монголын эдийн засгийн ерөнхий тойм байдлыг манайд удаа дараа хэвлэгдсэн монголын түүхийн гурван боть, нэг боть зохиолуудад товчхон мөртлөө сүрхий сайн дүгнэж бичсэн билээ. Энэ нь эдүгээ бидний монголын түүх судлан бичих судалгааны гол чиглэл болж байна. Академич Н.И ш жамц «М онголын нэгдсэн төр улс байгуулагдаж феодализм бүрэлдэн тогтсон нь»1 хэмээх зохиолдоо Их М онгол улсын эдийн засгийн байдлыг монгол талаасаа анх удаа хөндөн судласан ажээ. Бас академич Ш .Нацагдорж, доктор Д.Гонгор нарын зохиол бүтээлд энэ үеийн аж ахуйн судалгаа чамбай хийгджээ. Академич Ч Д алай «Монголын түүх 1260-1388»2 зохиолдоо XIII-XIV зууны Монгол орны эдийн засгийн байдлыг улам нарийвчлан судлан бичжээ. Их Монгол улсын аж ахуйн талаар авч үзэхдээ юуны өмнө Өгэдэй хааны эдийн засийн ш инэчлэлийн бодлоготой уялдуулан дүгнэж бичих нь зүйтэй юм. Хэн ч халдашгүй уугуул дархан нутгийнхаа өр зүрхэнд төр байгуулан орш ин тогтнож байсан Их Монгол Улсын эдийн засаг XIII зууны эхэн үед өндөр хөгжилд хүрсэн болохыг Ө гэдэйн хаанчлалы н үе дэх байдлаас мэдэж болох юм. Хүн төрөхлтөн мал аж ахуйтай болсон гол газрын нэг нь монгол орон мөн. 1 2

Н .И ш ж амц. «М онголын нэгдсэн төр улс байгуулагдаж ф еодализм бүрэлдэн тогтсон нь». УБ., 1974. 66-75-р тал. Ч. Далай. «М онголын түүх 1260-1288». УБ., 1992. 8 4 -1 17-р тал.

149


М О Н ГО Л

УЛСЫ Н

ТҮҮХ.

II БОТЬ

Үүний тод илрэл гэвэл монголын таван хошуу малын зарим өвөг зэрлэг ямаа-янгир, тэмээ-хавтгай, адуу-тахь зэрэг амьтан эдүгээ хүртэл монгол оронд орш ин нутагшсаар байгаа билээ. Харин сүүлийн үед мал аж ахуй судлаачды н ү зсэ н ээ р хон ь, үхрийн өвөг М онголд байхгүй бо л ж ээ. Монголын бэлчээрийн мал аж ахуйг 4500-5000 орчим жилийн түүхтэй гэж үздэг байна1. Их Монгол улсын эдийн засгийн үндсэн салбар мал аж ахуй түүнийг эрхлэн явуулах арга ажиллагааг, мөн аж ахуйн бусад салбар ан агнуур, тариалан, rap урлал, худалдаа, арилжаа, хот суурины хөгжил зэргийг нарийвчлан судлаж бичсэн бие даасан бүтээл хараахан гараагүй байна. Х ойш ид ийм ажлыг манай түүх, эдийн засгийн ухааны эрдэм тэдийн хамтын хүч чармайлтаар зайлшгүй хийгдэнэ гэж үзэх учиртай. Сурвалж бичгийн мэдээнээс үзвэл Их Монгол улс нь хэний ч хараат биш цэвэр бие дааж хөгжсөн эдийн засагтай, эзэлсэн харь орнуудаас олж ирсэн эд таваар, хүний хүчийг зөв хуваарилан ашиглаж бүрэн чаддаг байжээ. Түүнээс гадна тухайн үед мал сүрэг нь жилээс жилд өсөн үржиж монгол малын цэвэр удам сайн чанарын малыг өсгөн үржүүлэхэд монголын хаад бас ч муугүй анхаарал тавьж байсан байна. Тухайн үед монголоос мал адуулан өсгөхийг сурсан улс орон ч цөөнгүй гарчээ. Тэр үеийн сурвалжид “очсон газар болгонд л адуу, үхэр хариулсан хүн” , “Тэнд гэрийн малаас тэм ээ, үхэр, хонь, ямаа арвин байх ба адуу хамгийн о л о н ” 2, “тэдний (монголын) гол мал гэвэл үхэр, адуу, хонь, тэм ээ”3, “тус оронд нэг моринд 6-7 хонь дүйцэх жиш ээтэй байдаг. Өөрөөр хэлбэл, 100 адуутай хүн 600-700 толгой хоньтой гэсэн үг”4, “Тэд адууг унага даага байхаас нь дасган сургаж гурван жил дараалан унаж эдлээд дараа аливаа хэрэгт хэрэглэмүй” , “Тэд тэмээ, үхэр, хонь, ямаа, адуугаар тун баян”5, “Хайду-гийн хонийг тоолж барахгүй”6, “Өнөөдөр буугаад маргааш нүүнэ. Өвс усыг дагаад мал нь явж л байна” 7, “хишигтэн ээлжлэн гарч агтанд хонотугай”, “тэр сүрэг хонинд орж хотонд нь хүртэл хөөж яваа чоно мэт довтлогч ямар хүмүүс вэ”8 гэх мэт хэсэг бусаг монголын мал аж ахуйн амьдралыг сонирхсон төдий мэдээ байхаас биш, нэгтгэн дүгнэж бичсэн зүйл ховор юм. Хятадын эрдэмтэн Гао Вэнь дэ «Х-ХШ зууны эхэн үеийн Монголын мал аж ахуйн эдийн засгийн хөгжил» гэдэг өгүүлэл бичиж хятад сурвалжийн ховор материал ашиглажээ9. Ямар ч гэсэн Их Монгол улсын үед тал дүүрэн 1 2 3 4 5 6 7 8 9

150

М .Төмөржав. «Бэлчээрийн монгол мал». УБ., 1989. 3-р тал. Д .О ссон. «М онголын түүх». Тэргүүн боть. Бээж ин., 1962. 29-р тал. П эн Дая, Сюй Тин «Хар татарын хэргийн тэмдэглэл», Ван Говэйн эмхтгэн найруулсан эх. «М онголын түүхийн материалын дөрвен төрөл» хэм ээх номын 4-р тал (хятадаар). В.П.Васильев. «Записки о монголо-татарах» - (М эн -да-бэй лу). ТОВРАО. ч. IV. С П б., 1859. стр. 226. «Путешествия в восточные страны Плано Карпини и Рубрука». М ., 1957. стр. 28. Н .И ш ж амц «М онголын нэгдсэн төр улс байгуулагдаж феодализм бүрэлдэн тогтсон нь» УБ., 1974. 76-р тал. Чжан Д эхуй. «Сай-бэй чжи-син». 2-р тал (хятадаар). “ М Н Т ”. § 192. Гао Вэнь д э . «Х -Х Ш зууны эхэн үеи й н м онголы н мал аж ахуйн үйлдвэрлэлийн эдий н засгийн хөгжил». “ Вэнь- ш и -ц зэ” - ( “Утга зохиол, түүх, гүн ухаан”) сэтгүүл. 1979. № 1.


IIАНГИ. Чингисийн лорлах хаалын үеийн Монгол гурэн. I бүлэг. Монгол гүрнийг төвхнүүлж эхэлсэн нь

таван хошуу чанарлаг малтай байсан гэдэг нь хэн бүхэнд ойлгомжтой. Гэхдээ байгаль цаг уурын эрс хатуу байдалд зохицсон малын тэсвэртэй чанар малчдад ихээхэн ач холбогдолтой байдаг. Үүнийг харгалзан тэр үед монголчууд зориуд ш илэн сонголт явуулж ирж ээ. М онгол м алчдын хөдөлмөр, арга ухаанаар буй болгож чадсан монгол малын нэг чухал чанар бол уг мал жилийн дөрвөн улиралд бэлчээрт явж тэжээлээ өөрөө хангадаг, арчилгаа маллагаа онцгой их шаардахгүйгээр зун намар хурдан тарга тэвээр авдаг явдал юм. Харин тэр үед бод, бог малын ялгааг онцолж адуу, тэмээг улсын мэдэлд шууд авч өсгөж байсан нь хэдийгээр цэргийн зориулалттай боловч гэрийн доторхи эр, эм хүний хөдөлмөрийн нарийн хуваарийг зохицуулахтай бас холбоотой байжээ. Их Монгол улсын үед таван хошуу малыг жигд өсгөх бодлого баримталж байсан боловч бод голдуу малыг арай түлхүү өсгөх байдалтай байжээ. Рашид-ад-Дины «Судрын чуулган»д “Монголчууд хэрвээ мориноосоо салбал юуг ч үл хийж чадна”, «Нууц товчоо»-нд “Чингис хаан хэрвээ мориноосоо ойчих ахул тэр хэрхэн байлдан тулалдаж чадах вэ” гэх мэтээр тэмдэглэснээс үзвэл адууг ихэд эрхэмлэж байсан нь харагдаж байжээ. Ер нь хээр талын нүүдлийн аж ахуйг хөлөг морины хүч дэмжлэггүйгээр эрхэлж үл чадах нь тодорхой билээ. Их Монгол улсын үед сайн морийг энгийн хэрэгт унахгүй харин ганцхан ан гөрөө хийх буюу дайн байлдаанд унах заавартай байжээ. 300-500 адууг нэг суурь болгон тоог нарийн тогтоон улсын хяналтанд авч байжээ. Адууг ийнхүү эмээллэж унахын зэрэгцээ бас тэргэнд хөллөж тээвэрт ашиглана. Гүүний сүүгээр ай раг хийж хол ойры н дайн д ундаа хийж аш иглан , махыг нь иднэ. Монголчууд нэгэн гүүний сүүгээр бараг гурван хүнийг цатгаж чаддаг гэж тэр үеийн сурвалжид тэмдэглэсэн байна. Арьс ширээр нь гутал хувцас, сав суулга хийх, дэл сүүлээр нь дээс аргамж томох зэрэг гэр ахуйн хэрэгцээ хангана. Тэр үеийн сурвалжид “тэд (монголчууд) үхэр өсгөнө“ , “тэд голдуу хонь, үхрийн мах иднэ... хонь, адуу, үхэр өсгөнө111, “энэ орны (монголын) хүмүүс адуу, үхэр адуулна“ , “Тэд голдуу хонь, үхрийн мах иднэ... хонь, үхрийн сүү ууна“ 2, “ шар үхрийг (шарыг) гагцхүү тэргэнд зүтгүүлнэ“ 3. “Олонхи нь үхрээ дөрлөхгүй” гэх мэтээр бичсэн байдаг нь үхрийн хэрэгцээ их байсныг гэрчилнэ. «Нууц товчоо»-ны §177; 101; 280-д үхрийг “хараутай тэр эг” , “хоёр аралтай тэрэг“-нд голдуу хөллөж байсан тухай дахин давтан бичсэн бий. Тухайн үеийн сурвалжид монгол үхрийг бие томтой, явах тэнхээгээр асар их, голдуу тэргэнд хөллөнө гэж бичсэн нь их дайралддаг. Тэмээн сүргийг өсгөж байсан талаар «Нууц товчоо»-ны §232, 234-т зэгсэн тодорхой тэмдэглэл байдаг. Тэрч байтугай монголд хоёр бөхтэй, ганц бөхтэй бас бөхгүй т э м э э б ай с ан тухай сурвалж и д т э м д э г л э с н э э с үзэхүл араб худалдаачид ганц бөхтэй тэмээгээр ачаа бараа тээж монголд ирдэг байсан бололтой юм. Т эм ээг голдуу жин тээх, нүүхэд хэрэглэнэ. “Тэм ээ хомоо ________ 1 2 3

\

732 онд босгосон эртний түрэгийн хөш өен д татар монголчуудын тухай тийнхүү өгүүлжээ. Чан Чунь бомбы н тэмдэглэлд. П эн Дая, Сюй Тин. «Хар татарын хэргийн тэмдэглэл». 137, 139-р тал.

151


М О Н ГО Л

ҮЛСЫ Н

ТҮҮХ.

II БОТЬ

даана, хом ачаагаа даадаг” гэдэг нь жингийн тэмээний цувааг хэлсэн тэр үед гарсан болой. Их М онгол улсын үед м эдээж хонин сүрэг хамгийн олон тоотой байжээ. Өгэдэй хаан хонин сүрэг өсгөхөд онцгой анхаарч хонин сүргийн даамал том илон ажиллуулж байж ээ. Харин ямааны талаар тусгайлан тэмдэглэл үлдээсэн нь ховор бөгөөд энэ нь хонь, ямаа хамтаар нэгэн бэлчээрт бэлчин, нэгэн хот болдогоос тэр бизээ. Их Монгол улсын үед эртний монголын цэрэг аж ахуйн нэгж болж удаан оршин тогтнож байсан хүрээний нүсэр тогтолцоог бүрмөсөн халж хот айлын системд шилжин оржээ. Өөреөр хэлбэл, хүрээ - айл - хот гэх зэргээр улиран хөгжжээ. Чухам ингэж тэр үеэс “айл хүний амин нэг, саахалт хүний санаа нэг” , “өрөөлийн хэрэг бүтвэл өөрийн хэрэг бүтнэ” , “дайрвал даяараа тэм ц эн э, цугларвал цугаараа оролцон о” , “хорлогыг хотоороо хуваана, гарлагыг ганцаар үл төлнө” гэх мэт хот айлын хэлбэрээр хамтран мал аж ахуй эрхлэн амьдрах байдыг тусган хоршоо үг хэллэг хүртэл үүсэн гарчээ. Хот айлаар хамтрах хэлбэрт шилжиж танилаараа, ураг төрлөөрөө, эзэн албатаараа өөр хоорондоо зохицон хамтарч нэг нэгэндээ дэм болж мал маллаж амьдрах нь дайны үед ч, энхийн үед ч ихээхэн тохирох мал аж ахуй эрхлэх арга байж ээ. Ө өрөөр хэлбэл, элдэв халдлагаас бие биеэ хамгаалан, зуд турхантай хамтран тэмцэж, илүү дутуугаа нөхөн дүүргэдэг, зовлон жаргалаа хамтаар хуваалцаж баяр ёслолоо нийлэн тэмдэглэдэг хот айлы н хэлбэр монголд ийнхүү бий болж хэвш жээ. Хот айл нь малын тоогоор ойролцоо хэд хэдэн өрхөөс бүрдсэн хот айл, эзний малыг сүргээр хариулдаг хот айл гэх мэт олон хэлбэртэй байсан байна. Харин гагцаараа довын нэг явдаг айл өрх их цөөн байсан бололтой юм. Тэр үед баячууд, борчуудын мал хэд хэчнээн толгой байсан, сүргийн бүтэц ямар байсныг эрдэмтэд бас цаг гарган судалжээ. Ийм судалгааны нэг нь японы эрдэмтэн С .И вам ураги й н судалгаа бөгөөд тэр ээр үзэхдээ X III-X IV зууны үед монголын мал маллах сүргийн бүтэц 100-2000-ын хооронд эргэлдэж байсан гэж ээ. Гэвч м о н го л ы н б э л ч э эр и й н гурван бүсэд м алы н тоо толгой харьцангуй харилцан адилгүй байсан ажээ. XIII зууны эхэн үеэс мал аж ауйн хөдөлмөр зохион байгуулалтын гурав дахь үндсэн шат арга болох хот айлын энэхүү систем монголд 700 гаруй жил үргэлжилж XX зууны 30-аад он хүрсэн юм. Монголчуудын мал сүргээ үе улиран бэлчээрийн нарийн аргаар адуулан өсгөж ирсэн түүхэн явцад үүсч бий болсн мэдлэг ухаан, өвөрмөц технологи, өвөрмөц ёс, байгал дэл хи й г хүндлэн харьцдаг чанар з э р эг нүүдлийн соёл и р гэн ш л и й н нээгдээгүй их өвийг өнөө хүртэл гүйцэд судалж чадаагүй хэвээр байна. Ганц ж иш ээ дурьдахад л маш нарийн технологи ухаанаар хуурай сүү хийхийг дэлхийд анх удаа монголчууд нээж ээ гэхэд өчүүхэн ч хилсдэхгүй буй заа. X III зууны үед байсан шиг тийм онгон амьдралын дотоод мөн чанары г өнөө хүртэл судлаачид ойлгохгүйн улмаас зөвхөн өнгөцхөн тайлбарлахыг оролдсоор л байдаг. Ч ингис тэргүүтэй ухаант дээдсийн сургаснаас үзвэл тийм өвөрмөц амьдралын нууц мал, малчин, бэлчээр

152


II АНГИ. Чингисийн Ajpaax халлын үеийн Монгол гүрэн. I бүлэг. Монгол гүрнийг төвхнүүлж эхэлсэн нь

гуравт л байдаг аж. Хот айлаар маллах арга аж иллагааны явцад “хот ай л а ар ” , “х о тл о о р о о ” , “хотол о л н о о р о о ” , “айл саах ал таар аа” , “ н эг г о л о о р о о ” , “ н утаг у с а а р а а ” гэх м эт х ар и л ц ан ш ү тэ л ц сэ н хам ты н хөдөлмөрийн арга хэлбэр үүсчээ. Тухайн үед мал аж ахуйн хөгжилд гарсан дэвшил нь улс орны эдийн засгийн бүх салбарын хөгжилд нөлөөлжээ. Ө гэдэй хаан адууны талаар явуулж ирсэн бодлогыг үргэлжлүүлэн явуулж адууг улсын хяналтад байлгадаг хатуу журмыг эцгийнхээ адил даган м өрдж ээ. Бас т эм ээг тусгай данстай болгож тэм ээн и й үүлдэр угсааг сайжруулах ажил хийжээ. Чингис, Өгэдэй нар Тангудыг дайлж, Хорезмийг байлдаж явахдаа говь цөл газар мал маллах, худаг м алтаж усжуулах туршлагыг их анхаарч явжээ. Энэ нь монгол нутгийн говь газар худаг малтуулж хүн малын ундаа бий болгож тэнд малчдыг суурыиуулах гэсэн Өгэдэй хааны бодлогод нөлөө үзүүлжээ. Э нэ тухай «Нууц товчоо»-нд бичсэн нь: “ Бас цөл говь нутагт гөрөөснөөс өөр амьтангүй байна. Ард иргэд хуран суухыг хүснэ. Чингай, Уйгурдай хоёр тэргүүтэй нутагчдыг явуулж цөл говьд худаг малтаж хашуулъя” 1 гэжээ. Үүнээс үзэхэд Өгэдэй хаан говь нутгаа эзэмдэн, мал малчинг тогтоон суурьшуулах талын дорвитой ажил хийж байсан нь харгдаж байна. Өгэдэй бол малыг дээдлэн хайрладаг хаан байжээ. Тухайлбал, малыг зодож болохгүй, малыг зовоож алж болохгүй, малыг үргээж болохгүй, морийг гамнан унаж байнга идээшлүүлж байхыг бүү март гэх мэт сургаал хайрладаг байжээ. Монгол нутагт мал сүргийг тэнцүү хуваарилан өсгөх, говь нутгийг амьдралтай болгож мал малчин суурыиуулах, говийн үржил шим сайтай нутгийг малын бэлчээрт ашиглах, зохион байгуулалттайгаар худаг гаргах, хужир давсы г нь аш иглах, ан амьтныг хамгаалах зэрэг ажлыг Өгэдэй хаан санаачлан хийсэн нь Их Монгол Улсын үйлдвэрлэх хүчин, аж ахуй, эдийн засгийн хөгжлийн чухал нөлөө үзүүлжээ. Ө гэд эй хааны гааль гувчууры н бодлого улсы н эд и й н засги й г хөгжүүлэхэд түлхэц болов. 1229 онд хааны санд хураах улсын нэгдсэн алба гувчуурын хууль гаргаж ардаас авах гувчуурын х эм ж ээг хуульчлан тоггоожээ2. Түүнээс гадна малын татвар, газар тариалангаас авах гувчуур зэргийг нэгэн адил тогтоожээ. Тэгэхдээ энэ газар тариалангаас авах гувчуур гэж сурвалж ид тэм д эгл эсэн нь ихэнхдээ эзлэгдсэн орны суурьш мал иргэдтэй холбогдол бүхий ажээ. Монголд ирж суурьшсан гадаадын иргэд (барилгачин, модчин, төмөрчин, лам, хуушаан, бомбо зэрэг)-ийн эзэмшил газрыг шал ган дэнсэлж гаалийн татвар оногдуулахыг заажээ. 1233 онд улсын албан татварын хуулинд ш инээр нэмэлт өөрчлөлт оруулжээ. Тэр нэмэлт ёсоор адуу, үхэр, хонь тус бүр зуун толгой бүхий өрхөөс нэжгээд морь, үхэр, хонийг татварлан авах болон адуу, үхэр, хонь тус бүр арван толгой өрхөөс тус бүр ч мөн адил нэжгээд морь, үхэр, хонь татварлан авахаар заасан байна. Ялангуяа худалдаа, арилжаа эрхлэгчдээс авах гаалийн татварыг улам 1 2

«МНТ». 279-р тал. Н .Ц .М ункуев. « 0 6 эконом ическом полож ении М онголии и Китая» (Краткие сообщ ения института Народов Азии). 1965. № 76. стр. 138.

153


М О Н ГО Л

У Л С Ы Н ТҮҮХ.

II воть

чангатган хууль бас тогтоожээ. 1230 онд давсны татварын хууль, 1234 онд худалдааны гаалийн хууль, 1236 онд мяндас эдлэлийн татварын хуулийг тус тус тогтоон гаргажээ. Гаалийн хууль зөрчсөн буюу хахууль авсан хүнийг хоёр жил хүртэл гянданд хорих журам тогтоожээ. Өгэдэйн төр барьсан 13 жилд харц ард, ядуус, боол шивэгчин нар ихэд жаргалтай амьдарч байсан тухай түүхийн баримт, ардын аман домог цөөнгүй дайралддаг. Зарим түүхч, бичгийн хүмүүс ч ингэж дүгнэж бичсэн байдаг нь Өгэдэй хаан энгийн олны эрх ашигт тохирсон бодлого явуулж тэр нь үр дүнд хүрч байсны баримт болов уу. Өгэдэй хааны үед гар урлал, үйлдвэрийг ихэд хөхүүлэн дэмжжээ. Зэр зэвсэг, хеө хуяг, морин дээрээс цавчих харвахад тохирсон тахир сэлэм, нум сум хийх зэрэг цэргийн голдуу үйлдвэрийг эрхэмлэхийн сацуу гурав, дөрөв буюу түүнээс ил үү олон үхэр хөллөх гэр тэрэг, энгийн тэрэг гэх мэтийн малчдын гэр ахуйн хэрэгцээт үйлдвэр байгуулан ажиллуулахад ихээхэн анхаарч байжээ. Хархорум хотод ширэм хайлуулж төмөр боловсруулах зуух (үйлдвэр) байсан байна. Хааны өргөө ордыг тээхэд зориулан асар том гэр тэрэг хийдэг байсан бөгөөд тийм гэр тэргийг “орд гэр тэрэг” гэж нэрлэдэг байжээ. Энэ тухай Г.Рубрукийн бичсэн нь: “Тэд (монгол) тийм орон сууцыг маш том хэмжээтэй үйлддэг. Заримдаа өргөөшөө 30 фут (30.5 м) хүрмүй. Би нэг тэрэгний хоёр дугуйн хоорондын зайг хэмжихэд 20 фут болж байв. Дээрхи гэр нь дугуйнаас хоёр тийш тэрэг тус бүр 5 фут илүү гарч байв. Нэг тэргэн д 22 ш ар хөллөсний 11, 11-ээр хоёр эгн ээ б о л го ж ээ” 1 гэж ээ. Монголын гэр тэрэг нүүж явахыг урдаас нь харахад нэгэн том хот өмнөөс ирж нүүж яваа мэт харагдана гэж Рубрук бичсэн байна. Өгэдэй хаан явсан улс орныхоо үйлдвэр, гар урлалыг онцлон үзэж сонирхож явдаг байсан хэмээн тэр үеийн ном сударт тэмдэглэсэн байдаг. Алтан улсыг ялангуяа Хорезмыг байлдах үед Өгэдэй бүхий л rap урчуудын ам ийг өрш өөж хооллон хувцаслаж байгаад монгол нутагтаа авч ирдэг байжээ. Ямар л хот эзлэн авна тэр хотын иргэдийг бүртгэх нэрийдлээр уран дархчуудыг бүртгэн цуглуулж “олзлогдсон хүмүүс” нэрээр Монголд ирүүлдэг байсан байна. Харь нутгаас авчирсан эдгээр олон арван мянган уран дархчуудаар rap үйлдвэрийн газар байгуулан гоёл чимэглэлийн зүйлс, ангийн хэрэгсэл болон дарь буу зэрэг зэр зэвсэг хийлгэн заримыг барилгад ажиллуулдаг байжээ. Ер нь монголчууд мод, шавар, яс, арьс, шир, хүрэл, төмөр болон алт, мөнгө, эрдэнийн чулуугаар янз бүрийн эдлэл хэрэглэл, гоёл чимэглэлийн зүйл болон зэр зэвсэг чадамгай үйлддэг байсан нь аль 2000 гаруй жилийн тэртээгээс юм. Өгэдэй хаан монголд маш олон гар үйлдвэр нэм эн байгуулж түүнд дотоод гадаадын олон уран дархчуул, барилгачдыг ажиллуулж байсан гэдэг. Ч и н ги с, Ө гэдэй тэргүүтэй Их М онгол Улсын хаад худалдааг их эрхэмлэн, түүнийг хөхүүлэн дэмжиж, гаднаас ирсэн худалдаачдыг гааль татвараас хөнгөлөх, эрх ашгийг нь хамгаалах, аюулгүй байдлыг нь хангах зэргээр тэдний худалдааны сонирхлыг дээшлүүлж байжээ. Гэхдээ шударга 1

154

«Путешествия в восточные страны Плано Карпини и Рубрука». М ., 1957.


II АНГИ. Чингисчйн

лдрдах хаалын үеийн Монгол

гүрэн. I бүлэг. Монгол гурнийг төвхнүүлж эхэлсэн h i,

бус худалдаа хийх, ард иргэдийг мөлжин амьдралыг нь доройтуулах, хээл хахууль авах, өгөхийг хатуу чандлан хорьж байсан байна. Том том баян худалдаачдаас орлогынх нь байдлыг харгалзан дэлхийн жиш гийн дагуу гаалийн татвар татдаг журмыг орхигдуулсангүй. Тухайн үеийн монголын гадаад худалдааны тухай мэр сэр бүдэг мэдээ дайралдана. Ж иш ээлбэл, “Татар (монгол) хүн... Ляо (хятан) хүмүүстэй зах нээж, тэд нартай худалдаа хийнэ” 1, “худалдаачид баруун зүгээс тэмээгээр... торго дурдан, бөс бараа ачиж Монголд очно” 2, “Онгудын Алахуш-дигитхуриас мянган иргэ (хонь) аваад далимд Эргүнэ мөрний орчим нутаглах ардаас булга, хэрэм худалдан авч яваа Сартулын Хасан гэдэг хүн цагаан тэмээ унаж хонио тууж ирэв э э ”3, “Хятад, лал худалдаачид бэлчээр нутгаар иржтатар (монгол)-чуудтай хонь адуугаар арилжаа хийв”4 гэх мэтээр сурвалжид тэмдэглэсэн байна. Эдгээр мэдээнээс харахад хэдийгээр өнгөцхөн мэдээлэл төдий боловч XIII зууны үеийн монголын гадаад худалдааны байдлыг мэдэж болно. Ан агнуур бол Их Монгол улсын туслах чанарын аж ахуйн хэлбэр хэвээр байжээ. «М онголын нууц товчоо», Раш ид-ад-Дины «Судрын чуулган», «Юан ши» болон бусад сурвалжид Монголын ан агнуурын тухай заавал тусган бичсэн байдаг нь тухайн үед ангийн ажил онцгой ач холбогдолтой байсны г үзүүлэх гэрч юм. С урвалж ид монгол нутгийн “ гө р ө ө ч и н ” , “загасчин” , “шувуучин” гэх зэргээр нэрлэн бичсэн байна. Монголчууд гэрийн тэжээмэл амьтныг мал, зэрлэгийг гөрөөс гэж нэрлэдэг билээ. Энэхүү гөрөөс гэдэг үгээс гөрөөлөхүй, гөрөөчин гэдэг үг үүсчээ. «Монголын нууц товчоо»-ны §12, 109, 115-т гөрөөлөх аж ахуйн тухай тодорхой дурджээ. Ер нь XIII зууны үед монгол хаадын ав хомрогын бас нэг зорилго нь цэргийн бэлтгэл сургууль хийхэд чиглэгдэж байжээ. Тэгэхдээ ан амьтныг бүлэг сүргээр нь хүйс тэмтрэн устгахаас аль болохоор зайлсхийж, ан амьтныг байсан нутгаас нь айлгаж үргээхгүй, байршуулан өсгөн үржүүлэхэд их анхаарч байжээ. Харин Өгэдэй хаан нэгэн зарлигтаа гөрөөснөөс бусад амьтангүй цөл говьд худаг гаргуулж малын бэлчээр болгон ашиглах тухай дурьдсан б ай н а5. Агнуурын ажлыг хаад, ноёд түүний шадар эрхтнүүд толгойлон эрхэлж олон м янган хүмүүсийг оролцуулан хэдэн сараар үргэлжлүүлэнявуулдаг байсан ажээ. Пэн Дая, Сюй Тин нарынтэмдэглэлээс үзэхэд монголчуудын тиймэрхүү их ав хомрого жил бүрийн есдүгээр сараас дараа жилийн хоёрдугаар cap хүртэл үргэлжилдэг байжээ6. Сурвалж бичигт их ав хомрогын олз омгийг бүх оролцогчдод тэгш хуваадаг тухай өгүүлсэн нь тун ортой мэдээ юм. Монголчууд ангийн махыг тэгш хуваан авдаг, тэр ч байтугай ан агнаж байхад дайралдсан хүнд шорлог өгдөг учиртай. Их Монгол улсын хаад ялангуяа Өгэдэй хааны ав хоморгын газрыг тусгайлан шилж сонгоод тэр газарт холуур тойруулан хашаа бариулж байжээ. Энэ 1 2 3 4 5 6

Ли Синчжуан. «Цзян янь и-лай ши нянь яо лу». 133-р боть. Бээж ин., 2143-р тал. Чан Чунь бомбо. «Баруун газар зорчсон тэмдэглэл». Д ээд дэвтэр. 28-р тал. «Цзинь ши» - («Алтан улсын түүх»), 112-р тал. «Хар татарын хэргийн тэмдэглэл». 15-р тал. «МНТ». §279. Пэн Дая, Сюй Тин. «Хар татарын хэргийн тэмдэглэл». 140-р тал.

155


М о н г о л ҮЛСЫН ТҮҮХ. II БОТЬ

тухай «Нууц товчоо»-нд бичсэн нь: “Т эн гэр газры н заяагаар төрсөн гөрөөсийг бусад ах, дүү нарын нутагт очих болуузай гэж харамлаж, шавар хэрэм бариулж, ах дүү нараас гомдох үгийг сонсов. Энэ бас нэг буруу” 1 гэж Өгэдэй хаан өөрийгөө зэмлэн хэлжээ. Нас барахынхаа өмнөхөн хүртэл биеийнхээ алжаал тайлахаар их ан хомрого зохион байгуулсан гэдэг. Ан агнуурыг хугацаатай, ёс төртэй, хэр хэмжээтэй агнадаг нь монголчуудын нэгэн төрлийн агнуурын уламжлалт соёл байжээ. Их Монгол улсад хот байгуулалт олноор бий болж хөгжсөн явдал улсын эдийн засгийн хөгжилд ашигтайгаар нөлөөлөв. Өгэдэй хаан хот барьж босгох талаар хамгийн их ажил хийсэн бөгөөд Их Монгол улсын нийслэл Хархорум хотыг барьж гүйцэтгэсэн юм.

Хархорумын мөнгөн мод (Энэ зураг Үндэсний түүхийн музейд буй)

1235 оноос Орхон голын зүүн хөвөөнд хот байгуулж Хархорум гэж нэрлэв хэмээн сурвалжид бичсэн буй. Плано Карпини, Рубрук нарын замын тэм дэглэлд Х архорум хоты н байдлы г бусдаас илүү оновчтой бөгөөд дэлгэрэнгүй бичсэн байдаг. Хотыг барихад газар газрын уран барилгачид оролцсон бөгөөд Лю М ин гэдэг хятад уран барилгач ерөнхийлөн удирдан бариулжээ. Монгол талаас Отчигин ноён их үүрэгтэй оролцжээ. Хархорум хот бол Их Монгол улсын засаг захиргаа, худалдаа, соёлын төв болж байжээ. Тухайн эрин үедээ дорно дахинд хамгийн их хөл хөгжөөнтэй, олон улсын харилцааны зангилаа хот байжээ. Хотын дотор үзэсгэлэнтэй гоёмсог орд харш, сүм хийд, барилга байшин олон байсны хамгийн том нъ Өгэдэй хааны Түмэн Амгалан орд юм. Хархорумын ойролцоо зарим нь нэг өдрийн газарт Ө гэдэй хааны бариулсан хэд хэдэн явуул орд байсны хоёр нь багахан гоёмсог хот байжээ. Үүний нэг нь Хархорумын өмнөдөд, нэг өдрийн газрын зайд байх гэрт 1

156

«М Н Т». §281.


IIАНГИ. Чингисийн A jp a a x хаалын үеийн Монгол гүрзн. I бүлэг. Монгол гүрнийг төвхнүүлж эхэлсэн нь

ц агаан ордтой С урин хот б ай ж ээ. С урин хоты г 1237 онд п ер си й н дархчуудаар бариулсан байна. Нөгөө нэг нь Хөшөө нуурын дэргэд 1238 онд байгуулсан Тосох хот юм. Энэ нь бас жижгэвтэр мөртлөө их гоёмсог хот байсан агаад тэнд 1000 хүний суудалтай сувдан хана, алтан дээвэртэй “Угтах орд” (зочид угтах) байсан гэдэг. Өгэдэй хаан Хархорумын умардад холгүй орших Ш ар ордондоо зусч, намарт Хөх нуурын (Хөх ус) дэргэд намарждаг байлаа гэж сурвалжид тэмдэглэжээ. Өгэдэй хаанд Хархорумын Түмэн Амгалан орд, Сурин орд, Тосох хотын Угтах орд, умардын Ш ар орд, Хөшөө нуурын орд, Онгийн орд зэрэг 6 үзэсгэлэнт орд байжээ. Их хаан ж или йн дөрвөн улиралы г тэдгээр ордуудад өнгөрөөдөг байж ээ. Харамсалтай нь энэ сайхан хот, ордууд эвдрэн сүйдэж өнөө үед үлдэж хоцорсонүй. Өгэдэй хааны үед Их Монгол улсын эдийн засгийн хүчин чадал ийнхүү үзэгдэхүйц дээш илж, мал аж ахуй өсөн үржюк, аж ахуйн бусад салаа салбар туйлийн ихээр хөгжжээ. Энэ нь дотоод, гадаадын учир шалтгаан хосолсон байжээ. Дотооддоо гэвэл Чингисийн гадаадад биеэр хийсэн их аян дайн эцэслэсний дараа дайны шарх сорвийг эдгэрүүлж, Их Монгол улсын засаг төрийг цэгцэлж, аж ахуйг хөгжүүлж, ард түмний амьдрал ахуйг өөд татах шаардлага аяндаа урган гарчээ. Ийм ажлыг хийж гүйцэтгэхэд гадаадын таатай нөхцөл бүрджээ. Юуны өмнө хөрш улс орноос Их Монголыг халдан довтлох аюулыг бүрмөсөн арилгаж чадсан юм.

§3. Өгэдэйн байлдан дагуулал Ө гэдэй хаан суунгуутаа юуны түрүүн өрнө зүгт зогсоосон дайны ажиллагааг нэн даруй сэргээж Дундад Азийн үлдэгдэл хүчийг дайлан цохих тухай зарлиг буулгасан ажээ. 1230 онд Өгэдэй хааны зарлигаар Чормаган ноён ц эрэг авч мордов. М онгол ц эр эг хоёр ч удаа Ж ел ал -ад -Д и н ы н цэрэгтэй таарч, бага сага тулалдаан хийж эхэлмэгц тэрээр цэргээ авч буруулсан аж. Чухам ингэж зоригт баатар Ж елал-ад-Д ин хүчээ сэлбэн зузаатгаж эц эг М ухаммед Ш ахын гүрэнг дахин сэргээн тогтоох гэж санаархаж бололцоотой бүхнийг сүвэгчилсэн боловч нэг их амжилт олохгүй явсаар 1231 онд монгол цэрэгт эцсийн удаа сүрхий цохигдож, хэдэн үнэнч нөхдийнхөө хамт амь зулбан зугатаж яваад нутгийнхаа хүмүүст хорлогдон алагджээ. Ингэж Хорезм улсын цэргийн эцсийн хүч цохигдож, Хорезмын нутаг тэр аяараа монгол гүрний эзэмшилд бүрэн оров. Энэ нь хожим түүхэнд Цагаадайн улс гэж нэрлэгдэв. Монгол гэдэг үг нь “могол” болж, Монголын эзэнт улс нь “моголистан" болон хувирчээ. Гэвч энэ үгийг Дундад Ази дахь М онголын хаант улс гэж нэрлэх нь илүү тохиромжтой мэт санагддаг. Ч и н ги си й н хуучин үн эн ч анд зөвлөх М ахмуд Я лавач Д ундад А зид Монголын амбан захирагчаар ажиллаж Ходжент хотыг нийслэлээ болгосон юм. Тэрээр сүүлдээ Цагаадайн итгэлт зөвлөх түшмэл болжээ. Өгэдэй хаан Тулуй тэргүүтнийг дагуулан Алтан улсыг эцэслэн дайлж сөнөөхөөр хүчирхэг их цэрэг авч мордж ээ. Э нэ бол эц эг Ч ингисийн 157


М О Н ГО Л

Ү Л С Ы Н ТҮҮХ.

II БОТЬ

үлдээсэн хамгийн гол гэрээс мөн байжээ. Ингээд Өгэдэй хаан 1231 оны 5р сард өнөөгийн Өвөр Монголын “ Ерэн есөн булаг”-т Их хуралдай хуруулж Алтан улсыг хэрхэн яаж байлдахаа нухацтай авч хэлэлцжээ. Ингээд гурван замаар яаравчлан довтолж цохихоор шийд гаргажээ. Алтан улсын эзэн хаан Айцзун (1223-1233) умард нийслэл Чжунду (Бээжин) хотоо орхин Бяньцзинь зэрэг хэдэн хотод хэсүүчлэн сууж цэргийнхээ хүчийг бөөнөрүүлж эцсийн тулалдаан хийхэд бэлтгэж байжээ. Бяньцзинь хотыг ихэд анхааран бэхлэлт хамгаалалт тун сайн хийжээ. Ер нь тэр үед Алтан улсын мөхөх эсэхийг шийдэх эцсийн найдвар болсон хэд хэдэн бэхлэлт хот байсны дотроос Бяньцзинь, Цзюньчжоу, Гүйдэ, Цайчжоу хот чухал байрыг эзэлж байжээ. Эдгээр хотын оршин суугчид ялангуяа, Цайчжоу хотын иргэд монголын цэргийн өөдөөс төрөлх хотоо хамгаалан нэн баатарлаг тулалдан бууж өгөхгүй байжээ. Айцзун хааны цэргийн гол хүч ч эдгээр хотуудыг барьж тогтооход чиглэгдэж байсан байна. Монгол цэрэг Бяньцзинь, Цзюньчжоу хотыг бүслэн байлдаж байх үед Алтан улсын цэрэг хоол хүнсээр дутагдан бүтэн гурван едөр хоол идээгүй гэж хятадын түүхэнд бичж ээ1. Өгэдэй хаан Чингисийн захиас ёсоор Алтан улсыг сүүлчийн удаа байлдан эзлэхэд ямар ч гэсэн Өмнөд Сүн улсын хүчийг олох хэрэгтэй байжээ. Ингээд Хятадын Өмнөд Сүн улстай Алтан улсыг хамтран байлдах хэлэлцээр байгуулж уг хэлэлцээрийн урьдчилсан болзол болгон Алтан улсыг мөхөөсний дараа түүний эзэм ш ил агсан гол муж Х энанийг Сүн улсын мэдэлд эргүүлэн өгөхөөр тогтжээ. Хятадын Өмнөд Сүн улс ч х эзээн ээс санаархсан тэр муж ийг авахаас татгалзсангүй, х элэлц ээр байгуулж монгол ц эр эгтэй хамтран Алтан улсыг байлдах болов. Ингээд Сүбээдэй жанжны удирдсан монгол цэрэг Бяньцзинь хотыг бүслэн 17 өдөр байлдсан боловч амархан эзэлсэнгүй. Тулуй цэргээ түр ухрааж хаан ахынхаа зөвлөлгөөнийг сонсож, түргэн байлдан эзлэх тушаал авсаар Сүн улсын цэрэг хүрэлцэн ирэхээр нь хамтран хотын хойно, өмнөөс нь давш ин байлдаж 1233 оны эцсээр тус хотыг эзлэв. Тэр үед Бяньцзинь хотод хижиг өвчин гарч тавин хоногийн дотор 50 000 хүн үхсэн гэж хятад сурвалжид бас бичсэн байна. Айцзун хаан найрамдах хэлэлцээр хийх гэсэн боловч монголчууд хүлээж аваагүй байна. Учир нь Бяньцзинд очсон монголын 30 элчийг алсан байна. Улмаар 1233 оны зун Цайчжоу бэхлэлтэнд зугатан очиж тэрхүү сайтар бэхлэгдсэн хотыг 100 000 цэргээр хамгаалав. Сүбээдэй жанжин цэргээ авч Айцзун хааныг нэхэн хөөж Цайчжоу хотод очоод Тачар жанжин цэргийн хамт уул хотыг бүслэн байлдав. Цайчжоу хотыг хамгаалах цэрэг, хотын ард иргэдийн хамт хэдэн cap монголын цэрэгтэй баатарлагтулалджээ. Хотыгбүслэн байлдахад Ши Тяньцзэгийн удирдсан хятад цэрэг оролцжээ. М өн Хуны удирдсан Өмнөд Сүн улсын 200 000 цэрэг бас ирж хотыг бүслэн байлджээ. Алтан улсыг байлдан эзлэх явцад тийм ширүүн, хүчтэй эсэргүүцэлтэй монгол цэрэг бараг тулгарсангүй шахам ажээ. 1234 оны хавар Сүн улсын цэрэг хотын өмнө дүүргийг, монгол цэрэг хотын баруун дүүргийг эзэлж авснаар Цайчжоу хот бүрмөсөн эзлэгдэв. 1234 онд Алтан улс бүрмөсөн мөхөж 1

158

«Цзинь ши» - («Алтан улсын түүх»). 112-р бүлэг.


II АНГИ. Чингисийн лараах хаалын үеийн Монгол гүрж I бүлэг. Монгол гүрнийг товхнүүлж эхэлсэн нь

Айцзун хаан амиа хорложээ. Монголчууд Умард хятадын нутгийг эзлэн 119 жил тогтож монголын талаар олон жил нэн их хорт бодлого явуулж байсан Зүрчид угсааны Алтан улсыг монголын хаад 20 гаруй жил байлдаж ихээхэн хохирол хүлээсний эцэст бүрмөсөн эзлэн авсан түүхтэй ажээ. М онгол цэрэг Алтан улсыг байлдан ялалт байгуулсан явдал хэд хэдэн учир шалтгаантай байжээ. Алтан улс хэдийгээр хүн ам олонтой, газар нутаг өргөн, түмэн газрын цагаан х эр м ээр хи ли й н халхавч х и й сэн боловч м он го л ы н м ори н ц э р ги й н дайралтад амархан өртөв. Монгол цэргийн ялалтанд цагаан хэрмийн араар нутагтай Онгуд аймаг их тус хүргэсэн юм. Алтан улсын ноёрхогч ангийн хоорондын дотоод зөрчил хурцдаж газрын эздийн дарлалыг эсэргүүцсэн тариачды н бослого газар сайгүй гарчээ. Мөн холбоотон болж байсан хятады н Ө мнөд Сүн улс 1233 онд Х ятан, Тангуд улс бүр эрт н эгэн т монголын цэрэгт хүчин туслахаар амлаж Алтан улстай холбоогоо тасалсан байлаа. Алтан улсын нөлөө бүхий зарим ноёд, жанжин нар монголын талд урван орж, хариу эргэн Зүрчидийн ноёд жанжин нартайгаа байлджээ. Ер нь монголчууд Алтан улсын дотоод зөрчлийг маш чадамгай ашиглажээ. Мөн Алтан улсын агт морьдыг сүрэг сүргээр олзлох, идэшний малыг нь олзлох, хоол хүнсний дутагдалд оруулах, зэвсгийн агуулахыг сүйтгэх, сан хөмрөгийг эзлэн авах ажлыг монгол цэрэг чадамгай хийж ээ. М онгол цэргийн удирдлагын ухаан чадал, байлдааны арга тактик сайн, цэрэг нь сахилга, зохион байгуулалт өндөр байсан байна. Энэ талаараа Алтан улсын цэргээс хамаагүй давуу байжээ. Өгэдэй хаан Алтан улсыг эзэлсний дараа хятадын ард түмнээс татах алба татварын хэмжээг тогтоож, татвар хураах ажлыг төв засгийн мэдэлд авчээ. Өгэдэй хаан өөрийн хүү Хүдэнгээр Тангудыг захируулжээ. Өгэдэй хаан Алтан улсын эсрэг байлдахын зэрэгцээ Солонгосыг дайтжээ. Дашрамд өгүүлэхэд Их М онгол улсын үеийн М онгол, Солонгосын харилцааны талаар хамгийн чухал хоёр мэдээ түүхэнд гардаг. Н эг дэх нь Бух цагаан хаан ба Саран гүнжийн домог юм. Нөгөө нэг нь Солонгосын умард нутагт зугатан орсон Хятаны үлдэгдэл цэргийг нэхэн монгол цэрэг Солонгост цөмрөн орсон явдал юм. 1216 онд хятаны хоёр Важна тэргүүтэй хэсэг эрхтэн дархтан Их М онгол улсыг эсэргүүцэн бослого гаргаж сүүлчийн удаа монголын эсрэг босоод ялагдал хүлээсэн юм. Кым Сан Важна нарын тэргүүлсэн Х ятаны ц эргийн үлдэгдэл хүч С олонгосы н умард нутагт шургалан орж Кандон хотыг эзлэн авч тэндхийн газар нутгийг нь булаан, хүн ардыг түйвээж С олонгосын ард түмэнд гай зовлон учруулж байв. Х ятанчууды н эср эг тэм ц л и й г С о лон госы н ж ан ж ин И Ч ок удирдан баатарлаг тэмцэж байсан гэдэг. 1218 онд Жала, Хажин нарын удирдсан монгол цэрэг хятаны үлдэгдэл цэргийг нэхэн дарахаар Солонгосын умард хэсэгт цөмрөн орсон байна. Ингээд Солонгос, Монголын хоёр талын хүчээр Хятаны цэргийн үлдэгдэл хүчийг бут цохижээ. Солонгосын цэргийг алдарт ж анж ин Ж о Чун удирдж ээ. Д араа нь М онгол, С олонгос хоёр улсын харилцан үл довтлолцох тангараг өргөцгөөжээ.

159


М О Н ГО Л

ҮЛСЫ Н

ТҮҮХ.

II

БОТЬ

Тэрхүү тангараг бичигт: “ Бидний хоёр улс үүрд ах дүү болж түмэн үед үр сад маань энэ өдрийг бүү умартаг” 1 гэж бичсэн байна. Ингээд Гуулин улсын ван Кожон (1214-1259) Монгол Улсад алба өргөх болжээ. 1218 оны 12 дугаар сард Их Монгол улсаас Гуулин улсын ванд илгээсэн захидал, 1221 онд Чингис хаанаас Гуулин улсын ванд илгээсэн зарлигбичиг болон Гуулин улсын вангаас 1231, 1232 онд Өгэдэй хаанд илгээсэн айлтгал бичгүүд нь Их Монгол улсын үеийн монгол, солонгосын харилцааны чухал баримт бичиг мөн. Ер нь 1218 онд Чингисийн, 1232 онд Өгэдэйн дипломат үйл ажиллагаа нэн өргөн далайцтай явагдсан жилүүд юм. XIII зууны үед монголын эмэгтэй элч солонгост очиж байсан нь монгол солонгосын гадаад харилцааны түүхэнд үнэхээрийн чухал зүйл юм. Чингис хаан Сартул улсыг дайлж явахад 1225 онд Солонгост очсон Их М онгол улсын элчийг (Жугуйг) буцах замд нь харваж алжээ. Гэвч Чингис хаан элч алагдсанаас шалтгаалан Солонгосыг цэргийн хүчээр довтлон сүйтгэе гэж бодоогүй бөгөөд хоёр улсын харилцааг хурцатгахгүйгээр хэл амаа олох аргыг аль болохоор сүвэгчлэх нь зүйтэй гэж үзэж байжээ. Чингисийн элчийг алсан хэрэг явдал гараад 6 жил болсны дараа буюу 1231 онд Өгэдэй хаан төрийн элч алсан хэргээр шалтгаалан монгол цэргийг Солонгосын умард нутгаар оруулсан аж ээ2. 1231 оны 12 дугаар сард Гуулин улсын Вангаас Өгэдэй хаанд илгээсэн захидлын агуулгаас үзэхэд элч алсан нь монголчуудын Солонгост довтлох шалтгаан болсон байна. Өгэдэй хааны үед монгол цэрэг 1231,1232, 1235онуудадгурванудаа Солонгосыгдовтолжээ. Хамгийн хүчтэй нь Сартаг жанжны удирдсан 1235 оны дайн бай ж ээ3. М онгол цэргийн дотолгооноос болж солонгосчууд н и й сл эл ээ хүртэл Канхва аралд ш илж үүлэн аваачиж байж ээ. М онголчууд С олонгосы г захиран баримтлахын тулд 70 даргачийг дарангуй цэргийн хамт гол төв газруудад томилон суулгасан байна. Солонгосын ард түмэн хүчтэй бослого гаргаж монгол даргач"карыг цөмийг нь алж устгасан гэдэг. Түүнээс болж монгол цэрэг Солонгосыг хүчтэй довтолсон ажээ. Алтан улс мөхсөний дараа Өмнөд Сүн улс Монголтой холбоогоо таслан, Их М онгол улсы н эсрэг зогсож А лтан улсын эзэм ш л и й н зарим хот бэхлэлтийг эзлэн авчээ. Мөн Монголын элчийг алжээ. Иймээс Өгэдэй хаан Хятадын Өмнөд Сүн улсыг түрэн байлдаж эхэлж ээ. Н эгдүгээр замы н цэргийг хаан хөвүүн Хүдэн удирдан Ганьсу, Ш анша мужийн зарим хот тосгодыг эзэлж улмаар Сычуанд нэвтрэн орж хэд хэдэн гол хотыг эзэлж аваад буцжээ. Хаан хөвгүүн Хүчийн дайчилсан цэрэг Хэбэй мужийн чухал хот боомтыг эзлэн авч байжээ. Харин дайны явцад Хүч өвчнөөр нас баржээ. Гэвч тэр удаа Өмнөд Сүн улсыг байлдахаар их хүч гаргаагүй бөгөөд тэр нь өрнөдийг довтлохтой холбоотой байжээ. Ө гэдэй хаан 1235 онд Х архорум хотод н о ёды н Их хуралдай хуралдуулжээ. Их хуралдайгаар Алтан улсыг байлдан эзэлж эцэг Чингисийн 1 2 3

160

«Зүүн гүрний цэргийн толь». Пхеньян, 1961. 309-р тал. Ю .В.Ванан. «Феодальный Корей в X I11-XIV веках». М ., 1962. стр. 71. «Кореса» - («Гуулин улсын судар»), 130-р бүлэг.


II АНГИ. Чингисийн ллрмх хзалын үсчйн Монгол гүрзн. I бүлэг. Монгол гүрнийг төвхнүүлж эюлсэн нь

гэр ээси й н биелүүлсэн ба Ө рнө зүгт д айн ы аж и ллагааг ер ө н х и й л ө н удирдахыг Зүчийн хүү Батад бүрмөсөн хариуцуулж, Сүбээдэйг цэргийг биеэр удирдах ерөнхий ж анж наар том илж ээ. Ө гэдэй ахмад хүү Гүюг, Цагаадайн ач хүү Бури, Байдар, Тулуйн хүү Мөнх нарыг бас цэрэг удирдах гол ажилд оролцуулан томилжээ. Монгол цэрэг 1236 онд Болгаруудыг бут цохиод 1237 оны өвөл Оросын Рязаны вант улсын нутагт цөмрөн оров. Бат хаан өөрийн цэргээ тэр нутгаас олзолсон харь эрчүүдээр сэлбэн томруулдаг байж ээ. 1256 онд маш том сэлбэлт хийсэн гэж түүх сударт бичжээ. Рязань хотын иргэд монгол цэрэгтэй 7 өдөр тулалдаж эцэст нь хүчин мөхөсдөж1 хотоо алдав. Монгол цэрэг 1238 онд Москваг эзэлж дараа нь Ростов, Ярослав, Димитрын вант улсын 14 хотыг саадгүй эзлэв. Хүчтэй эсэргүүцэл үзүүлсэн Владимир хотыг ч эзлэн авчээ. 1238 оны 3-р сард Батын цэрэг Новогородыг эзлэхээр дөхөж очоод намаг устай замын бэрхшээлээс болж буцаж замдаа Смоленск, Черниговын вант улсуудыг эзлэн авчээ. Тэдгээрээс хотоо хамгаалж монгол цэрэгтэй баатарлаг тулалдсан нь Калуга мужийн Козельск хотын ард иргэд бөгөөд тэд хотоо хамгаалан 49 хоног эрэлхэг тулалджээ. Монголчууд уул хотыг үнсэн товрог болгож түүнийг “түрэмгий хот” гэж нэрлэжз^э. 1239 оны эцсээр монгол цэрэг Переяславль, Чернигов хотыг эзэлж улмаар Крым, Кавказын чанадыг эзлэн авчээ2. Ингэж монголчууд Кавказын чанадыг 100 орчим жил захирсан билээ. 1240 онд Переяславль, Чернигов хотыг байлдан эзэлж мөн оны эцсээр баатарлагтулалдсан Киевийг эзэлжээ. Ер нь Оросын вант улс хүчээ нэгтгэж чадаагүйгээс амархан эзлэгдэж байж ээ. Батын монгол цэрэг 1241 оны эхээр Оросын баруун зүгтдавш ин Галиц, Владимир, Болынскийн газар нутгийг тус тус эзлэн авчээ3. Чухам ингэж монгол цэрэг өмнө, Баруун Европт цөмрөн орох зам нээгджээ. Цаашлан Польш, Молдав, Силезийг довтолж улмаар Унгарын нутагт нэвтрэн орж ээ. Бат х*ан юуны түрүүнд Унгарыг эзлэн авахаар төлөвлөжээ. Унгарын нутаг бол Баруун Европт нэвтрэн орох гол уулзвар зангилаа мөн байжээ. Бас Унгар нутагт мал адуулахад тохиромжтой гэж ү зж ээ. Т ү ү н ч л эн унгарчууд м о н го л о о с гар алтай м ө р тлө ө э л э н ц , хуланцынхаа эсрэг ажил хийх ёс суртахууны эрхгүй гэж Бат үзсэн гэдэг. Орос болон бусад нутагт Батын цэрэгт цохигдож зугатсан бүхэн Унгарт зугатан очиж орогнодог байжээ. Тэр ч байтугай Батад цохигдсон Команы хаан Котияныг хүртэл цэрэг албаты нь хамт Унгарын IV Бела хаан хүлээн авч орогнуулжээ4. Энэ бүхэн нь Батын Унгарт довтлох шалтгаан болжээ. Ингээд монгол цэрэг Тисса гол дээр Унгарын цэргийн гол хүчтэй тулалдаж бут цохиж ээ. Бат, С үбээдэйн ц эр эг Унгарын хаан IV Белаг хөөсөөр Австрийн Вена хотод хүрч очжээ. Монгол цэргийн сүр хүчнээс Франц, Англи, Испани хүртэл айж болгоомжилж эхэлсэн байна. Ромын их хамба 1 2 3 4

Б.Д.Греков, Ю .А.Якубовский. «Золотая Орда и ее падение». М .Л., 1950. 210-р тал. М өн тэнд. 212-р тал. М өн тэнд. 213-р тал. Э .Л едф ер. «Татарское наш ествие В енгерски е в связи с м еж дународны м и собитиям и ». Будапешт, 1953. 2-45-р тал.

161


М О Н ГО Л

ҮЛСЫ Н

ТҮҮХ.

II БОТЬ

лам хүртэл монгол цэргээс айн сүрдэж өдөр бүр мөргөл залбирал үйлдэж байсан гэдэг. Данийн ван Галиций монголчуудаас өршөөл гуйхаар шийдэж байжээ. М онгол цэрэг С ловакийг туулж, Д орнод Чехийг эзэлж Адриатын тэнгист хүрээд байтал Өгэдэй хаан нас барсан мэдээг Бат сонсов. Бат хаан Их Монгол улсын далай хаан таалал төгссөн тэрхүү гунигт мэдээ сонсмогц Төв Европоорхийхдайнаа цааш үргэлжлүүлэхээ зогсоож 1241 оны 12дугаар сарын эцсээр цэргээ авч гэдрэг буцжээ. Европын улс орон хүчээ хамтран нэгтгэж монгол цэрэгтэй эсэргүүцэн байлдахаар зэхсэн бөгөөд Польш, Чех, Унгарын зэрэг орны ард түмэн эх орноо хамгаалан монголын байлдан дагуулагчдын эсрэг баатарлаг тулалдаж байжээ. Бас Орос нутагт оросын ард түмний эсэргүүцэл хөдөлгөөн ч хүчтэй болжээ. Монгол цэрэг ч удаан дайнд ядран сульдаж дайнаа зогсоож амрах шаардлагатай болжээ. Батын Европоос цэргээ авч буцсаны гол шалтгаан гэвэл Өгэдэй хаан нас барж, хаан ш ирээний төлөө тэмцэл Их Монгол улсад хурццах төлөвтэй болсонд оршино. Их хааны орыг зөв олж сонгоход алтан ургийн дотроос Бат гол санаачлага гаргах үүрэгтэй хүн мөн байв. Бат хаан Орос дахь өөрийн харъяаны эзэмш ил улсыг Өгэдэйн үед Хархорум төвтэй Их Монгол улстай зузаан холбоо тогтоожээ. Бат хаан Орос голдуу эзэлсэн нутгаа ах дүүдээ хуваан өгчээ. Бат хаан “Алтан ордон”, Ичен “ Цагаан ордон” , бага дүү нь “ Хөх о р д о н ” -ы улсыг тус тус авсан гэдэг. О росы н тө р и й н бүтций г өөрчилсөнгүй, татвар гувчуурыг орос хүнээр тухайлбал, оросын вангуудаар дамжуулан авч байжээ. Батын гэр орд нь нэг хэсэгтээ Ижил мөрний дагууд нүүдлийн явуул өргөө байжээ. «Алтан ордны улс ба түүний мөхөл» гэдэн номонд бичсэн нь: “ Бат хаан хотын амьдралыг бий болгож түүнтэй холбоотойгоор худалдаа наймаа хийх нь улсын санд арвин их ашиг оруулна гэдгийг ойлгож байсан” 1 гэжээ. В.Г.Тизенгаузен бичсэн нь: “Тэрбээр (Батхаан) маш шудрага, лалын шашинтны нөхөр байлаа. Түүний ивээл дор лалын шашинтнууд чөлөөтэй ам ьдарч б а й в ” 2 гэж ээ . И р ан ы түүхч Ж у вей н и «Д элхи йг б ай л д ан дагуулагчын түүх» номондоо: Өргөө барих газраа Бат хаан сонгон авч хот байгуулан Сарай Бат гэж нэрлэв... Ром, Сири бусад орны Султан нарт хөнгөлөлтийн бичиг пайз өгч, хүчин зүтгэсэн хүн бүрт шан харамж хүртээж байв”3 гэж бичжээ. Армений түүхч Кирокос Гандзаский бичихдээ: “Хан, тайж, ван, худалдаачин болон хохирон гомдож эх нутгаа алдсан хэн бүхэн Батад очиход тэрээр шударгаар тунгаан орон нутаг, ванлигийг буцааж өгч бичиг, пайз олгож байв. Түүний тушаал зарлигийг хэн ч эсэргүүцэж үл зү р х эл н э” 4 гэж ээ. Д ээр х и бари м таас үзвэл Б ат хаан 20 орчим жил хаанчлахдаа Их Монгол улсын дотоод гадаад бодлогод их нөлөө үзүүлсэн Б.Д.Греков, А.Ю .Якубовский. «Золотая Одра и ёё падение». M-J1., 1950. стр. 64. В .Г .Т и зен гаузен . С бор н и к материалов, относящ и хся к истории З ол отой Орды. I, II. И злечения и сочинений арабских. С П б., 1884. стр. 15. А.Ю .Якубовский. «История ремесленной промышленности Сарай Берке». Т. VIII. вып 2-3. стр. 5. К.П.Патканов. «История М онголов. инока Магакия XIII века». С П б., 1871. стр. 74.

162


IIАНГИ. Чингисийн лдралх хаалын үеийн Монгол гүрзн. I бүлэг. Монгол гүрнийг төвхнүүлж эхэмэн нь

төрийн томоохон зүтгэлтэн аж. Түүгээр ч барахгүй Бат нь монголчуудын н эр и й г Европ д ахин аа гаргаж , Орос улсыг н эгтгэсэн гэдгийг хэн ч үгүйсгэхгүй биз ээ. Ер нь монголчууд Евролыг дан ганц дайлсан бус тэднийг өөр хооронд нь холбож, хөгжлийг нь урагшлуулахад ихээхэн хувь нэм эр оруулсан болохыг Б.Г.Гафусов, Л.Н.Гумилев нарын олон эрдэмтэн нэгэнт зохих ёсоор үнэлэн дүгнэж бичсэнийг энэ дашрамд өгүүлэх нь зүйтэй болов уу. Өгэдэй хааны байлдан дагууллаар Умард Хятад нутгийг монголчууд бүрмөсөн эзэлж захиргаагаа тогтоов. Дундад Азид Цагаадайн улс, Орост Батын улс тус тус байгуулагдав. Эдгээр улсуудын улс төрийн гол төв нь Хархорум төвтэй Их Монгол улс мөн байлаа. Өгэдэй хааны биеэр дайлсан дайн б оги н о хугацаанд ам ж илт олсон ш алтгаан бол түүний зохион байгуулах их авъяастай шууд холбоотой байжээ. Ө гэдэй хаан амьд сэрүүн байхдаа Есүй хатнаас төрсөн Хашид их хайртай байсан бөгөөд тэрээр ном эрдэмтэй, монгол, хятад бичиг сайн сурсан авъяаслаг залуу байж. Өгэдэй хаан ч түүнийг ном эрдэмтэй хүн болгох гэж чармайлт гаргажээ. Гагцхүү хаан ш ирээ залгамжлуулах гэсэн эцгийн итгэлийг огоорч, архинд хэт шунаж жаргалдаа хэт ташаарч явсаар залуу зандан насандаа төрөл арилжжээ. Хашийн нас барсан нь Өгэдэйн ургийнхны дотор тохиолдсон хамгийн эмгэнэлт явдал болсон ажээ. Өөрөөр хэлбэл хаан ш ирээ яваандаа Тулуйн удамд шилжих нөхцөл бүрджээ. Бусад хүүхэд Хүдэн, Хүчү, Харцар, Хадантөмөр цөмөөр цэрэг захирч байлдаан хийж яваад нас баржээ. Харин Раш ид-ад-Дины зохиолд бичсэнээр бол Туракина хатнаас гарсан Хүчүгийг хаан сууриа залгамжлуулахаар захиж байсан боловч эрт нас барсан гэжээ. Туракина хатан Чингисийн хайртай ач Годанд дургүй хүрч Хүчүгийг хаан ш ирээ залгамжлуулахаар бэлтгэж байсан байна. Гэтэл Хүчү нэгэнт нас барсан тул Туракина хатан ач хүү Ш ирэм үнээр хаан ш ирээ залгамжлуулахыг бодсон боловч тэрээр нас балчир, эрийн цээнд хараахан хүрээгүй байжээ. Өгэдэй хаан ийнхүү эцэг Чингисийн гэрээсийг бүрэн биелүүлж Их Монгол улсыг монгол гүрний улс төрийн төв баттай болгож түүний эдийн засги й г хөгж үүлж , хот суурин байгуулж , өртөө улаа х ү р эл ц эх ү й ц суурилуулж, бичиг соёлыг дээдлэн хөгжүүлэв. «Монголын Н^уц товчоо»-г бичүүлж дуусгаад 1240 онд гардан хүлээж авав. Өгэдэй хаан суусан 13 жилд Их Монгол улс дэг журамтай, хөгжилтэй, хүчтэй, нэгдэл нягтралтай, гадаад харилцаа ихэд өргөжсөн байна. Энэ бол Өгэдэй хааны түүхэн гавъяа мөн. Ер нь хүссэн хэн бүхэн хаан болж үл чадах бөгөөд хэрэв хаан байвал жинхэнэ хаан дүр төрхтэй хаан байх учиртай хэмээн Чингисийн айлдсан сургаалийг Өгэдэй хаан үнэнхүү хэрэгжүүлж чаджээ. Өгэдэй хаан угаас уур уцааргүй, налгар тайван, алсын хараатай, илүү дутуу үггүй, бусдын үгийг тоож сонсоод эрэгцүүлэн боддог, эрдэмтэн хүнийг дээдэлдэг, түүх намтар их мэддэг, үлгэр сонсох дуртай, ядуу доодсыг өрөвдөн хайрладаг, хувийн аминцар үзэл байхгүй, юмны арга эвийг аятайхан олдог, цэргийн хэргийн өндөр мэдлэгтэй, улсыг удирдах их увидастай хүн байжээ. Н эг гэм нь архи

163


М О Н ГО Л

Ү Л С Ы Н ТҮҮХ.

II БОТЬ

балгах дуртай, энэ талаар эцэг Чингис, ах Цагаадай нараасаа удаа дараа хатуу үг сонсож явсан удаатай. Гэхдээ архи уулаа гээд төрийн хэрэг цалгардуулсан явдал огт байсангүй. Өөрийгөө “махнаас өөр хоолгүй, малаас өөр хайргүй” гэж үздэг байжээ. Үүнээс ургуулж бодохул, Өгэдэй маханд дуртай монгол эр байж. Мал, малчин хоёрыг хайрладаг монгол хаан байжээ. Малгүй бол монгол байхгүй, малыг хайрлагтун, малыг зовоож алж болохгүй гэж олон дахин сурган хэлдэг байсан нь тийм л гүн утга учиртай байсан аж. Их хаан мөртлөө энгийн даруу, хэн ч байсан хүлээн авч уулздаг, уулзсан учирсантайгаа тэгш харьцдаг бас тэгээд өрөвчхөн сэтгэлтэй хүн байжээ. Н эгэн удаа ядуу хүнийг өрөвдөед хатныхаа эрдэнийн ш игтгээт алтан ээмгийг мултлан өгч байсан гэдэг. Бас ядуу ардын хийсэн rap урлалын зүйлийг өндөр үнээр авах захирамж гаргаж байсан зэрэг ж иш ээ баримт түүх сударт тэмдэглэгдэж хоцорчээ. Өгэдэй хаан их гүрнийг удирдахдаа эцэг Чингисийн үзэл санаа, захиа гэрээсийг хатуу баримтлан хаан суусан өдрөөсөө “Чингис хаан эцгийнхээ зүдэрч байгуулсан улсыг бүү зовооё, хөлий нь хөсөр, гарыг нь газар тавиулж жаргаая” 1 хэмээн тангараглаад үйл ажиллагааныхаа гарааг эхэлсэн билээ. М өн тэрээр “эц эг Ч ингис хааны гаргасан бүх зарлигийн нэр агуулга өөрчлөгдөхгүй хуучин хэвээрээ байх болно” гэж зарлиг болгож байжээ. Өгэдэй хаан суусны дараа “ард олноо амруулан жаргааж ард иргэддээ төвөг тээргүй дэг журам тогтооно” гэж андгайлж байв. Түүнийг андгайлан хэлсэн энэ үг яг л биелэгдсэн билээ. Тэрчлэн Өгэдэй хаан “Зуун хонь тутмаас нэгэн хонь гаргаж улсын доторхи үгээгүй ядуучуудад тусламж болгон өгтүгэй” 2 хэмээн зарлиг гаргаж ядуу ард түмний амьдрал ахуйг харж, тэтгэн дэмжиж байжээ. Өгэдэй хаан нэг удаа хятад хүн мусульман хүнийг доромжилсон жүжиг тоглохыг үзээд тэр жүжгийг үргэлжлүүлэн тоглохыг зогсоож хэлсэн нь: “мусульманчуудын хамгийн ядуу айл гэхэд л хэдэн хятад зарцтай юм. Гэтэл ямар ч баян хятад айлд нэг ч мусульман зарц үгүй. Эцэг Чингис хааны тогтоосон хуулинд нэг мусульман хүн албал дөчин хэлхээ шижир алтаар төлөх. Нэг хятад хүн албал нэг илжгээр төлнө гэж заасан нь ийм л учиртай ю м” гэжээ. Өгэдэй хаан өөрөө бөө мөргөлийг голдуу итгэн шүтдэг байсан мөртлөө бас бурхны ш аш ин болон бусад ш аш ныг хүндлэн тэгш үздэг байж ээ. Я лангуяа лалын ш аш интан хүмүүстэй эвгүй харьцаж хэзээ ч болохгүй гэж сургадаг байжээ. Энэ бол их хааны нэгэн өвөрмөц шинж байсан биз. Өгэдэй хаан 1241 оны 12-р сарын 9-нд олон хүн дагуулан их ав хомрого зохиож 10-ний өдөр ордондоо бүх хатад, хөвүүд, ноёд, түшмэд, эрдэмтэн мэргэд, жанжинуудаа ирүүлж хэлсэн нь: “Эцгийнхээ их сууринд сууж хаан эцгээс хойш үйлдсэн хэрэг минь: Нэгдүгээрт, Зүрчид иргэнд аялж зүрчид иргэнийг мохоов би. Хоёрдугаарт, бидний хооронд элч хурдан явуулж хари лц ах ба эл д эв х эр ги й г зөөлгөх өртөө зам ы г тави улав. Гуравдугаарт, усгүй газар худаг малтуулж гаргуулаад улс иргэдийг ус өвсөнд «м нт». §279. М өн тэнд.

164


IIАНГИ. Чингисийн лараах хаалын үеийн Монгол гүрэн. I бүлэг. Монгол гүрнийг төвхнүүлж эхэлсэн нь

хүргүүлэв. Дөрөвдүгээрт, зүг зүгийн суурин иргэдэд ахлагч, тамгачийг тавьж улс иргэний хөл хөсөр гар газар тавиулж амар түвшин болгов. Хаан эцгээс хойш ийм дөрвөн үйлийг нэмэв би. Бас хаан эцгийнхээ сууринд сууж олон улс иргэнийг тээж захирах их үүргийг хүлээсэн бөгөөтөл бор дарсанд дийлэгдсэн минь нэгдүгээр буруу минь болов. Хоёрдугаарт, ёсгүй эм хүний үгэнд орж Отчигин авгын харъяат нарын дотроос охид авчруулж, улсын эзэн хаан байтлаа ёсгүй муу ажлаас үйлэнд хазайсан минь бас нэг буруу болов. Гуравдугаарт, Доголоху-г далдаас хардсан нэгэн буруу бас бий. Ямар буруу вэ гэвээс хаан эцгийн м инь харах нүдний өмнө хамгаас түрүүн хатгалдаж явсан Доголоху-г муу үгэнд автаж хороожээ. Одоо миний өмнө хэн тэгэж тэргүүлэн давшиж өгөх вэ? Хаан эцгийн өмнө зүтгэсэн журамт хүнийг үл ухааран өшөөлдсөнийгөө өөрөө буруушаана би. Дөрөвдүгээрт, тэнгэр газраас заяат төрсөн гөрөөсийг ах дүүгийн зүг оруузай хэм ээн харамлаж одоо хэрэм нүдүүлж хориг саад босгосны учир ах дүүгээс гомдох үг сонсов би. Энэ бас нэг буруу болов. Хаан эцгээсээ хойш дөрвөн үйлс нэмэв би. Бас дөрвөн үйлс буруу үйлдэв” 1 хэмээжээ. Өгэдэй хаан бол амьдралынхаа турш монгол түмний нэгдлийн төлөө, хаанчлалынхаа турш монголын эзэнт улсыг бататган бэхжүүлэх, Их Монгол улсын төр, аж ахуйг өөд татахын төлөө амь бие хайрлахгүй зүтгэсээр ийнхүү насан өөд болжээ. Түүхээс заяагдсан ийм л хүн эзэн хаан буюу монгол төрийн тэргүүн байх учиртай ажгуу.

§4. Эзлэгдсэн орнуудын талаар авсан арга хэмжээ Өгэдэй ш инээр газар орныг байлдан эзлэхийн хамт үүний урьд нэгэнт байлдан авсан газар орнуудад засаглалаа бэхжүүлэх, ялангуяа тэдгээрийг өөртөө ашигтайгаар захиран баримтлах явдалд онцгой анхаарал тавьжээ. Юуны урьд байлдан эзэлсэн орнуудаддаргач нарыг тохоон суулгасан байна. Эдгээр даргач нарын гол үүрэг нь тус тусын газар орныг дарангуйлан захирч, тэндэх ард олноос алба татвар цуглуулан хаанд өргөн барьж байх явдал байжээ. Өгэдэй төр барьж байсан үед Монголын ихэс дээдсийн нэг хэсэг нь суурин ам ьд рал , хот балгас, т ар и а л а н г б ай л д аан ы явц ад ям ар н эг хэм ж ээгээр бусниулан, эзлэгдсэн орнуудыг баримтлан захирах нарийн төвөгтэй ажлаас бэрхшээж, шинэ шинэ газар орнуудад довтолгоон хийхийг сонирхож, нөгөө хэсэг нь байлдан дагууллыг үргэлжл үүлэхийн хамт эзэлсэн орныг цаашид удаан хугацаагаар баримтлан захирч, эдийн засгийн ашиг олох явдлыг чухалчилж байсан хэм ээн Раш ид-ад-Д ин бичсэн б ай н а2. Ж ишээлбэл: Нэгдүгээр чиглэлийг баримтлагч Баядай зэрэг нөлөөтэй ноёд Умард хятадын ард түмнийг довтлон, хот балгасыг нь нураан, тарианы газрыг малын бэлчээр болгохыг шаардаж байжээ. Гэтэл Өгэдэй хаан, Елюй 1 2

«МНТ». §281. Раш ид-ад-Д ин. I боть. I дэвтэр. 12-13-р тал.

165


М О Н ГО Л

ҮЛСЫН ТҮҮХ.

II

воть

Ч у-цайн ятгасан үгийг дагаж, хятадын ард олноос өөрсдийн хэрэглэх зүйлийг татварлан авч байх нь илүү аш игтай гэж үзсэн байна. Ө гэдэй эзэлсэн орны ардуудаас татварлах алба гувчуурын хэмжээг Хятадын хүн амаас өрхөөр бодож, Дундад Азийн зэрэг баруун зүгийн орнуудаас эрийн тоогоор бодож авах журмыг тогтоожээ. Албаны хэмжээ нь сайн чанарын тарианы му1 тутмаас гурван жин, дунд тарианы му тутмаас хоёр жин хагас, дорд тарианы нэг му тутмаас хоёр жин тус тус хураах, ус оруулсан сайн тари ан ы н эг му тутмаас таван ж ин тариа авахаар тогтоосон байна. Худалдааны зүйлээс гааль хураахдаа орлогын 30 хувийн нэгийг авах, дарсны худалдаанаас 40 жин архи тутмаас нэг лан хураахаар тус тус тогтоосон байна2. Энэ нь хятад иргэдээс авч байсан татварын хэмжээ бөгөөд Дундад Азийн орнуудаас мөн үүний нэгэн адил албан татвар авч байсан байна. Зарим үед бүх тарианы ургацын 9/10 хувийг хүртэл авч байжээ. Хятадаас авах албан татварын ажлыг Дундад Азийн нэрт худалдаачин Мухамед Ялавачид, Дундад Азийн ардуудаас авах албыг Мухамед Харашмид тус тус эрхлүүлжээ. Өгэдэй хаан анхандаа Хятад ба Дундад Азийн нутгийг монгол ноёдод хувь газар болгон үүрд эзэмшүүлэх ажлыг явуулсан боловч тус тусдаа хувь газартай, толгойгоо даасан эзэд олон болж, монгол гүрнийг задруулах хандлага гарч ирсэн учир ноёдод “идэх хот” олгохыг зогсоож оронд нь жил бүр тогтмол хэмжээний хишиг шан олгож байх ба мөн тэндээс хураах албан татварыг төвөөс томилогдсон тусгай түш мэдээр хураалгаж байх журам тогтоожээ. Өгэдэй худалдааны ажлыг дэмжин тэтгэж ашиг олох зорилгыг тавьж байжээ. Монгол гүрэн тогтсоноор урьд үе үе боогдон хаагдаж тасалдан байсан дорно, өрнийн орнуудын хоорондоо харилцах худалдааны зам сэргэн нээгдэж , Хятад, Дундад А зийн том худалдаачид монгол оронд олноор ирж монгол ноёдын ивээл тусламжтайгаар асар их ашиг хонжоо олж байжээ. Өгэдэйн ордонд газар газрын худалдаачид, ялангуяа лалын худалдаачин ирж очиж байсан ба тэднийг Өгэдэй онцлон дотночлон үзэж эл двээр тэтгэн дэм ж иж байж ээ. Ө гэдэй лалы н худалдаачидтай хувь нийлүүлж худалдаа хийж, худалдааны гүйлгээнд үлэмжхэн хөрөнгө мөнгө оруулж байжээ. М онголын хаад ноёд лалын худалдаачдаар дамжуулж мөнгө хүүлэх ажлыг хийж байсан гэдэг. Өгэдэйн ордонд Дундад Азийн томхон худалдаачдын нөлөө улам бүр нэмэгдсээр Елюй Чу-цай тэргүүтэй хятад зүгийн сайд түшмэдийн эрх хүч буурч улмаар тэдгээрийн хоорондын зөрчил өдөр ирэх тутам улам хурцдан ширүүсэж байжээ. Нөгөөтэйгүүр Өгэдэй хаанчлалынхаа сүүлчийн үед бор дарсанд хэт орж, төрийн хэргээс зарим талаар хөндийрөх байдал гарч байснаас 6-р хатан Туракина төрийн эрхийг барилцаж байж ээ. Туракина бол мэргид аймгийн ноён Тогтоа бэхийн хөвүүн Ходын хатан байжээ. Мэргидийг дагуулан авсны дараа Чингис хаан түүнийг Өгэдэйд өгсөн ажээ. 1 2

166

М у - 6,144 га. «Юан улсын судар». 2-3-р дэвтэр.


М О Н Г О Л Ы Н Э З Э Н Т ГҮ РЭ Н

II А Н Г И .

Ч ингисийн

лдрллх хм лы н

ү еи й н

М он гол

гүрэн.

I бү лзг.

М онгол

гүрн ийг

т өвхнүүлж

эхэло н


М О Н ГО Л

ҮЛСЫ Н

ТҮҮХ.

II БОТЬ

Туракина төрөлхийн эрмэг зантай, чадварлаг хүн учир бусад хатны дотроос Өгэдэйд ихээхэн эрхэмлэгдэж, улмаар төрийн хэргийг шүүрэн авсан байжээ. Туракина лалын худалдаачин нарыг дотночлон, тэдэнд зүйл бүрээр тусалж байжээ. Ялангуяа, лалын худалдаачин Абдурхман, хатан Туракинад онцлон дотночлогдож, 1240 онд эзлэгдсэн орнуудын олон мужаас гааль гувчуур хурааж авах түшмэл болсон ажээ. Тэр Туракина хатантай хуйвалдаж хааны тамгыг хоосон цаасан дээр олноор даруулж, сүүлд хааны нэрээр зарл и г зохион бичиж , ард олноос албан татвары г өдий төдий хувь нэмэгдүүлэн хурааж авдаг байжээ. Өгэдэйн хаан болсон эхний жилүүдэд суурьшсан ард түмнээс хураах гааль гувчуурийн үнэ 140 түмэн л ан 1 мөнгө байсныг Абдурхман 220 түмэн лан хүртэл нэмэгдүүлжээ2 . Ер нь Өгэдэйн үед лалын ба хятадын худалдаачид ард олноос авах албыг өөрийн хөрөнгөөр урьдчилан төлж улсын санд оруулаад, сүүлд ард олноос албан татварыг тогтоосон дүрэм хэмжээнээс хэтрүүлэн дур зоригоор хурааж ашиглах нь нэгэнт зуршил болсон байжээ. Ийнхүү монголын байлдан дагуулагчид, Д ундад А зи й н том худалдаачды н х оорон д н эг ёсны эвсэл холбоо байгуулагдан эзлэгдсэн орны ард түмнийг хамтаар захирч байжээ. Өгэдэй 1241 оны 12 дугаар сарын 11-нд нас баржээ. Түүний нас барсан нь ихээхэн сэжиглэлтэй байдалд болжээ. Өгэдэйн нас барсны дараа түүнийг бусдад хорлогдон үхсэн гэдэг яриа өгүүлэл үлэмжхэн гарч байжээ. “Юан улсын судар”-т: “хаан хээрийн ордондоо шөнө орой болтол дарс ууж байгаад үхэв”3 гэсэн байдаг. Өгэдэй тер барьсан жилүүдэд монгол дахь ноёд язгууртны эрх ямба улам бэхжиж, алба татварын тогтолцоо, өртөө харилцаа жигдэрч, худалдаа арилжааны ажил өргөжин, хот суурин газрууд ч нэлээд буй болсон авай.

Хоёрдугаар бүлэг XIII ЗУУНЫ 40-50-ИАД ОНЫ ҮЕИЙН МОНГОЛ ГҮРЭН Өгэдэй нас нөгцмөгц монгол гүрний дотор хаан ш ирээ булаацалдах тэм цэл хямрал эхэлсэн байна. Ө гэдэй ахмад хөвгүүн Гүюгээр сууриа залгамжлуулах дургүй байжээ. Учир нь Гүюг, Бат хаантай эе эвдэрч өөрийн эцэгтэй ч төдий л сайнгүй, зарим талаар нэлээд зөрчилтэй байсан ажээ. Өгэдэй гуравдугаар хүү Хүчүгээр хаан ш ирээгээ залгамжлуулах бодолтой байжээ. Гэтэл Хүчү 1236 онд Өмнөд Сүн улсыг байлдаж яваад нас баржээ. Хүчү бол бичиг, цэргийн эрдмийг ихээр эзэмш сэн байжээ. Иймээс хүүгээ хайрлан харамсаж байлаа. Өгэдэй хаан өөрийнхөө хайрт ач, Хүчүгийн 1 2 3

Лан - 37, 301 грамм. «Юан улсын судар». 2-3-р дэвтэр. «Юан улсын судар». Елюй Чу-цайн намтар.

168


IIАНГИ. Чингисийн ларпих хдолын үеийн Монгол гүрэн. II бүлэг. XII зууны 40-50-илд оны үеийн Монгол гүрэн

ахмад хөвүүн Ш ирэм үнийг ш ирээ залгах хаан хөвүүн болгожээ. Гэтэл Ш ирэмүн их ор суухад хараахан нялх бага байсан явдал нь хаан ш ирээ булаацалдах тэмцэл эхлэхийн аян шалтаг болжээ. Өгэдэйг үхсэний дараа их хатан мэргид угсааны Туракина, нөлөө бүхий хэсэг ноёд, түшмэдийг Далан даваанд хуралдуулан ш инэ хаан өргөмжлөх асуудал хэлэлцүүлжээ. Т эр чуулган дээр чухам хэнийг хаан өргөмжл өх тухай тодорхой шийдвэр гаргалгүй, Туракина хатанд төр хамааруулахаар тогтжээ. Туракина Ш ирэмүний бага балчирыг ашиглан, төрийн эрхийг шууд гартаа авчээ. Энэ тухай Рашид-ад-Дин өгүүлсэн нь “Ахмад хөвгүүдийн эх Туракина хатан арга зальхэрэглэн, хааны ураг садангуудтай зөвлөлгүй, өөрийн дураар төрийн эрхийг эзлэн авчээ. Тэр элдэв зүйлийн бэлэг шангаар төрөл садан, ноёд түшмэдийн сэтгэлийг татсан учир цөм түүний зүг хандаж эрх мэдэлд нь орсон” 1 гэжээ. Э нэ явдалд Ө гэдэй хааны ах дүү, үр сад болон хуучин түш м эд, Чингисийн угсааны бусад ноёд сурвалжтан нарын олонхи ихэд дургүйцжээ. Ялангуяа Өгэдэйн дотнын түшмэл, монгол гүрний баруун этгээдийн их сайд Чингай чинсан, лалын мөргөлт нөлөө бүхий түшмэл Мухамед Ялавач, Өгэдэйн хоёрдугаар хөвүүн Годан нар бусдаас илүү дургүйцэн эсэргүүцэж байжээ. _ Туракина эн тэргүүн Чингай чинсанг албанаас халж, мөн Мухамед Ялавачийг хань нөхдийнх нь хамт барьж авахаар завдахад тэр учрыг мэдэж Годангийн зүг зугатан оджээ. Годан ноён тэр цагт монгол гүрний нэг чухал муж хязгаар болох Хөх нуурын газрыг захирч байжээ. Удалгүй Годангийн өргөөнд Туракина хатны элч ирж Чингай, Ялавач нарыг гаргаж өгөхийг шаарджээ. Годан тэр хоёрыг гаргаж өгсөнгүй, харин “ Болжмор шувуу начин шонхороос зугадаж бутны ёроолд амь хоргодон, аюулаас аврагдах адил эдгээр хүмүүс бас бидний энд хоргодохоор манай мэдлийн газрын хязгаарт орж иржээ. Эднийг барьж өгвөл энэрэх сэтгэлийн хууль зүйд үл зохицохоос гадна хүний ёсноос гажуу хэрэг болно. Намайг хол ойрын хүн, түрэг, тажик ялгаагүй цөм учрыг мэдэж өршөөнө. Мөд хуралдаан болох тул эднийг ураг удам, ноёд түшмэдийн өмнө аваачиж гэм буруугий нь тоочин хэлэлцүүлж зохих ялыг хүлээлгэе”2 гэж хэлүүлэн элчийг буцаажээ. Туракина хатан дахин хэдэн удаа элч илгээсэн боловч Годан тухай бүр дээрхи үгийг хэлж хоосон буцааж байжээ. Чингис хаан амьд байхдаа Өгэдэйн дараа хаан ор суух хүнд Годангийн нэрийг цохож байсан ажээ. Гэтэл Туракина хатантай муудалцсан бүх ихэс сайд цөм Годангийн дэргэд хуралдан бөөгнөрч, Годан ч тэднийг зүйл зүйлээр хаацайлж байсан явдал Туракина хатанд хардах, түгших сэтгэл төрүүлжээ. Ингээд эх хүү хоёр төрийн эрх булаалдаж далдуур сүрхий тэмцэлдэх болжээ. Туракина хатны ажил явууллагад түүний дотнын хамсаатан лалын 1 2

Раш ид-ад-Д ин. II боть. 114-115-р тал. Ж увейни. I боть. 242-р тал.

169


М О Н ГО Л

ҮЛСЫ Н

ТҮҮХ.

II БОТЬ

шаш инт Фатима гэдэг нэгэн эхнэр идэвхитэй тусалж байжээ. Туракина хатны амин ба албан хэрэг, ялангуяа улс төрийн хов жив зэрэгт Фатима онцгой үүрэг гүйцэтгэж байжээ. Туракина, Ф атима нар Годанг хорлож алахаар ш ийдсэн бололтой. Годангийн үхсэнийг Ф атим агийн нэртэй холбож түүхэнд тэмдэглэсэн байх ба Годан өөрөө ч биеэ Фатимад далдуур хорлогдлоо гэж үхэхийн өмнө ярьж байсан аж. Туракина хатны төр барих явдалд дургүйцэн, хаан ш ирээг залгамжлах гэсэн нөгөө нэг өрсөлдөгч этгээд нь Чингис хааны отгон дүү Отчигин ноён байжээ. Отчигин ноён Буйр нуур, Далай нуур хоёрын хавьцаа нутаглаж байсан бөгөөд Туракина хатныг зайлуулж хаан ширээ эзлэн авахаар их цэрэг удирдан хөдөлжээ. Гэтэл тэр үед хаан ш ирээ эзлэн авахаар аян шалтаг гарахыг харж Э м ил нутагтаа түр хүлээзнэж байсан Гүюг О тчигины г эсэргүүцэх н эрийдлээр ц эрэг удирдан хүрч ирж ээ. Гүюг эхи йгээ төр хамаарахыг илт эсэргүүцэж байсан боловч өөр хэн хүнд хаан ш ирээ эзлүүлэхийг хэрхэвч тэвчин хүлээхгүй байж ээ. Тийм учир Гүюг цэрэг хөдөлгөж хаан ширээг шууд эзлэн авахаар шийджээ. Энэ бүхэн нь Монголын их гүрний дотор цэрэг, ард цочин үймэн аймахад хүргэж, Туракина хатныг хүнд байдалд оруулсан аж ээ1. Туракина хатан, хүү Гүюгийн талыг барьж, Отчигины эсрэг тэмцэхээр шийджээ. Отчигин ч Гүюгийн ирж явааг нэгэнт дуулсан тул хэрэг бүтэхгүй болсныг мэдээд Өгэдэй хааны нас барсан уй тайлах ёслолд оролцох гэсэн болоод нутаг буцжээ2. Туракина дөрвөн жил гаруй төр хамаарахад улс орон даяар Туракинад дургүйцэх явдал эрс нэмэгдэж, нөлөө бүхий ноёд, түшмэдийн ихэнх нь шинэ хаан өргөмжлөх эрмэлзлэлтэй байсан учир Туракина хатан арга буюу ороо тавьж өгөхөд хүрчээ.

§1. Гүюг, Мөнх нар төр барьсан нь 1246 оны 6-7-р сарын үеэр Чингис хааны “алтан ураг” , Өгэдэй хааны төрөл садангийнхан, их гүрний ноёд, жанжин нар болон хараат орнуудын элч төлөөлөгчид хаан өргөмжлөх хуралдайд оролцохоор хүрэлцэн иржээ. Уг нь Өгэдэйг нас барсны дараахан хаан өргөмжлөх хуралдааны зарыг хааны ураг сад ан , н о ё д , ж ан ж и н нарт т ар аас ан боловч Т у р ак и н а хатан хойш луулсаар х эдэн ж ил ө н гөрсөн аж ээ. Эн тэргүүн Тулуйн хатан Сорхугтани бэг хөвүүдийн хамт Дорно зүгээс Отчигин ноён, Илжигидэй ноён нар, Өрнө зүгээс Хар Хүлэг, Есөн Мөнх, Бүри, Байдар, Есөнтөмөр нар тэргүүтэй Ц агаадайн үр ач нар, бас Оросын Суздаль мужийн ван Ярослав, Хятад, Солонгост байсан хэсэг ноёд, Багдад, Исмайл, Ф ранц зэрэг улс орны элч нар хүрэлцэн ирсэн бөгөөд Ромын пап ламын илгээсэн католик шашинт доминикан ёсны гэлэн Плано Карпини тэргүүтэй хүмүүс байлцсан байна. Хуралдайд гадна дотноос ирсэн зөвхөн элч, төлөөлөгч 1 2

170

Раш ид-ад-Д ин. II боть. 116-117-р тал. М өн тэнд. 117-ртал.


II АНГИ. Чингисийн A jp jjx хаалын уеийн Монгол гүрон. II бүлэг. XII зүуны 40-50-иол оны уеийн Монгол гурэн

нарын тоо 4000 гарч байж ээ1. Энэ хуралдайд Алтан ордны хаан Бат бие өвчтэй гэсэн шалтаг зааж оролцсонгүй, дүү Бэрх зэрэг ноёдыг явуулжээ. Бат Европт байлдаж байх үедээ Гүюгтэй сүрхий эвдрэлцэж, уул байлдаанаас Гүюг буцаж ирсэн байжээ. Бат Өгэдэйг нас барсныг сонсмогц, Өгэдэйн ахмад хүү Гүюгийг хаан суулгахгүй арга сүвэгчилсэн боловч уул зорилгоо биелүүлж чадаагүй юм. Хуралдайн үеэр ийнхүү олон хүн цуглаж, хоёр мянгаад асар майхан, хэдэн мянган гэр, тэрэг бөөгнөөд буух суух газар олдохгүй, идэш уушны зүйл үл хүрэлцэн, үнэ нь гааран нэмэгдсэн гэнэ2. Хуралдайг 1246 оны зун Өгэдэй хааны зуслан Тамирын Шар ордны газар том цагаан торгон асар (тэрмэн) барьж бэлтгэсэн нь хоёр мянга гаруй хүн багтах зайтай, түүний гадуур янз бүрийн дүрс, зургаар чимэглэсэн модон хашаа барьсан байжээ. Тэр хашаа хоёр том хаалгатай байсны нэгээр эзэн хаан, нөгөөгөөр бусад хүмүүс орж гарч байж ээ3. Ноёд түшмэд, жанжин нар анхны өдөр цөм цагаан торго, маргааш нь улаан торго, нөгөөдөр нь хөх торгон хувцас өмсөж, нөгөөдрийн маргааш нь мөн өөр янзаар хувцасласан байжээ. Хаан өргөмжлөх хэргийг асрын дотор Туракина хатан тэргүүтэй хааны ураг удмынхан болон сайд түшмэд, ноёд жанжин нар удтал зөвлөж ярилцаад Чингис хаан өөрөө хаан болгохоор заасан Годан нэгэнт нас барсан, Өгэдэй хааны гэрээслэл ёсоор ш ирээ залгамжлагч болсон Ш ирэмүн хараахан насанд хүрээгүй учир, хааны ахмад хөвүүн Гүюгийг өргөмжлөх нь зүйтэй4 гэж шийджээ. Гүюг уламжлалт заншил ёсоор, үл зөвшөөрөх дүр үзүүлэн дүү нараас хэн нэгийг хаан өргөмжилбөл зохино гэж цааргалан маргаж байгаад болзол тавьж өгүүлсэн нь: “М иний дараа бас миний ураг удмынханд хаан ширээ шилжих болбол би зөвш өөрнө”5 гэжээ. Хуралдайд оролцогсод цем өөр төрлийн хүнд хэрхэвч шилжүүлэхгүй гэсэн утгатай тангаргийн бичиг үйлдэн өргөжээ. Тангаргийн бичигт дурьдсан нь: “Чиний ураг удмын дотроос өвсөнд ороовч үхэр тоож идэхгүй, өөхөнд ороовч нохой тоож шиншихгүй хэсэг мах ч бол байсан цагт хаан ширээг бид өөр бусад хэнд ч шилжүүлж өгөхгүй”6 гэжээ. Гүюгийн хаан өргөм ж лөгдсөн тухай Ө гэдэй хааны зуслан Алтан ордонд7 албан ёсоор тунхаглажээ. 1 2 3

4 5 6 7

Раш ид-ад-Дин. II боть. 119-ртал. Раш ид-ад-Дин. II боть. 119-ртал. «Путешествия в восточные страны Плано Карпини и Вилгельм Рубрук». М., 1957. 74-75-р тал. П лано Карпини и Вилгельм Рубрук. «М онголд жуулчилсан тэмдэглэл». Хөх хот. 1983. 217-128-р тал. Раш ид-ад-Д ин. II боть. 1 19-120-р тал. Раш ид-ад-Дин. М өн тэнд. 202-р тал. БН М АУ-ын туүх. Тэргүүн боть. 264-р тал. Э нд ярьж байгаа Алтан ордон бол түүхэнд апдаршсан Бат хааны Алтан ордон биш , Тев буюу М онголы н нутагт орш иж байсан М онголын Э зэн т улсын хаадын зуслангийн ордон юм. П лано Карпини өгүүлэхдээ “Уулын хөндийд орш их нэгэн сайхан тал дундуур урссан голын хөвөөн д ээр байсан бөгөөд алтаар бүрмэл модон баганатай, торгон дотортой, элдэв бөс даавуу зүйж хучсан тийм о р д он ” гэжээ.

171


М О Н ГО Л

ҮЛСЫ Н

ТҮҮХ.

II БОТЬ

Гүюгийн хаан суусан байдлыг ажиглахад Тэмүж ин, Ө гэдэй нарын үеийнхээс нэлээд өөр бөгөөд түүхэнд бузгай тодорхой тэмдэглэгдэж үлдсэн нь тухайн үеийн монгол гүрэнд хаан өргөм ж лөх журам горим нь сүр дуулиан ихтэй болсныг харуулж байна. Гүюг хаан суугаад эн түрүүнд тө р и й н эрх м эдэл б улаацалдах х эр эгт и д эв х и тэй о р о л ц о гсд ы г цээрлүүлэн шийтгэжээ. Эх Туракина хатны хүч нөлөөг хязгаарлан дарахаар Ф атимаг барьж цаазаар аваачи н “ Годанг хорлон алсн ы Гүюг хааны тамганы дардас учир х о р о о в ” гэж з а р л а ж э э 1. Түүний дараагаар Отчигин ноёныг цаазаар аваачсан байна. Мөн Туракина, Отчигин нарын зүгээс төрийн эрх булаацалдахад тусалж байсан бусад хүмүүсийг нэгэн адил цээрлүүлэн ш ийтгэжээ2. Гэвч Туракина хатны нөлөө бас л хэвээр байжээ. Энэ тухай сурвалж бичгийн дотор дурьдсан нь: “ Гүюг эхийн дэргэд хүрэлцэн ирээд ч төрийн хэрэг хөтлөх явдалд оролцохгүй, Т уракина хатан урьдын адил засаг засаглалыг явуулж байв”3 гэжээ. Гүюгийг ширээнд суусны дараа удалгүй Туракина хатан гэнэт хорлогдож үхээд, төрийн жолоог Гүюг хаан дангаар барих болжээ. Гүюгхааны авсан өөр нэг арга хэмжээ нь Туракина хатны үед хавчигдаж огцорсон сайд, түшмэдийг хуучин тушаалд эргүүлэн дэвш үүлсэн явдал болно. Чингайг өөрийн дэргэд авч, дахин чинсан тавиад, Ялавачийг дуудаж Хятад газрын даргач болгож, Туркестан, Мавереннахр хоёрыг Масуд бэгэд өгч, Хорасан, И рак, Азербайжан, Ш ирван, Jlyp, Керман, Гүрж зэргийг Аргунаар захируулжээ4. Туракина хатны зарлиг пайз зэргийг хүчингүй болгож, хэн хүнд пайз, бичиг зоргоор олгохыг цаазалжээ. Харин Өгэдэй хааны үеийн пайз, зарлиг хүчин төгөлдөр үлдсэн бөгөөд ш инээр нэлээд пайз олгож, зарлиг буулгасан аж ээ5. Түүнээс гадна 1247 оны өвөл хүн амын тооллого явуулсан байна6. Энэ нь албан татварыг журамлах, цэрэг татахыг цэгцлэх зорилготой байжээ. Гадаад бодлогын хувьд Гүюг хаан эцгийн бодлогыг баримталж, бусад улс орныг байлдан дагуулах явдлыг үргэлжлүүлжээ. Умард хятадын Алтан 1 2 3 4 5 6

172

Раш ид-ад-Дин. II боть. 117-ртал. Мөн тэнд. 119-121-р тал. М өн тэнд. 117-р тал. М өн тэнд. 120-р тал. «Юан улсын судар». 2-р бүлэгт. Раш ид-ад-Дин. II боть. 120-р тал.


II АНГИ. Чингисийн лараах хаалын уеийн Монгол гүрэн. II бүлэг. XII зууны 40-50-иал оны үеийн Монгол гүрэн

улсыг эзэлж дуусган Өмнөд Сүн улсыг довтлон байлдахыг Сүбээдэй баатар, Цагаан ноён нарт тушааж мордуулсан байна. 1247 оны намар Илжигидэй ноёнд цэрэг өгч баруун зүгийн эзлэгдээгүй үлдсэн Исмайлын зэрэг улс орнуудыг байлдан дагуулахыг даалгажээ. Тэгэхдээ 100 монгол айл тутмаас нэг э р 1, Иранд байсан цэргийн 10 хүн тутмаас хоёрыг тус тус татуулж Илжигидэйд цэргийн хүч нэмэгдүүлжээ. Илжигидэйг тэргүүн анги болгож хөдөлгөөд хаан өөрөө 1248 оны өвлийн сүүл сард гол хүчийг авч хөдөлсөн байна. Гүюг баруун зүг мордохдоо, “тэнгэрийн байдал дулаарах тийш ээ хандлаа. Эмил нутгийн уур амьсгал надад зохидог юм. Тэндхийн ус умдаа өвчинд минь тус болно”2 гэж хэлээд явсан гэнэ. Гэтэл үнэн хэрэг дээрээ Гүюг өөр зорилготой хөдөлсөн байж магад гэж зарим түүхэнд гардаг байна. Түүнийг баруун зүг мордмогц Тулуйн хатан Сорхугтани бэг Бат хаандтусгай хүн яаралтай зарж сэрэмжтэй бай! гэж захиж байжээ. Гүюг, хаан ш ирээнд суухад нь элдвээр саад хийж байсны дээр өөрийн хувь улс Алтан ордыг Монголын төв захиргаанаас нэлээд тусгаар байлгахыг хичээж , бие даасан бодлого явуулж байсан Батыг гэнэдүүлэн цохиж эрхэндээ оруулахаар сэм хөдөлсөн бололтой. Бат хаан Сорхугтани бэгийн илгээсэн мэдээг хүлээн авмагц захирсан нутгийн хязгаарыг бэхлэн цэрэг зэвсэг бэлдэж, Гүюгийг тосон байлдахаар зэхэж байж ээ3. Гэвч Гүюг хаан зорьсондоо хүрч чадсангүй, 1248 оны 4-р сард4 нас баржээ5. Гүюг хаан бол алсы н хараатай, сүрхий сэц эн м эргэн бодлоготой, чанга ням бай зан чанартай хүн байсан. Нэг гэм нь бие султай байжээ. Гүюгийг нас барсны дараа хаан ш ирээ эзлэх, төв засгийн эрхэнд нөлөөгөө нэвтрүүлэхийн төлөө хан хөвүүд, ихэс ноёд хоёр том эвсэл болон тэмцэлджээ. Өгэдэй, Цагаадайн үр ач нар талцаж Зүч, Тулуйн угсааны ноёдтой ширүүн тэмцэл хийжээ. Хаан ш ирээ Өгэдэйнхний гарт байхыг Цагаадайн угсааны ноёд дэмжиж байжээ. Зүчи, Тулуйн үр ач нар хаан ширээнд өөрийн талынхаа хүн суулгаж, монголын төв захиргааг эрхшээлдээ авахыг зорьжээ. Удалгүй Өгэдэйн угсааны ноёдын дунд ноцтой хагарал гарсны г аш и глан , Зүчийн үр ач нар Тулуйн хөвүүдийн н эги й г хаан суулгахаар шийджээ. Бат тэргүүтэй Чингисийн ахмад хөвүүн Зүчийн үр ач нар өөрсдөө хаан ш ирээнд суух гэлгүй, Тулуйн үр ач нарыг идэвхитэй дэмжиж байсан нь учиртай юм. Тэд хэдийгээр хаан ширээнд суухаас буцахгүй байсан боловч “Алтан ургийн” хаан хөвүүдийн зүгээс гүйцэд дэмжлэг олохгүй байж магад хэм ээн болгоом ж лон, харин тэдэнтэй талцаж байсан Тулуйн угсааны ноёдыг хаан ш ирээнд суулгах гэж тэмцжээ. Раш ид-ад-Дин. II боть. 120-р тал. Раш ид-ад-Дин. 121-р тал. Раш ид-ад-Дин. 121-ртал. «Юан улсын судар»-т хаврын 3 cap (2-р булэгт). Хуучин улирлын тэр оны хаврын 3 cap нь аргын 1248 оны 3-р сарын 27-ноос 4-р сарын 24-ний өдрүүдэд таарч байна. Д .О ссон Гүюгийг 4-р сард нас барсан гэж ээ. Р аш ид-ад-Д ин. I боть. II дэвтэр. 121-р тал. «Юан улсын судар»-т Гүюгийг “Х э н -ся н -и -р ” гэдэг газарт нас барсан гэнэ. Э нэ газар нутаг Ш инжааны нутаг Булган голын эхэн д буй.

173


М О Н ГО Л

ҮЛСЫ Н

ТҮҮХ.

II БОТЬ

Ийнхүү хаан сонгож чадахгүй 2 жил гаруй болов. Тэр завсар 1249-1251 онд Гүюгийн их хатан Огул Хаймиш Бат болон Алтан ургийн олон ноёдын зөвш өөрснөөр төрийн хэргийг түр хамаарчээ. Хаймишийг төр барихад Сорхугтани хатан, Чингай түшмэл нар их үүрэгтэй байжээ. Огул Хаймиш бол Ойрад аймгийн Хутуга бэгийн охин юм. Гүю гийг нас б ар м агц Б ат хаан бас элч зарж Огул Х ай м и ш и д бэлбэсрэлийн ёс гүйцэтгүүлээд төрийн хэргийг Огул Хаймиш, Чингай чинсан нарын санал харж шийтгэж байгтун гэж Алтан ургийн хан хөвгүүдэд зөвлөжээ. Хан хөвгүүд Бат хааны зөвлөснийг хайхралгүй, Огул Хаймиш, Чингай нарын үгэнд оролгүй цөм зоргоороо загнаж байжээ. Огул Хаймиш төр хамаарч байх үедээ Өгэдэйн угсаанаас ялангуая Ш ирмүнийг хаан суулгах гэж их зүтгэсэн байна. Гэвч санасандаа хүрч чадаагүй ажээ. Бат хаан бусад хан хөвгүүд, ихэс ноёдод элч зарж, тэднийг ордондоо урин хуралдай хуралдуулж, аль нэг авъяас чадвартай хүнийг хаан ширээнд суулгъя гэж байж ээ. Ө гэдэй, Гүюг, Ц агаадайн удам угсаанхан түүнд дургүйцэж, Ч ингис хааны нийслэл, үндсэн нутаг, өргөө гэр нь Онон, Хэрлэнд байтал бид Кипчакийн талд очих албагүй1 гээд, өөрсдийнхөө оронд Ходжа, Нагу, Күнгүр, Тогай, Хархорум хотын дарга Төмөр ноён нарыг явуулжээ. Гэтэл Сорхугтани бэг “хан хөвүүд ахын үгийг ойшоон очсонгүй учир чи ах дүү нарын хамт очиж өвчтэй авгадаа бараалх” 2 гэж хүү Мөнхөд хэлж Батын зүг илгээсэн хэмээн Раш ид-ад-Дины зохиолд дурдсан ү зэгд эн э. Т ийнхүү С орхугтани бэг Гүю гийнхний хагарлы г ашиглан, Мөнхийгхаан суулгах гэж Баттай нууцтохиролцуулахаарявуулсан ажээ. Гагцхүү тэд учраа нийтэд мэдэгдэхгүйн тулд өвчтэй авгыг эргэх шалтаг заасанд зарим түүхчид үнэм ш иж , бичиж үлдээсэн бололтой. Э н э нь дараагийн үеийн үйл явдлуудаас тодорхой болж байна. Мөнхийг Батын ордонд очиж ноёдын чуулганд оролцоход Бат хаан “хан хөвүүдийн дотроос Мөнх л... хаан хүний билэг төгс юм. Яагаад гэвэл энэ хүн ертөнцийн сайн мууг үзэж, хамаг хэрэг явдлын ашиг зовлонг амсан, янз бүрийн оронд олон удаа цэрэг захиран явсан бөгөөд оюун билэг нь олноос хэтийджээ”3 гэж түүнийг хаан болгох саналаа хэлж байжээ. Тэгээд Чингис хааны хатад, Өгэдэйн хатан, хөвгүүд, Сорхугтани бэг хатан болон бусад хан хөвүүд, ихэс ноёдод элч зарж “хан хөвгүүдийн дундаас (гагцхүү) Мөнх л... Чингис хааны ясу, ярлык хоёрыг (засаг, зарлиг хоёрыг, -Н.И.) нүдээрээ үзэж, чихээрээ сонссон хүн. Төр улс, цэрэг, хан хөвгүүд бидний зол жаргал хэрхэн болох нь түүнийг хаан суулгахад буй”4 гэж хэлүүлээд, их ёслол хийж , М өнхийг хаан ш ирээн д суулгахаар тогтж ээ. Чуулган дуусмагц Бат хаан Бэрхэд цэрэг өгч, Мөнхийн хамт Хэрлэнд очоод түүнийг даруй хаан ш ирээнд суулгагтун гэж зарлиг буулган мордуулжээ5. 1 2 3 4 5

174

Мөн тэнд. 129-р тал. Мөн тэнд. 129-ртал. М ен тэнд. 129-р тал. Раш ид-ад-Д ин. 11 боть. 130-р тал М ен тэнд. 130-р тал.


II АНГИ. Чингисийн лараах хаалын уеийн Монгол гурэн. II бүлэг. XII зууны 40-50-иал оны үеийн Монгол гүрэн

Бэрх, Монголд ирж Сорхугтани бэг нарын хамт Мөнхийг хаан ширээнд өргөмжлөхөөр хан хөвгүүд, ихэс ноёдын хуралдай зарласан боловч Өгэдэй, Цагаадайн угсааны ноёд, Гүюгийн хөвгүүд хүрэлцэн ирэхгүй байсаар хоёр жил б олж ээ. Гүю гийн үр угсааны хны талы г барьж байсан Ө гэдэй, Цагаадайн угсааны ноёд Батад удаа дараа элч зарж, “хааны засаг бидэнд оногдвол зохино. Та яагаад өөр хүн соёрхов?” гэж мөчөөрхөж байжээ. Эцэст нь Бэрх ахдаа элч илгээжээ. “Бид Мөнхийг хаан ширээнд суулгах гэсээр нэгэнт хоёр жил өнгөрлөө. Гэтэл Өгэдэй хаан, Гүюг хаан хоёрын үр сад болон Цагаадайн хөвүүн Есөнмөнх нар хүрэлцэн ирсэнгүй” 1гэж мэдэгджээ. Бат хаан хариуд нь: “Чи түүнийг (Мөнхийг) хаан ширээнд суулга, хэн ясаас (Чингис хааны засаг хууль -Н.И.) гажваас тэр хүн алдах үхэх”2 гэж хэлүүлжээ. 1251 оны 7-р сарын 1-ний3 үед Монголын Их гүрний хаан ергөмжлөх Их хуралдайг Бэрх ноён удирдан, Хэрлэнгийн Хөдөө аралд4 хуралдуулсан байна. Тэр хуралдайд Батын хөвгүүдээс гадна М өнхийн дүү Хубилай, Хүлэгү, Муха, Аригбөх нар болон Мөнхсар тэргүүтэй олон ноёд жанжид хүрэлцэн ирж ээ. Хуралдайд М өнхийг хаан суулгах үед түүний талы н ноёдоос гадна хүлээхгүй эсэргүүцэж болзошгүй хүмүүс бас нэлээд байсан бололтой. Бэрх ноён Хуралдайг Хубилайгаар даргалуулж, ордны дотроос хан хөвгүүд, ноёдыг гаргалгүй саатуулж байхыг Мухад даалган, үүд мануулж, хэн хүний зүй бус үг гаргахыг хянан хорихыг тушаан, бие хамгаалагч хиш игтэн нарын өмнө зогсоосон бөгөөд хуралдай дээр Муха, Хүлэгү хоёроос өөр хэн хүн босож нааш цааш сэлгүүцэн явахыг хоригложээ. Ийм түгшүүртэй нөхцөл байдалд дунд Мөнх их ор суужээ. Өгэдэй хаан Мөнхийг эрдэм номд сургаж, дайн тулаанд авч явдаг байв. М өнх хаан ном ы н ухаантайгаас гадна, цэрэг захиргааны хатуу бодлоготой хүн байсан. Тэрээр ах дүү 11-үүлээ. Эдгээрээс Мөнх, Хубилай, Хүлэгү (Үлэх), Аригбөх дөрөв эх нэгтэй юм. Эд нар Сорхугтани хатнаас төрсөн дөрвөн хүү юм. Мөнх хаан болмогц өлзийтэй тэр одөр хэн хүн марган тэмцэлдэж, морь малыг унан зовоож, хүн, мал нядлах, араатан жигүүртнийг үргээж, газар шороо, ус ургамлыг хөндөж болохгүй цөм найртай сайхан цэнгэн өнгөрөөх хэрэгтэй гэж тусгай зарлиг буулгажээ. Хуралдайд оролцогсод ёслолын хурим хийж, бүтэн долоо хоног цэнгэх зуур өдөр бүр 2 мянган тэрэг архи, айраг, 3 мянган хонь, гурван зуун үхэр, адуу гаргаж идэш уушинд хэрэглэж байсан гэн э5. Гэтэл тэр үед Ш ирэмүн, Нагу нар тэргүүтэй хуучин хан хөвгүүд хуйвалдаан байгуулж, Мөнх хааныг дарахаар олон тэргэнд ачааны байдлаар зэвсэг нууж ирж явсныг Хишиг гэдэг хүн олж мэдээд, Мөнх хаанд мэдэгджээ. Мөн хаан өөрийн дүү Хүлэгү, жанжин Мөнхсар нарт цэрэг өгч угтан мордуулж, Ширэмүн, Нагу нарыг бариулж, дагалдсан 77 ноёны нь 1 2 3 4 5

М өн тэнд. 131-р тал. М өн тэнд. 131-р тал. «Юан улсын судар»-т Цагаагчин гахай жилийн зуны 6-р cap гэж ээ. Э н э нь 1251 оны 6-р сарын 21-н ээс 7-р сарын 20 хоорондохыг хэлнэ. «Юан улсын судар». 3-р бүлэг. Раш ид-ад-Дин. II боть. 133-р тал.

175


М о н г о л УЛ С Ы Н ТҮҮХ. II воть

хамт цаазаар аваачих зарлиг буулгажээ1. Түүний дараа хуйвалдааныг голлон санаачлагч нөлөө бүхий их түшмэл Кадаг ноён баригдаж цаазаар авагдсан2 ба Чингай чинсан мөн хүнд шийтгүүлж, оронд нь Булгай гэгчээр чинсан тавьжээ. Бас Гүюгийн хатан Огул Хаймиш Мөнхийн хаан суусан явдлыг илээр эсэргүүдэж байгаад бас л цаазаар авагдсан гэж Рашид-ад-Дин бичжээ. Мөнх хаан Өгэдэй, Цагаадайн талын голдуу 70 гаруй сайд, ноёдыг цаазалж нэн дарангуйлал үйлджээ. Тэр үеэс Зүчи, Тулуйн угсааныхны толгой өндийн төрийн эрхэнд гарчээ. Үүний урьд М өнхийг хаан ш ирээнд суулгахын төлөө тэмцсэн х эр гээ р б ар и в ч л агд ан хоригдож байсан хүмүүс болон бусад ялтныг суллан тавих тухай зарлиг буулгаж, түүнийг биелүүлэхийн тулд зүг бүр элч мордуулж байж ээ3. Мөнх хаан Их Монгол улсын төрийг хямралаас гаргаж, хатуу захиргаа тогтоожээ. Орон нутагт д ар гач , захи рагч нар ы г н эгбүрчлэн томилжээ. Мөнхсарыг их захирагч болгож , хаант улсы н цэргийн эрхийг атгуулсан байна. Булганг Их бичээч болгож, улсын б и ч и г х эр эг, алба татвар ьь эрхл үүл ж ээ. Ө нгөр н о ё н о о р Хархорумын орд харш, сан хөмрөг хариуцуулжээ. Аландар дэд сайд болжээ. Эзлэгдсэн орнуудад урьдах хаады н н эгэн адил төлөөний сайд суулган захируулж, М ухамсд Я л ав ач и й г Х ятадад, мөнх хааны гэрэлт хөшөө М асуд б эги й г Т у р к естан , (Үндэсний түүхийн музейд буй) М аверен н ахр , Уйгур, Ф ерган , Хорезмд; Аргуныг Иранд тус тус томилон суулгажээ. Туракина, Гүюг, Хаймишийн үед ихэс ноёдоос зүй бусаар пайз тараан, алба татвар олгосон явдлыг буруушаан, цөмийг хүчингүй болгож, хойшид хэн хүн эзэн хааны төлөөний сайдын зөвшөөрөлгүйгээр муж, хязгаараас элдэв алба татах эрхийн пайз олгох, дур зоргоор зарлиг тараах явдлыг хатуу хоригложээ. Өртөөний албыг цэгцлэн журамлаж, албаны хүн замд айл, тосгоноор Раш ид-ад-Дин. 137-ртал. М өн тэнд. 137-р тал. М өнтэнд. 142-ртал.

176


II АНГИ. Чингисийн лараах хаалын үеийн Монгол гурэн. II бүлэг. XII зууны 40-50-иал оны үеийн Монгол гүрэн

орж саатах, илүү унаа хөсөг хэрэглэх, уургын улаа унах зэргийг цаазалж ээ1. Өгэдэй хааны үеэс эхлэн худалдааны хүмүүс өртөө улааг дур мэдэн х эр эгл эх б о л сн ы г зо гсо о н , ө ө р сд и й н х өсгөөр аял ан явж б ай г гэж зарлиглажээ2. Гэвч худалдаачин нарыгхэтхохироождургүйцүйлэхгүйнтулд тэдний гарт байгаад хүчингүй болсон тэмдэгтийн үнийг улсын сангаас хэдэн зуун мянган алт, мөнгөн зоос гаргаж төлүүлсэн байна. Энэ бол нэгэн талаас өмнөх хаадын дэмжлэгээр ихэд хүчийг олсон томхон худалдаачдад хийсэн буулт м эт байсан боловч нөгөө талаар худалдааны аж лыг онц саатуулахгүйг хичээсэн арга хэмжээ байжээ. Хархорумыг барьж байгуулж байсан 1500 шахам барилгад ажиллагсдын ажлыг хөнгөвчилж амьдрал ахуйг нь харж үзжээ. Улс гүрний хэмжээгээр хүн амын бүртгэл тооллого явуулжээ. Энэ нь улсын сан хөмрөг-эдийн засгийн орлого нэмэгдүүлэхтэй холбоотой байжээ. Ч ингис, Ө гэдэй нарын үед алба татварын тухай хуулиуд гаргасан боловч тэр нь байн байсаар сунжирсан учир, Мөнх хаан улсын дотор мөрдөх алба татварын журмыг дахин цэгцэлж, жинхэнэ монгол нутаг ба бусад нүүдлийн мал аж ахуйт орны 100 мал тутмаас жил бүр нэгэн толгой мал татах, 100 хүрэхгүй малтай айлыг ал ба оногдуулахаас хэлтрүүлж, урьдын албаны дутууг нөхүүлэн төлүүлэхийг хэрэгсэхгүй болгосон байна3. Улс даяар Чингис, Өгэдэй нарын зарлиг ёсоор будда, лалын ба загалмайтны ш аш ны ихэс лам нар, өндөр настангууд, ажил үл чадагчдыг албанаас чөлөөлж байсныг хэвээр явуулжээ. Гэхдээ Мөнх хаан Бөө мөргөлийг гол шүтсэн хэвээр байжээ. Хятад орон, Мавереннахр нутагт жил бүр баян хүнээс 10 алтан зоос, ядуу хүнээс 1 алтан зоос, Хорасанд баян хүнээс 7 алтан зоос, ядуу хүнээс 1 алтан зоос тус тус татаж байхаар тоггоожээ. Мөн алба татвар хураагчдаас элдэв заль хэрэглэж , ард олноос хээл хахууль авах зэр ги й г цаазлан хоригложээ4. Мөнх хааны нэгэн зарлигт өгүүлсэн нь: “Хатуу ширүүнээр мөрдөн нэхэмжилж өнгөрсөн өрийн төлөө битгий маргалд! Учир нь бид улсын санг нэмэгдүүлэх гэсэн биш, харъяат нарын аж байдлыг хөнгөвчлөх гэсэн буй”5 гэжээ. Мөнхийн дээрхи арга хэмжээ нь санамсаргүй хэрэг биш. Ард түмний байдал маш бэрхдэж, дургүйцэл хилэнгийн гал бадран байжээ. Тийм учир ард олны сэтгэлийг засан, эсэргүүцэл хөдөлгөөн гаргахыг займруулан сэрги й л эхи й н тулд зарим алба татвары г хямгадах, хорогдуулах, бас чөлөөлөх зэрэг арга хэмжээ авсан ажээ. Тэр үед эзлэгдсэн орны ард түмэн монгол гүрний эсрэг тэмцэл хөдөлгөөн гаргаж байсан тул монголын хаад, ялангуяа М өнх хаан өөрийн улсын ноёрхлыг бататгахын үүднээс алба татвары г арай бууруулан, ард түмний эсэргүүцэл тэм цлий г намж аах, сэргийлэхэд дээрхи арга хэмжээг чиглүүлсэн байжээ. 1 2 3 4

Раш ид-ад-Д ин. II боть. 140-р тал. Раш ид-ад-Д ин. 143-р тал. М өн тэнд. 142-р тал. М ен тэнд. 142-р тал.

5

«Юан улсын судар». 3-р бүлэг.

177


М О Н ГО Л

ҮЛСЫ Н ТҮҮХ. I I БОТЬ

Ш ашны талаар Мөнх хааны явуулж байсан бодлого их л учиртай ажээ. Мөнх урьдах хаадын нэгэн адил бөө мөргөлийг шүтдэг байжээ. «Юан улсын судар»-т Мөнх хааны тухай өгүүлэхдээ: “ Бөө удган ба бэлэгдэх, төлөгдөх ёсыг даанч итгэмүй” 1 гэжээ. Тэр үеийн Хархорумд загалмайтны, лалын болон буддын шашны нэлээд сүм хийд, олон лам байдаг байжээ. Тэд өөр өөрийн шашны нөлөөг ордонд нэвтрүүлэх гэж элдэвчлэн оролддог байжээ. Мөнх хаан тэдний аль нэгнийг алагчлахгүй, цөмийг нэгэн адил дэмжин, цөмд нь итгэн бишрэх дүр үзүүлдэг байж ээ2. Үүнтэй уялдуулж, Рубрукт Мөнхийн хэлсэн зарим зүйлийг ажиглахад сонин байна. Мөнх Рубрукийг дуудаж шашны тухай ярихдаа: “ Монголчууд бид цорын ганц бурхан байдаг гэж итгэдэг... гэвч бурхан, хүний гарыг янз бүрийн хуруутай болгон бүтээсний нэгэн адил хүмүүст бас янз бүрийн зам зааж өгчээ... Бурхан та нарт судар ном хайрласан, түүний нь та нар сахихгүй байна. Бидэнд оточ, төлөгч (бөө удган, -Н.И.) оноож өгсөн бөгөөд бид, тэдний зааврыг мөрдөж энэ ертөнцөд амьдардаг”3 гэж байжээ. Энэ үг Мөнх хаан өөрөө бөө мөргөл шүтдэг байсныг гэрчлэхийн хамт шашин тус бүрийг шүтлэгтний мөрдөх зам мөн гэж зөвш өөрөн хүлээж, хүлцэнгүй бодлого явуулж байсны г тодорхой харуулж бай н а. И н гэж ш аш ны талаар хүлцэнгүй бодлого явуулсны гол шалтгаан нь эзлэгдсэн орны хүн ардын санал сэтгэлд хэт их сэв оруулалгүй, харин ч шүтлэг бишрэлийг нь ашиглаж, тэднийг номхон дөлгөөн байлгах гэсэн нарийн бодлого байжээ. Мөнх хаан, Монгол гүрний дотоодод хямрал гаргахгүйн тулд ноёд, жанжин нарыг аль болохоор эвлэрүүлэх, ялангуяа өөрийг нь хаан суулгах явдлыг ш ийдвэрлэсэн хүчирхэг Бат хаантай зүйг ололцон тохиролцож байхыг эрхэмлэдэг байжээ. Бат хаан ч Мөнхийг дэмжиж хаан ш ирээнд суулгасан учир ж инхэнэ эзэн хааны ёсоор хүндэлж байжээ. Рубрукийн нутаг буцахад Мөнх хаан: “Хүний толгойд хоёр нүд байвч хараа нь нэг чиг байдаг, өрөөсөн нүд нь хаашаа харна, нөгөө нь мөн тийш ээ харна. Чи Батын тэндээс хүрч ирсэн хүн, мөн түүний нутгаар дайрч буцвал зохино”4 гэж байжээ. Энэ бүхэн нь нэг талаар Бат хаан, Мөнх хааны эрхшээлийг хүлээн захирагдаж байсныг үзүүлэвч нөгөө талаар нэгэнт тэр үед Алтан ордны зэрэг харъяат улсын эрх хүчин их болж, Төв Монголын эзэн хааны сүр хүчинд эн зэрэгцэн очиж, улмаар эрх булаалдан салж сарнихын үр хөрөнгө боловсорч, үндэс суурь тавигдаж байсныг харуулж байна.

§2. Мөнхийн байлдан дагуулал Мөнх хаан түрүүчийн хаадын гадаад бодлогыг үргэлжлүүлж, ш инэ газар орныг эзлэн авч, Монгол гүрний дэвсгэр нутгийг тэлж өргөтгөхөөр ш ийдж ээ. 1252 онд М өнх хаан дүү Хубилайд их цэрэг өгч, Сүн улсыг «Юан улсын судар». 3-р бүлэг. Плано Карпини... 146-р тал. М ен тэнд. 174-р тал. М ен тэнд. 174-р тал.

178


II АНГИ. Чингисийн лараах хаалын үеийн Монгол гүрэн. II бүлэг. XII зууны 40-50-иал оны үеийн Монгол гүрэн

тухайлбал, Д али -Ю н ьн ан ы г байлдан дагуулах тушаал өгч, зүүн урагш мордуулжээ. Ийнхүү Хубилай 1253 онд Ганьсу мужийн өмнөд хэсгээр байлдаж яваад, 1254 оны эхээр Дали-г байлджээ. Хубилай, Урианхайдай жанжин нарын цэрэг Дали-г байлдан эзэлсний дараа хятадын өмнөд нутгаар үргэлжлүүлэн байлдаан хийжээ. Ер нь Хубилайн цэрэг Ю ньнанийг эзэлсэн нь хятадын түүхэнд онцгой үйл явдал болсон юм. Ю ньнань нутаг бол Тан улсын үеэс Наньчжоу гэдэг хүчирхэг улс байгуулж яваад, Сүн улсы н үед Д али улсыг байгуулж ээ. Хубилайн цэрэг Дали улсыг бут цохиж бүрмөсөн эзэлж авсны дараагаар Ю ньнань Хятадын бүрэлдэхүүнд бүрмөсөн багтан орсон юм. Мөнх хаан өөрийн нөгөө дүү Хүлэгү (Үлэх)-г баруун зүгт хийх дайныг удирдуулжээ. Түүхэнд түүнийг монгол цэрэг гуравдахь удаагаа баруун зүгт дайлсан дайн гэдэг. Хүлэгүгийн цэрэг И раны сүүлчийн гал голомт болж байсан И см айли ти йн улсыг эзэлж , цааш лан Багдады н халиф т гүрэнг байлдан эзлэх зорилго агуулсан байжээ. Багдадын Аббас угсааны хаад 500 гаруй ж илийн турш хаан сууринд сууж, X зуунд ихээхэн хүчирхэг болсон байжээ. 1236 онд Мөнх хаан Батыг дагаж баруун зүгт дайн хийж явах үедээ Багдад хот монголчуудын эсрэг тэмцлийн төв болж байсныг, М онголын хаадыг дарж номхотгоно гэдэг загалмайн дайн зарласныг, тэнд байсан монголчуудыг алж талж байсныг нүдээр үзэж чихээр дуулсан байжээ. Мөн 1238 онд Махмуд гэдэг дарханы удирдлагаар М онголын эсрэг бослого гарч, монголчуудыг алж М онголын хаадыг доромжилж байсан явдлыг ч сайн мэддэг байжээ. Энэ бүхэн бол баруун зүгт хийх дайны гол шалтгаан болжээ.

Монголчууд тулалдаанд (М оррис Россаби. «Хубилай хаан» номоос авав. 1988)

179


М О Н ГО Л

УЛСЫН ТҮҮХ. I I вот ь

Баян улс орныг байлдан эзэлбэл эд баялаг, эрдэнэсийн зүйл их олох нь лавтай. Гэхдээ тэр бол монголчуудын хувьд дайн хийх гол шалтгаан биш байлаа. Хүлэгү баруун зүг дайлаар явахын өмнө 1500 гаруй хятад дархчуудаар цэргийн галт зэвсэг хийлгэжээ. Хүлэгү цэргээ авч баруун зүг явах замдаа өнөөгийн Ш инжааны нутаг дахь Цагаадайн улсын үр ач нарын угтлага хүндэтгэлийг хүлээжээ. 1255 онд Самарканд хотод хүрч тэндээсээ цаашлан явсаар Перс орныг эзлэн суусан Аргун (Ариун) хааны дэмжлэг туслалцаа олжээ. Хүлэгүгийн цэрэг Ираныг эзлэн явсаар 1258 оны 2-р сарын 15-нд алдарт ни йслэл Багдадад цөм рөн орж , алт эр д эн эси й н сан г олзолж Мустасимыг алаад дайнаа үргэлжлүүлж явсаар Египетийн Мамлюк эзэн Кутузын цэрэгтэй байлдаж ялагдан, Сири нутгаас хөөгдөн буцжээ. Чухам ингэж монгол цэргийн Арабын улс орныг шатлан дайлах дайн эцэс болжээ. Ийнхүү Хүлэгү өөрийн ах Мөнх хааны зарлигийг гүйцэд биелүүлж, Иран улсын эзэн болжээ. Мөнх хааны хоёрдахь том зорилго бол бүх хятадыг байлдан эзлэх явдал байв. Гэвч бүх хятадыг эзлэн авах гэдэг тийм ч амар ажил огт биш байжээ. Олон хүн амтай, эртний төр, соёлын их уламжлалтай, уудам нутаг дэвсгэрт, цаг уурын хүнд нөхцөлтэй хятад орныг эзлэхэд их хүч, ухаан зарах хэрэгтэй байжээ. 1256 оны сүүлээр Их хуралдай хурж, Хятадын Өмнөд Сүн улсыг байлдан эзлэх асуудал авч хэлэлцжээ. Хуралдайны үеэр энд тэнд буухиа элч зарж, хуралдайд ирээгүй зарим ихэс дээдсийн саналыг авчээ. Беө удганаар төлөг мэргэ ч тавиулсан гэдэг. Их хурилдай дээр Мөнх хаан өгүүлсэн нь: “ М иний өвөг эц эг их үйлсийг бүтээж , нэр төрөө мөнх алдаршуулсан билээ. Би өвөг эцгийнхээ адил их үйлсийг заавал бүтээнэ. Өмнөд Сүн улс гэрээгээ эвдэж, миний элчийг баривчлан хорьж, ёс журмыг зөрчив. Иймээс цэрэг гаргаж дайлах болно” гэжээ. Их хааны үгийг сонссон ноёд, сайд нар цочирдон өөр өөрийн санал тавьжээ. Отгон дүү Аригбөх, хүү Ёлондаш нар биеэр цэрэг удирдахыг дургүйцэж, Өмнөд Сүн улсын газар нутаг уудам, гол мөрөн олон, уул ус их, халуун дулаан уур амьсгалтай учир байлдахад хэцүү. Бас тэгээд Өмнөд Сүн улсын цэргийн хүч их, усан, хуурай замын олон цэрэгтэй, хотууд нь бэхлэлт хамгаалалт сайтай, хүн ард нь нутаг усандаа халуун хайртай учир бууж өгдөггүй гэх мэтээр учирлан ярьжээ. Харин Бат хаанаас хэрхэхийг асуулгахад, биеэр цэрэг авч дайлан нэр төрөө мандуулах нь зүйтэй гэдэг хариу хэлжээ. Хятадыг дайлах асуудлыг Их хуралдайгаар удаан маргалдан хэлэлцсэний эцэст Мөнх хаан биеэр цэрэг авч дайлахаар болжээ. 1257 оны хавар, зун хоёр улиралд дайны бэлтгэл хийж, цэрэг морьдоо шилэн сонгож амраав. Монголд дагаар орсон хятад жанжин нараар бүрдсэн цоохор цэргийн анги байгуулжээ. Бас хятад нутагг усан завь хийлгэж, замчин газарчин олж, гурил будаа зэрэг хоол хүнсийг базааж бэлтгүүлжээ. Их хаантай хамт явж хоёр замын цэрэгт байлдах 20 гаруй монгол жанжин, ноёдод Өмнөд Сүн улсын байдлыг судлуулж, тус тусад нь тодорхой үүрэг хүлээлгэжээ. Ц эрэг дайны тиймэрхүү бэлтгэл хийсний дараа төрийн туг сүлдээ тахижээ. Ялангуяа байлдааны догшин

180


II АНГИ. Чингисийн лдрллх даадын үеийн Монгол гүрэн. II бүлэг. XII зуүны 40-50-изл оны үеийн Монгол гүрэн

хар тугийг хэдэн өдөр онцгойлон тахисан гэдэг. Мөнх хаан эрдэм номтой ялангуяа тооны ухаанд гарамгай одон орны судлалтан байсан болохоор хятад орны цаг уурыг их судлан дүгнэлт хийж байжээ. Мөнх хаанд нэгэн мэргэн удган ирж, “ Их эзэн та муу хүний үгэнд орж, алтан ургийн дотор их нүгэл үйлдэж, мөнх тэнгэрийг хилэгнүүлжээ. Одоо дахин хүний газар дайн хийвэл таны алтан аминд аюултай” гэж хэлсэн гэдэг ардын домог байдаг. Мөнх хааны хувь заяа эцэстээ үнэхээр тийм л болсон билээ. Мөнх хаан Хархорум нийслэлтэй монгол орноо отгон дүү Аригбөх, Аландар ноён хоёроор сахиулан үлдээгээд, 1257 оны өвөл Хархорумаас хөдөлсөн аж ээ1. Цэргээ баруун зүүн гарт хувааж, баруун замын 40 мянган цэргийг Мөнх хаан биеэр удирджээ. Мөнх хааныг дагалдан Хадан, Тутугай, Мөгэ, Асудай зэрэг цэргийн авъяаслаг жанжин ноёд явж ээ2. Зүүн замын их цэргийг Тогучар жанжин ерөнхийлэн захирч, түүнийг дагалдан Есүнгэ, Хурц, Бужгар, Мөнххурц, Цагаан нарын ноёд жанжид нар явжээ. Мөн түүнээс гадна Ван Анго, Ху Цзинь, Тянь Богжун, Сун Янь зэрэг жанжин нар хятад цэргийг эмхлэн удирджээ3. Зүүн замын цэргийн тоо 30 000 байсан хэмээн Рашид-ад-Дин бичсэн байна4. Мөнх хааны биеэр удирдсан цэрэг Өмнөд Сүн улсын үндсэн гол нутаг Ш у-г довтолжээ. Тэндхийн 20 гаруй чухал боомт хотыг тал талаас нь бүслэн дайрчээ. Сычуанаар гол төвлөсөн Ш у-гийн газар нутагт монгол хүн дайн хийхэд үнэхээр бэрхтэй байжээ. Тэр үед Ш у-гийн хамгийн том бэхлэлт хот нь Чэнду фу, Чунцин фу, Куйчжоу фу байжээ. Монгол цэрэг эдгээр хот бэхлэлтийг амархан дайран эзэлж чадахгүй, цэргийн их бага хохирол байнга үзсээр байжээ. Мөнх хаан 1259 оны эхээр Сы чуаны нутагт цагаан сары н баяр тэм д эгл эж , ц эр ги й н зө влөлийн хаалттай зөвлөгөөн хийлгэж, дайны явц, цаашдын зорилготой холбогдсон тактикийн асуудал хэлэлцжээ. Хурал нээж Мөнх хаан “Сүнгийн нутагт халуун зун эхлэх дөхөв. Та нөхөд юу бодож байна” гэж асуужээ. Олон ноёд, жанжин, зөвлөгч нар ам амандаа янз бүрийн санал хэлжээ. Ж алайрын Тогоон жанжин босч хэлсэн нь: “Өмнөд газарт халуун хижиг гарав. Эрхэм дээдэс эргэн буцагтун. Олсон ард иргэдээ түшмэл ноёдоороо харгалзуулан захируулагтун” гэжээ. Арлудын Барчи жанжин босч хэлсэн нь: “Тогоон юунаас айв. Өчүүхэн би бодоход сууж хоцрох нь зөв болов уу” гэжээ. Мөнх хаан ноёд, жанжин нарын хэлсэн үг бүхнийг эргэцүүлэн бодсоны эцэст Барчи жанжины үг зөв хэм ээн, буцахгүй Өмнөд хятадын нутагт үлдэн байлдахаар ш ийдж ээ. Мөнх хаан буцахгүй үргэлжлүүлэн байлдах гол шалтгаан нь Бат, Асуд хоёр хүүгээ дайны дунд хятадуудад алуулснаас болж, хариу хон зон өвө р л ө ж ээ. Ч унцин ф у -г байлдан авахад ю уны өм нө “Д яою йчэн”-ийн хаалт бэхлэлтийг эзлэн авах хэрэгтэй байжээ. Монгол цэрэг энэ жижиг бэхлэлт хотыг байлдан эзлэх гэж бүтэн 5 cap байлдаж, 1 2 3 4

«Сүн Юань Ч ж ан-чж эн Раш ид-ад-Д ин. II боть. «Сүн Юань Чжан-чж эн Раш ид-ад-Д ин. II боть.

ши» - («Сүн Ю аний дайтсан түүх»). Ч эньду, 1988. 133-р тал. 266-267-р тал. ши» - («Сүн Юаний дайтсан түүх»), Чэньду, 1988. 133-р тал. 267-268-р тал.

181


М О Н ГО Л

ҮЛСЫ Н ТҮҮХ. I I БОТЬ

маш их хохирол хүлээжээ. Жижигхэн ч гэсэн цэргийн тэрхүү чухал боомт хотоо хамгаалах ажлыг гардан удирдсан эрэлхэг жанжин Ван Цзянь хотын иргэдийн хамтаар харь монгол цэрэгт бууж өгөхгүй таван cap гаруй баатарлагаар тулалджээ. Тэр нь Өмнөд Сүн улсын цэрэг ардыг зоригжуулан, монголын эсрэг тэмцэлд босгож чаджээ. Эх нутгаа хамгаалан, харийн түрэмгийлэгчидтэй хийсэн дайнд бага хүчээр ч гэсэн амжилт олдогийн жиш ээ амьдрал дээр мөдхөн нотлогдов. Тэр дайны явцад Мөнх хаанд хамгийн их түшиг болж хүчээ өгч байсан хятад жанжин Ван Дэчэнь нас барж их гарз тохиолджээ. Хүний нутгийн зуны аагим халуунд монгол цэрэг туйлдаа хүртэл ядарч үргэлжлэн байлдахад хэцүү болж ээ. Мөн цэргийн дотор халуун хижиг өвчин гарчээ. Монгол цэрэг их ч үхэж үрэгдэж ихээхэн гарз хохирол учирчээ. Дяоюйчэн боомт хотыг бүслэн байлдах явцад Мөнх хаан өвчилжээ. Хааны өвчин хүндэрч нэгэн уйгар эмчээр тусгайлан эмчлүүлсэн боловч тус өгсөнгүй өвчин нь улам даам ж ирсаар байж ээ. И н гээд Ч ун ц и н хоты н умардад орш их н эгэн халуун раш аанд очиж сувилуулахаар явж байгаад зам зуураа нас баржээ. Мөнх хааны нас барсан тухай тэмдэглэл нэр үл мэдэгдэх түүхчийн бичсэн «Дяоюй чэн цзи», Ван Ли-гийн «Хэчжоу цзи» зэрэг хятад сурвалжид бусдаас илүү дэлгэрэнгүй байдаг байна. Мөнх хаан 1259 оны 8-р сард нас барсан ба амьсгаа хураахын өмнө захиж: “ Би энэ нэгэн хот шиг юмнаас болж өвчин олов. Хойч үедээ захихад энэ хотыг эзэлбэл хүн ардыг нь хүйс тэмтрэн устга” 1 гэж хэлсэн хэмээн нэгэн хятад сударт тэмдэглэжээ. Мөнх хаан алдарт жанжин нараа алуулж цэрэг эрийн маш их хохирол үзэж, эцэстээ өөрийн амиа алдсан нь түүний дайны тактикийн том алдаа мөн байснаас гадна Бат, Хубилай, Барчи нарын муу үгэнд орсноос үүдэн гарсан гэдэг үзэлтэй байдаг. Мөнхийн хүү Ш илж ихэнх монгол цэргээ авч, эцэг хааныхаа шарилыг хамгаалан эх нутагтаа буцжээ. М өнхийн шарилыг нутагт нь авч ирээд уй гашуудал хийж эмгэнэл гүйцэтгээд, Бурхан Халдун ууланд орших Их хориг гэдэг хаадын шарил тавих газар Чингис, Тулуй нартай зэрэгцүүлэн оршуулсан гэдэг2. Мөнх хаан нас барснаар 54 жилийн түүхтэй Их Монгол улс үгүй болж Юан гүрэн гэдэг нэртэй хятадаар төвлөсөн эзэнт гүрэн үүсчээ. Их Монгол улсын дөрвөн далай хааны гурав нь (Чингис, Өгэдэй, Мөнх) гадаадад мөн ч их аян дайн хийж ертөнцийн хагасыг шахам эзэлсэн билээ. Зэрлэг бүдүүлэг гэгдэж байсан монголчуудын нэр дэлхийд түгэн цуурайтаж сайн, муу ажил үйлсээрээ “Т атар-м онгол” , “Ч ингисийн монгол” гэдэг нэр зүүв. Мөнх хааны үед Монгол гүрний дэвсгэр нутаг асар их хэмжээнд хүрчээ. М өнх хааны үеэс манай үед уламжлагдаж ирсэн дурсгалын зүйлс цөөнгүй бий. Тэдгээрээс нээсэн шинэ олдворын дотроос Хөвсгөл аймгийн Арбулаг сумын нутаг Дэлгэр мөрөнд байсан гэрэлт хөшөөг дурдаж болно. Мөнх хааны гэрэлт хөшөөг хөх занар чулуугаар хийсэн байх бөгөөд зузаан боржин чулуун суурь дээр углуурга гарган суулгажээ. Хөшөөн дээр Ван Ли. «Хэчжоу цзи». 1-р бүлэгг. «Юан улсын судар». Оршуулгын бүлэгг.

182


IIАНГИ. Чингиамн ларллх хаалын үеийн Монгол гурэн. II бүлэг. XII зууны 40-50-илл оны үеийн Монгол гүрэн

уйгуржин монгол, хятад бичээс сийлсэн нь бараг бүрэн бүтэн байна. У йгурж ин м онгол б и ч э эс и й г аж и главал: “ М өнх хаан түм эн түм эн насалтугай хэмээж Барс Түгэ босгуулав. Ургийн ургаар хэдэн хэдэн үест хүртэл энэ дабаригту буян хүртүгэй” гэсэн үг б ай н а1. Хятад бичээсийн дотор “гэрэлт хөшөөг 1257 оны зуны дунд сарын 20-дын үеэр тавнан Балито (монгол үсгээр Барс Түгэ), Исицзи гүнж нар хааны ачийг санаж урт насалж, удаан жаргахыг хүсэн ерөөж босгов” гэжээ.

§3. Их гүрний үеийн Монголын нийгэм, ард түмний аж байдал XII зууны сүүлч, XIII зууны эхээр тархай бутархай байсан олон монгол овогтон нэгдэж төр байгуулсан нь нүүдлийн мал аж ахуй ноёрхсон байдалд хэдийгээр өөрчлөлт оруулаагүй боловч нийслэл Хархорум тэргүүтэй хот суурин байгуулагдан, газар тариалан, гар үйлдвар, худалдааны ажил өрнөх зэргээр тус орны үйлдвэрлэхүй хүчин, аж ахуй цаашид хөгжих аятай нөхцөл бүрэлдэж байжээ. Гэвч монголын хаад, ноёд харь орныг байлдан дагуулахад хамаг анхаарал, хүчээ хандуулсан нь тэр бололцоо нөхцлийг гүйцэд ашиглаж чадахгүйд хүргэжээ. Соёлт орнуудын нөлеө тусахын хэрээр их гүрний төрийн байгуулал улам нарийсаж , ян з бүрийн зэр эг дэв бүхий газар эзэм ш ил цааш ид гүнзгийрэн хөгжжээ. Мөнх хаан эзлэгдсэн орны хот суурин, хүн ардыг тухайн газар орныг захирах ноёдод соёрхон, тэдэнд алба татвар татах эрх олгож байжээ. Хааны төрөл саданд хувь болгон газар өгч, шууд тэдний өмч болгодог байжээ. Харин гавъяатан сайд, жанжин нарт олгодог соёрхлын газар бол анхны үед зөвхөн нэг насаар эзэмших эзэмшихүүний шинжтэй байгаад яваандаа мөн өмчийн газар болон хувирчээ. Гэвч соёрхлын газар авсан ноёдын хүч нэн их болж, хааны захиргаа, төвийн хяналтаас гарч толгой даан дангаар орш ихы г эрхэм лэх хандлага их болж , цааш илбал эсэргүүцэн босох, бүрмөсөн салж тусгаарлах аюултай байсан учраас цаашдаа ноёдод газар олгох нь ашиггүй болсноос гадна эрхтэн дархтан ноёд олон болсон учир тэр бүрд газар олгож хүрэлцэх ч үгүй байжээ. Иймд Мөнх хаан ихэс ноёд, жанжин нарт газар олгохын оронд жил бүр тогтмол пүнлүү олгох болжээ. Энэ тухай «Юан улсын судар»-т өгүүлсэн нь: “Түүнээс олон ванд жилийн хүртээх аму цалинг тогтоож ээ” 2 гэсэн байна. Пүнлүүний мөнгө, торго зэргийг улсын сангаас гаргадаг байсан боловч үнэн хэрэг дээрээ монголын ард түмэн болон эзлэгдсэн орнуудын ард олноос татварласан авсан эд зүйл байсан гэдэг нь мэдээжийн хэрэг амуй. Монгол гүрний төр бол эрт, дундад үеийн дорно дахины феодалын хэвшилт төр засгийн нэг мөн байв. Их гүрний хэмжээгээр монгол хаад, 1 2

Central Asiatic Journal. Vol. № 1. 1961. 17-p тал. «Юан улсын судар». 3-р дэвтэр.

183


М онгол

УЛСЫН ТҮҮХ. I I БОТЬ

ноёд, түшмэдийн эрх захиргаа үлэмж их байжээ. Бүх хүн ам, мал хөрөнгө, газар нутаг цөм хаад, ноёдын өмч мэт байсан ажээ. Тэр тухай сурвалж бичигт өгүүлсэн нь: “Эдгээр татаруудын эзэн хаан нь бүгдийг захирах гайхам эрх мэдэлтэй ажээ. Юм бүхэн түүний гарт байдгийн учир хэн ч “энэ юм минийх буюу эсхүл түүний” гэж болохгүй, харин эд агуурс, ачааны мал болон хүн ард бүгдээрээ эзэн хааных болох бөгөөд энэ тухай ойрмогхон эзэн хааны зарлиг ч буусан буй... Товчхон дурдахад хаан, жанжин нар нь тэдний (харъяат ардын) эд хөрөнгөнөөс юу хүссэнээ хэчнээн хамаагүй авна. Мөн тэдний амь биеийг хүртэл дур зориг мэдэн эзэрхэж байдаг” 1 гэжээ. Монгол гүрний төрийн алба, дээрээс нь ноёд түшмэдийн алба гувчуур зэрэг нь ард түмний хүзүүн дээр хүнд буулга болж байжээ. Я лангуяа, ни йт гүрэн даяр байгуулсан улсын өртөөни й алба их зардалтай байсан ажээ. Эзэн хааны зүгээс гадагш зарах, гаднаас ирэх элч төлөөлөгчид, ноёд түшмэдийн нааш цааш хөлсөн явахыг хүртэл өртөөгөөр ханган үйлчлэх ёстой байв2. Өртөөний хангамжинд ганцхан унаа хөсөг төдий биш, мөн орон сууц, хоол умдны зэрэг бусад хэрэглэгдэхүүн ордог байсан билээ. Түүнээс гадна монголын ард түмэн эзэн хааны болон харъяат ноёд, түшмэдийн малыг хариулах зэрэг биеийн алба хааж, мал мах, цагаан идээ, ангийн үс, үнэт эдлэлээр тэдэнд алба гувчуур төлж байжээ. Хаад, ноёд нь монгол ба харь орнуудаас татварласан арвин хөрөнгө баялгийг өөрсдийн жаргал цэнгэл, дайн дажны хэрэгцээнд зориулан янз бүрээр зарцуулдаг байжээ. Тэд зарим үед гадаадын худалдаачдын барааг үлэмж давуу үнээр худалдан авч, улсын сангаас олон мянган алтан зоос гаргадаг байв. Гүюг хааны нэг удаа худалдан авсан барааны үнэ 70 мянган алтан зоос (балыш ) болж улсын доторхи олон аймаг хязгаарт бичиг тараан яаралтай алба татан төлж байж ээ3. Цаг бусын ийм алба цөөнгүй байсан бөгөөд түүний нэлээд хэсэг монголын ард түмэнд оногддог байжээ. Түүнээс гадна хаад, ноёд монгол газрынхаа малын шим, ангийн үс, эд агуурсаас гадна Хятад, Хорезм, Иран, Орос зэрэг эзлэгдсэн орнуудын торго, сувд, жимс, дарс тэргүүтэн олон зүйл тансаг эдлэл хэрэглэж байжээ. Монголын ноёд, жанжин нар, ялангуяа хааны ордны дотоод амьдрал ихээхэн тансаг хээнцэр болж байсан нь бас ард түмний аж байдалд нөлөөлж байжээ. жил бүр буюу хэдэн жил болоод тэр (хаан -Н.И.) татарын бүх хязгаараас эмс, охидыг татан цуглуулж, санаандаа таарагсдыг дэргэдээ үлдээж бусдыг хувийн үзэмжээр өөрийн хүмүүст хуваан өгдөг байв”4 гэж сурвалжийн дотор тэмдэглэжээ. Хаад, ноёд тансаг хээнцэр амьдарч, жаргал цэнгэлд ташууран байхад жирийн ард олны дунд өлсгөлөн, гуйланчлалын зовлон эдлэх явдал бас байжээ. Энгийн малчдад талх тариа, гурил будааны зүйл олдох нь ховор учир их төлөв мах, цагаан идээгээр хоол хийж байжээ. Энэ тухай сурвалж 1 2 3 4

184

Плано Карпини. 45-46-р тал. Плано Карпини. 45-46-р тал. Раш ид-ад-Дин. II боть. 121-ртал. Плано Карпини. 45-р тал.


IIАНГИ. Чингисийн ларладг хаалын үеийн Монгол гүрэн. II булэг. XII зүуны 40-50-иал оны үеийн Монгол гүрэн

бичигг өгүүлсэн нь: Монголчууд “тэгээд бас махаа ч бага идэх бөгөөд бусад аймаг ястан хэрэв тэгвэл (монголчууд шиг бага мах идвэл -Н.И.) зүдэрч амьдрах болно” 1 гэжээ. Байгалийн гачиг тохиолдоход ард түмний амьдрал бэрх болдог байжээ. Гүюг хааны нас бардаг жил 1248 оны зун монгол нутагт сүрхий ган болж, хүн ардын аж амьдрал тун хүнд болжээ. «Юан улсын судар»-т өгүүлсэн нь: “Энэ жил их гантай тул голын ус бүрнээ ширгэж, хээрийн өвс өөрөө ноцоод үхэр, морин арваас найм ёс нь үхсэний тул хүн амь зууж чадахгүй болжээ”2 гэсэн байна. Мөнх хааныг ширээнд суусны дараа ч гэсэн ард олны амьдралын байдал төдий л засарсангүй, өлсгөлөн гуйланчлал байсаар байжээ. Плано Карпини тэр үеийн монголын ядуу зүдүү байдлын тухай өгүүлснийг үзвэл “Тэнд хоол умдгүй шахам олон тооны өлсгөлөн хүн байх бөгөөд бидний хоол хийхийг мэдмэгц бидэн рүү яаран хүрч ирэх тул хоолоо хуваалцан хамт идэхэд хүрдэг байлаа. Тэнд би өөрөө ядаж байж бусдад юм бэлэглэх гэдэг хэчнээн бэрх болохыг биеэр үзэж мэдсэн билээ”3 гэжээ. Энэ бол Хархорум зэрэг хот, тэр хавийн газар нутгийн амьдралыг хэлсэн бололтой. Ялангуяа, харь орноос олзлогдон ирээд байсан гар урчуудын байдал бэрх байжээ. Зарим хүн зуны аагим халуунд үстэй өмд өмсөж, цамцгүй явна. Өвлийн хүйтэнд өмсөх дээл, гуталгүй учир хөлдөж үхэх явдал гардаг байжээ. Гар урчууд хөлөө хөлдөөж эрэмдэг зэрэмдэг болох нь ердийн үзэгдэл болж байж ээ4. Боол шивэгчин нарт долоо хоног бүр бага сага гурил, мах өгөх боловч амьдралд нь хүрэлцдэггүй ажээ. “Тэд ... богино сүүлтэй бүхий л төрлийн хулганыг нядалж ” 5 хоол умдандаа хэрэглэмүй гэж Плано К арпини, Рубрук нар тэм дэглэж ээ. “ Е ртөнцийг байлдан дагуулагч” гэж алдарш сан монгол цэргийн байдал харин жирийн нүүдэлчид, олзныхноос арай дээр байжээ. Гэвч тэд хаад, ноёдын зарлиг тушаалаар эхнэр хүүхэд, гэр орон, аж ахуйгаа орхиж алс холын аян дайнд, явж өлсөж цангахын зовлонг эдлэн амь үрэгдэх явдал байжээ. Мянга түмэн цэрэг гэр бүлээ авч, эзэд ноёдын хамт харь оронд очиж дарангуйлах цэрэг болон сууж байгаад эх орондоо буцаж ирж чадалгүй үүрд тэнд үлддэг байжээ. Ингэж олон монголчуудыг гадагш цацаж тараасан нь тус орны үйлдвэрлэхүй хүчний хөгжилд муугаар нөлөөлсөн билээ. Гадаадаас олзлогдож ирээд монголд байсан хүмүүс гагцхүү цэргийн ба хаадын ордны хэрэгцээг хангах үүрэг гүйцэтгэж байсан учир эцсийн эцэст эх орноосоо цацагдан гарсан монголчуудыг нөхөж чадахгүй байсан нь илэрхий. М онголын хаад, ноёд гол төлөв харь орныг байлдан дагуулах цэрэг дайны хэргээр хөөцөлдөн, өөрсдийн аш гийг эрхэм лэж байснаас биш , өөрийн орны аж ахуйг хөгжүүлэх явдлыг онцгойлон анхаарах нь бага байжээ. Аж ахуйн асуудлыг гол төлөв зөвхөн аян дайны бэлтгэл бааз төдий 1 2 3 4 5

Плано Карпини. 35-р тал. «Юан улсын судар». 2-р дэвтэр. П лано Карпини и Рубрук. 146-р тал. Плано Карпини. 58-59 тал. Плано Карпини. 98-р тал.

185


М О Н ГО Л

ҮЛСЫ Н ТҮҮХ. I I БОТЬ

үздэг байсан тул цэргийн техник, ухаан ихээхэн хөгжиж байв. Харин үйлдвэрлэхүй хүчний хөгжил, ард түмний аж байдал цэргийн техник, арга ухаан лугаа адил хурдан ахицтай хөгжиж хараахан чадаагүй бололтой. Төрийн болоод язгууртны алба татвар их байсан нь ард түмний аж байдлыг доройтуулж, хорсол хилэнг нь бадраан, эсэргүүцэл тэмцэл өрнөхөд хүргэж байж ээ. Т эр байдлыг дүрслэн Елюй Ч у-цай өгүүлэхдээ: “сайд түшмэд зэрэг тушаал худалдан, хээл хахууль идэж, хуулийг завхруулж байна. Ш орон гяндан цөм хүчирхийлэхийг эсэргүүцэн хилс шийтгэгдсэн гэмгүй хүмүүсээр бялхан дүүрчээ” гэсэн байдаг.

§4. Эзлэгдсэн орнуудын ард түмний аж байдал, эсэргүүцэл тэмцэл Мөнх хааны үед монгол гүрний дэвсгэр нутаг асар их хэмжээнд хүрчээ. Түүний гол үндсэн хэсэг нь (Чингис, Тулуй хоёрын шууд захиргаан дор байсан) Монгол, Умард хятад болж байсан ажээ. Алтай, Тарвагатайн нутаг Өгэдэйн улс, Ш инжаан, Тэнгэр уул, Долоон ус болон Дундад Азийн Амударьяа мөрнөөс зүүн тийш орших хэсэг нь Цагаадайн улс гэгдэж байв. Зүчийн улс буюу Алтан ордны улсын бүрэлэдэхүүнд Эрчис, Сыр-дарьяа мөрний доод урсгал, Хорезм, Крым, Умард Кавказ болон Орос орж байв. Уг нь Чингис хааны заасан ёсоор, Кавказ, Иран цөм Зүчийн улсад хамаарах байж ээ. Гэтэл Хүлэгү Өвөр К авказ, И раны г эзэлж аваад, тусгай улс байгуулсан билээ. Түүний улсын бүрэлдэхүүнд бас Афганистан, Ирак, Бага Азийн дорнод хэсэг орж байжээ. Нийт Монголын их гүрний нийслэл нь Хархорум хот болж байсан боловч харъяаны улс тус бүр өөр өөрийн төвтэй болсон юм. Ази, Европын энэ олон улс орныг монголчууд байлдан эзэлж захирч байв. Э злэгдсэн газрын хүн ардыг дарлан зовоож, зарим хот боомтыг эвдэлж, тариалангийн газрыг сүйтгэх явдал бас байжээ. Монголчууд Умард хятадыг эзэлж аваад Хэбэй, Хэнань, Шаньдун зэрэг мужуудын хот, хөдөөгийн иргэдийн хөдөлгөөнийг дарж, эд агуурсыг олзлон авч, зарим үед эхнэр хүүхдийг хүртэл булааж байсан хэмээн тэр үеийн хятад сурвалжид тэмдэглэсэн байна. Дундад Ази болон Иранд Монголын хаад ноёд өөрийн төлөөний сайд, дарангуй цэргийг суулгаж, жил бүрий алба татаж байж ээ. Алба төлж чадахгүй болсон өрхийн тэргүүлэгчдийг барьж аваачин боол болгодог байж ээ. Алба саатуулсан айлын хүмүүсийг мөнхүү ш ийтгэдэг байж ээ. Эмэгтэйчүүдийн уйлан гаслах дуун тэнгэрт тулж байлаа гэж Раш ид-адДин бичсэн байна. Эзлэгдсэн орны ард түмэн монголын булаан эзлэгчдийн ноёрхлыг эвлэршгүй эсэргүүцэн, эх орныхоо тусгаар тогтнолыг сэргээн мандуулахын төлөө тууштай тэмцэж байсан байна. 1231 онд Өгэдэй хаан Солонгос улсад элч илгээснийг буцах замд нь солонгосчууд алж хороосон байна. Монголын хаадын элч, төлөөлөгчдийг тийнхүү барьж алах явдал монголын түрэмгийллийг эсэргүүцэх тэмцлийн 186


IIАНГИ. Чингисийн ллраах хаалын үеийн Монгол гурэн. II бүлэг. XII зууны 40-50-иал оны үсчйн Монгол гүрэн

нэг хэлбэр болж байсан юм. 1238 оны үеэр Дундад Азид монголын дэглэмийг эсэргүүцсэн нэгэн бослого гарсан байна. Бухар хотын орчин дахь Тараб гэдэг гацааны дархан Махмуд тэргүүтэй rap урчууд, тариачид бослого гаргаж, Монголын цэргийн заримыг цохин, гацаа тосгоноосоо хеөж байжээ. Монгол ноёд Махмудыг мэхлэн Бухар хотод оруулж хорлон алахыг оролдсон боловч Махмуд бол ардын дунд “хутагт” гэж алдаршсан нөлөөтэй хүн байсан учир түүнийг Бухарт орж ирмэгц хотын иргэд босож, монгол цэрэг, түшмэд болон мөн хотын хамба ламыг хөөн зайлуулаад оронд нь Махмудыг султан ноён бөгөөд халиф т хаан гэж өргөм ж лөн ш аш ин, и р гэн и й х эр ги й г түүний гарт бариулжээ. Махмуд тийнхүү эрх олгомогц харийнхны гар хөл болж байсан орон нутгийн язгууртан нарын эсрэг хандсан хэд хэдэн хатуу арга хэмжээ авчээ. Удалгүй монгол ноёд их цэрэг авч бослогыг дарахаар Бухарт хүрэлцэн ирсэнд ойр хавийн бүх гацаа, тосгоны тариачид босож, хотын иргэдтэй хүч хаверан монгол цэргийг бутцохижээ. Гэвч тэр дайнд Махмуд амь үрэгдсэн ажээ. Ийнхүү монголын ноёрхлыг эсэргүүцсэн ард түмний тэмцэл энд тэнд гарсаар байжээ. М өн үеэр Ижил мөрний коман, булгар нар монголын ноёрхлын эсрэг сүрхий хүчтэй тэмцэл өрнүүлж байжээ. Бачман хэмээх хүний удирдсан коман цэргийн нэгэн баг монгол цэргийн ар талд ажиллаж удтал партизан маягийн тэмцэл хийсэн ажээ. Булгарууд Баян, Ж ик гэдэг хоёр хүний удирлагын дор босож баатарлаг тэмцсэн байна. Бас Кавказын нуруу, Крымын хойгт орших олон аймаг зүгээр суусангүй, харийн булаан эзлэгчидтэй ширүүн тэмцэл хийж байв1. М онголын түрэмгийлэгчдийн эсрэг Оросын ард түмэн баатарлаг тэмцжээ. Рязань хотыг эзлэгдсэний дараа амьд үлдсэн 1700 хүнийг цуглуулж баг байгуулаад монгол цэрэгтэй байлдаж хүнд цохилт өгсөн Евпатий Коловратын тухай домог Оросын ард түмний дунд олон үе уламжлагдаж ирсэн байна. Евпатий Коловратын цэрэг Оросын Суздаль мужийн хэсэгт ажиллаж, дайсны аль эмзэг газрыг алдахгүй олж цохидог байж ээ2. Ер нь Оросын ард түмэн монголын цэргийн эсрэг 1237-1240 оныг хүртэл дөрвөн жилийн турш эрэлхэг тэмцсэн билээ. Киев, Рязань зэрэг олон хотыг археологийн талаар нарийвчлан судалсан дүнгээс үзэхэд, монголын цэргийн эсрэг хамгаалан байлдах үед нурсан байшин барилга, сүм дуганы нуранхай доороос муна, сүх, сэлэм, хутга барин тэмцэж байгаад амь үрэгдсэн олон хүний хүүр гарсан байна. Энэ нь тус хотын иргэд харийн түрэмгийлэгчдийн эсрэг хэчнээн ш ийдвэртэй тэм цэж байсныг тодорхой харуулж байна. 1257 онд Алтан ордны хан элч зарж Оросын Новгород хотыг дагаар ор гэж ш аард сан д , тус хотын ядуус эсэр гү ү ц эн босож , эл ч и й г хотдоо оруулсангүй. Гэвч Алтан ордныхон цэрэг илгээж бослогыг дараад иргэдээс алба татах, хүн амын тооллого явуулахаар ш ийджээ. Хотын сурвалжит язгууртнууд монгол түшмэдтэй нэгдэн тооллого явуулахад туслан, алба 1 2

Всемирная история. III боть. стр. 595-596. История СССР. I боть. М ., 1956. стр. 135.

187


М О Н ГО Л

ҮЛСЫ Н ТҮҮХ. I I БОТЬ

татварыг жирийн ард олонд оногдуулаад, өөрсдөө хөнгөн үлджээ. 1259 онд Новгород хот, түүний ойр орчмын нутагт дахин бослого гарч, ардууд монгол түшмэдийг хядаж эхэлжээ. Гэтэл хотын сурвалжит язгууртан нар м онгол ц э р эгтэй эвсэж бослогы г даралц аад , Н овгороды н Бүгд Найрамдах Улсыг М онголын байлдан дагуулагчдын эрх мэдэлд өгсөн байна. Монголын ноёрхлын хамаг хүнд хүчир нь хотын ядуус, хөдөөгийн тариачид дээр буусан ажээ. Монголын ноёрхогчид өөрийн бодлогыг хэрэгжүүлэн, аян дайнд түшиг дэмжлэг олохын тулд эзлэгдсэн орнуудын язгууртан этгээдүүд, нөлөө бүхий төлөөлөгчид болон лам нарыг алба татвараас чөлөөлж, эрх ямбы нь хэвээр үлдээх, хэргэм зэрэг, эд мөнгөөр шагнах хөхүүлэх мэтийн бодлого явуулж байжээ. Тэдгээр орны язгууртнууд, ш аш ны эрх баригчид нэгэн талаар өөрийн орны ард түмний тэмцлээс айж, нөгөө талаар эрх ямбаа алдахгүйн тулд монголын ноёрхолтой эвсэн нэгдэх замд орж байсан бөгөөд харийн түрэмгийлэгчдйин эсрэг хамгийн тууштай тэмцэж, эх орноо чөлөөлөгч гол хүчин бол ард түмэн байсан билээ. Өмнө өгүүлснээс үзэхэд монгол гүрэн байгуулагдсан цагаас эхлэн Мөнх хааныг нас барах хүртэл 40 шахам жилийн дотор эхний дөрвөн хаан нь харь орнуудыг байлдан дагуулж газар нутгаа аль болохоор тэлж өргөтгөхийг эрм элзэж байснаас гадна, эзэлсэн улс орнуудыг нэг төвтэй их гүрний хүрээнд арга хэрэглэн нэгтгэн хорьж байх гэж багагүй хүч зарж байсан ажээ. Үүний дүнд 1260-аад он хүртэл М онголын их гүрэн төвтэйгөө хүчээр хүлэгдэж холбогдсон нэгэн бүхэл бүтэн гүрэн улс болж байжээ. Монголын хаадаас их гүрний талаар явуулсан бодлогыг ерөнхийд нь дүгнэж үзэхэд, өөрийн ба эзлэгдсэн орнуудын ард олныг эзэрхэн захирах нь адил байсан боловч хаан тус бүрийн бодлого явуулах арга барил дор дороо бас нэлээд өөр байсныг тэмдэглэвэл зохино. Чингис хааны явуулж байсан гол бодлого нь нүүдэлчин аймгуудын хүчинд дулдуйдсан “Алтан ураг” тэргүүнтэй олон угсааны нүүдэлчдийн их гүрнийг эмхлэн цэгцлэхэд чиглэгдсэн байж ээ. Ерөөс Ч ингис хаан суурьшсан соёлт хүн амын дотор орж хольцолдон ш ингэхээс сэргийлж, монгол гүрнийг гол төлөв нүүдэлчин нийгм ийн хүрээнд барьж байхыг чухалчлан байж ээ. Ч ингис хаан бол монголы н язгууртан ноёды н хэв ш инж ит төлөөлөгч мөн бөгөөд төрж бойжсон нүүдэлчин нийгм ийнхээ ахуй нөхцөлтэй гүн бат холбоотой байжээ. Чингис хаан хот суурин газрын аж амьдралыг мэдэн, үнэлдэг ч нүүдэлч аж байдлаа эрхэмлэн дээдчилдэг байжээ. Байлдан дагууллын эхний үеэс аваад монголын эрх баригчид эзлэгдсэн орнуудын талаар үндсэн хоёр чиглэлийн бодлого баримталж байсан тухай биддээрхбүлэгтнэгэнтдурдсан билээ. Н эгчиг нь монголын хуучин цагийн нүүдлийн аж байдал, уламжлалт зан заншлыг бишрэн шүтэгчид буюу тухайн үеийн улс төрийн харилцааны хэлбэр маягийг эрхэмлэгч талын нүүдэлчин язгууртан, эрх дархтнуудын бодлогыг тодорхойлж байжээ. Тэд нүүдэлчин малчны амьдрал ахуйг дээдчилэн автсан ч, хот суурин газар тариалангийн

188


IIАНГИ. Чингисийн ллрл.ту хаалын үеийн Монгол гүрэн. II булэг. XII зууны 40-50-иал оны үеийн Монгол гүрэн

орны амьдрал, соёлыг хүндэтгэн, Монголд шинэ хот суурингууд байгуулж, нүүдэлчдийн хотын уламжлалыг цаашид өргөтгөн хөгжүүлж байв. Монголын байлдан дагуулагчдын нөгөө нэг чигийг баримтлагчид бол Чингисийн “Алтан ураг”, Их гүрний хааны засаг төртэй холбоотой монгол язгууртан ноёд болон тэдэнд дагаар орсон Хятад, Перс орны сайд түшмэд байсан ажээ. Тэд монгол, түрэг угсааны нүүдэлчин язгууртан, цэргийн эрхтэн д архтн у у д ы н т ев ө ө с х ө н д и й р ч холдох гэ с э н э р м э л зл э л и й г хязгаарлан барьж, нийт гүрнийг захирч байх зорилгоор хүчирхэг хааны засаг бүхий нэгдсэн улсыг эмхлэн цэгцлэх бодлого баримтлан явуулж байжээ. Энэ бодлого монголын хааны засаг төрийг эзлэгдсэн орнуудын ноёд дээдэс болох дээд давхараа лугаа ойртуулан өгч, суурин газрын аж амьдрал, худалдаагтэтгэждэмжих, эзлэгдсэн орнуудын дайны хөлд сүйдсэн үйлдвэрлэхүй хүчнийг сэргээх, тэдгээр орны ард олноос авах алба гувчуурыг нарийн чанд болгох зэрэг арга хэмжээ авахад хүргэсэн байна. Иймэрхүү арга хэмж ээ авахгүйгээр эзлэн авсан орнуудыг удтал ноёрхон захирах нөхцөлгүй болохыг тэд ойлгож байжээ. Дээрхи хоёр чиглэлийг баримтлагчид монгол гүрэн анх байгуулагдсан цагаас эхлэн харилцан маргаж тэм цэлдсээр ирсэн түүхтэй. Анхны үед монголын цэргийн эрх баригчдын дунд бидний өгүүлж буй хоёр чигийн нэгдүгээрхи й г барим тлагчид илүү н өлөөтэй байж ээ. Гэвч эзлэгд сэн орнууды г ц ааш и д х эр х эн яаж д ар ан гу й л ан захи рах арга бод логы г сүвэгчлэгчид багагүй гарч, улмаар хааны бодлогод ч нөлөөлөх болжээ. Үүнд: Умард хятад, Дундад Азийн орнуудаас монголчуудад дагаар орсон зарим эрх баригчид, бичгийн түш м эд багагүй нөлөө үзүүлснийг тэм дэглэх хэрэгтэй. Эзлэгдсэн орнуудыг захиран баримталж байсан монгол ноёд, тэдний хамтран зүтгэгчид нутгийн ард олныг хэтэрхий дураар дарлан мөлжиж байсан учир эсэргүүцэл тэмцлийг улам их болгодог байжээ. Энэ явдал нийт гүрнийг “төвхнүүлэх” хэрэгт саад тотгор учруулах болсны г монголын төвлөрсөн засаг төрийн талынхан ухамсарлах болж ээ. Тэд, эзлэгдсэн орнууд дахь төлөөний сайд, түш мэдийн дур зоргоор аашлахыг цагдан, улмаар тэндээс хааны санд орох олз аш гийг ерийн болгон хэвшүүлэх зорилгоор орон нутагт “хэвийн байдал” тогтоох бодлого явуулж байлаа. Ж иш ээлбэл, монголын эрх баригчдаас Бээжин хотод томилон суулгасан даргач хятан угсааны нэгэн ноёны төрөл садан нар тэргүүтэй хэсэг хүмүүс нийлж, тус хотод аллага, таллага хийж их төвөг гаргахад Тулуй ноён, хааны бие төлөөлөгчийг Елюй-Чу-цайн хамтаар яаралтай довтолгож, хотын дотор дэглэм журам тогтоохыг тушааж байж ээ. Хааны бие төлөөлөгч аллага таллаганд оролцогсод нь монгол эрх баричдын үр хүүхдүүд байсан учир тэдгээрийг цээрлүүлэн шийтгэхээс түдгэлзэн хаанд энэ тухай тусгайлан айлтгах гэж байжээ. Гэтэл Елю й-Чу-цай өөрөөр хандаж хэрэв шийтгэн цээрлүүлэх арга хэмжээ авахгүй бол тохиолдож болох “зовлон буяныг ухуулсанд дотоод түшмэл айж, түүний үгийг дагаж ” 1 уул хэрэгтнүүдийг 1

«Юан улсын судар». 146-р дэвтэр.

189


М О Н ГО Л

УЛСЫН ТҮҮХ. I I БОТЬ

цээрлүүлэн шийтгэж хотод дэглэм тогтоож байсан гэнэ. Энэ мэдээнээс үзэхэд, монголын хаад ноёд нь эзлэгдсэн орнууд дахь эрх баригчдын дур зоригийг хязгаарлан цагдаж, дотоодод нь “дэглэм ” тогтоож, их гүрний төвтэй нягт холбон захирах чигийг барьж байсан нь тодорхой байна. М онголын хаад, их гүрний талаар хэчнээн нарийн бодлого явуулж, дорно, өрнийн олон орныг нэгтгэн барьж байхыг махран хөөцөлдөж байсан боловч харилцан өөр өөр амьдрал, соёл бүхий төрөл бүрийн угсааны ард түмнийг хүчин түрэх аргаар нэгэн гүрний дотор удтал барин байж чадаагүй бөгөөд хятад, перс, орос дахь монголын ноёдын эзэмш ил, эрх дарх тодорхой хугацаатай байжээ.

190


Ill А Н Г И М О Н Г О Л Г Ү Р Э Н З А Д А Р С А Н НЬ. М О НГО ЛЫ Н Ю АН ГҮРЭ Н Н эгд үгээр бүл эг ЮАН ГҮРЭН БАЙГУУЛАГДСАН НЬ

§1. Хаан ширээний төлөөх тэмцэл X III зууны II хагаст М онголын нэгдсэн улс задрах тийш ээ нэгэнт хандсан байжээ. Э нэ байдал Мөнх хаан нас барсны дараа улам ноцтой болж Хубилай Юан гүрнийг үндэслэн байгуулснаар монголын эзэнт гүрэн задарч эхлээд тус тусдаа өөр амьдрал хөгжил бүхий хэд хэдэн улс болж хуваагдах тийш ээ хандж ээ. М онголын эзэнт гүрэн ийнхүү улс төрийн хямралд орж, м онголы н язгууртнуудын дотор хаан ш и р ээ, эрх ям ба булаацалдсан тэмцэл урьд урьдынхаас улам хурцаджээ. Ингэж Чингисийн үүсгэсэн байгуулсан Их Монгол улсын тусгаар тогтнолд аюул учирч эхэлсэн байна. М онголын хаан ш ирээний төлөө тэмцэл Мөнх хааны үед Өгэдэй, Тулуйн угсааны ноёдын хооронд явагдаж байсан. Мөнх хаан уул тэмцлийг идэвхитэй зохион байгуулагчийн нэг Ш ирэмүнийг1 цаазаар авснаар хаан ширээ булаацалдах тэмцэл түр зуур намжсан байв. Гэтэл Чингисийн “алтан ураг” -и й н дотор хаан ш и р ээн и й тэм ц эл Тулуйн хоёр хүү Х убилай, Аригбөхийн үеэс дахин хүчтэй болж улмаар Монгол улсын төрийн тусгаар тогтнолын хувь заяатай холбогдсон ноцтой хэрэг явдал болон хувирчээ. Мөнх хаан Өмнөд хятадын Сүн улсыг байлдаж явах зуур Аригбөх Хархорумын ойролцоо орд барин сууж, уугуул монгол газар орныг сахин үлдэх үүрэгтэй байжээ. Мөнх хаан нас барахдаа, Хархорумаар төвлөсөн Раш ид-ад-Д ин. II боть. 115, 117, 121, 130, 133-р талд эн э тухай бусдаас тодорхой м эдээ бий.

191


М О Н ГО Л

ҮЛСЫ Н ТҮҮХ. I I БОТЬ

монголын уугуул нутгийг эзлэн захирах эрхийг дүү Аригбөхийн мэдэлд өгчээ. Иймээс Мөнх хааны дараа Аригбөх нь Хубилайг бодвол, хаан ширээ залгамжлах -илүү их хууль ёсны эрхтэй байсан ажээ. Аригбөхийг хаан өргөмж лөхөд"М өнх хааны хатан монголы н уламжлалт занш ил ёсоор Хархорумд Их хуралдай хуралдуулж, олонхи хан хөвгүүд, угсааны ноёд, нөлөө бүхий сайд, жанжин нарь!г оролцуулжээ. Аригбөхийн хаан суухыг Мөнх хааны хоёр хөвгүүн болон Цагаадай, Батын улсуудын том ноёд идэвхитэй дэмжиж байжээ. Сурвалж бичгийн мэдээ сэлтээс үзвэл Тулуйн отгон хүү Аригбөх бие бялдар чийрэг, зориг самбаатай монгол ухаан төгс, эцгээ дагаж монгол заншил сайн эзэмш сэн эцэг Тулуйн сургаалыг чанд сахидаг хүн байжээ. Хубилай Умард хятадын эзлэгдсэн газар нутгийг захиран барих хэргээр удаан хугацаагаар хятад газар амьдарч хятад хүний амьдрал ахуйг ойлгон мэддэг болж ээ. Т эр хар багаасаа эрдэм ном ы н ажлыг х и чээн гүйлэн суралцаж, хэд хэдэн хятад эрдэмтэн хүнийг ашиглаж хятад хэл заалгаж, хятадын түүх судар яриулж байснаас гадна зарим үед төр барих ажлаар тэдний саналы г сонсдог байж ээ. Хубилай бичиг ном сайтай, цэргийн эрдэмд авъяастай. Чингисийн ургийн дотор нэлээд ухаалаг сэргэлэндүү хэм ээгдэж байснаас түүнийг “ Хубилай С эц э н ” хэм ээсэн гэж түүнийг түүхийн сударт олонтоо тэмдэглэсэн байдаг. Тэр үедээ хятад оронд эрдэм номоороо нэр цууд гарсан Чжао Би, Ван Ө, Яо Шу, Лю Бинжчун, Хао Ц зин гэх м эти й н түш м эд Хубилайд үйлчилж байж ээ. Тухайн үеийн сурвалжаас үзвэл хятад түшмэл Хао Цзин Хубилайд төрийн эрхкйг авч хаан суух ёсыг хүртэл зөвлөн зааж өгдөг байжээ. Хубилай зарим үед хятад түшмэд нарын үгийг сүрхий дагаж хаан ширээ залгамжлах эрхийг аажимдаа сэм булаан авах ажлыг хийж байгааг ялангуяа, монголы н өм нед хэсэгт ш инэ нийслэл хот барих аж лы г 1252 оноос санаачилж, 1256 оноос хэрэгжүүлж эхэлснийг Аригбөх, Аландар ноён нар мэдэж, “Хубилайн эрх ямбыг хязгаарлах ялангуяа тэрээр монголын их хааны ш ирээ залгамжлуулж яасан ч болохгүй хүн” гэдгийг Мөнх хаанд удаа дараалан сануулан хэлж байжээ. Мөнх хаан Хубилайн тухай хэлсэн тэр бүхэнд үл итгэсэн байдалтай байсан боловч, Хархорум ни йслэлтэй монгол орны г захирах эрхийг Аригбөхөд, өгч нийслэл хотыг улам өргөжүүлэх төлөвлөгөөтэй байжээ. Нөгөө талаар дүү Хубилайг дуудаж уулзах гэж завдан байгаад амжаагүй гэн эт нас эц эсл эсэн байна. Ч и нги с хаан “Х убилай хөвгүүний үг нь ажигтайхан гарнам бүлгээ. Хотлоор түүний үгээр явагтун” гэж хэлсэн хэмээн Саган С эцэний «Эрдэнийн товч», Лу «Алтан товч» зэ р л монгол сурвалжид бичсэн байхаас үзвэл, Хубилай багаас сэргэлэн ухаантаи хөвгүүн байсан байна. Аригбөх монголын хаан ширээнд суух бэлтгэл хийж буй тухай мэдээг Хубилай сонсмогц яаравчлан Кайпин (хожмын Шанду) хотод билгийн 1260 оны 3 дугаар сарын 24-нд буюу аргын 1260 оны 5 дугаар сарын 6-нд нэгэн “ Их хуралдай” зарлан хуралдуулж, өөрийгөө Монголын зүй ёсны “Их хаан”

192


I l l АН ГИ . Монгол гурэн заларсан нь. Монголын Юан гүрэн. I бүлэг. Юан гүрэн байгуүлаглсан нь

Хубилай хаан ( -1294) (Энэ хөрөг Тайваны үндэсний музейд буй)

ш и р э э н и й тө л ө ө т э м ц э л чухамхүү ингэж эхлээд удсангүй цус урсгасан зэвсэгт мөргөддөөн болон хувирчээ. М өнх хаан ы хатан тэр гү ү тэй о л о н х и м он гол н оёд Их хуралдайг у л ам ж л ал т газар н ь хуралдуулсан Аригбөхийн талыг идэвхитэй дэмжсэн бай н а. Х убилайн хувьд бол м онгол улсын хаан ш ирээ залгах ёсыг зөрчиж алт, мөнгө, эд бараанд татагдсан өөрийн талын хэсэг монгол ноёдыг К айпинШандуд аваачин ёс бус хуралдай зарлан хуралдуулж, өөрийгөө хаан ш ирээнд өргөмжилсөн юм. Хубилай монголы н хаан ш ирээг булаан авахаар дүү Аригбөхийн эсрэг т э м ц э х д э э , К а й п и н хоты г м о н го л гү р н и й “ н и й с л э л ” х эм э эн зар л аад Х архорум тай өрсөлдүүлэн тавьж ээ. Н өгөө талаар А ригбөхтэй дайтах нь гарцаагүй хэрэг гэдгийг мэдэж, нууцаар цэргийн хүч сэлбэн бэлтгэж байжээ. 1

х эм э эн ө р гө м ж и л сө н байн а. Т эр үед Х убилай 44 н а ст ай б а й ж э э 1. Д ар аа н ь А ригбөх би лги й н улирлы н 4-р сары н сүүлчээр аргын тооллын 1260 оны 5 дугаар сарын 12-ноос 6 дугаар cap хүртэл Орхон голын эхэнд бас ноёдын Их хуралдайг хуралдуулж , ө ө р и й гө ө м о н голын албан ёсны “ Их хаан” гэж зарлав. И нгэж 1260 онд Их м онгол улсад хоёр хуралдай хурж , хоёр хаан сууж , хоёр нийслэл гарсан билээ. И йнхүү Х убилай я а р а н сан д р ан ган ц х ан өдөр “ Их хуралдай”-г зарлан хурсан бол, А ригбөх хууль ёсн ы дагуу Х архорум д 20 гаруй х о н о г ху р ал д сан аж ээ. А ригбөх, Х убилай ах дүү хоёры н хаан

Хубилай хааны хатан Цэвэр (Тайваний өвлийн ордон музейд хадгапагдаж буй хөрөг)

Д.Оссон. «Монголын түүх». I боть. 288-р тал.

193


М О Н ГО Л

ҮЛСЫ Н ТҮҮХ. I I воть

Аригбөх төр улсынхаа уламжлалт ёс журмыг үл хайхран хувийн эрх ашиг хичээсэн ахынхаа эсрэг арга буюу зэвсэгт тэмцэл хийхэд хүрсэн ажээ. Хубилайд Тулуйн угсааны Хадан мэтийн ноёд цэргийн хүчээр идэвхитэй тусалснаас гадна хятадын цэргийн ихээхэн хүч Аригбөхийн эсрэг дайнд шууд гар бие оролцжээ. 1260 оны намар Аригбөх, Аландар нар тэргүүтэй цэргийн хүч хоёр хуваагдан, Кайпин хот тийш айсуйг Хубилай сонсмогц тэдний эсрэг хоёр замын их цэргийг угтан гаргажээ. Хоёр замын цэргийг Х убилай, Хадан нар удирдж ээ. Э хлээд Хадан, Аландар нары н цэрэг монголын их говийн өмнө захад ширүүн тулалдан, Аландарын тал ялагдаж өөрөө алагджээ1. Аригбөх, Хубилай нарын удирдсан цэргийн гол хүч мөн л монголын говийн өмнөд этгээдэд тулалдаж Аригбөх ялагдаж ухарсан байна2. Хубилай, Аригбөхийн цэргийг Орхон, Туулын савд хүртэл мөрдөн цохиж, Хархорумыг эрхэндээ оруулан авч Есүнгэ ноёноор удирдуулсан хэсэг цэргийг тэнд3 сахиулан суулгаад цэргийнхээ гол хүчийг авч Кайпин хот руу буцжээ. Хубилай ийнхүү яаравчлан буцсан явдал дүү Аригбөхөд дахин дайн хийх. боломж хүч байхгүй гэж бодсоноос гадна Өмнөд Сүн улсыг бүрмөсөн байлдан дагуулах аян дайнтай холбоотой байжээ. Түүнээс гадна ер нь Хубилай угаас Хархорумд гүрний нийслэлийг урьдын адил төвлөрүүлж болохгүй гэж үзээд, ш инэ барьсан К айпин хотыг түр нийслэл болгож улмаар Бээжингээр нийслэллэх алсын зорилго тавьжээ. Хубилайн цэргийн гол хүч Хархорумаас явсан тэр сиймхийг Аригбөх ашиглаж, 1261 оны зун, намрын улиралд өөрийн хүчийг сэлбэн зузаатгах ажлыг сэм хийж цэргээ сургуулилж, агт морио амрааж, дахин байлдах бэлтгэлтэй болж ээ4. И нгээд Есүнгэ ноёны цэргийг довтлон (эут цохиод Хархорумыг буцаан авчээ. Аригбөх 1261 оны өвлийн эхэн сарын орчмоор бүх цэргийнхээ хүчийг авч дахин Кайпин руу чиглэн хөдөлж Хубилайг хоёр дахь удаагаа д о вто л ж ээ5. А ригбөхийн довтлон айсуйг Хубилай со н см о гц Ө м нөд Сүн улсы г байлдах х эр гээ арга буюу түр зогсоож цэргийнхээ гол хүчийг авч, Аригбөхтэй байлдахаар умард зүг яаравчлан хөдөлжээ. 1261 оны өвөл монголын говь нутгийн заагт ах дүү хоёрын цэрэг дахин хүч сөрөн хэдэн өдөр үргэлж илсэн ширүүн тулалдаан хийсний эцэст Аригбөхийн тал ялагдаж ухран буцсан байна. Ингэж Аригбөхийн тал хоёр дахь удаагаа шийдвэрлэх тулалдаанд ялагдаж, үлэмжийн хохирол хүлээжээ. Үүнээс хойш бас Аригбөх аар саар довтолгооныг удаа дараа хийсэн боловч тэр бүхэн амжилт олсонгүй. Хятад ба Цагаадайн улсын зүгээс Хархорумд нэвтрэн орох худалдааны 1 2 3 4 5

«Юан улсын судар». 4-р бүлэг. 180-р бүлэг. М өн тэнд. 180-р бүлэг. Мөн тэнд. 4-р бүлэг. Д .О ссон. «М онголын түүх». I боть. 304-р тал. «Ю ан-Ш и и-вэнь чжэн-бу« (»Юан улсын судрын нэмэлт орчуулга»). 14-р бүлэг. Аригбөхийн шастирт.

194


I l l АН ГИ . Монгол гүрэн заларсан нь. Монголын Юан гүрэн. I булэг. Юан гүрэн байгуулаглсан нь

Ирүүлд гарсан баатрууд. БНМАУ-ын түүх, I боть. УБ., 1966

замыг Хубилай хааснаас болж Аригбөхийн тал хоол ундаар гачигдах зэрэг элдвийн бэрхш ээлд тулгарчээ. И йм ээс цэргийнхээ хүчийг дахин нөхөн сэлбэхэд үнэхээр хүнд болжээ. М өн Цагаадайн улсын хан Алгуй урваж Хубилайн талд оржээ. Тэрээр Тэнгэр уулын хавийн монголчуудад нэр хүнд олсон байжээ. Энэ учраас Аригбөх монголын баруун талаас хүч дэмжлэг олохоор Хархорумыг түр орхин Алтайн уулсыг давж, Илийн хөндийд хүрчээ. Гэвч удаа дараагийн дайн байлдааны хор хөнөөлөөр зүдрэх, ядрахын туйлд хүрсэн Аригбөхийн цэрэг зам зуураа аргагүйн эрхэнд дээрэм тонуул ч хийхэд хүрсэн зэргээс тэр нутгийн ард олны дэмжлэгийг гүйцэд олсонгүй. Аригбөх Алтайг давж Алгуйтай хэдэн удаа байлдаж зугатуулсан байна. Тэр зуур Аригбөх И лийн хөндий дэх нутгийн хүн ардыг бас зовоож, ялангуяа Тэнгэр ууланд үлдсэн Алгуйн харъяат монгол цэрэг, даргыг хүйс тэмтрэн хядаж, олны дургүйцлийг хүргэсэн ба мөн түүний цэрэг дотор ч санал сэтгэл адцагдах явдал гарч нэлээд хэсэг нь Хубилайд дагаар орсон байна. Аригбөх цаашид тэмцлээ үргэлжлүүлэх бололцоогүй болж 1264 онд Хубилайд бууж өгчээ. Чухам ингэж ах дүү хоёрын хоорондын зэвсэгт мөргөлдөөн дууссан боловч монголын хаан ш ирээний төлөө тэмцэл зогсоогүй, уул тэмцлийг Хайду ноён толгойлон үргэлжлүүлжээ. Аригбөхийг Шанду хотод очиж бууж өгсний дараа Хубилай түүнийг дуудан уулзаж “Ах дүү бид хоёрын хэн нь хаан суух ёстой юм бэ?” гэж ихэмсэг байдлаар асуухад, Аригбөх “миний ёсоор бол би суух ёстой, одоо чи суужээ” гэж хариулсан байдаг. Хубилай дүүгийн амийг хэлтрүүлж, харин түүнтэй талцан хамт явсан ноёдыг “алтан ураг”-ийн дотор хагарал тэм цээн гаргасан хэрэгт холбогдуулан, хатуу ширүүн цээрлүүлэн ш ийтгэж олонхийг цаазаар аваачжээ. Аригбөх 1266 онд өвчнөөр нас баржээ.

195


М О Н ГО Л

ҮЛС Ы Н ТҮҮХ. I I воть

Аригбөх, Х убилай нары н хооронд өрнөсөн дайн даж ин бол хаан ш ирээний төлөөх тэмцэл байсан боловч бодит байдлаараа Аригбөхийн тэмцэл нь улс гүрний төвийг монголд хэвээр байлгаж, монгол нутгийг урьдын адил гүрний төв нутаг хэвээр байлган үлдээхэд чиглэгдэж байжээ. Хубилай хаан ш ирээ булаацалдсан тэмцэлд Аригбөхийг ялсан явдал гүрний нийслэлийг хятад газар шилжүүлэх нөхцөлийг нэгэнт бүрдүүлж чаджээ. Х убилайд А ригбөх д и й л д сэ н и й гол ш алтгаан нь хүчин чадлы н тэнцүүргүй байсанд оршино. Монгол гүрэн нэгэнт задран бутарч эхэлсэн учир эзэнт гүрний төвийн хүч ихэд суларч, Аригбөх эцэстээ ганцаардахад хүрчээ. Гэтэл Х убилайн захиргаанд өмнө зүгт байлдаж явсан монгол цэргийн гол хүч байсны дээр хятадын цэрэг, эдийн засгийн нөөц баялагийг аш иглан, А ригбөхийг эсэргүүцэн тэм цэх бололцоо нөхцөл бүрэлдсэн байжээ. Аригбөх, Хубилайн тэмцлийн тухай БНМАУ-ын гурван боть түүхийн тэргүүн ботид “Аригбөх, Хубилай нарын хооронд өрнөсөн дайн дажин бол хаан ш и р ээн и й төлөө тэм ц эл б ай сан боловч бодит байдлаараа Аригбөхийн тэмцэл нь улс гүрний төвийг монголд хэвээр байлгаж монголыг урьдын адил гүрний төв хэвээр үлдээхэд чиглэгдэж байж ээ” 1 хэмээн дүгнэн бичжээ. “Хубилай хятадын талыг барьсан хүн байсан учраас монгол орныгоо хүндэтгэн үзэгч бүлгээс Хубилайтай тэмцэл хийх нь зүй ёсны хэрэг байв” хэмээн Ивамура Кафуджи нар бичжээ2. Хятадын зарим түүхчид ч Аригбөх, Хубилай хоёрын тэмцлийг нэлээд зөв үнэлж байжээ. Ж ишээлбэл: Чжоу Гучэн бичсэн нь: “ Мөнх хаан нас барсны дараа Хубилай 1260 оны хавар 3-р сард хуучны гурим дүрмийг эвдэж олон ноёдын их хуралдайны шийдвэргүйгээр дур мэдэн... өөрөө хаан болсон ю м”3 гэжээ. Ш ан Ю э бичсэн нь: “Хубилай хятад бичгийн түшмэл Хао Ц зиний саналаар монголын хуралдайны хаан сонгох хуучин ёс журмыг эвдэж 1260 онд өөрөө хаан болжээ”4 гэсэн байна. Аригбөх, Хубилай ах дүү хоёрын хоорондын тэмцэл нь дундад зууны үед хаан ш и р ээн и й тө л ө ө удаа дараа гарч б ай сан хаан хөвгүүдийн хоорондын тэмцлийн нэгэн байсан боловч, хэргийн явц эцсийн үр дүнгий нь авч үзвэл Аригбөхийнх нь тэмцэл монгол улсын төрийн уламжлалт заншлыг баримтлан Их хуралдайг монгол газар хуралдуулж, улс орныхоо төвийг уугуул нутагт хэвээр төвлөрүүлэх дэвш илт чиглэл бүхий, нөгөө Х убилайнх нь тө р и й н улам ж лалы н хэв ёсы г зөрчиж м онгол улсы н нийслэлийг харь улсад шилжүүлэн аваачих гэсэн сөрөг хандлага бүхий ажээ.

БНМ АУ-ын түүх. Тэргүүн боть. 286-р тал. Ивамура Кафуджи. «Монголын их эзэнт улс» - («Дай М око тэйкоку»). 294-р тал. Чжоу Гучэн. «Чжун-го тун ши» - («Хятадын нэвтэрхий түүх»). Ш анхай, 1956. 127-р тал. Шан Ю э «Чжун-го ли-ш и чан яо» - («Хятадын түүхийн товч»), Бээж ин, 1954.

196


Ill АНГИ. Монгол гурэн заллрслн нь. Монголын Юан гүрэн. I бүлэг. Юан гурэн байгуулаглсан нь

§2. Юан гүрэн байгуулагдсан нь. Хайду, Наян нарын бослого Хубилай дүү Аригбөхийг ялж, монголын хаан ширээг тийнхүү эзлэн авсны дараа эзлэгдээгүй үлдсэн хятадын өмнөд хэсгийг байлдан дагуулж улмаар хятадаар төвлөж, нийт монгол гүрнийг бататган бэхжүүлэх хэрэгт гол анхаарлаа хандуулж байжээ. Хятадын засаг төрийн эрхийг ноёрхон барьж байхын тулд тэр орны дээд давхрааны нөлөө бүхий төлөөлөгчдийг өөрийн талд татан оруулж ашиглан, хятадыг хятад аргаар захирах гэдэг бодлогыг Хубилай хаан баримталж байжээ. Х ятады н тө в и й н ба орон н у тги й н заса г зах и р гаан ы зо х и о н байгуулалтыг хятады н хуучин ёс занш лаар өөрчлөн засаг захиргааны байгууллагуудад хятад түш м эдийг тохоон том илох болж ээ. К үнзийн сургаалийг хятад даяар ихэд тэтгэн дэмж иж , төр барих ажилдаа шууд хэрэглэжээ. Х ятадын хаадын уламжлалт занш лы г даган оны цолыг хэрэглэж , Хубилай хаан төр барьсан 1260 оноосоо эхлэн “Чжун-тун” хэмээн тоолж, 1265 он буюу Аригбөхийн тэмцэл эцэс болсноос оныхоо цолыг “Чж и-ю ан” х эм ээн тус тус тогтоож ээ. Т эр үеэс Х убилай өөрийн биеи йг зөвхөн монголын хаан төдийгүй мөн хятадын хаан ш ирээг зүй ёсоор залгамжлагч мөн гэж үзсэн байна1. Хубилай хаан 1271 оны 1-р сараас “ Их Монгол Улс”-ын нэрийг “ Их Юан Улс” болгон өөрчлөв. Ингэж өөрчлөхийгтүүний хятад зөвлөх эрдэмтэн нар санал болгож хятадын өнгөрсөн төрүүдийн хэвшилт ёсыг дууриасан ажээ. Хятад ёсонд нэгэн төр мөхөж нөгөө төр улс үүсэн тогтоход заавал утга бүхий ш инэ нэр өгдөг заншилтай. Иймээс хятадын шүлэглэлт номын дотроос “Да-цзай цянь-ю ань” - (“Өнө удаан, түвшин энх”) гэдэг үгийг авч хэрэглэсэн ажээ. Ер нь “Ю ан” гэдэг үг “эх үүсвэр” , “уг удам”, “язгуур үндэс” гэх мэт утга хадгалагдсан хятад үг юм. Ю ан гүрнийг монголчууд ү н д эслэн байгуулсан болохоор нэрийг бас монгол хүмүүс тогтоосон байж болох үндэстэй . И й м ээс тэр үед язгууры н улс гэдги йг хятадаар Ю ан гэж тэмдэглэсэн байж ч магад. 1260-1271 он хүртэл 11 жилийн дотор Хубилай хаан Монголын эзэнт улсын хаан ширээнд сууж, улмаар хятад орныг бүрмөсөн байлдан эзэлжээ. Хубилай хаан хятад орноор төвлөсөн Юан гүрэнг байгуулсан явдал нь нийт монголчуудын хүчтэй эсэргүүцэлтэй удаа дараа тулгарч байв. Энэ эсэргүүцэл тэмцлийг Аригбөхийн бодлогыг тууштай баримтласан нөлөө бүхий Хашийн хүү Хайду (1235-1301) ноён толгойлжээ. Хайду бол Өгэдэйн үр ач нарын дунд ухаантай сэргэлэн, алсын хараатай гэж алдаршсан хүн байсан бөгөөд Мөнхийн үед хааны эсрэг хуйвалдаан байгуулсан хэргээр төвөөс зайлуулагдан алс хязгаарын Тарвагатайн ууланд очиж суусан байжээ. БНМ АУ-ын түүх. Тэргүүн боть. 286-287-р тал.

197


М О Н ГО Л

УЛСЫН ТҮҮХ. I I БОТЬ

Хайду, Аригбөхийн тэмцлийг тууштай дэмжиж, 1266 онд монгол ноёдын холбоо байгуулсан аж. М өнх хаан хязгаараар суух ноёды н дотроос Хайдугаас их болгоом ж илж Тарвагатайн наана тусгай цэрэг суулган сэргийлж байсан гэдэг. М өнх хаан нас барсны дараа Хайду дахин Өгэдэйн угсаанаас хаан ш ирээ залгамжлуулах гэж олон янзын арга сүвэгчилжээ. Тэрээр юуны урьд Тулуйн угсааны ноёдын хүчийг сулруулах зорилгоор Аригбөх, Хубилай хоёрын тэмцлийг улам хурцдуулах бодлого явуулж байсны зэрэгцээ өөрөө Аригбөхийн тэмцлийг дэмжиж алхам алхамаар цэргийн хүчээ зузаатгаж байж ээ. Ер нь Хайду Их Монгол улсын нийслэлийг хятадад нүүлгэж, хятадаар төвлөсөн Ю ан гүрэнг байгуулахыг эрс ш ийдэм гий эсэргүүцэгчдийн нэг байв. Тэрээр гүрний төв монгол газар байж монголоос л эзлэгдсэн улс орныг захиран баримтлах ёстой гэж үздэг байж. Х айду 1264 оны э ц с э э р А ригбөхий н тэм ц эл д ар агд сан ы дараа Хубилайтай ц эргийн хүчээр тэм цэх ажлаа шууд эхэлсэн юм. Түүний цэргийн гол хүч Эмил голын хөвөөн дээр бөөгнөрчээ. Х убилай хаан Х айдугийн д о вто л го о н о о с бүх тал аар сэр ги й л ж , эсэргүүцэн байлдах цэргийн хүчийг бэлтгэж, еренхийлөн захирагчаар хүү Номхоныг тохоон томилжээ. Н эгэн зэрэг Н омхоныг үндсэн монгол орны хэргийг тохинуулан шийдэх хаан хөвгүүнээр томилж, Хархорумд төвлөн сууж, Монголын зах хязгаар нутгийг тайван болгож, Хайдугийн цэргийн довтлох хүчийг бут цохиход аливаа хэргийг бие даан ш ийтгэж байх эрх олгожээ. Номхон Хархорумд хүрэлцэн ирсний дараа юуны өмнө Хайдугийн цэргийн довтлох хучийг бүрмөсөн бут цохих ажлыг яаравчлан хийж, монголын ш илдэг цэргийн хүчнийг бөөгнөрүүлж, цэргийн сургууль хийлгэжээ. Хархорумын эргэн тойрон сэргийлэх цэргийн ангийг гаргажээ. Мөн А лтан орд, Ц агаадай н улсы н м онгол ноёдтой холбоо барихаар элч төлөөлөгч заржээ. Эн түрүүнд Цагаадайн улсад хаан эцэг Хубилайн нэрээр хэд дахин яаралтай элчийг хятад газрын үнэт бэлэгтэй илгээж түр зуурын зэгсэн холбоо тогтоон хэлэлцээр байгуулж амжжээ. Тэр хэлэлцээр ёсоор Цагаадайн улсын ван Чапар цэргийн хүчээр Хайдуг цагдан сэргийлж байхаар тогтж ээ1. Номхон бас эцгийн нэрээр Алтан ордны улсад элч зарж ээ. Алтан ордны ван М өнхтөм өр, Хайдуг Ю ан улсад довтолбол ц эр эг гаргаж Хубилайд туслахыг зөвшөөрчээ. Чухам ингэж Номхон богино хугацаанд бусад вант улсын хүчийг Хайдугийн эсрэг чиглүүлж чадсан боловч тэр нь бат бэх биш байжээ. Хайду нэг удаа бусад монгол ноёдод элч зарж бичсэн захидалдаа дурьдсан нь: “Чингис хаан ба бидний өвөг дээдэс та биднийг хаан ширээ залгамжлах ёсыг нарийн чанд сахигтун хэмээн гэрээсэлсэн биш бил үү. Гэтэл одоо эрхэм ах дүү ноёд та бид эцэг дээдсийн гэрээсийг хайхрахгүй, хөсөрдүүлэн зөрчиж, тэрсэлсэн этгээдэд хаан ширээг алдаж байна. Миний 1

198

«Ш инэ Юан улсын судар». 110-р бүлэг.


I ll АНГИ. Монгол гүрэн заларсан нь. Монголын Юан гүрэн. I бүлэг. Ю.ш гүрэн бгйгуулаглсан нь

бие хаан ш ирээг залгамжлах зүй ёсны хүн биш бил үү. Хубилай хятад оронд урваж, монгол улсын тогтсон ёсыг огоорон эц эг өвгөдийн гэрээсий г хөсөрдүүлэн зөрчжээ. Гэтэл та бүхэн тийм хүнийг түшин дэмжих чинь эцэг өвгөдөөс тэрсэлсэн хэрэг бус уу? Сайтар тунгаан бодож шийдвэрлэтүгэй” 1 гэжээ. Мөн Хубилайд захиа илгээж дурьдсан нь: “М анай төр улсын ёс заншил бол хятадаас тэс өөр билээ. Гэтэл хятад газар бүгэн хоргодож, хот суурин байгуулж, ёс заншилд нь автаж, хууль дүрмийг нь дагадаггүй учир юу билээ”2 гэжээ. Энэ байдлаас үзэхэд, Номхон, Хайду нарын тэмцлийн арга барил хоёр өөр байжээ. Номхон бол юуны урьд Хубилай хааны нэрийг барьж баахан захирах тушаах маягтай бичиг захидал илгээж бас хээл хахууль өгч биедээ татах хятад арга хэрэглэжээ. Нөгөө Хайду нь эцэг өвгөдийн уламжлалт ёсыг эвдэж, хаан ш ирээ эзлэн хятадын нөлөөнд орсон хэмээн Хубилайн гэм бурууг уудлан илрүүлж, ятган сэнхэрүүлэх арга хэрэглэжээ. Удсангүй Алтан ордон, Цагаадайн улсын ноёд Хубилайтай байгуулсан хэлэлцээрээсээ ухарч, Хайдугийн талд оржээ. Иймээс Юан гүрний умард хэсэг буюу үндсэн монгол орны баруун хойд хэсэгт Хайдугийн хүч маш их болжээ. 1277 онд Хайду, М өнхтөмөр нарын ятгалгаар Ж ирх ноён урваж, Номхон, Хантун нарыг барьж өгчээ. Хубилай хаан өөрийнх нь хамгийн найдвартай түшиг болж байсан хаан хөвгүүн Номхоныг баривчлагдсан мэдээ сонсмогц байдаг хүчээрээ Хайду, Мөнхтөмөр нартай тэмцэх ажил хийжээ. Гэтэл яг энэ үед Ляо-дуныг захирч байсан ван Наян их цэрэгтэйгээ урван, Хайдугийн талд орсноос Хубилайг бүр ч хүнд байдалд оруулжээ. Иймээс Хубилай юуны урьд Наяны цэргийн хүчийг Хайдутай нийлүүлэхгүй байхыг хичээж, Амабухаар удирдуулсан их цэргийн хүчийг Наян, Хайдугийн хоорондын замыгтаслан хаахаар илгээжээ. Баян жанжинд Хархорум хотыг орчны газрын хамт Хайдугаас сахин хамгаалах үүрэг өгч, жанжин Гамалаар удирдуулсан цэргийг Хайдугийн эсрэг хөдөлгөжээ. Түүнээс гадна солонгосын ван цэргээ авч зүүн талаас Гамалд туслахаар болжээ3. Хубилай өөрийн биеэр их цэргийн гол хүчийг удирдан, Наяныг угтан байлдахаар мордсон байна4. Хубилай хааны цэрэг Ляо голын орчим очиж Наяны цэргийг бүслэн хоёр өдрийн турш байлдаж их хохирол үзсэний эцэст ялж, Наяныг баривчлан цаазаар авчээ. Баян, Гамала нар Хайдугийн хүчийг бүрмөсөн бут цохиж чадсангүй, довтолгооны г нь түр няцааж , дотогш нэвтрүүлэлгүй зогсоожээ. Хайду үүнээс хойш олон удаа том, жижиг довтолгоон явуулж албат иргэнээ захирсаар байжээ. Хубилай амьд байхдаа Хайдугийн довтолгооныг эцэс болгож чадаагүй юм. Хайдугийн тэмцэл Төмөр хааны үед дарагдсан бөгөөд түүний тэмцлийг дарах хэрэгт Номхон, Гамала, Баян жанжин нар их үүрэг гүйцэтгэжээ. 1 2 3 4

Д .О ссон. «М онголын түүх». I боть. 334-р тал. Д .О ссон... 335-р тал. «Юан улсын судар». 10-р бүлэг. «Юан улсын судар». 127-р бүлэг. М ен тэнд. 127-р бүлэг.

199


М О Н ГО Л

ҮЛСЫ Н ТҮҮХ. I I БОТЬ

М ОНГОЛЫН ЮАН ГҮРЭН (1270-1368)

200


Ill АНГИ. Монгол гурэн заларсан нь. Монголын Юан гүрэн. I бүлэг. Юан гурзн байгуулаглсан нь

Хубилай, Хайдугийн тэмцэл бас л монголын ноёрхогч ангийн хооронд эрх тушаал булаацалдсан хэрэг явдал мөн байсан хэдий ч Хайдугийн тэмцэл нь тухайн үед хятадаар төвлөсөн “Ю ан гүрэн” байгуулахыг эсэргүүцэж, нийслэлийг Бээжингээс буцааж нүүлгэхийг шаардаж байснаараа монголын өргөн олны дэмж лэгийг хүлээж байжээ. Тийм ч учраас түүний тэмцэл Хубилай, Төмөр хаан нарт ялагдахгүй 40 гаруй жил үргэлжилсэн ажгуу. Хубилай тэргүүтэй монголын эрх баригчид Юан гүрнийг байгуулан бэхжүүлснээр хятадын 1000 гаруй жилийн тархай бутархай байдлыг эцэс болгожээ. Юан гүрнийг байгуулснаар монгол, хятад хоёр улсын ард иргэн болон бусад дорно өрнийн улс үндэстний хоорондын улс төр, эдийн засаг, соёлын харилцаанд ахиц гарсныг үгүйсгэж болохгүй нь мэдээж. Тэр үед хятадын соёлын зарим зүйл монголд нэвтэрч бас монголын соёлын нөлөө хятад болон бусад дорно зүгийн зарим улс оронд нэвтрэн орсон тал бий. Гэвч Юан гүрэн байгуулагдсан нь монголын түүхийн хөгждийн хувьд нэг ч их сайн үйлс болсонгүй. Тухайлбал, Чингисийн байгуулсан Их Монгол улсын бие даасан засаг төр үндсэндээ мөхөв. Монгол орон их гүрний зах хязгаар нутаг болон орхигдоход хүрэв. Нийслэл Хархорум нь эл хуль захын нэгэн хот болов. Их Монгол улсын хаад хүртэл хятадын хааны цол гуншин олов. М онголын түүх хятадын түүхийн хэсэг болон бичигдэв. Монголчууд бол “хятадын их гэр бүлийн нэг хэсэг” гэдэг зохиомол гуншинг Хубилайн үеэс олов. Мөн монголын үйлдвэрлэх хүчний хөгжилд сөрөг нөлөөлсөн зүйл үгүй хэмээвээс эс больюу. Тухайлбал, нутаг орондоо орш ин сууж байсан монголчуудын дийлэнх олонхи нь урьд адил тэндээ үлдсэн боловч бас нэлээд хэсэг нь Ю аны хаад, ноёдын эрх аш гийн төлөө уугуул нутаг уснаасаа салж, алс холын замд нүүдэл хийж, зарим нь замдаа, зарим нь цаг агаар дасаагүй халуун газар очоод үхэж үрэгдэх явдал цөөнгүй байжээ. Чухам ингэж монгол газраа суурин суух айл өрхийн тоо цөөрч, малын тоо толгой ч хорогдож байсан нь магад бизээ. М онголд гар урлалы н зүйл эрт д ээр цагаас хөгжиж монголчууд малынхаа арьс шир, ноос, үсийг чадамгай, сурмаг боловсруулан эдэлсээр ирсэн байжээ. Төмөр хайлуулж зэр зэвсэг хийх явдал нэлээд эрт цагт эхэлжээ. Ялангуяа, Зүрчидийн Алтан улсаас М онголд төмрөөр хийсэн элдвийн зэр зэвсэг нийлүүлэхийг хориглосноос хойш монголчууд биеэ дааж төмөр хайлж, зэр зэвсэг хийх нь бүр ч их болсон билээ. Чингис хаан монголчуудын хийсэн зэр зэвсгээр цэргээ зэвсэглэж, бүх монгол аймгийг нэгтгэсэн билээ. Гэтэл Юан гүрэн байгуулагдснаас хойшхи байдал эрс ондоо болох тийш хандаж, монгол газар байсан олон тооны гар үйлдвэрийн газар тархан сарниж эхэлжээ. Өөрөөр хэлбэл, тэр үед монголы н нийгэм төвлөрсөн нэгдмэл байдлаас салан сарних тий ш ээ хандаж , м онголы н хаадаас монгол орондоо явуулж байсан бодлого хоёрдмол шинжтэй болжээ.

201


М О НГО Л

ҮЛСЫ Н ТҮҮХ. I I БОТЬ

§3. Хубилай Өмнөд Хятадыг эзэлж бусад оронд довтолсон нь Х убилай хаан Ө мнөд Сүн улсыг мөхөөж бүх Х ятадыг эзл эн авч ноёрхлоо тогтоохыг зорьж байв. Тэр үед Умард хятадын бүх нутаг монголын байлдан дагуулагчдын мэдэлд орж, Өмнөд Сүн улс хятадын зөвхөн урд хэсгийг эзэлж байснаас гадна, нутгийн хойд хэсгээс зарим нь монголын цэрэгт эзлэгдэж, дотоодын зөрчил тэмцэл хурцдан, хүчин буурай болж байсан цаг байжээ. Өмнөд Сүн улсын хаан, ноёд, газрын эзэд, цэргийн эрхтэн нар өөрийн орны ард түмэн, тосгоны тариачин, хотын иргэдийг дур зоргоор хүнд алба оногдуулан зүйл бүрээр зовоож байсан учир ард иргэдийн тэмцэл хурц байсан ажээ. Тариачид үргэлж бослого хөдөлгөөн гаргаж, эрх баригчдын эсрэг тэмцэж байжээ. Эрх баригчдын дотоодын зөрчил ч мөн үлэмж хурц байжээ. Газрын эзэд, ноёд, түшмэд жанжин нар эрх ашгаа булаацалдаж байнга тэмцэлдэж байсан байна. Эрх танхил, баялаг тансагт умбасан Сүн улсын хаан, ноёд түшмэд нь харийн түрэмгийллийн эсрэг ард түмний хүчийг нэгтгэн зохион байгуулж чадахгүй байжээ. Э нэ бүх байдлы г Хубилай сайн м эдэж байсан учир цэргийн хүч х э р эгл эх ээ с гадн а эд м ө н ге , хээл хахуулиар урвагч н о ёд , гэн эх эн этгээдүүдийг талдаа татах зэрэг элдэв арга мэхээр Сүн улсыг дотроос нь эвдэн задлах бодлого явуулж байжээ. Өмнөд Сүн улсын байдал хэдий хүнд болж байсан боловч ард иргэд нь харийн түрэмгийлэгчдийн эсрэг бас тэмцэж байсан учир түүнийг эзлэн авахад бас ч тийм хялбар байсангүй. Тийм учир м онголы н байлдан дагуулагчид С