Page 1

МАНДАХ БҮРТГЭЛ ДЭЭД СУРГУУЛЬ Баасанжав АЛТАНЧИМЭГ

МОНГОЛ УЛСЫН ЗАСГИЙН ГАЗРЫН ГАДААД БОНДЫН ЗАРЦУУЛАЛТ, ЭДИЙН ЗАСАГТ ҮЗҮҮЛЭХ НӨЛӨӨ

Мэргэжлийн индекс: Е341400 Бизнесийн удирдлагын магистрын зэрэг горилсон бүтээл

УЛААНБААТАР ХОТ 2015


ХАМГААЛУУЛАХ ЗӨВЛӨЛ Эрдмийн Зөвлөлийн дарга: Док. Проф. С. Өлзийбат Эрдэмтэн нарийн бичгийн дарга: Док. Проф. Г. Билгээ Эрдмийн зөвлөлийн нарийн бичгийн дарга Док. Дэд проф. С. Ганчимэг

Эрдэм шинжилгээний удирдагч: Докторант: С. Мөнхцэцэг Шүүмжлэгч: Док. Дэд проф. Б. Нацагдорж


АГУУЛГА УДИРТГАЛ...................................................................................................................... НЭГДҮГЭЭР БҮЛЭГ: ЗАСГИЙН ГАЗРЫН БОНД, ТҮҮНИЙ ЭРХ ЗҮЙН ОРЧИН 1.1. 1.2.

Засгийн газрын гадаад бонд, түүний эрхзүйн орчин Монгол улсын үнэт цаасны зах зээлийн эрх зүйн орчин

ХОЁРДУГААР БҮЛЭГ: ЧИНГИС БОНДЫН ЗАРЦУУЛАЛТ, ТҮҮНИЙ ЭДИЙН ЗАСАГТ ҮЗҮҮЛЭХ НӨЛӨӨ 2.1. Монгол улсын засгийн газрын гадаад болон дотоод өрийн өнөөгийн байдал 2.1.1. Монгол улсын гадаад зээлийн өнөөгийнг байдал 2.1.2. Засгийн газрын гадаад бондын өнөөгийн байдал 2.2. Чингис бондын зарцуулалт, түүний эдийн засагт үзүүлэх нөлөө 2.2.1 Чингис бондын зориулалт болон зарцуулалтын өнөөгийн байдал 2.2.2. Засгийн газрын гадаад өрийн эдийн засагт үзүүлэх нөлөө

ДҮГНЭЛТ

ЭХ СУРВАЛЖ ХАВСРАЛТ


УДИРТГАЛ Монгол улс өнгөрсөн 23 жилийн хугацаанд 2.8 тэрбум ам.долларын хөнгөлөлттэй зээлийг олон улсын банк, санхүүгийн байгууллага, түншлэгч орнуудаас авч ашигласан бол, үүнтэй дүйцэх хэмжээний өрийг гуравхан жилийн хугацаанд тавьсан байх юм. Үүнд Хөгжлийн банкны 500 сая ам.доллар, Чингис бондын 1.5 тэрбум ам.доллар, Самурай бондын 30 тэрбум иений гадаад өрийг дурдаж болох юм. 1 Аливаа улсын бүтээн байгуулалт, хөгжил дэвшил нь түүнийг санхүүжүүлэх санхүүгийн эх үүсвэрээс ихээхэн шалтгаалдаг. Иймд хөгжлийг хурдасгах гол түлхүүр нь гадаадын хөрөнгө оруулалтыг татах түүнчлэн гадаад санхүүжилтийг эрэлхийлэх нь түгээмэл болсон байна. Тухайлбал АНУ-ын гадаад өр нь 18 их наяд доллар байгаа нь дэлхий дээр хамгийн ихэд тооцогдоно. Гэтэл 2015 онд америкийн ДНБ- ний хэмжээ 18 их наяд 286 тэрбум байх төлөвтэй ажээ. Энэ нь дотоодын нийт бүтээгдэхүүнийхээ 101.5 хувьтай тэнцэх хэмжээ юм2. Америкчүүд зээлийг хэвийн зүйл гэж үздэг бөгөөд хамгийн гол нь” мөнгө” ажлаа хийж байх ёстой гэсэн зарчмыг баримталдаг байна. Харин манай улсын хувьд гадаад өрийн хэмжээ ДНБ-ний 58.3 хувьд хүрсэн байна. Олон улсын судалгааны байгууллагуудын тооцоогоор монгол улс гадаад өрийн сэрэмжлэх түвшин хүрчээ. Тиймээс гадаад өрийг нэмэх биш зарцуулалт нь үр ашигтай, бүтэн байгуулалт, үйлдвэржилтэнд чиглэгдсэн байх нь чухал байна.Монгол улсын нийгэм эдийн засгийн хөгжлийг түргэтгэх, үндэсний орлогыг нэмэгдүүлэх, уул уурхай, аж үйлдвэрийн бүхий л салбарыг хөгжүүлэх бодит баялгийг бүтээж, ард иргэдийг ажлын байртай болгож, амьжиргааны түвшнийг дээшлүүлж, өөрийн гэсэн өмч хөрөнгийн эзэн нь байж, түүнийхээ үр шимийг хүртдэг орчин нөхцөлийг бодит амьдралд бий болгох явдал нь өөрсдийн хөгжлийн асуудал төдийгүй засаглал удирдлагатай салшгүй холбоотой юм. Тиймээс үндэсний бүтээн байгуулалтыг бий болгох гадаад санхүүжилт тэр дундаа засгийн газрын гадаад өрийг удирдлагатай, үр дүнтэй зарцуулах нь хамгийн чухал асуудал болоод байна. Түүнчлэн эдийн засгийн үндсэн үзүүлэлтүүдийн тогтвортой байдал, гадаад өрийг хугацаанд эрсдэл багатай төлөх гэсэн асуудал нь өнөөдрийн бидний зөв зарцуулалт, үйлдвэржилтээс шууд хамаарах нь тодорхой байна. Судалгааны ажлын үндэслэл

1 Засгийн газрын гадаад өрийн тойм 2014он 2 Үндэсний тойм сэтгүүл 2015 он №2


Монгол улсын эдийн засгийн шинэ бүтээн байгуулалт, аж үйлдвэржилт, жижиг дунд үйлдвэрлэлийн хөгжил, дэд бүтцийн асуудлыг шийдвэрлэхэд хөрөнгө оруулалтын эх үүсвэр болох дотоод хуримтлал, хадгаламж бага байгаа нь хөгжиж байгаа орнуудын нэгэн адил тулгамдсан асуудал болж байгаа. Энэ асуудлын хүрээнд гаргасан засгийн газрын гадаад бонд, түүний зарцуулалт, үр дүн, эдийн засагт үзүүлэх нөлөөг судлах нь эдийн засгийн өнөөгийн байдлаа зөв зүйтэй үнэлэхэд ихээхэн ач холбогдолтой. Япон, Өмнөд Солонгос, Герман зэрэг орнууд дайны дараах жилүүдэд их хэмжээний зээл тусламж авсан бөгөөд түүнийг хамгийн үр ашигтай зарцуулж, хөгжлийн гайхамшгийг үзүүлж чадсан байдаг. Тэдний туршлагаар бол нэгд, хувийн хэвшил, засгийн газрын сонирхол нэг цэгт давхцсан байх; хоёрт, төсөл авч хэрэгжүүлэгч нь голчлон хувийн хэвшлийнх байх; гуравт, төслийн хэрэгжилтийг хангах, хяналт тавих үүргийг банкны байгууллага гүйцэтгэх; дөрөвт, төсөл хэрэгжүүлэгч аж ахуйн нэгж нь мэргэжлийн, ажил хэргийн туршлагатай байх; тавд, хамгийн чухал бөгөөд эдийн засгийн үр ашиг, гадаад, дотоод зах зээлийн эрэлт хэрэгцээг зөв тооцож, гадаад худалдаанд гаршсан, зах зээлийн өргөн мэдлэгтэй байхыг эрхэмлэж байжээ. Монгол улсын хувьд эхний ээлжинд эрдэс түүхий эдээ олборлох, цаашлаад түүнийгээ боловсруулах хүнд үйлдвэрүүдийг барьж байгуулах,тэдний хэвийн үйл ажиллагааг хангах төмөр болон авто зам, цахилгаан эрчим хүчний хэрэглээг хангах дэд бүтцийн байгууламжийг бий болгох, орон сууц, сургууль, эмнэлэг барьж нийгмийн хэрэгцээг нь хангах шаардлага зүй ёсоор тавигдаж байна. Үүнээс дутахгүй бас нэг том зорилт бол улс орныхоо бүс нутаг, хот, хөдөөд тохирсон хөгжлийн жигд бодлого баримтлах, ажлын байрыг олноор бий болгох, үйлдвэрлэл, аж ахуйн үйл ажиллагаа явуулахад хэрэгтэй үйлдвэрлэлийн болон нийгмийн дэд бүтцийг бий болгох явдал тулгамдсан хэвээр байна. Энэ бүхнийг бүтээн байгуулж босгоход асар их хөрөнгө хэрэгтэй. Гэвч монгол өөрийн татвар төлөгчдийн хөрөнгө, мөнгө, иргэд, хувийн хэвшлийнхний дотоод хуримтлал хүрэлцэхгүй байна. Энэ бүндээс үзвэл гадаад зээл тусламж нь тухайн улс орны эдийн засгийн өсөлтийг эрчимжүүлэх чухал ач холбогдолтой ч зээлээ буруу ашиглавал асар их хохиролтой зүйл юм. Судалгааны ажлын зорилго


Судалгааны ажлын гол зорилго нь засгийн газрын гадаад бондын зарцуулалт, үр дүн түүний давуу болон сул талд дүн шинжилгээ хийж, эдийн засгийн зарим үзүүлэлтүүдэд хэрхэн нөлөөлж байгааг судлах явдал юм. Судалгааны ажлын зорилт  Монгол улсын гадаад өрийн өнөөгийн байдал, засгийн газрын гадаад бондын өрийн түвшинд эзлэх хэмжээг тодруулах  Засгийн газрын гадаад бондын зарцуулалт

болон

Чингис

бондоор

санхүүжигдэж байгаа төслүүдийн нийгмийн болон эдийн засгийн үр өгөөжийг судлана.  Чингис бондын зарцуулалт, үр дүн түүний давуу болон сул талуудыг судлах  Засгийн газрын гадаад өрийн эдийн засагт үзүүлэх нөлөөг тодорхойлох Сэдвийн судлагдсан байдал Засгийн газрын гадаад өр төлбөрийн талаар гадны улс орнуудад хийгдсэн судалгааны ажил цөөнгүй байдаг. Харин сүүлийн жилүүдэд гадаад өрийн асуудал Монгол улсын хувьд ихээхэн анхаарал татаж эхэлсэнтэй холбоотойгоор эрдэмтэн, судлаачид хэд хэдэн төрлийн судалгаа боловсруулсан байна. Эдгээр судалгааны ажлуудаас товч дурьдвал: 1. Азийн хөгжлийн банкны зөвлөх, судлаач Б.Бат-Ирээдүй (2009) “Засгийн газрын богино хугацааны үнэт цаасны зах зээлийг хөгжүүлэх асуудал” сэдэвт судалгааны ажилд монгол улсын засгийн газрын санхүүжилтийг нэмэгдүүлэх, төсвийн алдагдалыг нөхөхөд богино хугацааны үнэт цаасыг олон улсын санхүүгийн зах зээл дээр хэрхэн, ямар арга замаар амжилттай гаргах боломжтой, түүнд учирж болох эрсдэл, саад бэрхшээл болон шийдвэрлэх боломжийн талаар тусгасан байна. 2. МУИС-ЭЗС-ийн магистрант Б.Мөнгөнсүх (2006) “Монголын үнэт цаасны зах зээлийн хөгжлийн чиг хандлага” сэдэвт дипломын ажилд үнэт цаасны зах зээлийн өнөөгийн байдал, тэр дундаа засгийн газрын үнэт цаасны зах зээлийн өнөөгийн байдал ямар байгаа, цаашид засгийн газрын үнэт цаасыг хөгжүүлэх боломж, арга зам байгаа зэрэг хэд хэдэн асуудлын хүрээнд судалгаа хийсэн. 3. Эдийн засгийн хөгжлийн сайд асан Н.Батбаяр (2014) “Монгол Улсын эдийн засгийн шинэчлэлийн зорилтууд” сэдвээр илтгэл хэлэлцүүлсэн байна. Тус


илтгэлийн гол агуулга нь “Чингис бонд эдийн засгийн хямралаас аварсан” гэсэн агуулгын хүрээнд шинэчилсэн засгийн газрын хөтөлбөр, төлөвлөгөөнд тус бондын ач холбогдол, үүрэг хамгийн их байсан гэж үзсэн байна. 4. Эдийн засгийн хөгжлийн сайд Н.Батбаяр (2014) “Чингис бонд эдийн засгийн хямралаас аварсан” сэдэвт илтгэл. Тус илтгэлд Чингис бонд нь мөнгөний хомсдлоос гаргах, зээлийн хүүг бууруулах, валютын ханшийг тогтвортой байлгах зэргээр эдийн засагт олон талын эерэг нөлөө үзүүлсэн гэж үзсэн байна. 5. Монгол Улсын Ерөнхий сайд асан Н.Алтанхуяг (2013) УИХ-ын чуулганы нэгдсэн хуралдаанд "Чингис бондын зарцуулалт, Монгол Улсын гадаад өр төлбөрийн байдлын талаар” илтгэл. Тус илтгэлд Чингис бондын хөрөнгөөс Засгийн газрын 2011 оны 336, 2012 оны 47, 110, 2013 оны тогтоолуудаар батлагдсан авто зам, инженерийн дэд бүтэц, эрчим хүч, төмөр зам, техник төхөөрөмжийн шинэчлэлт, барилгын материалын үйлдвэрлэл, уул уурхай, агаарын тээвэр, орон сууцны барилга зэрэг салбарын 204 төсөлд 2.0 их наяд төгрөгийн санхүүжилт батлагдсан ба 2013.10.22-ны байдлаар 837.9 тэрбум төгрөгийн санхүүжилтийг олгоод байгаа талаар тусгасан. Судалгааны ажлын ач холбогдол Монгол орны хөгжлийн гарц нь аж үйлдвэрлэлтэй салшгүй холбоотой юм. Тиймээс “бүтээлч Монгол”-ын өөдрөг ирээдүйг бий болгоход хөрөнгө оруулалт, санхүүжилт хамгийн чухал хөшүүрэг болж байна. Улс, орны дотоод хуримтлал бага учир гадаад санхүүжилт, тэр дундаа засгийн газрын гадаад бонд гаргах арга, замыг сонгосон нь шинэчлэл бүтээн байгуулалтын эхний алхам юм. Гэсэн хэдий ч засгийн газрын гадаад бондын зарцуулалт, үр дүн төдийлөн олон нийтэд хүртээмжгүй байгаа нь эдийн засгийн уналт, хямралын шалтгаан болох байдлаар ойлгогдож байна. Тиймээс засгийн газрын гадаад бондын зарцуулалт, үр дүн, макро үзүүлэлтүүдэд үзүүлэх нөлөө, мэдрэмжийг үнэлэх нь эдийн засгийн бодит байдлыг тодорхойлох, цаашид гадаад өрийн дарамт, эдийн засгийн үндсэн үзүүлэлтүүдийн хэлбэлзэл, тэдгээртэй холбогдох эрсдлээс сэргийлэх судлагаанууд хийгдэх шаардлагатай гэдгийг тодруулж байгаа юм. Судалгааны объект


Судалгааны үндсэн объектоор Монгол улсын макро эдийн засгийн үндсэн үзүүлэлт болох бодит дотоодын нийт бүтээгдэхүүн, инфляци, ажилгүйдэл валютын нэрлэсэн ханш зэрэг үзүүлэлтүүдийг авч үзлээ. Судалгааны түүвэр, мэдээлэл боловсруулалт Энэхүү судалгаанд 1991 оноос 2014 он хүртэлх монгол улсын макро эдийн засгийн гол үзүүлэлтүүд болох бодит ДНБ, инфляци, ажилгүйдэл, валютын нэрлэсэн ханшийн мэдээг Үндэсний статистикийн ерөнхий газрын сайт болон холбогдох бусад эх үүсвэрүүдээс бүрдүүлэв. Мөн үүнээс гадна засгийн газрын гадаад өрийн мэдээг Монгол банкны сайт, засгийн газрын гадаад өрийн тойм болон үндэсний статистикийн ерөнхий газрын сайтаас холбогдох мэдээллийг авч ашиглав. Судалгааны ажлын арга зүй 1. Түүхэн логик арга: Гадаад өр төлбөр болон зээл тусламжтай холбоотой өнгөрсөн үеийн мэдээг өнөө үеийн статистик мэдээтэй харьцуулан судлана. 2. Анализ, сентизын арга: Чингис бондоор санхүүжигдэж байгаа хөрөнгө оруулалтуудад дүн шинижилгээ хийж хөрөнгө оруулалт тус бүрийн эдийн засгийн болон нийгмийн ач холбогдолд анализ хийх 3. Загварчлах арга: Засгийн газрын гадаад өр төлбөрт нөлөөлж буй хүчин зүйлийн шинжилгээг олон хүчин зүйлийн шугаман регрессийн тэгшитгэл ашиглан Eviews программ дээр боловсруулах Судалгааны ажлын шинэлэг тал Монгол улсын хөгжил, бүтээн байгуулалт нийгэм, эдийн засагт засгийн газрын гадаад бондын зарцуулалт хэрхэн нөлөөлөхийг эрдэмтэн судлаачид сүүлийн жилүүдэд сонирхон судлах болсон нь сэдвийн судлагдсан байдал дээр авч үзсэн судалгааны материал, илтгэл, хэлэлцүүлэгээс тодорхой харагдаж байна. Энэ ажлын тухайн чиглэлээрх бусад ажлаас давуу шинэлэг тал нь макро эдийн засгийн үндсэн үзүүлэлтүүдэд засгийн газрын гадаад өрийн үзүүлэх нөлөө, мэдрэмжийг тодруулан авч үзсэн юм.


НЭГДҮГЭЭР БҮЛЭГ:ЗАСГИЙН ГАЗРЫН БОНД, ТҮҮНИЙ ЭРХ ЗҮЙН ОРЧИН 1.1 Засгийн газрын гадаад бонд, түүний эрх зүйн орчин Бонд буюу өрийн бичиг Өрийн бичиг нь тодорхой хугацааны дараа үндсэн төлбөр болон хүүг мөнгөн болон тодорхой эд хөрөнгө, эд хөрөнгийн эрхийн хэлбэрээр эргүүлэн төлөх эрхийг гэрчилсэн үнэт цаас юм3. Өөрөөр хэлбэл зээл олгосныг гэрчилсэн баримт юм. Бондоор хийх хөрөнгө оруулалтад дараах гурван зүйлийг онцгойлон авч үзэх шаардлагатай. Үүнд: 1. Найдвартай байх бондын хөрөнгө оруулалтын хамгийн чухал шинж чанар түүний найдвартай байдал. Бондын буцаан төлөгдөх хугацаа дуусахад түүний үндсэн болон хүүгийн төлбөр бүрэн төлөгдөж байх ёстой. Энэхүү баталгааг бонд бүртгэгч байгууллага шалган баталгаажуулдаг. 2. Ашигтай байх бондын хөрөнгө оруулалт нь банкны хадгаламжтай адил хүүгийн

төлбөрийн

баталгаатай

байдаг.

Гэхдээ

ихэвчлэн

банкны

хадгаламжийн хүүгийн түвшингөөс өндөр тогтоосон байдаг. Улс болон компанийн гаргасан бондыг худалдаж авсан тохиолдолд энэ нь шууд хөрөнгө оруулалт болох бөгөөд харин хадгаламж нь шууд бус хөрөнгө оруулалтанд хамаарагддаг. 3. Хөрвөх чадвартай байх Бонд нь ямарч үед хамгийн өндөр хөрвөх чадвартай үнэт цаас байдаг. Учир нь хөрөнгө оруулагч дуртай үедээ бондоо худалдаж мөнгөө авах боломжтой байдаг. Мэдээж хэрэг урт хугацаат бондод хөрөнгө оруулбал найдвартай болон ашигтай байх зарчим нь хөрвөх чадвартай байх зарчмаасаа илүү давамгай байна. Бонд нь дараах давуу талуудтай Аз туршилт бага Бонд эзэмшигчид нь тухайн бонд гаргагч аль хэр ашиг олсноос үл хамааран зөвхөн бондын гэрээнд заасан хэмжээний хүүг авна. Энгийн хувьцаа эзэмшигчид нь бондын хүүгйин зардал, давуу эрхтэй хувьцааны ногдол ашиг тараах болон бусад зардал төлгөдсөний дараах үлдэгдэл ашгаас өөрийн хувиа хүртдэг. Тогтвортой орлоготой Бондын ханшийн хэлбэлзэл нь ерөнхийдөө бондын хүү

3 Б.Дашцэрэн “Үнэт цаасны зах зээлийн толь, товч тайлбар” УБ хот., 1999 он. 1


өөрчлөгдөхөөс шалтгаална. Бонд эзэмшигчид нь хүүгийн орлогоо тогтоосон хугацаанд нь тогтмол авч байх сонирхолтой байдаг. Бондын орлогын хэмжээ Хуучинсаг хөрөнгө оруулагчид тогтвортой орлоготой бондыг худалдан авах сонирхолтой байдаг. Бондын өгөөжийн хэмжээ нь тухайн бондын шинж чанар, хүүгийн өөрчлөлт, бондын төрлүүдээс хамааран өөрчлөгдөж байдаг. Бонд нь энгийн хувьцаанаас эрсдэл бага байдаг4. Хувьцааны үнийн өсөлтөөс компанийн үнэлгээ хамаарч байдаг бол бондын хүү тогтвортой учраас санхүүгийн хөшүүрэг болж өгдөг. Бондын хүүгийн хэмжээ Бондын хүүг татвар төлөхийн өмнө тооцдог тул хувьцаатай харьцуулахад хямд өртөгтэй санхүүжилт болдог. Мөн бондын хүү нь зээлийн хүүг бодвол бага, хадгаламжийн хүүгээс өндөр байдаг тул хөрөнгө оруулагч бонд гаргагч талуудад аль алинд нь ашигтай. Өрийн бичгийг ихэвчлэн ашиг орлого өндөртэй бизнес нь амжилттай явагдаж ирсэн компани, хөрөнгөө болон удирдлагаа бусдад эзэмшүүлэх сонирхолгүй пүүс компаниуд гаргадаг. Энэ ч утгаараа монголын өнөөгийн нөхцөлд буюу компанийн хувьцаа эзэмшигчдийн эзэмшиж буй хувьд нөлөөлөхгүйгээр хөрөнгө оруулалт татах сонирхолд нийцсэн үнэт цаас юм. Монголын өнөөгийн нөхцөлд компаниуд дараах төрлийн бондуудыг гаргах боломжтой бөгөөд өөрийн үйл ажиллагааны онцлогоос хамаарч янз бүрийн нөхцөлтэй бондуудыг өөрийн гаргаж байгаа зах зээл хөрөнгө оруулагчдын эрэлт хэрэгцээнд нийцүүлэн гаргаж болохоор байна. Монголд засгийн газрын хямдруулсан бондоос гадна тогтоосон хугацаанд тогтмол хүү төлдөг 1-1.5 жилийн хугацаатай компанийн бондууд гаргаж байна. 1. Улсаас гаргаж байгаа бол засгийн газрын 2. Хотын захиргаанаас гаргаж байгаа бол засаг захиргааны 3. Үйлдвэр аж ахуйн нэгж байгууллагаас гаргаж байгаа бол корпорацийн бонд Засгийн газрын бонд Засгийн газрын өрийн бичиг хөрөнгө мөнгийг төвлөрүүлэхээс гадна мөнгөний бодлого хэрэгжүүлэх хэрэгсэл болдгоороо онцлогтой. Иймээс Төв Банк анхдагч зах зээлд арилжиж болдог бөгөөд хоёрдогч зах зээлд дилерүүд арилждаг. Өрийн бичиг нь хөрвөх чадвараараа мөнгөнөөс удаан учир түүнийг М2 мөнгөнд оруулдаг. Өрийн бичгийг хөрвөх чадвартай, хөрвөх чадваргүй гэж 2 ангилдаг. Хөрвөх 4 Б. Одончимэг “Үнэт цаасны зах зээл дээрх арилжааны банкны үйл ажиллагаа, хөрөнгийн зах зээл сэтгүүл” 2014-04 сар

2


чадвартай өрийн бичиг нь хэсэг хугацааны дараа тодорхой хэмжээний энгийн хувьцаанд хөрвөх боломжтой байдаг бөгөөд урт хугацааны санхүүжилтэд ашигладаг. Мөн хугацаагаар нь урт хугацаат, дунд хугацаат, богино хугацаат гэж ангилдаг. Бондын хүүг хугацаанаас нь хамааруулж тооцдог ба түүний хөрвөх чадвараас нь хамааран төлбөр хийх хугацаа янз бүр байдаг. Бондын хугацаа ихсэх тусам хүү өндөр байна. Засгийн Газар дараах төрлийн бондуудыг нийтэд худалддаг. 1. Сангийн вексель. /Treasury bills/ 2. Хадгаламжийн бонд. /Savings bond/ 3. Сангийн бичиг. /Treasury Notes/ 4. Сангийн бонд. /Treasury Bonds/ Эдгээр нь ихэвчлэн нэрлэсэн үнээсээ хямдруулсан үнээр зарагддаг бөгөөд хугацаа, хөрөнгийн өгөөжөөрөө ялгаатай5. Сангийн вексель /Treasury bills/ дэлхий дээрх хамгийн найдвартай хөрвөх чадвар сайтай хөрөнгө оруулалтын хэрэгсэл юм. Хадгаламжийн бонд /Savings bonds/: АНУ-ын хадгаламжийн бонд нь сүүлийн үед харьцангуй идэвхтэй болж байгаа бөгөөд түүний хэмжээ нь бусад хөрөнгө оруулалтын сонголтуудаа бодоход илүү өрсөлдөөнтэй болж байна. АНУ-ын хадгаламжийн бонд нь EE, HH гэсэн хэлбэрээр санал болгогдож байна. EE нь нэрлэсэн үнээсээ хямдарсан үнээр зарагддаг. Сангийн векселиэс ялгаатай нь хөвөгч хүүгийн төвшнөөр төлөх урт хугацаат хөрөнгө оруулалтын бонд юм. HH төрлийн бондууд нь EE бондуудаар солигдож болдог хүүгийн төлбөрөө бусад бондтой ижил хагас жилд хийдэг. HH төрлийн бонд гаргасан тохиолдолд хүү нь хэзээ ч өөрчлөгддөггүй. Сангийн бичиг болон бонд нь /Treasury Notes Bonds/: нь урт хугацаанд хэрэглэгддэг. Эдгээр нь Т бичиг /T Notes/ болон Т бонд /T Bonds/ гэж нэрлэгддэг. Сангийн бичгийн анхны төлбөр төлөгдөх хугацаа нь 1-10 жил байдаг бол бондынх 10 жилээс урт байдаг. АНУ-ын сангаас гадна маш олон холбооны агентлагууд янз бүрийн зорилготойгоор хөрөнгө оруулагчдаас мөнгө шууд зээлдэг.Эдгээрийг дурдвал: Хамтын банкууд 12 дүүргийн хамтын банкууд нь бэлэн мөнгө болон засгийн газрын үнэт цаас, бусад барьцаагаар баталгаа гарган бонд гарган мөнгө зээлдэг.

5 Ж.Ядамсүрэн “Үнэт цаас” УБ хот., 2000 он. 3


Холбооны зээлийн зуучлал банкууд Холбооны зээлийн зуучлал 12 банк нь улирлын чанартай ургац болон МАА үйлдвэрлэлийн бүтээгдэхүүний хувьд богино хугацаат санхүүжилтээр хангадаг. Эдгээр банкууд нь энэхүү зээлдүүлэлтийн үйл ажиллагаагаа дэмжихийн тулд бэлэн мөнгө, сангийн бондоор баталгаажсан бонд гаргадаг. Холбооны банкнууд Мөн 12 холбооны газрын банк нь фермийн өмчийн үнэлэгдсэн үнэлгээний 65 хүртэлх хувьд анхны харьцаат зээлийг олгодог. Энэхүү үйл ажиллагааг санхүүжүүлэхийн тулд холбооны газрын банк нь бэлэн мөнгө, сан болон анхны барьцаа болох өмч хөрөнгөөр баталгаажсан үнэт цаасыг гаргадаг. Холбооны хувийн зээлийн банк нь үндэсний “хадгаламж болон зээлийн байгууллагын эзэмшдэг 12 банкууд байна. Холбооны хувийн зээлийн банкууд нь бонд гаргаж олсон мөнгөө хадгаламж зээлийн байгууллагуудад зээлдүүлж тэдгээр нь оршин суугчдын харьцаат зээлийг олгох боломжтой болдог6. Монголд анх удаа өрийн бичгийн нэг төрөл болох облигац гаргасан. Облигац гаргах болсон гол шалтгаан нь засгийн газрыг санхүүжүүлэх нийт улс орны хэмжээнд байгаа мөнгөний нийлүүлэлтийг ихэсгэх зорилготой байжээ. Облигацийн төлбөр төлөгдөх хугацаа 20 жил, нэрлэсэн үнэ нь 500¥, 300¥, 200¥ байсан. Түүний дараа засгийн газраас олон нийтэд 1991 онд жилийн 8 хувийн хүүтэй 5 жилийн дараа хүү болон үндсэн төлбөр төлөгдөх нийт 300 сая төгрөгийн нэрлэсэн үнэ нь ялгавартай бондыг гаргасан. Уг бондын эрэлт сайн байсан бөгөөд 77.3 хувийг иргэд худалдан авсан байна. Эхний 1991 оны бондын төлбөр хийгдээгүй байхад 1996 оны 9-р сард МХБ-ээр дамжуулан нэрлэсэн үнэ нь 10,000 ¥-ийн 3 сарын, сарын 3 хувийн хүүтэй нийт 15 тэрбум төгрөгийн үнэ бүхий хямдруулсан бонд гаргасан ба түүнээс зөвхөн 144.3сая төгрөгийн бонд арилжигдсан байна. Засгийн газраас 1999 онд нийт 20.54 тэрбум төгрөгийн бонд гарган арилжсан ба сарын хүү нь дунджаар 1.6 хувийн хүүтэй байжээ. Бондыг зах зээл дээрээс хөрөнгө оруулалтын сангууд, тэтгэврийн сан, даатгалын компани, арилжааны банкууд, хувийн компанууд болон гадаадын хөрөнгө оруулагч гэх мэтчилэн олон мянган институудууд мөн олон хувиараа хөрөнгө оруулагч нар бондыг худалдаж авдаг. АНУ-ын засгийн газар нь 2-30 жилийн хугацаатай бонд буюу өрийн бичиг гаргадаг. Анхдагч зах зээл дээр 40 орчим томоохон зуучлагчид Холбооны нөөцөөс бондыг шууд худалдан авдаг байна. АНУын төрийн сангаас гаргадаг бонд нь 2,3,5,10,30 жилийн хугацаатай, нэрлэсэн үнэ нь 6 Б. Мөнгөнсүх “Монголын үнэт цаасны зах зээлийн хөгжлийн чиг хандлага”., дипломын ажил 2013 он

4


1000 ам $. Нэг удаагийн гаргалтаар 8-15 ам $-ийн хэмжээтэй гаргадаг. Бондыг НьюИоркийн хөрөнгийн бирж дээр бүртгүүлж хоёрдох зах зээл дээр арилждаг бөгөөд бондын хүүг хагас жилээр олгодог. АНУ-ын дотоодын хөрөнгө оруулагчдын бондын хүүгийн орлогоос татвар авдаггүй бөгөөд гадаадын хөрөнгө оруулагчдаас тодорхой хэмжээний татвар авдаг байна7. Бондын төлбөр тооцоо нь Холбооны нөөцийн электрон гүйлгээний системээр хийгддэг. Эндээс бонд гаргаж байгаа бол түүний хугацаа, хүү, гаргах хэмжээ зэргийг 10 хоногийн өмнө олон нийтэд мэдээлсэн байх шаардлагатай ба арилжааны өдрийн 13.00 цаг хүртэл захиалга аваад, 14.00 цагт дуудлагын худалдааны дүнг мэдээлдэг. Засгийн газрын бонд нь 2000 оноос эхлэн МХБ-ээр арилжигдаж эхэлсэн бөгөөд сүүлийн жилийн арилжааны дүнгээс харахад засгийн газрын бондын гүйлгээний дүн 2001, 2002 онуудад өмнөх жилүүдээс байнга өссөн үзүүлэлттэй байна. Харин 2003 онд өмнөх жилээс 21.7 тэрбум төгрөгөөр буюу 47.9 хувь буурсан үзүүлэлттэй байна. 2004 оны эхний хагас жилийн байдлаар 12.4 тэрбум төгрөгийн Засгийн газрын бонд арилжигдаж мөн л буурах хандлагатай байна. МХБ-ийн хувьд Засгийн Газрын бондын гүйлгээний шимтгэл нь орлогын гол эх үүсвэр нь болж байдаг бөгөөд цаашид шимтгэлийн хувь хэмжээг бууруулахгүй байх, төлбөрийг хугацаанд нь хийх, сурталчилгааг оновчтой зохион байгуулах нь чухал зорилт болж байна. Мөн банк Засгийн Газрын бонд худалдан авсан нөхцөлд монгол банкнаас шаарддаг заавал байлгах нөөцийн дүнд орж явдгаас банкинд ашигтай байдаг тул худалдан авах ихээхэн сонирхолтой байдаг юм. Хот, засаг захиргааны бонд Хот, засаг захиргааны бондыг улс, засгийн газар тэдгээрийн агентлагууд хотын захиргаа гаргадаг. Хот, засаг захиргааны бондын давуу тал нь түүний хүүгийн орлого татвараас чөлөөлөгддөгт оршино. Хот, засаг захиргааны бондыг 2 ангилдаг. Ерөнхий үүрэгтэй бонд Үнэт цаас гаргагчийн итгэл үнэмшил, зээл, татвар төлөх чадвар зэргээр баталгаажсан бонд юм. Өөрөөр хэлбэл орон нутаг, засаг захиргаа, мужийн төвөөс хариуцна. Орлогын бонд Энэ нь бонд гаргаж хөрөнгө оруулсан төслөөс бий болох орлогоор баталгааждаг.Бонд гаргаж хэрэгжүүлэх төслийн үр ашгаас өгөөжийн хэмжээ шалтгаалах учир харьцангуй эрсдэл өндөртэй бонд юм. 7 Б. Мөнгөнсүх “Монголын үнэт цаасны зах зээлийн хөгжлийн чиг хандлага”., дипломын ажил 2013 он

5


Компанийн бонд Компани бонд гарган хөрөнгө татан авах боломжтой бөгөөд юуны өмнө хөрөнгө оруулагчдын эрэлт хэрэгцээнд нийцсэн янз бүрийн нөхцөлийг санал болгож, хөрөнгө оруулагчийн сонирхол татахуйц болгож болдог. Энэ нь компани болон хөрөнгө оруулагч хооронд хийгдэх бондын гэрээгээр тодорхойлогдох ба үүнийг мастер зээлийн гэрээ ч гэж нэрлэдэг. Гэрээ нь зээлийн хэлэлцээрээс хүмүүсийн мэдэхийг хүсэж буй бүх мэдээллийг агуулсан байдаг. 1. Компанийн зээлж байгаа зээлийн нийт хэмжээ 2. Компанийн төлөх хүүгийн түвшин 3. Зээлийн барьцаа 4. Хүүгийн төлбөр хийх хугацаа 5. Нэмэлт өрийн бичиг гаргах талаар ямар нэгэн хязгаарлалт байгаа эсэх 6. Компанийн бондын төлбөр төлөгдөж дуусах хугацаа 7. Компани болон хөрөнгө оруулагчид бондын жинхэнэ төлбөр төлөгдөх хугацааг богиносгох эрх байгаа эсэх Компанийн бондын ангилал Компанийн бондууд нь бонд гаргаж байгаа компанийн хэлбэр болон бондын эргэж төлөгдөх баталгаанаас хамааран тодорхой хэлбэрүүдэд хуваагддаг. Бондыг баталгаажуулж байгаа хэлбэрээр нь: 

Баталгаат бонд /Collateral bonds/.

Тоног төхөөрөмжийн итгэмжлэлийн гэрчилгээ /Equipment trust certificates/

Баталгаажсан зээллэг / debenture/.

2-р зэргийн баталгаажсан зээллэг /Subordinated debentures/.

Орлогын бонд /Income Bonds/.

Харьцаат бонд Энэ нь үл хөдлөх хөрөнгө болон барилгаар баталгааждаг. Зээлийн үнэлгээ муу буюу доогуур компаниуд өөрсдийнхөө өрийг баталгаажуулах ёстой бөгөөд хөрөнгө оруулагчдыг хангалттай татахын тулд үл хөдлөх хөрөнгө, газраар баталгаа хийдэг8. Харин сайн зээлийн үнэлгээтэй компаниуд байнга барьцаат бонд гаргах сонголтыг хийдэг бөгөөд харьцангуй бага хүүтэй мөнгө зээлэх боломжтой болдог. Заримдаа компаниуд үл хөдлөх хөрөнгийн ижил хэсгээр баталгаажсан хэсэг бонд гаргадаг. Энэ тохиолдолд гаргасан үнэт цаасны нэг нь эхний барьцаат бонд гэж 8 Б.Дашцэрэн “Үнэт цаасны зах зээлийн толь, товч тайлбар” УБ хот., 1999 он. 6


нөгөө нь хоёр дахь барьцаат бонд гэж тус тус нэрлэгдэнэ. Хэрвээ үнэт цаас гаргасан компани дампуурвал хөрөнгө нь зарагдах бөгөөд бонд эзэмшигчид өөрсдийнхөө оруулсан хөрөнгө оруулалтыг тухайн хөрөнгөөс нөхөн төлүүлдэг. Анхны хөрөнгө оруулагчид нь анхны барьцаат бонд эзэмшигчид төлбөрийг төлж дуусгадаг. Дараа нь хоёрдогч барьцаат бонд эзэмшигч төлж дуусгах гэх мэтээр цааш явна. Баталгаат бонд Энэ нь үнэт цаас гаргагч компанийн эзэмшиж байгаа бусад үнэт цаасаар баталгааждаг. Тоног төхөөрөмжөөр баталгаажсан өрийн бичиг Энэ нь компанийн тоног төхөөрөмжийг барьцаалах барьцааны эрхээр баталгаажсан бондууд юм. Энэ төрлийн бондыг голдуу нисэх онгоцны болон төмөр замын компаниуд гаргадаг. Баталгаажсан зээллэг Энэ нь ямар нэгэн онцгой баталгаа, барьцаагаар баталгаажаагүй түүний оронд бүрэн дүүрэн итгэл, үнэт цаас гаргагчийн нэр хүндэд тулгуурлан гаргадаг бонд юм. Компани дампуурсан тохиолдолд хамгийн түрүүнд төлбөрийг нь барагдуулах бүлэг үнэт цаасыг ахлах өрийн бичиг гэж нэрлэдэг. Орлогын бонд Энэ нь бусад бондуудаас ялгаатай бөгөөд ийм төрлийн өрийг бичгийг гаргахдаа компани нь өрийг барагдуулах үүрэг хүлээнэ. Ашигтай ажилласан тохиолдолд хүүг төлнө. Хэрэв компани орлогын бондын хүүгийн төлбөрөө хийж чадаагүй бол төлж чадаагүй төлбөр нь урьдчилан тодорхойлсон хүүгийн түвшин дээр нэмэгддэг бөгөөд энгийн хувьцаа эзэмшигчдэд ноогдол ашиг олгохоос өмнө төлбөр нь хийгдэж дуусах ёстой байдаг. Хэрэв компани нь орлогын бондоос бусад төрлийн бонд гаргаад хүүгийн төлбөрөө хийж чадаагүй бол бонд эзэмшигч дампуурлыг зарлаад өөрийн эрх ашгийг хамгаалах эрхтэй байдаг. Харин орлогын бонд эзэмшигч нь хүүгийн төлбөр хийж чадаагүй байгаа компанийг дампууруулахыг шаардаж чадахгүй боловч энэхүү алдсан эрхийнхээ оронд компани хүүгийн төлбөрөө төлбөл хөрөнгө оруулагч нь өгөөжийн өндөр хэмжээг хүртдэг. Хөрвөх бонд Энэ нь ямар ч үед компанийн гаргасан энгийн хувьцааны тогтмол тоонд хөрвөх эрх бүхий бонд байдаг.Нэг хөрвөх бонд хэдий хэмжээний энгийн хувьцаа хүлээн авахыг тодорхойлсон харьцааг хөрвөлтийн харьцаа гэнэ.9 Хөрвөлтийн харьцаа нь үнээр илэрхийлэгдэнэ. Хөрвөх бонд нь олон давуу талыг санал болгодог. Үүнд: 9 Б.Дашцэрэн “Үнэт цаасны зах зээлийн толь, товч тайлбар” УБ хот., 1999 он.

7


1. Хөрвөх бонд нь өндөр хүүг хөрөнгө оруулагчид өгдөг 2. Бонд нь компани дампуурахад түрүүлж төлбөр хийгдэх ахлах шинж чанартай бөгөөд зээлийн эрсдэл харьцангуй бага Хоёрдогч зах зах зээл дээр бондыг үнэлэхдээ ихэвчлэн компаниудын бондыг үнэлдэг. Нэг хөрөнгө оруулагч нөгөөдөө бонд худалдах арилжаа нь хоёрдогч зах зээл дээр гарч ирдэг. Хоёрдогч зах зээлийн бондын хэлцэл нь лангууны арын зах зээл болон бирж дээр хийгддэг. Хэлцэл нь үндсэндээ бондын анх гаргасан үнээс дээгүүр юм уу доогуур үнээр зарагддаг. Бондыг дахин худалдах үнийг тодорхойлох 3 үндсэн хүчин зүйл байдаг. 1. Зах зээлийн хүүгийн түвшний харьцангуй өөрчлөлт 2. Бондын зээлийн чанарт гарсан өөрчлөлт 3. Бондын эрэлт нийлүүлэлт Монголд анх удаа өрийн бичгийн нэг төрөл болох облигацыг 1950 онд гаргасан. Облигац гаргах болсон гол шалтгаан нь засгийн газрыг санхүүжүүлэх нийт улс орны хэмжээнд байгаа мөнгөний нийлүүлэлтийг ихэсгэх зорилготой байжээ. Облигацын төлбөр төлөгдөх хугацаа 20 жил, нэрлэсэн үнэ нь 500¥, 300¥, 200¥ байсан. Түүний дараа засгийн газраас олон нийтэд 1991 онд жилийн 8 хувийн хүүтэй 5 жилийн дараа хүү болон үндсэн төлбөр төлөгдөх нийт 300 сая төгрөгийн нэрлэсэн үнэ нь ялгавартай бондыг гаргасан. Уг бондын эрэлт сайн байсан бөгөөд 77.3 хувийг иргэд худалдан авсан байна. Эхний 1991 оны бондын төлбөр хийгдээгүй байхад 1996 оны 9-р сард МХБ-ээр дамжуулан нэрлэсэн үнэ нь 10000¥-ийн 3 сарын, сарын 3 хувийн хүүтэй нийт 15 тэрбум төгрөгийн үнэ бүхий хямдруулсан бонд гаргасан ба түүнээс зөвхөн 144.3 сая төгрөгийн бонд арилжигдсан байна. Засгийн газраас 1999 онд нийт 20.54 тэрбум төгрөгийн бонд гарган арилжсан ба сарын хүү нь дунджаар 1.6 хувь байжээ. Үүнээс хойш жил тутам 20-50 тэрбум төгрөгийн бонд гаргаж байгаа бөгөөд сарын 0.9 хувийн хүүгийн түвшинд тогтвортой арилжиж байна. Бондыг зах зээл дээрээс хөрөнгө оруулалтын сангууд, тэтгэврийн сан, даатгалын компани, арилжааны банкууд, хувийн компанууд болон гадаадын хөрөнгө оруулагч гэх мэтчилэн олон мянган институудууд, мөн олон хувиараа хөрөнгө оруулагч нар худалдаж авдаг. АНУ-ын засгийн газар нь 2-30 жилийн хугацаатай бонд буюу өрийн бичиг гаргадаг10. Анхдагч зах зээл дээр 40 орчим томоохон зуучлагчид

10 Б. Мөнгөнсүх “Монголын үнэт цаасны зах зээлийн хөгжлийн чиг хандлага”., дипломын ажил 2013 он

8


Холбооны нөөцөөс бондыг шууд худалдан авдаг байна. АНУ-ын төрийн сангаас гаргадаг бонд нь 2,3,5,10,30 жилийн хугацаатай, нэрлэсэн үнэ нь 1000 ам $. Засгийн газрын облигаци – 1950 Монгол улс анх удаа ЗГҮЦ-ны нэг төрөл болох облигацыг Засгийн газрын зардлыг санхүүжүүлэх, мөнгөний нийлүүлэлтийг ихэсгэх зорилгоор 1950 онд "БНМАУ-ын 1950 оны улсын нэгтгэсэн зээллэгэ" нэртэйгээр , 1956 онд "БНМАУ-ын улсын ардын аж ахуйг хөгжүүлэх 1956 оны улсын зээллэгэ" нэртэйгээр тус тус 20 жилийн хугацаатайгаар гаргасан байна.11 Дээрх облигацуудыг 5,10,25,50,100 төгрөгийн дэвсгэртүүдээр гаргаж, хонжворыг өөрийн үнийг оролцуулан 120, 150, 300, 1000 ба 5000 төгрөгөөр 20 жилийн хугацаанд жил тутам нэг удаа гаргасан. Засгийн газрын зээллэг -1991 Үйлдвэр, аж ахуйн газар, олон нийтийн болон хоршооллын байгууллага, иргэдэд байгаа сул чөлөөтэй мөнгөн хөрөнгийг эргэлтэд оруулах, төсвийн тэнцлийг хангах зорилгоор Засгийн газраас 1991 онд нийт 300.0 сая төгрөгийн үнэт бүх зээллэгийг 50, 100, 200, 500-тын дэвсгэртүүдээр 5-10 жилийн хугацаатайгаар гаргаж нийтэд худалдсан бөгөөд дараах үндсэн нөхцөлүүдтэй байсан12. Үүнд: 1. 1996 оноос эхлэн 2001 он хүртэл 5 жилийн хугацаанд жил бур 60.0 сая төгрөгийн тохирол гаргаж зээллэгийн үндсэн болон хүүгийн төлбөрийг олгох, Зээллэгийн үндсэн үнэнд жилийн 8 хувийн хүү тооцож олгох. 2.

Зээллэгний дэвсгэртийн үндсэн үнийн 20 хувьд албан ханшаар бодож ам.доллар олгох зэрэг болно. Засгийн газрын нийт 300.0 сая төгрөгийн зээллэгийг худалдан борлуулахаар

төлөвлөснөөс 238.0 сая төгрөгийн зээллэг борлогдсон байна. Засгийн газрын 1996 оны 1 дүгээр сарын 30-ны өдрийн 17 тоот тогтоолын 16 дахь заалтаар 1991 онд гаргасан улсын зээллэгийн үндсэн үнэ, хүүгийн төлбөрийг тухайн онд багтаан бүгдийг нь олгох шийдвэр гаргасан13. Засгийн газрын энэ заалтыг хэрэгжүүлэх үүднээс Сангийн сайдын 1996 оны 10 дугаар сарын 31-ний өдрийн 318 тоот тушаалаар "Засгийн газраас 1991 онд гаргасан улсын зээллэгийн төлбөр тооцоо хийх" журмыг баталж, энэхүү журмыг 11 Б. Одончимэг “Үнэт цаасны зах зээл дээрх арилжааны банкны үйл ажиллагаа, хөрөнгийн зах зээл сэтгүүл”

12 Б. Мөнгөнсүх “Монголын үнэт цаасны зах зээлийн хөгжлийн чиг хандлага”., дипломын ажил 2013 он. 13 Судлаач Б.Бат-Ирээдүй “Засгийн газрын богино хугацааны үнэт цаасны зах зээлийг хөгжүүлэх асуудал”., (АХБ-ны төслийн зөвлөх).

9


хэрэгжүүлэх ажлын хэсгийг 7 хүний бүрэлдэхүүнтэй байгуулж, зээллэгийн үндсэн болон хүүгийн төлбөрийг олгох ажлыг орон даяар зохион байгуулсан байна. Улсын зээллэгийн үндсэн болон хүүгийн төлбөрийг олгоход зээллэгийн үндсэн төлбөрт 230.7 сая төгрөг, хүүгийн төлбөрт 92.3 сая төгрөг, нийт 322.9 сая төгрөгийн зээллэгийн буцаан олголтыг төвлөрсөн төсвөөс орон нутагт хуваарилж аймаг, нийслэл, сум, дүүргийн санхүүгийн хэлтсээр дамжуулан олгосон. Засгийн газрын бонд гаргах дараах үндсэн гол шалтгаан байдаг. 1. Төсвийн алдагдлыг нөхөх: Улсын үнэт цаас гаргах замаар алдагдлыг нөхөх нь түгээмэл байдаг. Учир нь энэ арга шинээр мөнгө гаргахтай адил инфляцыг хөөрөгддөггүй , төв банкнаас авах зээл шиг тодорхой хязгаарт баригддаггүй. 2. Нийгмийн

болон

засгийн

газрын

хэрэгжүүлж

буй

хөтөлбөр

арга

хэмжээнүүдийг санхүүжүүлэх. 3.

Улсын кассын гүйцэтгэлийг хангах: Төсөвт орох орлого нь харьцангуй хэлбэлзэлтэй байдаг боловч зарлага нь тогтвортой, жигд байдаг онцлогтой. Иймээс төсвийн кассын гүйцэтгэлийг хангахын тулд засгийн газрын богино хугацааны үнэт цаасыг өргөн ашигладаг.

4. Татварын

орлогын

тогтвортой

байдлыг

хангах:

Зарим

оронд

татвар

төлөгчдөдөө үнэт цаас гаргах замаар татварыг цаг хугацаанд нь төлүүлэх боломжийг нэмэгдүүлсэн байдаг. 5. Арилжааны банкуудыг хөрвөх чадвартай нөөцөөр хангах: Арилжааны банкууд активаа байршуулах сонголт өргөжсөн өнөө үед тэднийг өндөр хөрвөх чадвартай, тодорхой хэмжээний орлого авчирдаг, бараг эрсдэлгүй нөөцөөр хангах нь чухал. 6. Орон нутгийн засаг захиргаанаас хэрэгжүүлж байгаа зорилтот программуудыг хэрэгжүүлэх 7. Нийгмийн шинж чанартай байгууллагуудыг дэмжих: Нийгмийн бараа үйлдвэрлэдэг байгууллагуудаас гаргасан үнэт цаасыг засгийн газраас баталгаажуулах явдал түгээмэл байдаг. 8. Өмнө нь авсан зээлийг төлөх: Дараах дэд бодлогын нөлөө байж болох юм. 1. Зах зээлийн зээлийн хүүд нөлөөлөх. 2. Хөрөнгийн биржийн хөгжилд нөлөөлөх.

10


3. Багц сонголтын онолын үүднээс авч үзвэл засгийн газрын бондын хөрөнгө оруулалт нь нийт санхүүгийн зах зээл дээрх хөрөнгө оруулалт дундаас хамгийн эрсдэлгүй хөрөнгө оруулалтад тооцогддог14

1.2 Монгол улсын үнэт цаасны зах зээлийн эрх зүйн орчин Өнөөдөр хөрөнгийн зах зээлийг зохицуулж буй гол акт нь 1999 онд батлагдсан. Компанийн тухай, 2002 онд батлагдсан үнэт цаасны зах зээлийн хуулиуд юм. Түүнчлэн үнэт цаасны хорооны 2003 оны “Нийтэд санал болгон гаргах үнэт цаасыг бүртгүүлэх зөвшөөрөл олгох, түүнд өөрчлөлт оруулах, бүртгэлээс хасах, сурталчлах тухай журам”, хөрөнгийн биржийн 2003 оны “Хөрөнгийн бирж хувьцаат компаниудын бүртгэлийн журам”, “Хөрөнгийн бирж хувьцаат компанийн захиалгат арилжааны журам”-ууд нь бонд гаргах арилжихтай холбоотой асуудлуудыг зохицуулж байна.

11


Компанийн тухай хуулиар компанийн үнэт цаасыг ямар хэлбэрээр, хэний шийдвэрээр гаргах, уг шийдвэрт заавал тусгах зэрэг асуудлуудыг хуульчилсан бол үнэт цаасны зах зээлийн тухай хуулиар үнэт цаасны нэр томьёоны тодорхойлолт, үнэт цаас гаргах субъект, үнэт цаасны бүрдүүлбэр, үнэт цаасыг бүртгэх байгууллага, үнэт цаасыг худалдах тайлагнах журам, үнэт цаас гаргалтын нийтлэг үүрэг, үнэт цаасны талаар хөрөнгө оруулагчдад хүргэх мэдээлэл, үнэт цаас гаргачдад хориглох үйл ажиллагаа зэрэг нэлээд асуудлыг хуульчилсан. ҮЦХ-ны “Нийтэд санал болгон гаргах үнэт цаасыг бүртгүүлэх зөвшөөрөл олгох, түүнд өөрчлөлт оруулах, бүртгэлээс хасах, сурталчлах тухай журам”-аар үнэт цаас гаргагчаас ҮЦХ-нд ирүүлэх материал, өргөдөл, танилцуулгын маягт, үнэт цаасны дэлгэрэнгүй бүртгэл, бүртгэлийг өөрчлөх бүртгэлээс хасах асуудлуудыг хураамжилсан бол “Хөрөнгийн бирж хувьцаат компаниудын бүртгэлийн журам”-д үнэт цаасыг хөрөнгийн биржид бүртгүүлэх шалгуур шаардлага, хяналт, бүртгэлийн болон жилийн хураамжийн хувь хэмжээ, бүртгэлд өөрчлөлт оруулах, бүртгэлээс хасах, зэрэг асуудлыг тусгасан. Харин “Хөрөнгийн бирж хувьцаат компанийн захиалгат арилжааны журам”-аар компанийн бондыг арилжихад баримтлах зарчим, арилжааны арга хэлбэр, шимтгэлийн хувь хэмжээ зэргийг тогтоосон байна14. Монгол улсын Үнэт цаасны зах зээлийн тухай хуулинд заасны дагуу Засгийн газар, иргэдийн хурлын зөвшөөрснөөр аймаг нийслэлийн засаг дарга, эсвэл хуулийн этгээд болох компани үнэт цаас гаргаж болно. Монгол улсын компанийн тухай хуулийн 42,43 дугаар зүйлд зааснаар компани нь өөрийн хөрөнгийн хэмжээгээр барьцаалан тодорхой хугацааны дараа тогтоосон хүү төлж, эргүүлэн авах нөхцөлтэйгөөр өрийн бичиг гаргаж болох бөгөөд хэрэв компанийн дүрэмд өөрөөр заагаагүй бол бонд гаргах шийдвэрийг төлөөлөн удирдах зөвлөл гаргаж, уг шийдвэрт бондын хэмжээ, төрөл, хугацаа, гаргасан үнэ, хүүгийн хэмжээ, хүү төлөх хугацаа, эргүүлэн авах үнэ, бусад мэдээллийг заасан байна гэсэн байдаг. Компани бонд гаргахдаа холбогдох материалаа бүрдүүлэн ҮЦХ, хөрөнгийн биржийн шийдвэрүүд гарсан тохиолдолд бонд гаргагч болон хөрөнгийн биржийн хооронд “ бүртгэлийн гэрээ ” байгуулагдана.

14 Б. Мөнгөнсүх “Монголын үнэт цаасны зах зээлийн хөгжлийн чиг хандлага”., дипломын ажил 2013 он

12


Хэрэв бонд нь зохих шалгууруудыг ханган хөрөнгийн биржид бүртгэгдсэн бол хөрөнгийн биржтэй байгуулсан гэрээний дагуу болон ажлын өдөр бүр 11-12 цагуудад бондын арилжааг зохион байгуулна. Бондын арилжааны явцаас бондын эцсийн үр дүнд шууд нөлөөлнө15. Өөрөөр хэлбэл компанийн бондын эрэлтээс шалтгаалан зах зээлийн үнэ өсөх боломжтой байдаг бөгөөд энэ нь хүүгийн төлбөрийг багасгах болно. Бондын эрэлтийг ихэсгэхэд реклам, сурталчилгаа, итгэл үнэмшил ихээхэн нөлөөлдөг.

15

Судлаач Б.Бат-Ирээдүй “Засгийн газрын богино хугацааны үнэт цаасны зах зээлийг хөгжүүлэх асуудал”., (АХБ-ны төслийн зөвлөх).

13


ХОЁРДУГААР БҮЛЭГ: ЧИНГИС БОНДЫН ЗАРЦУУЛАЛТ, ТҮҮНИЙ ЭДИЙН ЗАСАГТ ҮЗҮҮЛЭХ НӨЛӨӨ 2.1 Монгол улсын засгийн газрын гадаад болон дотоод өрийн өнөөгийн байдал 2.1.1 Монгол улсын гадаад зээлийн өнөөгийн байдал Монгол улсын засгийн газрын нийт гадаад болон дотоод өрийн хэмжээ нийт 10.8 их наяд бөгөөд үүнээс гадаад өрийн хэмжээ 6,8 их наяд байна 16. Энэ нь (гадаад болон дотоод) ДНБ-ний 49,5 хувьтай тэнцэж байгаа нь төсвийн тогтвортой байдлын шалгуур үзүүлэлтээр 40 хувиас дээшгүй байна гэсэн шалгуураас хэтэрсэн бөгөөд эрх баригчид хуулийн заалтийг 58.3 хувь болгон өөрчилж байна. 2014 оны байдлаар Монгол улсын засгийн газрын гадаад болон дотоод өрийн мэдээлэл (наяд төгрөгөөр) Хүснэгт №1 д/д 1 2

Үзүүлэлт Гадаад өр Дотоод өр Нийт дүн

Үлдэгдэл 6, 830, 316 4, 040, 942 10, 871, 258

Эх сурвалж:www.mongolbank.mn

Гадаад өрийн дарамтаараа тооцож үзвэл өнөөгийн үнэ цэнээр гадаад өр нь ДНБ-ий 26,6 хувьтай тэнцэж байна. Гадаад өрийн хувьд 40 хүртэл нэмэгдүүлэх тодорхой орон зай байна гэсэн үг. Өр зээл тавих нь хэдий хэвийн зүйл гэж үзэж байгаа ч ирээдүйд тодорхой төлөх бололцоо юу вэ гэдгээ нарийн тооцох зайлшгүй шаардлагатай. Магадгүй энэ асуудал өнөөгийн зарцуулалт, түүнээс бий болох үр ашгийн асуудал юм. Засгийн газрын гадаад, дотоод өр нь “Улсын өр” тодорхойлолтоос ялгаатай 17. Тухайлбал засгийн газрын өрд Засгийн газрын баталгаа болон төрийн, орон нутгийн өмчит аж ахуй нэгжүүдийн өрийн мэдээллийг оруулдаггүй болно. Түүнчлэн өрийг давхар бүртгэхгүйн үүднээс Хөгжлийн банкнаас авсан дотоод өрийг Засгийн газрын баталгаа гэсэн ангилалд баталгааг олгосон дүнгээр бүртгэдэг. Харин засгийн газрын гадаад өрийн мэдээлэлд Олон улсын санхүүгийн байгууллагаас авсан хөнгөлөлттэй зээл, гадаад бондын мэдээлэл орсон болно. Түүнчлэн засгийн газрын дотоод өрд Засгийн газрын дотоод зах зээлд арилжсан үнэт цаас, улсын төсвөөс эргэн төлөгдөх 16 Монгол банкны тооцоолол: Засгийн газрын гадаад болон дотоод өрийн мэдээлэл 17 Төсвийн тогтвортой байдлын тухай хууль

14


нөхцөлтэйгээр Хөгжлийн банкнаас авсан зээл, Оюу толгой болон Эрдэнэс тавантолгой төслийн хүрээнд засгийн газрын авч ашигласан татварын урьдчилгаа төлбөрийн өрийн үлдэгдлүүд хамрагдаж байгаа болно18. Дээрх мэдээлэлээс /хүснэгт 1/ харахад Монгол улсын засгийн газрын нийт өрийн 62.9 хувийг гадаад өр 38.1 хувийг дотоод өр эзэлж байна. Тиймээс дийлэнхи хувийг эзэлж байгаа гадаадын өрийн өнөөгийн байдал, зарцуулалт, нийгэм эдийн засагт үзүүлэх нөлөөг авч үзэх нь зүйтэй юм. Монгол Улсын Засгийн газар чөлөөтэй хөрвөх валютаар Олон Улсын банк, санхүүгийн байгууллага болон зээлдэгч улс орнуудаас 1990-2013 оны хооронд нийт 2,8 тэрбум ам.долларын гадаад зээл авч ашигласан байна.19. Монгол улсын гадаад зээлийн ашиглалт, хугацаагаар (сая.ам доллар)

18 Монгол банкны тооцоолол: Засгийн газрын гадаад болон дотоод өрийн мэдээлэл

19 Монгол Улсын Ерөнхий сайд Н.Алтанхуяг УИХ-ын 2013.11.02 өдрийн чуулганы нэгдсэн хуралдаанд илтгэсэн мэдэгдлээс

15


График№1

Эх сурвалж: СЯ-ны Өрийн удирдлагын хэлтэс

Дээрх графикаас харахад гаднаас авсан хөнгөлөлттэй зээлийн ихэнх хэсэг болох 8 хувь буюу буюу 216.3 сая ам.долларыг 1991 онд ашигласан байгаа нь зах зээлийн шилжилтийн эхэн үед албан ёсны тусламж нэн хэрэгцээтэй байсныг харуулж байна. 2004 онд нийт зээлийн 5.7% буюу 154.9 сая ам.долларыг авч ашигласан нь АХБ-наас “Нийгмийн хамгааллын салбарын хөгжлийн хөтөлбөр”, “Засаглалын шинэчлэлийн хөтөлбөр 2”, Дэлхийн банкнаас “Санхүүгийн салбарыг хөгжүүлэх хөтөлбөр”, ЯОУХАБанкнаас “Улаанбаатар хотын 4-р Цахилгаан станцын шинэчлэл төсөл” зэрэг төсөл, хөтөлбөрүүдийн хөрөнгийг татан авсантай холбоотой юм.

16


2009 онд нийт зээлийн 7.7 хувь буюу 206.6 сая ам.долларыг авч ашигласан нь 2008 оны Дэлхийн дахинд үүссэн санхүүгийн хямралыг давах, Монгол Улсын эдийн засгийг тогтворжуулах зорилгоор Энэтхэг улсаас“Эдийн засгийг тогтворжуулах зээл”, мөн нийгмийн хамгаалал, ядуурлыг дэмжих зорилгоор АХБ-наас “Нийгмийн хамгааллын салбарыг дэмжих хөтөлбөр”, ЯОУХАБанкнаас “Нийгмийн хамгааллын салбарыг дэмжих хөтөлбөр”, Дэлхийн банкнаас “Хөгжлийн бодлогын санхүүжилт” зэрэг зээлийн хөрөнгийг татан авсантай холбоотой байна.20 Гадаад зээлийн ашиглалт, донор тус бүрээр (сая ам.доллар) График №2

Эх сурвэлж:ХААХОУС – ХАА-г хөгжүүлэх ОУ-ын сан, НХС Нордикийн хөгжлийн сан

Монгол Улсын засгийн газар 1990 оноос хойш гадаад зах зээлээс татсан зээлийн хөрөнгөөрөө нийт 189 төсөл, хөтөлбөрийг санхүүжүүлснээс 161 нь амжилттай хэрэгжиж дууссан бөгөөд үлдсэн 28 төсөл, хөтөлбөр нь өнөөдрийн байдлаар хэрэгжиж байна21. Эдгээр зээлүүдээс 29 нь гэрээний дагуу бүрэн төлөгдөж дууссан. 160 нь эргэн төлөгдөх хуваарийн дагуу төлөгдөж байна. Зээлийн эргэн төлөлтийн хувьд өнгөрсөн жилүүдэд төлөх ёстой зээлийн төлбөрөө, хүүгийн хамт төлөвлөж байсан хувиарын дагуу тасралтгүй төлсөөр иржээ. Үүнд: Зээлийн эргэн төлөлт, хугацаагаар 20 Засгийн газрын өрийн тойм 2013 он 21 Н.Алтанхуяг ийн Монгол Улсын гадаад өр төлбөрийн байдлын талаар хийсэн мэдэгдэлээс (2014)

17


График №3

Эх сурвалж : Засгийн газрын өрийн тойм 2013 он

Харин монгол улсын Засгийн газрын үнэт цаасны хүүгийн төлбөрт 2013 онд нийт 118.5 тэрбум төгрөг төлсөн төлөвлөгөөг бүтцийн хувьд авч үзвэл: Банкны бүтцийн өөрчлөлтийн хүрээнд гаргасан үнэт цаасны хүүгийн төлбөрт 2.7 тэрбум төгрөг, Төрийн албан хаагчид болон иргэдийг орон сууцны урт хугацаат зээлийн эх үүсвэрээр хангах зорилгоор гаргасан үнэт цаасны хүүгийн төлбөрт 5.1 тэрбум төгрөг, Жижиг, дунд үйлдвэр, ноос, ноолуурын салбарыг дэмжих зорилгоор гаргасан үнэт цаасны хүүгийн төлбөрт 18.9 тэрбум төгрөг, 2012 оны төсвийн дутагдлыг санхүүжүүлэх зорилгоор гаргасан үнэт цаасны хүүгийн төлбөрт 37.3 тэрбум төгрөг тус тус төлсөн болно. 2014-2015 оны Засгийн газрын гадаад өрийн төсөөллийн хувьд өмнөх жилүүдийн адилаар 300.0 тэрбум төгрөг хүртэлх үнэт цаасыг тухайн жилдээ эргэн төлөгдөх 347 нөхцөлтэйгөөр гаргана гэж тооцоолоход хүүгийн төлбөрт жилийн 39.7 тэрбум төгрөг төлөхөөр байна22. Засгийн газрын үнэт цааснуудын үндсэн төлбөрт 2014 онд 784.5 тэрбум, 2015 онд 695.5 тэрбум төгрөг төлөгдөхөөр байгаа ба хүүгийн төлбөрт 2014 онд 136.6 тэрбум, 2015 онд 88.9 тэрбум төгрөг төлөгдөхөөр төсөөлсөн байна.23 Монгол Улсын Засгийн газар Олон Улсын банк, санхүүгийн байгууллага, түншлэгч орнуудаас 1990-2013 онд нийт 2.8 тэрбум ам.долларын гадаад зээлийг авч 22 Судлаач Б.Бат-Ирээдүй “Засгийн газрын богино хугацааны үнэт цаасны зах зээлийг хөгжүүлэх асуудал”., (АХБ-ны төслийн зөвлөх). 23

18


ашиглан үүнээс 990.9 сая ам.долларын буцаан төлөөд байгаа бөгөөд 2013 оны эхний хагас жилийн байдлаар гадаад зээлийн үлдэгдэл нэрлэсэн үнээр 2 тэрбум ам.доллар буюу 2,9 их наяд төгрөгийн үлдэгдэлтэй байна. Энэ нь 2013 оны хүлээгдэж буй ДНБний 17 орчим хувьтай тэнцэж байна. Засгийн газраас 1990-2013 он хүртэл хугацаанд авсан гадаад зээлийн мэдээлэл, мян. ам.доллар Х үснэгт №2

Абу-Даби сан АХБ Австри Финляндын экспорт кредит Бельги БНХАУ Франц ОХУ Энэтхэг Унгар ОУ хөрөнгө оруулалтын банк Исланий ICO банк ОУ Хөгжлийн Ассосиаци ХААХОУС ОУ Валютын сан Японы ОУ хамтын ажиллагааны банк Кувейтын сан Германы KFW банк БНСУ-ын Эксим Банк ОХУ-ын МОСНАРБАНК Скандинавын хөгжлийн сан БНАСАУ БНПУ SACE Гадаад худалдааны даатгалын үйлчилгээ Шанхай Корпораци БНСУ-ын Эксим банк Шведийн Вант улс МУЗГ бонд Нийт хэмжээ

Ашиглалтын дүн 13,000 652,626 14,615 11,110

Үндсэн төлбөр

Хүүний төлөлт

Үлдэгдэл

4,709 92,611 16,989 4,015

2,209 67,484 7,580 -

8,303 605,355 0.01

6,523 183,047 8,087 354,152 27,510 4,164 3,000

316,674 1,760 4,164 3,000

1,892 110 8,909 414 -

5,948 176,203 8,076 25,750 -

17,026 469,183

4,871 34,027

1,215 31,822

13,436 462,066

19,816 104,078 521,228

775 101,890 211,948

981 8,592 75,941

19,801 3,737 424,055

59,963 110,221 64,963

25,257 20,653 9,560

8,620 9,559 7,990

36,747 105,278 60,422

18,000

18,000

4,098

-

34,260

2,870

2,620

33,193

119 2,872 14,450

119 2,248 1,445

2,414

624 -

53,499 1,320

19,400 1,320

2,500 -

34,099 -

2,909 1,500,000 4,271,711

898,310

244,939

3,340 1,500,000 3,526,443

Эх сурвалж: http://politics.time.mn/content/25246.shtml

19


Эндээс үзвэл монгол улсын Засгийн газраас 1990-2013 он хүртэл хугацаанд 4,271,711 мян.ам.долларын зээл авсанаас 898,310 мян. ам.долларыг үндсэн төлбөрт, 244,939 мян.ам.долларыг хүүний төлбөрт төлөөд байгаа ба одоогийн байдлаар нийт зээлийн өрийн үлдэгдэл нь 3,526,443 мян.ам.доллар байна.

2.1.2 Засгийн газрын гадаад бондын өнөөгийн байдал Монгол улсын Засгийн газрын гадаад өр нь 2011 оныг дуустал зөвхөн гадаад зээл гэсэн нэг төрөлтэй байсан бол 2012 оноос Засгийн газрын баталгаа, Засгийн газрын гадаад бонд гэсэн хоёр төрөл нэмэгдсэн юм. Түүнчлэн 2012 онд Монгол Улсын засгийн газар анх удаа гадаад зах зээлд бонд гаргасан бөгөөд мөн гадаад зах зээлд Хөгжлийн банкны гаргасан бондод баталгаа гаргасан юм. Засгийн газрын гадаад өрийн өнөөгийн байдал /их наяд төгрөгөөр/ Хүснэгт №3

2012

ЗГ-ын гадаад зээл

ЗГ-н гаргасан баталгаа

ЗГ-н гадаад бонд

ЗГ-н нийт гадаад өр

2.94

0.96

2.09

5.98

20


2013 2014

3.61 1.16 2.48 7.25 3.91 2.31 2.77 8.98 Эх сурвалж: Сангийн Яамнаас гаргадаг тайлан мэдээ

Гадаад өрийн бүтцийг авч үзвэл 2011 он хүртэл Засгийн газрын гадаад өрийг 100 хувь гадаад зээл эзэлж байсан бол дээрх үзүүлэлтээс харвал: 

2012 онд 49 хувийг гадаад зээл, 16 хувийг баталгаа, 35 хувийг гадаад бонд,

2013 онд 50 хувийг гадаад зээл, 16 хувийг баталгаа, 34 хувийг гадаад бонд,

2014 онд 44 хувийг гадаад зээл, 26 хувийг баталгаа, 31 хувийг гадаад бонд тус тус бүрдүүлж байна.

Засгийн газрын гадаад өрийн 2015-2017 оны төлөв байдлыг авч үзэхэд Сангийн Яамны гаргасан тооцооллоор монгол улс 2015 онд 9.23 их наяд төгрөгийн, 2016 онд 9.29 их наяд төгрөгийн, 2017 онд 7.87 их наяд төгрөгийн гадаад өртэй байхаар байна. Сангийн яамнаас боловсруулсан засгийн газрын 2015-2017 оны өрийн дунд хугацааны стратеги баримт бичигт зааснаар гадаад зээлийг аль болохоор бага хүүтэй, урт хугацаатай эх үүсвэрээс авах, засгийн газрын өрийг аль болох дотоод эх үүсвэрээс санхүүжүүлэх, гадаадаас төгрөгийн зээл авах боломжийг хайх юм байна.242012 онд 2,521.4 тэрбум төгрөгийн Чингис бондыг, 2014 онд 415.2 тэрбум төгрөгийн Самурай бондыг үйлдвэр бүтээн байгуулалтыг дэмжих зорилгоор гаргасан байна. Засгийн газрын гадаадын бондын өрийн 86.2 хувийг Чингис бондын өр эзлэж байна. Тиймээс Чингис бондын зарцуулалт, эдийн засагт үзүүлэх нөлөөг судлах нь ихээхэн ач холбогдолтой юм. Улсын Их Хурлын 2012 оны 10 дугаар сарын 25-ны өдрийн 52 дугаар тогтоолын дагуу нийт 1.5 тэрбум ам.долларын Чингис бондыг Олон Улсын санхүүгийн зах зээлд гарган арилжаалсан. Үүнд: 500.0 сая ам.долларын бондыг, 5 жилийн хугацаатай, 4.125 хувийн хүүтэйгээр 1.0 тэрбум ам.долларын бондыг 10 жилийн хугацаатай, 5.125 хувийн хүүтэйгээр "Чингис бонд"-ын үндсэн төлбөр нь хугацааны эцэст нийт дүнгээр төлөгдөх бол хүүгийн төлбөрийг хагас жил тутам төлөхөөр гэрээнд тусгажээ. Чин ги с бон д ын т өлөлт ий н хуваар ь /сая ам.доллар/ 24 Монгол улсын ЗГ-ын гадаад өрийн өнөөгийн байдал- Нээлттэй нийгэм форум 2014

21


Хүснэгт №4

1 2

Бондын нэр

5

жилийн

Хүүгийн төлбөрийг төлөх

Үндсэн төлбөрийг

хуваарь

төлөх хуваарь 12/5/20 1/5/2018 21

Жилийн хүү хувиар хугацаатай

"Чингис бонд" 10 жилийн хугацаатай "Чингис бонд" Нийт

Жил тутам

Нийт

4.125

20.62

103.1

5.125

51.25

512.5

500 1000

71.87 615.6 500 1000 Эх сурвалж:ҮАГ-ын Гадаад зээл, тусламжийн судалгаа 2014

Дээрхээс харахад 2017 он хүртэл жил тутам 71.87 сая ам.доллар, хугацааны эцэс хүртэл нийт 615.6 сая ам.долларыг бондын хүүгийн төлбөрт төлөхөөр байгаа ба бондын

үндсэн

төлбөрт

2018 онд 500.0

сая, 2021 онд 1,000.0

сая ам.долларыг

төлөхөөр байна. Үүнийг графикаар илэрхийлбэл: Гадаад үнэт цаасны (Чингис бонд)эргэн төлөлтийн хуваарь График№4

Эх сурвалж: Үндэстний тойм сэтгүүл 2015 он

2.2 Чингис бондын зарцуулалт, түүний эдийн засагт үзүүлэх нөлөө 2.2.1 Чингис бондын зориулалт болон зарцуулалтын өнөөгийн байдал 2012 онд олон улсын зах зээлд гаргасан Чингис бондоор хуримтлуулсан мөнгийг Монгол улсын хөгжлийн банкинд байршуулж, улсын төсвөөс болон зээлжсэн төслийн орлогоос эргэн төлөгдөх нөхцлөөр хөгжлийн томоохон төслүүдэд зээл олгожээ. Чингис бондын хөрөнгөнөөс төгрөгт шилжүүлсэн дүнгээр 2 их наяд 490 тэрбум төгрөгийн эх үүсвэр Хөгжлийн банкинд төвлөрснөөс 2 их наяд 431.1 тэрбум төгрөгийг Засгийн газрын 16 тогтоолын дагуу 12 багц төсөл, хөтөлбөрт олгосон байна. Үүнээс 1509.4 тэрбум төгрөгийг улсын төсвийн орлогоос эргэн төлөх, 921.7 тэрбум төгрөгийг зээл олгосон төслийн орлогоос эргэн төлөхөөр хуваарилсан байна.

22


Энэ эх үүсвэрийн үлдэгдэл 58.9 тэрбум төгрөг буюу 2.4 хувь нь ямар нэгэн төсөл хөтөлбөрт хувиарлагдаагүй байна.25 Засгийн газрын үнэт цаасыг арилжаалж бүрдүүлсэн хөрөнгө буюу Чингис бондын хөрөнгөөр санхүүжүүлэх төслүүдийг Бодлогын зөвлөл болон Засгийн газрын хуралдаанаар хэлэлцүүлж, дараах төслүүдийг дэмжин, хэрэгжүүлж байна. Үүнд: 1. 2. 3. 4.

Аймгийн төвүүдийг Улаанбаатар хоттой хатуу хучилттай замаар холбох төсөл “Гудамж” төсөл Нийслэлийн орон сууцны дэд бүтцийг сайжруулах төсөл Тавантолгойн цахилгаан станц төсөл, Эгийн голын усан цахилгаан станц

төсөл 5. “Шинэ төмөр зам” төсөл 6. Дотоодын барилгын арматур,

төмрийн

хүдрийн

нойтон

үйлдвэрийг барьж байгуулах төсөл 7. Төрийн орон сууцны корпорацийн төсөл 8. Хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн таван салбарын төсөл  "Ноолууран бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлийн салбарын

баяжмалын

техник,

тоног

төхөөрөмжийг шинэчлэх" төсөл  "Сүү, сүүн бүтээгдэхүүний үйлдвэр" төсөл  "Хүлэмжийн аж ахуй" төсөл  "Ноосон бүтээгдэхүүний үйлдвэр" төсөл  "Оёмол бүтээгдэхүүний салбарыг хөгжүүлэх" төсөл 9. “Байшин үйлдвэрлэх комбинат-1” төсөл 10. “Boeing 767-300ER” агаарын хөлгийг худалдан авах Чингис бондоор хэрэгжүүлж буй төсөл хөтөлбөрүүдийн хэрэгжилт Хүснэгт №5 №

Төслийн нэр

1

Аймгийн төвүүдийг холбох ОН-ын авто замын төсөл

Баталсан дүн ₮570 тэрбум

ЧБ-ын эзлэх хувь 1/3-ээс бага

Тайлбар Аливаа улс дэд бүтцээ шийдэж байж хөгжилд хүрдэг. Суурь дэд бүтэц, улсын чанартай авто замыг төрөөс хариуцан 100% санхүүжүүлэх шаардлагатай байдаг. Эдгээр төслүүдийг Чингис бондын хөрөнгөөс санхүүжүүлсэнээр 2022 оноос хийх ажлыг цаг алдалгүй эхлүүлж чадсан. 2013 онд 1800 км зам ашиглалтанд оруулсан нь тухайн үеийн нийт автозамын хэмжээг 60%-иар нэмэгдүүлсэн дүнтэй байна. Алтанбулаг-Замын-Үүдийн хурдны замыг 3 жилийн дотор барих нийт 10 тэрбум ам.долларын хэмжээтэй концессын гэрээ байгуулсан бөгөөд

25 Үндэстний тойм сэтгүүл 2015, № 2

23


2

Гудамж төсөл

$200 сая

1/3-ээс бага

3

УБ хотын суурь дэд бүтэц

₮200 тэрбум

1/3-ээс бага

4

Төрийн орон сууцны корпорацийн төсөл

$100 сая

1/3-ээс бага

компани өөрийн хөрөнгөөр барьж, ашиглалтанд оруулаад 30 жил ашиглаад төрд үнэ төлбөргүй шилжүүлэх нөхцөлтэй тул улсаас санхүүжилт шаардахгүй. Мөн Тавантолгой-Ханги Мандалын замын концессын гэрээ байгуулагдахад бэлэн болоод байна. Үүнээс гадна үлдсэн бүх аймгийн төвүүдийг хар замаар холбох концесс зарлагдаад байна. Гудамж төсөлд “JICA” буюу “Японы Олон Улсын Хамтын Ажиллагааны Байгууллага”-аас санхүүжилт нэмж авахаар хэлэлцээр хийж байна. Гудамж төсөл нь олон нийтийн зүгээс хамгийн сайн үнэлэмж авсан бөгөөд Туул голын хурдны замыг Хятадын “Экс-Им” банкны хөнгөлттэй зээлийн эх үүсвэрээр санхүүжүүлэхээр тохиролцоонд хүрч, гүйцэтгэгч компаниудтай хэлэлцээр хийж байна.

Эрчим хүч, зам, бусад дэд бүтцийн төслүүдийг Хөгжлийн банк санхүүжилтийг эхлүүлээд тухайн төслийн онцлогтой тохирсон гадаад эх үүсвэрээр дахин санхүүжүүлэх ажил хийгдэж байна. Үүнд: - Гэр хорооллын дахин төлөвлөлтийн төслүүдийг Азийн Хөгжлийн Банкнаас 300 сая ам.долларын зээлээр санхүүжүүлэх гэрээ байгуулж, УИХ-аар батлуулахаар хүлээгдэж байна. -Зам, эрчим хүчний тодорхой төслүүдийг Хятадын Хөгжлийн Банкнаас 162 сая ам.доллартай тэнцэх хэмжээгээр эхний ээлжинд дахин санхүүжүүлэхээр бүх гэрээ хэлцэл хийгдсэн байна. - ТЭЦ-4-ийн 100 МВт-ын өргөтгөлийн ажлын 70 сая ам.долларыг ОХУ-ын Внешэкономбанкнаас дахин санхүүжүүлэхээр Санамж бичиг зурагдаж, хэлэлцээр хийж байна. Төрөөс орон сууцны талаар баримтлах бодлоготой уялдуулан “Төрийн орон сууцны корпораци”-ийн үйл ажиллагааг эхлүүлэхэд шаардагдах хөрөнгө. Иргэдээ хямд, сайн чанартай орон сууцаар хангах зорилгоор Үндэсний компаниудтай гэрээ байгуулан ажиллаж байна. Буянт-Ухаа-1 хороолол ашиглалтанд орсон. Аймгийн төвүүдэд тус бүр 1000 айлын орон сууцны хөтөлбөр хэрэгжиж эхэлсэн.

24


5

Цахилгаан станцууд ТТЦС, ЭГУЦС /

$50.0 сая

1/3-ээс бага

Төслийн бэлтгэл буюу хөрөнгө оруулалт босгох үе шатны санхүүжилт бөгөөд хөрөнгө оруулалт шийдэгдсэнээр бүрэн эргэн төлөгдөнө. ТТ-ГС чиглэлийн 267 км замын урдчилсан ТЭЗҮ-ээр төсөвт өртөг нь 700 сая ам.доллар болсон. Шинэ Төмөр Зам төсөлд Засгийн газрын 51 хувийн эзэмшлийн хөрөнгө оруулалт бөгөөд одоогоор үлдсэн 49 хувийн хөрөнгө оруулагчдыг эцэслээгүй байна. Хувийн хэвшилд олгож буй энэхүү санхүүжилт нь нийт төслийн өртгийн 1/3-ээс хэтрэхгүй байна.

/

6

Шинэ төмөр зам төсөл

$200.0 сая

28.6%

7

Дотоодын арматур, төмрийн хүдрийн нойтон баяжмал үйлдвэрлэх төсөл

$50 сая

32.9%

8

ХАА, Хөнгөн үйлдвэрийн 5 салбарын төслүүд

$172.4 сая

33.3%

Голомт банкаар дамжуулан төсөл тус бүрийн 1/3-ээс илүүгүй хувийг санхүүжүүлж байгаа.

9

Байшин Үйлдвэрлэх Комбинат – 1 төсөл

$14 сая

32.4%

10

"Чингис Хаан" Боинг 767 онгоцын худалдан авалт

$115 сая

-

Хувийн хэвшилд олгож буй энэхүү санхүүжилт нь нийт төслийн өртгийн 1/3-ээс хэтрэхгүй байна. Үлдсэн 2/3-ийг компани өөрөө болон Германы Коммерц банкны эх үүсвэрээр шийдсэн. “Гүүрэн” буюу түр санхүүжилт тул эргэн төлөгдсөн

Эх сурвалж: Хөгжлийн банк

Дээрх хүснэгтээс харвал тус бондын хөрөнгөөр гол төлөв дэд бүтэц, зам тээвэртэй холбоотой төслүүдэд санхүүжилт хийгдэж байгаа нь харагдаж байна. Дийлэнх төсөл нь эдийн засгийн үр ашигтай байна. Мөн дээрх хүснэгтээс үзвэл Чингис бондын хөрөнгөөс зарцуулж буй эдгээр 10 төслийн 2 нь төгрөгөөр буюу нийт 770 тэрбум, үлдсэн 8 төсөл нь ам.доллараар буюу нийт 1023.8 сая ам.доллараар санхүүжигдсэн байгаа нь харагдаж байна. Мөн тус бондын хөрөнгөөс ЗГ-ын 2011 оны 336, 2012 оны 47, 110, 2013 оны 80, 81, 82, 118, 124, 126, 141, 180, 263, 285 дугаар тогтоолуудаар батлагдсан авто зам, инженерийн дэд бүтэц, эрчим хүч, төмөр зам, техник төхөөрөмжийн шинэчлэлт, барилгын материалын үйлдвэрлэл, уул уурхай, агаарын тээвэр, орон сууцны барилга

25


зэрэг салбарын 204 төсөлд 2.0 их наяд төгрөгийн санхүүжилт батлагдсан ба үүнээс 2013 оны 10 дугаар сарын 22-ны байдлаар 837.9 тэрбум төгрөгийн санхүүжилтийг олгоод байна. Төслүүдийн нийгмийн болон эдийн засгийн үр ашигт байдал Хүснэгт №6 Чингис бондын төслүүд 1

Аймгийн төвүүдийг холбох ОНын авто замын төсөл

2

Гудамж төсөл Төрийн орон сууцны 3 корпорацийн төсөл 4 УБ хотын суурь дэд бүтэц Цахилгаан станцууд /ТТЦС, 5 ЭГУЦС/ 6 Шинэ төмөр зам төсөл Дотоодын арматур, төмрийн 7 хүдрийн нойтон баяжмал үйлдвэрлэх төсөл ХАА, Хөнгөн үйлдвэрийн 5 8 салбарын төслүүд Байшин Үйлдвэрлэх Комбинат – 9 1 төсөл "Чингис Хаан" Боинг 767 10 онгоцын худалдан авалт Нийт дүн

Aм.доллар

Хувь

353

23.5

200

13.3

100

6.7

124

8.2

50

3.3

200

13.3

172.4

11.5

172.4

11.5

14

0.9

115

7.7

1500

100

Үр ашгийн төрөл (Хувь)

43.5

Нийгмийн үр ашигтай төсөл

56.5

Эдийн засгийн үр ашигтай төсөл

100

Дээрх тооцоноос харвал эхний 3 төсөл нь нийгмийн үр ашиг өндөр, харин эдийн засгийн үр ашиг багтай байгаа ба эдгээр төсөлд шаардагдаж буй нийт санхүүжилт нь 653 сая ам.доллар (1,055,090 тэрбум төгрөг) байгаа нь Чингис бондын нийт санхүүжилтийн 43.5 хувийг бүрдүүлж байна. Харин бусад төслүүдийн хувьд үлдсэн 56.5 бувь буюу 847 сая ам.доллар (1.370.361 тэрбум төгрөг) байна. Өөрөөр хэлбэл тус бондын эргэн төлөлтийг хийхийн тулд бид нийгмийн үр ашигтай төслүүдийг түр хойшлуулж харин эдийн засгийн үр ашигтай бусад төслүүдэд санхүүжилт хийх хэрэгтэй байна. “Чингис бонд”-ын зарцуулалт Диаграм № 1

26


Чингис бондын санхүүжилт хийгдсэн төсөл хөтөлбөрүүдээс 24.9 хувийг аймгийн төвүүд болон Улаанбаатарын хотын авто замын бүтээн байгуулалтанд, 13.5 хувийг гудамж төсөл 8.8 хувийг нийслэлийн гэр хороололын дахин төлөвлөлт, 3.4 таван толгойн станц 0.9 хувийг орон сууцжуулах ажил гэх мэт нийгмийн салбарт зарцуулж байна. Энэ нь нийт Чингис бондын санхүүжилтийн 59 хувийг эзлэж байгаа бөгөөд нийгмийн салбарт зарцуулсан хөрөнгийг улсын төсвийн орлогоос эргэн төлөхөөр тусгагдсан байна.

Үүнийг графикаар илэрхийлвэл: Чингис бондын эргэн төлөлт График №5

Эх сурвалж: ҮАГ-ын Гадаад зээл, тусламжийн судалгаа 2014

Иймд улсын төсвийн орлогын ачаалал Чингис бондын эргэн төлөлтийн үеэр нэмэгдэх хандлагатай байгаа нь харагдаж байна. Гэсэн хэдий ч үйлдвэрлэлийн дэд

27


бүтцийн асуудал шийдвэрлэгдэх нь төсвийн орлогыг нэмэгдүүлэх зөв зүйтэй алхам юм. Эдийн засаг болон нийгмийн салбарын төсөл хөтөлбөрүүдэд засгийн газрын тогтоолын

дагуу Чингис

бондын

хөрөнгийн

санхүүжилт

дараах

байдлаар

хуваарилагдсан байна.

Чингис

бондын

хөрөнгөөр

санхүүжигдэж байгаа

төсөл

хөтөлбөрүүдийг

чиглэлээр нь авч үзвэл: Хүснэгт №7 Төслийн зориулалт

1 2 3 4

5 6 7 8 9

Улсын төсвөөс эргэн төлөгдөх Авто зам Дэд бүтэц Цахилгаан станц Төмөр зам Төслөөс эргэн төлөгдөх Техник, тоног төхөөрөмжийн шинэчлэл Барилгын материалын үйлдвэрлэл Агаарын тээвэр Уул уурхай Орон сууцны барилга Нийт

Засгийн газраас баталсан Төслийн тоо 198 104 52.5 1 1 6

Дүн 1417.1 901.4 92 83.1 332.6 585

2 1 1 1 1 204

207.7 23.3 41.6 83.1 166.3 2002.1

Хөгжлийн олгосон Төслийн тоо 198 104 100 1 1

банкнаас

2 1 0 0 1 202

207.2 23.3 0 0 20 765

Дүн 451.5 257.3 92 3.2 138.5 313.5

28


1. Экспортыг нэмэгдүүлэх, импортыг орлох бараа бүтээгдэхүүн, үйлдвэрлэл үйлчилгээнд 908 тэрбум төгрөг буюу 37.5 хувь 2. Нийслэлийн

эдийн засаг,

нийгмийн хөгжлийг

түргэтгэх

төслүүдийн

хэрэгжүүлэхэд 809 тэрбум төгрөг буюу 33 хувь 3. Хот, хөдөөгийн тэнцвэртэй хөгжлийг түргэтгэхэд зориулсан төслүүдийг 598.5 тэрбум төгрөг буюу 20.8 хувийн хөрөнгө оруулалтыг санхүүжүүлжээ. Монгол улсын үйлдвэрлэл, бүтээн байгуулалт нь хөгжлийн гол гарц бөгөөд экспорт дэмжих, импортыг орлох 888 хөтөлбөрийн хүрээнд нийт 106 төсөлд санхүүжилт хийгджээ. Үүнээс импортыг орлох 91 төсөлд, экспортыг орлох 15 төсөлд Чингис бондын хөрөнгөнөөс санхүүжилтийг хийсэн байна.26 Монгол улсын ган болон төмрийн бүтээгдэхүүний жилийн нийт хэрэгцээ 300аад мянган тонн бөгөөд үүний 80 гаруй хувийг өмнөд хөршөөс импортолж байна. Импортыг орлох төслийн хүрээнд “Барилгын арматур төмөр” Эрдэнэт хотод энэ төсөл амжилттай хэрэгжиж эхэлснээр импортын хараат байдлаас гарах, барилгын арматурын импортын хэрэглээг багасгаж, хэрэгцээт зах зээлийн дийлэнхи хувийг дотоодоосоо хангах боломжтой болох юм. Мөн барилгын салбарын үндсэн түүхий эд болох цемент нь импортын бараа бүтээгдэхүүний дийлэнхи хувийг эзэлж байна. Тэгвэл Хөтлийн “Цемент-Шохой” үйлдвэрлэлд Чингис бондын хөрөнгөнөөс санхүүжилт хийснээр дотоодын нийт хэрэгцээний 50 хувийг хангалттай нийлүүлэх хэмжээнд хүрсэн байна. Экспортыг дэмжих чиглэлд бог малын өлөн гэдэс боловсруулах цех, ноос, хөөвөр болон ноолууран сүлжмэл бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл, адууны өлөн гэдэс боловсруулах, эсгий үйлдвэрлэл, малын гаралтай түүхий эд боловсруулах үйлдвэрлэл, чацарганы үйлдвэрлэл гэх мэт төсөл хөтөлбөрүүдэд санхүүжилт хийгдэж байна. Үүний үр дүнд монгол улсын экспорт нэмэгдэж, импорт буурч байгаа таатай мэдээлэл харагдаж байна. 2014 оны эхний 10 сарын байдлаар: Экспорт Зураг № 1

32.3 % өссөн Импорт 16.2 % буурсан

26 ҮАГ-ын Гадаад зээл, тусламжийн судалгаа 2014

29


Эх сурвалж: Үндэстний тойм сэтгүүл 2015 он №2

Гадаадын зээлийг дунд хугацаанд эргэн төлөгдөх нөхцөлтэй, жижиг дунд үйлдвэрлэл, үндэсний үйлдвэрлэлээ дэмжихэд чиглүүлж байна. 2008 онд дөнгөж 720 хүүхдийн цэцэрлэг, 3930 хүүхдийн сургууль ашиглалтад орж байсан бол зөвхөн 2014 онд түүнээс 8 дахин их буюу 5500 хүүхдийн цэцэрлэг , 9896 хүүхдийн сургуулийг

шинээр

ашиглалтад оруулаад

байна. 2015 онд

үүнийгээ улам

ахиулахаар ажиллаж байна. Засгийн газраас орон сууцны зээлийн санхүүжилт, цахилгаан станцууд, шинэ төмөр замын төсөл, сумын төвийн шинэчлэл, “Гудамж” төсөл, аймаг нийслэлийг хатуу хучилттай авто замаар холбох төслүүдэд анхаарал төвлөрүүлж ажилласан нь улс орны өмнө тулгамдсан асуудлыг богино хугацаанд хөрөнгө оруулалтаар дэмжсэн.27 Чингис бондын зарцуулалт нийгэм, эдийн засгийн олон салбарт зарцуулагдаж байгаа бөгөөд энэ талаарх дэлгэрэнгүй мэдээлэл, үр ашгийг тооцох боломж тун хязгаарлагдмал байна. Ямартай ч үйлдвэрлэл бүтээн байгуулалт явагдаж байгааг гадаад худалдааны тэр дундаа экспорт, импортын мэдээлэлээр төлөөлүүлэн авч үзлээ. Түүнчлэн нийгмийн салбарын бүтээн байгуулалт нь үйлдвэрлэлийн гол хөшүүрэг болж байна. Монгол улсын эдийн засагт дөрвөн үндсэн салбар маш их үүрэг гүйцэтгэдэг. Эдгээр салбарын өсөлт, өөрчлөлт эдийн засгийн үндсэн үзүүлэлтэнд маш хүчтэй нөлөөлийг үзүүлдэг. ДНБ салбараар, хувиар График №6

27 Монгол улсын ЗГ-ын мэдээлэл

30


Эх сурвалж: www.nso.mn

Эдгээр салбарууд болон бусад эдийн засгийн салбаруудад оруулсан Чингис бондын хөрөнгийн санхүүжилт ямар түвшинд явагдаж байгааг авч үзвэл:

График №7

Уул уурхайн салбарт 2013 болон 2014 оны байдлаар Чингис бондоос санхүүжилт хийгдээгүй байна. Энэ нь тухайн салбар дахь гадаадын шууд хөрөнгө оруулалттын үйл ажиллагаа болон төсөл хөтөлбөрүүд нь тусдаа санхүүжилт орж

31


байдагтай холбоотой болов уу. Харин ХАА-н салбарт 2013 онд 270.7 тэрбум төгрөгийг санхүүжилт хийгдсэн байна. Үйлдвэрлэлийн салбарт 2013 онд 22 тэрбум төгрөг, 2014 онд 215.7 тэрбум төгрөгийн санхүүжилт хийгдсэн байгаа нь голлох үндсэн салбараа дэмжсэн сайн үзүүлэлт юм. Эдгээр салбаруудаас гадна авто зам, төмөр зам зэрэг дэд бүтцийн салбаруудад хөрөнгө оруулжээ. Чингис бондын хөрөнгөнөөс төгрөгт шилжүүлсэн дүнгээр 2 их наяд 490 тэрбум төгрөгийн эх үүсвэр Хөгжлийн банкинд төвлөрснөөс 2 их наяд 431.1 тэрбум төгрөгийг (Чингис бондын 97.6 хувь) Засгийн газрын 16 тогтоолын дагуу 12 багц төсөл, хөтөлбөрт олгосон байна. Үүнээс 1 их наяд 509.4 тэрбум төгрөгийг (62 хувь) улсын төсвийн орлогоос эргэн төлөх, 921.7 тэрбум төгрөгийг буюу 38 хувийг зээл олгосон төслийн орлогоос эргэн төлөхөөр хуваарилсан. Одоогоор Чингис бондын үлдэгдэл 58.9 тэрбум төгрөг (Чингис бондын 2.4 хувь) байна28. Чингис бондоор санхүүжигдэж байгаа топ 5 төсөлд “Гацуурт” компанийн газар тариалан, мал аж ахуйн салбарт нэвтрүүлсэн техник, технологийн шинэчлэл, бүтээн байгуулалт, Дулааны IV цахилгаан станцын суурилагдсан хүчин чадлыг 123 МВт-аар өргөтгөх төсөл, Хөтөлийн “Цемент-шохой” компанийн хуурай аргын технологи нэвтрүүлсэн үйлдвэрлэлд тус тус орсон байна. “ДЦС-IV” ТӨХК нь төвийн бүсийн цахилгааны 70 хувь, Улаанбаатар хотын дулааны эрчим хүчний хэрэглээний 65 хувийг дангаар хангаж байгаа төдийгүй монгол улсын цахилгаан эрчим хүчний хэрэглээ сүүлийн жилүүдэд 8-10 хувиар өсч, огцом нэмэгдэж байгаагаас үүдэн 2012-2013 оноос эхлэн төвийн эрчим хүчний систем хүчин чадлын дутагдалд ороод байв. Энэхүү хэрэглээний өсөлтийг хамгийн богино хугацаанд, хамгийн бага зардлаар хангах оновчтой хувилбар бол “ДЦС-IV” ТӨХК-ийн суурилагдсан хүчин чадлын цахилгаанаар 123 МВт, дулаанаар 188Гкал/цаар өргөтгөх төсөл байсан бөгөөд 2012 оноос эхлүүлсэн бөгөөд Хөгжлийн банк хөнгөлөлттэй зээл хэлбэрээр санхүүжилт хийсэн байна. IV цахилгаан станцын хүчин чадлыг Т-120/130-130-8МО турбинаар буюу цахилгаанаар 123 мВт, дулаанаар 188 Гкал/цагаар өргөтгөх төсөл нь хамгийн оновчтой хувилбар байсан байна. Тиймээс Монгол Улсын Засгийн Газрын 2012 оны 99, 119 тоот тогтоолын хүрээнд бондын санхүүжилтээр “ДЦС-4″ ТӨХК-ийн хүчин 28 Эх сурвалж: www.bond.mn

32


чадлыг 123 МВт-аар өргөтгөх зорилготой 70.0 сая ам.долларын өртөг бүхий төслийн барилга угсралтын ажлын дараах турбины туршилт, тохируулгын ажлыг эхлүүлэн, өнгөрсөн оны сүүлээр туршилт, тохируулгын ажил амжилттай хэрэгжсэнтэй холбогдуулан албан ёсоор нээсэн билээ. Энэхүү төслийн үр дүнд тус станцын цахилгаан эрчим хүчний жилийн үйлдвэрлэл 500 сая гаруй кВт.цаг буюу 250 мянган айл өрх, дулааны жилийн үйлдвэрлэл 400 мянган Гкал/ц-аар буюу 15 мянга гаруй айл өрхийг хангахуйц хэмжээгээр нэмэгдэх эдийн засгийн ач холбогдолтой. Түүнчлэн төслийн үр дүнд станцын дотоод хэрэгцээний цахилгаан эрчим хүчний хэмжээ 2 хувиар буурч байгаа бөгөөд одоогийн тарифаар тооцоход жилд 25.8 тэрбум төгрөгийн бодит орлого олох боломж бүрдэж байгаа юм. Харин Хөтөлийн “Цемент-Шохой”-н үйлдвэрийн хувьд Хөгжлийн банкнаас “Шинэ бүтээн байгуулалт” дунд хугацааны зорилтот хөтөлбөрийн хүрээнд 61.3 сая ам.долларын санхүүжилт хийж, тус үйлвэрийг бүрэн ашиглалтад оруулахад хамгийн их хувь нэмэр оруулсан. Учир нь үндэсний хөрөнгө оруулагч “Бэйзмент” ХХК-ийн 2001 оноос өөрсдийн хөрөнгөөр технологийн шинэчлэл хийж эхлүүлсэн байсан юм. Хэдийгээр энэхүү төсөл нь стратегийн өндөр ач холбогдолтой төсөл бөгөөд төслийг хэрэгжүүлснээр Монгол улс жилдээ нэг сая тонн цемент үйлдвэрлэн, дотоодын цементийн хэрэгцээний 40 хувь орчим хувийг хангах боломжтой гэж үзэж байсан ч үндэсний хөрөнгө оруулагч аж ахуйн нэгж дангаараа санхүүжилт хийнэ гэдэг амаргүй даваа. Тиймээс барилгын материалын гол түүхий эд болох цементийг дотооддоо хямд үнээр нийлүүлэх эдийн засгийн үр өгөөжийг нь тооцож үзсэний үндсэн дээр Хөгжлийн банк дээрх хөрөнгө оруулалтыг энэхүү төсөлд оруулсан. Энэ мэтчилэн бондын хөрөнгөөр шаардлагатай төсөл хөтөлбөрүүдийг санхүүжүүлсээр одоо Хөгжлийн банкны үйл ажиллагаа жигдэрч, хөрөнгө оруулагчдад ч танигдан, ашигтай ажиллаж эхэлжээ. Ашигтай гэдэг нь тус банк 2011, 2012 онд санхүүгийн эх үүсвэр муутайгаас болж зургаан тэрбум орчим төгрөгийн хуримтлагдсан алдагдалтай ажилласан байдаг.

33


Харин 2013 оноос ашигтай ажиллаж, татварын өмнөх ашиг тухайн онд 35 тэрбум төгрөгт хүрч, 2014 оны сүүлээр 150 тэрбум төгрөг давсан үзүүлэлттэй гарчээ. Энэ нь бондын хөрөнгөөр чанартай санхүүжилт хийж, олгосон зээлийнхээ эргэн төлөлтийг хангаж чадаж байгаагийн илэрхийлэл юм. Чингис бондоор санхүүжигдэж байгаа авто замын төслийн хувьд орон нутаг, гудамж төсөл, хүй долоон худагт баригдаж буй авто замын төсөл болон орон сууцны хотхон, хорооллын дэд бүтцийг хөгжүүлэх зорилгоор 2013-2014 онуудад нийт 133 төрлийн авто замын төсөл хэрэгжүүлсэн байна.

Чингис бондор санхүүжигдэж буй авто замын төсөл, төслийн тоогоор График №8

Эх сурвалж: Судлаачийн тооцоолол

Эдгээр 133 төрлийн авто замын төслийн 18 төсөл нь (13.5 хувь) орон нутагт, 78 төсөл нь (58.6 хувь) гудамж төсөлд, 14 төсөл нь (10.5 хувь) хүй долоон худагт

34


баригдаж буй авто замын төслүүд байгаа бол үлдсэн 23 төсөл нь (17.3 хувь) орон сууцны хотхон, хорооллын дэд бүтэцтэй холбоотой авто замын төслүүд байна. Өөрөөр хэлбэл тус бондоор хэрэгжүүлж буй авто замын нийт төслийг тоогоор нь авч үзвэл гудамж төсөлд хамгийн их хувь нь зарцуулагдсан байна Чингис бондын авто замын төслүүдийн санхүүжилт Хүснэгт №8 Авто замын төслийн төрөл Орон нутаг Гудамж төсөл Хүй долоон худаг Орон сууцны хотхон, хорооллын дэд бүтэц Нийт дүн

2013 он Тэрбум Хувь 187909.4 47.2 196964 49.5 10422.5 2.6

2014 он Тэрбум Хувь 65790.4 34.8 102799 54.3 120.7 0.1

253699.8 299762.8 10543.2

43.2 51.0 1.8

Нийт дүн

2759.9

0.7

20587.9

10.9

23347.8

4.0

398055.7

100

189297.9

100

587353.7

100

Эх сурвалж: Судлаачийн тооцоолол

Чингис бондоор хэрэгжүүлж буй 133 төрлийн авто замын төслийн хүрээнд 2013 онд 398 тэрбум төгрөгийн санхүүжилтээр 724 км хатуу хучилттай авто зам, 2014 онд 189.3 тэрбум төгрөгийн санхүүжилтээр 633 км хатуу хучилттай авто зам барьж ашиглалтанд оруулжээ. Өөрөөр хэлбэл тус төслийн хүрээнд нийт 587.3 тэрбум төгрөгийн санхүүжилт бүхий 1357 км хатуу хучилттай авто замыг 2013-2014 онуудад барьж гүйцэтгэсэн байна. Авто замын санхүүжилтээр хэрэгжүүлж буй 587.3 тэрбум төгрөгийн санхүүжилтээс 299.7 тэрбум төгрөгийг (51 хувь) гудамж төсөлд,

253.6 тэрбум

төгрөгийг (43.2 хувь) орон нутагт баригдаж буй авто замын төсөлд, 23.3 тэрбум төгрөгийг (4 хувь) орон сууцны хотхон, хорооллын дэд бүтэц байгуулах төсөлд зарцуулсан бол үлдсэн 10.5 тэрбум төгрөгийг (1.8 хувь) хүй долоон худагт баригдаж буй авто замын төслүүдэд зарцуулсан байна. Хамгийн өндөр санхүүжилттэй топ 10 авто замын төсөл, тэрбум төгрөг Хүснэгт№9 № 1 2

Гүйцэтгэгч компани

Төслийн чиглэл

Арж ХХК

Гудамж төсөл

капитал

Шинжиан жэнгун житуа

Гудамж төсөл

Төслийн нэр Өндөрхаан-Мөнххаан-Баруун Урт чиглэлийн авто зам 132.6 км Мандалговь-Даланзадгад чиглэлийн авто зам 163 км

2013

2014

Нийт өртөг

Эзлэх хувь

17.9

15.7

33.6

5.7

31.4

2.1

33.4

5.7

35


ХХК 3 4 5 6 7 8 9

Монгол хурдны зам ХХК Шинжиан шинфа ХХК Эйч Кэй Би ХХК Шинжиан шинфа ХХК Монроуд ХХК Шинжиан шинфа ХХК Алтайн зам ХХК

Гудамж төсөл Орон нутаг Гудамж төсөл Гудамж төсөл Орон нутаг Гудамж төсөл Орон нутаг Орон нутаг

1 Ялгуусан ХХК 0 Нийт дүн Эх сурвалж: www.bond.mn

Улаанбаатар-Мандалговь чиглэлийн авто зам 104 км Улаангом-Хяргас нуур чиглэлийн авто зам 85 км Тариалан-Мөрөн чиглэлийн авто зам 79 км Баянхонгор-Алтай чиглэлийн зам 128 км Солонготын даваа авто зам 100 км Улаангом-Наранбүлаг чиглэлийн авто зам барилга 90 км Манхан-Дарви чиглэлийн зам 100 км Мандалговь-Даланзадгад чиглэлийн авто зам 83 км 1064.6 км авто зам

24.7

8.4

33.2

5.6

26.6

1.9

28.5

4.9

22.4

4.8

27.3

4.6

21.7

2.8

24.5

4.2

13.9

9.3

23.2

3.9

13.4

9.2

22.6

3.9

17.1

4.4

21.5

3.7

15.8

5.7

21.5

3.7

204.9

64.4

269.3

45.9

Чингис бондоор санхүүжигдэж буй 133 төрлийн авто замын төслүүдээс хамгийн өндөр санхүүжилттэй топ 10 төслийн санхүүжилт 269.3 тэрбум төгрөг байгаа нь тус бондоос нийт авто замын төсөлд зарцуулагдаж байгаа 587.3 тэрбум төгрөгийн санхүүжилтийн 45.9 хувийг бүрдүүлж байна. Мөн дээрх 10 төсөл нь Чингис бондын санхүүжилтээр хийгдэх нийт 1357 км авто замын 78.4 хувийг бүрдүүлж байгаа буюу 1064.6 км авто замын ажил болж байна. 1 км авто замд зарцуулагдаж буй дундаж зардал, сая төгрөг График №9

36


Эх сурвалж: Судлаачийн тооцоолол

Чингис бондоор санхүүжигдэж буй замын төслүүдийн топ 10 төслийн хувьд 1 км авто зам барихад дунджаар 260.7 сая төгрөг зарцуулж байна. Эдгээр төслүүдээс 1 км зам барихад хамгийн өндөр зардал зарцуулж байгаа нь Эйч Кэй Би ХХК-ийн гудамж төслийн хүрээнд баригдаж буй Тариалан-Мөрөн чиглэлийн 79 км авто зам байгаа (1 км зам барихад ойролцоогоор 345.4 сая төгрөг) бол хамгийн бага зардал зарцуулж байгаа нь Шинжиан шинфа ХХК-ийн гүйцэтгэж буй Улаангом-Хяргас нуур чиглэлийн 85 км авто зам (1 км зам барихад ойролцоогоор 191.2 сая төгрөг) байна. Харин Чингис бондоор санхүүжигдэж байгаа авто замын нийт санхүүжилт болох 587 тэрбум төгрөгийг тус санхүүжилтийн хүрээнд хийгдэж буй 1357 км авто замд харьцуулбал 1 км авто замд ойролцоогоор 587.3 сая төгрөг ногдож байна.

2.2.2

Засгийн газрын гадаад өрийн эдийн засагт үзүүлэх нөлөө

Аливаа зүйлд эерэг, сөрөг нөлөө байдгийн адил анх удаа гаргаж буй Засгийн газрын бондын санхүүжилт манай улсын эдийн засаг, санхүүд эерэг, сөрөг нөлөө үзүүлнэ. Асуудлын гол нь эерэг нөлөө хэрхэн бий болгох, сөрөг нөлөөнөөс хэрхэн урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээг цаг алдалгүй хэрэгжүүлэх явдал юм. Аливаа улсын бүтээн байгуулалт, хөгжил дэвшил нь түүнийг санхүүжүүлэх санхүүгийн эх үүсвэрээс ихээхэн шалтгаалдаг. Хөрөнгө мөнгөгүй гэсэн шалтгаанаар олон жил их бүтээн байгуулалтын үйл ажиллагаа зогсонги байдалтай явж ирсэн. Харин 2012 онд монгол улс дэлхийн улс, орнуудын Засгийн газруудын түгээмэл хэрэглэдэг “Бонд”-ын санхүүжилтийг сонгосон. XVII зууны үед дайныг санхүүжүүлэх эх үүсвэр олох зорилгоор Европын улсуудад анх хэрэглэж байсан Засгийн газрын бонд өнөө үед улс, орнуудын Засгийн газрын төсвийн зардлаа санхүүжүүлэх хэрэгсэл болон ашиглагдаж байна. Дэлхийн түүхэнд гарсан томоохон хямралуудын шалтгааныг судлан үзвэл XIX зууны хямралын долоо орчим хувь, XX зууны хямралын 10 орчим, XXI зууны хямралын 12 орчим хувь улсын өр байжээ.

37


Эндээс үзвэл улсын өрийн хэмжээ нэмэгдэх нь санхүүгийн хямрал үүсгэх шалтгаан болох ба сүүлийн жилүүдэд үзүүлэх нөлөө нь улам бүр нэмэгдэж байна. Тухайлбал, 1807 оноос хойш үргэлжилсэн Gunboat-ын дайныг санхүүжүүлснээс 1813 онд Дани улс олон улсын санхүүгийн зах зээлд гаргасан бондын өрөө төлөх боломжгүй болж, улмаар төсвийн хэт их хэмжээний алдагдалд орж байсан, 1980 оны Латин Америкийн Мексикт зээлүүлсэн өрөөс үүдэлтэй санхүүгийн хямрал, 2010 оны Европын холбооны Португал, Ирланд, Грек, Испани, Бельги улсын Засгийн газрын өрөөс улбаатай эдийн засгийн уналтуудыг нэрлэж болно. Эндээс бондын санхүүжилт нь улсын санхүүгийн системийг унагах хэмжээний эрсдэлтэй хэрэгсэл гэж дүгнэж болохоор байна. Дэлхий дээр 85 их наяд ам.долларын Засгийн газрын бонд байдаг гэсэн статистик байдаг. Бондын санхүүжилтийг үр ашигтай зарцуулж, эдийн засгийн өсөлтөө нэмэгдүүлж байгаа улс, орнууд ч олон байна. Тиймээс бид түүхэнд гарч байсан эдгээр муу кейсийг давтах биш харин үр ашгаа өгөх төслүүдийг л санхүүжүүлэх хэрэгтэй. Бонд нь өрийн нэг хэлбэр ба тухайн өрийг төлөх хэмжээний үйл ажиллагаа явуулахгүй бол үр ашигтай төсөл, хөтөлбөрүүдийг санхүүжүүлээгүй тохиолдолд монгол улс өрийн дарамтад орох, улмаар дараагийн санхүүгийн хямрал үүсгэх гол шалтгаан болж болзошгүй юм. Чингис бондын хүүний төлбөрт бид жилд 75.0 сая ам.доллар буюу 108.0 тэрбум төгрөг, өдөрт 208.3 мянган ам.доллар буюу 300.0 сая төгрөг төлнө. Чингис бондын хүүний төлбөрийн тооцоолол Хүснэгт №10

Хугацааны ангилал

Хүүний төлбөрийн хэмжээ, мян. ам.доллар

Жилд Хагас жилд Сард Өдөрт Тайлбар: USD/MNT=1440 гэж тооцвол

75,000 37,500 6,250 208

Хүүний төлбөрийн хэмжээ, сая.төгрөг 108,000,000 54,000,000 9,000,000 300,000

Тиймээс санхүүжүүлэх төсөлд тавих гол шалгуур нь хүүний төлбөрийг бүрэн нөхөөд ашигтай байх шаардлагатай болж байна.

38


Бондуудын эргэн төлөлтийн чадавхийн төсөөлөлт /Чингис бонд + ХБ-ны 580 саяын бонд Хүснэгт №11 Он ДНБ, оны үнээр, тэрбум төгрөг ДНБ-ий өсөлт, оны үнээр, хувь Нэгдсэн төсөв, тэрбум төгрөг Нэгдсэн төсөв ДНБ, хувь Нэгдсэн төсвийн хөрөнгийн зардал, тэрбум төгрөг Бондын хөрөнгө оруулалт, тэрбум төгрөг Нэгдсэн төсвийн хөрөнгийн зардал + бондын хөрөнгө оруулалт, тэрбум төгрөг Төсвөөс төлөх ЧБ, ХБ-ны бондын хүү + эргэн төлөлт, тэрбум төгрөг Бондуудын хүү + эргэн төлөлт төсвийн хөрөнгийн зардал, хувь Бондуудын хүү + эргэн төлөлт нийт хөрөнгө

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

2021

2022

21,213.3

25,456.1

30,547.3

36,656.7

42,155.3

48,478.54

55,750.3

64,112.8

73,729.8

20.87

20.00

20.00

20.00

15.00

15.00

15.00

15.00

15.00

7,293.9

8,696.8

10,041.8

11,287.2

12,122.7

13,020.1

13,983.8

15,018.9

16,130.7

34.38

34.16

32.87

30.79

28.76

26.86

25.08

23.43

21.88

2,006.20

2,809.80

3,246.30

3,286.02

3,529.25

3,790.50

4,071.08

4,372.43

4,696.09

2,174.5

2,200.0

2,200.0

2,200.0

2,500.0

2,500.0

2,500.0

2,500.0

2,500.0

4,180.7

5,009.8

5,446.3

5,486.0

6,029.3

6,290.5

6,571.1

6,872.4

7,196.1

62.2

100.9

101.5

526.0

68.1

68.1

68.3

68.1

1,164.9

3.10

3.59

3.13

16.01

1.93

1.80

1.68

1.56

24.81

1.49

2.01

1.86

9.59

1.13

1.08

1.04

0.99

16.19

39


оруулалт, хувь Бондуудын хүү + эргэн төлөлт нэгдсэн төсөв, хувь Бондуудын хүү + эргэн төлөлт ДНБ оны үнээр, хувь

0.85

1.16

1.01

4.66

0.56

0.52

0.49

0.45

7.22

0.29

0.40

0.33

1.43

0.16

0.14

0.12

0.11

1.58

ДНБ 2014 оноос 21,213,39 тэр бум төгрөг байснаас 2022 онд 73,729,80 тэрбум төгрөг болж өссөн байна. ДНБ-ний өсөлт нь 2014 онд 20,87 хувь байсанаа 15 хувь болтлоо буурсан байна. Нийт нэгдсэн төсөв нь 7,293,90 тэрбум байснаа 2022 онд 16,130,69 тэрбум төгрөг болж өссөн байна.

2013 оны жилийн эцийн байдлаарх өрийн тогтвортой байдлын үзүүлэлтүүд Хүснэгт №12 Үзүүлэлт Гадаад Өр/Нэрлэсэн ДНБ Гадаад Өр/Экспорт Гадаад Өр/ЗГ-ын орлого Өрийн үйлчилгээ/Экспорт Өрийн үйлчилгээ/ЗГ-ын орлого

2013 онд

Сэрэмжлэх

( хувь) 34.7 77 103.6 2.9 3.9

түвшин (хувь) 40 150 250 20 20

Эх сурвалж: Сангийн яамнаас гаргадаг тайлан мэдээ

2013 оны эцсийн байдлаар гадаад өр ба дотоодын нийт бүтээгдэхүүний харьцаа 34,7% ( сэрэмжүүлэх түвшин 40% ) гадаад өр ба экспорт 77 % (сэрэмжүүлэх түвшин 150%) байгаа хэдий ч эдгээр үзүүлэлтүүд нэмэгдэх төлөвтэй байна. Чингис бондын эдийн засагт үзүүлэх эерэг нөлөө Бондын санхүүжилт орж ирэх үед мөнгөний нийлүүлэлт, гадаад валютын нийлүүлэлт нэмэгдэнэ. Мөнгөний нийлүүлэлтийн өсөлт нь эдийн засгийн өсөлтийг бий болгох, хүүний түвшинг бууруулах, ажил эрхлэлтийг нэмэгдүүлэх, гадаад валютын ханшийг сулруулах, төгрөгийн ханшийг чангаруулах зэрэг эерэг нөлөөг эдийн засаг, санхүүгийн системд үзүүлж болох юм. Ингэж эерэг нөлөө үзүүлэх эсэх нь төрийн бодлого, төслүүдийн үр ашиг, хэрэгжилтэд тавих хяналт зэргээс ихээхэн шалтгаална.

40


Чингис бондын эдийн засагт үзүүлэх сөрөг нөлөө Бондын хүүний төлбөрийг хагас жил бүр валютаар хөрөнгө оруулагчдад төлөх ба төлбөр хийх хугацаанд тодорхой хэмжээний валют гадагшилж, нийлүүлэлт буурах юм. Таван жилийн хугацаатай бондын үндсэн төлбөрийг 2018 онд, арван жилийн хугацаатай бондын үндсэн төлбөрийг 2023 онд төлөх ба энэ үеүдэд мөн л валютын нийлүүлэлт буурна. Валютын нийлүүлэлт буурах нь төгрөгийн ханшийг сулруулах аюултай юм. Бондын төлбөр хийгдэх дээрх хугацаанд валютын ханш огцом унавал үүнээс үүдэн санхүүгийн хямрал үүсгэж болзошгүй юм. Тухайлбал, 1997 оны Азийн санхүүгийн хямралын гол шалтгаан нь гадаад валютын нийлүүлэлт бууралтаас үүдэлтэй дотоодын валютын ханшийн огцом уналт байсан. Тиймээс төлбөр хийгдэх үеүдэд валютын нийлүүлэлтийг тогтвортой барих, дотоодын үйлдвэрлэл, экспорт нэмэгдүүлэх замаар төгрөгийн ханшийн тогтвортой байдлыг хангах зэрэг бодлогыг авч хэрэгжүүлснээр дараагийн санхүүгийн хямралаас урьдчилан сэргийлж болох юм. Эдийн засгийн өсөлтөд гадаад зээлийн үзүүлж буй нөлөө Загвар №1: ДНБ-д ЗГ-ын гадаад зээлийн үзүүлж буй нөлөө Dependent Variable: DNB Method: Least Squares Date: 02/06/15 Time: 13:02 Sample: 1991 2014 Included observations: 24 Variable Coefficient Std. Error t-Statistic C -1086.795 2879.898 -0.377373 ZEEL 45.21656 22.73846 1.988549 R-squared 0.158463 Mean dependent var Adjusted R-squared 0.118389 S.D. dependent var S.E. of regression 5128.796 Akaike info criterion Sum squared resid 5.52E+08 Schwarz criterion Log likelihood -228.0698 F-statistic Durbin-Watson stat 0.421354 Prob(F-statistic)

Prob. 0.7097 0.0599 4230.535 5462.319 20.00607 20.10481 3.954329 0.059940

Тэгшитгэл №1: DNB = -1086.79487 + 45.2165584*ZEEL Дээрх тэгшитгэлээс харвал Монгол улсын гадаад зээлийн хэмжээ нэг сая ам.доллараар нэмэгдвэл ДНБ-ийг (оны үнээр) ойролцоогоор 45.2 тэрбум төгрөгөөр нэмэгдүүлж байгаа нь харагдаж байна. Өөрөөр хэлбэл гадаад зээлийн өсөлт нь ДНБийг нэмэгдүүлдэг буюу эерэг нөлөөтэй байна.

41


ДНБ болон ЗГ-ын гадаад зээлийн хандлага, 1991-2013 он График №10

Инфляцын өсөлтөд гадаад зээлийн үзүүлж буй нөлөө Загвар №2: Инфляцад ЗГ-ын гадаад зээлийн үзүүлж буй нөлөө Dependent Variable: INFLATION Method: Least Squares Date: 02/06/15 Time: 13:03 Sample: 1991 2013 Included observations: 23 Variable Coefficient Std. Error t-Statistic C 58.66886 41.70719 1.406685 ZEEL -0.155980 0.329302 -0.473668 R-squared 0.010571 Mean dependent var Adjusted R-squared -0.036545 S.D. dependent var S.E. of regression 74.27611 Akaike info criterion Sum squared resid 115855.8 Schwarz criterion Log likelihood -130.6686 F-statistic Durbin-Watson stat 0.894721 Prob(F-statistic)

Prob. 0.1741 0.6406 40.32609 72.95501 11.53640 11.63514 0.224361 0.640624

Тэгшитгэл №2: INFLATION = 58.66886127 - 0.1559800088*ZEEL Монгол улсын гадаад зээлийн хэмжээ нэг сая ам.доллараар нэмэгдвэл жилийн инфляцын түвшин нь ойролцоогоор 0.15 хувиар буурдаг байна. Өөрөөр хэлбэл гадаад зээлийн өсөлт нь монгол

улсын инфляцын түвшнийг бууруулдаг буюу сөрөг

хамааралтай болох нь харагдаж байна.

42


Инфляц болон ЗГ-ын гадаад зээлийн хандлага, 1991-2013 он График №11

Валютын ханшид гадаад зээлийн үзүүлж буй нөлөө Загвар №3: Гадаад валютын ханшид ЗГ-ын гадаад зээлийн үзүүлж буй нөлөө Dependent Variable: DOLLAR Method: Least Squares Date: 02/06/15 Time: 13:03 Sample: 1991 2013 Included observations: 23 Variable Coefficient Std. Error t-Statistic C 850.0674 230.7929 3.683248 ZEEL 1.226240 1.822243 0.672929 R-squared 0.021108 Mean dependent var Adjusted R-squared -0.025506 S.D. dependent var S.E. of regression 411.0179 Akaike info criterion Sum squared resid 3547649. Schwarz criterion Log likelihood -170.0181 F-statistic Durbin-Watson stat 0.101189 Prob(F-statistic)

Prob. 0.0014 0.5083 994.2696 405.8744 14.95809 15.05683 0.452833 0.508331

Тэгшитгэл №3: DOLLAR = 850.0674464 + 1.226240228*ZEEL Дээрх тэгшитгэлээс харвал Монгол улсын гадаад зээлийн хэмжээ нэг сая ам.доллараар нэмэгдвэл ам.доллартай харьцах төгрөгийн ханш ойролцоогоор 1.2 нэгжээр нэмэгдэж байна. Өөрөөр хэлбэл гадаад зээлийн өсөлт нь гадаа валютын ханштай шууд буюу эерэг хамааралтай байна.

43


Валютын ханш болон ЗГ-ын гадаад зээлийн хандлага, 1991-2013 он График №12

Ажилгүйдлийн түвшинд гадаад зээлийн үзүүлж буй нөлөө Загвар №4: Ажилгүйдэлд ЗГ-ын гадаад зээлийн үзүүлж буй нөлөө

44


Dependent Variable: AJILGUIDEL Method: Least Squares Date: 02/06/15 Time: 13:05 Sample: 1991 2013 Included observations: 23 Variable Coefficient Std. Error t-Statistic C 3.248336 1.286035 2.525854 ZEEL 0.023288 0.010154 2.293501 R-squared 0.200309 Mean dependent var Adjusted R-squared 0.162229 S.D. dependent var S.E. of regression 2.290293 Akaike info criterion Sum squared resid 110.1543 Schwarz criterion Log likelihood -50.64904 F-statistic Durbin-Watson stat 0.875620 Prob(F-statistic)

Prob. 0.0196 0.0322 5.986957 2.502236 4.578178 4.676916 5.260148 0.032238

Тэгшитгэл №4: AJILGUIDEL = 3.248336162 + 0.02328819079*ZEEL Гадаадаас авч буй зээл тусламж нь монгол улсын ажилгүйдэлтэй эерэг хамааралтай буюу зээл тусламж өсөх нь ажилгүйдлийн түвшнийг өсгөхөд нөлөөлдөг байна. Өөрөөр хэлбэл гадаадаас авч буй зээлийн хэмжээ нэг сая ам.доллараар нэмэгдвэл монгол улсын ажилгүйдлийн түвшин ойролцоогоор 0.02 хувиар нэмэгддэг болох нь дээрх тэгшитгэлээс харагдаж байна.

ДҮГНЭЛТ Чингис бондын зориулалт, зарцуулалтын өнөөгийн байдал,давуу болон сул талд дүн шинжилгээ хийсний үндсэн дээр эдийн засагт үзүүлж буй нөлөөг судалж дараах дүгнэлтэд хүрч байна. Монгол улсын гадаад өрийн хэмжээ өнөөгийн байдлаар нийт 6,8 их наяд төгрөгт хүрээд байна. Үүний 60 орчим хувийг Монгол улсын засгийн газрын гадаад өр эзэлж байна. Засгийн газрын гадаад өрийн хувьд засгийн

45


газрын гадаад зээл, засгийн газрын гадаад бондын эзлэх хувь өндөр байгаатай холбоотойгоор Чингис бондын зарцуулалт, эдийн засагт үзүүлэх нөлөөг судаллаа. Судалгааны үр дүнгээс авч үзвэл: Чингис бондын нийт 1.5 тэрбум доллар төгрөгт шилжүүлсэн дүнгээр 2 их наяд 490 тэрбум төгрөгийн эх үүсвэр Хөгжлийн банкинд төвлөрснөөс 2 их наяд 431.1 тэрбум төгрөгийг (Чингис бондын 97.6 хувь) Засгийн газрын 16 тогтоолын дагуу 12 багц төсөл, хөтөлбөрт олгосон байна. Үүнээс 1 их наяд 509.4 тэрбум төгрөгийг (62 хувь) улсын төсвийн орлогоос эргэн төлөх, 921.7 тэрбум төгрөгийг буюу 38 хувийг зээл олгосон төслийн орлогоос эргэн төлөхөөр хуваарилсан. Одоогоор Чингис бондын үлдэгдэл 58.9 тэрбум төгрөг (Чингис бондын 2.4 хувь) байна29. Чингис бондын зарцуулалтыг авч үзвэл 24,9% авто зам, 13,5% гудамж төсөл, 13,5% шинэ төмөр зам, 8,8% гэр хороололын дахин төлөвлөлт гэх мэт төсөл хөтөлбөрүүдэд зарцуулагдаж байна. Энэ нь Чингис бондын санхүүжилтийн 59% -ийг эзлэж байгаа бөгөөд улсын төсвөөс эргэн төлөгдөхөөр байна. Мөн эдгээр төсөл хөтөлбөрүүд нь урт хугацаанд үр ашигтай бөгөөд, эдийн засгийн үр ашгийг дэмжиж өгөх ач холбогдолтой юм. Мөн тус судалгаандаа макро эдийн засгийн үзүүлэлт болох дотоодын нийт бүтээгдэхүүн, инфляци, ажилгүйдэл,валютын ханш гадаад бондод үзүүлэх нөлөөг авч үзэхэд: Монгол улсын гадаад зээлийн хэмжээ нэг сая ам.доллараар нэмэгдвэл ДНБийг (оны үнээр) ойролцоогоор 45.2 тэрбум төгрөгөөр нэмэгдүүлж байгаа нь харагдаж байна. Өөрөөр хэлбэл гадаад зээлийн өсөлт нь ДНБ-ийг нэмэгдүүлдэг буюу эерэг нөлөөтэй байна. Монгол улсын гадаад зээлийн хэмжээ нэг сая ам.доллараар нэмэгдвэл жилийн инфляцын түвшин нь ойролцоогоор 0.15 хувиар буурдаг байна. Өөрөөр хэлбэл гадаад зээлийн өсөлт нь монгол улсын инфляцын түвшнийг бууруулдаг буюу сөрөг хамааралтай болох нь харагдаж байна. Монгол улсын гадаад зээлийн хэмжээ нэг сая ам.доллараар нэмэгдвэл ам.доллартай харьцах төгрөгийн ханш ойролцоогоор 1.2 нэгжээр нэмэгдэж байна. Өөрөөр хэлбэл гадаад зээлийн өсөлт нь гадаад валютын ханштай шууд буюу эерэг хамааралтай байна. Гадаадаас авч буй зээл тусламж нь монгол улсын ажилгүйдэлтэй эерэг хамааралтай буюу зээл тусламж өсөх нь 29 Эх сурвалж: www.bond.mn

46


ажилгүйдлийн түвшнийг өсгөхөд нөлөөлдөг байна. Өөрөөр хэлбэл гадаадаас авч буй зээлийн хэмжээ нэг сая ам.доллараар нэмэгдвэл монгол улсын ажилгүйдлийн түвшин ойролцоогоор 0.02 хувиар нэмэгддэг болох нь харагдаж байна.

Мөн түүнчлэн экспортыг дэмжих, импортыг орлох чиглэлээр нийт 888 төсөл, хөтөлбөрийн хүрээнд нийт 106 төсөлд санхүүжилт хийгджээ. Үүнээс импортыг орлох 91 төсөлд, экспортыг орлох 15 төсөлд

Чингис бондын хөрөнгөнөөс

санхүүжилтийг хийсэн байна. Үүний үр дүнд экспортын хэмжээ 32%-иар нэмэгдэж, импорт 16%-иар буурсан эерэг үр дүн ажиглагдаж байна.

Санал, зөвлөмж Судалгаагаараа бид дараах санал, зөвлөмжүүдийг дэвшүүлж байгаа бөгөөд тус санал, зөвлөмжийн хүрээнд хийгдэх ажлуудыг Монгол улсын засгийн газар, Сангийн яам, өрийн удирдлагын газрууд үйл ажиллагаандаа тусган хэрэгжүүлэх боломжтой юм.

47


Чингис бондын зарцуулалт, ил тод биш байгаа нь бондын бодит, үр өгөөжөөс харагдаж байна. Чингис бондоор санхүүжигдэж буй төсөл хөтөлбөрүүдийн гүйцэтгэл, хэрэгжилтэнд хяналт сайн хийгдэх хэрэгтэй байна. Чингис бондын өрийн эргэн төлөлтийг, хэрхэн яаж, төлөх талаар олон нийтэд ил тод, нээлттэй, танилцуулж, түүний үр ашигт шинжилгээ хийдэг байх хэрэгтэй. Цаашид энэ чиглэлээр судалгаа хийж буй судлаачид нь гадаад зээлийн эргэн төлөлтийг ямар арга замаар, хэзээ, яаж төлөх талаар үргэлжлүүлэн судлах нь зүйтэй гэж үзэж байна. Мөн дэлхий улс орнуудын гадаад орнуудын гадаад өр зээлийн зарцуулалт, хяналт үйлдвэр

бүтээн байгуулалтын талаар туршлага судалж өөрийн орондоо

нэвтрүүлэх хэрэгтэй байна.

ЭХ СУРВАЛЖ 1. Монголбанк, 2013 “Монгол Улсын нийт гадаад өрийн статистик” 2. Монгол банк, 2013 “Санхүүгийн тогтвортой байдлын тайлан 2012”, Дугаар №1 3. Монгол Улсын Ерөнхий сайд Н.Алтанхуяг УИХ-ын 2013.11.02 өдрийн чуулганы нэгдсэн хуралдаанд илтгэсэн мэдэгдэл 4. Сангийн яам, 2013 “Монгол улсын 2013 болон 2014 оны төсвийн төсөл”

48


5. Сангийн яам, 2013 “Монгол Улсын нэгдсэн төсвийн 2014 оны төсвийн хүрээний мэдэгдэл, 2015-2016 оны төсвийн төсөөллийн” 6. Б.Дашцэрэн “Үнэт цаасны зах зээлийн толь, товч тайлбар” УБ хот., 1999 он. 7. Ж.Ядамсүрэн “Үнэт цаас” УБ хот., 2000 он. 8. Б. Одончимэг “Үнэт цаасны зах зээл дээрх арилжааны банкны үйл ажиллагаа, хөрөнгийн зах зээл сэтгүүл” 2014-04 сар., 9. Судлаач Б.Бат-Ирээдүй “Засгийн газрын богино хугацааны үнэт цаасны зах зээлийг хөгжүүлэх асуудал”., (АХБ-ны төслийн зөвлөх). 10. Б.Мөнгөнсүх 2013 “Монголын үнэт цаасны зах зээлийн хөгжлийн чиг хандлага”., дипломын ажил. 11. Carmen M. Reinhart болон Kenneth S.Rogoff, 2010 “Growth in a Time of Debt” 12. American Economic Review: Papers & Proceedings 100 (May 2010): 573–578 13. Cristina Checherita болон Philipp Rother нарын 2010 “The impact of high and growing government debt on economic growth” 14. Anis Chowdhury, 2010 “Is there an optimal debt-to-GDP ratio?” 15. Европын төв банкны судлаач Cristina Checherita болон Philipp Rother нарын 2010 “The impact of high and growing government debt on economic growth” 16. World bank debtor reporting system and international monetary fund, 2013 17. http://data.worldbank.org/indicator/DT.DOD.DPNG.CD/countries 18. http://www.voxeu.org/debates/commentaries/there-optimal-debt-gdp-ratio 19. http://politics.time.mn/content/25246.shtml 20. http://www.legalinfo.mn/law/details/9234?lawid=9234 21. http://www.uildverjilt.mn/yariltslaga-54813506513502.html 2013.11.16 22. http://www.aeaweb.org/articles.php?doi=10.1257/aer.100.2.573

ХАВСРАЛТ ДНБ оны үнээр 1991

(тэрбум төг) 22.6

Инфляц, хувиар 53.00

Валютын ханш

Гадаад

зээл,

130

ам.долл 216.26

сая

Ажилгүйдлийн түвшин, хувиар 6.1

1992

56.1

325.50

327

105.52

6.3

1993

227.7

183.00

396.5

80.44

8.6

1994

382.1

66.30

414.1

81.53

9

1995

651.5

53.10

89.79

5.5

1996

738

44.60

473.6 693.5

96.66

6.7

1997

932.9

20.50

813.2

146.23

7.8

1998

945.5

6.00

902

101.28

5.9

1999

1080.5

10.00

1072.4

109.42

4.7

2000

1224.1

8.10

1097

81.45

4.6

2001

1391.9

8.00

1102

86.78

4.6

49


2002

1550.6

1.60

1125

81.51

3.4

2003

1829.1

4.70

1168

124.23

3.5

2004

2361.2

11.00

1209

154.97

3.6

2005

3041.4

9.50

1221

92.26

3.3

2006

4027.6

6.00

1165

73.18

3.2

2007

4956.6

15.10

1170

78.54

2.8

2008

6555.6

23.20

1267.5

68.29

2.8

2009

6590.6

24.20

1446.5

215.05

11.6

2010

9756.6

14.30

1234.1

81.51

9.9

2011

13173.7

13.30

1374.2

206.59

7.7

2012

16688.4

14.00

1392

187.27

8.2

2013

19118

12.50

1674.6

145.97

7.9

2014

20532.7

11.00

1833

Чингис бондтой холбоотой эрх зүйн актууд Эрх зүйн баримтын нэр Эдийн засгийн хөгжлийн сайд 1 Н.Батбаяраас Засгийн газарт хүргүүлсэн албан тоот Засгийн газрын хуралдааны 2 тэмдэглэл Засгийн газраас УИХ-ын дарга 3 З.Энхболдод илгээсэн албан тоот

Огноо

Засгийн газрын тогтоол Сангийн сайд, Эдийн засгийн хөгжлийн сайд, Монголбанкны ерөнхийлөгчийн байгуулсан гэрээ Эдийн засгийн хөгжлийн сайд, Сангийн сайд, Хөгжлийн банкны гүйцэтгэх захирлын байгуулсан гэрээ

2012.12.15

Утга Засгийн газрын хуралдаанаар хууль, тогтоолын төсөл хэлэлцүүлэх тухай Засгийн газрын үнэт цаасыг гаргаж арилжаалах тухай “Үнэт цаас гаргах зөвшөөрөл олгох тухай” “Засгийн газрын үнэт цаас гаргахыг зөвшөөрөх тухай” “Үнэт цаас арилжаалахыг зөвшөөрөх тухай” “Засгийн газрын үнэт цаасны арилжааны талаар авах зарим арга хэмжээний тухай” “Засгийн газрын үнэт цаасны талаар авах зарим арга хэмжээний тухай” “Бодлогын зөвлөл байгуулах тухай“

2013.01.08

“Санхүүгийн зуучлалын гэрээ”

№ 05/13/04

2013.04.30

“Санхүүгийн зуучлалын гэрээ”

№ 01/12/3/88

11

Засгийн газрын тогтоол

2013.11.23

12

Засгийн газрын тогтоол

2013.03.16

13

Засгийн газрын тогтоол

2013.05.18

14

Засгийн газрын тогтоол

2014.02.14

15

Засгийн газрын тогтоол

2013.05.18

16

Засгийн газрын тогтоол

2013.03.07

17

Засгийн газрын тогтоол

2013.05.04

2012.9.14 2012.9.15 2012.9.17

4

Улсын Их Хурлын тогтоол

2012.10.25

5

Засгийн газрын тогтоол

2012.10.27

6

Засгийн газрын тогтоол

2012.11.17

7

Үндэсний аюулгүй зөвлөлийн зөвлөмж

8 9

10

байдлын

2012.12.03

“Шинэ бүтээн байгуулалт” хөтөлбөрийн хүрээнд хэрэгжүүлэх зарим төсөл, арга хэмжээний тухай Авто замын төсөл арга хэмжээг хэрэгжүүлэх тухай Орон сууцны үйлдвэрлэлийг дэмжих тухай Төмөрлөгийн үйлдвэрийг дэмжих тухай Агаарын хөлгийн санхүүжилтийн тухай “Шинэ төмөр зам” төслийн санхүүжилтийн тухай Үйлдвэрлэлийг дэмжих тухай

Дугаар № 1/43 № 55 № 1/19 № 52 № 112 № 132 № 28/20 № 179

№ 118, № 96 № 180 № 41 № 381 № 93 № 163

50


18

Засгийн газрын тогтоол

2013.03.07

Төсөл санхүүжүүлэх тухай

№ 80

51


I.

ЧИНГИС

БОНДЫН

ХӨРӨНГӨНӨӨС

ЭКСПОРТЫГ

ДЭМЖИХ,ИМПОРТЫГ ОРЛОХ 888 ТӨСӨЛ 2 ТЭРБУМ ТӨГРӨГӨӨС ИЛҮҮГҮЙ САНХҮҮЖИЛТ АВСАН ТӨСЛҮҮД 1

2

3

4

5

6

7 8

9

Эрин

Бог

тарвагатай ХХК Өлзий кашмер ХХК Уушгийн агуй

11 12 13 14 15 16

өлөн

сүлжмэл

үйлдвэрлэл Гутал болон арьсан эдлэлийн үйлдвэрийн төсөл Хөнгөн блок,

тэмүүлэл

хавтан,

констракшн

өнгөлгөөний

ХХК

үйлдвэр байгуулах төсөл Барилгын ханын

Оч Энд ХХК Альфа филтер ХХК Цэвэр монгол ХХК ХХК

сендвичэн тоосго,

хавтан, хадаасны хөнгөн

хавтангийн үйлдвэр Альфа филтэр моторын агаар

Б.Мөнх-Эрдэнэ

би

индастри ХХК Голс ХХК Жавхлант Хүлэг ХХК Уянга цогт Амгалан ХХК МGBI ХХК Вай Ти Эм Эн ХХК

Хөнгөн үйлдвэрлэл

Импортыг орлох

Барилгын материалын үйлдвэр Барилгын материалын үйлдвэр

Хүнсний

Арвин

үйлдвэрлэл

цэврийн

цаасны

Гялгар уут, сав баглаа боодол үйлдвэрлэх үйлдвэрийн төсөл

Адууны

өлөн

боловсруулах Полисрол хавтан,

Блокны

үйлдвэр Мод боловсруулах үйлдвэр Вакуум цонхны үйлдвэр Эдийн савангийн үйлдвэр

Бриллекс ХХК

Цай үйлдвэрлэх

18 19

Ээтэн ХХК Талст трейд

Гутлын үйлдвэрлэл, худалдаа Метал хийц, эд анги, тавилга ба

Импортыг орлох

Импортыг орлох

Импортыг орлох Импортыг орлох

Хөнгөн үйлдвэрлэл

Импортыг орлох

Хөнгөн үйлдвэрлэл

Импортыг орлох

материалын үйлдвэр гэдэс

Импортыг орлох

Хөнгөн үйлдвэрлэл

Барилгын

Блокны үйлдвэрлэл төсөл

17

ХХК

Экспортыг дэмжих

Хөнгөн үйлдвэрлэл

төсөл эс

Хөнгөн үйлдвэрлэл

бизнес төсөл Хөх хадны ус жүүс болон

Модон тавилганы үйлдвэрийн

интернэшнл

Экспортыг дэмжих

шүүгчийн үйлдвэрийг өргөтгөх

үйлдвэрлэлийг өргөжүүлэх төсөл

М.Ууганбаяр,

Хөнгөн үйлдвэрлэл

хөөсөнцөр

рашааны үйлдвэр

Довцог өндөр

ХХК Би

гэдэс

бүтээгдэхүүний

ХХК Зөөлөн

Эсба 10

малын

боловсруулах цех Ноос, хөөвөр болон ноолууран

Хөнгөн үйлдвэрлэл Барилгын материалын үйлдвэр Хөнгөн үйлдвэрлэл Барилгын материалын үйлдвэр Хөнгөн үйлдвэрлэл Хүнсний үйлдвэрлэл Хөнгөн үйлдвэрлэл Хөнгөн үйлдвэрлэл

Импортыг орлох Экспортыг дэмжих Импортыг орлох Импортыг орлох Импортыг орлох Импортыг орлох Импортыг орлох Импортыг орлох Импортыг орлох

хаалга тракторын эд анги хийх

52


20 21 22

Денимон ХХК Блюстарлит ХХК Д.Энхтуяа

цехийн төсөл Жинсэн хувцас

Хөнгөн үйлдвэрлэл Барилгын

Блокны үйлдвэр Хулан

гутлын

материалын үйлдвэр үйлдвэрийн

төсөл

Жарамгайн 23

цөөрөм

Хүнсний

Загас үржүүлгийн төсөл

25

Г.Эрдэнэтуяа Ламхайрхан ХХК

Үнэт эдлэл, алт мөнгө гоёл чимэглэлийн үйлдвэр Эсгий үйлдвэрлэл Гоёл чимэглэлийн үйлдвэрлэх

26

Н.Ихтөр

27

Гамабат ХХК

Вакум цонх

Бест

Гутлын

28 29 30 31

32

33

34

ХХК Ургац

төсөл

шүес хангай

Экспортыг дэмжих

Хөнгөн үйлдвэрлэл

Импортыг орлох

байгуулах Гахайн фермийн

аж

ахуйн

Импортыг орлох

Мал аж ахуй

Импортыг орлох

ХХК Угтуул

нөөшлөх Угтуул монгол өндөг, шувууны

үйлдвэрлэл Хүнсний

АА

үйлдвэрлэл Эм,

алтай

ХХК Түшиглэн ХХК

Женерик эм үйлдвэрлэх төсөл

Импортыг орлох

Хөнгөн үйлдвэрлэл

төсөл Хүүхдийн тэжээл үйлдвэрлэх,

Хүнсний

Импортыг орлох Импортыг орлох био

бэлдмэлийн

Импортыг орлох

үйлдвэрлэл

Хотол дэгжих ХХК

Дэгжих сүлжмэл-Сүлжмэлийн үйлдвэр байгуулах төсөл

Цомбо ХХК

Тун шилтэй тарилгын эмийн үйлдвэрийн өргөтгөлийн төсөл Quelle

брендийн

констракшн

хэмжээг

Хөнгөн үйлдвэрлэл Эм,

Экспортыг дэмжих

био

бэлдмэлийн

Импортыг орлох

үйлдвэрлэл

барилгын

хуурай хольцийн үйлдвэрлэлийн

ташуур ХХК

36

Хөнгөн үйлдвэрлэл

ХХК Дөрвөн өлзий

Монгол 35

Импортыг орлох

материалын үйлдвэр үйлдвэр

Импортыг орлох

Хөнгөн үйлдвэрлэл

Барилгын жижиг

Импортыг орлох

Импортыг орлох

үйлдвэрлэл

нөхөрлөл 24

Хөнгөн үйлдвэрлэл

Импортыг орлох

нэмэгдүүлэх

шинэ

бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх бизнес

Барилгын материалын үйлдвэр

Импортыг орлох

төсөл Цэвэр модны түүхий эдээр

ТНГРИ ХХК

ахуйн

хэрэглээний

цаасан

Хөнгөн үйлдвэрлэл

Импортыг орлох

Хөнгөн үйлдвэрлэл

Импортыг орлох

Хөнгөн үйлдвэрлэл

Импортыг орлох

бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэх төсөл 37 38 39 40

ЭБО холдинг ХХК Хөх

Цаасан аяганы үйлдвэр

чулуут

Ноос, ноосон бүтээгдэхүүний

хайрхан ХХК Хөвсгөл аяны

үйлдвэрлэл Гурил гурилан бүтээгдэхүүн

жолоо ХХК Чиглэл ХХК

үйлдвэрлэлийн төсөл Нэгдүгээр хоол хийх,

сүү

Хүнсний үйлдвэрлэл Хөнгөн үйлдвэрлэл

Импортыг орлох Импортыг орлох

хөөрүүлэх, ус буцалгах тогоо, сүү халаах танк, бетон үйлдвэрлэл,

53


угсралт 41 42

Баясах фүүдс ХХК Грийн Ресурс ХХК групп

ХХК

44 45

хүнс ХХК/ О.Батсүх Х.Бүрэнбаатар Мон эс энд эс

48 49

50

51

52 53 54 55 56 57 58 59

/Актив

ХХК ЭКО МОГУЛ ХХК

блок

хавтангийн

Монгол

НЕОНШЭЛЬ

материалын үйлдвэр төмс

боловсруулж

экспортлох

Хүнсний

Костюм үйлдвэрлэл Гоёлын гутал төсөл Зайрмагны үйлдвэрийн төсөл Хатаасан

самар,

жимсний

Хөнгөн үйлдвэрлэл Хөнгөн үйлдвэрлэл Хүнсний үйлдвэрлэл Хүнсний Хүнсний үйлдвэрлэл

фарм

боох материалын үйлдвэр Барилгын хэв хашмалын тайны үйлдвэрлэлийн

отог ХХК Мон

төлөвлөгөө Эмзим

мед ХХК Эн

Ти

ХХК авгуш Пак

Монгол ХХК Глобстоун

Ламинате шалны үйлдвэрийн

материалын үйлдвэр

Импортыг орлох

Импортыг орлох

био

Язгууртан цай ХХК Хийрэв ХХК заяа

Вакум цонх үйлдвэрлэх Цаасан хайрцаг

Ургамлын цайны үйлдвэрийг өргөтгөх төсөл Шимт тэжээл,

бордооны

үйлдвэр Ажлын

хувцасны

гутал,

ХХК

61

ОББТМ ХХК Хилэм Ост ХХК Сэлэнгэ Пресс

Барилгын материалын үйлдвэр Хөнгөн үйлдвэрлэл Барилгын материалын үйлдвэр Хүнсний үйлдвэрлэл

үйлдвэрлэлийн төсөл Инд

Барилгын материалын үйлдвэр

Хиймэл чулуун үйлдвэрлэл

ХХК

Алтай

Барилгын

бэлдмэлийн

төсөл

ХХК Эко

ХХК Маргад

Нэг удаагийн тариур

Импортыг орлох

Хөнгөн үйлдвэрлэл

Эм,

Импортыг орлох

Импортыг орлох

үйлдвэрлэл

Эф

Их

бизнес

Импортыг орлох Импортыг орлох

Экспортыг дэмжих

үйлдвэрлэл

Тахианы фермерийн аж ахуй

Импортыг орлох

Импортыг орлох

үйлдвэрлэл

өргөтгөх төсөл Эмнэлгийн зориулалттай ороох

Чингисийн

Импортыг орлох

Барилгын

ХХК Барагшун

Б.Баяржаргал

63

ALC

Хүнсний үйлдвэрлэл

Хатажи төсөл

60

62

даршилсан

үйлдвэрлэл

43

47

нэрийн

ногооны бүтээгдэхүүн

Актив

46

Багро

Вакум цонх хаалганы үйлдвэр Эрүүл хүнс эрч хүч тахиа, өндөгний аж ахуйн төсөл Мебель тавилгын үйлдвэрлэл

Импортыг орлох Импортыг орлох Импортыг орлох Импортыг орлох Импортыг орлох

Мал аж ахуй

Импортыг орлох

Хөнгөн үйлдвэрлэл

Импортыг орлох

Барилгын материалын үйлдвэр Хүнсний үйлдвэрлэл Хөнгөн үйлдвэрлэл

Импортыг орлох Импортыг орлох Импортыг орлох

Загасны аж ахуй

Мал аж ахуй

Импортыг орлох

Хэвлэлийн цаасны худалдаа,

Хөнгөн үйлдвэрлэл

Импортыг орлох

54


64 65 66 67 68 69 70 71 72

73

74 75 76 77

ХХК Тайван

хэвлэл

Хайрхан ХХК Уран Зурвас хоршоо Оргодол

Төмөр бетон эдлэлийн үйлдвэр Чацарганы үйлдвэрлэл

Хөнгөн үйлдвэрлэл

Импортыг орлох

Хөнгөн үйлдвэрлэл

Импортыг орлох

Хөнгөн үйлдвэрлэл

Экспортыг дэмжих

Ухаалаг таяг-таяг үйлдвэрлэл

Хөнгөн үйлдвэрлэл

Импортыг орлох

Мах сүүний чиглэлийн фермер

Мал аж ахуй

Импортыг орлох

Гутлын үйлдвэр

Хөнгөн үйлдвэрлэл

Импортыг орлох

Хөнгөн үйлдвэрлэл

Импортыг орлох

хувцас үйлдвэрлэл Үс арчилгааны үндэсний эко

ХХК Мижид

брэнд UB

Нарантуяа Сүхбаатар

үйлдвэрлэл

ХХК Нацагдорж Бадмаахүү

төсөл

орлох

оёмол

бүтээгдэхүүн

Амирлан Заяа ХХК Халх гэр хийц сэлэнгэ

ХХК Зэндмэнэ суварга ХХК Собби ХХК

Хүнсний

Бууз, гоймон үйлдвэрлэл

үйлдвэрлэл

Гэрийн эсгий үйлдвэрлэх төсөл

Хөнгөн үйлдвэрлэл

Профель

Барилгын

төмрийн

үйлдвэр

байгуулах төсөл

материалын үйлдвэр

Уран цутгуурыг өргөтгөх төсөл Эрчим

78

ноолуурын

үйлдвэрлэв”

Импортыг

Долгор

ХХК Хаан

ноос

“Бид

Авийдаа

Экспортыг дэмжих Импортыг орлох

Сийлэгмаа Мон Крем

Сүлд

Импортыг орлох

Мал аж ахуй

Ноос ноолууран бүтээгдэхүүн,

Бат-Очир Натур

материалын үйлдвэр Хүнсний үйлдвэрлэл

Гахайн фермерийн төсөл

Баасанжав Банзрагч

Барилгын

цахилгаан

хүчний

Импортыг орлох Экспортыг дэмжих Импортыг орлох

Хөнгөн үйлдвэрлэл

Экспортыг дэмжих

Хөнгөн үйлдвэрлэл

Импортыг орлох

Хөнгөн үйлдвэрлэл

Импортыг орлох

Хөнгөн үйлдвэрлэл

Импортыг орлох

Хөнгөн үйлдвэрлэл

Экспортыг дэмжих

Хөнгөн үйлдвэрлэл

Импортыг орлох

хэмнэлттэй

халаагуур

угсрах

үйлдвэр байгуулах цех Цахилгаан дамжуулагч утасны 79

80 81 82 83 84

Хар

чонот

ХХК

мон-сип

үйлдвэрийн

өргөтгөл,

тоног төхөөрөмж шинэчлэлийн төсөл Хаалга, гал тогооны тавилгын

Эталон комфорт ХХК Батжинсрэгт

үйлдвэрлэлийн төсөл Малын гаралтай түүхий эд

ХХК Номин

боловсруулах үйлдвэр Оёдлын үйлдвэрийг өргөтгөх

Ханхөхий ХХК Эм Ти Жи Эй

төсөл

ХХК Югозападны дом ХХК

Ундаа

болон

үйлдвэрлэх төсөл Эко эрүүл

цэвэр

үйлдвэрлэл-

Галтууд ХХК

Барилгын

86

Лэл

үйлдвэрлэл Хадаасны үйлдвэрийн төсөл

ханын

ус

үйлдвэрлэл Хүнсний үйлдвэрлэл

85

металл

Хүнсний

Чихрийн үйлдвэрийн төсөл

материал

Барилгын материалын үйлдвэр Барилгын

Импортыг орлох Импортыг орлох

Импортыг орлох Импортыг орлох

55


87 88 89 90

91

92

ХХК Монпити ойл ХХК

түлш, авто бензин гарган авах

Дабуян ХХК Хаан

Нимгэн

БЧГ ХХК Дүүр

ХХК Галмандах Болормаа

төмөрлөг

үйлдвэрлэл Хүнсний эдлэл

үйлдвэрлэлийн төсөл Япон, солонгос технологиор төмөр хаалга, төмөр эдлэлийн үйлдвэрийг өргөтгөх төсөл Давс үйлдвэрлэл

Бусад Хүнсний

Чацарганы үйлдвэрлэл Хүдэр гурилын үйлдвэр

шоргоолж

Стийл

материалын үйлдвэр Хаягдал түүхий эдээс дизель

үйлдвэрлэл Барилгын материалын үйлдвэр Барилгын материалын үйлдвэр Хүнсний үйлдвэрлэл

Импортыг орлох Экспортыг дэмжих Импортыг орлох Импортыг орлох

Импортыг орлох

Импортыг орлох

56


II. ЭКСПОРТЫГ ДЭМЖИХ, ИМПОРТЫГОРЛОХ 888 ТӨСӨЛ 2 ТЭРБУМ ТӨГРӨГӨӨС ДЭЭШ САНХҮҮЖИЛТ АВСАН ТӨСЛҮҮД 1

2

3

4

ОБ

пластик

ХХК

Гялгар уут сав баглаа боодлын үйлдвэр

Актив

хийц

ХХК

Ганжуулсан

Батлайн ХХК

Эко

пак

Монгол ХХК

Гэр

багцын

бүрэн автомат үйлдвэр

Хаягдал

Барилгын материалын үйлдвэр

Матрасны үйлдвэрийн төсөл цаас

Импортыг орлох

Импортыг орлох

Хөнгөн үйлдвэрлэл

Импортыг орлох

Хөнгөн үйлдвэрлэл

Импортыг орлох

дахин

боловсруулж цаасан хайрцагны цаас үйлдвэрлэх төсөл Барилгын

5

шилэн

Хөнгөн үйлдвэрлэл

групп

ХХК

цонх

хуванцар,

хаалганы

цувимал

материалын

хийц

үйлдвэрийн

Барилгын материалын үйлдвэр

Импортыг орлох

өргөтгөлийн төсөл

6

7

8

Майндтэч

Ургамлын

ХХК Герман

Москва

төсөл наамал

хавтан

үйлдвэрлэл Нөөшилсөн

флайшерай

мах

махан

бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэл

Юнико ХХК

Импортыг орлох

Барилгын материалын үйлдвэр

Модон

комплекс ХХК

Хүнсний үйлдвэрлэл

Гипсэн хавтангийн үйлдвэрийн

стандарт ХХК

ХХК

10

үр

боловсруулах үйлдвэр

Кайзер

9

тосны

Полипропилен

Хөнгөн үйлдвэрлэл Хүнсний

үйлдвэрлэл

Экспортыг дэмжих

Экспортыг дэмжих

үйлдвэрлэл хоолой

Импортыг орлох

Барилгын материалын үйлдвэр

Импортыг орлох

Нью Даниста

11

Рөүд Констракшн

энд

Хавтан тавилгын үйлдвэр

Барилгын материалын үйлдвэр

Импортыг орлох

ХХК

12

13

Энхийн шүүдэр ХХК Оверсийс Бест ХХК

Дуслын

шингэний

үйлдвэр

байгуулах Изораст системийн Нано блок хэв хашмал үйлдвэрлэлийн төсөл

Эм,

био

бэлдмэлийн

Импортыг орлох

үйлдвэрлэл Барилгын материалын үйлдвэр

Импортыг орлох

57


14

Бүти ХХК

15

Зитоп ХХК

16

17

18

19

20

21

22

23

Алтай

МХҮ

үйлдвэрийн

төсөл

үйлдвэр байгуулах төсөл

ХХК хүнс

ХХК Шохой цагаан булаг ХХК

Ташгай тариалангийн төсөл

Бууз банш, махны үйлдвэрэл Гантиг

чулуун

хавтангийн

үйлдвэр

Мөнхийн тун ХХК

Эм үйлдвэрлэл, эм эмнэлгийн хэрэгслийн импорт худалдаа

ЭХБУТрест ХХК

Полиуретан

дулаалгатай

сэндвич үйлдвэрлэл

Люксвүүд

Эс Ай Пи Эс Монголиа ХХК Хулагу Холдинг ХХК

Угсармал SIPS бэлэн барилга үйлдвэрлэх төсөл

констракшн

материалын үйлдвэр Газар тариалан

Хүнсний

Газар тариалан

Импортыг орлох био

бэлдмэлийн

Барилгын

Барилгын материалын үйлдвэр Барилгын

үйлдвэрлэл

Хуванцар бэлдэц үйлдвэрлэл

ХХК

Импортыг орлох

үйлдвэрлэл

Хүнсний

Мах бэлтгэл

Импортыг орлох

Экспортыг дэмжих

үйлдвэрлэл

Эм,

Импортыг орлох

Экспортыг дэмжих

материалын үйлдвэр

Бату

24

Барилгын

материалын үйлдвэр

Барилгын материалын үйлдвэр

Хаус ХХК

Барилгын материалын үйлдвэр

PUR/PIR сэндвич хавтангийн

групп

Хаан

хуванцар

Барилгын материалын үйлдвэр

Импортыг орлох

Импортыг орлох

Импортыг орлох

Экспортыг дэмжих

Импортыг орлох

Чингис бондоор санхүүжигдэж буй авто замын төсөл, тэрбум төг №

Гүйцэтгэгч

Чиглэл

1

Ялгуусан ХХК

Орон нутаг

2

Хотгор зам ХХК

Орон нутаг

Их 3

4

барилга

зам 83 км Мөрөн-Тариалан чиглэлийн авто зам 32 км

2013 он

2014 он

15793.3

5706.7

10559.5

5606.0

6195.4

6304.8

12475.4

3992.9

монгол ХХК

болон Хэрэм зам ХХК-ийн түншлэл Пик девелопмент ХХК

Төслийн нэр Мандалговь-Даланзадгад чиглэлийн авто

Орон нутаг

Орон нутаг

Мөрөн-Тариалан чиглэлийн авто зам 25 км Мөрөн-Тариалан чиглэлийн авто зам 29.3 км

58


5

Насны зам ХХК

Орон нутаг

6

Хансуун зам ХХК

Орон нутаг

7

Гашууны гол ХХК

Орон нутаг

8 9 10

ЗЗБ ХХК, БСМ ХХК Насны зам ХХК Мадимос

групп

ХХК

Орон нутаг Орон нутаг Орон нутаг

11

Эсто ХХК

Орон нутаг

12

Монроуд ХХК

Орон нутаг

13

Шинжиан шинфа ХХК

Орон нутаг

14

Насны зам ХХК

Орон нутаг

15

Алтайн зам ХХК Шин жиан

Орон нутаг

16

17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30

бэйшин роуд энд бридж констракш ХХК Нейшнл девелопер ХХК Шинжиан шинфа ХХК Эйч Кэй Би ХХК Тэнгэр

уул

констракшн ХХК Арж капитал ХХК Шинжиан шинфа ХХК Хурдны зам ХХК Түм ХХК Монгол

арвижих хурдны

зам ХХК Шинжиан шинфа ХХК Шинжиан жэнгун житуа ХХК Эс Ар Пи ХХК Гендай Инженеринг ХХК Эс Ар Пи ХХК

Орон нутаг

Орон нутаг Орон нутаг Гудамж төсөл Гудамж төсөл Гудамж төсөл Гудамж төсөл Гудамж төсөл Гудамж төсөл Гудамж төсөл Гудамж төсөл Гудамж төсөл Гудамж төсөл Гудамж төсөл Гудамж төсөл

Өндөрхаан-Чойбалсан

чиглэлийн

авто

зам 30 км Өндөрхаан-Чойбалсан

чиглэлийн

авто

зам 27 км Өндөрхаан-Чойбалсан

чиглэлийн

авто

зам 27.75 км Өндөрхаан-Чойбалсан

чиглэлийн

авто

зам 10.65 км Өндөрхаан-Чойбалсан

чиглэлийн

авто

зам 94 км Мандалговь-Даланзадгад чиглэлийн авто зам 25 км Мандалговь-Даланзадгад чиглэлийн авто зам 25 км Халзанбүргэдэй-Солонготын

даваа

чиглэлийн авто зам 100 км Улаангом-Хяргас нуур чиглэлийн авто зам 15 км Өндөрхаан-Чойбалсан

чиглэлийн

авто

зам 143 км Манхан-Дарви чиглэлийн авто зам 100 км Арвайхээр-Баянхонгор чиглэлийн авто зам 57 км Арвайхээр-Баянхонгор чиглэлийн авто зам 50 км Улаангом-Хяргас нуур чиглэлийн авто зам 85 км Тариалан-Мөрөн чиглэлийн авто зам 79 км Тосонцэнгэл-Улиастай

чиглэлийн

зам 67 км Өндөрхаан-Мөнххаан-Баруун

авто Урт

чиглэлийн авто зам 132.6 км Улаангом-Наранбүлаг чиглэлийн авто зам барилга 90 км Цахир-Тосонцэнгэл чиглэлийн авто зам 127.1 км Өндөрхаан-Мөнххаан-Баруун

Урт

чиглэлийн авто зам 45.3 км Улаанбаатар-Мандалговь чиглэлийн авто зам 104 км Баянхонгор-Алтай чиглэлийн авто зам 128 км Мандалговь-Даланзадгад чиглэлийн авто зам 163 км Мандалговь-Даланзадгад чиглэлийн авто зам хяналт 83 км Тосонцэнгэл-Улиастай

чиглэлийн

авто

зам 67 км хяналт Улаанбаатар-Мандалговь чиглэлийн авто

10409.1

4276.8

8767.0

4696.4

7350.4

6489.6

3463.4

1929.2

1376.9 6908.8

5642.9

7939.1

4648.4

13906.3

9270.9

6310.0

350.6

11183.4 17068.8

4435.1

11075.5

508.0

10531.0 26596.1

1932.2

22443.3

4845.1

6101.6 17917.3

#####

13416.6

9194.5

3138.9

9520.0

10635.5

114.5

24721.1

8441.1

21710.5

2767.6

31373.4

2050.6

1072.6

721.6

1247.7

84.8

1812.4

415.1

59


31

Ростов ХХК

Гудамж төсөл

32

Эм Ай Эл ХХК

Гудамж төсөл

33 34 35 36 37

Мөнхөд

ашдын

зам ХХК Ар Си Эс Си ХХК Дөрвөн

тэнхлэг

ХХК Ростов ХХК

Гудамж төсөл Гудамж төсөл Гудамж төсөл Гудамж төсөл

Хязгааргүй хөдөлгөөн ХХК

Гудамж төсөл

38

Эм Ай Эл ХХК

Гудамж төсөл

39

Эн Би Си Си ХХК

Гудамж төсөл

40

Ар Си Эс Си ХХК

Гудамж төсөл

41 42 43

Мөнхөд

ашдын

зам ХХК Шижиан Жэнгун ХХК Шижиан Жэнгун ХХК

Гудамж төсөл Гудамж төсөл Гудамж төсөл

44

Гео зураглал ХХК

Гудамж төсөл

45 46

Төслийн нэгж Пабликроуд ХХК Наранбулаг хан

47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57

ХХК Пабликроуд ХХК Экспресс зам ХХК Рок пейнт ХХК Скай стар ХХК Төгс зам ХХК Готик голд ХХК Пабликроуд ХХК Пауэр ложистикс ХХК Би Ти Өү ХХК Төгс үржих зам ХХК

хяналт 32 км Мөрөн-Тариалан чиглэлийн авто зам хяналт 25 км Мөрөн-Тариалан чиглэлийн авто зам хяналт 29.3 км Өндөрхаан-Чойбалсан

чиглэлийн

авто

зам хяналт 95.4 км Мандалговь-Даланзадгад чиглэлийн авто зам хяналт 83 км Мандалговь-Даланзадгад чиглэлийн авто зам хяналт 83 км Тариалан-Мөрөн чиглэлийн авто зам хяналт 79 км Өндөрхаан-Мөнххаан-Баруун

Урт

чиглэлийн авто зам хяналт 132.6 км Наранбулаг-Улаангом чиглэлийн авто зам хяналт 90 км Өндөрхаан-Мөнххаан-Баруун

Урт

чиглэлийн авто зам хяналт 45.3 км Цахир-Тосонцэнгэл чиглэлийн авто зам хяналт 127.1 км Мандалговь-Даланзадгад чиглэлийн авто

325.5

123.7

243.4

96.7

312.1

148.6

833.6

1175.9

244.2

105.2

221.8

126.1

1015.4

518.8

1095.7

487.3

857.0

541.8

452.7

640.4

1008.2

951.9 9783.3

зам 20 км Даланзадгад-Мандалговь чиглэлийн авто зам 20 км Халзанбүргэдэй-Солонготын

9824.3

даваа

868.6

Гудамж төсөл Гудамж төсөл

чиглэлийн авто зам барилга 100 км Гудамж төслийн нэгж Өргөө кино театрын урд уулзвар

2700.0 1425.8

Гудамж төсөл

Саппорогийн тойргийн өргөтгөл

2397.5

Гудамж төсөл

3, 4-р хорооллын эцсийн уулзвар

1274.3

Гудамж төсөл

Дарь эхийн уулзвар

1372.8

Гудамж төсөл Гудамж төсөл Гудамж төсөл Гудамж төсөл Гудамж төсөл

ТЭЦ-3 урд 4 замын уулзвар 10-р хорооллын уулзвар Тасганы овоонны уулзвар Халдвартын уулзвар 100 айлын уулзвар 19-р хорооллын NTB телевизийн арын

996.0 1199.9 1427.6 1049.4

Гудамж төсөл Гудамж төсөл

уулзвар 25-р эмийн сангийн уулзвар

Гудамж төсөл

Бөхийн өргөөний уулзвар

58

Нью Ларус ХХК

Гудамж төсөл

59

Цүүрдэн ХХК

Гудамж төсөл

60

Мон Аз ХХК

Гудамж төсөл

61

Велдейд

Гудамж төсөл

Лайне

зам хяналт 104 км Мөрөн-Тариалан чиглэлийн авто зам

Туул голын байгаль орчны нарийвчилсан үнэлгээ Гурвалжингийн гүүр даваад байрлах 4 замын уулзвар Атар өргөөгийн уулзвараас яармагийн гүүр 2.2 км зураг Циркийн хойд уулзвар

970.8 149.9

80.8

1108.6 990.9 881.4 885.5 39.6

26.4

854.9 22.5

51.2

818.0

60


62 63 64 65 66 67 68

ХХК Экспресс

зам

ХХК Танил санаа ХХК Дагшин харгуй ХХК Монроуд ХХК Наранбулаг

Гудамж төсөл

Гэмтлийн эмнэлгийн баруун урд уулзвар

3964.5

Гудамж төсөл

Саппорогийн уулзварын авто зогсоол Төмөр Замын Дээд Сургуулийн урд

7.9

Гудамж төсөл Гудамж төсөл

хан

ХХК Арц суврага ХХК Эм Си Пи Жи Ар ХХК

Гудамж төсөл Гудамж төсөл Гудамж төсөл

69

Си Ти Ай ХХК

Гудамж төсөл

70

Ар Си Эс Си ХХК

Гудамж төсөл

71

ХЗТ авто зам ХХК

Гудамж төсөл

72

Арц суврага ХХК

Гудамж төсөл

73

Эм Си Пи Жи Ар

74

ХХК Эрдэнэ зам ХХК

75

Бадрах ойл ХХК

76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87

Нью

урбанизм

ХХК Нью Ларус ХХК Экспресс ХХК Дөрвөн

зам тэнхлэг

ХХК Ти Ай Би ХХК Ар Си Эс Си ХХК Ростов ХХК Танил санаа ХХК Эм Си Пи Жи Ар ХХК Мөнхийн тод зам ХХК Дөрвөн

тэнхлэг

ХХК Тарваченбүүлэн

уулзвар Атар өргөөгийн уулзвараас яармагийн гүүр 1 км Атар өргөөгийн уулзвараас яармагийн гүүр 1.2 км Дамбын хуучин эцсийн 3 замын уулзвар Гудамж төсөл-Туул голын хурдны замын зураг Гудамж

төсөл-Хяналтын

зөвлөх

үйлчилгээ Сэлбэ голын хурдны замын ТЭЗҮ Ард Аюушийн өргөн чөлөө уулзварын зураг Просолиуд ХХК Яармаг хүртэл 3 км зам барилга

17.9

290.9 1722.7 3689.9

384.8

319.4 500.0

5232.7

3145.1

3125.0

484.2

185.3

40.7 972.8

1023.4

Гудамж төсөл

Туул голын хурдны замын ТЭЗҮ

349.9

Гудамж төсөл

Дулааны 3-р цахилгаан станц зам-Яармаг Моносын уулзвараас Просолиуд ХХК

111.1

3265.3

289.5

5627.0

Гудамж төсөл Гудамж төсөл Гудамж төсөл

хүртэлх 2,5 км Гандантэгчлэн

хийд

орчмын

гэр

903.8

хороололын инженерийн зураг төсөл Сэлбэ голын байгаль орчны үнэлгээ хийх

89.6

ажил

Гудамж төсөл

Цэцэг төвийн урд уулзвар

814.8

Гудамж төсөл

Зураг багц 1

18.7

Гудамж төсөл Гудамж төсөл Гудамж төсөл Гудамж төсөл

Зураг-“Ти Ай Би” ХХК Зураг-“Ар Си Эс Си” ХХК Зураг-“Ростов” ХХК Зураг-“Танил санаа” ХХК

21.2 115.8 91.5 132.7

Гудамж төсөл

Зураг-“Эм Си Пи Си Жи Ар” ХХК

58.4

Гудамж төсөл

Зураг-“Мөнхийн тод зам” ХХК

43.0

Гудамж төсөл

Зураг-“Дөрвөн тэнхлэг” ХХК

20.5

Гудамж төсөл

Зураг-“Тарваченбүүлэн” ХХК

14.3

Гудамж төсөл

Зураг-“Уйч Ай Би” ХХК Сонсголон-Яармаг-Нисэхийн замын зураг

41.5

88

ХХК Уйч Ай Би ХХК

89

Ай Си Ти ХХК

Гудамж төсөл

90

Танил санаа ХХК

Гудамж төсөл

91

Кадсүрвэй ХХК

Гудамж төсөл

92

Кадсүрвэй ХХК

Гудамж төсөл

93

Эйч Ай Би ХХК

Гудамж төсөл

5,5 км Авто зам, зураг төсөл багц 3, 4, 5, 7 Авто зам, зураг төсөл боловсруулах багц 13 Гурвалжингийн гүүр замын зураг төсөл 0,8 км Авто зам, зураг төсөл боловсруулах багц

21.0

137.0 32.6 12.0 12.4 23.0

61


14, 30 Авто зам, зураг төсөл боловсруулах багц

94

Гео зураглал ХХК

Гудамж төсөл

95

Ростов ХХК Ай Си

Гудамж төсөл

6, 9, 23 Авто зам, зураг төсөл багц 11

Гудамж төсөл

Авто зам, зураг төсөл багц 15 /2/, 16 /1/

96 97

Ти

Консалтинг ХХК Наранбулаг хан

Хүй

долоон

худаг Хүй

долоон

худаг Хүй

долоон

худаг Хүй

долоон

зам

худаг Хүй

долоон

харгуй

худаг Хүй

долоон

худаг Хүй

долоон

худаг Хүй

долоон

худаг Хүй

долоон

худаг Хүй

долоон

худаг Хүй

долоон

худаг Хүй

долоон

худаг Хүй

долоон

худаг Хүй

долоон

худаг Орон

сууцны

ХХК

98

Эрдэнэ зам ХХК

99

ОДНД ХХК

100

Тэгш плант ХХК

101 102

Экспресс ХХК Дагшин ХХК

103

Ростов ХХК

104

БСМ ХХК

105

Хомын тал ХХК

106

Билтэ ХХК

107

Танил санаа ХХК

108

Төгс гүрэн ХХК

109

Бөөн улиас ХХК

110

Саран инж ХХК

111

Дэвжих

Эрдэнэ

ХХК

хотхон, хорооллын бүтэц Орон

112

Тавнан

Эрдэнэ

ХХК

хорооллын

113

тэнхлэг

ХХК

114

Танил санаа ХХК

дэд

22.2

Хүй долоон худаг-“Наранбулаг хан” ХХК

880.2

7.8

Хүй долоон худаг-“Эрдэнэ зам” ХХК

960.1

8.5

Хүй долоон худаг-“ОДНД” ХХК

919.0

8.2

Хүй долоон худаг-“Тэгш плант” ХХК

948.9

8.4

Хүй долоон худаг-“Экспресс зам” ХХК

703.0

6.3

Хүй долоон худаг-“Дагшин харгуй” ХХК

577.8

5.1

Хүй долоон худаг-“Ростов” ХХК

51.3

Хүй долоон худаг-“БСМ” ХХК

883.6

8.0

Хүй долоон худаг-“Хомын тал” ХХК

1957.4

16.0

Хүй долоон худаг-“Билтэ” ХХК

883.6

8.0

Хүй долоон худаг-“Танил санаа” ХХК

76.1

Хүй долоон худаг-“Төгс гүрэн” ХХК

518.4

4.7

Хүй долоон худаг-“Бөөн улиас” ХХК

568.7

35.3

Хүй долоон худаг-“Саран инж” ХХК

494.6

4.5

Хүй долоон худаг-“Дэвжих Эрдэнэ” ХХК

752.8

46.7

Хүй долоон худаг-“Тавнан Эрдэнэ” ХХК

1128.7

70.6

Зураг багц 12

0.0

14.7

Багц 33

0.0

18.9

сууцны

хотхон, хорооллын бүтэц Орон

82.1

сууцны

хотхон, бүтэц Орон

Дөрвөн

дэд

107.0

дэд

сууцны

хотхон, хорооллын

дэд

бүтэц

62


Орон 115

хотхон,

Төслийн нэгж

хорооллын бүтэц Орон

116

Ган Эрдэнэ ХХК

Ар Си Эс Си ХХК

120

Наранбулаг

хан

ХХК

122

ХЗТ авто зам ХХК

Готик голд ХХК

124

Ар Си Эс Си ХХК

125

126

Алтан

Балыш

ХХК Их

бүтээн

байгуулалт ХХК

Зураг төсөл багц 17, 26

22.7

дэд

Ахуйн үйлчилгээний зам барилгын ажил

3028.4

дэд

Гудамж барилга-Архангай 3,63 км

3529.8

Архангай 1,51 км

1749.3

Архангай 6,25 км

4925.5

сууцны

хорооллын

дэд

сууцны

хотхон, хорооллын

дэд

сууцны

хотхон, хорооллын

дэд

Зураг төсөл Токио гудамж

0.0

21.2

сууцны

хотхон, бүтэц Орон

22.9

чөлөө зураг

сууцны

хорооллын зам

дэд

хотхон,

бүтэц Орон

12.1

төсөл

сууцны

хорооллын

бүтэц Орон

8.0

сууцны

хотхон,

бүтэц Орон 123

дэд

хотхон,

бүтэц Орон

878.4

Халдвартын буудлаас Энхтайвны өргөн

хорооллын

ОДНД ХХК

Хүй долоон худаг-“Ган Эрдэнэ” ХХК

сууцны

хорооллын

бүтэц Орон 121

дэд

хотхон, бүтэц Орон

402.9

Дулааны 3-р станц Яармагийн гүүр зураг

хорооллын

хорооллын

Ар Си Эс Си ХХК

0.0

сууцны

хотхон,

бүтэц Орон 119

дэд

хотхон,

Ялгуусан ХХК

Нөхөн олговор

сууцны

хорооллын

бүтэц Орон 118

дэд

хотхон, бүтэц Орон

117

сууцны

дэд

сууцны

Хан уул арын уулзвар барилга

1541.2

Гандан Орхоны 6 дугаар гудамж барилга

233.3

хотхон, хорооллын

дэд

63


бүтэц Орон 127

Ар Си Эс Си ХХК

хотхон, хорооллын бүтэц Орон

128

Гео зураглал ХХК

Тэргүүн

Саруул

Зам ХХК

Прохит ХХК

131

Юниверсум ХХК

Кадсүрвэй ХХК

133

Билэгт зам ХХК

Хэнтий аймаг Хэрлэн сумын зураг

77.0

ГУ-БА-Ажилчны Гудамж-ДЦС3-Тэргүүн дэд

Саруул Зам ХХК

0.0

615.2

0.0

314.0

0.0

557.1

0.0

49.0

сууцны

хотхон,

ГУ-БА-БГД Гандан Орхоны 10-р Гудамж-

хорооллын

дэд

Прохит

сууцны

хотхон,

ГУ-БА-БГД Гандан Орхоны 10-р Гудамж

хорооллын

дэд

-Юниверсум

сууцны

хотхон,

ГУ-ЗТ-Багануур төв-Нүүрсний уурхай-

хорооллын бүтэц Орон

85.9

сууцны

хорооллын

бүтэц Орон 132

дэд

хотхон,

бүтэц Орон

Зураг Увс аймаг, Улаангом сум

сууцны

хорооллын

бүтэц Орон 130

дэд

хотхон, бүтэц Орон

129

сууцны

дэд

Кадсүрвэй

сууцны

хотхон, хорооллын

дэд

Ботаникаас шархад 2,36 км

3241.5

бүтэц Эх сурвалж: www.bond.mn

64

Му ийн зг ийн бондын зарцуулалт  
Му ийн зг ийн бондын зарцуулалт  
Advertisement