Issuu on Google+

od 6 lat CentrumEdukacjiDzieciecej.pl Anna Michalak Maria Szarf

Jeśli chcesz dużo wiedzieć, wszystko zrozumieć, wiele spraw cię interesuje i zadajesz mnóstwo pytań – to książka, która zaspokoi twoją ciekawość.

Dzięki tej książce: dzieci – poszerzą wiedzę i odkryją w sobie pasję badacza, rodzice – łatwiej poradzą sobie z dociekliwymi pytaniami swoich pociech i pomogą im rozwijać zainteresowania,

nauczyciele – uatrakcyjnią lekcje. W serii:

www.publicat.pl ISBN 978-83-245-7085-0

P.PA.CLZ008.1.01.01

cena 34,90 z∏

to wszystko, z czego korzystamy na co dzień

Patronat:

SK ĄD SIĘ BIERZE…

Z czego strzela popcorn? Co było pierwsze: widelec czy łyżka? Kiedy wynaleziono deskorolkę? Co łączy patelnię i farbę do malowania ścian?

Anna Michalak • Maria Szarf

SK ĄD SIĘ BIERZE… to wszystko, z czego korzystamy na co dzień


SK ĄD SIĘ BIERZE… TO WSZYSTKO, Z CZEGO KORZYSTAMY NA CO DZIEŃ


?

SK ĄD SIĘ BIERZE… TO WSZYSTKO, Z CZEGO KORZYSTAMY NA CO DZIEŃ Anna Michalak Maria Szarf


Nasze ksià˝ki kupisz na:

Tekst: Anna Michalak – „Coś na ząb, czyli jedzenie”, „Kuchnia, salon, łazienka, czyli w domu”, „Bliższe ciału, czyli ubrania” Maria Szarf – „Transport i przekazywanie informacji, czyli technika”, „Sposoby na nudę, czyli sport i zabawa”, „Czego Jaś się nie nauczy, czyli w szkole”, „W zdrowym ciele, czyli medycyna i kosmetyka”, „W fabryce i na budowie, czyli przemysł” Dodatkowe zdjęcia na okładkę – windu/Fotolia.com (mycie rąk), CatLane/Istockphoto (posypka) Redakcja – Beata Horosiewicz, Eleonora Mierzyńska-Iwanowska, Agata Mikołajczak-Bąk Korekta – Eleonora Mierzyńska-Iwanowska Projekt graficzny serii – Hanna Polkowska Projekt okładki – Michał Pańczak Opracowanie graficzne wnętrza – Elżbieta Baranowska, Dorota Domagała, Alicja Kaczmarek Gromadzenie materiału fotograficznego – Bartosz Ciepłuch Edycja fotografii – Marek Nitschke, Michał Pańczak © Publicat S.A. MMXVII Without infringement of the copyright of individual works contained in this book All rights reserved ISBN 978-83-245-7085-0

jest znakiem towarowym Publicat S.A.

61-003 Poznań, ul. Chlebowa 24 tel. 61 652 92 52, fax 61 652 92 00 e-mail: ced@publicat.pl www.publicat.pl


Spis treści COŚ NA ZĄB, czyli jedzenie 11

1 •Skąd się biorą dziury w serze? 12 2 •Skąd się bierze grzyb na serze? 13 3 •Dlaczego ogórek jest skwaszony? 14 4 •Od czego rośnie chleb? 15 5 •Co łączy muffinkę z babką piaskową? 16 6 •Skąd krowa bierze mleko? 17 7 •Skąd się bierze mleko w sklepie? 18 8 •Ile chipsów chowa się w ziemniaku? 19 9 •Czy chipsy robi się tylko z ziemniaków? 20 10 •Skąd się biorą bąbelki w coca-coli? 21 11•Dlaczego lody muszą się hartować? 22 12 •Co mają wspólnego lody z lodem? 23 13 •Skąd się wzięły frytki? 24 14 •Z czego strzela popcorn? 25 15 •Kto wymyślił czekoladę? 26 16 •Co łączy czekoladę i kakao? 27 17 •Skąd się bierze nadzienie w pralince? 28 18 •Czy żelki to cukierki? 29 19 •Skąd się bierze cukier w kostkach? 30 20 •Co ma wspólnego cukier z trawą? 31 21 •Skąd się biorą bakterie w jogurcie? 32 22 •Co łączy rodzynki i wino? 33 23 •Jak się pakuje pepsi do puszki? 34 24 •Dlaczego guma do żucia traci smak? 35 25 •Jak się robi płatki śniadaniowe? 36 26 •Czy kawa rośnie na drzewie? 37 27 •Ile sardynek mieści się w puszce? 38 28 •Czy margaryna to kuzynka masła? 39


29 •Skąd się bierze zupa w torebce? 40 30•Czy zupa może się obejść bez gotowania? 41 31 •Skąd się wzięły pomidory w ketchupie? 42 32 •Komu jest potrzebna musztarda po obiedzie? 43 33 •Skąd pochodzi cynamon? 44 34 •Skąd się biorą maliny zimą? 45 35 •Skąd się bierze sok w kartoniku? 46 36 •Dlaczego mandarynki najsłodsze są zimą? 47 37 •Skąd się biorą banany w markecie? 48 38 •Skąd się bierze marcepan na urodzinowym torcie? 49 39 •Jak się suszy oranżadę? 50 KUCHNIA, SALON, ŁAZIENKA, czyli w domu 51

1 •Skąd się bierze woda w kranie? 52 2 •Dokąd wędrują ścieki? 53 3 •Co prąd ma wspólnego z wiatrem, wodą i słońcem? 54 4 •Skąd się bierze światło w żarówce? 55 5 •Skąd się bierze ciepło w kaloryferze? 56 6 •Co łączy odkurzacz i suszarkę do włosów? 57 7 •Skąd się bierze odbicie w lustrze? 58 8 •Skąd się bierze prąd w baterii? 59 9 •Kto wymyślił pastę do zębów? 60 10 •Co ma wspólnego Zabłocki z mydłem? 61 11 •Czym się różni zmydlanie od mycia? 62 12 •Dlaczego szampon się pieni? 63 13 •Skąd się wzięła gąbka w wannie? 64 14 •Co było pierwsze: widelec czy łyżka? 65 15 •Dlaczego lodówka chłodzi? 66 16 •Skąd się bierze ciepło w kuchence? 67 17•Skąd się bierze ciepło w mikrofalówce? 68 18 •Czy zmywarka to pralka? 69 19 •Skąd się biorą bombki choinkowe? 70


20 •Czy wszystkie szyby się tłuką? 71 21 •Co łączy ceramiczny nóż z pierścionkiem mamy? 72 22 •Co łączy lokówkę i żelazko? 73 23 •Ile kluczy pasuje do jednego zamka? 74 BLIŻSZE CIAŁU, czyli ubrania 75

1 •Co ma wspólnego owca ze swetrem? 76 2 •Czy wełna może rosnąć na drzewach? 77 3 •Skąd przywędrowały dżinsy? 78 4 •Dlaczego rzep się czepia? 79 5 •Co łączy popularne ciastko i zamek błyskawiczny? 80 6 •Co ma wspólnego butelka PET i polar? 81 7 •Kto wymyślił krawat? 82 8 •Czy buty mogą czyścić się same? 83 9 •Czy ubrania muszą przemakać? 84 10 •Czy buty mogą oddychać? 85 11 •Skąd koszulka termoaktywna wie, że się pocę? 86 12 •Czy guzikom potrzebne są dziurki? 87 13 •Ilu ojców ma jednorazowa pieluszka? 88 14 •Co mają wspólnego kalosze i opony? 89 15 •Czym prawa skarpetka różni się od lewej? 90 16 •Co sprawia, że ręcznik nie drapie? 91 17 •Co mają wspólnego snickersy z butami? 92 18 •Skąd adidasy wiedzą, jak wykrzywiam buty? 93 TRANSPORT I PRZEKAZYWANIE INFORMACJI, czyli technika 94

1•Skąd się bierze obraz w telewizorze? 95 2 •Jak kiedyś powstawały zdjęcia? 96 3 •Jak dziś powstają zdjęcia? 97 4 •Jak zobaczyć to, czego nie widać gołym okiem? 98 5 •Dlaczego samolot lata? 99 6 •Czy są statki, które nigdy nie toną? 100


7 •Gdzie się chowają konie w samochodzie? 101 8 •Czy pociąg może prześcignąć samochód wyścigowy? 102 9 •Jak działa winda? 103 10 •Co napędza tramwaj? 104 11 •Skąd się bierze głos w telefonie? 105 12 •Ile może spamiętać komputer? 106 13 •Jak powstał Internet? 107 14 •Skąd komputer wie, że Jaś to nie Małgosia? 108 15 •Skąd się bierze gotówka w bankomacie? 109 16 •Czy samochód zna się na mapie? 110 17 •Czy pokazywanie palcem zawsze jest nieeleganckie? 111 18 •Jak urządzić kino w domu? 112 19 •Jak można zapisać dźwięk? 113 SPOSOBY NA NUDĘ, czyli sport i zabawa 114

1•Kto stworzył pluszowego misia? 115 2•Od kiedy dzieci bawią się lalkami? 116 3•Od drewna do plastiku, czyli skąd się wzięły klocki 117 4•Kto wymyślił puzzle? 118 5•Czy rower zawsze miał łańcuch? 119 6•Czy piłka musi być okrągła? 120 7•Co do czego, czyli o różnicach między piłkami 121 8•Co łączy nartę z kanapką? 122 9•Co łączy wrotki i łyżwy? 123 10•Kiedy wynaleziono deskorolkę? 124 11•Czy można żeglować po lodzie? 125 12•Jak bezpiecznie uprawiać sport? 126 13•Co napędza kolejkę górską? 127 14•Skąd się biorą bańki mydlane? 128 15•Jak wykorzystać magnes do zabawy? 129 16•Dlaczego telewizor mnie małpuje? 130 17 •Co ma wspólnego domino z mydłem? 131


CZEGO JAŚ SIĘ NIE NAUCZY, czyli w szkole 132

1 •Jak to się dzieje, że gumka wyciera ołówek? 133 2 •Co łączy węgiel z ołówkiem? 134 3 •Co ma wspólnego jedwab z papierem? 135 4 •Jak długo pisze długopis? 136 5 •Co pamięta kreda? 137 6 •Czy kredki świecowe robi się z wosku? 138 7 •Skąd się bierze książka w księgarni? 139 8 •Od czego plastelina się lepi? 140 9 •Kto nauczył kalkulator liczenia? 141 10 •Skąd się bierze dźwięk w instrumentach muzycznych? 142 11 •Jak działa drukarka? 143 12 •Dlaczego Polak mówi po polsku? 144 13• Skąd się wzięły litery w alfabecie? 145 W ZDROWYM CIELE, czyli medycyna i kosmetyka 146

1 •Jak termometr mierzy temperaturę? 147 2 •Jak to się dzieje, że antybiotyki zwalczają choroby? 148 3 •Dlaczego jesteśmy odporni na choroby? 149 4 •Skąd się biorą nowotwory? 150 5 •Jak zobaczyć, co człowiek ma w środku? 151 6 •Co to są protezy? 152 7 •Kto wymyślił okulary? 153

8 •Szycie i klejenie, czyli jak łatać ciało 154 9 •Dlaczego powinniśmy dbać o zęby? 155 10 •Dlaczego woda utleniona szczypie? 156 11 •Miecz rycerza Jedi, czyli jak ostre może być światło 157 12 •Dlaczego skalpel nie rdzewieje? 158 13 •Zbroja w kremie, czyli o preparatach z filtrem UV 159 14 •Jak powstaje zapach perfum? 160 15 •Dlaczego pianka do golenia się pieni? 161


16 •Czy paznokcie można pomalować lakierem samochodowym? 162 17 •Jak powstaje peruka? 163 18•Czy człowiek może mieć zielone włosy? 164 W FABRYCE I NA BUDOWIE, czyli przemysł 165

1 •Czy gwoździe bolą główki? 166 2 •Dlaczego kubek z wrzątkiem nie parzy? 167 3 •Co łączy kubek z piecem kaflowym? 168 4 •Czy cegły mogą być dziurawe? 169 5 •Skąd się bierze asfalt? 170 6 •W co uzbrojony jest beton? 171 7 •Co się trze w tartaku? 172 8 •Ile może udźwignąć dźwig? 173 9 •Dokąd podróżują śmieci? 174 10 •Co łączy samolot i puszkę z napojem? 175 11 •Co można zrobić z plastiku? 176 12 •Skąd się biorą fale na kartonie? 177 13•Co łączy patelnię i farbę do malowania ścian? 178 • Spis ilustracji 179


COŚ NA ZĄB, czyli jedzenie


jedzenie

Dojrzały ser nie zawiera laktozy – cukru mlecznego, którego nie przyswaja większość dorosłych.

Okazuje się, że myszy zamiast sera wolą… czekoladę. Nic dziwnego – w naturze jedzą bogate w cukier ziarna i owoce.

1•Skąd się biorą dziury w serze? Dziur w serze nie wygryzają myszy. Nikt też ich specjalnie nie wierci. Są za nie odpowiedzialne mikroskopijne organizmy – bakterie. Dzięki nim ser dojrzewa, czyli staje się odpowiednio twardy, nabiera smaku, zapachu i… robi się dziurawy, ponieważ bakterie wytwarzają gaz zwany dwutlenkiem węgla, którego pęcherzyki zostają uwięzione w serze. Z serem jest inaczej niż ze skarpetkami – im więcej w nim dziur, tym lepiej. Ich kształt i wielkość świadczą o przebiegu procesu dojrzewania i o jakości sera. Jak powstaje ser? Produkuje się go z mleka – głównie krowiego, ale są też sery robione z mleka kóz, owiec, bawołów, a nawet jaków, wielbłądów czy reniferów. Najpierw do mleka dodaje się odpowiednie bakterie oraz podpuszczkę – enzym trawienny, który sprawia, że mleko się ścina. Powstaje wówczas skrzep, który jest rozdrabniany, podgrzewany i oddzielany od płynnej serwatki. Masę serową wlewa się do formy, odciska z resztek serwatki i odkłada do pomieszczeń o odpowiedniej temperaturze i wilgotności, żeby ser dojrzał. Niektórym jego gatunkom zajmuje to nawet rok! Skórkę sera przemywa się od czasu do czasu słoną wodą, żeby nie zapleśniała. Ser składa się z białek, tłuszczów, witamin i związków mineralnych oraz wody. Na 1 kg żółtego sera potrzeba ok. 10 l mleka, można więc powiedzieć, że ser to koncentrat mleka lub mleko w tabletce. Taka „tabletka” ementalera może ważyć nawet 100 kg! Ile lat ma ser? Jego historia zaczęła się, gdy człowiek udomowił owce, kozy i bawoły. Można przypuszczać, że znali go pasterze z terenów Mezopotamii już ok. 10 tys. lat temu!

12


?

jedzenie

Białym serem twarogowym jest również tofu, tradycyjny produkt kuchni chińskiej. Powstaje z mleka sojowego i jest bardzo ceniony przez wegetarian.

Najbogatszą serową tradycją kulinarną mogą się pochwalić Francja, Włochy, Szwajcaria i Holandia.

2•Skąd się bierze grzyb na serze? Nie wszystkie sery mają dziury i nie wszystkie muszą dojrzewać. Dla twarogu, czyli białego sera, proces produkcji kończy się na etapie odciśnięcia serwatki. Do jego powstania nie jest konieczna podpuszczka, wystarczy sok z cytryny albo kwas mlekowy, który tworzy się w czasie naturalnej fermentacji (zsiadania się) mleka. Taki ser nie jest zbyt trwały i szybko się psuje. Żeby temu zapobiec, można go mocno posolić (tak się robi np. fetę) albo podsuszyć i uwędzić (tak powstają np. oscypki). Można też przesmażyć go z odrobiną soli, sody oczyszczonej i kminku – otrzymamy wtedy nieco trwalszy ser topiony. Nie wszystkie sery, na których pojawiła się pleśń, są zepsute. Istnieją sery pleśniowe, np. camembert, które nie mają dziur, ale za to ich skórkę porasta odpowiedni szczep grzyba z rodzaju Penicillium. Również grzybom zawdzięczamy tzw. sery pleśniowe niebieskie, jak rokfor, w których miąższu znajdują się niebieskozielone lub niebieskie „żyłki”. Te sery dojrzewają, ale niezbyt długo: 2–6 tygodni. Tyle potrzeba, żeby wyrosła odpowiednio gruba grzybna skórka lub by powstał marmurkowy wzorek wewnątrz. Ze względu na smak i aromat rokfor nazywany jest królem serów. A powstał, jak mówi legenda, przez… zapominalstwo. Podobno pewien pasterz schował w jaskini na później część swojego posiłku. Po kilku tygodniach przypomniał sobie o odłożonym serze, odnalazł go i nie wyrzucił, mimo że ten zmienił kolor. Smak dojrzałego sera tak przypadł wszystkim do gustu, że do dzisiaj prawdziwy rokfor dojrzewa w tych samych jaskiniach. W średniowiecznej Holandii ser służył nie tylko do jedzenia – był swego rodzaju walutą.

13


jedzenie

Kisić można ogórki, kapustę, paprykę, buraki, pomidory, cebulę, grzyby. Na Ukrainie tak konserwuje się jabłka, a w krajach śródziemnomorskich – oliwki.

3•Dlaczego ogórek jest skwaszony? Wcale nie dlatego, że coś mu się nie podoba, ale dlatego, że taki ogórek jest trwalszy od surowego. Wszyscy wiedzą, że owoce i warzywa szybko się psują. No, może z wyjątkiem kokosa. Ale i ten – z zewnątrz ciągle tak samo nie do ugryzienia – w środku z czasem staje się niejadalny. Za proces psucia, czyli rozkład materii organicznej, odpowiadają bakterie gnilne. Potrafią z dorodnego jabłka zrobić niezbyt przyjemnie pachnący element kompostu. Jednak część produktów z ogródka udaje się przed zepsuciem uratować. Przynajmniej na zimę. Dlaczego ogórki w słojach na półce w piwnicy i kapusta w beczce się nie psują? Ponieważ zostały ukiszone. To jeden ze sposobów konserwowania żywności. Wykorzystuje fermentację mlekową przeprowadzaną przez bakterie mlekowe. Dzięki tym „dobrym” bakteriom cukry zawarte w roślinach przekształcają się w kwas mlekowy, który hamuje rozwój „złych” bakterii gnilnych. Kisząc cokolwiek, trzeba pamiętać, żeby z konserwowanej żywności usunąć powietrze, ponieważ bakterie mlekowe są beztlenowe – to znaczy, że najlepiej czują się bez dostępu tlenu. To dlatego kapustę w beczce czy słoju mocno się ubija, a ogórki zalewa słoną wodą tak, żeby nie wystawały ponad jej powierzchnię. Nie tylko ludzie lubią kiszonki. Przygotowuje się je również dla zwierząt, np. z kukurydzy czy koniczyny. Robi się to w betonowych silosach albo w opakowanych w folię PCV balotach bezpośrednio na polu czy łące. Dlaczego warto jeść kiszonki? Zawierają dużo witaminy C, a kwas mlekowy korzystnie wpływa na trawienie. Kiszona kapusta i ogórki w jesienno-zimowym jadłospisie pozwalają dotrwać do wiosny bez kichania i grypy.

14


?

jedzenie

Białe pieczywo jest lekkostrawne, ale żytnie zawiera więcej witamin, składników mineralnych i błonnika. Lepiej wybrać chleb wyrośnięty na zakwasie niż na drożdżach. Łatwiej go strawić, a bakterie mlekowe z zakwasu poprawiają pracę jelit.

4•Od czego rośnie chleb? Niektórzy mówią, że od drożdży, które dodaje się do ciasta. Inni, że od ciepła, bo przed włożeniem do pieca bochenki odkłada się w ciepłe miejsce, żeby poleżały do wyrośnięcia. A tak naprawdę potrzebne jest i jedno, i drugie. Drożdże – mikroskopijne jednokomórkowe grzyby – najlepiej rozwijają się w temperaturze pokojowej (ok. 25°C). Z zawartego w cieście cukru w procesie nazywanym fermentacją wytwarzają dwutlenek węgla. Pęcherzyki tego gazu sprawiają, że ciasto rośnie i staje się pulchne. Chleb jest prawie tak stary jak historia człowieka. Prawdopodobnie wypieka się go już od 12 tys. lat. Najstarszy chleb nie przypominał w niczym dzisiejszego – były to twarde, płaskie placki ze słabo roztartych ziaren zbóż. Pulchny chleb zawdzięczamy Egipcjanom. Jak wiele wynalazków odkrycie to było całkiem przypadkowe. Podobno niewolnica przez nieuwagę zostawiła ciasto na słońcu. Kiedy zaczęło fermentować, kobieta nie przyznała się do niedbalstwa, tylko jak gdyby nigdy nic upiekła placki. Było to pierwsze pieczywo na zakwasie. O niebo lepsze od dotychczasowego. Dzisiejszy chleb przeważnie jest wypiekany z dodatkiem drożdży piekarskich. Ale spotyka się także robiony według tradycyjnej receptury na zakwasie. Czym jest zakwas? To naturalna substancja spulchniająca. Powstaje wskutek fermentacji z mąki z domieszką wody. Zawiera kilkadziesiąt różnych bakterii (m.in. mlekowe) i drożdży. Chleb pszenny, razowy, graham, pełnoziarnisty – czym się różnią? Do upieczenia każdego z nich użyto innej mąki. Najzdrowszy jest chleb z mąki pełnoziarnistej, zawiera najwięcej składników odżywczych oraz błonnika potrzebnego naszym jelitom.

15


jedzenie

Niewątpliwie babka piaskowa i muffinka to kuzynki, ale wygląda na to, że jedna z nich… stoi na głowie?

Papilotki nie mają nic wspólnego z kręceniem włosów – to papierowe foremki, dzięki którym muffinka nabiera elegancji, a my nie brudzimy sobie palców.

5•Co łączy muffinkę z babką piaskową? Oba te pyszne wypieki łączy związek chemiczny o nazwie wodorowęglan sodu. Wchodzi on w reakcję z kwasem, w efekcie której uwalniany jest dwutlenek węgla. Pęcherzyki tego gazu powstające wewnątrz ciasta sprawiają, że jego objętość się powiększa, czyli babka wyrasta. Wodorowęglan sodu w kuchni nosi nazwę sody oczyszczonej. Żeby upiec ciasto z jej dodatkiem, trzeba pamiętać, żeby wśród składników nie zabrakło czegoś kwaśnego, np. soku z cytryny albo kefiru czy śmietany. Inaczej wypiek nie wyrośnie. Soda służy nie tylko do pieczenia. Można dzięki niej wyczyścić kuchenkę i baterię w łazience, usunąć przykry zapach z lodówki i butów, przywrócić blask srebrnej biżuterii. Wodorowęglan sodu znajduje się także w proszku do pieczenia. Oprócz niego proszek zawiera mąkę ziemniaczaną i regulatory kwasowości – dlatego po wsypaniu go do ciasta kwaśne dodatki można sobie darować. Działa też przez cały czas pieczenia, a nie tylko na początku, dzięki czemu ciasto rośnie bardziej równomiernie. Dziś trudno uwierzyć, że na początku muffiny wyglądały i smakowały zupełnie inaczej. Były posiłkiem służby w XIX-wiecznej Anglii, gdzie w kuchni nic nie mogło się zmarnować. Kucharka zbierała resztki z całego dnia, np. chleb, surowe ciasto, ugotowane ziemniaki, zagniatała wszystko razem i smażyła z tego na blasze placki. Z dzisiejszymi babeczkami łączyło je jedynie to, że miały chrupiącą skórkę i miękki środek. Wygląd i smak, które znamy, muffinka zdobyła w Ameryce. To tam od początku pieczono te ciastka w oddzielnych foremkach i prześcigano się w wymyślaniu nowych smaków i coraz lepszego nadzienia. Tam też zaczęto je ozdabiać.

16


?

jedzenie

Przeżuwanie zajmuje krowie średnio 6 godzin dziennie – to więcej niż trzecioklasista spędza w szkole! Żołądek przeżuwaczy różni się od naszego – składa się z czterech komór. Taki żołądek mają nie tylko krowy, ale również jelenie, renifery, łosie, żubry i żyrafy.

6•Skąd krowa bierze mleko? Mleko powstaje w gruczołach mlecznych ssaków. Jedna krowa może dać dziennie nawet 40 l mleka! Musi w tym czasie zjeść ok. 60 kg trawy. Przeżuwanie to ważna czynność w życiu tego zwierzęcia. Najciekawsze jest to, że krowa przeżuwa nie w trakcie posiłku, a po nim. Pozwala na to jej zbudowany z czterech komór żołądek. Trawa z łąki trafia do części żołądka zwanej żwaczem i tam ulega fermentacji pod wpływem bakterii beztlenowych. Tam też mikroorganizmy (bakterie i pierwotniaki) rozkładają celulozę, z której zbudowane są komórki roślin, bo ssaki nie trawią celulozy. Przefermentowany pokarm jest zwracany do jamy gębowej do powtórnego przeżucia. Potem wędruje do części żołądka zwanej czepcem. Kiedy jest wystarczająco rozdrobniony, trafia do kolejnej komory żołądka – ksiąg, a stamtąd do trawieńca, gdzie odbywa się właściwe trawienie. W skład mleka wchodzą: woda, białka, laktoza (cukier mleczny) i tłuszcze. Mleko zawiera również substancje mineralne: wapń, fosfor, potas, magnez. Jest bogate w witaminy rozpuszczalne w tłuszczach: A, D, E oraz w witaminy z grupy B. Skład mleka krowiego różni się od składu mleka ludzkiego – ma więcej białka, a także wapnia i fosforu. Nic dziwnego, przecież jest ono przeznaczone dla cielaka, który w ciągu pierwszego roku życia zwiększa swoją masę ponad 10 razy! Trawa, z której powstaje krowie mleko, jest zielona; masło, które z niego robimy – żółtawe, dlaczego więc ono samo ma biały kolor? Mleko składa się z wody oraz zawieszonych w niej cząsteczek białka i malutkich kuleczek tłuszczu. Rozpraszają one padające na nie promienie światła tak, że do naszego oka dociera mieszanina wszystkich jego barw, a to nasz mózg odbiera jako kolor biały.

17


jedzenie 0,5 kg brokułów

1 kg pomarańcz

2 plasterki sera

wapń szklanka kefiru

150 g orzechów laskowych

50 parówek 4 kg jabłek

6 kulek lodów

pół puszki sardynek

Mleko jest bogatym źródłem wapnia, jednak można je zastąpić.

7•Skąd się bierze mleko w sklepie? Z zakładu mleczarskiego, dokąd dostarczają je rolnicy. Zanim mleko trafi do przerobu, przechowuje się je w odpowiednich zbiornikach. Największe mogą pomieścić nawet 200 tys. litrów. Na początku mleko jest odgazowywane (powietrze stanowi nawet 1/10 jego objętości) i oczyszczane w specjalnych wirówkach. Potem poddaje się je tzw. homogenizacji – podgrzane przepuszcza się pod wysokim ciśnieniem przez wąską szczelinę. Ten zabieg rozbija tłuszcz na jednakowej wielkości kropelki, dzięki czemu nie powstaje jego warstwa na powierzchni mleka. Potem się je pasteryzuje, czyli podgrzewa powyżej temperatury 70°C, żeby zlikwidować drobnoustroje, które mogłyby powodować choroby ludzi albo psucie się mleka. Zamiast pasteryzacji stosuje się również proces UHT, tj. błyskawiczne podgrzanie do bardzo wysokiej temperatury (150°C) i schłodzenie. Dzięki temu mleko nadaje się do spożycia nawet przez kilka miesięcy. Na końcu zostaje już tylko rozlanie go do butelek, kartonów lub woreczków foliowych. Mleko w naszych sklepach pochodzi głównie od krów, ale można też kupić mleko kozie, które zawiera mniej laktozy niż krowie. Mleko dają również owce, chociaż służy ono głównie do wyrobu serów. Na południu Europy, w Azji oraz Ameryce Łacińskiej i Afryce pije się mleko bawołów. W krajach arabskich dostarczają go wielbłądy i lamy, a w Laponii – renifery. W niektórych rejonach Szwecji i Rosji pije się mleko… łosi. W Tybecie mleko dają jaki. Mleko klaczy, popularne w Mongolii i Kazachstanie, smakuje podobno jak arbuz i orzechy. Ma ono skład zbliżony do ludzkiego, tak jak mleko ośle – coraz bardziej popularne w krajach Europy Zachodniej i USA.

18


?

jedzenie 1 kg czereśni

5 dużych jabłek

2,5 piersi z kurczaka

5 bananów

100 g chipsów

65 minut biegu

90 minut jazdy na rowerze

200 minut spaceru

Chipsy są tłuste – połowa ich kalorii pochodzi z tłuszczu; 100 g chipsów pokrywa całodzienne zapotrzebowanie na tłuszcz.

8•Ile chipsów chowa się w ziemniaku? Wszyscy wiedzą, że chipsy robi się z ziemniaków. Ale na półce w sklepie pełno jest przekąsek o smaku papryki, zielonej cebulki, sera czy bekonu. Jak to się dzieje, że ziemniaki smakują zupełnie nieziemniakowo? Produkcja chipsów nie jest skomplikowana. Świeże ziemniaki myje się, obiera i kroi na cienkie plasterki. Z jednego ziemniaka robi się średnio 36 chipsów. Potem wkłada się je na krótko do bardzo gorącego (190°C) oleju. Teraz nadchodzi moment, w którym decydują się losy smaku ziemniaczanej przekąski. Po odsączeniu z nadmiaru tłuszczu chipsy się soli lub dodaje do nich paprykę, ser albo sztuczne aromaty. Dzięki chemii można dzisiaj wyprodukować chipsy o smaku boczku, serka fromage, a nawet solonych wodorostów (w Japonii), chili i czekolady, szprotek czy… ketchupu. Chipsy są bardzo kaloryczne: w 100 g jest ponad 500 kcal – tyle, ile w tabliczce czekolady! Taka porcja energii przyda się, jeśli mamy w planach pedałować na rowerze przez 1,5 godz. albo szaleć na deskorolce przez 2 godz. W roli przekąski przed telewizorem lepiej sprawdzą się owoce. Chociaż nie są zdrowe, przeciętny Polak zjada w ciągu roku ponad 1,5 kg chipsów! Dlaczego tak chętnie po nie sięgamy? Ponieważ kaloryczne jedzenie (jak chipsy, frytki czy czekolada) nasz mózg ocenia jako pożądane – praprzodkom człowieka pożywienie dające dużo energii zapewniało przetrwanie. Poza tym chipsy zawierają glutaminian sodu, chemiczny wzmacniacz smaku. To on sprawia, że sięgamy po kolejnego, chociaż apetyt zaspokoiliśmy 10 chipsów temu…

19


"Skąd się bierze..."