Issuu on Google+

Псынэ

№11 2013

адыгэм и гъащIэмрэ и хабзэмрэ хуэгъэпса журнал

Дер Вячеслав: «Ныбжьыр хэкIуэтэху, лъэпкъ гупсысэр щхьэми гуми нэхъ къотIысхьэ» Ширдий Маринэ

Журналым и уасэу хуэдгъэфащэр - сом 110-рэ

Нарт Хъищэм и Iуэхур Пэдис Бэтэрэз Анэдолэ адыгэм и псалъалъэ Пащты (Мыжей) Мадинэ Хъэнасир Къалмыкъ Аднан Дзыбэ мыхьэмэт: «Уикъашъуи уиорэди о бгъэдэхэн фае…» Борэкъо Фатим


2

ПСЫНЭ №11


№11 ПСЫНЭ

3


ПСЫНЭ ПСЫНЭ адыгэм и гъащIэмрэ и хабзэмрэ хуэгъэпса журнал МазитI-щым зэ къыдокI

ПСЫНЭ (Родник) Общественно-публицистический журнал о жизни и культуре адыгов. Выходит один раз в два-три месяца. На адыгском языке

PSYNA (THE SPRING) The sociojournalistic magazine about life and culture of Adyghe. Issued once in two-three months in Adyghe language.

Дизайн: Борэ Иринэ, ХьэхъупащIэ Iэзэмэт Реклама, ныфлъэзыгъэIэсыр: Дизайн-студие «Legko», Беспалова Ольга +7 928 717-07-85; ООО «Декортехнострой», Битокъу Анзор +7 960 424-58-93 Сурэтхэр: Уэдыжь Ислъам, Щомахуэ Алибек, ХьэхъупащIэ Iэзэмэт, Вагранова Мила, Къармэ Аслъэн Корректор: Хьэвжокъуэ Людмилэ Зи тхыгъэ къытехуахэр: Ширдий Маринэ, Фырэ-Къаныкъуэ Анфисэ, Унэрокъуэ Рае, Пэдис Бэтэрэз, Пащты (Мыжей) Мадинэ, Тэгъулан Екъуб, Гувэжыкъуэ Джэбрэил, Чэнышхэ Молидхъан, Сэмир Хьуэткъуэ, IэхуэкI Ержыб, Къудей Дилэк, Къалмыкъ Аднан, Борэкъо Фатим, Къармэ Руслъан, Къудей Лидэ, Бжьэдыгъу Iэксанэ. КъыдэзыгъэкIыр: «Синержи-Арт» Дзей +7 8662 40-67-64 УФ, КъБР, Налщыч, Тэрчокъуэм и цIэкIэ уэрам, 74 e-mail: bzarabza@gmail.com www.psyna.ru Зыгъэпсар: ЩоджэнцIыкIу Iэлберт

Дизайн: Ирина Борова, Азамат Хавпачев Реклама, продажи: Дизайн-студия «Legko», Ольга Беспалова +7 928 717-07-85; ООО «Декортехнострой», Анзор Битоков +7 960 424-58-93 Изображения: Ислам Одижев, Алибек Шомахов, Азамат Хавпачев, Мила Вагранова, Аслан Кармов Корректор: Людмила Хавжокова Над номером работали авторы: Марина Ширдиева, Анфиса Фирова-Канукова, Рая Унарокова, Падис Батараз, Мадина Паштова (Мижаева), Якуб Тагулан, Джабраил Гуважуков, Молидхан Чанишхэ, Самир Хатко, Эржиб Ахок, Дилек Кудей, Аднан Калмык, Фатим Борак, Руслан Кармов, Лида Кудаева, Аксана Бжедугова. Издатель: ООО «Синержи-Арт» +7 8662 40-67-64 РФ, КБР, г. Нальчик, ул. Тарчокова, 74 e-mail: bzarabza@gmail.com www.psyna.ru Главный редактор: Альберт Шогенцуков

Designers: Irina Bora, Azamat Havpache Advertising and sales: Design studio «Legko», Olga Bespalova +7 928 717-07-85; LLC «Dekortekhnostroy» Anzor Bitok +7 960 424-58-93. Pictures: Islam Odizh, Alibeck Shomaho, Azamat Havpache, Milla Vagranova, Aslan Karmo Proof-reader: Lyudmila Havzhoko. Authors: Marina Shirdi, Anfisa Firo-Kanouko, Raya Unaroko, Padis Bataraz, Madina Pasht (Mizhae),Yakub Tagulan, Jabrail Gouvazhoko, Molidhan Chanishkhe, Samir Hatko, Erzhib Ahok, Dilek Kuday, Adnan Kalmyk, Fatim Borak, Ruslan Karmo, Lyda Kuday, Aksana Bzhedoug.

Жинтым - Дер Вячеслав ипхъу Камилэ дыщIыгъуу На обложке - Дерев Вячеслав с дочерью Камилой Издание зарегистрировано в Кубанском Управлении Федеральной службы по надзору за соблюдением законодательства в сфере массовых коммуникации и охране культурного наследия. Регистрационный номер ПИ № ФС 14-0783 от 10.10.2007 Тираж 3000 экз.

Къытхуэтхэм я гупсысэкIэмрэ журналыр зыгъэпсымрэ я еплъыкIэхэр зэтемыхуэнкIи мэхъу Редакция журнала может иметь мнение, отличное от изложенных авторами статей The editors might have an opinion other than those specified authors

4

ПСЫНЭ №11

The magazine is registered in the Kuban Federal Service for Supervision of Legislation in Mass Communications and Protection of Cultural Heritage. Registration number ПИ № ФС 14-0783 on 10.10.2007. Circulation of 3000 copies. Тхыгъэу къытехуэм тхыпщIэ щIиткъым икIи Iихкъым. Журналым и хабзэщ

Publisher: LLC «Synergy-Art» +7 8662 40-67-64 RF, KBR, Nalchik, st.Tarchokova, 74 e-mail: bzarabza@gmail.com www.psyna.ru Editor-in-chief: Albert Shogentsuk

Журналыр къызэрыдэкIыр мы ди лъэпкъэгъухэм я мылъкущ: Къылъшыкъуэ Iэлберт Гъуэныбэ Зэур Безыр Анзор Хьэгъэжей Беслъэн ЩоджэнцIыкIу Iэлберт Битокъу Аслъэн Куэшэ Iэзэмэт Тенджыз Анзор Зеущэ Алим Щоджэн Рустам The magazine is published with the financial support of the following persons: Albert Kilchouk Zaur Gоnibo Anzor Bezir Beslan Hagazhay Albert Shogentsuk Azamat Koshe Anzor Tengiz Alim Zeushe Rustam Shogen


6 ХьэщIэщ Дер Вячеслав: «Ныбжьыр хэкIуэтэху, лъэпкъ гупсысэр щхьэми гуми нэхъ къотIысхьэ» Ширдий Маринэ 12 Псэ зэпылъхьэпIэ Зауэр зи Iэпэгъуу, гуауэр зи кIэм ит… Фырэ-Къаныкъуэ Анфисэ 20 Джэрпэджэж Cыбыр рахыгъэмэ ягъыбз 24 ЩIакIуэкIапэ Нарт Хъищэм и Iуэхур 28 Бзий Анэдолэ адыгэм и псалъалъэ 36 Жьэгу Пшынэм и нэгу щIэкIар

Унэрокъуэ Рае

Пэдис Бэтэрэз

Пащты (Мыжей) Мадинэ

Тэгъулан Екъуб

40 Лъагъуэ ЩакIуэм и гъащIэм къыдэхъу гупсысэхэр Гувэжыкъуэ Джэбрэил 48 ФыщIэ жыг Тибзэ гъэпсалъи, типсэ гъэбагъо...

Чэнышхэ Молидхъан

№11 псыНэ

5


псыНэ ПСЫНЭ №11

ЖУРНАЛЫР

КЪЫЩЫВГЪУЭТЫНУР

2013

ИНТЕРНЕТ-ЩАПIЭ: http://psyna.ru НАЛЩЫЧ: «Роспечать» щапIэхэм ТХЫЛЪ ЩАПIЭХЭУ: «Букинист», Лениным и цIэкIэ уэрам, 39, (8662) 42-53-53 / «Эврика», Лениным и цIэкIэ уэрам, 22 (8662) 40-87-35 / «Дом Книги», Лениным и цIэкIэ уэрам, 10, Тел.: (8662) 42-33-71 / «Пресса», Мэзкуу уэрам,6 / «Канцтовары», Мэзкуу уэрам, 6 / «Дом книги», Къэрэщейм — Бехтеревым я цIэкIэ уэрамхэм я зэхэкIыпIэм / «Меридиан», Кулиевым и цIэкIэ уэрам, 6, (88662) 47-75-34 ШХАПIЭХЭУ: «Лимонадный Джо», Мэлбахъуэм и цIэкIэ уэрам, 19 / «Тамерис», Кулиевым и цIэкIэ уэрам, 3 / «Лейла», Нэгумэм и цIэкIэ уэрам, 74. ЩАПIЭХЭУ: «Адыгэ унэ», Лениным и цIэкIэ уэрам, 49, Тел.: (8662) 42-61-71 / ТЦ «Вестер Гипер», Кулиевым и цIэкIэ уэрам, 2 / ТЦ «Оазис», Кулиевым и цIэкIэ уэрам, 2 / «Кенгуру», ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэкIэ уэрам, 25а, 44-28-35 / «Босфор», Лениным и цlэкlэ уэрам, 41 / «Том и Джерри», Мусэм и цlэкlэ уэрам, 16 / «Космос», 2-нэ Таман шуудзэм и цlэкlэ уэрам, 7 / «Детский мир», Лениным и цlэкlэ уэрам, 34 / ТЦ «Караван», ЩоджэнцIыкIум, Чернышевскэм, КIыщокъуэм, Шортэным, Кировым я цIэкIэ уэрамхэм / «Университи», Толстойм — Чернышевскэм я цIэкIэ уэрамхэм я зэхэкIыпIэм / ТК «ЮгоЗападный/ «Орбита» Кировым и цlэкlэ уэрам, 1б / «Султан», Ахъуэхъум и цIэкIэ уэрам, 16/ «Авангард», Хьэтэжьыкъуэм и цIэкIэ уэрам, 2 / Пушкиным и цIэкIэ уэрам,100 / «Продукты», Мэзкуу уэрам, 6, 14; Чайковскэм — Чернышевскэм я уэрам зэхэкIыпIэм; И. Арманд и цIэкIэ уэрам, 122; КIыщокъуэм и цIэкIэ уэрам, 151; Мэлбахъуэм и цIэкIэ уэрам, 32 / «Симба», Ватутиным и цIэкIэ уэрам, 29 / «Оазис», Тэрчокъуэм и цIэкIэ уэрам, 50 / «Юпитер», Ватутиным и цIэкIэ уэрам, 18 / «Мила», Ватутиным и цIэкIэ уэрам, 38 / «Светлячок», Кулиевым и цIэкIэ уэрам, 19 / Гастроном №2, Лермонтовым и цIэкIэ уэрам,16 / «Юкон», Чернышевскэм и цIэкIэ уэрам, 171 / «Ласточкино гнездо», Суворовым и цIэкIэ уэрам / «Эльдорадо», Мэлбахъуэм и цIэкIэ уэрам, 28 а / «Олимп», Мэлбахъуэм и цIэкIэ уэрам, 34 б / «Соло», Щаденкэ и цIэкIэ уэрам, 26 / «Улар-I», УхуакIуэхэм я уэрам, 30 / «Копилка», УхуакIуэхэм я уэрам, 30 / Налщыч НТВ-ПЛЮС, Кулиевым и цIэкIэ уэрам, 18 / «НЮР» тыкуэн, ЩоджэнцIыкIум и цIэкIэ уэрам, 8 / «Мастер и Маргарита», КIыщокъуэм и цIэкIэ уэрам. Республикэ сымаджэщым, Чернышевскэм и цlэкlэ уэрам, холл / Къалэ сымаджэщым, Головко и цlэкlэ уэрам / Кардиологие центр, Дубки Къуажэхэм: КУШМЭЗЫКЪУЕЙ: ЩАПIЭХЭУ: «Саида», Шыкуэм и цIэкIэ уэрам, 11 / «F1», Ервэлюцэ уэрам , 10 / «Лиана», Лениным и цIэкIэ уэрам, 55 / «Батыр», Ервэлюцэ уэрам, 94 / Мини-маркет, Ервэлюцэ уэрам, / Гастроном, Лениным и цIэкIэ уэрам, 57 ХЬЭТУУЕЙ: Къуажэ тыкуэн, Лениным и цIэкIэ уэрам АРЩЫДАН: Къуажэку тыкуэн ДЗЭЛЫКЪУЭКЪУАЖЭ: «Темерлан», Пятигорскэ уэрам, 19 / Киоск, БжэныкIэ и цIэкIэ уэрам, 30 / Тыкуэн № 5, Комсомол уэрам ДЫГУЛЫБГЪУЕЙ: «Продукты», Бахъсэн шэсе уэрам АДРЫЩI АНЗОРЕЙ (ЛЭСЧЭН ЕТIУАНЭ): «Все для дома» тыкуэн ХЬЭТIОКЪУЩЫКЪУЕЙ ИПЩЭ: Торговый дом, Кировым и цIэкIэ уэрам, / Мини-маркет, Кировым и цIэкIэ уэрам, 282 / «Продукты», Кировым и цIэкIэ уэрам, 363 / «Альфред», Кировым и цIэкIэ уэрам ИСЛЪЭМЕЙ: пощт унэ КЪЭРМЭХЬЭБЛЭ: «Продукты», Кугъуэтым и цIэкIэ уэрам, 3 / Пощт унэ ШЫПШХЬЭБЛЭ: Киоск, Къандэхъум и цIэкIэ уэрам, 17 / «Продукты», Лениным и цIэкIэ уэрам, 85 / «Продукты», Лениным и цIэкIэ уэрам, 46 КЪУЭШЫРКЪУЕЙ: «Элиза», Степной уэрам, 1 КЪУЭНХЬЭБЛЭ: «Продукты», Октябрьскэ уэрам, 199 АШЭБЕЙ: «Продукты». Хъураным и цIэкIэ уэрам / «Продукты», Лениным и цIэкIэ уэрам, 55 / Тыкуэн № 5, Лениным и цIэкIэ уэрам / Мини-маркет, Лениным и цIэкIэ уэрам, 123 / «Канцтовары», Лениным и цIэкIэ уэрам. ДОХЪУШЫКЪУЕЙ: ЩАПIЭХЭУ: «Слава», Къэхъун уэрам, 29а ПРОГРЕС: «777», Пятигорск уэрам, 3 БЭБГУЕЙ: Тыкуэн № 4, Лениным ицIэкIэ уэрам, 228 / «Силикон», Лениным и цIэкIэ уэрам, 100 / Пощт унэ, Лениным и цIэкIэ уэрам, 289 / «Продукты», Лениным и цIэкIэ уэрам / Тыкуэн № 17, Лениным и цIэкIэ уэрам, 388. ТЭРЧ: ЩАПIЭХЭУ: «Магнат», Къэбэрдей уэрам, 235 / Тхылъ щапIэ, Лениным и цIэкIэ уэрам, 24 / «Эльбрус», Пэнагуэм и цIэкIэ уэрам, 151 / «Людмила», Беслъэнейм и цIэкIэ уэрам, 3 / «Теремок», Лениным и цIэкIэ уэрам, 51 / Телефон щапIэ, Лермонтовым и цIэкIэ уэрам, 56 / «Роспечать» киоскхэм / Жып телефонхэр щащэ «Стекляшкэ» тыкуэн / «Ланелон», Лермонтовым и цIэкIэ уэрам ТЫРНЭУЗ: «Роспечатым» и щапIэхэм / Терскол / Чегет ЩХЬЭЛЫКЪУЭ: «Продукты», Лениным и цIэкIэ уэрам, 55 / Пощт унэ, Лениным и цIэкIэ уэрам, 155 / «Дарина», Лениным и цIэкIэ уэрам, 138 / Тхылъ щапIэ тыкуэн № 66, Лениным и цIэкIэ уэрам АЛЪТЫКЪУЕЙ (ЧЕГЕМ I): «Продукты», Бахъсэн шэсе уэрам / Дом Быта, Бахъсэн шэсе уэрам, 22 ФIыщIэ худощI журналыр хамэ къэралхэм егъэшэнымкIэ ди Iуэхур дэзыгъэкI Кумыщ Аслъэн

6

псыНэ №11


52 Лъэхъэнэ Хы щIыб адыгэр пIалъэкIэ теплъэгъуэхэм къызэрыхэщыр: Мансуэти Джиованни ищIа сурэтхэм лъэхъэнэхэр зэрыщызэгухьэр Сэмир Хъуэткъуэ 60 Жылэ Къундетей шу закъуэ 64 Гум и псысэхэр Нэпсищ хуэдиз псэпс 68 Лъахэ Хъэнасир 76 ХьэщIэщ Дзыбэ Мыхьэмэт: «Уикъашъуи уиорэди о бгъэдэхэн фае…» 80 Фащэ Нып и хабзэмрэ адыгэм и гурыгъухэмрэ 84 Хэтхэ я унэ къанжэ тес? 86 ПщафIэ Хьэлыуэм и пщэфIыкIэ хъунур

IэхуэкI Ержыб

Къудей Дилэк

Къалмыкъ Аднан

Борэкъо Фатим

Къармэ Руслъан Лъыхъугуащэ

Бжьэдыгъу Iэксанэ

№11 псыНэ

7


ХьэщIэщ

Дер Вячеслав: «Ныбжьыр хэкIуэтэху, лъэпкъ гупсысэр щхьэми гуми нэхъ къотIысхьэ» Ширдий Маринэ 8

псыНэ №11


Мы шыщхьэIу мазэм ди хьэщIэщым щепсыхащ адыгэр зигу илъу, абы и щхьэм ирикIуэхэм игъэпIейтей, щIалэ гъэщIэгъуэну «Меркурий» фирмэ цIэрыIуэр къызэзыгъэпэща зэкъуэшищым яз, Урысейм ФедерацэмкIэ и Советым жыджэру хэт Дер Вячеслав.

- «Псынэ» журналым и упщIэхэм жэуап къептыну арэзы узэрыхъуам папщIэ фIыщIэ пхузощI. Уэри къыбгурыIуэу къыщIэкIынщ: япэу сызыщIэупщIэнур Сирием щыпсэу ди хэкуэгъухэм я Iуэхурщ. ФедерацэмкIэ Советым хэт Къэжэр Альбертрэ уэрэ мыбы теухуауэ фхузэфIэкI къызэрывмыгъанэр зэхыдох. - ФедерацэмкIэ Советым и УнафэщI Матвиенкэ Валентинэ и жэрдэмкIэ къежьащ а Iуэхур. Абы и жыIэм тету комиссэ къызэрагъэпэщащ, Къэжэр Альберт и пашэу. Сирием дыкIуэу псори ди нэкIэ зэдгъэлъагъуну, ди хэкуэгъухэм дахуэзэну къалэн къытщащIати, дыкIуащ икIи ди гуапэу а Iуэхум яужь дитащ. Пэжу жыпIэмэ, адыгэ Iуэхур си гум илъу, ауэ абы пэгъунэгъу сыхуэмыхъущэу иджыри къэс сыкъекIуэкIащ. Ди къуэш нэхъыжь Станиславт лъэпкъ Iуэху нэхъ зезыхуэр. Къэбэрдей-Балъкъэрым зэрыщеджам и фIыщIэу къыщIэкIынут ар нэхъ пасэу адыгэгу зэрыхъуар. Дэри, и къуэшхэр, бизнесымкIэ абы дригъусэти, мащIэ-мащIэурэ зыхэтщIэрт зы лъэпкъ дызэрыщыщыр, зыгуэр тщIэн зэрыхуейр. Ныбжьыр хэкIуэтэху лъэпкъ гупсысэр щхьэми гуми нэхъ къотIысхьэ. Ар псалъэ дахэ къудейкъым, си щхьэкIэ иужьрей илъэсхэм нэхъ зыхызощIэ. Уи упщIэмкIэ къэзгъэзэжынщи, япэ щIыкIэ Иорданиеращ дыздэкIуар. Аэропортым къыщытпэплъэхэм яхэтт Къэрал Думэм къэкIуауэ щытахэри. ФымыщIэмэ, вжесIэнщ, фщIэмэ, фигу къэзгъэкIыжынщ: Сирием дыкIуэн ипэкIэ, Москва, Къэрал Думэм, щыIащ Иорданием, Германием, Израилым, США-м, Сирием, Тыркум щыпсэу ди лъэпкъэгъухэм лIыкIуэ къащIахэр. Адыгэхэм ящыщу ФедерацэмкIэ Советым хэтхэр, Дунейпсо Адыгэ Хасэм и унафэщIыр, зи гугъу сщIа лIыкIуэхэр дызэгъусэу дыхуэзат Къэрал Думэм Международнэ IуэхухэмкIэ и комитетым и унафэщIым и къуэдзэхэм ящыщ зым. Дызэпсэлъащ, къыдэдэIуащ, ауэ унафэу дызыщыгугъ хъунум пыухыкIауэ хэсщIыкIкъым. Сэ зэпымычу жызоIэ: Правительствэмрэ Федеральнэ центрымрэ мы Iуэхур кIыхьлIыхь ящI, жэрдэмыр зыIэщIагъэкI хъунукъым. Сыт адыгэм я Iуэхур адрыщI хамэм зэрихуэн щIыхуейр? №11 ПСЫНЭ

9


ХьэщIэщ Сэ Куржыми, Израилми, нэгъуэщIхэми адыгэм теухуауэ жаIэмрэ ящIэмрэ сымыдэу аракъым. Хэт сыт хуейми жреIэ. Ауэ, ди лъэпкъэгъухэр къэкIуэжын хуей хъумэ, Урысей Федерацэращ Хэкум къизыгъэхьэжыфынур. Апхуэдэу щыщыткIэ, унафэр Мэзкуущ зыIэщIэлъыр. - Мы унафэр зэлъытауэ щытхэм фызэхахрэ? - Аращ нэхъ хьэлъэ дыдэр. Дызэхамыхыу жысIэфынукъым, дызэхахауи схужыIэнукъым. Сэ бизнесым срицIыхущ. Билл Гейтц зэрыжиIащи, бизнесыр – ар псынщIагъщ. Сытми япэ унэсыныращ бизнесым и хабзэ нэхъыщхьэр. Гупсысэ жан, щIэныгъэ, Iуэху зехьэкIэ уимыIэмэ, бизнес щыIэкъым. Политикэр нэгъуэщIщ: япэ унэсыным Iэмал имыIэу фIы къыпэкIуэну ущыгугъ хъунукъым. Политикэм щызекIуэри, ар зэрызэхэлъри нэгъуэщI хабзэхэщ. - Сирием щыпсэу адыгэхэм я Iуэхум теухуауэ сыт нобэ жыпIэфынур? - Iуэхур кIуэта хуэдэщ, зыми жраIэркъым къагъэзэжыну хуимыту. Ауэ гъуэгур къызэрызэпачынур, къыздэкIуэжым зэризэгъэжынур, къэралым хуищIэфынур – ахэр пыухыкIауэ гъэбелджылауэ, унафэм хуагъэкIуауэ щыткъым. Си щхьэкIэ иджыпсту я Iуэху зызохуэ унагъуиплIым. Дамаск дыщыкIуам къызэхуэсахэм яхэтт бынищым я анэ. Ар гузавэрт. ЦIыхур къызэрыпщыгугъыр, пыухыкIауэ зэрызыкъыпхуигъазэр зыхыумыщIэнкIэ Iэмал иIэкъым. ЗэIущIэр иухмэ, зыкъысхуигъэзэну жесIа щхьэкIэ, кIуэдыжащ. ИужькIэ ар къезгъэгъуэтыжащ ди фирмэм

10

псыНэ №11

щылажьэ Мэршэнкъул Беслъэн, ар Мэзкуу щеджащ, илъэсипщIкIэ Дамаск щыпсэуащ, инджылызыбзэмрэ хьэрыпыбзэмрэ фIыуэ ещIэ! Абы IэнатIэ иIэщ, ауэ ди фирмэми консалтинг Iуэхухэр и пщэм дэлъу щолажьэ. Ар щIыжысIэр а цIыхубзри абы и унагъуэри Беслъэн къезгъэгъуэтыжащи аращ. Ипхъам* ящыщу къэзыгъэзэжыну хуейхэм я Iуэхур зезыхуэри а щIалэращ. СызэрыщыгъуазэмкIэ, а цIыхубзым и щхьэгъусэр къэкIуащ. Я Iуэху зэрыхъунум еплъ къыщIэкIынщ. Дамаск дыщыщыIам сэ жысIаращ: зы цIыху е унагъуэ бгъэIэпхъуэным текIуэдэнур бжын хуейщ. Арыншамэ, Iуэхум зыхуэбгъэхьэзырыфынукъым. Урысей Федерацэми нэхъ тынш имыщIу хъунукъым ипхъа адыгэм я Iуэхур: зауэм къыхэкIыжхэм сыт хуэдэ документ япэбубыдынур? Зауэм зи лъапсэр иригъэбгынам и статусым ахэр хуейкъым. - Дауэ атIэ къэралыр абыхэм зэрадэIэпыкъунур? - Мис абдеж къэралым щызекIуэ хабзэ куэд щызэпэщIэувэу хуожьэ. Ахэр зэбгъэкIуныр кIыхьлIыхьщ, модэкIэ – зауэ щокIуэкI, зэманыр макIуэ. СызэреплъымкIэ, щхьэж хузэфIэкI ищIэн хуейуэ аращ. Къэзыгъэзэжахэм я дежкIэ псори гугъущ, зэмысащ, дунейм и хуабагъ-щIыIагъым къыщыщIэдзауэ я гъащIэр щIэрыщIэу зэтраухуэжын зэрыхуейм щыщIэкIыжу. Ипхъа хъуа адыгэхэр зэшэлIэжыным теухуауэ Хьэзраилым и щапхъэр къэдгъэсэбэпын хуейт. ____________________ *Ипхъа - зи хэку имысыж адыгэхэр


ХьэщIэщ

Ипхъа хъуа адыгэхэр зэшэлIэжыным теухуауэ Хьэзраилым и щапхъэр къэдгъэсэбэпын хуейт. Илъэс минитI дэкIа нэужь абы лъэпкъыр къызэщIикъуэжри, бзэ IэрыщIи Iурилъхьэжащ. Адыгэр зэрызэбграхурэ илъэси 150-щ зэрыхъуар.

№11 псыНэ

11


ХьэщIэщ Илъэс минитI дэкIа нэужь абы лъэпкъыр къызэщIикъуэжри, бзэ IэрыщIи Iурилъхьэжащ. Лъэпкъыр зэрызэбграхурэ илъэси 150-щ зэрыхъуар. Сыт лъакъуэрыгъажэ XXI-нэ лIэщIыгъуэм къэдгупсысын щIыхуейр? - Адыгэ хэхэсхэм я Iуэхум нэхъ тепсэлъыхьу щыхъуа 1990 гъэхэм къыщыщIэдзауэ жаIэрт къэзыгъэзэжхэм пIалъэкIэ псэупIэ яхуэхъун, сыткIи дэIэпыкъуэгъурэ чэнджэщрэ щагъуэтын центрхэр къызэIухын зэрыхуейр. Мейкъуапэ дэтщ апхуэдэ. Налщычрэ Черкесскрэ хуэмыхьэзыру къыщIэкIащ, цIыхухэр щэ бжыгъэкIэ къэкIуэжынуми. - Илъэс 20, уеблэмэ 30-у къэтщтэнщ: хэт и гугъэнт мыпхуэдэ зэхъуэкIыныгъэ инхэр къэхъуну? Пэжыр жыпIэмэ, сэ Сирием щэ бжыгъэкIэ хэкум къеIэ щыслъэгъуакъым. УщIэгужьеини хэлъкъым мы Iуэхум. ТщIэну дызыхуеймрэ ар зэрызэдгъэхъулIэну щIыкIэмрэ убзыхуауэ диIэмэ, адрейр зэфIэкIынущ. Щам дыщыкIуам къытхуэзэну зэхуэсахэм сахоплъэри бжьыфIэхэщ, щэн яIэщ. ЖаIэм додаIуэ, езыхэри дэ къыдодаIуэ. Ауэ зыхызощIэ нэхъыжьхэр зэрыпхуэмыгъэхъеинур, дызэбгрыкIыжмэ, щхьэж и гупсысэ и гупсысэу ди гъуэгу дызэрытехьэжынур. Сэ сыгупIащIэщ (эмоциональнэщ). Сыкъотэджри жызоIэ: фIы дыдэу къызгуроIуэ нэхъыжьхэм

12

псыНэ №11

зэрызывмыгъэхъеинур, абы къыхэкIыу зызыхуэзгъазэр щIалэгъуалэрщ. Урысей Федерацэр – къэрал лъэщ хъунымкIэ хэкIыпIэрэ тегъэщIапIэу иIэр къыпхуэмылъытэным хуэдизщ. Мыбы бизнес щыбухуэфынущ, щIэныгъэ щызэбгъэгъуэтыфынущ. Зывгъэхъей! Сэ абыхэм щапхъэу къахуэсхьащ зэкъуэшхэм духуа «Меркурий» фирмэм и зэфIэкIыр нобэ зыхуэдэр. СыкъэпцIатэкъым, си псалъэм къыпэджэжащ зэхуэсахэм яхэт щIалэгъуалэр. Сигу къинащ зы щIалэ акъыл хэлъу зэрыпсэлъар. Абы жиIащ: «Къэралым щыIэ псэукIэмрэ Iуэху зехьэкIэмрэ дыщывгъэгъуазэ, адрейр дэ ди Iуэхужщ. Дэ дыщысынукъым къэралым къытхуищIэнум дыпэплъэу». Хьэуам хэт мэр зэрызыхэпщIэм хуэдэу, сэ зыхызощIэ адыгэ Iуэхур утыку зэрыхъуар. Уэ уурысщ – сэ сыадыгэщ. Апхуэдэу хъунукъым. Дэ псоми нобэкIэ зыщ дгъэкъэралыр - Урысей Федерацэрщ. Абы тещIыхьауэщ сыт хуэдэ Iуэхуми дызэрыбгъэдыхьэн хуейр. Ди Iуэхур здынэсаращи, «Ирикъунщ Кавказыр зэрыдгъэшхар!» жызыIэхэм, СыбырымкIэ къиIукIыу зэхах: «Ирикъунщ Мэзкуу зэрыдгъэшхар!» Къэралыр пкъутэныр тыншщ, къызэщIэпкъуэжыныращ хьэлъэр. Сэ жызоIэр: Мэздэгу къыщыщIэдзауэ Ахын Iуфэм нэс хэгуэшауэ щыпсэу адыгэ мин 700-р я Iуэхур зэрыхъунум топсэлыхь. Мыр зэхэвмых хуэдэу зывмыщI, хэвмыгъэкIасэ. Си щхьэкIэ сыхуейкъым нэгъуэщIым и унафэ мы Iуэхум къыхыхьэну. Зыщ дэ дызыхуейр: къэкIуэжынум гъуэгу иратынырщ. КъехьэкI-нехьэкI, нэмыжыIэса хэмылъу Урысейр хуиту, и гур зэIухауэ адыгэ Iуэхум хэплъэмэ, куэдым я гуращэр яIэщIиудынущ, езым и пщIэр дуней псом нэхъ ин щыхъунущ. Ди лъэпкъми фIыр щыгъупщэнукъым. Мелуан 30 лъэныкъуитIми ейуэ зыхэкIуэджа зауэр зыщагъэгъупщауэ, илъэс куэд лъандэрэ Урысеймрэ Германиемрэ щызэдэлэжьэфкIэ, дэ сыт зэран къытхуэхъун хуейр? Пэжщ, зауэри лъапсэрыхри щыIащ. Сэ урыс ныбжьэгъу куэд сиIэщ икIи ар абыхэм яжызоIэ. «Пэжщ а псор» жытIэу адэкIэ тщIэнум лъэныкъуитIри дегупсысын хуейуэ аращ. Тхыдэм захуагъэ гуэркIэ бгъэдыхьэн нэхъ хэмылъми, Мэзкуу япэу и Iэр къишиин хуейщ. - Бизнесым япэ хыхьа цIыхухэм уащыщщ, иджы ФедерацэмкIэ Советым ущыIэщи, политикэм и курыкупсэм ухэтщ. Щхьэ ухуэгъуей бизнесыр, Урысейм зиужьыныр щхьэ апхуэдэу гугъусыгъу? - Уи Iуэху зэтебублэныр апхуэдэ дыдэу гугъукъым. Дэ дыкъызыхэкIыжым феплъ. Коммунистхэм къагупсыса экономикэ гъэпсыкIэр къызэднэкIын, ди гупсысэмрэ Iуэху зехьэкIэмрэ зедгъэхъуэжын щхьэкIэ лIэщIыгъуэри мащIэ хъуныр хэлъщ. «Псори зэхуэдгъэдэнщ!» - лозунгыр дахэщ, ауэ ар зэбгъэхъулIэфынукъым, цIыхухэр зэщхькъыми. Ауэ ухущIэкъу хъунущ. «Ахъшэ къыпхуэлэжьынукъым уи напэр къабзэу къанэу», жаIэ. Абыи пэж хэлъщ. Ауэ зыгуэр къэблэжьыфмэ, зыгуэрми сэбэп ухуэхъуну Iэмал уиIэщ. Бизнесым фIыуэ хэлъыр псапэ зэрырипщIэфырщ. - Тхьэм уигъэузыншэ, Вячеслав. Псалъэ фэрыщIу къыпщыхъуну сыхуейкъым, ауэ, сэ къызэрыслъытэмкIэ, ди лъэпкъым къыхэжэпхъыкIа уэ пхуэдэхэм куэдкIэ елъытащ адыгэм и Iуэхур зэрыхъунур. Сыхуейт ар къыптезыгъэхьэлъэн уIумыщIэну.


Сэ жызоIэ: «Мэздэгу къыщыщIэдзауэ Ахын Iуфэм нэс хэгуэшауэ щыпсэу адыгэ мин 700-р я Iуэхур зэрыхъунум топсэлыхь. Мыр зэхэвмых хуэдэу зывмыщI, хэвмыгъэкIасэ. Си щхьэкIэ сыхуейкъым нэгъуэщIым и унафэ мы Iуэхум къыхыхьэну»

№11 ПСЫНЭ

13


Псэ зэпылъхьэпIэ

Фырэ-Къаныкъуэ Анфисэ

зауэр зи Iэпэгъуу, гуауэр зи кIэм ит… 14

псыНэ №11


Псэ зэпылъхьэпIэ

Нобэр къыздэсым бэлыхьыр ятелъщ аб��хэм Урыс-Кавказ зауэжь зэманым зи хэку ирахуа, зыбгынахэм я щIэблэм. Япэ щIыкIэ, я бзэр яджыну, ирипсэлъэну, я быным адыгэцIэ фIащыну, я унэцIэр зырахьэну хуимыту, здаша щIыпIэм ирахурэ къумыр псэупIэ яхуэхъуауэ иджыри къэс къекIуэкIащ. Мис иджы дызэгъащ щыжаIэм, аргуэрыжьти, зауэ емынэжьыр къатепсыхащ. Сыт апхуэдизу дунеягъэкIэ ящIар, сыт хуэдэ щыуагъэ япшыныжыр? Зи гугъу сщIыр хамэ къэрал щыпсэууэ IэмалыншагъэкIэ иджы дыдэ Хэкужьым къэзыгъэзэжа ди лъэпкъэгъухэращ. Щамым щекIуэкI зэхэуэм кърихужьа адыгэхэрщ.

№11 псыНэ

15


Псэ зэпылъхьэпIэ - Дэ Дамаск дыщыпсэуащ. Си пхъур бынунагъуэщ, спэмыжыжьэу псэурт. УафэмкIэ топышэхэр къещэщэхыу щIидзэри, уни-лъапси къытхуимыгъанэу зэтрикъутащ. Сэ си псэм бэлыхьу телъар! Си щхьэ къысфIэIуэхужыртэкъым, зы цIыху къигъэщIэн къэзгъэщIащ. СызытегуIар си бынхэращ. Мыгувэу си пхъур къэсащ, и щхьэгъусэмрэ я бынищымрэ щIыгъуу. Абы зы псэгузэвэгъуэ ятелъти… Делэ хъун си гугъащ! КIуапIэуижапIэуи диIэр, дызэщыгугъыр зыт – Хэкужьым. ПсынщIэ дыдэу ди тхылъ тIэкIухэр зэдгъэпэщри дыкъежьэжащ. Ди унэ-лъапсэ тщэнуи, ар мыбы дызэрыщыпсэун ахъшэ тщIынуи дыхунэсакъым, апхуэдэ гукъыдэжи диIэжтэкъым. КIэщIу жыпIэмэ, зыри тIэщIэмылъу, щыгъын тIэкIу фIэкI къыздэдмыщтэу ди щхьэр къыдэтхащ. Аращ… СщIэркъым адэкIэ дызэрыхъунур, - жеIэ Цейхэ япхъу, Хьэпэпххэ я нысэ Фаридэ. СыткIэ ди лъэпкъэгъухэм нобэ зарызыщIэдгъэкъуэфынур? Сыт яхуэтщIэну ди къару илъыр? Дауэ хъуну адэкIэ я Iуэхур?! Апхуэдэ упщIэхэмкIэ КъБР-м хъыбарегъащIэ IуэхущIапIэхэм, жылагъуэ зэгухьэныгъэхэм ядэлэжьэнымрэ щIалэгъуалэ IуэхухэмкIэ и министр Пащты Борис зыщыхуэдгъазэм гур зыгъэзагъэ жэуап къыдитащ: - Зэи къэхъуакъым республикэм и IуэхущIапIэхэр иджы хуэдэу зэкъуэту дыщызэдэлэжьа! Мы къэзыгъэзэжа ди лъэпкъэгъухэм я Iуэхур зэфIэтхыным дыпылъу къетхьэжьа дауэдапщэхэм, ди гурылъхэм нэхъри щIагъэхуабжьэ ди гукъыдэжыр. Ахэр дэращ-тIэ зыщыгугъыр, дэращ абыхэм яIэр, нэгъуэщI хэт?! ЛIэщIыгъуэрэ ныкъуэкIэ дызэкъуэчауэ щытами, щытыкIэкIэ тIэкIу дызэтемыхуэжми, дыадыгэщ. Ахэр куэд хуэныкъуэщ, зыри зимыIэххэу къэкIуэжаи, щIапIэ къысхуэвгъуэтатэмэ, къэсщэхуфынут жызыIи яхэтщ. Зыхуей хуэгъэзэн хуейкъэ! УзыншагъэкIэ гуныкъуэгъуэ яIэми, тхылъкIэ зыгуэрхэр яхузэхуэмыгъэхъуми, еджапIэ, лэжьапIэ жыпIэми, дэтхэнэм хухэха IуэхущIапIэм и къалэнхэр нэсу ягъэзащIэ. А псоми ди щIыналъэм и Iэтащхьэ Къанокъуэ Арсен и нэIэ тетщ. - Мы Iуэхур дэхынымкIэ УФ-м е Къэбэрдейм мылъку гуэр къиутIыпща, хьэмэрэ…? - Иужь дитщ, ауэ ди жагъуэ зэрыхъунщи, нобэкIэ Урысейми Къэбэрдейми ди хэкуэгъухэр зыхуэныкъуэ щымыIэу дгъэзэгъэжын хуэдэу мылъку къапыкIакъым. ХьэрычэтыщIэхэм, зигу къыпылъадэ цIыхухэм зэхуахьэса,

16

псыНэ №11


Псэ зэпылъхьэпIэ зэхадза ахъшэкIэщ Щамым къикIыжа ди лъэпкъэгъухэр зэрызэтетIыгъэр. Ахэр зыгъэпсэхупIэ зыбжанэм тегуэшауэ щIэсхэщ, зыхуэныкъуэ псори зэрагъуэтыным дыкIэлъоплъ. Псалъэм папщIэ, нэщI мазэм пщафIэхэр хэщхьэжыгъуэ хъуху заIэжьэурэ, ягъэшхащ, щэращыр хуагъэхьэзырти зэбгырыкIыжу арат. Ар сыт хуэдэу я гуапэт ди лъэпкъэгъухэми! - Бзэм и лъэныкъуэкIэ дауэ щыт Iуэхур? - ЦIыху 300-м ящыщу урысыбзэ зыщIэхэр закъуэтIакъуэщ, адыгэбзэм хуэшэрыуэхэр нэхъыжьыIуэхэращ. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, я щIалэгъуалэм яIэщIэхуащ анэдэлъхубзэр… Апхуэдэу щыщыткIэ, абыи и Iуэху зыдохуэ: Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и лIыкIуэу адыгэбзэми урысыбзэми и егъэджакIуэ ядолажьэ. Лэжьэнуми, еджэнуми, сыт ящIэнуми, бзэм и лъэныкъуэкIэ гуныкъуэгъуэ ямыIэн хуэдэу, гукъыдэж зиIэр екIуэлIэну хуитщ а дауэдапщэхэм. - ЦIыху дапщэ зыхуей хуэвгъэзэфыну? Иджыри гупышхуэ къагъэзэжыну хуеймэ-щэ?! - ЗэрыжысIащи, ахэр дыдейщ, дэращ абыхэм яIэр. Зыми «хьэуэ» яжетIэфынукъым, дапщэм къамыгъэзэжами, къедгъэблэгъэжын хуейщ. УФ-м и хабзэм ипкъ иткIэ, политикэ IуэхукIэ зи псэупIэ зыбгынауэ къокIуэлIам ехьэлIауэ егъэкIуэкIыпхъэ Iуэхухэмрэ дауэдапщэхэмрэ убзыхуауэ щыIэщ. Мис абы дытету дадэлэжьэнущ, щIыналъэ мылъкур хуримыкъумэ, нэхъ ищхьэIуэкIэ дыщылъэIуэнущ! Пащтым и псалъэхэм къыпищэу Хэкум къэзыгъэзэжа адыгэхэм ядэлэжьэнымкIэ Къэбэрдейм и «Пэрыт» цIыхубэ зэгухьэныгъэм и унафэщI Стащ Ахьмэд жиIэри мыращ: - Ди зэгухьэныгъэм и къалэнщ Хэкум къэзыгъэзэжар Къэбэрдейм къызэрибакъуэу тхылъ и лъэныкъуэкIи, бзэкIи, хабзэкIи

№11 псыНэ

17


и Iуэху хуэгъэпсынщIэныр, дэIэпыкъуныр. Аращи, псори къыздекIуалIэр ди дежщ, адэкIэ IуэхущIапIэ щхьэхуэ япыщIэн хуеймэ, зэхудошэ. Мис иджыри апхуэдэ дыдэу, Щамым дэ тщIэ хьэргъэшыргъэр къыщыхъейм, ди лъэпкъэгъу зыбжанэхэм Хэкум къагъэзэжыну гурылъ ящIащ. Япэ щIыкIэ 2011 гъэм и дыгъэгъазэм зырыз-тIурытIурэ къэкIуэжахэщ, иужькIэ гупурэ, мис иджы дыдэ цIыху 300-м нэс зэуэ къыдэкIуэлIэжащ. Зауэр нэхъ гуащIэ хъури, цIыху нэхъыби кърихужьащ. Абыхэм яхэтщ зи унэ-лъапсэ Iисраф хъуаи, зауэр къызылъэмыIэсыхаи, куэд щIауэ къэзыгъэзэжыну зи мураду мы Iуэхур щхьэусыгъуэ яхуэхъуу къежьэжаи. Иужьрейхэм зи ныбжь нэхъ хэкIуэта, зауэм

18

ПСЫНЭ №11


Псэ зэпылъхьэпIэ зыкIи хэмылIыфIыхьыфыну, зи къару имылъыжхэращ хиубыдэр. Ахэр жыжьэу плъэри, Iуэхур хьэлэч мыхъу щIыкIэ, иужькIэ гугъу емыхьыжын хуэдэу, зауэм къыхэкIауэ къызолъытэ. Ауэ аракъым Iуэхур зэпхар. КъэкIуэжар къэкIуэжащ. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, зауэм и гуащIэгъуэм хиубыда, мылъкуи тхылъи зимыIэж адыгэхэр Щамым щымащIэкъым. Мис абыхэм къэралыр ябгынэну Iэмали зэфIэкIи яIэкъым. ДяпэкIэ зи Iуэху зетхуэнур мис ахэращ. Аэропортхэр зэрызэтракъутам

къыхэкIыу, шыщхьэIум и 6 лъандэрэ Щамым кхъухьлъатэхэр кърагъэлъэтыкIыжкъым. СщIэркъым ахэр зэрыхъунур. Пэплъэн хуейуэ аращ. Гуапэ мэхъу цIыхухэр зи Iуэху зэхуэмыхъухэм ядэIэпыкъуну гукъыдэж ящыдэплъагъукIэ. Сэ сощIэ, Хэкужьым и цIыхухэми унафэщIхэми къэзыгъэзэжахэм псэемыблэжу зэрызэщIагъакъуэр. Къуажэм унэ-лъапсэ щаIэу, къалэм дэсхэм къыхалъхьащ Щамым къикIыжахэм, пщIэншэу я Iуэху зытеувэху я унэ-лъапсэхэр хуит къыхуащIын. Мэзкуу дэс адыгэхэм Iуэхушхуэ кърахьэжьэри ирагъэкIуэкIащ, мелуанрэ ныкъуэм нэс ахъшэ къыхэкIари


Псэ зэпылъхьэпIэ кърагъэхьыжащ. Гууз-лыуз яхэлъщ цIыхухэм, ар уи гуапэ мыхъункIэ Iэмал иIэ?! - Зауэр нэхъ гуащIэ хъунри, увыIэжынри хэлъщ. Пщэдей къэхъуну псор сыткIэ тщIэн?! Зыри Iэмал щымыIэххэу ара ахэр къишыжынымкIэ? - Хэплъэгъуэщ ди лъэпкъэгъухэм я Iуэхур (нэщхъей къохъу Ахьмэд)… Хэкур щрагъэбгынам Анэдолэм псэхугъуэ щамыгъуэту, Щамми, Ливанми, Иорданми Iэпхъуащ. Абыхэми я Iуэху щыдэмыкI щыхъум, КъухьэпIэ щIыналъэхэмкIэ, ЕвропэмкIэ задзащ. Апхуэдэу щыхъукIи, мухьэжырхэм я зы лIакъуи хуиту псэуакъым зауэ-банэ ямылъагъуу. ДэнэкIэ ямыгъэзами, зауэр я ужь итащ. ХэкужьымкIи аракъэ - УрысКавказ зауэжьым революцэр къыкIэлъыкIуащ, мис иджы псэун щIыдодзэ щыжаIэм, Хэку зауэшхуэр къэхъеящ. АдэкIэ мащIэ?! Афган, Абазэ-Куржы зауэхэр жыпIэми, 90 гъэхэм дунейм и зэхэзэрыхьыгъуэрами… Лъы куэд илъэгъуащ ди лъэпкъым. Дэнэ щIыпIэ къыщыщIимыдзами. АбыкIэ дызэщхьщ мухьэжырхэмрэ Хэкум щыпсэу адыгэхэмрэ. Дауэ мыхъуами, фIыгъуэщ уи хэку ущыпсэужыныр. Сыт хуэдэ нэщIэбжьэ умылъэгъуами Хэкужьым и щIыуэпсым пщхьэщихыу къыпщохъу гугъуехь псори. Уи щIыналъэ узэрыщыпсэуж къудейр сыт и уасэ?! Щэрмэт Алма илъэс I7 ирикъуу аращ, ауэ и адэжьхэр щалъхуа щIыпIэм и гур хуэпабгъэу и закъуэ къигъэзэжащ. Пщащэ къамылыфэ тхьэIухудыр си пащхьэ исщ, погуфIыкI, укIыта хуэдэщ, ауэ и плъэкIэм зэрынэIурытри, зэрыерыщри къегъэлъагъуэ. «С чего начать?», - жи, урысыбзэкIэ… Адыгэбзэр ищIэкъым икIи къыгурыIуэркъым. УпщIэр зэрызэхихыу, зы дакъикъэкIэ мэгупсысэ, псалъэхэр зэрызэригъэзахуэр наIуэу, урысыбзэ хъарзынэкIи къопсалъэ: - Си дэлъхур КъБКъУ-м щеджэрт, си адэкъуэшыр, илъэс 20 и пэкIэ къигъэзэжауэ Хьэсэней дэст, сыкъызыхуэкIуэжын, сызыбгъэдыхьэн сиIэти, сыкъэкIуэжащ. Пэжщ, си адэ-анэр си гъусэкъым, мыгувэу си адэм и гур операцэ ящIынущи, тэмэму зэфIэкIрэ и узыншагъэр зэфIэувэжмэ, ахэри къыткIэлъыкIуэнущ. Зэи Щамым дымыгъэзэжыну ди мурадщ, деплъынкъэ. Щамым курыт еджапIэхэм илъэс 12-кIэ ущоджэ, сэ 11-щ къэзухар. Гува-щIэхами зауэр къызэрытлъысынур тщIэти, хьэлэч дыхъуху демыжьэу, сэ сыкъаутIыпщащ ди адэ-анэм. Иджы щыхьэт тхылъ сиIэкъыми, мыбы II-нэ классым сыщыщIэтIысхьэжу къэзухыжын хуейщ. Дохутыр IэщIагъэм сыщIохъуэпс, ар зыIэрызмыгъэхьэу хъунукъым, - жи Алмэ. - Урысыбзэм ухуэшэрыуэщ, дэнэ щызэбгъэщIар? - ЗэрыжысIащи, Хэкужьым дыкъызэрыкIуэжынур быдэу тщIэрт, Къэбэрдейм адыгэхэм нэмыщI лъэпкъыу исым яIурылъыр урысыбзэщ. Ди жагъуэ зэрыхъунщи адыгэбзэр сщIэкъым, сыкъыздэкIуэжами адыгэбзэм ирипсалъэр мащIэщ. Апхуэдэ гупсысэм къыхэкIыу урысыбзэр зэзгъэщIэну мурад сщIат. Мазищым и кIуэцIкIэ зэзгъэщIащ…

20

псыНэ №11

- Зэман кIэщI дыдэщ! Гукъыдэжышхуэрэ къарууфIрэ уиIэ хъунт?! - УрысыбзэкIэ тхылъ куэду соджэ. Иджыпсту зэман сиIэщи, Iуэху лейхэм задезмыгъэхьэхыу, бзэр содж. Сэ иджыри школым сыщIэтIысхьэжын, экзамен стын хуейщ-тIэ а бзэмкIэ! - КъызэрызгурыIуамкIэ, уи адэкъуэшым уекIуэлIэжащ? - НтIэ. - Иджы адыгэбзэмкIи щIэпкъузэжынщ… - Си гугъэкъым (мэдыхьэшх). Адэкъуэшым и щхьэгъусэр къущхьэщ. Бынищ яIэщи, махуэ псом зэхэсхыр къущхьэбзэщ. Арами, сыхуейщ си анэдэлъхубзэр сщIэну, абыи сыпэлъэщыну къысщохъу. Псом нэхърэ нэхъапэр – си адэжьхэм я лъахэм къэзгъэзэжащ, адэкIэ зыри гугъу щыIэжкъым. Сыпэлъэщынщ! Алмэрэ сэрэ дыпсэлъэху Адыгэ Хасэм и лIыкIуэ, «Адыгэ псалъэ» газетым и корреспондент, КъБКъУ-м бзэ щIэныгъэхэмкIэ и къудамэм и методическэ центрым и унафэщI Щоджэн Iэминэ деж къекIуэ-


Псэ зэпылъхьэпIэ

лIахэм ядолъажьэ, блэкIахэр къапщытэж… Балигъхэр нэхъыбэщ, ныбжьыщIэ зытIу яхэтуращ, ди жагъуэ зэрыхъунщи. Я Iуэху зэрыкIуатэмкIэ, къазэрехъулIэмкIэ, къадэIэпыкъум теухуауэ соупщI Iэминэ. - «Адыгэ псалъэ» газетым и редактор нэхъыщхьэ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд къыхилъхьа гупсысэкIэ, ди лъэпкъэгъухэм бзэмкIэ дадэлэжьэну траухуат. Мухьэмэдщ сыкъезыгъэблэгъар, тхылъ къыдэзытари аращ. Япэ щIыкIэ шхапIэм дыщIэсащ, сащыдэлэжьэн щIыпIэ нэгъуэщI дымыгъуэту. ИужькIэ мис мы пэшыр тхухахащ. Пэжыр жыпIэмэ, шэнт къудейр къыдэмэщIэкIт, зы тIысыпIэм тIум зытрагъахуэу, зэрытхэхэр я куэщIым илъу декIуэкIащ. Тхылъ дримыкъуами, сытми утыку дыкъранакъым, «Эльбрус» тхылъ тедзапIэм и унафэщI Ацкъан Руслъан зыкъытщIигъэкъуащ. Ауэ шэнткIэ гугъущэ щехьым, университетым лъэныкъуэ ирагъэзыжауэ партэ гуп щыIэти, проректорым селъэIури, къеIысхащ. Еджэну хуейхэр дауэт апхуэдэу къызэрыбгъэнэнур?! Иджы мес, зэрыплъагъущи, партэхэм дэмыхуэжу щырыщу дэсхэщ. Курыт еджапIэм щIэтIысхьэн хуей

сабийхэм къыщыщIэдзауэ илъэс 60 ныбжь зиIэхэр къокIуалIэ. Ауэ, цIыху 300-м щыщу еджэну гукъыдэж зиIэр мащIэ дыдэщ, 70-м нэсми аращ, сабийуэ къакIуэри закъуэтIакъуэщ. - Урысыбзэри адыгэбзэри яхуздэхь хъункъым. КъегугъуэкIмэ, я гур зэщыуауэ пIэрэ?! - Абыи сегупсысащ. Ипэхэм адыгэбзэм зы сыхьэт тедгъэкIуадэрэ тIэкIу зыдгъэпсэхуу урысыбзэм щыпытщэжым, гу лъыстащ абы. Гурыщхъуэ щысщIым ирихьэлIэу я дзыхь ирагъэзу зы нэхъыжьыфI яхэтти, абы къызжиIащ Iуэхур зыIутыр. Адыгэбзэмрэ урысыбзэмрэ я хьэрфхэр, макъхэр, къэпсэлъыкIэр зэхагъэзэрыхьу арат. - Сыт хуэдэ программэ зэребгъаджэр? Я благъэ къагъуэтыжыну, Iыхьлы кIэлъыкIуэну хуейуэ апхуэдэщ мыхэр. Ауэ, Iуэхуракъэ, къэбэрдейуэ мащIэ дыдэщ яхэтыр. Нэхъыбэр бжьэдыгъущ, абэзэхэщ, кIэмыргуейщ. Я унэцIэхэр къэзгъэлъагъуэу, благъэ къагъуэтыжынымкIэ сэбэп сахуэхъуну сыхуейуэ газетым тхыгъэ къахутрезгъэдзати, ди жагъуэ зэрыхъунщи, хъыбарыншэщ. КIахэмкIэ я газетым егъэхьын хуейуэ къыщIэкIынщ. Дыпсалъэу дыздэщысым, теплъафIэ хъужауэ, илъэс 25-рэ хъун щIалэшхуэ къыдбгъэдохьэ. И щхьэр ещI, фIэхъус къыдихыу. ЗыкъыдоIэт дэри. «I do not speak russia or circassia, but I would like to visit your lessons», - жи. Урысыбзи адыгэбзи ищIэркъым, ауэ дерсхэм къекIуэлIэну хуейщ… Зауэм игъэщтауэ, зи нэм гузэвэгъуэр къыщIих ди лъэпкъэгъухэм ятелъ бэлыхьыр зылъагъу псоми зыгуэркIэ защIигъэкъуэну, сэбэп хъуну хущIокъу. Ядэлажьэ цIыхухэм я закъуэ мыхъуу, къызэрыгуэкI цIыхухэм сыту пIэрэ я гугъэр жысIэри, жэуаплъыхъуэ сежьащ. Уэрамым блэкIхэм. Бэчбо Иннэ (и нэпсым къызэпижыхьауэ): «Уаа, тхьэмыщкIэ! Пэжу, къагъэзэжа? СщIакъым, япэу зэхэсхыу аращ. КхъыIэ, щыпсэу зыгъэпсэхупIэхэр къызжеIэ, си ныбжьэгъухэр здэсшэнурэ сыкIуэнущ, зыхуэныкъуэ щыIэмэ яхуэтхьынщ. Хьэпшып, тхылъ, тетрад ирехъу. Си гур къыхэузыкIащ!». Шыбзыхъуэ Ларисэ: «Мухьэжырхэр?! Хэт ахэр?»... Шал Оксанэ: «КъызэрыслъытэмкIэ, зы адыгэ къэмынэу, Щамым щыIэу хъуар къызэщIэкъуауэ къэшэжын хуейщ. Пащтыхьхэм зэхагъэзэрыхьа Iуэхур иджырей унафэщIхэм ягъэзэкIуэжынуи и чэзут! УищI ухуитыжу, уи бзэ урипсалъэу, уи хабзэ утетыжу упсэуну нэхъ фIыгъуэ щыIэкъым. А тхьэмыщкIэхэр щхьэ щыщIэн хуей абы?! Ди унафэщIхэм яхузэфIэкI лъэпкъ къамыгъанэу хэлэжьыхьыпхъэщ а Iуэхум. Ахъшэ фIэкI гупсысапIэ димыIэжу дыщыпсэу зэманым, мис мы къэхъугъэм дыхигъэгупсысыхьын, зыкъыдигъэщIэжын, зэкъуэт дищIыжын хуейщ. ГъащIэм диущиящ. Гупсысэ щхьэпэ къыхэтхауэ щытын хуейщ - узэкъуэтмэщ ущылъэщыр!»

№11 псыНэ

21


Джэрпэджэж

Cыбыр рахыгъэмэ ягъыбз

Унэрокъуэ Рае Я ХХ-рэ лIэшIэгъум ия 30-рэ илъэсхэм Россием щекIокIыгъэ гъэпщынэн (репрессия) мэхъаджэр къызлъыIэсыгъэ лъэпкъыхэм адыгэхэри ащыщыгъэх. «Сыбыр» – а гущыIэр псэр Iузыхрэ тамыгъэу а лъэхъаным псэугъэ цIыфхэм яшIэжь къыхэнагъ. IорыIуатэм урыгъуазэмэ, лажьэр къин дэдэу къызфыдэкIыгъэхэр хыIушъо шапсыгъэхэмрэ инджыджэсхэмрэ. ГущыIэм пае, ХыIушъо шапсыгъэ къуаджэу Хьаджыкъо хьапсэ ашIыгъи, рахыгъи зэхэтэу нэбгыри 102-рэ дащыгъагъ. Ащ щыщэу нэбгырэ 38мэ къагъэзэжьыгъэп, сабыйхэу Сыбыр къыщыхъухи щылIэжьыгъэхэр ахэмытхэу. Мы хъугъэ-шIэгъэ гоошхом епхыгъэу джырэкIэ къэдгъотыгъэр «Сыбыр ирагъэкIахэм я гъыбзэ» ыIоу орэдитIурэ, «Сыбыр рахыгъэмэ ягъыбз» зыфиIорэ шапсыгъэ вариантымрэ. Щэрджэс гъыбзитIум – языр Даур Баблуцэ (1922-м Хьабэз къыщыхъугъ) 1995-м сигъэтхыжьыгъ- У.Р.). Гъыбзэр зэхэзылъхьагъэр ащ янэу Мэрэтыкъо Хьаниф. 1933-рэ илъэсым ахэр яунагъокIэ Сыбыр рагъэкIыгъагъэх. ЯтIонэрэр – Бэслъынэй къуаджэм щыщэу ПэтI Цур (ГъукIэкъулэ Сахьидэ ыпхъу, 1920- м къэхъугъ). Ащ ышыпхъоу Чупэ Сыбыр ращыгъэмэ ахэтэу Омскэ хэкум, посёлкэу Лаховскэм илъэсыбэрэ къэтыгъ. Гъыбзэри ащ щиусыгъ. 2007-рэ илъэсым гъыбзэр Пашты 22

псыНэ №11

Мэдинэрэ Табышъ Муратрэ атхыжьыгъ. Шапсыгъэ вариантыр зэхэзылъхьагъэу Хэшх Айщэт Ахъмэт ыпхъум къеIуатэ: (1912- рэ илъэсым Хьаджыкъо къыщыхъугъ). Х.А.: Сыбыр, Къэзэхъстаным, тахьи, декабрэм 1932-м, илъэсиблэ тыкъисыгъ. Ащ сыщыдакIуи, Шъыжъ Анис, кIэлитIу къэзгъоти, тибынхэр къэкIожьи, сэ илъэситIукIэ джыри сыкъини, лIыри сымаджэ рэхъуи рэлIагъэ, кIэлитIур къисхыжьи, къэзгъэсыжьыгъэхэ нэмыIэу, шъэожъыери рэлIи, пшъэшъэ закъор къысфани, Нинэ, ари илъэсиплI хъугъэ щыIэжьэп… Зэошхор къежьи, сабыир спылъэу, зы мафэ Iофым сыдэмыкIмэ, милицэр къысфащэмэ, сыдарагъэщыжьэу, обороннэ Iофыджэ (окопхэр атIыщтыгъэх… зэ агъэпщынагъэм икъин мыухыжьыгъ – У. Р.). У.Р.: Сыбыр шъузэрэрахыгъэм сыда ушъхьагъоу иIагъэр? Х.А.: Дэжъые саботажышхо колхозым щыхъугъагъ. Тхьаматэр хэукъуи, ымышIахэу, тэрэзэу къымылъытэу, заданиер рамыгъэкъоу… Дэжъые куандэ пэпчъ кг 80 къыпыпхын фэягъ. Тэ къэпхыщт? Гъэр дэигъэ етIани… КъакIуахьы-акIуахьыжьэу лъыхъухэу къушъхьэм кIэтхэу, къуладжэ горэм джэнэкIэпэфо горэм кIодзылъэу дэжьые чIэтIагъэу къычIырахыгъ. (Ар нахьыбэмэ


Джэрпэджэж

зыпуд – кг 16 фэдиз.) – У.Р.). КъызыкIырахым сэ сятэ къытыралъхьагъ… Тятэ нахь къабзэ дунэе нэфым итыгъэп. Удэ гъогум натыфышъхьэу къытетхыгъэр складым ыхьэри аритыжьыщтыгъ нахь, тибылыммэ аригъэшхыщтыгъэп. ПсэокIо – лэжьакIощтыгъ, нэбгырэ 12 тыриIагъ. 10-р зэошхом нэс щыIагъэх. ЕтIанэ, дунаим тимыIэжь тэтыгъэп, пстэури колхозым еттыгъагъ: о бжьы, о кIыщ, о шъхьалы… Дэжъые IэкIапэу къагъотыгъэр суд пчъэIум къырахьылIи «мыр уидэжьый» - аIуи… У.Р.: ЛIэкъо тамыгъэ тетыгъа дэжъыем? Х.А.: Тетыгъэп шъхьакIэ, хэты узэхихынгъи а лъэхъаным? Джай тетэу тятэ агъэтIысыгъ. Ащ игъусагъэх тичылэхэу Шъыжъ Мыхьамчэрыерэ Хэшх ХьаджАхьмэдрэ. Ащ ыуж, мартым, 1933-м, тэ шъхьафэу тырахыгъ, нанэ тхэтэу нэбыри 7, тшэу тхэкIыгъагъэхэмрэ, тшыпхъу дэкIуагъэхэмрэ къыддыдахыгъэхэп. УнэгъуиплI тигъусагъ: Шъыжъ Чэрые, Хэшх Ахьмэд-хьаджэм, Чэрынэ Ибрахьим, Хэшх Ибрахьим яунагъохэр. У.Р.: Ахэри дэжъыер ара зыфырахыгъагъэхэр? Х.А.: Хьау, зэфэдагъэхэп. «Кулак», «середняк» цIэ зыфашIыгъэхэр ахэтыгъэх… Гъогум мэфэ 23 тытетыгъ, мэшIокIу-товарнякым изэу, а зы вагоным нэбгырэ 84- рэ тисыгъ. Тыздахьыгъагъэр Казахстан, Карагандинская область, Асокаровский район, посёлок №7. Зэужэ Урысыем рахырэр Сыбыр ахьыщтыгъ. «Гъомлапхъэ е щыгъын дашъуштэ» зыми къытиIуагъэп. «ПсынкIэ» – аIуи пчыхьэм къараIуи, чэщым къэрэгъулэхэр къафашIыхи, хэмыхьажьынхэу, зыпари щыгъын дэтштагъэп. Тызэрысыгъэр етIэ зэтес ун, чIым хэбзыкIыгъэу, метрэ фэдиз яIужъуагъэу джахэр зэтралъхьэхи, унэ фэдэу, тарысыгъ. Тызхэлъыр коц уарзэщтыгъ. Чэщрэ типальтэухэр шъхьэхэIукIэ зэрэдгъэубытыти, нэбгыриблымкIэ, чъыIэм тимыгъэлIэнэу. Псы щалъэр къибгъэзыжьын умылъэкIэу рэцыгъыщтыгъ. Удэ, чыжьэу тыкIори, хъотэ цIыкIу горэм, дгъотымэ, псыуц къэтхьыри, зэкIоцIытпхэри, айкIэ щай дгъэплъыри тешъощтыгъ, рэжъощтыгъэп ар. НыбжьыкIэу бэ илIахьыгъ, чъыIэм, гъаблэм ыгъэлIагъ. Нэпэ рэлIэрэр кIалъхьанэу игъо ифэщтыгъэхэп. Ау адыгэу рэлIагъэр адыгэ гъэтIылъыкIэкIэ Къасимэ, сшынахьыжъ, аригъэгъэIылъыщтыгъ. Ар еджэгъагъ, къакIори къеупчIыжьыщтыгъэх.

У.Р.: Сыда шъуагъашIэщтыгъэр? Х.А.: ТытIэщтыгъ гъучI хьацэкIэ. КIымафэм ос зэтетлъхьэщтыгъ. Нормэ изыгъэкъурэм паек грамм 400 (сабыйхэм – грамм 200) къаратыщтыгъ. Римыгъэкъумэ паекым къыщагъакIэщтыгъ. У.Р.: Шъуятэ шъуIукIэнэу зэ нэмыIэми хъугъэба? Х.А.: Тятэ зыдахьыгъэм щылIагъ, тлъэгъужьыгъэп. ТIуапсэ ащэгъагъ, етIанэ – Армавир, ыужым НовосибирскэкIэ хьапсым чIэлIахьыгъ. Илъэс 62-рэ ыныбжьыгъ. ТигущыIэ Айщэт ышэу Хъусенэ къырихьылIагъэти къыхигъэхъожьыгъ: Шъ.Х.: Ыуж бэрэ тфыгъэ, зэоужым. Ау «Ваш отец арестованным и осужденным не значится» аIоти зэкIэми къытфатхыжьыщтыгъ. КъызэрэчIэкIыгъэмкIэ, «народный суд» зыфаIохэрэм Iофыр аIуагъэ хъумэ, тхылъ апалъхьэщтыгъэп. Политическэхэр ары архивхэм къахэнагъэхэр. Сятэрэ ащ игъусэгъэ лIитIумрэ яIоф чылэм, школым, щаIогъагъ. СыцIыкIоу, парт чIэгъым сычIэсэу, сядэIугъагъ. У.Р.: Айщэт, Сыбыр ращыгъэмэ яхьылIэгъэ гъыбзэ щыIэу аIо. Зэхэпхыгъа ащ фэдэ горэ? Х.А.: Зэхэсхыгъэми сшIэрэп ау, сэ сыусыгъагъэ. Тыгу зэгоуты хъумэ къатIощтыгъ. Ай уедэIушъуна джы? У.Р.: Боу седэIун!.. Орэдыр зэрэхьылъэр ара, сыгу къынэмысыным тенэгуикIыгъа, зы тIэкIурэ игупшысэхэр ыугъоижьхэу щыси, гъыбзэр къыхидзагъ. Загъорэ ыгу къызэшIуанэмэ, къэуцузэ, едзыгъо 22-рэ сигъэтхыгъ. Къызеухым «зэкIэри къэсIожьышъугъэми сшIэрэп» – ыIуи гукIэ кIэлъыхъухьэу зы заулэрэ щысыгъ. ЕтIанэ ипхъорэлъф пшъэшъэжъыем къеджи, пхъонтэ цIыкIу горэ къыригъэхьыгъ. «Мыдэ, илъэс зытIукIэ узэкIэIэбэжьмэ сялъэIуи кIалэмэ магнитофоным мы гъыбзэр тырязгъэтхэгъагъ, зи къыкIэупчIэрэпти, язгъэтхыжьынэу хъугъагъэп. КIо, орэмыкIод сIуагъэ. Боу гъэшIэ кIэлъэныкъор ыхьыгъ а Сыбырыжъ мыгъом», - ыIуи, Айщэт зы нэкIубгъо гор�� зэпыригъэзагъэм фэдэу, кассетэр къысфищэигъ. – Зыгорэ къыхэсынагъэмэ уеплъыжьын», - ыIуагъ. Зэзгъэпшагъэх. Едзыгъохэр зэрэзэблэгъэуцукIыгъэхэмрэ тIо къыкIэIотыкIыжьыгъэ едзыгъохэмрэ анэмыкIыкIэ зи хигъэзыгъэп. Гъыбзэхэм ягъэпсыкIэ ехьылIагъэу гущыIэ заул. «Сыбыр рахыгъэмэ ягъыбзэ» ивариантищэу тызэплъыгъэхэм яорэд гъэпсыкIэ гъэшIэгъоныбэ хэлъ. Пстэуми ягугъу къэтымышIэу къэгъэлъэгъокIэ амалэу зэпэпчъ (параллелизм) зыфаIорэ гущыIэ зэхэщакIэр къыхэдгъэщын. Ар адыгэ орэдыжъым анахь фэкъулаеу ыгъэфедэрэмэ ащыщ. IэкIэ улъыIэсынэу нэм кIэт пкъыгъохэмрэ нэрымылъэгъу дунай чыжьэхэу акъылым къыгъэгъунэхэрэмрэ нэпIэхъым ехьыщыр псэхъыегъухэри игъусэхэу орэдусым зэпешIэх. Гурышэ хьалэмэтхэр, образ ямышIыкIэхэр ахэмэ къагъэпсых. «Сыбыр рахыгъэхэм ягъыбзэхэми» а шIыкIэр къахэлыдыкIы. Гупшысэ къутамэ (мотив) пэпчъ ащкIэ пкIагъэ. ЩысэхэмкIэ къэдгъэлъэгъон. Хэшх Айщэт ивариант, гущыIэм фэшI, зэпэпчъкIэ къырегъажьэ. Къэзэхъстан ижьыбгъэфо гущэми Учыумэ узэтыричын, Зэбыны зэкIэсы гущэу зэшIуагъэкIодыгъэмэ Сыдыр ялэжьагъэ гущ, шъыу? КIочIэ бзаджэу шыур зэшъхьащызыутырэмрэ унагъор (цIыфыгур, лъэпкъыр) зэтезыкъутэрэмрэ зэрегъапшэх.


Джэрпэджэж

«Зэтечын» зыфиIорэ гущыIэмкIэ «пщынэн – гъэкIодын» мотивыр зэу утыкум къырегъэуцо. Апэ рапшIэу хэгъэгуитIур зэпегъэуцу: зы лъэныкъомкIэ зэрахыгъэхэр, адрэмкIэ – зыдахьыгъэхэр. Адыгэ хэкур, «дыкъыздикIа хэку мыгъуэр», «хэгъэгу дышъэр», «чъыг жьаухэр», «ПсышIопэ станцэр», «кирпич унэхэр», «пхъэ машIор», псынэкIэчъ «псы чъыIэр», «ездовой зиIэ ку зэкIэшIагъэхэр» къыщанагъэх, ахэр япкIыхьэлъэгух, «быныр тпыщIа мыгъуэрэ дыкъырагъэкIащ» «хэкужъ мыгъуэм дыпагъэкIай» еIошъ орэдыр мэтхьаусыхэ. Ащ пигъэуцурэр «Сыбырыжь мыгъуэу» зэрыкIодэщтхэр, «парэходыжьыу цIыхукIэ кудар», «тайгэ мэзыжьыу сабый хьэдэ мыгъуэхэр зыщIэгуэшар», «Къэзэхъстанэу хэгъэгужъ нэкIыр», «кужъхэу бзылъфыгъэхэр зыкIашIэрэр», «чэмцуе машIоу къызкIэлъырынагъэхэр», «бощкэм къыракIэрэ псыр», «рабочыжъы кIахькIэ» заджэхэрэ мэшIокур; Сыбыр ит конторым екIурэ гъогум изыкъогъу «комендантыр къыкъоджыкIы», адрэ пакIэм – «охраникыр къыкъокIы», ау хэкужъым зыгъэзэжьыщтым, «ПсышIопэ станцэм» екIурэ гъогум техьажьыщтым ехъуапсэх. «Зэтечын» - гъэкIодын зыфэпIощт мотивыр гупшысэ нэлъэ пчъагъэу зэкIоцIыт. Анахь шъхьаIэр – «пIэлъэхъожьын», фитыгъуаджэкIэ уичIапIэ, уихэгъэгу убгынэным итхьамыкIагъу. «Хэгъэгу дышъэу» къызщыхъугъэм, илъэныкъо гупсэ цIыфыр рахышъ, кIодыпIэ фэхъущт хымэ чIыпIэ ахьы. А гущыIэ дэдэхэр къэбарIуатэхэм нахьыбэрэ агъэфедэх; «Къэзэхъстан ахьыгъ», «Сыбыр рахыгъ, ращыгъ»,

24

псыНэ №11

«Сыбыр ирагъэкIа» - хыдзэ-псыдзэр къаомэ, е уемыжахэу жьыбгъэ къилъмэ, къурэу къыщымыхъоу ыпэ къифэрэр зэрихьырэм фэдэу, цIыфыр хымэ чIыпIэ агъэкощы. Къагъэзэжьыным щыгугъхэу я 30-рэ илъэсхэм Сыбыр ращыгъэ цIыфишъэ пчъагъэ икIодагъ. «ПIэлъэ хъожьын – хэку бгынэн» мотивыр «цIыф, е лъэпкъ гъэкIодыным» езыщэлIэрэ гупшысэ къутамэхэр ащ къыкIэлъэкIох: къиныр, гъаблэр, гугъуузыр, лIэныгъэр – «бжыхьэ пкIашъэр зэрэтакъоу сабыйхэр етэкъохых», «Пэвэродэ Iуфэ мыгъуэр хьэдэм икудай», яхэгъэгу фалIэхэзэ гугъузым еухых, лэжьэнчъэ пщыныжь зэрателъым ишъхьакIо ехьых. Шапсыгъэ вариантым «пщынэн – гъэкIодын» гупшысэр къыгъэнафэу ыуж икIыжьрэп. «Узэрэфаеу къызгурыгъаIу» ымыIоу, упчIэ къыпегъэхъожьы: «Сыдыр ялэжьагъэ гущ, уиу?» Едзыгъо пэпчъ а упчIэмкIэ къыухызэ, едзыгъо 22рэ орэдым щызэпышIагъ. Сыдыр ялэжьагъ «сабый хъущэ гущэу рагъэтэкъохыгъэмэ?» Сыдыр ялэжьагъ «хэгъэгужъы нэкIым» ахьыгъэхэм? «Яхэгъэгу фалIэхэу зидунай зыхьхэрэм», «Къэзэхъстан тыгъэплъым къыхэнагъэхэм», «ос зэтелъхьаным езэщыгъэхэм сыдыр ялэжьагъэ гущ?» Урысые щыIакIэм хэгъэщагъэм щыщэу джыри зы нэкIубгъо адыгэ IорыIуатэм ыгъэунэфыгъ. Сыдигъорэ лъэхъани цIыфым гужьыдэкIыгъо фэхъурэ къэIуакIи ащ къыфигъотыгъ – гъыбзэкIэ, тхьаусыхэ мыухыжькIэ илыуз къыIотагъ. Джаущтэу нэлъэ-налъэу, гъоткIо-гъуаткIоу зэхахъозэ адыгэ гъашIэм итарихъ IорыIуатэм зэрегъэуIужьы.


№11 псыНэ

25


ЩIакIуэкIапэ

Нарт Хъищэм и Iуэхур

Пэдис Бэтэрэз

26

ПСЫНЭ №11


ЩIакIуэкIапэ

ЕпщыкIубгъуанэ лIэщIыгъуэм адыгэ лъэпкъым гуауэшхуэ къытепсыхащ – урысей империем и хьэщэхурыпхъуэ-зэрыпхъуакIуэхэр ди лъахэм къизэрыгуэпащ. ХьэIуцыдз нэщIауэ адыгэщIыр яфыщIрэ, жылэхэр, лIакъуэхэр зэбгрыдзауэ, я лъыр, я гур, я псэр чэтхъахуэу, зеиншэ быну, хамэщIым щыхэкIуэдэжу мы щIы хъурейм щытрапхъащ. «Кавказ линие» жыхуаIэр а лIэщIыгъуэ бзаджэм ди лIыхъужь къэмыланджэхэм зэпратхърэ Урысейм зыIэщIилъхьа ди щIым трищIыхьа быдапIэжьхэр зэщIэкIэзызэу, тхьэусыхэу зэтраIыгъа пэтми, а Iуэхум и кIэр лъапсэрыхт. Адыгэ шуудзэм лIыгъэ зэрихьащ хэщIыныгъэ зылъыса и Адэжь ЩIыналъэм папщIэ, ар хущIэкъуащ икIэщIыпIэкIэ зэрыпхъуакIуэм и пкъыр щIигъалIэу, бийр сэшхуэкIэ Хэкум иригъэкъэбзыкIыжыну. Ауэ ди лъэпкъыр къызэтрафыщIащ, гурыфIыгъуэу и гумрэ и псэмрэ хэлъ Хэкур адыгэм ирагъэбгынащ, ди лъэпкъэгъухэр дуней псом щракъухьащ. Лъапсэрых (genocide) – аращ адыгэ лъэпкъым и щхьэ кърикIуа Iуэхум фIэщыгъэу щIэныгъэлIхэм иратыр. Мы лэжьыгъэм и кIуэцIкIэ пщэрылъ зыщытщIкъым зи гугъу тщIы щIэпхъаджагъэм и къэкIуэкIэри и кIэухри зэхэдгъэкIыу, ар адыгэ лъэпкъым и тхыдэм къетпхыжыныр. Ар куэд щIауэ убзыхуауэ щыт Iуэхугъуэщ; гуитIщхьитI урихъуныр, шынагъэ хэлъу утепсэлъыхьыныр е гурыщхъуэ лъабжьэншэхэмкIэ убгъэдыхьэныр езыр щIэпхъаджагъэу ди зэхэщIыкIым къищтэн хуейщ. Лъапсэрыхым ихьащ ди адэжь щIэину Адыгагъэр нэсу зезыгъэкIуа Адыгэ Хабзэр, илIащ ЗекIуэр, ХьэщIагъэ зехьэныр кIащхъэ ищIри гъащIэ гъуазэу щыт ХьэщIэщ зэхэтыкIэр игъэбзэхащ, цIыхухъу-цIыхубз зэхущытыкIэр псэжь жыпхъэм иригъэуващ… ИкIэмикIэжым лъэпкъ дызыщIыж ди адыгэбзэр щIэблэм IэщIэкIыу хуежьащ. Лъэпкъ зэхэфыщIэр 1864 гъэм зэпыуа нэужь, нэрымылъагъуу, лъыгъажэ хэмыту (1868 гъэм Лабащхьэ къыдэна хьэжрэт жылэхэр зэрызэтракъутар къыумылъытэмэ) къэна мащIэри зэрыгъэкIуэдыпэным нэсат. Ауэ Iуэхугъуэ гуэрхэр лъэпощхьэпо къыхуэхъут апхуэдэ нэрыгъым. ЩIэхъумэгъуейт адыгэ лъэпкъым и хабзэмрэ цIыхум и псэукIэмрэ ижь-ижьыж лъандэрэ тхэныр зи хабзэм къыхуащIа гулъытэр. КъохъулIэнкIэ дзыхьщIыгъуэджэт лъэпкъым и пщIэмрэ и IуэхущIафэхэмрэ кIэщIу бгъэбзэхыныр. ГупсысакIуэу Марк Аврелий жиIэгъащ мыпхуэдэ псалъэ: «Лъэпкъыр пхузэтеукIэнщ, и псэми уеIэфынщ, ауэ зэикI лIэныгъэми зэман кIуэдыпIэми и щыхупIэр, зылъумыгъэIэсыфынур абы и цIэрщ». Жагъуэщ ди Хэкум и нэм къеIа бзаджэнаджэр псэми, гуми, цIэми еIэну – зэм «шэрджэс», зэм «адыгей», зэми «бгырыс», «нартушкэ», «нарт» жиIэу ди лъэпкъыцIэ нэхъ лъапIэ дыдэу ди гущIэм щыдгъафIэу, щытхъумэу нобэм къэтхьэсахэр щIэнэкIалъэ щыдигъэщIыфкIэ. КъекIуу пIэрэ нобэкIэ адыгэм «нарт» псалъэм «мыгъасэ», «щэныншэ», «щIыкIей» кърихыну? Хъийм икIауэ зищIысыр зымыщIэж хьэкIэкхъуэкIэм хуэдэкъэ лъэпкъым и цIэу блэкIа лъэхъэнэхэм уафэхъуэпскIыу къыхэлыдыкIар ауаныщI Iэмэпсымэу къэзыгъэсэбэп дэтхэнэри?! Мыбдежым нэгъуэщI Iуэхугъуэщ къыщынаIуэр – ар дыкъэзызэуам

«цивилизацием и нэхугъэм» дыхуишауэ жыхуаIэ шыпсэращ. А бгъэдыхьэкIэм и лъабжьэр мыращ: лъэпкъ къутахуэхэм, Iэ щIыIэкIэ, ажалым и Iэбжьанэ зэщIэдиякIэ иужьрейуэ ебдзэнэуэн щIидзащ адыгэ тхыдэ зыфIищу империе къызэгъэпэщыныгъэм и мардэхэм хэзагъэ пцIыIуэпцIышэшхуэр. Ар къохъулIэн папщIэ тегъэкIуэтын хуейт империе, иужьыIуэкIэ коммунизм гъащIэ нэщI ухуэкIэм хэмызагъэ псори: гъэлъэлъэн хуейт адыгэ цIыху гъэсэкIэр, джэгуакIуэм и IуэхущIафэхэр, дунейм тегъэкIуэдыкIыпхъэт пщыгъэ-уэркъыгъэмрэ абы и хабзэмрэ. Зэщхьэщыудауэ, кхъурбыщ купщIэншэу зэблэшыпхъэт нарт пшыналъэхэр. Лъэпкъым и гъащIэр хунтху зэфэзэщу къыщIезыгъэдз «совет щIэныгъэ» гъуэжькуий ерур хуабжьу щIэхъуэпст Нарт Хъищэри Хъумбылейм иригъэхьыжыну. Мы лэжьыгъэ цIыкIумкIэ «Хъищэр» щIэджыкIакIуэм и пащхьэ итлъхьэрэ абы дызыхуишэ гупсысэхэм дыпэрыIэбэныр ди нэрыгъ нэхъыщхьэу щытщ. «Хьэт лъэхъэнэ» лъандэрэ Хъищэр адыгэ лъэпкъым къыдогъуэгурыкIуэ нарт пшыналъэхэу адыгэ хъийр, «mental matrix» жыхуаIэр зэтриублэурэ. ЗэрытщIэщи, адыгэ лъэпкъ геноцидым и япэ Iыхьэр цIыху минищэ бжыгъэ зэтеукIэт, етIуанэр лъапсэрыхыр щекIуэкIа лъахэм империе Iуэху зехьэкIэм зыщегъэубгъунырт, абы и уэрдыхъум иригъэувэнырт. Абы и щIыIужкIэ ди Хэкур зэзылъэфэлIа империем лъэкI къигъэнакъым адыгэм щэнхабзэ, цивилизацие и лъэныкъуэкIэ зыIэригъэхьа лъагапIэхэр зэтекъутэнымкIэ, лъэпкъ зэхэщIыкIым зэрызиужь унэтIыныгъэхэр къызэпыудынымкIэ. Апхуэдэ щIыкIэкIэ «джыжа» хъуащ Нарт Хъищэри. КъыжыIэпхъэщ мыри. Франдж гупсысакIуэу ХVIII-нэ лIэщIыгъуэм псэуахэу Вольтер, Д. Дидро, П. Ламетри, П. Гольбах сымэ “Enlightenment» жыхуаIэу цIыхубэм я къэухьым зегъэубгъуным, щIэныгъэншагъэр гъэкIуэдыным, тегъэпсыхьа я лэжьыгъэ купщIафэхэр къагъэсэбэпкIэрэ, европей гъащIэ гъэпсыкIэм дэплъейкIэрэ урыс пащтыхьыгъуэри щIэчэ имыIэу хущIэкъурт Кавказым ис лъэпкъхэм я бзэхэр урыс тхыбзэм и ухуэкIэм тегъэхьэным, ауэрэ езыхэри урыс дуней лъагъукIэм тешэным. АбыкIи сэбэпышхуэ хъууэ щытт урысыдзэм къулыкъу щызыщIэ, урыс дунейм хэпсэухьын щIэзыдза хашэхэри. Абыхэм ящыщу зи гугъу щIыпхъэу къыдолъытэ урыс империем и тепщэныгъэр адыгэщIым лъэ быдэкIэ щыгъэувыным телэжьа Къаз-Джэрий СулътIан. Хабзэу зэрыщытщи, емыкIу, икIагъэ зыпылъ Iуэхугъуэщ дунейм ехыжа цIыхум хъущIэ псалъэ хужыпIэныр, ауэ пэжым нэр ирещI, ар пхущIэхъумэнукъым, пэжыр аращ мыбдежми зи гугъу щытщIыр. Къаз-Джэрий СулътIан япэ дыдэ нарт пшыналъэхэм, хъ��бархэм тетхыхьыжахэм ящыщщ, абы щынэмыщIауэ литературэ тхыгъэ гуэрхэри къыщIэнащ. Зыми жиIэфынукъым ар щIэныгъэншэу щытауэ, ауэ ар къызыхэкIа адыгэ лъэпкъым, абы и IуэрыIуатэм, Хъищэм, адыгэпсэм хуиIауэ жыхуаIэ «лъагъуныгъэр» къыщыхощыж ищIагъыIуэкIэ къыщыдгъэлъагъуэ архив материалымрэ Къэзакъ Аслъэн итхыжа «Адыги (черкесы) на российской военной службе. Воеводы и офицеры. Середина XVI – начало ХХ вв.» (Нальчик, 2006) жыхуиIэ тхылъым №11 ПСЫНЭ

27


ЩIакIуэкIапэ

къитхыжа пычыгъуэмрэ. Абыхэм я купщIэ нэхъыщхьэр гъэкIэщIауэ адыгэбзэкIэ мыпхуэдэу зэддзэкIыжащ. Къаз-Джэрий СулътIан (чыристэн диныр къищта иужь Андрей Андреевич цIэр игъуэтащ) Кърымым я тепщэу зы зэман щыта Джэрийхэм я щылъхут. ЗэрыхуагъэфащэмкIэ, 1807–1809 гъэхэм къриубыдэу КIахэм къыщалъхуащ, 1863 гъэм дунейм ехыжащ. Урыс къэралыгъуэм 1826 гъэм щыщIэдзауэ къулыкъу хуищIащ. 1846 гъэм ар подполковник ящIащ. Урыс-адыгэ зауэм и тхыдэм къызэрыхэщыжщи, Хопер полкым адыгэ жылэхэр гущIэгъу лъэпкъ хэмылъу зэтеукIэнымкIэ лъэкI къигъэнакъым, абы хэта къэзакъхэм адыгэ къуажэхэм бзаджэнаджагъэу щызэрахьар къыпхуэмыIуэтэн хуэдизщ. 1854 гъэм и кIэм Къаз-Джэрий СулътIан «БэтIал-пэщэ щIыпIэ хэхам» щыIэ дзэм и унафэщI ящIащ. 1855 гъэм, шыщхьэуIум и 19-м урысыдзэм и зы дзэ пакIэрэ (сэлэту 1464-рэ) абы нэхърэ тIукIэ нэхъ мащIэ адыгэдзэм и гупрэ (цIыху 750-рэ хъууэ) Псыжь ищхьэIуэкIэ щызэзэуащ. КIахэ адыгэхэм къэбэрдей куэд яхэтт, дзэ пашэуи яIэхэт Хьэбатэ-Ефэндымрэ Безрыкъуэ Забитрэ. Урысыдзэм и дзэзешэр «БэтIал-пэщэ щIыпIэ хэхам» и Iэтащхьэ полковник Къаз-Джэрий СулътIанырт. Зауэр щызэхаублар Псыжьыщхьэ телъ пхъэ лъэмыжым и Iэгъуэблагъуэрт. А лъэмыжыр дзэр псым зэпрышынымкIэ, шхын, Iэщэ, хьэпшып щызешэнымкIэ хуабжьу щхьэпэ хъурт. Адыгэ дзэпщхэу Хьэбатэмрэ Безрыкъуэмрэ мы зауэм щыхэкIуэдами, адыгэдзэм хэщIыныгъэ мымащIэхэр игъуэтами (урыс тхыгъэхэм къызэрыхэщыжымкIэ, цIыху 20–45–м нэс укIыгъэ а щIыпIэм щыIащ), биидзэр лъэмыжым ирагъэкIуэлIакъым. Абы иужьыжкIи Къаз-Джэрий СулътIан иджыри илъэс куэдкIэ империем и дзэм хэтащ, урыс къэралыгъуэм Адыгэ Хэкур къизэуным и гуащIи ирихьэлIащ. Мис апхуэдэт Хэкум епцIыжынымкIэ, абы и лIыхъужь куэдым ялъ гъэжэнымкIэ зи «зэчий иныр» къэзыгъэлъэгъуа ХАШЭ Къаз-Джэрий. Апхуэдэут Нарт Хъищэми и пшыналъэхэр джыжыным, ахэр зэхуэхьэсыным зи къарури зи псэри езытауэ, адыгэ IуэрыIуатэ щIэныгъэм и пэублэ псалъэр жызыIауэ иджыри къэс куэдым ялъытэу щытри.

28

псыНэ №11

Къаз-Джэрий и деж щегъэжьауэ ХIХ лIэщIыгъуэм и етIуанэ Iыхьэм и кIуэцIкIэ нарт пшыналъэхэр зэхуэхьэсыжыным, европей щIэныгъэ къупхъэм ахэр игъэхьауэ «эпос» фIэщыгъэр етыжыным зэманыфI трагъэкIуэдащ щIэныгъэлIхэу Л.Г. Лопатинскэм, В.Ф. Миллер, А.Н. Веселовскэм. Нарт пшыналъэхэм ехьэлIауэ тхыгъэ зэгъэпщэным, ахэр зэпкърыхыным япкъ иткIэ лэжьыгъэ куэд абыхэм ялэжьами, а щIэныгъэлIхэм, ди жагъуэ зэрыхъущи, яхузэфIэкIакъым нарт пшыналъэхэм я къежьапIэр къаIуэтэн. Ар дэнэ къэна, адыгэ Нарт Хъищэм и кIуэцIкIэ къыщыкIуэ гупсысэ куухэр яIуэнтIащ, зэблашащ, мыадыгэ лъэпкъхэм трагуашэу, абыхэм я гупсысэм Хъищэм и Iыхьэ куэдхэр къыпкърыкIа хуэдэу я лэжьыгъэхэм щызэрагъэпцIащ. Псалъэм папщIэ, зи цIэхэр, зи зэфIэкIхэр европей, урыс щIэныгъэм и тхыдэм щыIуа В.О. Миллерымрэ Ж. Дюмезилрэ бжьыпэр яIыгът Нарт ХъищэмкIэ нэгъуэщI лъэпкъхэм «хуэупсэнымкIэ». Европей гупсысэкIэм зэщIищта а щIэныгъэлIхэм Нарт Хъищэм и тхыдэ къежьапIэм и пэжыр къамыгъэлъагъуэу, нарт пшыналъэхэр, ахэр зыхуэгъэпсауэ щыт лIыхъужьхэм я цIэхэр, щIыпIэцIэхэр, къыхэщыж хьэл-щэнхэр, цIыху зэхущытыкIэ хабзэхэр адыгэ лъэпкъым и зэхэщIыкIым, и гупсысэм къызэригъэщIар нэрылъагъуу зэрыщытыр къагурыIуэми, ахэм къызыфIагъэщIыфащ фарс (иран) лъабжьэ яIэу скифхэм, сарматхэм нарт эпосыр къабгъэдэкIыу, ди щIыпIэм ахэр щита лъэхъэнэхэм къыздахьауэ. А щIэныгъэлIхэр абыкIэ къызэтеувыIакъым, адэкIэ я хьэгъэщагъэхэм зрагъэужьурэ, ягъэбагъуэурэ, тхыдэмрэ IуэрыIутэмрэ я гупсысэ «гъэунтIэрэзахэр» хапщэ хуэдэурэ европей эпосым зэрыхагъэшыпсыхьыным зэпымычу пылъахэщ. Ауэ къэхъур сыт? Нарт Хъищэм и къуэпсхэр здидзыр цIыхуу щыIэм я псэукIам щыщу зэрыщытырауэ пIэрэ, хьэмэрэ Хъищэм хэлъу къакIуэ гупсысэ куухэр зыми хуэбгъадэ зэрымыхъунура?! УпщIэ куэд къоув Хъищэм хъурзэ хьэлъэ изылъхьэхэу зэман гущIэгъуншэм и толъкъунхэм щIезыгъэлъафэхэм я щхьэфэ ущиIэбэкIэ. Ахэр щIэныгъэ дунейм щытхьэпэлъытэу къызыфIэщIхэм я гъукIэгъэсэн щIыIубнэфу щыт


ЩIакIуэкIапэ

куэдым я къалэмыпэхэр зэщIэкIэзызэу, шэч хэмылъу, къыттрагъэпсэнущ мыпхуэдэ тхыгъэхэр утыку къыщитхьэкIэ, ауэ, алыдж гупсысакIуэ Аристотель къыжиIа псалъэхэр мащIэу зэтхъуэкIыурэ жытIэнщи, ахэри ди «ныбжьэгъущ», арщхьэкIэ пэжыр нэхъ лъапIэщ. Франджы щIэныгъэлI, IуэрыIуатэр зыджа Ж. Дюмезилрэ урыс щIэныгъэлI В. Миллерымрэ гу зылъамытар е, хуэбгъэфащэ зэрыхъунумкIэ, гу лъатэххэну зыхумеяр уи нэм къыщIэуэу, зыщIыпIи пхуэмыхьыну щытщ. ЖыпIэ хъунущ ар упщIэхэм я къупхъэм ибгъэувэу: нарт эпос зыфIащауэ, Нарт ХъищэкIэ зэджэн хуей пшыналъэхэм я къежьапIэу, къызэгъэпэщакIуэу щытхэр фарсыбзэ зыIурылъ лъэпкъхэрамэ, абыхэм я IуэрыIуатэм зы нарт пшыналъэ, нарт хъыбар, уэрэд е абыхэм пэджэжын гуэр щхьэ хэмытрэ? Эпосым и пшыналъэхэр фарс щIыпIэм кърахыу Кавказым къахьауэ арамэ, ар гъуэгурыкIуэм тету къэунэхуауэ къыщIокI. ЗэрыгурыIуэгъуэщи, Iуэхум апхуэдэу убгъэдыхьэныр къезэгъкъым. Нарт Хъищэр пшыналъэ Iэрамэщ, усэ зэдэуэршэрхэу хъэрэмахъищэщ, пшыналъэ зэпэджэж джылъыбэщ. Ауэ девгъэплъыт фарс-скиф-сармат-алан-кыпчак-монголосетин эпос хуэдэхэм. Пшыналъэ зэпэщкIэ зэхэлъхьа хъуауэ къакIуэрэ ар? Хъищэу щыту пIэрэ? Хьэуэ, щытынкIэ Iэмал зимыIэщ. Тэлъостэней къущхьэ (осетин) эпосу адыгэ Нарт Хъищэм иужьыIуэ субверсиер е нэгъуэщIу жыпIэмэ – Хъищэм иужьыIуэкIэ къытепщIыкIыжа эпосым и Iыхьэхэр къызэрыкIуэр пшыналъэкъым, атIэ хъыбар зэмылIэужьыгъуэ защIэу миф пкъыгъуэхэри, эпос, таурыхъ хуэдэхэри, мажусий, чыристэн динхэм я къэхъуныгъэхэри щызэхыхьауэ щытырщ. Ар зы лъэныкъуэкIэ укъеплъмэ! АдэкIэ пытщэмэ, емыджауэ пIэрэ Нарт Хъищэм и гъунапкъэхэм ди нобэм къыщыджэгухэу адыгэ лъэпкъым и псэ къэхъугъэу ар зэрыщытымкIэ шэч къытезыхьэхэр Дьяконовым, Ивановым, Ардзинбэ, хамэ къэрал щIэныгъэлI абы тетхыхьыжахэм я лэжьыгъэхэм?! Хьэт лъэхъэнэу адыгэ лъэпкъым и лъабжьэжь ахэр зытетхыхьам Нарт Хъищэр къыщежьэу нарт пшыналъэжьхэм къыхэщыж Тхьэм и плъыфэхэр, лIыхъужь IуэхущIафэхэр

къазэрыщыхъуам а щIэныгъэлIхэр гупсэхуу зэпкърыхауэ тепсэлъыхьыжащ, бзэ щIэныгъэ, тхыдэ, мифологием къуат быдагъэ куэдхэмкIи я лэжьыгъэхэр ягъэнщIащ. Нарт Хъищэр адыгэ лъэпкъым къызэрыбгъэдэкIыр, лъэпкъ гупсысэм ар къызэригъэщIар IупщI дыдэу къагъэлъэгъуащ адыгэ-абхъаз щIэныгъэлIхэу ХьэдэгъэлI Аскэр, Иуанокъуэ Нурбий, Инал-Ипа, Ш.Х. Салакая, А.А. Аншба сымэ. Псом хуэмыдэу гъэщIэгъуэнщ икIи мы ди гупсысэхэмкIи бгъурышэсэнущ ХьэдэгъэлI Аскэр и Адыгэ лIыхъужь эпос «Нартхэр» зыфIища лэжьыгъэм Хъищэр нарт пшыналъэхэм, мифри эпосри щызэдежьухэм я фIэщыгъэу къызэрыкIуэр. Хъищэм и пшыналъэхэр зэхуэхьэсыжыным, ахэр псори зэхэдзыжауэ, ныкъусаныгъэншэу, зэуIуу тхыпкъылIэм изэгъауэ къыдэгъэкIыжыным псом хуэмыдэжу лэжьыгъэшхуэ ирищIэкIащ а щIэныгъэлI щэджащэм. Нарт Хъищэр зэрыабрагъуэм, абы къыпкърыкI гупсысэр зэрыкъулейм, сыт и лъэныкъуэкIи къызэгъэпэщауэ дуней еплъыкIэ щхьэхуэу зэрыщытым и щыхьэтщ нарт тыгъэ уасэншэ, щIэин ину а цIыху ахъырзэманым къытхуигъэнауэ пшыналъэхэр зэрыт тхылъхэр. Урысейм и щIэныгъэлIхэу Ю. Клапрот, А. Шифер, В. Пфафф, В. Цорай, зэкъуэш Шанаевхэм нарт хъыбархэм щыщ гуэрхэр зэхуахьэсыжами, абыхэм я тхыгъэхэм къыхэщыжкъым «эпос» псалъэр къыумыгъэсэбэпу абы и пIэ куэд щIауэ игъэувэжын хуей Хъищэм хуэдэ псалъи. Аращи, «Эпос» къупхъэр, «индоевропеизм, европоцентризм»-ым къагъэув щIэныгъэ бгъэдыхьэкIэр адыгэ Хъищэм къраупсеящ, игъэбгъунлъэнуи хэтащ, ауэ, зэрытщIэщи, адыгэбзэм и кIуэцIкIэ пшыналъэхэм я зэхэлъыкIэр апхуэдэу дахащэу къэзыгъэлъагъуэ псалъэр хэкIуэдыкIыжыпакъым. КъыжыIэн хуейщ мыри: Нарт пшыналъэхэр Хъищэ зыщIыжыр абы зыри хэбдз, IэрыщIу хэплъхьэ зэрымыхъурщ, езыр-езыру зызухуэжа адыгэ дуней зэхэщIэкIэу зэрыщытырщ, ар апхуэдэу щIыщытри къыщыбгурыIуэнур лъэныкъуэкIэ укъыщеплъым дежкъым, атIэ Хъищэ гъащIэм и бзэу адыгэбзэр пIурылъу ущыхыхьэрщ.

№11 псыНэ

29


Бзий

Анэдолэ адыгэм и псалъалъэ Пащты (Мыжей) Мадинэ

Дамыгъэ мыхьэнэр зи шыпщэрыхьу бзэмрэ IуэрыIуатэмрэ я гъунэилъыпIэм

щызекIуэ псалъафэхэр – лъэпкъым и щIагъщIэлъ гупсысэ, и щэнхабзэ нэщэнэ курыххэр зыхэлъхэр – IуэрыIуатэмрэ ар зи гъуджэ-гъуазэ адыгэ хабзэмрэ я щыпэ теплъэр зэфIэгъэувэжауэ джынымкIэ дэIэпыкъуэгъушхуэщ. «Щыпэ теплъэ»… Хэт емыхъуапсэрэ абы нэ лъэныкъуэкIэ нэхъ мыхъуми зэ хукъуэплъыну?! Тхыбзэр, хамэ лъэпкъ гупсысэр зылъэмыIэса хэхэс IуэрыIуатэм нэхърэ нэхъ пэжу ар хэт ди нэгу къыщIигъэувэфын? Анэдолэм ис адыгэхэм я зы хэгъэгу – Узун-ЯйлэкIэ (КъайсэркIэ) уэсмэнхэр зэджэ адыгэ дунейм иджыри зэ дыхэвгъэплъэж. А дунейр макIуэ, «нэхъыжь кIуэжахэм» я гъуэгу теувауэ, ауэ а дунейр псэущ, и бзэ телъыджэр зыIурылъ нанэ-дадэ Iумахуэхэр диIэжыху. Фи пащхьэ илъ тхыгъэр зи фIыщIэри зи фэеплъри ахэращ – Узун-Яйлэм и нэхъыжь губзыгъэхэу мы хэгъэгу псалъалъэ пычыгъуэр налъэ-налъэу дэзыгъэтхыжахэм. Фэ фи псыхъуэ щызекIуэ, е щызекIуа псалъэжь фыхуэзэмэ, ар иджыри зэ щыхьэт техъуэнщ IуэрыIуатэр адыгэ лъэпкъым и шхэпсу зэрыщытым. 30

ПСЫНЭ №11


Бзий

Дауэдапщэ-джэгу псалъалъэм щыщ Ахъшэ зэхэдзэ – нысашэ кIуэнухэр ежьэн ипэ, хьэщIэщым исхэм нысэ къэзыша унагъуэм ахъшэ хузэхадзэ. Хабзэм къыдекIуэкIыу «Тхьэмадэм нэхъыбэ птыныр емыкIус» жаIэ. Г’эгу къутэж – нэхущ уджыр («Тхьэшхуэ уджи» жаIэ) яуха нэужь, нэхъыжьым пшынауэм пшынэр къыIихырти ар иIыгъыу утыкум къихьэрт, джэгум хэта, ар зыгъэдэха щIалэхэмрэ хъыджэбзхэмрэ яхуэхъуахъуэрт, пшынауэм фIыщIэ хуищIырти абыкIэ джэгур яухырт, «якъутэжырт». Г’эгу таршын (узун-яйлэ хьэтыкъуейхэмрэ абы яхэс къэбэрдейхэмрэ хьэтх’акIуэ жаIэ) – джэгур зезыгъакIуэ, къэфэнухэр хабзэм тету къыдэзыш, джэгуакIуэ-хьэтыякIуэ. Таршын псалъэр урыс «старшина»-м къытекIагъэнущ (вариантхэмкIэ: истаршын, истрашын, ташын).

цIыкIуфIэкIухэр здрахьэжьэрт: щIопщ дахэ, бэлътоку, чысэ хэдыкIа, н. Уи нысэ и гущхьэм «къеIэныр», ар пфIахьыныр узыфIэмыкIыжыну щхьэкIуэт, ар езыхьэжьам кIэлъысу яукIынри хэлът. Ауэ гущхьэр тезычахэм ар я къуажэ нахьэсыфамэ, зэфIэкIат. КъэщэхужыпIи сыти иIэтэкъым, лIыжь гуп лIыкIуэ ящIу лIыжь унафэкIэ (лIыфI IуэхукIэ) къамыхьыжмэ. Абы къыхэкIыу, гущхьэр зымыхъумэфа шу гупыр Iейуэ емыкIу, ауан къащIырт. Гущхьэр течауэ («гуфэпцIанэу») къуажэм удыхьэжыным нэхъ укIытэгъуэ щыIэтэкъым. Нэхъыжьхэм я зы псалъэкIэ жыпIэмэ, «гущхьэр нысэм и нэмысщ, и пшэкIухьщ». Гущхьэм и эквиваленту нобэ Узун-Яйлэми адрей адыгэ фэлъырхэми къыщокIуэ нысашэ машинэхэм трапхъуэ щэкIыр. ИгъэзащIэ дауэдапщэ (семиотик) къалэнымкIэ гущхьэр бгъэдэтщ нысашэ бэракъ плъыжьым.

Гущхьэхъумэ – гущхьэр ихъумэу нысэр зэрыс

гуимэм бгъурыт шу гуп.

Гулъэмыж къутэ – унэишэм деж уэредадэр жызыIэ щIалэ гупым лъэбакъуэ зыбжанэ яча нэужь «Гулъэмыжыр къутас!» жаIэрти, бжыгъэрэ зэщIэувыIыкIт. Абдеж джэгур зи джэгу унагъуэм Iэнэ е нэгъуэщI згуэр уэредадэм и егъэжьэжыпщIэ хуэдэу къахьын хуейт. Псалъэм папщIэ, щауэм и адэшыпхъухэр къагъафэти («къагъэшэшэнти»), къызэрыфам папщIэ тезыр тралъхьэжт. Нысашэ уэредадэр жызыIа щIалэхэм яужькIэ зэхэс ящIыжти ахэр зэдраф-зэдашхыжт. Гуащэкъыдэш (Жанкъыдэш,

Ботэщхэ я Жанкъыдэш, Мэртазэхэ я гуащэкъыдэш) – пщым и пхъур (жаныр) къыдашу къызэрагъафэу щыта хабзэмрэ абы и пшыналъэмрэ.

Гущхьэ – гуфэм телъ гущхьэтепхъуэм традэж щэкI плъыжь кIапэ, и лъабжьэм хужь щIэбзауэ, хуэплIимэ кIыхьу, и бгъуитIымкIэ нэхъ псыгъуэу тыкъыритI пыдэжауэ (и кIыхьагъыр см 70-100 хуэдиз мэхъу). НысащIэр зи пхъум къыщIахыу традэн хуейт. Нэсыжыху

Жанкъыдэш – еплъ «Гуащэкъыдэш». Жэназы Iэ Iэт (Iэ сэмэгу Iэт) – нэщхъеягъуэм епха дауэдапщэм щыщ хабзэщ. ЛIэныгъэ зиIэм гузэвакIуэ къахуэкIуа гупым зылI нэхъыжь къыхокIри хуэмурэ и лъакъуэ сэмэгумкIэ лъэбакъуищ къеч. Зыхуэщыгъуэхэм я деж и гупэр гъэзауэ и Iэ сэмэгур хуэмурэ къеIэт. Iэ IэтыкIэм къеIуатэ хьэдэм и уэндэгъуагъыр (псэуху иIа пщIэр): Iэ тхьэмпэр жьэгъум нэс зыхуаIэтыр унэ хьэдэщ, нэзэрыхъэм нэсу иIэтмэ – къуажэ хьэдэщ, щхьэщыгум хуэфIу дриIэтеймэ – жылэ хьэдэщ. Иныкъуэм зэраIуатэмкIэ, мыр цIыхур лъэпкъ-лIакъуэкIэ зэхэгъэжыным (пщыгъэуэркъыгъэм) епхащ. Адрейхэм зэрыжаIэмкIэ, лъэпкъкъупщхьэ емылъытауэ дунейм ехыжам и псэукIам, хабзэрэ цIыхугъэу хэлъам, цIэрыIуэу зэрыщытам елъытащ. Нэхъ тэрэзу жыпIэмэ, иужьрей зэманым (феодал системэ кризисым и къежьэгъуэм, ар блэкIа нэужь) еплъыкIитIри хабзэм зэдыхэлъащ. Жылэ хьэдэ – еплъ «Жэназы Iэ Iэт». Зэрызафэ – еплъ «Махъсымафэ».

гущхьэхъумэ шухэр къыбгъурыту яшэт. Гущхьэм къекIуэу ар трачрэ ирахьэжьэну яужь итт хамэ къуажэ шухэр. Ахэр ягъэфIын папщIэ нысашэ гупым хэт хъыджэбзхэм тын

КI’ата хъых’ (абазэбзэ) – нысэм щхьэрыпхъуа щэкI пIащIэр («шейтIан фэкъур») техын хабзэр. Нысашэ хабзэхэм щытепсэлъыхькIэ, абазэпхъу – къэбэрдей нысэхэм я бзэм къыхохуэ. Хэкурыс адыгэхэм яIэ «хъытех» хабзэмрэ псалъэмрэ хуэдэщ. №11 ПСЫНЭ

31


Бзий

Къуажэ хьэдэ – еплъ «Жэназы Iэ Iэт». КъуажэщIалэхьэкъ (къуажэщIалэIыхьэ, къуажэщIалэпарэ) – нысашэ гупым къыздахь дауэдапщэ ерыскъы, фадэ, ахъшэ сытхэр, къуажэ щIалэгъуалэхэм хуагуэшын папщIэ здрахьэжьэ. Сыт щыгъуи яфIэмащIэ хъурти, абы джэгу, зэныкъуэкъу, зэдауэ кърагъэкI хабзэт. Къыдэдз (къыдэху, къыдэх’) – цIыхур Iуву, къэфэгъуэ чэзур къалъымысу джэгу таршыным къыдимыш щыхъукIэ, и ныбжьэгъур е и хьэщIэр бысымым къигъэфэну къыдидзт. МастэхэIу – гущхьэр тезыдэ хъыджэбз хьэщIэхэм джэгуурэ мастэ хаIурт. Махъсымафэ – адыгэ нысашэм и зы махуэм хэхауэ ящIу щыта ефэ-ешхэщ, хьэщIэщ хабзэжьщ. Нысашэм емыпхами, махъсымэ зэращIа къудейм и цIэкIэ адыгэ уэрэдыжьрэ хъыбаркIэ Iэзэ лIыжьхэр зэхуашэсырти махъсымафэ уэрэд жрагъэIэхэрт. Махъсымафэ уэрэдхэр репертуар щхьэхуэщ, адыгэ IуэрыIуатэм и классикэщ, Хэкужьым здрахыжа уэрэдыжь зыбжанэщ: «Дунеижьыр щымыджэмыпцIэм...», «Хьэтх Мыхьэмэтгъуазэ и уэрэдыр», «Хьэтхым и КъуэкIасэм и уэрэдыр», «Жэщтеуэжьым и уэрэдыр», «Къэбэрдей къаным и уэрэдыр», «Хъымсад-гуащэ и гъыбзэр», «Ажджэриикъуэ Кушыкупщ и гъыбзэр», н. Махъсымафэм хэс дэтхэнэ зыми зы уэрэд едзыгъуэ жиIэрти къыбгъэдэсым «нокIуэ, уэрс!» жриIэти махъсымэбжьэр хуишийрт. Адрейми Iимыхыу «гъуэгуфI!» жиIэт, зэ закъуэ хэфырт, къыIихырти къыкIэлъыкIуэ едзыгъуэр жиIэрт. «Зэрызафэ», «зы уэрэд едзыгъуэ едзын» жыхуаIэр аращ. Махъсымафэ уэрэд (фадэ уэрэд) – еплъ

«Махъсымафэ».

Нысашэ тхьэмадэ – нысашэ ежьэ гупым

я нэхъыжь, хабзэр фIыуэ зыщIэ, жьабзэ зыIурылъ лIы цIэрыIуэ. «Нысашэр зыгъэщIэгъуэн тхьэмадэ»: нысашэр щIагъуэ (къекIу, дахэ) зыщIын, хабзэм тету зэфIэзыхыфын.

ПщафIэ – нысашэ гупым ящыщщ, тхьэмадэм и дэIэпыкъуэгъущ. ПщафIэу нэрыбгитI (цIыхухъу пщафIэрэ хъыджэбз пщафIэрэ) яхэтт. ЦIыхухъу пщафIэм и къалэн нэхъыщхьэр тхьэмадэр здэщыс Iэнэм ерыскъыкIэ хуэсакъынырат. Хъыджэбз пщафIэр нысашэ гупым хэт хъыджэбзхэм яхуэсакът, зыхуей хуигъазэрт. Тхъурыжьэ – щэ дагъэкIэ гъэжьа тхьэвхэкI шхын, нысашэ дауэдапщэ ерыскъыхэм ящыщщ.

Тхьэмадэ къуэдзэ – нысашэ тхьэмадэм (еплъ) и дэIэпыкъуэгъу, и къуэдзэ. Уэр[и]дадэ пашэ – Уэредадэр къыхэзыдзэ, ар

жызыIэ гупым я пашэ.

Уэр[и]дадэжыIэбжьэ – нысашэ уэредадэр жызыIа щIалэ гупым хуагъэфащэ фадэбжьэ. «Уг’ыр яIэтыжас…» – хьэгъуэлIыгъуэхэм удж къыщамыщIыжын унафэр 1950-60 гъэхэм Узун-Яйлэ къыщащтауэ щытыгъащ. Мыпхуэдэ унафэм щхьэусыгъуэ хуэхъуахэр зэтемыхуэу къаIуатэ, ар зэгъэзэхуэнри лэжьыгъэ щхьэхуэщ. Иужьрей зэманхэм, адрей къэфэкIэ лIэужьыгъуэхэм кIэрымыхуу, уджыр къащтэжауэ зэрахьэ. Унэ хьэдэ – еплъ «Жэназы Iэ Iэт».

Фошыгъу хьэлыгъуанэ – хъыринэ щыщIащIэкIэ ягъэхьэзыр дауэдапщэ шхыныгъуэ IэфI: фошыгъур ягъэткIури хъурейуэ трагъэлъадэурэ ягъэж. Х’акIуэ (Х’акIуэжь) – щауэишыжым хэт дауэдапщэ нэрыбгэщ (персонажщ); джэгуурэ «мэщыщ», и щхьэр иудэурэ фадэбжьэм «хопсэ», «хопырхъэри» зэбгреутхыкI, хъуахъуэхэм ятреутхэ, утыкур къежыхь, хъыджэбзхэм ядогушыIэ, щIалэхэм «йотхауэ». ХакIуэ къалэныр зыгъэзащIэу щытар унэIут-куэбжэIутт. ЩызекIуауэ ттхыжар Мударей къуажэщ. ХакIуэм и дамыгъэ эквиваленту языныкъуэ абазэ къуажэхэм къашэт «Гуу». Хъыринэ – япэу щIалэ цIыкIу къащыхэхъуэкIэ (куэдрэ бын ямыIауэ хъыджэбз цIыкIу къалъхуами, нэхъыжьхэм я псалъэкIэ жыпIэмэ, «нану щIэщыгъуэ» щагъуэткIэ) хъыринэшхуэ щIащIэт, абы и бгъуитIымкIэ щIалэхэмрэ хъыджэбзэхэмрэ тетIысхьэурэ ещIэт, ещIэхукIэ зэдэгушыIэхэрт, хъуэрыбзэ зэрадзт, уэрэд жаIэрт. Хъыринэм ягъэхьэзыр дауэдапщэ шхыныгъухэм ящыщщ фошыгъу хьэлыгъуанэр (еплъ) хъыринащхьэм деж кIэращIэрт. Шэшэн – къэфэкIэ псынщIэ лIэужьыгъуэщ, къэбэрдей къафэ кIыхьым, къафэ къуаншэм, уджым ягъусэу Узун-Яйлэ щызокIуэ, Тыркум ис адрей адыгэхэми фIыуэ ялъагъур, псом хуэмыдэу щIалэгъуалэм. «Унэишэ цIыкIум деж пхъужьхэр къагъэшэшэнт». («Пхъужь»-кIэ узун-яйлэ адыгэхэр зэджэр лъэпкъым щыщу дэкIуауэ, унагъуэ ис бзылъхугъэхэращ; мыбдеж – хьэгъуэлIыгъуэм хэтыну зи дыщ къэкIуэжа фызхэр, щауэм и адэшыпхъухэр).

32

ПСЫНЭ №11


Бзий

ЩIакхъуэмыгъэтэдж – дауэдапщэ ерыскъым щыщщ, нысашэ ежьэхэм здырахьэжьэ шхынхэм Iэмал имыIэу халъхьэт. ЩIалэIэтэ (щIалэIэтэ щIын, … щIыгъуэ] – джэгум хэт щIалэхэм я дауэдапщэ

зэбэн, зэзауэ, зэпщэфыIэ («фэзэбэным (фэкъыхэдзэм)», «пыIэзэфIэхьым», кIахэ «паIохьэм, зэхэплъэжым», джылахъстэней «балий мыхъум» хуэдэу): нэхущ уджыр яуха нэужь, джэгу къутэжыгъуэ шыхъуам деж, «Мударейм я щIалэIэтэщIыгъуэ хъуащ», жаIэт.

ЩIэупщIэн – джэгум хэтхэр (нэхъыжьхэмрэ нэхъыщIэхэмрэ, хъыджэбзхэмрэ щIалэхэмрэ) зыр зым пщIэ хуащIу фадэбжьэ, «джэгъарэ» (тутын), IэфIыкIэ сытхэмкIэ «ирищIэупщIэу» зэрыхуахь е зэрыхурагъэхь

хабзэ. Дауэдапщэ «гулъытэм» дауэдапщэ «гулъытэншагъэри» и гъусэти, хабзэм къыдекIуэкI псэлъафэщ мыри: «Зы псы фалъэкIэ мыхъуми, сыт укъыщIытщIэмыупщIар?!». «Гулъытэншагъэ» зезыхьар джэгуурэ фIэгъэнапIэ ящIырти ягъэпшынэжырт (шхын-фадэ сыткIэ), екIужыпщIэ ерыскъыр иужькIэ зэхэс щхьэхуэу зэдашхыжырт.

ЩIэшын – пцIы зэфэзэщыр зыгуэрым и фIэщ щIын, дэгушыIэурэ къэгъэпцIэн (урыс. «разыграть», «приколоться»). IуэрыIуатэ цикл къещIэкIащ Мударей, Пэзэрсу (Анзорей ЦIыкIу) къуажэхэм я щIалэгъуалэ гушыIэкIэхэр, Тохъу Хьэжумар и щIэшынхэр. Псалъэм и къэкIуэкIэ нэхъыщхьэхэр: «щIеш» («догушыIэ»), «ущIеш» («къыбдогушыIэ», «укъегъапцIэ»), «ЩIиш къудей мыхъуу иришажьэри къришэкI’ас». Пэзэрсу щIалэхэм я щIэшыкIэм щыщщ, псалъэм папщIэ, я фIэщу хьэщIэм зэреупщIу щытахэр: «Къаз нахъутэрэ шыд налрэ ящэри, пщэхун, си къуэш?».

IуэрыIуатэ псалъафэхэмрэ псалъэ шэрыуэхэмрэ IункIыбзэ дамыгъэ – нысашэ дауэдапщэ.

Ерыскъыр зэрылъ матэм щхьэщалъхьэну хьэлыуэ IупщIищым гуащэм и IункIыбзэмкIэ тредзэ (хьэлыуэр хуабэ щIыкIэ, щаубэм деж). Хабзэр Хэкуми (пс. п., Инжыдж п��ыхъуэ) щызекIуащ.

Псэлъафэр феодализм лъэхъэнэм и щIэин гупсысэкIэм щыщми, лIыгъэ телъхьэпIэрэ щапхъэрэ дэтхэнэ зы адыгэми хуэхъуфын дуней тетыкIэр, щэн-зекIуэкIэр зыгъэлъагъуэ гъэсэпэтхыдэхэм яхэту къокIуэ.

Iэпэ[гъу]щэхуж – джэгуакIуэм и зы къалэнщ, джэгум хэт дауэдапщэ нэрыбгэщ: къафапщIэр (щIалэм е хъыджэбзым къызыдэфэну хуейм къыдагъэфэн папщIэ къит «уасэр» – ахъшэ е цIыкIуфэкIу гуэр) къыхэзыдзыр, мыри «куэбжэIут-унэIутым ящыщт». «Уй, мыбы мыпхуэдиз къитащ!», – жиIэурэ къата щэхужыпщIэр игъэнэхъыбэу, игъэкуэду жеIэ. Джэгур якъутэжа нэужь ахъшэм и Iыхьэ гуэрыр къэзытам иратыж хабзэт. Абазагъэ – псынщIагъэ, тэмакъкIэщIыгъэ. «Уи абазагъэр умыгъэлъагъуэ» жиIэмэ, зэпIэзэрыту щыт, екIуу цIыхум яхэт, губжьыр зытомыгъакIуэ, жыхуиIэщ. Этностереотип гупсысэкIэм, гушыIэ культурэм и зы псэлъафэщ. Дэущын – «ущын» псалъэм къытекIащ, «хуэмыфащэми, жиIэр пцIыми, ар дэIыгъын» жыхуиIэщ: «Уэри [абы] удэущас». Тыркум ис адыгэхэм яIэщ мы псэлъафэм и лъабжьэгъуу нэгъуэщI зыи: «ЩIэущыхьын» – уэркъыгъэм, адыгагъэм, лIыгъэм, цIыхугъэм къемызэгъыу зекIуэн, зыщIыпIэ деж щыуагъэ зыIэщIэгъэкIын. «ЦIыху къых’эмыкI’ар кIуэнус-кIуэнурэ щIэущыхьынус». «ЗэрыщIэущыхьыну» щIыкIэм и щапхъэхэу къахь хабзэр: уи щэху, уи тIасхъэ, уи дагъуэ ищIэмэ, и псалъэ епцIыжынщи зыщIыпIэ деж тIысынщи ущиIуэтэжынщ; къалэм еджакIуэлэжьакIуэ кIуэнщ, и Iуэхури дэкIынщ, ауэ ахъшэмрэ фадэмрэ ягъэжэкъуэнщи, ари зыуэ «щIэущыхьа» хъунщ; цIыхубз IуэхукIэ къэпцIэнщи, и унагъуэ, и щхьэгъусэ игъэпудынщ, зыхуей хуигъэзэфынкъым, н.къ.

«Жаным енэцIыну...» – пщым и пхъум

тIэкIу епсэлъыхъуну, дэуэршэрыну.

«ЖиIар игъэхъуу...» – и унафэр тэрэзу, и

псалъэр пхыкIыу.

ЖыIэхуэ – цIыху цIэрыIуэм къыщIэна и псалъэ, псэлъафэ, жыIэгъуэ (афоризм): «Хьэфиз-ефэндым и жыIэхуэхэр», «адыгэ жыIэхуэ». «ЖыIын тIэкIу сиIыс...» – нэхъыжьхэм я пащхьэ нэхъыщIэм и псалъэ къызэрыригъажьэ жыIэгъуэ. КI’агуэ, лъапагуэ – адыгэр тыркум зэреджэ цIэлей, щIагъыбзэ (эпитет-эвфемизм). Къэбэрдеигъэ – адыгагъэ, лIыгъэ, жьафIагъэ, хыхьэ-хэкI; гушыIэ-ауану къапсэлъмэ – кIыхьлIыхьыгъэм, псалъэ гъущэ гъэджэгуным (узун-яйлэ уэршэрым) №11 ПСЫНЭ

33


Бзий

Уэркъ цIафтэ – мылъку зимыIэж уэркъ. Уэркъым ипкъ – къудан, зэкIуж. Псалъэжь: «Уэркъым ипкъ кIуэдыркъым» (еплъ «Лъэпкъ и зыпкъ кIуэдIым»). Узун-Яйлэ хабзэ (Iузнейлэ хабзэ) – къэбэрдей гупсысэкIэм, хабзэ зехьэкIэм нэхъ тету Узун-Яйлэ щыува, щекIуэкIа хабзэ. ЖызыIэм елъытауэ (хэгъэгум щыщ, щымыщ) позитив мыхьэнэуи негатив мыхьэнэуи урохьэлIэ. «Жэбагъы хабзэ» (Къэзэнокъуэ Жэбагъы игъэува хабзэ) жыхуиIэ псэлъафэри Узун-Яйлэм и хабзэ унейхэм епхауэ къапсэлъ: «ЗыгуэрэкIэ зэныкъуэкъу хъумэ, къэбэрдейм – дыдейм – жаIэр арат: “Уэлей, а сэ жысIэр Джэбагъы и къануным напиплI къызэбдзэкIым етхуанэм итым!” – жаIэт. “Уэлей, ар Джэбагъы идэмэ, си пащIэр уэзгъэупсынтэм!”». Узун-Яйлэ хьэщIэщ зэхэс – унафэ къыщащтэу, хъыбар щаIуатэу, жаIар зэрагъэхъуну щIыкIэхэр къыщахутэу Узун-Яйлэ хьэщIэщхэр икIэм нэс къэгъуэгурыкIуащ. ХьэщIэщ зэкIэлъыкIуэ – цIыху кIуапэу, унафэ къэщтапIэу – уиIэныр, ар пIыгъыфыныр унагъуэм, лъэпкъым, лIым дежкIэ нэмысышхуэт. Узун-Яйлэ нэхъ лъэпкъыфIу исахэм я хьэщIэщхэм щаух[у]эса хэгъэгупсо унафэхэм я хъыбархэр IуэрыIуатэм куэду къыхэнэжащ.

и дамыгъэщ. «Абазагъэм» еплъытмэ, «къэбэрдеигъэ» щэныр «нэхъ зэтеубыда, зэпIэзэрыт» жыхуиIэу къокIуэ. Этностереотип гупсысэкIэм, гушыIэ культурэм я зы псэлъафэщ.

«ЛъэпкъкI’э мыщIагъуэ щхьэкI’э шыфI шэсу...» - «мылъэпкъ-мыжэпкъми,

мылъэпкъ-мыкъупщхьэми лIы зэкIэлъыкIуэ, лIыгъэ зыхэлъ», жыхуиIэщ.

Насыппыуд – насыпкъэмыгъакIуэ. ПащIэмыщ – адыгэр курдым зэреджэ цIэлей

Узун-Яйлэ уэршэр – «уэршэрын» псалъэм литературэбзэм къикI мыхьэнэм нэхърэ нэхъыбэ мыбдеж къыщрагъэубыд: «хуиту, гушхуауэ зэпсэлъэн» жыхуиIэм щегъэжьауэ «гушыIэн», «сэмыркъэуэн», «щIагъыбзэ куу хэлъу псэлъэн», «жьабзэ дахэ гъэлъэгъуэн», «псалъэншэу, гурыгъуазэу дамыгъэкIэ зэрыщIэн» жыхуиIэхэм нэсыжу. Нэхъыжьхэм мыпхуэдэ жыIэгъуэхэр къахьыр: хьэщIэщ уэршэр, щIалэгъуалэ уэршэр, лэгъунэ (псэлъыхъу) уэршэр, хъыджэбз хьэщIэ уэршэр, пхъужь уэршэр, удж уэршэр, нэгъуэщIхэри. Зы псалъэкIэ жыпIэмэ, уэршэрым мыхьэнэ нэхъыщхьэу иIар псалъэм уриджэгуфынырат, абыкIэ уэршэрэгъур къыдэпхьэхынырат (еплъ «Псынэм» и 9-нэ къыдэкIыгъуэм). Узун-Яйлэ унафэ (Къэбэрдей унафэ) – жызыIэмрэ щIыжиIэмрэ елъытауэ и

Пх’энжыр х’эз щIын – Iуэхур пцIыуэ, зэрыщытым хуэмыдэу цIыхум яхэхьэн.

мыхьэнэр тIууэ зэщхьэщокI. ГушыIэ культур контекстым тету къэбэрдейм я «дагъуэр» яIуэтэн хъумэ, «кIэ зимыIэ зэхэс», «гъунэ зимыIэ псалъэ» – ар «къэбэрдей (узуняйлэ) унафэщ». Езы къэбэрдейхэм «унафэ къэхьыныр кIыхьлIыхьми, щыуагъэу къремыгъэзэж» жыхуаIэу «Унафэр къремышынэуэж!» – жаIэ. Жэбагъы къыщIэна уэсятхэм хуахь: «ТIэухеежьэ къэвмыублэ», «Псалъэр тIэужыIэу жывмыIэ». НэгъуэщIу жыпIэмэ, унафэ къэхьыныр кIыхьлIыхьми, а зэ къэхьыгъуэм щыпкъэм тету, нэфI-ней хэмыту къэхьын хуейщ.

Уэркъ къабзэ – «уэркъыгъэу дэгъэзеигъуэ кIыхьыр» дуней тетыкIэкIэ зыгъэпэж, зыгъэлъагъуэ цIыхум, лъэпкъыжь къабзэ къыхэкIам хужаIэ.

«Унафапэ кърихьэжьэу...» – Iуэхур зэфIэха зэрыхъун псалъэ Iущ къыхилъхьэфу. «Тохъу Хьэжумар унафапэ кърихьэжьэфт».

Уэркъыжь (лъэпкъ) – уэркъыгъэр анэкъилъхуу лъэхъэнэ кIыхькIэ къызыдэгъуэгурыкIуэ лъэпкъыфI, лъэпкъышхуэ, абы щыщ цIыху («уэркъышхуэ»-м мыхьэнэкIэ щытехуэ къохъу). Эпитет папщIэу къапсэлъ, «уэркъыгъэр зыгъэпэж» мыхьэнэ иIэу.

Унафэгъу – къотIысылIэу къопсэлъэфын, унафэ къыбдищтэныр зыхуэфащэ, къызытехуэ.

(эпитет-эвфемизм).

ПсалъапIэ-увыпIэ етын – гъуэгу етын

(еплъ «Хабзи гъуэгуи»).

Псалъэ къэубыд – губзыгъэ, гурыхуэ, акъыл жан

34

ПСЫНЭ №11

«Унафэр къремышынэуэж…» («унафэр

къэшынэуэжынус…») – еплъ «Узун-яйлэ унафэм».


ФызкI’э лIыфIс – фызым тегушхуэ

лIыгъэншэм хужаIэ.

Х’эвэщIэн (гуемыIу жыIэкIэ) – лей

жыIэн, хуэмыфащэу псэлъэн, «къэвэн».

Хабзи гъуэгуи [етын] – хуэфащэ пщIэрэ

нэмысрэ хуэщIын.

Хъурыпэ пыуд [щIын] – Iуэхупэ кърихьэжьар Iэпыудын. ЖыIэпIэ-щIапIэ цIыхур щрамыгъахуэм деж жаIэ. Хьэгъэ – напэншагъэ, хабзэншагъэ; «цIыхугъэм», «адыгагъэм» и антониму къокIуэ.

Псалъэжь нэгъэсахэр ЦIэ тын, цIэ щытын – цIэрыIуэ (щы)хъун.

Псалъэм папщIэ: «Ягъэнхэ цIэ ятас».

«Щаухуэсурэ…» (ухуэсын) – щаухэсурэ,

хасэ зэхашэрэ унафэ къыщащтэурэ.

«ЩIакIуэкIапэ ныпхузодз!» «ЩIакIуэкIапэ зэдытеувэн» хабзэжьым епха псэлъафэ, нобэрей мыхьэнэуэ кърагъэкIыр: «еуэ, дызэпегъэIэ, дызэгъэныкъуэкъу!». «Iэдэж[э] зыщI!» – епсыхи лъагъуэ зэвым дыщызэблэгъэкI, гъуэгупэр сэ сыгъэхь, щыигъуэм деж дэчых зыхэгъэлъыф, жыхуиIэщ.

къыддэгуэшащ: «Беслъэн нэгу», «Беслъэн набдзэ», «Лъэгу щабэ», «Ботэщ и къуэм и бгыу щIалэ псыгъуэс», «Задэ ипхъус, псыгъуэ янэс».

ЛIымыхъум Iуэхуищэ и гум илъщи, лIыхъуным и Iуэхур гъуэрыгъуищэкIэми егъэхъу. ЛIы хуэдэ жыпIэрэ фыз хуэдэ щIэпк’эжу! – уи псалъэ утемытыжыфу, утегушхуэрэ

упсалъэу, иужькIэ уужьыхыжу.

Мыгъуэр икI’эс – тхьэмыщкIэныр сыт щыгъуи

Гугъум щIэсыкIыр лIыфIщ – гугъуехьым щIапIыкIыр удэфэнкъым, жыхуиIэщ. «МылIэр лIы мэхъу» жыхуиIэ псалъэжьым ещхьщ.

гугъуехьщ, жьантIэкIэщ.

Гузэвэгъуэ ихуэр Iэмалибгъум йопхъуэри, унэхъунуми щхьэусыгъуибгъукIэ зыщIeуфэ.

хьэщIэмыгъашхэм и унэ уихьамэ, зегъэфIэрафIэ, «мынэщIмазэу щытамэ, удгъэшхэнт» жыхуиIэу.

Зэхуэмыдэ зэдэфэркъым, зэмыфэгъу зэрышэркъым – «цIыхугъэрэ

Псалъэм и пэжыр игъуэс – хэт жимыIэми – иребзылъхугъэ, иренэхъыщIэ – псалъэр пэжмэ, игъуэу къэщтапхъэщ.

акъылрэкIэ пхуэмыфащэ пэшэгъу умыщI» жыхуиIэ зэдащIэ мыхьэнэм къыдэкIуэу, лъэпкъ-лIакъуэ зэхэгъэж мыхьэнэр нэхъ къыхагъэщу Узун-Яйлэм къыщапсэлъ.

И махуэр къэмысу и вагъуэр ижас

– дунейм тетуи темытуи ямыщIэжу лIам хужаIэ.

Къуэ натIэрысрэ лIы исырейрэ [Тхьэм къыуит]! – гыбзафэ-псалъэжь. Лъэпкъ и зыпкъ кIуэдIым – лъэпкъ

къыхэкIам (уэркъым) и пкъыр гъуащэкъым, зэкIужщ, къуданщ, жыхуиIэщ. Мы псалъэжьым мыхьэнэкIэ хуэкIуэу Табыщ Мурат и архивым щыщ жыIэгъуэхэмкIэ

НэщIмазэр хьейнатIэм и фIэрэфIэгъуэс – нэщI мазэу цIыху быдэм,

ПщыфIыр жылэм я унэIутс – пщым и къалэныр жылэм къыщыжыныращ, къэхъумэныращ. ПщIэгъуалэр делэм и кIуэдыжыгъуэс – «пщIэгъуалэм лъэпкъкIэ,

жылагъуэ нэмыскIэ зыхуэмыфащэр иремышэс», жыхуиIэщ; «щIэх фIей мэхъури» жари тражыIыхьыж.

ТIэухеежьэ къэвмыублэ, зэкъуэшитI нэхъыжь къэвмыублэ, фыззэтех къэвмыублэ – Жэбагъы къыщIэна

псалъэжьхэм ящыщщ.

№11 ПСЫНЭ

35


Бзий

ТIысыпIэмрэ унафэмрэ пщым ейс, хабзэмрэ зауэмрэ уэркъым ейс – жыжьэу тхыдэмкIэ уIэбэжмэ, адыгэм жылагъуэ

къалэнхэр зэригуэшауэ жыхуаIэр.

Узыдэсыр жьантIэс – жьантIэм ущIэмыкъу, ар пхуэфащэмэ, а узыдэс щIыпIэр уэ жьантIэ пщIынщ, щысхэм уи дежкIэ зыкъагъэзэнщ.

Ущымыхъунум ущымыуэ – уи Iуэху къыздимыкIынум ущымыгушхуэ, зыщомыгъэлъагъуэ, жыхуиIэщ. Ущысу укъэзымылъагъум ущыту зыкъомыгъэлъагъу – укъэзымылъытэм пщIэ

лей хуэпщI щхьэкIэ укъилъытэнкъым, жыхуиIэщ.

Уэркъ пшыналъэ ибжыкI’ырIым

УзыщамыщIэм уи щыгъынщи, узыщащIэм уи акъылщ [уи лъэпкъщ].

– уэрэд, хъуэхъу, къафэ, теуэ-тепкIэ сытхэр уэркъым хуэфащэкъым, жыхуиIэщ.

УлIмэ улIакъуэс, нэмыс уиIэмэ убеслъэнс – лIыгъэ пхэлъмэ, уи лъэпкъыр

– уэркъыгъэм ущIэдэу нэужь, уи уэркъыгъэм шэч къыхубохьыж, жыхуиIэщ. Хэкуми, нэгъуэщI лъэпкъ аристократ культурэхэми щызекIуэ гупсысэщ.

ялъытэнщ, нэмыс къыпхуащIмэ, ууэркъщ (убеслъэнс), жыхуиIэщ. «Лъэпкъы[гъэ]р зэпхар илъыракъым, игурас…». Жэбагъы къыщIэна псалъэхэм хабжэ.

Утыку зэрихьэр лъапэщи къызэрикIыжыр напэщ.

Уэркъ уэркъ ��ауэ ищIыркъым

Х’абзэжь х’экужь къранэркъым (къыщанэркъым) – Хэкур убгынэ щхьэкIэ,

хабзэр уздэкIуэм здыбохь, лIэужькIэрэ умыгъэкIуэду зыбохьэ, жыхуиIэщ.

Х’абзэмрэ бзэмрэ здэщымыIэм адыг’э щыIэIым – Жэбагъы къыщIэна

псалъэжьхэм ящыщу Узун-Яйлэм щыжаIэ.

Хабзэр убзэ зыфIэщIым пщIэнум и ныкъуэр х[ыу]егъанэ – «Хабзэр убзэ

зыфIэщIым хабзэ кIэлъызомыхьэ»; «Хабзэ зымыщIэм убзэ къыщохъу» жыхуиIэ псалъэжьхэм яхуэдэщ.

ХьэщIэщыр хьэщкъым – хьэщIэщым унафэшхуэ къыщащтэкIэ, цIыхухъу хьэщIэшхуэ щызэхэскIэ, щIэмытыпхъэ – сабий, бзылъхугъэ, къихьэнихьэ – щIагъыхьэркъым. ШхупцIатэхьэ кIуати, мырамысащIэу къыщIэнэжа. ЩхьэкIуэ зышх щхьэшхыгъуэ йохуэ – инжыджей (КъШР), кIахэ адыгэхэми мыпхуэдэу

жаIэ, Къэбэрдей ТIуащIэм «Лъакъуэ зышх щхьэшхыгъуэ йохуэ» жиIэу щызекIуэ псалъэжьым и вариантщ.

Iэдэжым шэси узытесыр сэ къызэт – «Уи щхьэ-си щхьэ нэхърэ сищхьэ гуэр»

жыхуиIэм хуэдэщ.

36

ПСЫНЭ №11

Ди IуэрыIуатэлъыхъуэ экспедицэхэм щIэгъэкъуэн хуэхъуа псоми фIыщIэ яхудощIыр: Чэтауэ Ибрахьим, Хъуадэ Аднан (Мейкъуапэ), Шэрджэс Мухьэмэд (КъШР-м и Адыгэ Хасэм и тхьэмадэр), ЩоджэнцIыкIу Iэлберт («Псынэ» журнал). 2009, 2011 гъэхэм Узун-Яйлэ щыттхыжахэм нэмыщIу интернеткIэ IуэрыIуатэ къытхуезыгъэхьа ди ныбжьэгъухэми тхьэгъэпсэу яжыдоIэ (Анкъэрэ Хасэм адыгэбзэ щезыгъэдж ЩIэжьокъуэ Зафэр зэригъэпэща «NADINA ADIGEBZE» гупым хэтхэм). www.facebook.com/groups/inadinadil/3I3429I053963 7I/?ref=notif&notif_t=group_activity


Налщыч, Къулий и цIэкIэ уэрам, 6. +7 8662 40-22-95 МахуэщI имыIэу


Жьэгу

Пшынэм и нэгу щIэкIар Тэгъулан Екъуб

Си пащхьэм адыгэ Iэпэпшынэхэр къыщытщ, цIыкIур цIыкIуу иныр ину, хэтыр плъыжьу, Iэпэ защIэуэ хэтыр фIыцIэ къуэлэну, Iэпэ тIуащIэуэ. Языныкъуэм я Iэпэхэр иуауэ, гуэщIыкIауэ, я фэхэр теукъуеихьауэ щытщ. Уеплъмэ, дунейр ягъахъэурэ псэуауэ, иужькIэ жьы хъууэ жьэгу пащхьэм IутIысхьэжауэ дэс цIыху тIорысэхэм ещхьу къыпфIощI. Ипэм хуэдиз пщIэ зэрамыIэжым гу лъатэ хуэдэхэщ. ЦIыхухэр жьы хъумэ, зэ мыхъуми зэ бын, къуэрылъху пхъурылъхухэр къащIонэ. Ауэ пшынэхэр апхуэдэ? Нобэ зеиншэуэ къэнахэщ. Узуняйлэ ахэр щыбгъуэтыжынукъым закъуэтIакъуэуэ фIэкIа. Iэпэпшынэ нэужьым, аккордеоныр Iэпэпшынэм ипIэ иувэжыну яужь ит щхьэкIэ хъуркъым, анэнэпIэсыр анэ дыдэм ипIэ иувэфын! Пшынэхэм сеплъу ахэм сегупсыс пэтрэ, зэуэ псэ къахохьэри псалъэуэ къыщIадзэ! Хьэуэ, ар тэкIу езгъэлеящ, ар дыдэри хъункъым, моуэ жытIэнщ, пшынэхэр дунейм къызэрытехьэрэ видео-камерэ зырыз ярылъу щытауэ, я нэгу щIэкIа псори трахауэ дегупсысынщ. 38

псыНэ №11

Иджы моуэ ипэ щIыкIэ и Iэпэхэм мыщIэ зытелъ пшынэ плъыжь цIыкIур къызощтэ, видео-камерэр согъэлажьэри сеплъу къыщIызодзэ; 1915 гъэращ. Узуняйлэ и зы къуажэ, бжьыхьэкIэ пщыхьэщхьэ гуэр. А пщыхьэщхьэм къуажэм зэрыхьзэрийрэ гузэвэгъуэрэ дэлъщ. Къэралыгъуэр лъэныкъуэ псомкIэ бийм къыщаувыхьа лъэхъэнэхэращ. Анэдолэм и лъэныкъуэ псомкIэ цIыхухэр дзэм хыхьэну къызэхуос. Лъахэр гузэвэгъуэ щихуэм деж адыгэхэр сыт щыгъуи я щхьэ зэрыхалъхьэм хуэдэуэ, иджыри къикIуэтатэкъым. Мы къуажэми зауэм кIуэну шу 70 зэрагъэпэщауэ етIуанэрей махуэм ежьэнухэт. Мы пщыхьэщхьэм зауэм кIуэну щIалэхэм папщIэ джэгу ящIынут. ЩIалэхэр хъыджэбзхэм я унэхэм кIуэурэ джэгу щIыпIэм кърашэлIащ. А зэманым, тегушхуэгъуафIэкIэ адыгэхэм Хэкур зэрырагъэбгынэрэ куэд щIатэкъым, илъэс 30-40 хуэдизт зэрыхъуар, уеблэмэ иджыри къикI щыIэт. Абы къикIахэм щыщу зыкъоми псэут, куэдым Хэкужьыр иджыри дыгъуасэ хуэдэу я нэгу щIэтт.


Жьэгу

Жэщныкъуэ щыхъуам, хъыджэбзхэмрэ щIалэхэмрэ джэгу щIыпIэм щызэхуэсауэ лъэныкъуитIымкIэ къеувэкIахэт. Абы хэту, пшынэ плъыжь цIыкIу зыIыгъ зы щIалэ къекIу, зы хъыджэбз псыгъуэкIыхь дахэ гуэрым бгъэдыхьэщ зыгуэрхэр жырIэри пшынэр иритащ. Iэу! Мы пшынэр си нэм къыфIонэри... ар мы иджы тIорысэ хъуауэ си пащхьэм ит пшынэ фIыцIэ цIыкIуракъэ? - Ара дыдэщ. Хъыджэбзым тэкIу къыпыгуфIыкIыурэ щIалэм пшынэр къыIех. Пшынэм и Iэпэхэм зэрытеIэбэу, узыIэпызышэ пшынэ макъыр жэщ кIыфIым щоIу. Джэгур уджкIэ къыщIедзэ, шэшэн къафэкIэ пещэри нэхущым и гъунэгъуу уджкIэ еухыж. Пщэдей, зауэм кIуэуэ зырызыхэ фIэкIа къэзымыгъэзэжыну щIалэхэм джэгум къаша хъыджэбзхэр я унэхэм яшэж. ЕтIуанэ махуэм, адыгэ къуажэхэм щызэхуэса шу 1000-м щIигъур ирагъэжьащ. Ахэм ящыщу къэзыгъэзэжар мащIэ дыдэщ. Ди пшынэ фIыцIэ цIыкIум иужькIи Iэджэ и нэгу зэрыщIэкIынум ещхьу, зауэм кIуэ щIалэхэм хуащIа джэгури а пщыхьэщхьэм и нэгу щIэкIат. Иджы пшынэ фIыцIэ цIыкIур дгъэтIылъыжынщ, абы къыбгъэдэт пшынэ фIыцIэщхуэр къэтщтэнщи и видео-камерэр дгъэлэжьэнщ. 1950 гъэм Узуняйлэ и зы щIымахуэ гуэр, нэм къиплъыхьыр уэсщ, Iэгъуэблагъуэр уэс-чэсейм хуэдэу хужьыбзэщ. АдэкIэ щIыфэр зыуфэбгъуа уэсым зы фIыцIагъэ къыхощ. ТIэкIу и гъунэгъу дыхъуу деплъмэ, ар зэрынысашэ гупыр къыдощIэ. Шы хуэщIахэр

№11 псыНэ

39


Жьэгу

зыщIэщIа IэжьитI телъэтыкIыуэ уэс щтам ирокIуэ. Нысэмрэ хъыджэбзхэмрэ зэрыс Iэжьэхэм гущхьэ тепхъуэ я телъщ. Iэжьэхэм я хъуреягъкIэ щIакIуэ фIыцIэ зыщыгъ, бащлъыкъ хужь зыпщIэхэлъ шухэм къауфэрэзыхь, шыгъэджэгу, шыбгъэрыкIуэ ящI. А напIэзыпIэм, нысашэ гупым шууитI-щы зэуэ къыхолъадэри нысэр зэрыс Iэжьэм и гущхьэтепхъуэр къапхъуатэри йолъри ягъэзэж. Абдежым нысашэ гупым шу зыхыбл къахожри гущхьэтепхъуэр езыхьэжьахэм кIэлъопхъэр. Гущхьэтепхъуэр ебгъэхьыныр адыгэмкIэ напэтехышхуэти ар къытрамыхыжыну Iэмал иIэтэкъым. Зыкъомрэ зэрыгъэкIийурэ зэрыгъэкъуа нэужькIэ гущхьэтепхъуэр зэIэщIагъэхьэжри Iэжьэм трапхъуэж. Зэрыхабзэуэ, гущхьэтепхъуэ епхьэжэнри ар къытепхыжынри щIалэгъуалэм лIыгъэ зэхэгъэкIыпIэуэ ялъытэ. Иужьым, щытыкIэр зэтригъэуIэфIэжын и гугъэуэ, дыжьын бгырыпх зыщIэлъ, адыгэ пыIэ хъурей зыщхьэрыгъ зы хъыджэбз дахэ и пшынэ фIыцIэр къещтэри шыгъэджэгу къеуэу щIедзэ. Шухэр къоувыIэри шыгъэджэгу ящI. Нысашэ гупыр ныщхьэбэ нысэр зышэм и къуажэм нэсыжыфынукъым. Ипэ дыдэ зыхуэзэ адыгэ къуажэм щыхьэщIэнухэщ. Къуажэхэри сыт щыгъуи апхуэдэ гупхэм хузэпэщщ, я хьэщIэщыбжэр Iухащ. Ди пшынэ Iэпэ тIуащIэ фIыцIэм ныщхьэбэ тхьэм ещIэ иджыри и нэгу щIэкIынухэр?

40

ПСЫНЭ №11


Журналыр интернетым къыщыпщэхунумэ

ПУЭБЛЭ

СИ ЖУРНАЛХЭР САЙТЫМ И ГЪУАЗЭ IЭ ТЕВДЗЭ КОНТАКТХЭР

АДЫГЭ ГЪАЩIЭМРЭ ЩЭНХАБЗЭМРЭ ХУЭГЪЭПСА ЖУРНАЛ

Мыр ди сайтщ www.psyna.ru


Лъагъуэ

Сэ сфIощI сыт хуэдэ адыгэри гъащIэу къыдэхъумрэ къэхъу-къащIэу гу зылъитэмрэ игъэпIейтейуэ. Адыгэбзэр и лъабжьэу, зыхалъхуамрэ зыхапIыкIамрэ ищIэрэ илъытэу гупсысэ лIэужьыгъуэхэр зэхещэ. КIэлъоплъыжри лъэпкъу мы щIы хъуреижьым тепхъауэ тетым я псэукIэмрэ зыхущIэкъумрэ, я хъуэпсапIэмрэ зий адыгэ гупсысэм къимызагъэ. ХэкIыпIэншэу къыщохъу архъуанэжь пэлъытэу и къуэпси и лъэпси дихьэжыхьыну хъийм икIауэ зызымыщIэж цIыхубэм я зыхэтыкIэм. Губжьым игъэхъейрэ IэнатIэ ирищIыкIауэ адыгэм и тхэныр еублэ. Iэбэмэ зэкIэлъыкIуэу и гупсысэр къызэпкъригъувэнуи хулъэмыкI. И щхьэусыгъуэр сэркIи ди лъэпкъэгъум я нэхъыбэми зыщ – ди щIэжри, ди лъагъури уриIэбэну Iэмэпсымэрэ, гупсысэ зэкIуж ирихэпшыну тIэщIэлъыр хамэбзэщ! Абдежым щыпыч уэ езым къэбгъэхъунымрэ къэбгъэщIынымрэ сыт иIыс гъащIи, Iуэхуи, дэлъи. Пщэрылъ зыщищIу мы фи Iэрылъым иIэщ гупсысэмрэ тхэмрэ и Iуэхур утыку ищIыну, къыдэкIуэу лъэкI зэриIэмкIэ апхуэдэ цIыхухэр зэригъащIэу зэкIэлъыгъэкIуэн, зэригъэуэршэрылIэн, зэригъэIуэтын папщIэ. Мы тхыгъэм и бзэмрэ абы къитIасэмрэ къэзымыдэнури къезэуэнури гъунэжщ. КъыщIытездзи дунейм теткъым, дэтхэнэ адыгэри гупсысэри гъэгушхуэн сигу зэрилъым нэмыщI. Адыгэбзэр къыдалъхуауэ зыIурылъым, зыкIэлъыкIуэу и гупсысэр къезышажьэрэ хэзышыфым, езым хуэфэщэнрэ и еплъыкIэ – Iуэху зехьэкIэмрэ дэзыIыгъыфым фIэкIа къыжьыдэзыкъуэфын щыIэн хуейкъым. СэркIэ. Фыкъатхэ! bzarabza@gmail.com ЩоджэнцIыкIу Iэлберт

ЩакIуэм и гъащIэм къыдэхъу гупсысэхэр Гувэжыкъуэ Джэбрэил

42

ПСЫНЭ №11


Лъагъуэ

Псэ Адыгэм дунейр зэрилъагъумкIэ дэтхэнэ псэущхьэхэми «Псэ» Iутщ. Чристэным и Библие тхыгъэм итщ мыпхуэдэу – «Тхьэ зищIысыр псэщ» (ин. 4:24) Абы къыхэкIкIэ Тхьэ псалъэм и къэкIуэкIэр гъэщIэгъуэнщ. Япэрауэ, нэрылъагъущ ар пкъыгъуитIу зэрызэхэлъыр Т- йет, Хьэ- унагъуэ хьэ, хьэ щхьэмыж. Япэ дыдэу цIыхум къигъэIурыщIа хьэпщхупщыр Хьэщ, япэ дыдэу Iэрысэ къэкIыгъэу иIар хьэ щхьэмыжщ. Пасэрей Мысырым я лъагъукIэм Тхьэ-Анубис Хьэ теплъэ иIэу къагъэлъагъуэрт. Тхьэ-Озирис Хьэ щхьэмыжым палъытырт. Мыпхуэдэу я лIахэм и тхылъым итщ : «Сэ-сы Озирисщ… Сэ сопсэу хьэдзэм хуэдэу, Сэ сыкъокI хьэдзэм хуэдэу… Сэ сыхьэщхьэмыжщ» (Матье М.Э. древнеегипетские мифы. Н-Л. 1956. с.54) Абы ипкъ иткIэ, «Хьэ»м къегъэлъагъуэ ар псэхэлъхьэ гуащIэу зэрыщытыр. Аращи «Хьэ» псалъэм и купщIэм «Псэ» къикIыу хузогъэфащэ. «Псэ» жыхуэтIэр пкъыгъуитIу зэхэлъ хуэдэщ, П- зэпызыщIэр; Сэ- сэращ, «зэпызыщIэр сэращ». Къыпысщэмэ «Тхьэ»-м сэ къисхынур «Т»-йет; «Хьэ»-Псэ. «Псэ къозыт» жыхуиIэу. Пасэрейми гъащIэм и зэхэлъыкIэр къызэрищтэр зэдэгъуэгурыкIуэу пкъыгъуитIщ, Зы пкъыгъуэр Хъу- цIыхухъу Зы пкъыгъуэр Бзы- бзылъхугъэ. Сэ-псэ-псэущхьэ къызэрыбгъэлъэгъуэфын пкъыгъуэр, сызэригугъэмкIэ, хъурыфэ - хъу, хъурыфэ - бзы зэпызыщIэ кIапсэм и кум деж хуэзэу къызолъытэ. Мис апхуэдэ хъурыфэщ я дамыгъэу щытар пасэрей адыгэхэм илъс минитхуминищ ипэкIэ. Апхуэдэ уагъэ тращIэу щытащ, хьэкъущыкъухэм, щыгъэхэм, Iэщэфащэхэм, бгъуэнщIагъхэм. (теплъэ 1; теплъэ 1.1) Теплъэ 1

Теплъэ 1.1

Сэ нобэ сщIэкъым сыт хуэдэ бзэкIэ псалъу щытами нэхъ пасэу цIыху мы ищхъэрэм щыпсэуахэр. ЩIэныгъэлIхэм бзэр къалъытэ акъылым и дуней тетыкIыу. Бзэр къызэрыIур IукIэщ, псалъэкIэщ, Iулъэр хьэрфкIэ къыдагъэцIыху нобэ. Ауэ сэ къэсщIэж зэманым ди хэкум щыпсэуа цIыхухэм ямыIа хуэдэу щытщ езым я хьэрфылъэ. НэгъуэщIу мы Iуэхугъуэм уеплъым, щIэныгъэлIхэм ящIэ «иероглифические, клинописные знаки» жыхуэтIэ тхыгъэхэр Мысырым, Месопатамием илъэс минихминитху ипэкIэ тхьыгъэшхуэхэр яIауэ къахутащ. Куууэ ухэплъэмэ, зэпэплъытым, археологием, антропологием, этнографием узыхуашэ хэкум миниплI-минищ ипэкIэ жэз, гъуаплъэ лъэхъэнэм Iэмэпсымэхэр къыщагъуэтащ, уагъэ зэмылIэужьыгъуэ тещIыхьауэ. Абыхэм нэхъыбэ дыдэу яхэтхэм щыщщ хьэ лъатэм и теплъэ зиIэ щыкъуейхэр. (теплъэ 2) Теплъэ 2

Теплъэ 3

Теплъэ 3.1

Теплъэ 2.1

Си гугъэмкIэ, мы сурэтыр и IункIыбзэщ пиктографик нэрылъагъум, икIи мы хьэ лъатэм апхуэдэ псалъэуха мымащIэхэр къритхутэнущ. «Сыт хуэдэ тхыгъэжь, бзэжь зэпкърытхынуми, зы тегъэщIапIэ гуэр уиIэн хуейщ. Зыри уимыIэмэ, зыри зэпкърыпхыфынукъым.» (И. Фридрих. Дешифровка забытых письменностей и языков . Изд. Ил. М.1961 г. с.152). Хьэ сурэтым ещхьу къызощтэ нэгъуэщI теплъэгъуэр. Гу лъытапхъэщ: мыбы и щхьэр тIыщхьэм ещхьщ, тIы бжьакъуэ тетщ. Арщи, абы жызегъэIэ - мыр хьэтIщ. №11 ПСЫНЭ 43 №11 ПСЫНЭ 43


Лъагъуэ

ХьэтIхэр пасэрей льэпкъыжьщ, Анэдолэм щыпсэуауэ, дунейпсом япэ дыдэу гъущIыр къыхагъэтIкIукIыфу Iэщэфащэ къыхащIыкIыу щIадзауэ. Зэрыпсалъэу щыта бзэм и лъабжьэр адыгэбзэу къалъытэ. Мыдрей сурэтыр зэ еплъыгъуэкIэ ещхьщ тIым, ауэ и бжьакъуэхэр гъуэзэджэу IуэнтIащ, апхуэдэ бжьакъуи щыIэу сщIэркъым, мыбыикI хьетI жыпIэу уеджэ хъуну къызолъытэ.

Теплъэ 4

Теплъэ 4.1

Къыхэгъэщыпхъэщ, хьетIхэр илъэс минитху ипэкIэ Анэдолэм къыщыунэхуащ. ХьэтIхэм лъыкIэ пыщIауэ щытакъым, «индоевропеей» лъэпкъхэм ящыщу Несит лъэпкъыгъуэу щытащ. Ауэ езыхэр зэрызэджэжу къащта цIэр «ХьиттIитI»-щ. Уеблэмэ мы сурэт къэгъэлъэгъуар (теплъэ 6) хузогъэфащэ хьетIхэм я фIэщыгъэцIэ «хьиттIитI» жыхуэтIэм. Теплъэ 6 Бжьакъуэ зэрытетым щхьэкIэ хьэтI жыпIэ хъунущ, ауэ мыбы иджыри щызолъагъу хъурей цIыкIуитI. Хузогъэфащэ гэуэ. Иджы сэ ХьэтIымрэ гэмрэ зэпызгъэувэм, «ХьэтIыгэ» жысIэу къызох. Мы псалъэухам ухегъэгупсысыхь. «ХьэтIыгэ» жысIэми, «Адыгэ» жысIэми лъабжьэр хьэтIхэм дыкъытехъукIауэ пIэрэ жызегъэIэ. Мыдрей хьэпшыпым зыкIи пыщIэныгъэ хуиIэкъым хьэ лъатэм ауэ абы мыхьэнэшхуэ зэриIэр нэрылъагъущ. Дэ нобэкIэ дызыпэрыт зэманым еджагъэшхуэхэм хуагъэфащэ мы щIыпIэхэм киммерийкIэ зэджэ лъэпкъыр исауэ. Абыхэм хьэпшыпу зэрахьэу щытащ жэзым къыхэщIыкIауэ джыдэ, кельткIэ еджэу, жэз къамэ кIэщI, упIэщIауэ жэз хьэкъущыкъу, жэз гъубжэ и къур къэгъэшауэ. (История КБАССР том 1. Москва, 1967. С. 41) (теплъэ 9-9.4) Дэ, щапхъэм папщIэ, жэз хьэкъущыкъур къатщтэмэ, абы иIэщ къу, «зооморфнэ ручкэ» жыхуаIэм хуэдэу, «зоо» жиIэмэ хьэпщхупщ къригъэкIыу. Мыбы и къур хьэм и щхьэм ещхьщ, тхьэкIумэхэр къыхэгъэщауэ ящIу щытащ. Абы хьэлэмэту хэтыр и къур хьэкъущ, езыр - щыкъущ. «ХьэкъущыкъукIэ» нобэми доджэ дэ унагъуэм къыщыдгъэсэбэп, дызэрышхэ хьэпшыпым. Мыдрей сурэтри (теплъэ 9.2) Майкоп музейм щIэтщ. Абы икъухэри щIащ хьэм ещхьу, и нэхэр дыжьынкIэ къицIуукIыу. Теплъэ 7

Теплъэ 9 44 ПСЫНЭ №11 44 ПСЫНЭ №11

Теплъэ 9.1

Теплъэ 9.2

Теплъэ 9.3

Теплъэ 9.4


Лъагъуэ

ТХЬЭ АдэкIэ мы слъагъум и теплъэм жысIэн симыIэу сыкъегъанэ. Мыбы бжьакъуи теткъым, тхьэкIуми теткъым, и ныбэр инщ, и пщэм пшэрыр щызэтелъ-щызэтелъщ. (теплъэ 10)

Теплъэ 10

Теплъэ 11

Теплъэ 11.1

Сыт сэ си адыгэбзэмкIэ къисхыфынур мыбы? Къэлъытапхъэщ мыбы тхьэкIумэ зэрытемытыр («тхьэкIумэ» псалъэм хэтщ «тхьэ» жыхуиIэр). Абы нэмыщI мыр ныбэшхуэщ, пшэру щытщ. Бзу, джэд, къаз, бабыщхэм ящыщ псэущхьэу къыщIэкIынущ. Мэлхэр, жэмыр пшэру щытмэ «щэ ярылъщ» жыдоIэ. Джэдкъазым «лъынэ Iулъщ» жыдоIэ. Абы къыхызогъэкI «Тхьэ» псалъэмрэ «лъынэ» псалъэмрэ. Мы псалъитIыр зэпыбгъэувэмэ «Тхьэлъынэ» къегъэлъагъуэ. Ауэ сэ сызэригугъэмкIэ, гъуаплъэщIым къигъэлъэгъуэну зыхуейр «тхьэлъанэ иIуащ» жыхуэтIэ адыгэ тхьэрыIуэрщ. КъыкIэлъыкIуэ хьэпшыпыр и дамэр зэIухауэ тхьэкIумэ темыту фIызощ «Тхьэ» (теплъэ 11; теплъэ 11.1). И дамэр зэIухащ, мыр жытIэ хъунущ лъатэу. Абы ипкъ иткIэ «Тхьэ-лъатэ» е «Тхьэ-лъытэ», «Тхьэ пэлъыт» псалъхэр хузогъэфащэ. Апхуэдэурэ мы сурэтри зэпкърыдох (теплъэ 12. теплъэ 12.1). Мыр Бажэ сурэтщ и тхым хьэ лъатэхэм ящыщ тесщ, тхьэкIумэ темыту. Абы сэ зэрыхуэзгъэфэщамкIэ, Тхьэ псалъэр къыдет. И жьэ ущIам зэрыбажэр дегъэлъагъу. Мы псалъэухам Тхьэмрэ Бажэмрэ Тхьэ-Ба жиIэу къызолъытэ. (Тхьэ Ра, Ма, Ка, Ба, Шу…) Теплъэ 12

Теплъэ 12.1

Тхьэ-Ба жыхуэсIэр Мысырым и дин Iуэхухэм къыхегъэщ, псалъэм папщIэ, «ЛIахэм я тхылъым». ЦIыхум и псэр Ба-Та мэхъу псори зыщIэ блэшхуэу, абы жеIэ: «Сэ сы блэшхуэ Ба-Тащ, илъэс куэдкIэ, Псэм и Псэщ, махуэ къэс щIым сыхохьэж икIи сыкъалъхуж; Сэ сы Псэщ, махуэ къэс щIым сыкъох». (Блаватская Е.П. Теосовский словарь. С. 360). Ноби адыгэхэм къытхуагъэнауэ диIэщ «Батэр игъэшащ» е «Батэр игъэша хуэдэ» псалъафэр. Археологхэм къахутащ пасэрей СиндМэуэт лъэпкъхэм Тхьэгъэлэдж щхьэщэ хуащIу щытауэ. Ар Анэдолэм я Тхьэ-Ма ирагъэщхь. (Крушкол Ю.С. Древняя Синдика. М. 1971. С. 177-180). Сэ сызэригугъэмкIэ нэхъ хьэлэмэт дыдэу къэтхутэнухэм ящыщщ пасэрей хьэпшып, мэлым и щхьэ, бжьакъуэхэр хъурыфэу IуэнтIауэ. Мыбы хъурыфэу IуэнтIа и зы бжьакъуэ лъэныкъуэм сэ согугъэ Тхьэ-ма жиIэу къикIыу. Девгъэплъыт мэл псалъэм къитхыфым. М-МаМэ – упамэм мэ зэмылIэужьыгъуэ къыпщIехьэ ар хъыбарегъащIэщ (информациещ). Упамэм, уобауэ, умыбауэм - улIэнущ. Абы къыхэкIыу, -Мэ жыхуэтIэр псэр дунейм тезыгъэтрауэ жытIэ хъунущ. Псэр-хьэм къегъэлъагъуэ. Мэр – тIыбжьэ IуэнтIа хъурыфэм къегъэлъагъуэ. Иджы,хьэр псоми ящIэ гумащIэу,памэурэ мэ куэд зыхигъэкIыфу зэрыщытыр. Мэ къыпщIихьэр-нэрылъагъумрэ, зэрыдаIуэмрэ нэхъ япэу дунейм къытехьащ. (Мир культуры. Нальчик. 1990. С.53 ). Иджы гу лъывэзгъэтэнущ мы сурэт телъыджэм . Мыр мажьэщ . МэлыщхьитIым я бжьакъуэхэр IуэнтIауэ, абыхэм я зэхуакум дэтщ мажьэ.

Теплъэ 17

Теплъэ 18 №11 ПСЫНЭ 45 №11 ПСЫНЭ 45


Лъагъуэ

Мажьэр зэпкърытхын щIызодзэ. Ма- дух, жьэ - дызэрышхэр, жьы - щхьэц жьы, жьы - къопщэ, жьы - нэхъыжь. Мыбы къыхэсхынщ жьы дызэрыбауэр, умыбауэм, мэ къыпщIихьэнукъым, упсэуфынукъым. Мы сурэтым гу лъыдмытэу зы пкъыгъуэ иIэщ хьэ щхьэмыжым ещхьу е кIапсэм ещхьу. Ар сэркIэ къэхутэныгъэшхуэщ, мыр хьэ щхьэмыжу щытмэ, зэрыжысIэщи, Псэм дыхуеймэ. Мыр кIапсэу щытмэ, аргуэру Псэм дыхуеймэ. Сыт щхьэкIэ? КIапсэ псалъэр нэрылъагъуу зэхэлъщ КIэ- кIапэ, Псэ- ди псэ.

Теплъэ 19

Теплъэ 20

Е дахэ дыдэу щIа бгырыпх быж мэлыщхьэ пыту, ауэ и бжьакъуэракъым мыбы къигъэлъагъуэр, атIэ и тхьэкIумэр ину гу лъыдмытэнкIэ Iэмал имыIэу ящIащ. (теплъэ 20) ТхьэкIумэ псалъэр зэхэлъщ пкъыгъуищу, Тхьэ - дитхьэ, кIу - кIуэ, кIуэцIрыкI, мэ - хъыбарегъащIэ. Абы къыхэкIыу тхьэкIумэм дыхуешэ тхьэм и хъыбарегъащIэм. Феплъыт мы сурэтым. (теплъэ 21) Теплъэ 21 Тхьэ-кIу-мэ ТхьэкIумэкIэ дызэджэм хэт Тхьэ псалъэм къригъэкIыр Iулъэщ. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, тхьэкIумэр Iулъэр зэрызэхэпх пкъыгъуэщ, абы къикIыр мэр ди тхьэкIумэм Iулъэ щохъуж. Тхыгъэ «БхагавадГита» жыхуиIэм Тхьэ-Кришнэ езыр зищIысыр къыщыдгуригъаIуэм, жеIэ: «О, Кунти и къуэ, Сэ - псым сриIэфIагъщ, Сэ - дыгъэмрэ мазэмрэ сринэхущ, пщIыхьым хэтхэм я пычыгъуэ ОМщ. Сэ эфирым сримакъщ икIи цIыхум и Iэзагъщ.» (Бхагават–Гита. VII. 8. С. 361) Мыбдежым Ом жыхуиIэр адыгэм УЭМ, псалъэм къитхрауэ хузогъэфащэ. Иджы мис дэ а УЭМым къыхыдох ди гупсысэр. «СэркIэ, Сэ умылъагъуу си щытыкIэмкIэ, мы дуней псор зэпхрычащ. Псэущхьэ псори Сэ скIуэцIылъщ, ауэ Сэ - абыхэм сахэлъкъым. (Бхагавад-Гита. IX.4.c.439) Мы къэсхьхэм ирипысщэ хъуну къызолъытэ мы Тхьэ напэм и сурэтым (Рис 22). Теплъэ 22 Теплъэ 22.1 Зэрытлъагъущи, мыбы и тхьэкIумэм деж къыхэгъэщхьэхукIауэ тетщ хъурыфэ. (теплъэ 22.1). ТхьэкIумэ псалъэм къытекIкIэ, мыр Тхьэ сурэту жысIэфынщ, мэ пкъыгъуэ-хъурыфэм егъэбыдэ си гупсысэхэр. (теплъэ 22.1) АдэкIэ къызогъэлъагъуэ пасэрей цIыхухъухэм я Iэпщэм илъа Iэпщэхъу дахэхэр (теплъэ 22.2), пщэхъу гъумыщIэхэр (теплъэ 22.3). Мыбыхэм я кIапэхэр хъурыфэ «ма» жыхуэтIэм хуэдэу къэгъэлъэгъуащ. Iэпщэхъу - пщэхъум «ма» пызгъувэмэ Iэпщэ-хъума, пщэ-хъума мыхьэнэр къикIыу къыщIэкIынщ.

Теплъэ 22.2

Теплъэ 22.3

Уеблэмэ, «тхьэкIумэ» псалъэм къикI мыхьэнэр Тхьэр- макъщ жысIэ хъуну сиIэщ дэ иджыри къэдгъэлъэгъуэфын. Мы сурэтыр цIыхум ещхьу щIауэ щытщ. (теплъэ 23) И Iэхэр иIэтащ, и лъакъуэхэр тIэкIу къэгъэшащ. Мыр тхьэм елъэIуу къыщIэкIынщ. «ТхьэлъэIу» псалъэр пкъыгъуитIыу зэпкърыпх мэхъу. Тхьэ-елъэIу. ЕтIуанэу уеплъым, пкъыгъуищу зэпкърыпх хъунущ: Тхьэ, лъэ - зилъ, Iу - макъ къизыгъэIукI. Абы къыхэкIыу Тхьэр зилъыр Iу-ращ (фIыншэ) жысIэнщ. Теплъэ 23 46 ПСЫНЭ №11 46 ПСЫНЭ №11

Теплъэ 24


Лъагъуэ

Псынэ СызэрегупсысамкIэ, щимэ сурэтым и кум хъурей цIыкIу гуп итт хум ещхьу итхым, абы и кум «хъу» дэбгъэувэм «щихъума» жиIэу къиха мэхъу. Псы

, иджы геометрическэ щимэр хьэрф щимэу сурэтыр псыуэ къэнэжащ .

Сэ ар сфIэхьэлэмэт хъури нэгъуэщI къуэщын хьэкъущыкъум тет сурэтхэр зэпысплъыхьу щIэздзащ. Мыр Лэшынкъей деж къыщагъуэтащ, илъэс минитху-миниплI хъууэ хуагъэфащэ. Теплъэ 37

Теплъэ 38

Мыбы ищхьэмкIэ уеплъым, итхъауэ щы хъууэ зэблэдзам ещхьу болъагъу, кхъуэщыным и щхьэм Iуданэм ещхьу щы-плIы къыбгъэдокI, и кIэхэри хъурыфэ гъэдэхакIэ еухыж. Iуданэм мыхьэнэ иIэри кIапсэм хуэдэщ, Псэ пкъыгъуэр къикIыу. Зэблэдза жыхуэтIэр, уеблэмэ, зы бжыгъэ гуэрым хубогъэкIуэф. Зэ-1, блэ-7, маблэ - блащхъуэжьей, дзэ - ядзащ. Зы блэ дзащ къыщIокIыж блы. Зыблэдзам къегъэлъагъуэ ди псэм и блэкIэр (нурыр). Абы икIи къегъэлъагъуэ къаблэ нэхур бжыгъэ хьэрф блым къызэрыщыщIидзэр. «Изотерикэ» щIэныгъэхэм ящIэ, блыр зэблэдзымрэ цIыхумрэ и бжыгъэу зэрыщытыр. ЦIыхубзым и бжыгъ��у щытыр Б-2, Зы-1 мэхъу 3 (щы). Иджы блым щы къыхэтхым къанэр плIыщ - «Хъум» и бжыгъэу зыблэдзам хэту къалъытэ. ЦIыху псалъэр зэпкърытхмэ, «цI» - цIу, мэцIу, «ху» - нэху, хужь, жыпIэ хъунущ. ЦIууэ нэху хъуж, ар къыбгуроIуэ къаблэ хуэдэу, блэуэ зэрыщытыр. Аращ цIыхумрэ зэблэдзамрэ блыр и бжыгъэу къыщIалъытэр. «Мыр цIыхущ, тхьэпэлъытэщ, щIым тетщ, и Iэпкълъэпкъыр зэблэдзам къегъэлъагъуэ. (Блаватская Е.П. Тайная доктрина. Том 2. С. 50.) Апхуэдэу зэблэдзам хъум и бжыгъэр плIыщ. Мы сурэтым щы зэблэдзау долъагъу. «Щы-хъу-ма», «псы» зэхуэтхьэсыжмэ адыгэбзэкIэ «щыхъумэ псы» жиIэу къисхынущ. Мы кхъуэщынхэм уеплъым, тхыпхъэщIыпхъэ тетхэр зэщхькъым, ауэ псоми мыхьэнэ къикIыр «щыхъумэ псы» жиIэу аращ. Мис мы кхъуэщыныжьми тхыпхъэщIыпхъэ дахэхэр тетщ, япэ къэдгъэлъэгъуахэм емыщхьу (теплъэ 39). Мыбы дэ щыдолъагъу хъурыфэу IуэнтIа «Ма» «Щы» хъууэ уагъэ (теплъэ 39.1), абы ещхь дыдэу и щIыбкIэ гъэзауэ нэгъуэщI хъурыфэри къыбгъэдэту. (теплъэ 39.2) Апхуэдэу зыр зым и щIыб хуэгъэзауэ «Ма» хъурыфэ къагъэлъагъуэу «хъумэ» жиIэу къикIыу къыщIэкIынущ (феплъыт теплъэ 22.2). АдэкIэ деплъым, мыбы псы сурэт тету щыдолъагъу (теплъэ 39.3), кIапсэм ещхь пкъыгъуи щыдолъагъу (теплъэ 39.4). Абы «псэм» е псы псалъэм дыхуешэ. Мы къэтлъэгъуахэр зэпыбгъэувэжым «щыхъумэ псы» жиIэу къыдохыр. Псом нэхърэ нэхъ къыхэгъэщхьэхукIауэ гу лъывэзгъэтэну сыхуейт (теплъэ 39.2), сызэригугъэмкIэ, «хъу» псалъэр лъабжьэ иIэу, пэсэрей зэманыжьым къыщыщIидзауэ нобэ къыздэсым тхыпхъэщIыпхъэхэм я пкъыгъуэ нэхъыщхьэу, адыгэ фащэхэм, лъэпкъ дамыгъэхэм, нэгъуэщIхэми тету ди зэманым къэсам. Мы «хъу» пкъыгъуэр къэпхутэным мыхьэнэшхуэ иIэу къызолъытэ, адыгэ лъахэм лъэужь ичам тегъэувапIэ нэхъыщхьэу «хъу», «хъумэ» къызэрыкI тхыпхъэхэр дунейм къытрегъэхьэ.

Теплъэ 39.3

Теплъэ 39.1

Теплъэ 39.2

Теплъэ 39.4 Теплъэ 39 Абы ипкъ къикIкIэ сыхуейт зыхуэзгъэзэну Накуэ Феликс и «Тхыпхъэ» тхылъым адыгэ тхыпхъэщIыпхъэ куэдым я мыхьэнэр къызэрыщигъэлъэгъуам. Абыхэм яхэтщ дэ «хъу» жыхуэтIэ дэмыгъэри. Тхылъым и 24-29 напэкIуэцIым къыщегъэлъагъуэ дыжьын кIэрыщIэ. (теплъэ 40) Мыбы къыщыгъэлъэгъуа лъхуалъэм щыболъагъу зы пкъыгъуэ цIыкIу, хъурыфэу щыту (теплъэ 40.1), хъурыфэр « хъу» цIыхухъу, лъэпкъым пыщIапIэу иIэр арауэ жиIэу кърагъэкI. Гу лъытэн хуейщ мыр щимэу зэрыщIам, и кур «ху»-м ещхьу зэрыщытым. Щимэр бзылъхугъэм и дамыгъэщ (щылъху). Щимэу щIа пкъыгъуэм хъурейуэ щIа лъхуалъэм хъурыфэу къэгъэлъэгъуа цIыхухъур дунейм къытохьэ, лъэпкъым пищэну, унэцIэр зырихьэну. Адыгэ псалъэ «щылъху», «лъхуэн», «лъэпкъ» жыхуиIэр зэхэлъщ пкъыгъуитIу. «Щы»-3, «лъху» - лъхуэ, лъхуэн. №11 ПСЫНЭ 47 №11 ПСЫНЭ

47


Лъагъуэ

ЦIыхухъур къызэригъэлъагъуэ хъунур «ПлIимэ»-плIэнэпиплI, къызэрыкI псалъэщ. «ЛIы»- цIыхухъу (хъу), «мэ» - хъыбарегъащIэ. Гъуэзэджэращи , «хъу»-м и зы глагольнэ мыхьэнэуэ иIэщ, «къэхъу» (къэгъэхъу) жыхуиIэр. Муслъымэным и гъэпсыкIэм тохуэ: «Абы и унафэр, Ар зыгуэр щыхуейм деж абы: «хъу!»- жеIэри ар къохъу». (Сурэ «Ясын», аят. 82). «Ар, хэт хуейми къегъэхъуж, хэт хуейми егъэлIэф, зы Iуэху гуэр ищIэну хуеймэ, «хъу!» жеIэри къохъу» (Сурэ «Муслыман», аят. 70. (68)). НэгъуэщI глагольнэ мыхьэнэуэ хъум иIэр – апхуэдэу хъу, и ныбжь гъэхъу, хъуэ-зыгуэр. Лъэпкъ дамыгъэ куэдым а «хъу» жыхуэтIэ пкъыгъуэр щыдолъагъу. Хъурейм «хъу» къокI. (теплъэ 41)

Теплъэ 40

Теплъэ 40.1

Теплъэ 41

Апхуэдэу, гу лъомытэнкIэ Iэмал иIэкъым мы чысэ цIыкIум. (теплъэ 43)

Теплъэ 43 Мыбы дэ къэтхута хъу - хъурыфэ пкъыгъуэм и кIапэхэм пытщ «хъуреит» цIыкIухэр. Хъурей псалъэри зэпкърытхым, хъум ейщ жытIэ мэхъу . Ахэр къэдгъанэрэ мыбы и кум ит плIимэр къатщтэмэ, абы хэт «лIы» пкъыгъуэр хъууэ нэмыщI щыIэкъым. Мы чысэм тет тхыпхъэм къегъэлъагъуэ ар цIыхухъум зэрейр. Мы къэтIэта Iуэхугъуэм пысщэну сыхуейт ди шы лъэпкъыфIхэм ящыщ зы дамыгъэкIэ. Ар «Щолъэхъу» и дамыгъэращ. IуэрыIуатэм зэрыжиIэмкIэ Щолъэхъум и лъэпкъ дамыгъэр къыщигупсысым нэщхъейуэ щыст. Абы ипхъу нэхъыжьыр къыбгъэдыхьэри къелъэIуащ и адэм, «кхъыIэ си цIэкIэ зы тIыбжьэ цIыкIу схутегъэувэ лъэпкъ дамыгъэм», жиIэри. Щолъэхъум тригъэуващ зы тIыбжьэ. ИужькIэ адрей ипхъу нэхъыщIитIри къыбгъэдыхьэри абыхэм я цIэкIэ тIыбжьэ зэрыз яхутригъэуващ лъэпкъ дамыгъэм. Шы лъэпкъыфI зезыхуэ щIалэм къуэ имыIами, хъурыфищыр «хъу» пкъыгъуэр къригъэкIыу лъэпкъ дамыгъэм зэрытетым купщIэшхуэ, гупсысэшхуэ хэлъу къызолъытэ. Щолъэхъу псалъэр зэпкърыпхмэ, що - щы, лъэ - зилъ, хъу - цIыхухъу, жиIэу къыщIэкIынущ. Лъэпкъым къихьэнущ цIыхухъуищ, Щолъэхъум и пхъуищым я псэлъыхъуу. Нэрылъагъуу фIэщщIыгъуейщ! Сыхуейт сыгугъэну дэ гъуэгу пэжым дытету. ИщхьэкIэ къэтхута тхыпхъэхэм дыхуашэ псалъэуха къызэрыкI пкъыгъуэхэм. Мис къызогъэлъагъуэ 1972-1974 гъэхэм Тыжьей къуажэ къыщагъуэта еханэ Iуащхьэм къыщIаха кхъуэщын. ( Археологические исследования на новостройках КБР. Том I. С. 68) Мыбы тхыпхъэ куэд тету плъагъукъым, ауэ ахэр ипэкIэ къэтхутащ. Ахэр кIапсэ сурэт зиIэ «псэ» е «псы» жыхуэтIэ псалъэр къыдох. Тхыпхъэ хъурыфэу Ма IуэнтIам, лъэныкъуитIкIэ гъэзауэ щытым, «хъума» псалъэр къыдох. Ахэр щы мэхъу. (Теплъэ 57)

А псалъэхэр зэпыбгъэувэмэ, «щыхъумэ псы» жиIэу къыщIокI. Мы кхъуэщынхэм тет тхыпхъэмрэ (Теплъэ 57) хъумэ жызыIэмрэ, адыгэ лъэхъстэн вакъэм тет тхыпхъэмрэ (теплъэ 58) зэщхьу жыпIэ хъунущ. Мы вакъэм тет хъурыфэхэр тхьэмпищу и кIэр еухыж. Щымрэ хъумэмрэ зэпыбгъэувэм «щыхъумэ» нэ Iейм, е «фIейм щыхъумэ» жиIэу къыщIэкIынщ, щывакъэкIэ. Теплъэ 57 48 ПСЫНЭ №11 48 ПСЫНЭ №11

Теплъэ 57.1


Лъагъуэ

Мы къэтIэта гупсысэхэм теухуауэ фезгъэплъыну сыхуейт пасэрей гъуаплъащIэ Iэзэм и IэдакъэщIэкI. Мыр щыуэ зэтету ажэм и щхьэщ. Ажэщхьищым и щIыIужым цIыхухъу тетщ, «ур» иIыгъыу. Ажэщхьэхэм а хъумэ - щыхъумэ жиIэу къыщIэкIынщ. ЦIыхухъу сурэтыр зишэщIауэ къыдэуэну къыпфIощI. «Еуэ» псалъэм хэт «уэ» пкъыгъуэм уэ - уэф, уэ - уэращ жиIэу къыщIэкIынущ. Уегупсысмэ, къыбгуроIуэ - мыр уафэм и тхьэщ. Уафэ гъуагъуэм и Тхьэ щыблэщ. «Еуэ» псалъэм хэт «Е» пкъыгъуэм адыгэбзэкIэ къикIыр бзаджэнаджэ жыхуэтIэращ. Мы сурэтым къикIыр «Ем щыхъумэ», «Щыблэм щыхъумэ», «Уэм щыхъумэ» жиIэу арагъэнщ. Мыпхуэдэ хьэпшып дыдэ къыщегъэлъагъуэ Теплъэ 61-м. Мыхэр тIури Куржым къуршыщхьэм, «станция Казбек» жыхуэтIэм къыщагъуэтащ. Илъэс минищ мэхъу. Мыбы дэ щыдолъагъу щырыщу зэтету ажэщхьэ. Ахэр бгъу мэхъу. И щхьэм цIыхухъу пцIанэ тетщ, «ур» иIыгъыу. И лъабжьэм тхьэгъушищ фIэдзащ. Адыгэм бгъу жиIэмэ, зы бжыгъэ гуэр къокI. Бжыгъэу бгъу (9) фIэкIа щымыIэу къалъытэ. Адрейхэр зым щыщIэдзауэ бгъум нэс зэхэлъурэ къапщытэж. Бгъур зыгуэрым ибгъущ (лъэныкъуэщ). Тхьэгъушищым, ищхьэкIэ зэрыжытIэщи, «Тхьэм и гъусэр къиш» жиIэу аращ. Тхьэгъушищым къикIыр Iулъэщ. Мыр Щыблэ тхьэр арауэ щытмэ Iулъэр дауикI абы и гъусэрщ. Адыгэ псалъэжьым зэрыжиIэщи: «Щыблэ Тхьэр губжьмэ Псатхьэм къуэдзапIэ игъуэтыжкъым». Щыблэ тхьэр зэрыщыIэр къэтхутакIэ, дэ абы къыдиткъым щэху иIэхэр. ИщхьэкIэ къэдгъэлъэгъуащ: псалъэм и купщIэм хэлъщ гурыIуэгъуэ икIи абы къегъэлъагъуэ нэрыIуасэр (Яковлев Н.Ф.). «Щыблэ» псалъэр зэхэлъщ пкъыгъуитIу, мыхьэнэ куэд къикIыу. Щы-(3, къащ, зыгуэщэ - ухуэнэр).

Теплъэ 58

Теплъэ 59 Блэ - (блащхъуэжьей, маблэ, къеблых, блэней)

Теплъэ 60

Теплъэ 61

Апхуэдэу щыхъукIэ, щыблэм мыхьэнэ зэмылIэужьыгъуэ куэд къикIыу къыщIокI. Блищ, Щэ къоблэ. Зэгуэщэ, къеблых нэхур блэ. Зэгуэщэ, къеблых блэр блэней. Щыблэм и бжыгъэхэм уахэплъэмэ, Щы-3, Блэ-7. Мы бжыгъэхэр зэхэплъхьэмэ, 10 мэхъу - пщIыпщI - нэху е пщы мыхьэнэм хуокIуэ. Щыр блыкIэ бгъэбагъуэмэ 21 мэхъу. ТIощIрэ зыр птхы мэхъу 7+7+7. Бжыгъэ 777-р бгъэбагъуэмэ 343 къыдет, 343 зэхэплъхьэмэ аргуэру 10 бжыгъэр къыдет. 777 бжыгъэм «щыблэр щэу маблэ» жыхуиIэ мыхьэнэри къокI. КъурIэным итщ: «Алыхьыращ уафэхэми щIылъэми я Нурыр. ИкIи Абы и Нурыр ещхьщ жьэгу гъуанэм, абы дэтщ абджыпскIэ къэщIыхьа уэздыгъэ, абджыр и фэгъущ налкъутналмэсым и нурыр (къызытелыдыкI) вагъуэ зэщIэпщIыпщIэм. (А уэздыгъэр) къызэщIонэ къуэкIыпIэмкIи къуэхьэпIэмкIи къыщымыкI зейтун жыгым и берычэтыгъэмкIэ. КъыфIэбгъэкIмэ, абы и дагъэр мафIэ емыIусэххэу къэлыдыныр зырикIщ. Нурыр нурым (тридзэурэ уафэхэм лъагэу) зыхуеIэт, икIи Алыхьым Езым и Нурым хуишэр зыхуей къудейхэращ икIи апхуэдэ щIагъыбзэхэмкIэ (цIыхухэм щапхъэхэр) къахуехь Алыхьым». (КъурIэн – Сурэ «Нур», аят 35). Щыблэ Тхьэм адыгэхэм пщIэщхуэ хуащIу щытащ. «Щыблэр щыуэм деж псори къуажэм къызэрыдэхт, щIалэгъуалэм уэрэд жаIэу, къафэу щIадзэрт, нэхъыжьхэри щысу абыхэм еплъырт. Щыблэм абыхэм щыщ зы иукIмэ, абы пщIэшхуэ хуащIу, щихъыу къалъытэу щIалъхьэрт». Уеблэмэ, Хатт Хетхэми я хабзэри ди хабзэм техуэу къызолъытэ. Абыхэм я Аушыджэр нэхъыщхьэхэр «Щыблэ тхьэм и цIыхухэрау» къалъытэрт, зи унагъуэм щыблэ зэуа е зыгуэр щыблэм иукIамэ. Щыблэ Тхьэр губжьамэ, зыгъэувыIэжыфыр Аушыджэр цIыху, Щыблэ Тхьэм и нэфI зыщихуэ цIыхуу къалъытэ ноби шапсыгъхэм. №11 ПСЫНЭ 49 №11 ПСЫНЭ 49


ФIыщIэ жыг

Тибзэ гъэпсалъи, типсэ гъэбагъо... Чэнышхэ Молидхъан 50 ПСЫНЭ №11


ФIыщIэ жыг

Еутых Турхьан Тыркуем къыщыхъугъ, щапIугъ. Ау псэкIэ зыдэщыIэр нибжьи ымылъэгъугъэ Адыгэ Хэкужъыр ары. Турхьан гукIэ маплъэ, псэкIэ мэусэ, анахь гупшысэ лъагэу иIэхэр адыгэм инеущ фэгъэхьыгъэх. Илъэпкъ-лIакъокIэ Турхьан хьатикъуай, итхыгъэхэми ар агъэгъуащэрэп. Адыгабзэу ыгъэфедэрэр зэхэпхъагъ, зыщыпсэурэ Тыркуе хэгъэгум (Къайсэр) адыгэ лIакъоу исхэр зэрэзэхэпхъагъэм фэдэу. Ауми адыгабзэкIэ емыджагъэу, иунагъо, ихьаблэ щызэхихыгъэ къодыер ащфэдизэу дахэу зэригъэщэрыорэм уеумэхъы. Иусэхэр нэшхъэйми, сатырэмэ азыфагу мыкIо��эрэ гугъэхэр къахэнэфыкIых. Непэ апэрэу Еутых Турхьан иусэхэр къыхэтэутых. Хэкум уисэу, сыплъымыIэсэу, укъысэмыплъ теплъэпхъаджэу. Хабзи схэлъэу, бзэри сIулъэу, сыадыгэу сэпсэу. Хэкум уисэу птхыгъэ усэр бзэмыIушъ, ар сшIоигъуаджэу, игъоджэшхо къыташIагъэшъ, хъунджи хъун тызэкъуаджэу. Сыхэхэсми, Хэкум уисми, типсэу Хэкур тибгъэдэлъ. Тибгъэдэлъэу хэку хабзэр, адыгагъэр тигу ерэлъ. Ылъэгъугъэп, ау ылъ хэлъышъ, игугъапIэхэмкIэ кIэхъопсы, лъэпкъым иджэ мэкъэ лъэш ыгу пчъагъэу къыщызэпэджэжьышъ, ичIыгу гупсэу джы пэчыжьэм лъэгуIэ. Ны пэлъытэу адыгэ чIыгу — джары Еутых Турхьан иусэхэм анахь чIыпIэшхо ащызыубытырэр. Игупшысэхэр ыкIи игумэкIхэр зыфэгъэзагъэхэри ары. Турхьан адыгэгу шъыпкъэ зэрэкIоцIылъыр, илъэпкъ ылъапсэ къызыщежьэгъэ чIыналъэм зэпхыныгъэ пытэ зэрэдыриIэр исатыр пэпчъ къыхэщы. Нэбгырэ пэпчъкIэ дунаим анахь баиныгъэшхоу тетхэм ащыщ лъэпкъзыкIыныгъэр. Бзэу, хабзэу, шэн-зэхэтыкIэ дахэу зы цIыфлъэпкъ иIэ хъугъэхэм апэчыжьэу псэурэ нэбгырэм нахь тхьамыкIэ щыIэп. Быдзыщэм хэлъэу ныдэлъфыбзэ IэшIоу Тхьэм къыпIуилъхьагъэм упэIапчъэу, хымэ чIыгум ижьы чъыIэтагъэ бгъэгум щышъуыи зыхъукIэ, лъэпкъэу узщыщым удэпсэун амал уимыIэу дунаим утетыныр къины. Турхьан зэрэадыгэр, Адыгэ Хэкум имысыми, ыбзи ихэбзэ дахэхэри ылъ къызэрэхэнагъэхэр зэкIэми агуригъаIо шIоигъу. … Сырэпагэ лъапIэшъ силъэпкъ, ащ къигъэшIыгъэшъ сиIэпкъ-лъэпкъ, лъэпкъым ибзэ къысэпсалъэшъ, ар сигупсэу сырэпсалъэ...

ПхъэIэшэкIэ иIыгъэу, зы адыгэ лIыжъ хымэ чIыгужъ зэпырегъазэ зэрилъэкIэу. ЦуитI уцуагъэ, яфэмылъэкIэу, япшъэ хэкъузагъэшъ тэмэпсхэр къаIуефы тхъурбэпсыр. ЛIыжъым хахъо игукъао, цухэр мэхьэбао. ЛIыжъым къетIатэ тэмэпсхэр, кIилъэкIыкIэу нэпсхэр цум загъэуцуIуатэ. Тыгъэр хэкIуатэ, пчыхьа мэхъупэт. Цухэр къыфыкIэплъы, лIыжъым игу мэплъы, къатырелъхьэ цушъхьэ кIапсэр, къебгынэ къушъхьэ лъапсэр. ГурымыIоу игу хэмэ чIыгу лIыжъыр фэхыгъ, цухэм загъэпсэфыгъ... Мы сатырхэм узяджэрэм апэдэдэ нэгум къыкIагъэуцорэр сапэр къызIутэкъурэ лIыжъ къарыунчъэр ары. Мары цубжъэр ерагъэу занкIэ ышIызэ, мыжъор къызхэтэкъурэ чIыгу убагъэр зэпырегъазэ. ИмычIыгу ифагъэ цIыфым ихьэзаб къеIуатэ Турхьан, дунаим анахь чIыпIэ дахэу ит Кавказ хэкум иуцкъашхъорэ, ипсычъэрхэмрэ, имэз кIырхэмрэ ачIыпIэкIэ етIэ гъугъэр ытIызэ, ышхыщтыр хитэкъонэу зэрэхъугъэр гукIэ фаштэрэп, тыдэ зигъэзагъэми зэкIэ фэхым, зэкIэ ежь ичIыгу гупсэ фэдэп, зэкIэ ипый. Тыгъэу зыжъэрэмрэ, къинымрэ джыри нахь лъэшэу икъарыу къыхагъэIагъэу лIыжъыр зэхэфэ, «...цухэм загъэпсэфыгъ...» икIэухым еIо, ау сэ къызэрэсшIошIырэмкIэ, а кIэух гухэкIым ежь лъыжъым гупсэф хигъотэжьыгъ, зыщымыщым хабдзэрэр бэрэ зэрэщымыпсэушъущтыр джыри зэ къыушыхьатыгъ. Турхьан адыгэм фэгъэхьыгъэ хъохъу гъэшIэгъонхэр иIэх. Гупшысэу ахэлъыр къызэрыкIоу щыт, ау непэ зы лъэпкъышхо тыхъужьыным пае ары анахь шъхьаIэу щыIэр.

Еутых Турхьан иусэхэм уяджэ зыхъукIэ, ащ купкIэу ахилъхьэрэр нэрылъэгъоу унэгу къыкIегъэуцо. Ахэм ащыщэу «Адыгэ лIыжъ» зыфиIорэм къэбар ухыгъэ шъыпкъэ хэлъ. №11 псыНэ

51


ФIыщIэ жыг

псэемыблэжьныгъэр, пэгагъэр, лъытэныгъэр, нэмысыр икIэрыкIэу къытхэзылъхьэжьыщтыр? Турхьан фэдэ гуIалэхэр ары. Дышъэп, IэкIэ узлъыIэсышъущт баиныгъэп ар зыфэхъуапсэрэр — хымэ чIыгу зэрисэу, хэхэскIэ зилъытэжьырэп, адыгэ цIыф шъыпкъэу зэрэщытыр игущыIэ пэпчъ къащегъэнафэ. Къины умылъэгъугъэм , зиIэшIугъэ къызхэмышIагъэм уфэхъопсэнкIэ. ТурхьанкIэ адыгэ чIыгур джырэ уахътэм пшысэ хьалэмэт, ары зэрэщыт шъыпкъэри. Дахэ тичIыгу, фэдэ дунаим зэрэщытэу къытебгъотэщтэп. Тэ тимэзхэри нахь шъхъуантIэх, типсыхъохэри нахь чъэрых, адыгэ лъэпкъыр зэрысым псы уцуагъэ итын ылъэкIыщтэп. Жьэу зыIутщэрэри нахь IэшIу, тигъомылэ хъущтыр зыщытпхъырэ жъуагъэри нахь шъаб. Сэ дэгъоу къызгурэIо Турхьан ыгу щызэпэкIэкIырэр, ихъопсэ ин ушъхьагъоу иIэр. Ар иусэхэмкIэ зэкIэ адыгэу дунаим тытетхэм тыгу къынигъэсын, тыпсэхэмкIэ зэхытигъэшIэн, игукIаекIэ тэри къыддэгощэн, тызэкъуахьэмэ, лъэпкъым изыкъэIэтыжьынкIэ зыгорэущтэу тишIуагъэ зэкIыжьыным щыгугъоу зыкъытфегъазэ. Джы къыкIэлъыкIорэ тхыгъэм илъэIу упчIэу къыщиIэтыхэрэм ар дэгъоу къахэщы. Тэдэ тыкIора?

Хъохъу Титхьа Тхьашхо, тибзэ гъэпсалъи, типсэ гъэбагъо. ТицIыф унагъоу, унагъор хьаблэу, хьаблэхэр чылэу, чылэхэр лъэпкъэу, лъэпкъхэр зыхэкоу, хэкор Iодышъэу, дышъэр дихъоеу, хъуахъо дикIасэу, кIасэр тигъусэу, гъусэр тигуапэу, гуапэр тинапэу, напэр тилъапIэу, лъапIэр тилъэпкъэу, тилъэпкъ адыгэу, гъэминджэ тыгъэпсэу, хъохъор уикIасэшъ, тихъохъу къыддэгъэхъу. Мы гущыIэхэм зыгорэ къапыбгъэхъожьынэу щытэп. Гупшысэр зэхэфыгъэу, зилъэпкъ зигупсэм анахьэу къыдэхъумэ шIоигъохэмкIэ Тхьэм елъэIу. Ежь ышъхьэ закъоп зыфэлъаIорэр, зэкIэ адыгэхэм апае ихъохъу-тхьэлъэIу уашъом дехьые. ГухэкI нахь мышIэми, илъэсишъэ пчъагъэхэм къакIоцI тилъэпкъ идахэ зыфаIощтыгъэ шэнзэхэтыкIэ хабзэхэм ащащыбэ мэкIодыжьы. НыбжьыкIэхэм ныдэлъфыбзэр мэкIэ дэдэу ашIэжьы хъугъэ. Зыныбжь нахь хэкIотагъэхэм ныжъ-тыжъхэм къакIэныгъэ зэфэгъэ-зэнкIагъэр ащэгъупшэжьы. Адэ хэта джы тилъэпкъ зэгорэм лъэгапIэу зытетыгъэр езыгъэгъотыжбыщтыр? Хэта дунаим тызэрэщызэлъашIагъэ лIыгъэр, 52

псыНэ №11

Хэкур, хабзэр, адыгабзэр, тыбгынагъэу тэдэ тэкIуа? ЛIыгъэу, цIыфыгъэу тхэлъыгъэр тыулъэгузэ тэдэ тэкIуа? ТиIэп гупшысэ, гулъытэ, адыгагъэ хэлъэу тхьаматэ. Тапэ итэу зышъхьаубатэ шъхьарытIупщэу, тэдэ тэкIуа? Сигукъанэ гуао хахъо. БзэмыIу сабыйхэр къыткIахъо. Тызхэс хамэм тызэщахъо, зыдгощызэ тэдэ тэкIуа? Псэм къегуао сипсалъэхэр, орэдыжъэп, усэп мыхэр, къыткIэлъыкIорэ тикIалэхэр, жъугъазэ Хэкум, тыдэ шъокIуа? Еутых Турхьан итворчествэ зэрэщытэу пштэмэ, а зы идейнэ лъапсэр ары пхырыщыгъэу тлъэгъурэр – адыгэм игъогу къин. Шъыпкъэ, сыд фэдизэу уусагъэми, тэ тилъэпкъ къырыкIуагъэр уухынэу щыIэп. ЩыIэх уцугъохэр бэрэ ягугъу пшIымэ мэхьанэу акIэлъым тIэкIу-тIэкIузэ нахь уесэжьэу, ащ фэдизэу унаIэ атемыгъэтыжьэу. Адыгэм итарихъ нэмыкI шъыпкъ икъэбарыр ыкIи ащ къехъулIагъэр псынкIэу гум езыгъэжъухыжьын зылъэкIын тхыпхъэ ныбжьи хэти икъэлэмыпэ къыкIэкIыщтэп. Ары пакIошъ, игугъу нахьыбэрэ пшIы къэс узыр джыри нахь куоу пкъынэлынэм хэкIуатэ, шъхьакIор джыри нахь дыджэу Iушъхьэм къыдэчъае. Аущтэу щымытми, тилъэпкъ изыкIыныгъэ къэдгъэнэжьыным тыфэбэнэн тлъэкIыщтэп. ПчъагъэкIэ тызэрэхъущтыгъэм ыкIи тихабзэрэ тибзыпхъэрэ зэрэщытыгъэм фэдэ дэдэ тымыхъужьышъущтыми, тапэкIэ тилъэпкъышъхьэ къызэрыдгъэнэжьыщт шIыкIэм узэрэлъыхъурэм, узэрэфэлъаIорэм пае «тхьэуегъэпсэу» къыотэIо, Турхьан.


№11 ПСЫНЭ

53


Хъэрэмахъищэ

хы щIыб адыгэр пIалъэкIэ теплъэгъуэхэм къызэрыхэщыр: мансуэти Джиованни ищIа сурэтхэм лъэхъэнэхэр зэрыщызэгухьэр «Щихъ Марк Щихъ Анианус чристэн диным зэрригъэхьар» (1499 г.)

Сэмир Хъуэткъуэ

Мансуэти Джиованни ди Николо (1485–1526) венециан сурэтыщIщ, Беллини Джентиле цIэрыIуэм и гъэсэнщ. ЗэрыхуагъэфащэмкIэ, «Венециан лIыкIуэхэр Щам зэрыщрагъэблэгъар» сурэтыр (1511 гъэ) Мансуэти и IэдакъэщIэкIщ. Пасэрей гъащIэ къызэрыщыжу Мансуэти итхахэм я нэхъыбэм щыдолъагъу Мысырыр шэрджэс сулътIанхэм зэраIыгъам ехьэлIа теплъэгъуэхэр. СурэтыщIым къыхиха бгъэдыхьэкIэм и лъабжьэр, дауи, динырщ, абы къыщынэмыщIауэ, гъэдэхэн мыхьэнэрщ. КъызэралъытэмкIэ, бегъымбар Марк Александрием я япэ епископщ, мы лъахэрщ абы и уазхэр здыщыIуар, ди эрэм и 68 гъэм гуузу щыкIуэдыжари. Мансуэти къигъэлъагъуэ гупсысэхэм къызэрыхэщымкIэ, бегъымбар Марк къэзыухъуреихьу щыта мажусийхэр, гууз-лыузым хуэхейхэр, зыкIи къащхьэщыкIыртэкъым езы сурэтыщIым и лъэхъэнэгъу мысырхэм я нэхъыбэм. Венециан сурэтыщIым бегъымбар Марк хуищI гулъытэ лейр гурыIуэгъуэщ: Венециер Марк и жьауэм щIэтщ, мы бегъымбарым и пкъынэ щыжахэр XIX лIэщIыгъуэм Александрие кърашыжри мыбы щыщIалъхьэжат. Мамлюкхэр щыпсэуа лъэхъэнэм щыIа теплъэхэр Мунсуэти и сурэтхэм щынэрылъагъущ. Ахэр: унэ ухуэныгъэхэр, псэуалъэхэм я къызэгъэпэщыкIэр, унэлъащIэр, фэилъхьэгъуэхэр, цIыхухэм я зыIыгъыкIэр, абыхэм къадэкIуэу дамыгъэ лIэужьыгъуэхэр. Къапщтэмэ, мы сурэт теплъэхэм щыплъагъунущ Макризи зи гугъу ищIу щыта шэрджэс пыIэхэр. Мыпхуэдэхэр зэхъуэкIыныгъэншэу къыщыхьащ 1511 гъэм ятха сурэтым. Шэрджэс пыIэхэр зэрызэщхьым гу щылъатащ ЩIыкурыт тенджызым щыIэ къэралыгъуэхэм я тхыдэ щIэныр зыдж «Qantara» сайтым. Сурэтым къищ мамлюкхэм бжэныцым (фэм) къыхэщIыкIа пыIэ ящхьэрыгъщ. «Шэрджэс къежьапIэм и щыхьэтщ а пыIэхэр зэрыплъыжьыр. 1511 гъэм ящIа сурэтым къыщыгъэлъэгъуа дамыгъэхэм ещхь дыдэхэр къощ Мансуэти и «Щихъ Марк Щихъ Анианус чристэн диным зэрригъэхьар» (1499 гъэ) лэжьыгъэми. Мыр щыбгъуэтынущ Лихтенштейн и сурэт гъэтIылъыпIэхэм. Мыпхуэдэ шэрджэс дамыгъэщ Мансуэти и «Щихъ Марк и гъащIэ теплъэгъуэхэр» сурэтым Венецием щыIэ Сан-Марко и скуолэр (унэ) зэрыгъэщIэрэщIари. Скуолэ жыхуаIэжыр курыт лIэщIыгъуэхэм Италием щыIа псапащIэ зэгухьэныгъэрщ. А Iуэхум хухэха унэм хэтт сымаджэщ, дэхуэха екIуэлIапIэншэхэм я егъэзыпIэ, апхуэдэу еджапIэ пэшхэр. Зи гугъу тщIы мы сурэтым итщ мамлюк сулътIанхэмрэ эмир пажэхэмрэ зэрахьэу щыта пыIэм ещхь зыщхьэрыгъ шэрджэс сулътIаныр. Мы пыIэм хуэдэ дыдэщ 1511 гъэм ящIа сурэтым къищ сулътIаным щхьэрыгъри. Шэч хэмылъу, мыбдеж щытлъагъур Кансав ал-Гаури сулътIанырщ. Къулыкъу зыIыгъ къады, улем, мамлюкхэм сарыкъ хужьышхуэхэр ящхьэрыгъщ. СурэтыщIым венециан лIыкIуэхэр къыздыщигъэлъагъуэм деж, хуэбгъэфащэ зэрыхъунумкIэ, езым и теплъэри хитхащ. СурэтыщIым гъэщIэгъуэну къегъэлъагъуэ я сулътIаным и пащхьэ ш��уэ щызэхэзекIуэ мамлюкхэри. ЗанщIэу сурэтым къыщытIуоплъэ ищхьэкIэ зи гугъу тщIа пыIэ лIэужьыгъуэр щхьэрыгъыу, дамыгъэкIэ гъэщIэрэщIа, жьантIэм дэт тахътэм къис шэрджэс сулътIаныр. Мыр Мансуэти и «Апостол Марк синагогэм зэрыщIаубыдар» (1499 гъэ) сурэтырщ (Лихтенштейн пщыгъуэм и сурэт гъэлъэгъуапIэу Вадуцэ щыIэр). «Магъуэхэмрэ Iэхъуэхэмрэ я тхьэлъэIур» сурэтым Веронэ къалэм (Италие) щыIэ Кастельвеккио и сурэт гъэлъэгъуапIэм щIэлъым и сэмэгурабгъумкIэ щыдолъагъу къулыкъу лъагэ зыIыгъ мамлюк шууейхэр. 54

псыНэ №11


«Щихъ Марк и гъащIэ теплъэгъуэхэр»

Мы теплъэгъуэ гъэщIэгъуэнхэр Мансуэти мамлюкхэм я тетыгъуэм фIыуэ зэрыщыгъуэзам и щыхьэтщ. Дауи, сурэтыщIыр Къаир щыIа венециан лIыкIуэхэм ящIыгъуащ. Апхуэдэу щыщыткIэ, Мансуэти Джиованни ди Николо и IэдакъэщIэкIхэм я тхыдэр наIуэ щохъу

«Апостол Марк синагогэм зэрыщIаубыдар» (1499)

№11 ПСЫНЭ

55


Лъахэ

Венециан сурэтыщI мынаIуэ. «Венециан лIыкIуэхэр Щам зэрыщрагъэблагъэр». 1511 гъэ Листер Вильям зэхилъхьа лэжьыгъэхэм ящыщ зым, Каир къалэм и гъуэгугъэлъагъуэ тхылъым, къыщыхьащ «Каитбай принимает послов из Венеции» сурэтыр (Lyster W. The Citadel of Cairo. Cairo: The Palm Press, 2002. P. 37). Мамлюк зэманыгъуэм щыIа Каирыр куууэ зыщIэ Листер, дауи, щыуакъым. Абы къищынэмыщIауэ, Лувр и сурэт гъэлъэгъуапIэхэм мы сурэтым нэгъуэщI фIэщыгъэ зэрыщиIэр Листер Вильям имыщIагъэнкIэ зы Iэмали щыIэкъым. Гу лъытапхъэщ: лIыкIуэхэр здрагъэблагъэ хьэщIэщым и блыным къытощ Каитбай и дамыгъэр. Ауэ мыпхуэдэ дамыгъэр кIэрылъынкIэ хъуну щытащ Дамаск щыIэ сулътIан хьэщIэщми – Щамым и тетым къыкIэлъыкIуэ цIэр зезыхьэ бейгуэлым и блынхэми. Апхуэдэ къулыкъур 1511 гъэм иIыгъащ малик аль-умара (вице-сулътIан) Сибай, лIыхъужьыгъэ хэлъу зауэурэ 1516 гъэм Дабик зауапIэ губгъуэм щыхэкIуэда мамлюкым (An account of the Ottoman conquest of Egypt in the year a. h. 922 (A. D. 1516), transl. from the 3-d vol. of the Arabic chronicle of Muhammed ibn Ahmed ibn Iyas…, par W. Salmon. L., 1921. P. 40–45). Щам къэралыгъуэм къригъэз дзыхьым и щыхьэту, ар хуитт хамэ щIыналъэ къикI лIыкIуэхэр иригъэблэгъэну. Мы теплъэгъуэ дыдэр къыщыхьащ «Таймссовская иллюстрированная история мира» лэжьыгъэм. КъыжыIапхъэщ: теплъэгъуэр екIуу, Iэзагъ хэлъу ящIат, ауэ ар зи IэдакъэщIэкIыр (щауагъэшхуэ!) Беллини Джентиле хуэдэу, Iуэхугъуэр щекIуэкIри Константинополь къалэу къалъытэри хэкъуэуэжыпат… Нэгъэсауэ мамлюк унэ ухуэкIэр, Каитбай и дамыгъэхэр, нэгъуэщI пкъыгъуэ зыбжани гулъытэншэу къагъэнащ тхыдэ щIэнгъуазэр зэхэзыгъэувахэм (The Times Illustrated History of the World. Edited by Geoff rey Parker. L.: Times Books, 1995. P. 158).

Къетбей и сурэту Джовио Паолэ (1483–1552) и тхылъым итыр: Pauli Iovii Novocomensis episcopi Nucerini Vitae illustrium virorum : tomis duobus comprehensae, & proprijs imaginibus illustratae. Basel, 1578.

56

псыНэ №11


Лъэхъэнэ

Нэмыцэ IэщащIэщщ, сурэтыщI цIэрыIуэщ Хопфер Даниэль. Уэсмэн зауэлIхэм 1529 гъэм Венэ къалэр къыщатIысыхьа зэманыр арагъэнщ Хопфер мамлюкхэр къыщицIыхуар. Сурэтым зэуэ гу щылъыботэ ику ит шууейм и шэрджэс шыфэлIыфэм. Мыбы къыбгъэдэт шууитIым языхэзми мышэрджэсу шэч къыщIэпхьын нэщэнэ ядэплъагъуркъым, ящхьэрыгъхэри шэрджэс пыIэщ. Мамлюкхэм ятеухуауэ куэд зыхуэзыхьэсыжа ал-Макризи (1364–1442) гу лъитэгъат тетыгъуэр Баркук щыIэрыхьам щегъэжьауэ мамлюкхэм я зыхуэпэкIэми теплъэми зэрызихъуэжам. Абы етх: «Баркук Захир и зэманыгъуэм ящхьэрыгъа пыIэхэр нэхъ инт, IуфакIэ къуаншэхэт, апхуэдэ пыIэхэм «шэрджэс» фIащат, ахэр иджыпстуи зэрахьэ» (Семенова Л.А. Салах ад-дин и мамлюки в Египте. М.: Наука, 1966. С. 185). Хуэбгъэфащэ зэрыхъунумкIэ, Хопфер и IэдакъэщIэкI сурэтым къищхэр 1529 гъэм Венэ къалэм ебгъэрыкIуа уэсмэныдзэм щыщ шэрджэс-мамлюкхэрщ. Мы шухэр шэрджэс гупым (джамаат аль-джеракис), Мысырым щыIа уэсмэныдзэм и гупышхуиплIым языхэзым щыщщ. НэгъуэщIу жыпIэмэ, 1516–1517 гъэхэм щыIа зауэм къела мамлюкхэрщ. Мыбыхэм я цIэм хуэфащэ пщIэ щигъуэтыжар Явуз Селим и къуэ Сулеймэн Ахъырзэманым (Кануни) и тетыгъуэрщ (1520–1566 гъэ). Сулеймэн сулътIаным хуабжьу игу дыхьагъэнт 1522 гъэм Родос теуа уэсмэнхэм Каир щыщ шэрджэс бейхэр къазэрыхэлIыфIыкIар. Абы ехьэлIауэ сулътIаным шэрджэсхэм я цIэ фIыкIэ щриIуат здигъэзэжа и пщIантIэми. Апхуэдэу Сулеймэн къыжиIат езым и адэм (Селим) шэрджэс мамлюкхэм къалэжьауэ яхуэфащэ пщIэр зэраримыгъэгъуэтар (Winter M. The re-emerХопфер Даниэль (1470–1536). gence of the Mamluks following the Ottoman Хьэджасэ зыIыгъ мамлюк шууищ conquest // The Mamluks in Egyptian politics and society. Cambridge University Press, 1998. P. 91–92). СулътIаным и апхуэдэ Iуэху бгъэдыхьэкIэм и щхьэусыгъуэри гурыIуэгъуэщ… Сулеймэн Шэрджэсыр «нэIуасэ щыхуэхъуар» 1505 гъэрщ – Кафэ къалэм и сэнжакъбейуэ езыр щагъэуварщ. А зэманым Сулеймэн и адэ Селим сулътIаныгъэр иджыри пэрыту къыхукъуэплъатэкъым. Мыри гулъытэншэу къэбгъанэ хъунукъым – Сулеймэн къэзылъхуар (Хафсэ) шэрджэс-кърым джэрий лъэпкъ зэблэгъагъэм къатехъукIа бзылъхугъэщ. ЗэрытщIэщи, а зэманым шэрджэс пщы-уэркъхэмрэ джэрийхэмрэ я щIэблэр зэрышэхэрт. Дэфтэр щхьэхуэхэм зэритымкIэ, Сулеймэн къэзылъхуар Хафсэ шэрджэс бзылъхугъэрщ. Уэсмэн лIакъуэхэр зыджа Гудвин Годфри Хафсэ шэрджэс бзылъхугъэу къыщилъытам щыуауэ къыщIэкIынкъым (Goodwin G. The Private World of Ottoman Women. L., 2006, p. 10). Мыпхуэдэ упщIэри къезэгъыу къэлъытапхъэщ: Сулеймэн сулътIаныр адыгэбзэкIэ псалъэу щытауэ пIэрэ? Жэуапыр уэсмэн, европей лъабжьэхэмкIэ къэпхутэныр гугъукъым. Дауи ирехъуи, шэрджэс анэшхуэрэ шэрджэс анэрэ зиIэ Сулеймэн сулътIаным щхьэгъусэу къыхихахэм ящыщщ шэрджэс пщащэри. Мыбы и адыгэцIэр дэ къытхуэхутэнукъым, ауэ гаремым къэжэрыцIэкIэ – МахидевранкIэ – къыщеджэу щытащ. XVI лIэщIыгъуэм къыщежьэ италиан тегъэщIапIэ щхьэхуэхэм зэритымкIэ, Махидевран шэрджэс бзылъхугъэщ – «una donna circassa». Куш Е.Н. зэригугъэмкIэ, ар ящыщщ беслъэней уэркъхэу Къаныкъуэ лIакъуэм (Кушева Е.Н. Народы Северного Кавказа и их связи с Россией. М., 1963. С. 150, 201). Сулеймэн сулътIаным и теплъэр сурэт тхыпхъэкIэ къызэрымыкIуэу къехъулIауэ щытащ Даниель Хопфер и къуэ Джером (е Иероним Хопфер). Британ щIэныгъэлI Ален В. гу лъыдегъатэ мы тхыпхъэм къищ Сулеймэн и напэпкъыр «нэгъэсауэ зэрышэрджэсым» (Allen W. E. D. Problems of Turkish Power in the Sixteenth Century. L., I963. P. 48). Мы портретыр щIэджыкIакIуэхэм щызэрагъэлъагъуфынущ «Ликов…» и 35-нэ къыдэкIыгъуэм, 2010 гъэм, июлым и 29-м къыдэкIам. №11 псыНэ

57


Лъэхъэнэ

Мамлюкхэм я дамыгъэхэм къыщыгъэлъэгъуа фалъэ-лъагъэ лIэужьыгъуэхэм я мыхьэнэр къыдгурыIуэн папщIэ, адыгэ лъэпкъ тхыдэм дриплъэн хуейщ. Уэркъ фIэщыгъэр къыплъысыныр елъытат пащтыхьым саугъэт къуитыным, нэгъуэщIу жыпIэмэ пщым пщэрылъ зыщищIыжырт и блыгущIэтыну арэзы техъуэм «саугъэт лъапIэ гуэр, нэхъыбэу Iэщэ, дыжьыным къыхэщIыкIа хьэпшыпхэр: фалъэ лъагуэхэр, лъакъуэ зыщIэтхэр, нэгъуэщIхэри» иритыну (Абрамович А. Очерк сословного строя в горских обществах Терской и Кубанской областей // Сборник документов по сословному праву народов Северного Кавказа. 1793–1897 гг. Т. 1. Нальчик: Эль-Фа, 2003. С. 28). Зэрынэрылъагъущи, блыгущIэтхэр зэпызыщIэм хыхьэрт фалъэ лIэужьыгъуэхэр. Интериано Джорджио и «Быт и страна зихов, именуемых черкесами» (Венеция, 1502) тхылъым щыжыIащ Шэрджэсым щыпсэу хэIэтыкIа унагъуэхэм я псэуалъэхэм фалъэ лъапIэхэр щIэту зэрыщытар. «Абыхэм я унэхэм ущрохьэлIэ дукат щэщIым щыщIэдзауэ тхущIым нэс зи уасэ дыщэ фалъэхэм, гулъытэ хэIэтыкIа зыхуащI ефэ-ешхэм къыщаIэт дыжьын фалъэхэм. Ахэр сыт щыгъуи йофэ КъэзыгъэщIам и цIэкIэ, я Iыхьлыхэм я узыншагъэкIэ, дунейм ехыжахэр, зэрахьа лIыхъужьыгъэу щIыпIэ куэдым хэIущIыIу щыхъуахэр ягу къагъэкIыжу – ауэ щыхъукIи щхьэпцIэу, тхьэм хуаIэ Iулыджым пыIэщхьэрыхкIэ щыхьэт техъуэу (Интериано Дж. Быт и страна зихов, именуемых черкесами // АБКИЕА. С. 49). Мамлюк дамыгъэхэм къагъэлъагъуэр зэ IуплъэгъуэкIэ IупщI хъуркъым, ауэ абыхэм зэуIуу уеплъа иужь, гъущI пыIэ зыщхьэрыгъ зауэлIым и теплъэр къыхоIущIыкI. Ар къыщыплъагъур дамыгъэм и кIыхьыпIэмкIэ уеплъа иужьщ, шэрджэс (зих) хабзэжьхэми мыхьэнэкIэ зэрепхам шэч хэлъкъым. Абыхэм я зэпыщIэныгъэр зэхэгъэкIынымкIэ сэбэп хъунущ археологием къихутахэр. ХХ лIэщIыгъуэм Борисов и щIыпIэ Геленджик пэгъунэгъуу щыIэм археолог Саханев В.В. къыщихутащ ику ит лIэщIыгъуэм щыIа кхъащхьэ (Часть 1 отчета Саханева «Могильник области Зихов». См.: Саханев В.В. Раскопки на Северном Кавказе в 1911–1912 годах (с. 5 табл. и 56 рис.) // Известия императорской Археологической комиссии. Петроград, 1914. Вып. 56. С. 75–219). Археологхэм къыщIахахэм яхэлът цIыхухъу бгырыпхым хэт гъущIхэкI хьэпшыпхэр: быжхэр, мывэупцIэхэр, нэгъуэщI цIыкIуфэкIухэр. Абыхэм дамыгъэхэр къыщыхэбзыкIащ, ищхьэкIэ зи гугъу тщIа, гъущI пыIэ зыщхьэрыгъ зауэлIым и теплъэр къыхэпцIыхукIыу. Къапщтэмэ, ар цIыхухъу бгырыпхым и пкъыгъуэ зэхуэмыдэхэр зэращI геральдикэ Iэмалщ, геральдикэ бгырыпх хужыпIэми хъуну. Курыт лIэщIыгъуэм и пэщIэдзэ лъэхъэнэм апхуэдэ бгырыпххэр куэду къыщагъэсэбэпу щытащ Евразием и ищхъэрэ Iыхьэм (Китайм щыщIэдзауэ Италием нэс). А хабзэм и курыхыр зэхэбгъэкIыу ухуежьэмэ, художественнэ мыхьэнэ иIэщ. Ауэ ди дежкIэ нэхъыщхьэр мамлюк дамыгъэ хэбзэкIэр шэрджэсхэм (зиххэм) къадэгъуэгурыкIуэ цIыхухъу бгырыпх дамыгъэбэм зэрепхарщ. Кавказ Ищхъэрэм и тхыдэ жыжьэм и къэхутакIуэ цIэрыIуэ Ковалевская В.Б. къызэрилъытэмкIэ, дамыгъэхэр къызыхэбзыкIа апхуэдэ бгырыпх Iэпслъэпхэр VI лIэщIыгъуэм (зиххэм я деж) къыщожьэ (Ковалевская В.Б. К изучению орнаментики наборных поясов VI–IX вв. как знаковой системы // Статистико-комбинаторные методы в археологии. М., 1970. С. 153). И ныбжькIэ VI лIэщIыгъуэм хуэпхь хъунущ Агуей къыщагъуэта дамыгъэ бгырыпхыр. Абы кIэрыщIа цIыкIуфэкIухэр я бжыгъэкIэ 10 мэхъу, дамыгъэ лIэужьыгъуэхэм я къежьапIэри бгырыпх быжым, мывэупцIэм, нэгъуэщI папцIагъэ жьгъейхэм IупщIу къаIуатэ. Хабзэ зэрыхъуауэ, вакъэпсхэми апхуэдэ цIыкIуфэкIу жьгъейхэр, бгырыпхым пкъырылъым ещхьхэр, кIэралъхьэрт (Еплъ.: Степи Евразии в 58

псыНэ №11


Лъэхъэнэ

Къетбей сулътIаным и нып. ЩэкI. Къаир дэт музей


Лъэхъэнэ

60

эпоху средневековья. М., 1981. С. 102, 177 (рис. 61). ТIуапсэ пэмыжыжьэу щыIэ Агуей жылэм 1907 гъэм Миллер А.А. къэхутакIуэ тIыгъэхэр щищIат (Миллер А.А. Разведки на Черноморском побережье Кавказа в 1907 г. // Известия Императорской Археологической комиссии. Вып. 33. С. 86–95). Агуей кхъэщIапIэм бгырыпх дамыгъэхэм ехьэлIа цIыкIуфэкIухэм къащынэмыщIа абрэдж къами къыщыщIауIукIат абы щыгъуэ. ГъэщIэгъуэнращи, къамэ Iэпщэмрэ дзэмрэ щызэрыубыдым деж лэдэх куухэр ирокIуэ. Мыбыи гу лъытапхъэщ – Агуей къыщагъуэта сэшхуэхэр сыткIи ещхьщ Борисово деж къыщыщIауIукIахэм. «Мыпхуэдэ хьэпшыпхэм (бгырыпх мэIум пкъырылъхэм) ятелъ тхыпхъэхэм цIыху напэпкъым и теплъэ яIэщ, – етх Ковалевская В.Б. – Бгырыпх гъэщIэрэщIахэм я къежьапIэр тенджыз ФIыцIэм и ищхъэрабгъуу зэрыщытым къыхэкIкIэ, а лъахэм щыпсэуа лъэпкъхэм я бзэр тегъэщIапIэ тщIыну къозэгъ. Къапщтэмэ, къэбэрдейхэм «лицо» мыхьэнэ къикIыу къагъэсэбэп: «нэ + пэ», нэгъуэщI щIыпIэ диалектхэм – «щхьэ + Iупэ». ИщхьэкIэ зи гугъу щытщI хьэпшып жьгъейхэр цIыхущхьэм и теплъэу ухуахэщ, абыхэми «пыIэ къызэрыгуэкI ящхьэрыгъыу». Ауэ щыхъукIэ, напэпкъым и сурэт къагъэлъэгъуэн мурадкIэ, а щхьэм зы пкъыгъуэ е тIу тептхэжми гурыIуэгъуэ хъунут, мыдрейуэ пкъыгъуиплIыр егъэлеиныгъэу къыщIэкIынщ…» Ковалевскэм «пыIэ къызэрыгуэкIымкIэ» жиIэну зыхуеяр нэрылъагъущ: ар Челеби, Мариньи, нэгъуэщIхэри куэдрэ зытетхыхьа «ермолкэ» жыхуаIэращ; е «мисюркэрщ» – мыр и теплъэкIэ адыгэ таж лъахъшэм нэхъ ещхьщ. XIV–XV лIэщIыгъуэхэм ягъэбелджылауэ щыта зих нагъыщэр, «напэпкъыр», шэрджэс-мамлюк дамыгъэхэм деж нэхъри узэщIа мэхъу – дазэ дэбзыкIам таж е пыIэ мыхьэнэ егъуэт. Гу лъытапхъэщ шэрджэс мамлюкхэм я зэманым «дамыгъэхэм я Iэлыфбейм» хуабжьу зэрызиужьам. Апхуэдэу зыужьыным лъабжьэ хуэхъуари дамыгъэ сурэтхэр, псалъэхэр хьэпшыпхэм ятетхэныр (фалъэхэм, уэздыгъэхэм, нэгъуэщIхэми…) Iэмалыншагъэу къызэрыувырт. Апхуэдэхэм

деж «ермолкэ-мисюркэм» и къэухь теплъэмкIэ къэгъэлъэгъуа хъурт бгырыпх быжыр, бгырыпхыпэ кIадзэр. Шэрджэсмамлюкхэм я дамыгъэ лIэужьыгъуэхэр щыбгъуэтынущ Д. Николь и лэжьыгъэм (Nicolle D. The Mamluks 1250–1517. Illustrated by A. McBride. Oxford: Osprey Publishing, 2004. P. 3.). «XIV–XV лIэщIыгъуэхэм ягъэтIылъа кхъэщIапIэхэм (Старокорсунсккэ станицэ) къыщагъуэтащ шэрджэсмамлюк дамыгъэхэр гъуджэ теплъэу къызэрыщ пщэхъуу тIу. ИщхьэмкIэ укъыщеплъмэ, мыр бгырыпх дамыгъэхэм я теплъэ къызэрыгуэкIщ» (Голубев Л.Э. Группа подзнесредневековых погребений из могильника МТФ-3 близ станицы Старокорсунской // Историко-археологический альманах. Армавир-М., 1997. Вып. 3. С. 115–116; Голубев Л.Э. Мамлюкские гербы из Прикубанья // Историкоархеологический альманах. Армавир, М., 2002. Вып. 8. С. 142–146).

Венецием щыщ Иосафат Барбаро (XV лIэщIыгъуэм и пэщIэдзэ – 1493 гъэ) пIалъэ кIыхькIэ Танэ щыпсэуащ. Абы мызэ-мытIэу и тхыгъэм къыхигъэщащ адыгэхэр. ГъэщIэгъуэнщ адыгэхэм я теплъэр абы итальянхэм ейм зэрыригъэщхьыр: «Къэралым и цIыху цIэрыIуэхэр зэрыпсэур къуентхъщ, мыбдежым щIэх-щIэхыурэ блэкI чэруанакIуэхэр яхъунщIэурэ абыхэм къытрахымкIэщ нэхъыбэу. Шы дэгъуэхэр яIэщ, лIыгъэрэ хахуагъэкIэ адрейхэм къахощ, я теплъэкIэ итальянхэм я фэгъущ» (Барбаро И. Путешествие в Тану // Адыги, балкарцы и карачаевцы в известиях европейских авторов XIII– XIX вв. / Составление, редакция переводов, введение и вступительные статьи к текстам В.К. Гарданова. Нальчик: Эльбрус, 1974. С. 42). Джэнэуз Джорджио Интериано Хэкумрэ Мысырымрэ щыIа иужь, шэрджэсхэм я гугъу нэхъ куууэ щыщIа япэ тхылъыр итхащ. Ар Венецием 1502 гъэм дунейм къыщытехьащ. А къэралыр зезыхьэхэм адыгэхэр гъэщIэгъуэн щIащыхъуар къыпахыфыну мылъкум и закъуэтэкъым (пщылIыпIэ ирагъэува къэралхэмкIэ). Абыхэм адыгэхэр щытепщэ Мысырым зэгурыIуэныгъэ иращIылIэну я хъуапсапIэт. Къанщауэ Гъур и тетыгъуэм къриубыдэу, венецианхэмрэ Къаир щыпсэу мамлюкхэмрэ

лъэныкъуитIми я лIыкIуэкIэ зыбжанэрэ зэлъэIэсащ. Интериано къыхегъэщ пщылIыпIэм къикIа адыгэхэр Мысырыр зэрызэрахьэр: «Ящахэм я нэхъыбэр Мысырым яшэрт, нэхъ тхьэмыщкIэ дыдэу щытар здыщаща къэралми дуней псоми я цIыху цIэрыIуэ, п.п., сулътIан, эмир, нэгъуэщIи щыхъу куэдрэ урохьэлIэ». Европей тхыгъэхэмрэ къыдэкIыгъуэхэмрэ я нэхъыбэм къыхощ шэрджэсхэм я дахагъэр. Интериано абы ехьэлIа и Iуэху еплъыкIэр лъагэ дыдэщ, ауэ ди дежкIэ нэхъыщхьэр шэрджэсхэмрэ шэрджэс мамлюкхэмрэ зэрызэрипхырщ: «А зиххэм я нэхъыбэр цIыху дахэщ, IэпкълъэпкъкIи зэкIужщ. Абыхэм къатекIыжауэ къалъытэ мамлюкхэмрэ эмирхэмрэ куэду щыпсэуа Каир иджыри уащрохьэлIэ зи бжьыфIагъкIэ адрейхэм къахэщхэм». Къыхэгъэщыпхъэщ шэрджэскIэ ар зэджэр езыхэр адыгэкIэ зэрызэджэжым япэу щыхьэт техъуар зэрыИнтерианор. И тхылъым абы щетх: «Итальянхэр (Гарданов В.К. зэрыжиIэмкIэ), алыджхэр, латинхэр зихкIэ зэджэ, тэтэрхэмрэ тыркухэмрэ шэрджэс зыхужаIэ лъэпкъыр езыхэр зэрызэджэжыр «адыгэщ» (Интериано Дж. Быт и страна зихов, именуемых черкесами. Достопримечательное повествование // Адыги, балкарцы и карачаевцы в известиях европейских авторов. С. 46, 48, 50).

псыНэ №11


брВ-мебель

сом 5850

сом 14860

сом 0 8 97

сом 2740

сом 30 8 12

Мыбы тетым и уасэр сом 46060

Налщыч, Идар Темрыкъуэ и цIэкIэ уэрам, 57, ТЦ «Ваш Дом», 3-нэ къат, +7(928) 724-02-02

№11 псыНэ

61


Хъэрэмахъищэ Жылэ

IэхуэкI Ержыб

къундетей шу закъуэ Сурэтхэр зыщIар Къармэ Аслъэнщ

XIX лIэщIыгъуэм икIэм XX-м ипэ илъэсхэм ирихьэлIэу щхьэхуитыныгъэр илъэсипщI зыбжанэ хъуауэ зыфIэкIуэда Къэбэрдейм зекIуэ хабзэр зыкъомкIэ кIащхъэ къыщыхъуат, и теплъэми зэхъуэкIыныгъэ куу игъуэтат. Ипэм минипщI-пщыкIутху хъу уэркъ шуудзэр Къэбэрдейм игъэшэсрэ пащтыхьыгъуэ къалащхьэхэр яубыдыфу е хэку и гъунапкъэхэм къебгъэрыкIуэ минипщI Iэджэ хъу бийдзэхэр зэхакъутэфу щытамэ, иджы куэдым зихъуэжат. Пасэрей щхьэхуитыныгъэри, ар зея Адыгэ Хэкушхуэри щыIэжтэкъым. Къэнэжар зэпэIэщIэу, зэпыIудзауэ къызэхэна Хэку тфIэкIуэдам и къутахуэхэрат. Къэбэрдейри абыхэм языхэз къудейт. Ауэ гъащIэр ди цIыхум сыт хуэдизу къемыбдзэнэуами, абы и гущIэм щигъэфIэн щигъэтакъым лъэпкъ напэм и гъуазэрэ абы и IэщакIуэ «шу закъуэр». Нарт пшыналъэхэмрэ, блэкIар къэзыIуэтэж уэрэдыжьхэмрэ хъыбархэмрэ щIапIыкIа щIалэгъуалэр щыщыIэкIэ, дэтхэнэ адыгэлIми и плъапIэ адыгэшри къыщынакIэ Бэдынокъуэрэ Андемыркъанрэ зи гъуазэ лIыфIхэри кIуэдыжатэкъым. Мыбдеж зи гугъу тщIынур къэдгъэлъэгъуа лъэхъэнэм «адыгэ шущ» зыхужригъэIэфу къундетейдэсхэм иджыри къыздэсым зи цIэ ящымыгъупща Алохэ Елмырзэ ЦIыкIу и IуэхущIафэхэращ. 1973 гъэм илъэс 85-рэ зи ныбжь Архэст Хьэнэ мыпхуэдэу къиIуэтэжыгъат: «Зэманыжьым зекIуэлI бэлыхь щыIэхэу щытащ. Зэманыр кIуэтэху, зекIуэр нэхъ кIащхъэ хъуурэ къэгъуэгурыкIуащ. Сэ сщIэж зэманым къриубыдэу, нэхъ зекIуэлIщ, хахуагъэ хэлъщ, адыгэ шущ жаIэу ди жылэ дэсар: Чыл Хьэмид, Ало Елмырзэ, КIэфо Хьэбий, Ало Къэрэщей сымэщ». Хьэнэ нэгъуэщI лIы пхъашэхэми я цIэ къриIуэгъат: ДыщэкI Зуфар е уэркъым ящыщу Даур Къарэ. «…Ауэ япэ зи гугъу пхуэсщIахэр нэхъ

62

62

псыНэ №11 псыНэ №11

хахуагъэ яхэлъу псэуа цIыхухэщ», – жиIэрти щIигъужт. АдэкIэ Хьэнэ къыпищат: «Ди къуажэ ипэ щIыкIэ Ало Елмырзэ жаIэу зы лIыфI дэсащ. Ар увыIэгъуэ имыIэу шут… Ди къуажэ гуэрым шыбз гуартэ иIэт. Мо бзаджэри абы ехъуапсэрт. Абы щыгъуэ сыщIалэжь цIыкIуу пщыIэм сытест, губгъуэм сису. Мобы и шыбз гуартэм ди шы 20-ри хэту апхуэдэт. Ди адэр и ныбжьэгъужьу щытт Елмырзэми, пщыIэм нытехьэри къызжиIащ шыуэ диIэр сыкIуэу къыхэсхужын хуейуэ. Сыт сщIэнт, нэхъыжьым жиIэр унафэтэкъэ, ди шы тIэкIур щхьэхуэ сщIащ. Пшапэр зэхэуэри, дызытес пщыIэм Ало Елмырзэм мышкъыш щIалэ танэфIитI и гъусэу нытехьащ. Шыбз гуартэр ирахужьэри Осетием щащащ». Зэ IуплъэгъуэкIэ, шэч хэмылъу, мыбдеж Елмырзэ ЦIыкIу нэхъ мащIэу гуитIщхьитI укъэзыщI Iуэхугъуэ илэжьауэ къыпщохъу, ауэ, «псалъэм и пэр умыщIэу и кIэр пщIэркъым» жыхуиIэращи, а Iуэхум и лъабжьэм дыщIэплъэнщ. Хьэнэ жиIэгъат мыпхуэдэу: «Хэку кIуэцIым нэхъ къахъунщIэу исар: 1. Нэхъ лIыгъэ зиIэ цIыхуу зызыбжыжхэмрэ; 2. Зи бзэ хуимытыжхэмрэщ». Хьэнэ зи цIэ къримыIуэу къигъэна хэщIыныгъэ зыгъуэтар хэтми, апхуэдэ щIэщхъу Елмырзэ къыщIрищIари наIуэ тщещI ХъуэкIуэн Арсен къиIуэтэжа хъыбарым. Абы къыщыхощ Алэкъей Бранчыку и адэ Нащхъуэ Елмырзэ ЦIыкIум зэрыхуэпсэлъар: «Мы Елмырзэжь ЦIыкIур щхьэ мыувыIэу пIэрэ, мыбы и щIыбым зэ етIэхъун хуейщ», - жиIэри. «Арати, уэ жыпIа – сэ жысIа Елмырзэм ар зэхихыжащ». Аргуэру Нащхъуэр къыхуэпсэлъауэ щызэхихым езым и щIыбыра си гугъэщ зэтIэхъун хуейр жиIащ Елмырзэм. А


Жылэ Хъэрэмахъищэ

зэманым Архэст Хьэнэ и адэ ПIытIэрэ Нащхъуэрэ я шыр зэхэту ягъэхъут. Елмырзэ ЦIыкIум Архэст ПIытIэ хъыбар иригъэщIащ ишхэр Нащхъуэ ейхэм къыхигъэкIыну. Абы иужькIэ кIэщIу Нащхъуэм ишхэр Елмырзэ ЦIыкIу лъэныкъуэ иригъэзри ежьэжащ. ХакIуапщIэ ирихужьам зы хакIуэ бэлыхь хэтти Нащхъуэ Елмырзэ деж кIуэурэ къиуфэрэзыхьт: «Шыбзхэми сыхуейкъым, Тхьэм щхьэкIэ си хакIуэр зэ сыгъэлъагъуж» жиIэурэ. Елмырзэ ЦIыкIу а зэманым нэмыплъ зыхуащIу и къуажэгъухэм я мылъку зытхьэкъуу щыта «бжэIупэ дыгъухэми» зэращымыщар гурыIуэгъуэ тщещIыр а Iуэхум и щIэбзэр зэримыщIам е зэрыщыгъупщэжам (е апхуэдэ Iуэху щIилэжьар жиIэну хуэмеярэ?) хуэдэу Хьэнэ и къуажэгъум теухуа псалъэхэр мыпхуэдэу зэриухам: «А зи гугъу сщIа Ало Елмырзэм лIыгъэрэ зекIуэкIэ къытекIуэ Мышкъышми, Хъысаутми (Къэрэшейр?), Шэшэнми исакъым». Гу лъумытэу къанэркъым апхуэдэ псалъэ хэIэтыкIахэр Хьэнэ Елмырзэ зэрыхуигъэфэщар жылэм «лъэрызехьагъкIэ шу гуп Хэкум и закъуэ изыхуфу щыта» Чыл Хьэмид тхьэмадэм жиIэжыгъат мыпхуэдэу: «Чыл Хьэмиди щэбакъым, ауэ ар нэхъ здэкIуар Къэрэшейм и закъуэт». «ДэнэкIи игъазэми, шыбз зыбгъупщI къимыхуу ар увыIэнутэкъым. Абы фIыуэ хэлъыр сыт жыпIэмэ, Iуэху иIэу ежьауэ зэикI фадэ ефэнтэкъым, бэлэрыгъынтэкъым. ЛIыгъэ фIэкIа делагъи ищIэнтэкъым», – жиIэжт Хьэнэ Елмырзэ ЦIыкIу щхьэкIэ. А псалъэхэр щIагъэбыдэ КIыщ ТIунэ жиIэжу щыта хъыбархэм. «Ало Елмырзэ лIы къэмылыфэ лъахъшэ цIыкIуу, хэщIыхьауэ, лъэрызехьэу, гушхуэ кIуэцIылъу

шыдыгъу Iэзэт. Пщыхьэщхьэм жэмыхьэтым жасы нэмэзыр ядищIти пщэдджыжьым кIапи-лъапи зыри къимыгъанэу и Iуэхур зэфIэкIауэ жэмыхьэтым къахэувэжт жи» (Мыбдеж къыжыIэпхъэщ Къэбэрдей псор къызэщIиубыдэу 1886 гъэм екIуэкIа «унагъуэ къэтхыхьым» и дэфтэрхэм зэрыдагъэлъагъур Къундетей мыдрыщIым щыщ гъукIэ Ало Мамсыр и къуэ етхуанэ илъэс 20 зи ныбжь Елмырзэ нэгъуэщI къуажэдэс цIыхуипщIми хуэдэу хьэрыпыбзэ зэрищIар. Езым нэхърэ илъэс тIощIрэ тIукIэ нэхъыжь и шынэхъыжь Елжырыкъуэ къуажэ къадыуэ зэрыщытам къыхэкIауэ къыщIэкIынщ ар). Арати, КIыщ ТIэмашэ мо шыдыгъу Iэзэм гъусэ зыхуищIыну мурад ещIри, зыхуегъазэри йолъэIу: «КхъыIэ, Елмырзэ, уи гъусэу сыздешажьэ, зыгуэри къэслъагъунщ икIи къэзлэжьынщ, укъэзгъэщIэхъункъым». Елмырзэ гъуэгу щытеувэкIэ зыри зэдыщIигъутэкъым, ауэ ТIэмашэ тригъэчыныхьу къыщелъэIум, арэзы хъуащ щIалэщIэр къыздищтэну (КIыщхэ и щыкъуу зэрыщытам къыхэкIагъэнкIэ хъунщ ар). «Уи шыр сыт хуэдэ?» - жиIэу Елмырзэр щыщIэупщIэм, ТIэмашэ къыжриIащ ар илъэсиплI хъууэ алащэ пцIэгъуэплъу зэрыщытыр. Я деж дыхьэжын-къыдэкIыжын щхьэкIэ бжыхьым елъэ фIэкI IэбжэнабжэкIэ зэрыземыкIуэр. Арати, занщIэу къыжриIащ: «Сыноджа нэужь зилъэфыхь къыхэмыкIыу къыдэкI, мы махуэ зытIущым уи шы-уанэр зэтелъу хьэзыру щыт». «ЗэрыжиIам хуэдэу махуэ зыбжанэ дэкIауэ Елмырзэ къаджэри къызэтемыувыIэу блэкIащ. ТIэмаши хуэхьэзырыххэти, кIэлъыдэкIри гъуэгу зэдытеувахэщ. ЗыдаунэтIар Псыхуабэ лъэныкъуэкIэ къэзакъхэм я дежт. Шэшэнхэм ягурыIуауэ къэзакъхэм зы хакIуэ къафIидыгъуу

№11 псыНэ

63


Жылэ Хъэрэмахъищэ

яхуихун хуейуэ арат Елмырзэ. Арати, ищхъэрэкIэ кIуэцIрыкIыурэ зы мэз гуэр щIыхьащ. Абы хэт хуей гуэрым къыщызэтеувыIэхэри шыхэр ялъэхъащ. Елмырзэ ТIэмашэ зыкъыхуигъазэри къыжриIащ сыт хуэдэ зэрызехьи фоч уэ макъи зэхимыхми, абдеж къыщыпэплъэну. «Си псэр спытмэ, мыбдеж сыкъекIуэлIэжынущ, къыспэплъэ», – жиIэри щIигъужащ. Арати, Елмырзэ шхуэр къищтэщ и бгым щIипхэри ежьащ. ЗдэкIуа къэзакъхэм махуэкIэ хакIуэр шэщым къыщIашт, псы ирагъафэрт, кIэлъыплъхэрт, джэгуу гъэхъунэм ирагъэтт. А зэманым зырыригъэхьэлIэри бом зыщIигъэхуащ, шхалъэм дэгъуалъхьэри мэкъукIэ зыщIиуфэжащ. Пщыхьэщхьэм хакIуэри щIашэжри шыхэр ягъэсэбырыжащ. Къэзакъхэми бом деж мафIэ ящIауэ уэрэд кърашу зэхэтIысхьэжахэщ. Зэман дегъэкIри Елмырзэ шэщым и щIэкIыпIэхэмкIэ мафIэ къыщIедзэ. Мобыхэм зэрызехьэн щIадзэ, «шыхэр мафIэм ес, псынщIэу къыщIэдвгъэутIыпщыкI!» жаIэри. Елмырзэ шыр къиубыдщ, шхуэр пщIэхилъхьэри, бжэр Iуахмэ къызэрыщIэцIэфтыным хуэдэу уващ. Къэзакъхэм шы гужьеяхэр къыщыщIаутIыпщыкIым, Елмырзэр хакIуэм цIахуцIэуэ тесу къыщIэцIэфтри жэщ кIыфIым хэкIуэдэжащ. Къэзакъхэм я шы-уанэр зэхуахьу пхъэр къызэрагъэпэщыху, Елмырзэ яIэщIэкIащ. Хуейм носыжри Елмырзэ и шыкIэм кIэрещIэ хакIуэр, ТIэмаши и шым мэшэсыжри йожьэжхэр. КъакIуэурэ Къундетей дэмыхьэжу къыпокIуэкIри ТэрчкIэ яунэтI. Къыщежьа къудейм щыгъуэ Елмырзэ и шыр хуэтхьэкIумэ лалэу, зэрыкIуэшхуи щымыIэурэ къыщIидзащ. Абы щыгъуэ ТIэмашэ и шыр кIэщIыхьэ-кIэщIыхьэу ипкI-илът. АрщхьэкIэ ТэрчкIэ ирагъэзыхауэ гъуэгур кIыхь щыхъум, ТIэмашэ и шыр щIэувыIыкIт. Ауэ щыхъукIи Елмырзэ и шыр къызэщIэплъэурэ кIуэт, и лъэбакъуэм хигъахъуэ зэпытт. А Елмырзэ зытес шым щэ ещIопщэуа нэужькIэ и тхьэкIумэ кIапитIыр зэтридзэжт (ар адыгэш къабзэм и нэщэнэ пэжхэм ящыщу къалъытэрт ипэм). ТIэмашэ и шыр

64 псыНэ №11 64 псыНэ №11

щIэувыIыкIыу щилъагъум, Елмырзэ и шым игъэшэсащ. Езыр хакIуэм тетIысхьэщ, шы пщар уанэкъуапэм кIэрищIэри, гъуэгур апхуэдэу адэкIэ хагъэщIащ. Тэрч Iуфэ щыIухьам, псыр къиуауэ мывэ фIыцIэшхуэхэр кърихьэхыу шынагъуэт. Ар къыщилъагъум, ТIэмашэ и гугъащ Елмырзэ псытепхъэ гуэр ицIыхуу. «Зыгуэрурэ дригъэкIынщ» жиIэу здегупсысым, Елмырзэр ТIэмашэ зытес шым къыкIэщIэуэри псым хигъэлъащ. «Тхьэм и фIыщIэкIэ псыфыбзэ дыхъуауэ Тэрч дызэпрыкIахэщ» жиIэжт ТIэмашэ. Джылахъстэней къуажэ гуэрым еблагъэхэри «Уий, Елмырзэ къэсащ!» жаIэри гуапэу къаIущIахэщ, шым кърахьэхри унэм щIахьахэщ. Абы щыгъуэ ТIэмашэ щIыбым дэтт кIэкуакуэу. «Сытми зы зэман зэ ягу сыкъокIыжри, сэри сыщIашэ» жи. Пэш хуабэ щIашэщ, ягъашхэщ, щыгъын гъущэ къратри зрагъэгъэпсэхуащ. Нэху апхуэдэу къыщекIащ. АпщIондэху Елмырзэ шэшэнхэм Iуэху дищIэр зэфIигъэкIащ. Пщэдджыжьым Елмырзэ къыщIыхьэри зы шы хъарзынэ къызыщIэкIын ахъшэ къритащ икIи къыщIигъуащ: «Иджы мы дэ дызыхэта Iуэхур сэ сыпсэууэ пIуэтэжынщи укъызэлынкъым». Елмырзэ псэухуи ТIэмашэ а щэхур ихъумащ. Къуажэм къыщекIуэлIэжым, Елмырзэ къэпсалъэри иужьу «уишри уэри фымыхьэнэншэщ» жиIэри къыкIэлъидзыжат ТIэмашэм. Елмырзэ ЦIыкIу и лIыгъэм къыхэкIыу а лъэхъэнэм зэрахабзэу уэрэд хузэхалъхьат, ауэ, ди жагъуэ зэрыхъунщи, зы пычыгъуэ цIыкIу фIэкIа, абы и псалъэхэр ди зэманым къихьэсакъым. Ало Бэшир зэрыжиIэжымкIэ, мы псалъэхэр хэтащ а уэрэдым: «ЕкIэпцIэ мэзым лъагъуэ хэзыш, Ар хэтхэ ящыщ жыпIэмэ – Алохэ Елмырзэ ЦIыкIу». КъыхэгъэщхьэхукIыпхъэщ а лъэхъэнэм шууейхэм зекIуэр къызэрызэрагъэпэщу щыта щIыкIэр. «ЗекIуэ кIуамэ, абыхэм бысым яIэт. Бысымыр бысымыфIмэ,


Жылэ Хъэрэмахъищэ

Къэбэрдейм къикIауэ хьэщIэ сиIэщ жиIэнти, я Iуэхур зыхуей хуигъэзэнт. Къэбэрдей хьэщIэ зэкIуэлIа унагъуэм, сэ абы фIыуэ сыщыгъуазэщ, Къэрэшейми, Мышкъышми, Шэрджэсми, Шэшэнми жылэм дэсхэр нэхъ нэ лейкIэ къеплъхэрт» – къиIуэтэжт ищхьэкIэ къэдгъэлъэгъуа Архэст Хьэнэ. Иджыри абы жиIэрт зекIуэлIыр здихуа щIыпIэм увыIэпIэ зэрыщигъуэтыр е бысым хьэзыр иIэти зыхуей хуэзэху абы деж зэрыщыIэр. «Бысым къызэращIу щытар зекIуэлIым и Iуэху щхьэхуэщ. Шу пакIэ пихуу ежьа лIыр зыдыхьэ къуажэм щыщIэупщIэрт нэхъ хахуагъэ, лIыгъэ зэрихьэу хэт а жылэм дэсми. Абы деж Iухьэнт… и Iуэху зытетыр жриIэнт, и Iуэхур абы ирихьэлIэнт. Напэ зиIэ цIыхум зэикI зекIуэлIыр цIыхугъэкIэ къигъэщIэхъунтэкъым…» «ЗекIуэлIым кIэрылъу щытар: фоч (фокIэщIым нэхъыфIт), кIэрахъуэ, къамэ, пIатIронтащ, щIакIуэ, бащлъыкъ, къэлътмакъ, шым зэпедзэкIауэ. Гъуэмылэ зезымыхьэ зекIуэлIи щыIащ, бысым къащIхэрти абыкIэ хэкIхэрт». КIыщ ТIунэ нэгъуэщI хъыбари къиIуэтэжу щытащ Елмырзэ ЦIыкIу теухуауэ. Зэгуэрым Елмырзэ шэшэнхэм къыхуаIуэхуащ тешанкIэм щIэщIауэ шы бэлыхьищ ягу ирихьауэ. Ахэри здэщыIэр Псыхуабэ лъэныкъуэт. Арати мобы шы зекIуапIэхэр зэригъащIэри, зы махуэ гуэрым гублащхьэдэсыр ефапIэ-ешхапIэм щIэсу зригъэхьэлIэри шищыр къыIуихури къежьэжащ. Ало Суфьян мыпхуэдэ хъыбар жиIэжащ и унэкъуэщым теухуауэ. «Зы илъэс плIыщI е нэхъыбэ хуэдиз ипэ Ало Дэлий мыгъуэм деж си адэр мэл иукIыну щыкIуэкIэ сыздишэу щытащ. Абдеж жьэн-фэныр ягъажьэурэ къэтIысти, зы бжьэ зэдефэурэ, хъыбархэр жаIэжу щытащ. Дэлий мыгъуэм и адэ Елмырзэ ЦIыкIу лIы хахуэу, зекIуэлIу, зыри гъусэ имыщIу и закъуэпцIий Псыжь икIрэ шы гуартэ къихурэ къэкIуэжыфу щытащ. Апхуэдэхэм деж и къуажэгъухэм ящыщ къакIуэхэти гъусэ здищIыну къэлъаIуэхэт». Еуэри зы пщыхьэщхьэ гуэрым мафIэ ищIауэ, лэгъупыр зэфIэдзауэ лы игъавэу щIыбым деж дэсу, «зекIуэ дыздешажьэ», жаIэри къыхуеблэгъащ Елмырзэ. «Уей фыздэсшэнмэ, фыкъетIысэкI мы мафIэм», - жиIэри къригъэтIысэхащ. И пIатIронтIащыр къищтэри шэуэ илъыр мафIэм хипхъащ. Шэ къэплъар вуунтэкъэцIывынтэкъэ, къауэу щыщIидзэм къызэхуэса гупыр гужьейри зэбгрыжащ. АпщIондэху езы Елмырзэ зимыгъэхъейуэ мафIэм бгъэдэсащ. Шэм къэуэн щиухым, зызыгъэпщкIуахэр къызэхуэсыжахэщ. Елмырзэ къэпсалъэри къажриIащ жи: «Мис апхуэдэ мафIэщ сызыхыхьэри сызыхэкIыжри – фэ гъусэ фысхуэхъункъым». МафIэм теухуауэ Елмырзэ иригъэлеятэкъым, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ ар хъунщIакIуэ зыдэкIуэ къэзакъхэм а лъэхъэнэм хуитыныгъэшхуэхэр яIэт. Сыт хуэдэ щIэпхъаджагъэ адыгэм е нэгъуэщI кавказ лъэпкъым щыщ цIыхум ирамылэжьэкIами, тезыр яхьтэкъым – къэралым къихъумэт. Арат а зэманым зыплъыхьакIуэ ди щIыпIэ щыIа гуэрым щIитхыжар: «Къэзакъым мэз бжэныр къыфIэмыIуэхуу зэриукIым хуэдэу бгырысри еукI». АбыкIэ тхакIуэм жиIэну зыхуеяр къэзакъхэм цIыху яукIар илъэсищэкIэ джатэ къихакIэ къезэуа лъэпкъхэм ящыщмэ, абы къэралым и пащхьэ жэуап имыхьу зэрыIэщIэкIыфынурат. Ауэ щыхъукIи, адыгэ шууейм и Iуэхур нэхъ гугъу хъуат: ипэм къихауэ бийм теуэрэ иукIыр иукIыу, къихъунщIэныр къитхьэкъурэ и хэгъэгу къихьэжу

щытамэ, иджы псори унэгъуэджэу зыфIэгъэкIын хуейт. Пхъэрыр уи лъэуIэ техьамэ, теуакIуэм и зэкъуэтэкъым – жылэ псор гугъу ирагъэхьынут. Дызытепсэлъыхь Iуэхухэр къыщекIуэкI лъэхъэнэм Шэджэмыжь къуэкIийр къуацэ-чыцэу, къазмакъейм иуфэбгъуауэ, абы щызекIуэ шум и щхьэм фIэкIа къуажэ бжьэпэм утету укъеплъыхмэ, умылъагъуу щытащ. А бжьэпэм укъыщехкIэ, бгъуэщIым шэщуи Iуэуи уемыджэну шы гъэпщкIупIэ щиухуат Елмырзэ. Щхьэ зыхуищIа а щIэтыпIэм шы гуартэ къихухэр щIигъэтт пIалъэкIэ. ГъэщIэгъуэнракъэ, къуажэдэсхэми хамыщIыкIыу щыттэкъым а Iуэхум, ауэ зыми иIуатэртэкъым, хашэ къахэкIыртэкъым. «Елмырзэ ныбжьэгъу иIащ Iэюб Жанхъуэт жаIэри, Ислъэмей щыщу. Ари лIы лъэрызехьэу, зекIуэ кIуэныр и щIасэу щытащ. Ар нэхъ игъэгъусэт, зэзэмызэ зекIуэ здэкIуэхэт. Ауэ мор гъусэ сщIынти, модрейр зэдесшэжьэнти жиIэу хэтакъым жаIэу щытащ. Зэ, мис а зэрыжысIам хуэдэу игъэунэхуа нэужь, гъусэ жиIэу пылъакъым. Мис абдеж къыщыпичащ», – жеIэж Ало Суфьян. Сыт хуэдэ зэрыхьзэрий къыхэмыхутами, зекIуэ кIуауэ цIыху IэщIэукIауэ Елмырзэ зыми къиIуэтэжакъым. Апхуэдэ щIэщхъур зэрымыщIэкIэ къыщыщIауэ жыпIэ хъунущ. Ало Аптий мыпхуэдэу къеIуэтэж: «Къущхьэхъу Iэщ дихуу кIуэурэ хьэсэпэ гуэрым (хьэсэпэхъумэр щымыIэу ирихьэлIэри) хъушэр хыхьэри яшхащ, яутащ. Ар къыщыхъуар жэщущ. Пщэдджыжь хуэкIуэу хъумакIуэри къэсыжри зихъунщIэн щIидзащ. Елмырзэр къэпсалъэри: «Уа, щIалэжь, зумыхъунщIэ, Iэщри хэсхужащ, мыхэр нэзгъэсмэ, зы унафэ тщIынщ» жиIэурэ игъэсэбырыжыну иужь ихьащ. Арати, абдеж зэгурымыIуэфу хъумакIуэр IэщIэукIауэ жаIэжт». Аптий мы псалъэхэри щIигъужащ и хъыбарым: «Ди адэшхуэ – Ало Жанхъуэт деж еуэри зылI лъэIуакIуэ къыхуэкIуат. А лъэхъэнэм Елмырзэ зэрышыдыгъур ящIэт, хэщIыныгъэ щыIэмэ, ямыубыдыфми, абы хуагъэфащэт. Апхуэдэу щэхуу Елмырзэ фIэкIа къыдэдыгъуэфын щыIэкъым жиIэри шы фIадыгъуахэр зыIэригъэхьэжын папщIэ къэкIуауэ арат. Ди адэшхуэр лъэпкъым и нэхъыжьу, щхьэл иригъэщIауэ, пщIэ иIэу къуажэм дэст. Абы зыхуэзгъэзэнщи сэбэп къысхуэхъунщ жиIэри лIыр къэкIуат хамэ къуажэ къикIри, Елмырзэм иригъэпсэлъэну. ХьэщIэр иригъэжьэжри, Елмырзэм еджащ Жанхъуэтыр. Мыпхуэдэм шы къыфIепхужьар дахэу ныжэбэ Iэрыгъэхьэж жриIа щхьэкIэ, Елмырзэм лъэпкъым и нэхъыжьым зыхуиумысыртэкъым. Ауэ зимыумыса щхьэкIэ, шыр зейм икIэщIыпIэкIэ Iэрыхьэжащ. АбыкIэ Iуэхур зэхэзыщIыхьар зэры-Елмырзэр наIуэ хъуащ». Урысей къэралыжьыр 1917 гъэм щыублэрэк1ым, абы къи1эта хыщтауэр Къэбэрдейми къэсащ. ХъуэкIуэн Арсен зэрызэхихыжамкIэ, еуэри, Елмырзэ къалэм дэту зэрыхьзэрий къэхъури, зэгуэрхэри щаукIащ. Мор а Iэгъуэблагъуэм абы щыгъуэ къыщыщIидзат. Урыс цIыхубз гуэрым къигъэкъуаншэу абдеж къэуващ (зэрыжаIэжымкIэ, цIыхубзыр къехъуэпсат, езы Елмырзэ хуэмейми), лей къызихащ жиIэу. Апхуэдэу щыхъум, куэдрэ зэхамыгъэкIыу, мо зэман бзаджэм, Даутокъуэ Заурбэч деж щIашащ. ЗэрыжаIэжымкIэ, бжэ щхьэхуэ иIэт Даутокъуэм и пэшым – абыкIэ щIригъэшхэм къэгъазэ ямыIэу арат. Апхуэдэу Даутокъуэм и унафэкIэ Елмырзэ ЦIыкIу ягъэкIуэдауэ щытащ. ЗэманкIэ ар зыхуэзэр I9I8 гъэм и бжьыхьэрщ. №11 ПСЫНЭ 65 №11 ПСЫНЭ 65


Гум и псысэхэр

Нэпсищ хуэдиз псэпс «Дуней псоми и таурыхъхэр къысхуэIуатэ» жиIащ. ЩыбауэкIэ икъукIэ гугъу ехьти, куэд лъандэрэ и псэр иту гъащIэщIэм хуэкIуэным пэплъэрт. Пшапэм и тхъуэплъ бзийхэр щхьэгъубжэмкIэ къыдидзу хьэдрыхэ гъуэгум техьэну гъуэгурыкIуэм и нэкIур къигъэнэхут. Бжьыхьэ жьыбгъэми и пщIащэхэр къыпагъэлъэлъыну пылъ жыгхэм и жьапщэмкIэ ядэIэпыкъут. Жьэгум пхъэ зытIущ пэридзэу пIэм екIуэлIа бзылъхугъэр, бауэкIэщI хъуа лIым и ужьрей лъэIур игъэзэщIэну пхъэ шэнтым тетIысхьэри къиIуатэуэ щIидзащ. ГъащIэр зищIысыр зэригъэщIэн и нэрыгъыу зы щIалэ щыIэт. Мэз щэхум и жыг нэхъ губзыгъэр къигъуэту гъащIэм и щэхухэр зэригъэщIэну хуейт. Бгыхэм, къуэхэм щхьэдэхри, гъэмахуи щIымахуи блэкIащ, мэз къэхутэныгъэр лIэщIыгъуэ IэджэкIи иукъуэдиящ. Мы къэкIухьыныгъэм цIыху цIыкIум и щхьэм кърикIуэн псори и нэгу щIэкIащ, дунейм и фэ зэмылIэужьыгъуэхэр илъэгъуащ, кIыфIыгъэм и жьауэхэм язэуащ. И щхьэм зыгуэр кърикIуэ хъумэ и Iэпкълъэпкъми зэхъуэкIыныгъэ гуэр игъуэтырт. И зекIуэм и кIэм жыг кIэщIущыр къыщигъуэтым, езыри лIыжь хъуат. КъиIуэтэжын Iэджи и гум ириубыдат. МылIэ ипэ илъэгъуахэр, зэхихахэр адрей цIыхухэм яхуиIуэтэн хуейт. КъыщыувыIэжыну Хэкум езым хуэдэ къабзэу, псори зэригъэщIэну хуэнэрыгъыу къэкIухьрейуэ, шынэ имыщIэу зы хъыджэбз гуэри щыпсэут. ЗэригъэщIа псори фIамыщIым къыхищIыкIа тхэлейкIэ блапцIэ жыгым и фэ пIащIэхэм тритхэрт, зы махуэ гуэрым цIыхухэр еджэурэ зэрагъэщIэнщ жиIэурэ напэху пхъуантэхэм щихъумэрт. ЛIыжьым хъыджэбзым хъыбар щыхуригъэхьым, куэд лъандэрэ пэплъа нэхъей и нэхэр къилыдыкIри зэрытхэ Iэмэпсымэхэр шым трипхэри икIэщIыпIэкIэ гъуэгу теуващ. Гъуэгуанэ кIыхьхэм, мазэ Iэджэ нэужьым Хэку гъунапкъэм Iус лIыжь Iущым и унэм нэсащ. Тхушей жыгышхуэм и къудамэ гъумыжьым трищIыхьа унэм щIэс лIыжьым и щхьэм къыдэкIыну къыжреIэ. Хъыджэбзыр пкIэлъеймкIэ дэкIри унэм щIыхьащ. «НтIэ арамэ, дунейм адрей и къуапэр зищIысыр зригъэщIэну хуей хъыджэбзыр уэращ. Лъэхъэнэ Iэджэ лъандэрэ уэ сыныплъыхъуэт. ПIалъэ куэд сиIэжкъым, пхуэсIуэтэн таурыхъхэр сиIэщ». Хъыджэбзыр унэм и зы плIанэпэм тIысри зэрытхэн Iэмэпсымэхэр кърихри бауэкIэщI хъуауэ пэплъэу щIидзащ. ЛIыжь кIэщIущым къыхуишия шху гуащIэр зэ дэгъэзеигъуэм ирифащ. И нэхэм къищт и упщIэ псоми я жэуапыр къигъуэтауэ къызэрыщыхъур. «СыщIалэ цIыкIуу гъуэгум сытеуващ. ЦIыху лъэпкъ псори зэзгъэцIыхуащ, зауэхэр си нэгу щIэкIащ. Куэдрэ уIэгъэ сыхъуащ. Дунейм гуауэ имылъэгъуауэ, лей къылъымысауэ зы лъэпкъи слъэгъуакъым. Слъэгъуа дэтхэнэ лъэпкъри, я Хэкухэри, цIыху цIыкIу псоми я щхьэ кърикIуахэр уэр хуэдэ цIыхухэр къэзгъуэтурэ зырызурэ яхуэсIуэтащ. Иджы иужь дыдэу уэ дунейм и нэхъ цIыхужьхэм я тхыдэр пхуэсIуэтэнущ», жиIэри лIыжь Iущым хуэмурэ къыжиIэуэ щIидзащ.

66

псыНэ №11

Къудей Дилэк

«Тхьэм уафэмрэ щIылъэмрэ къигъэщIа нэужь и щIыгулъыфIхэм цIыху нэхъыфIхэр къыщигъэхъуащ. Мы цIыхухэр бгы лъапэхэм, псы Iуфэхэм щыпсэухэрт, шынэ жыхуаIэр ямыщIэу, IэкIуэлъакIуэхэт, цIыху къекIухэт. – Я нэхэм шынагъуэ зыщIэмыт лIыхъужьхэр – жыхуаIэ цIэ яIэт. Нарт хужаIэрт абыхэм. Адыгэхэм я адэжьхэт. Нартхэм щIыр явэт, мэш хасэт, псэущхьэхэр ягъэхъут, щакIуэхэт, зауэлIхэт. ЩIылъэ, уафэ, мазэ, дыгъэ, мэз, къэкIыгъэрэ гъущI тхьэпэлъытэхэмрэ я гъусэу псэухэт. Iуащхьэмахуэ уэгум и щIэгъэкъуэну яIэт. Псыхэр ежэхт, щIылъэр бэв хъурт, анэхэм щIалэ узыншэхэр, хъыджэбз дахэхэр къалъхут. Дунейм и ипэрей лъэхъэнэт. Бзухэм - мэл, мэлхэм - домбей я инагът. Благъуэхэмрэ иныжьхэмрэ дунейр мафIэкIэ ялыгъуэрт, бжыкIэ зауэхэрт. Къафкъасым папщIэ - дыщэ Хэку - Iуэдыщэ хужаIэрт. Нарт IуэрыIуатэхэм тхьэхэм я Тхьэжым езым папщIэ зыхухиха щIыналъэр цIыху щыпкъэу зэрыщытхэм къыхэкIыу ахэм ядэпсэуну адыгэхэм яритауэ яIуэтэжырт. Нартхэр щыпсэуа лIэщIыгъуэм къэхъуакъэщIахэр я щIэблэхэм къыхуагъэнэн щхьэкIэ IуэрыIуатэр къахутащ, пшыналъэхэр уэрэдхэр яусащ. Я бзэу дунейм тет макъхэрат зэрахьэр. Псыхъуэм и даущым, жьыбгъэм и макъым, тхьэмпэхэм я цырхъ макъым, бзухэм къраш уэрэдхэм, блэм и тIыс макъым, бгъэм и дамэр зэрыуэм нартхэм я бзэм псэ щигъуэтыжт. Дунейм ипэ дыдэм къытехьа цIыхуу зэрыщытым къыхэкIкIэ, IуэрыIуатэм и фIыгъэкIэ къэхъукъащIэхэр, я псэукIэхэр дахэ дыдэу къаIуэтэжыфырт. Губзыгъэ жыгым сылъыхъуэн щхьэкIэ сыздэкIуа пэрс щIыналъэхэм сыкъикIыжа къудейуэ, Къаф къуршым къыкъуэт щIыпIэхэм щыпсэу бзухэм япщ Анкар къагъуэтын папщIэ лъатэ бзуубэм сахуэзащ. Дуней псоми и бзууэ щэщI къудейрат мы гъуэгуанэм къытенэжар. СИМУРГ псалъэм къикIыр бзу щэщIт! Ахэр Къаф къуршым щынэсам, мылым къыхэщIыкIауэ зы гъуджэ ин ялъэгъуащ. Заплъыхьри, я гур къилъэтыкIыу, я пщым лъыхъуахэщ. Анка-Симург-Пхьоэникс едэ Зумруд-у Анка жыхуаIэ я пщыр ялъагъуфакъым. Бзухэм гъуджэм ялъэгъуар зэры- Симургыр къагурыIуат. Бзу щэщIыр Анкам езы дыдэрат. Нарт Хэкур я гъуэгуанэм и кIэух къэувыIэпIэт. Я гъуазэ Худхуд бзум езыхэм я деж кIуэжыну лъатэу ящIа псэуныгъэ лъэтэным и кIэм Анкара мафIэм хисхьауэ и яжьэм псэ ягъуэту щIэрыщIу къызэрыхъужар, и дамэхэр игъауэурэ здэкIуа Хэку псоми щиIуэтэжащ. Къафкъас Хэкур къыщыскIухьым си нэхэр нэхугъэ хъурей гуэрым щIихыу сыхуэзащ. Гъунэгъу къысхуэхъухукIэ цIыхум ещхьыфэ хъу щIалэр зэрыСосрыкъуэр илъэс Iэджэ дэкIа нэужьщ къыщысщIар. ГъукIэ Лъэпщ псыкIэ ипсыхьа, бзылъхугъэ губзыгъэ Сэтэней анэ зыхуэхъуа мафIэм и къуэ Сосрыкъуэ цIыху цIыкIум папщIэ Iуэху Iэджэ илэжьыну къысхуиIуэтат. МафIэр ипэрей лъэхъэнэм къахутахэм я нэхъыщхьэт. Сосрыкъуэ нартхэм я хъугъуэфIыгъуэр фIэзыдыгъу Иныжь нэ закъуэр иукIыу нартхэм мафIэр


Гум и псысэхэр

къазэрыхуихьар щиIуатэм, абы цIыхухэм яхуилэжьам и фIыгъэр жысIэжат. Зы дэшхуей жыгым и лъабжьэм дыщIэсу пшыналъэ макъ гъэщIэгъуэн зэхэтхащ. Псэр зыгъэлъатэ пшыналъэт мыр. Сосрыкъуэ «Ди Ашэмэз ищIэныр ищIащ, бжьамий пшыналъэм пхъэцIыч даущри хигъэзэгъащ. Ди къэкIухьырей джэгуакIуэщ ар. И лIыхъужьыгъэми хужыпIэн щыIэкъым. Ди уэрэдхэр нэхъ дахэу жызыIэр аращ», - жиIащ. IуэрыIуатэхэр къысхуиIуэтащ. Щэбатыныкъуэр, Абрискил, Нэсрэн ЖьакIэ, Бэтэрэз нэгъуэщIхэм къалэжьа, я щхьэм кърикIуахэр… Лъэпщым гъущIыр къигъуэту къыхищIыкIахэр, абы ищIа щэхугъэ зыхэлъ джатэмкIэ Иныжьыр зэриукIар къысхуиIуэтащ. Щэбатыныкъуэм и уэрэдми сригъэдэIуащ, къедаIуэ уэрэдым, ар мыпхуэдэт: « Хывыфэм къыхэщIыкIа и щIопщыр егъэсыс, И шым и пщэм щегъэдалъэр, Сабэр къыдрехуейр, И пэ гъуанитIым Къриху мафIэ бзийхэм ГъуэгунапщIэ удзхэр егъэлыгъуэ Хуабагъэр зыхэзмыщIэ щауэри, Уанэм тесщ, И сэмэгу дамэми Дыгъэр къытопсэр, И дамэ ижьми Уэсэпсыр къытощащэр…» Абы сыщедаIуэм мэзым илъэс дапщэ сыщIэсами сщIэжкъым. Тхъуэжьейр Сосрыкъуэм ишт, псэущхьэ къудейтэкъым. Тхьэр къыхуэупсауэ арат. ЦIыхум хуэдэу псалъэрт, бгъэм хуэдэу лъатэрт. Нартхэр шым шэсамэ зыпкъ хъухэрт, яшхэр зыпащIын щыIэтэкъым. Сосрыкъуэ къызжиIар мыращ: «Мы ныпхуэсIуатэхэр цIыхухэм яхуэIуатэт, Тхьэм и щIыналъэ жыжьэм щыпсэу цIыхуми иныжьми ди лIыхъужьыгъэр зэрырагъащIэ. Упсэу»,жиIэри сэлам къызихыжри и тхъуэжьейм шэсыжри напIэзыпIэм кIуэдыжащ. Нартхэм я Хэкум лIэщIыгъуэ Iэджи сыщыпсэуащ. Я зауэхэр си нэгу щIэкIащ. Уз зэрыцIалэ къахуэкIуэмэ, удз хущхъуэ къыхуэсщыпурэ Сэтэней Гуащэ сыдэIэпыкъуащ. Нарт тхьэмадэхэм я хасэ зэIущIэхэм сыхэтащ. СызэрыхьэщIэм папщIэ тхьэмадэм и сэмэгумкIэ сагъэтIысурэ сагъэлъэпIащ. ХьэщIэм дэнэ укъикIрэ, дэнэ укIуэрэ, дэнэ ущыщ, дапщэщ гъуэгу ущытеувэжынур? хуэдэ упщIэкIэ зыхуэбгъэзэныр емыкIушхуэт. Санэхуафэ нэхъыфIым жэз бжьэкIэ срагъэфащ… Мы Хэку дахэм зауэ Iэджи къыщыхъурт. ЛIэщIыгъуэрэкIэ иукъуэдийт зауэхэр. Ауэ я нэхъ Iей дыдэ зауэр адыгэхэр лъэпкъкIуэд ящIу я Хэкум щрахуа урыс зауэрат. Мыпхуэдиз илъэскIэ къэскIухьати зы лъэпкъыр гущIэгъуншэу зрагъэгъэкIуэд слъэгъуакъым. ЛIэныгъэм къелахэм адыгэ лъэпкъыр ямыгъэкIуэдын папщIэ дунейм зракъухьт. Сыт ямыщIами, бийм мыухыжын дзэ зэриIэм пащIэ пэмылъэщыфу, я Хэкур ирагъэбгынащ. Илъэс Iэджэ иукъуэдиин Хэку ихур яублащ. Уэгум ит вагъуэхэр мафIэ топ хуэдэу къехуэхыурэ щIыналъэм къытелъэлъащ. Адыгэхэр зи цIэ, зи щхьэ ямыщIэ хэгъэгухэм кIуэну гъуэгуанэ теувахэщ. ЦIыхубэ дыхъуу кхъухьхэм драгъэтIысхьэри сулътIанхэм я хэгъэгухэм дашэну даутIыпщащ. Кхъухьхэм итIысхьэным и бжыгъэр тIу-щыкIэ нэхъыбэт. Дыгъэм и бын нартхэр гъуэгуанэ кIыфIым есхэт. Жьапщэшхуэм кхъухьри цIыхури хым щIилъафэрт. Ди цIыхухэм кхъалъэ яхуэхъурт хы лъащIэр. Нартхэр я Тхьэм къиужэгъуауэ, адрей тхьэ

цIыкIухэми къабгынауэ къащыхъут. Абыхэми я тхьэхэр ябгынат. Я гъащIэщIэм, къахуэза цIыхухэм зы Тхьэ закъуэ зэрыщыIэр зэрагъащIэри абы зыхуагъэзащ. Лъэхъэнэр зауэ-банэ, лIэн-къэнэн лъэхъэнэт. Дэнэ етIысэхахэми, яухуэну Хэкум щхьэкIэ, псэууэ къэнэн щхьэкIэ Iэмалыншэу зэуэнухэт. Адыгэхэм я щIыналъэхэм нэгъуэщI цIыхухэр ирагъэтIысхьащ. Къэна тIэкIуми ирахуахэр къэкIуэжыну пIэрэ жаIэуэ пэплъахэщ, пэплъахэщ, пэплъахэщ. Ирахуахэри я Хэкужьым зэгуэр къагъэзэжыну хуеяхэщ. Ауэ сыт ямыщIами, я Iуэхур, я псэуныгъэр ипэм хуэдэжтэкъым…» Бзылъхугъэм и псалъэр зыпигъэури зи ажал къэса лIыр псы иригъэфащ. Гугъусыгъуу псы ефа лIыр ерагъыу бауэри къэпсэлъащ: «ИIэ къыщIэдзэж, ух уи таурыхъыр». Бзылъхугъэми щIэрыщIэу къыщIидзэжащ… ЛIыжь губзыгъэм махуэ IэджэкIэ къиIуэтащ. Адыгэхэр я Хэкум зэрырахуар, псэун папщIэ, я цIэхэр тхыдэ напэкIуэцIхэм хэмыкIуэдэн щхьэкIэ яшэча бэлыхьхэр, я Хэкум къикIа хъыбархэр езэш имыIэу къиIуэтащ. Хъыджэбзми мыувыIэу итхащ. Жыгыфэхэр иухыхукIэ мэзым кIуэурэ щIэрыщIэу къихьурэ итхыжт. ЛIыжьыр ешат, къиIуэтэжын щIагъуи къыхуэнэжатэкъым. «Си зекIуэм и кIэм сыкъэсащ, иджы си Iэр убыди щIэныгъэ жыгым сышэ, пIалъэр къэсащ», – жиIащ. Хъыджэбзым и жагъуэ хъуауэ, тIэкIуи шынэурэ жыг абрагъуэм нэс ишащ. Жыгым и дакъэжьым иIэ гъуанэр нэхъри нэхъ ин хъуащ. Хъыджэбзым и Iэр иубыдри: «Дунейм и цIыху псори сцIыхуащ, и лъэхъэнэм Iэджэми шэс сыхъуащ. СыздэкIуа Хэкухэм уэр хуэдэ хъыджэбзхэм слъэгъуахэр яхуэсIуатэурэ язгъэтхащ. Нартхэм я IуэрыIуатэри уэ пхуэсIуэтащи, уи щIэблэхэм яхуэIуэтэж. Уэ уIуэрыIуэтакIуэщ. Уэстыну мы хущхъуэпсыр Сэтэней Гуащэм и гъащIэр къыпызыщэ псыщ. Илъэситхум зэ мы псым щыщ нэпс ткIуэпсищ хуэдиз узэфэ псым хэбгъэткIуэнущ. Мыр уи гъащIэпс хъунущ. Дуней щIыналъэр къэпкIухьурэ пIуэтэнущ, кIуэдыкIейуэ илIыкIа псэхэм я псалъэхэр лIэныгъэм теухуау псалъэуэ щIадзэхукIэ. ИтIанэ уэри упсэлъэжыныкъым». Абджыпсым къыхэщIыкIа бащырбэм ит хущхъуэпсыр хъыджэбзым и Iэгум IэщIилъхьащ. Къыхуэна гуащIэ тIэкIур зыхуихьэсыжри жыг абрагъуэм и гъуанэм ипщхьащ. Дунейм и лъащIэм шэхым гъащIэм къыщихутахэр зэриIуэтэжам щхьэкIэ и гур тыншыжауэ, и псэр псэхужауэ и напIэхэр зытрипIащ. Хъыджэбзри гъуанэм къикI нэху бзийхэм куэдрэ еплъащ. ИтIанэ пхъэ унэм дэкIри и Iэмэпсымэхэр зыхуихьэсащ, и шым трипхэри и зекIуэным щIэрыщIэу щIидзэжащ… Жэщым и кIыфIыгъэр щхьэгъубжэхэм тедия хуэдэт, хьэку мафIэри ункIыфIыным нэсат. ЛIэныгъэ гъуэгум тет гъуэгурыкIуэм бзылъхугъэм и Iэхэр иубыдри «Упсэу IуэрыIуатакIуэ», - жиIэри и нэхэр хуэму зэтрипIащ. И нэкIум къищт и узхэр увыIэжауэ, игури псэхужауэ. Бзылъхугъэр зы тэлайкIэ щыса нэужь, хуэм цIыкIуурэ къэтэджри и напэху пхъуантэм екIуалIэри зэтрихащ. ДыгъэмыхъуэмкIэ къепщэ жьыбгъэр уэнжакъым къиуэри ункIыфIыным нигъэса мафIэр зэщIигъэнэжащ. Пхъуантэм дэлъ блапцIэ жыгыфэм тетха, щэ бжыгъэ Iэджи хъу IуэрыIуатэм и нэхугъэм унэр къигъэнэхуащ. Абджыпс бащырбэ цIыкIур къищтащ. Нэпс ткIуэпсищ хуэдизыр псым хигъаткIуэри ирифащ. Ар дунейм тет IуэрыIуэтакIуэм яз къудейт. ЩIыналъэ жыжьэхэм и уэшхымкIэ зигъэпскIт, и жьыбгъэмкIэ зигъэгъущыжт, пшахъуалъэ куухэм хэкIуадэуу къыпщыхъу хуэдэу дунейм къытехьэжт. Абы хуэдэу къэзыкIухь псэхэм къаIущэщ псалъэхэмкIэ къигъафэу, цIыху таурыхъхэр къытхуиIуатэт псоми…

№11 псыНэ

67


зауэ и кIэ хьэдаг 68

псыНэ №11


эм эр гъэщ №11 псыНэ

69


Лъахэ

Хъэнасир Къалмыкъ Аднан Хъэнасир къратхыкIа письмо-тхылъ Хъыбар гуауэр щызыхэсхым, си гум щIыхьэри, сытIысащ, си гурылъхэр пхуэсIуэтэну. Тхьэм фщимыгъэгъупщэкIэ! Сигу къокIыж, Нэш, къыщыпша махуэр. Псори иджыпсту къэхъум хуэдэу си нэгу щIэтщ. Дэтхэнэ цIыхуми езым и еплъыкIэ иIэжщ, си нэм илъэгъуауэ щытахэм нэгъуэщIым гу лъимытэнкIи мэхъу. Зэпкърыхауэ икIи IупщIу а махуэм и теплъэгъуэхэр щызэблож си пащхьэм. А махуэр гуфIэгъуэт, мы махуэр гуIуэгъуэщ. Аращ гъащIэр. Дауи, сигу къокIыж псори, ауэ гукъэкIыж закъуэкIэ

70

псыНэ №11

псэуа ухъурэ! Зи дыгъэ къепс махуэр лэжьыгъэкIэ дымыгъэнщIмэ, хэщIыныгъэщ. БлэкIар къыкIэлъыкIуэм пыдмыбжэмэ, дыувыIауэ аращ. КъэкIуэнум гугъэкIэ дыпемыжьэмэ, дылIа пэлъытэщ. Апхуэдэурэ щIымрэ уэмрэ я зэхуаку дыдэтщ, къесыр зытыдогъапсэ, къешхыр зытыдогъашхэ, жьы къепщэмкIэ добауэ, псыкIэ зыдопсыхь. Ахэр псори цIыхухэм ди зэдайщ, дызэпэгъунэгъуми, дызэпэжыжьэми. Уэ утпэжыжьэми, Нэш, зы Дыгъэщ къыттепсэр, зы Мазэщ къытщхьэщытыр. Пэжщ, абы щыгъуэ сыцIыкIут, ауэ цIыкIухэракъэ гулъытэ гъэщIэгъуэнхэр зиIэр, ялъэгъуар зыщымыгъупщэжхэр. Иджы сэ адэ сыхъуащ, уэ адэшхуэ ухъуащ, къуэрылъху-пхъурылъхухэр къопщIэкIащ. Абыхэм утрагъэу, закъуэныгъэр пщхьэщах. Дауи, сэ сщIэркъым адэшхуэм и псэм и зыгъэзэкIэхэр - дауэ хъуми, дауэ щытми. Ар щысщIэнури, щызыхэсщIэнури адэшхуэ сыхъуа иужьщ, иджыпстукIэ сэ сыадэщи, адэхэм зыхащIэрщ сэри зыхэсщIэр. «МылIэ лIы мэхъу» жыхуаIэращи, сэ лIыпIэ сиуващ, уэ лIыжьыпIэм уитщ, апхуэмыдэу хъуну?! Куэдрэ сигу фыкъокI, Нэш! Сигу фыкъыщыкIым дежи, зыкъэзумысыжынщи, си къурмакъейр щеубыдыкIыр, си нэпсхэри къысфIыщIож. Си гум фыкъыщыпылъадэкIэ, зэ тедзэгъуэкIэ фи деж сынэсыфыну щытамэ, сынэлъэтэнти, сыкъыбгуэувэнт, уи гузэвэгъуэр бдэсIыгъынт. СыIэбэми, сыфлъэIэсынукъым. Соплъэри - ди зэхуаку блын лъагэ дэтщ. Уэ къуибл-псиблым адэкIэ ущыIэщ, сэ мыдэкIэ сыщытщ. Апхуэдэ плъапIэ жыжьэхэм унэзыхьэсыр гугъэращ. ИкIэм-икIэжым, псори дыздекIуэлIэжынур зыщ. Абы дыщызэрихьэлIэжынщ. «Тхьэм жьы фыздищI»


Лъахэ

жаIами, Къытщхьэщытым жиIар нэгъуэщIт, ар уи япэ иригъэщащ. ЗдэкIуам Тхьэм щигъэтынш! …ПщIантIэм хэлъа гъущI куэбжэшхуэр сымыщIэжу хъурэ, сощIэж. Ауэ, пэжыр жысIэнщи, ар къыздрихамкIэ куэдрэ сегупсысами, къысхуэщIакъым. Ар гъэщIэгъуэну щIат. Хузогъэфащэ, хьэпшыпыжьхэр щащэ бэзэрым дадэ къыщищэхужауэ. Тхьэм ирещIи, пщы гуэрым и чэщанэм хэлъауэ къыщIэкIынущ. Ар пхъэбгъу IувыфIт, тебзари гъущI Iувт, зи щхьэхэр гъущI Iунэ щимэшхуэхэмкIэ теIулIауэ. Апхуэдэ гъущI Iунэ игъащIэм слъэгъуакъым. Ар зи хьэлъагъри дауэ къихьат? Куэбжэм и натIэм теуIуапIэ фIэлът, абыкIэ дытеуIуэрти, унэм щIэсым и лъэ макъыр къызэрысу, бжэ хьэлъэжьыр тхуIуихырт. СощIэжыр «адыгэм гъущI куэбжэкIэ зигъэбыдэу щытакъым» зэрыжиIауэ щытар. Иджы сыт къэхъуар, жысIэу дадэ сыщеупщIым, хьэрып хьэсыхэм дагъэпсэукъым, жиIащ. Фи дежкIэ щыIэ адыгэхэм сыткIэ загъэбыдэрэ, Нэш? Сигу къокIыж пшахъуэщIым хэщIыхьа къуажэ пхыдзари. Фэху нэзыншэм ит жыгеишхуэт ар, Iуащхьэмахуэ лъапэ и лъэхъцри и гъусэу къыщыхачу пшахъуэщIым щыхасауэ. Абы и закъуэт, кудрэ имытми, и жьауэм щIэсахэм щIэблэкIэрэ яIуэтэжынущ. Къуажэм къыдыхьэ хьэщIэм дэсыр щIым щымыщу, уафэм къехауэ къыщыхъурт. Пшахъуэм къыщымыкI удз гъэгъа Iэрамэшхуэу къафIэщIырт. Абы ПарижкIэ еджэхэрт. ПщIантIэри сигу къокIыж. ИпщэмкIэ унищ зэкIэлъыхьауэ дэтт. Мэзылъэхэм фIэкIа къыщымыкI псей лIэужьыгъуэхэр щыдэкIеят Iуэгум. Я щхьэ псыгъуэхэмкIэ уафэм дэпыджейхэрт. Ахэр лантIэт, жьы къепщэм зыдащIу я лъабжьэхэр быдэт, къизычыфын

къару щымыIэу; блыниплIми щхьэдэплъурэ, псоми зыхуагъэщIагъуэрт. Хьэмэрэ, ХэкужькIэ щыIэ я шыпхъухэмкIэ плъэрэт? Узышэжар ахэрауэ пIэрэ, Нэш! ПшахъуэщIым псей дауэ щигъэкIыфат дадэ! … ХьэщIэщыр и бгъумкIэ щхьэхуэу щытт. Ар унэ хьэщIэщт. Абы сыщIыхьауэ сщIэжыркъым, и бжэIупэм зы лъэбакъуэкIэ сыщIэбэкъуами, сэмэгумкIэ щыт кхъуэщыным ит псы щIыIэм сефэну арат. ПщIыхьэпIэм хуэдэу си нэгу щIэтщ, абы щIыхьэ-щIэкIыжхэр таурыхъкIэ зи гугъу ящIхэм ещхьт. Абы къыбгъурытт хьэщIэ хьэщIэщыр. И бжэр Iухауэ зэрыслъэгъуар зэ закъуэщ, а зэ закъуэми и щхьэусыгъуэр, щIыпIэ жыжьэ къикIа

№11 псыНэ

71


Лъахэ

хьэщIэхэрат. А махуэм пщIантIэм Iэуэлъауэшхуэ дэтащ, егъэлъеяуэ - пщэфIапIэм. ФэтыджэнкIэ лажьэу абы хьэку зыбжанэ щIэтт, ирипщафIэхэрт, бжьыхьэ щIыIэр зытегушхуа пщэфIапIэ кIуэцIри къагъэхуабэрт. Сэри зызудыгъуауэ сыщысщ, зызогъэхуабэ, я ву макъым сыщIодэIукI, фэтыджэнымэри сфIэIэфIщ. Абы лъандэрэ фэтыджэнымэр, хуабапIэр, ву макъыр си псэм и щIасэщ, а махуэри гуапэу сигу къагъэкIыж. … ПщIантIэкум хыжьей дищIыхьат дадэ, и кум щыхэтIа къамылыпэм псыр къриутхыкIыу, бдзэжьей плъыжьи хэст. И бгъум деж ятIагъуэм къыхищIыкIауэ бжьоуитI щытт, псым хэфыну къыIухьа хуэдэ. Дыгъэ къухьэжыгъуэм ирихьэлIэу дадэ абдеж щытIысырти и нэгу зригъэужьырт, лулэкIэ тутын ефэрт. Апхуэдэут зэрызигъэпсэхур, зэрыгупсысэр. ДыкъуейщIеяуэ е ди макъыр лъагэу Iуамэ, и нитIыр къыттриубыдэ фIэкI, зыри къыджиIэртэкъым. Дэри ар тезырышхуэу къытщыхъурти, дигурэ ди щхьэрэ зэбгъэжауэ кIэбгъу зытщIырт, зыдущэхужырт. Автобусыр къуажэдэсым я плъапIэщ: хьэщIэ къешэ, ешэж, жыжьэр гъунэгъу ещI, гъунэгъур жыжьэ ещIыж, махуэ къэс къалэм макIуэ, къокIуэж. Пщэдджыжьым докI, пщыхьэщхьэм къыдохьэж, гурыму зреч, гызу мажэ, щувыIэкIэ зеудыныщIэри, итIанэ мэщым, иныжь жей ещI. ЩыдэкIкIэ зрелъэфыхь, къыщыдыхьэжкIэ гъуахъуэу къыдолъэдэж. Ар кIыхьышхуэщ, сытым щыгъуи цIыхур изщ. Рулым дэсыр Нажмудинми, Хьэсэн «Еуэ!» жимыIауэ зигъэхъейркъым. Сабейр щхьэщыту щыжэкIэ, умылъагъужу щIеуфэ, къызэрувыIэу щхьэщокIыж. И дэкIыгъуэмрэ и къыдыхьэжыгъуэмрэ я зэхуакур - пэплъэнщ. Дадэ къэкIуэжащ жытIэрти дыпежьэрт;

72

псыНэ №11

«Къохъусыж!» жетIэурэ и Iэр дубыдырт, хьэлъэ иIыгъыр къеIытхырти, унэм хуэтхьыжырт. Дадэ и адыгэ пыIэ фIыцIэр щыщIыIи щыхуаби щхьэримыхыу щхьэрыгът, и башри иIыгът. Лъахэм и хьэтырыр укъэзылъхуа адэм и хьэтырым тебгъакIуэщ, ар блыным зыщIигъэкъуауэ къэбгъанэри, залымыгъэкIэ езыр зрагъэIэпхъукIауэ щыта лъахэмлъхуалъэм уэ бгъэзэжащ. Сэри аращ си фIэщ хъур: лъэпкърэ лъахэрэ зэпхащ. Пэжщ, Дыгъэр, Мазэр, уафэм щызежэ вагъуэхэрщ цIыхухэр зэпызыщIэхэр. Ахэращ ди пощтзехьэхэр, бэтэгъейхэр, гъуазэхэр. …Къуажэр, Нэш, а уэ къэбгъэнам ещхьыжкъым, адыгэбзэм и пIэкIэ, бзэмыIубзэр щоIу, адыгэ пыIэри зыщхьэрыгъ дэсыжкъым. ПщIантIэри къыпхуэцIыхужынукъым, псейр нэщхъейщ, дэсри хамэу щыта хэгъэрейщ. Иужьу сыщыкIуэжам, си нэр къикIырт сыдыхьэну, ауэ и теплъэр си гум техуэнутэкъыми, гъунэгъу сыхуэхъуауэ, сыIукIыжащ. СщIэрт, бжэр схуIузыхынур «ухэт?» жиIэу къызэрызэупщIынур, сэ ар си гум техуэнутэкъым. Жыжьэу сыщытащ, сеплъакIуэу. Си гугъэт къысхуэгуфIэу сцIыху гуэр къыдэкIыну. Блын лъагэм зыкъызыдэзышиикIа псейхэм Iущхьэнащхьэр къысхуащIырт, къысщIэнакIэуи къысщыхъуащ. СызыIуплъа псоми сагъэхамащ. Арати, ди зэхуаку дэлъ блын лъагэм щхьэдэхыфыну щыIэ уафэм ит Дыгъэм, Мазэм, вагъуэхэм сахудэплъеящ… Си гурылъхэр къэбэтауэ пхуэсIуатэри, си гур згъэзэгъащ. Уэри пхуэстхам укъеджауэ солъытэри, абы щхьэкIи фIыщIэ пхузощI. Къыбдэгузэвар уи шыпхъум и къуэ Мыхьэмэдщ. Узыншэу фыщытхэ!


Лъахэ

Щысхэр: (ижьымкIэ) Шагъир Идрис Къуэдзокъуэ МатIутI Щытхэр: (ижьымкIэ) Къалмыкъ Умар Вындыжь Хьэлид БзэмыIу щIалэ ПщыхьэщIэ Алий ЩакIуэ Сэрэбий

Джэху Лъостэнбэч Джэху Лъостэнбэч лIыжь хъури и щIэлэгъуэри щыгъупщэжат. И гъащIэр коммунисту щытауэ и жьыщхьэ ефэнды хъужам ещхьт ар. Мэжджытыбжэр зыдэгъэзар имыщIэу екIуэкIащ, жьыгъэр къызэреIэу, мэжджытым къыщIэнэжащ. Джэхум и жьыгъэм и гъусэу ущиенри къыщыхьауэ, псалъэ щабэм къимыхьыр зыщIигъакъуэ башым къригъэхьын и гугъэу, ар щиIэтаи, щигъэдэлъаи, зытехуаи къэхъуащ. Абы и щхьэусыгъуэкIэ ныбжьыщIэхэм Джэхум зыпыIуадз, зытет гъуэгум дадзых, зигу къыхуэплъари яхэтщ. Джэхум и башыр зытехуам ящыщт Е.Ф. Абы хуимыгъэгъунуи игу ириубыдати, игъэшынэн мурадыр иIэу, лIыжьыр мэжджытым къэмыс щIыкIэ кIуэри бэным дэгъуэлъхьащ. Джэхур Мэжджытыбжэр Iуихыу

Хьэж-Данил ПщIей гъэхэм Сирием сык1уащ лъагъунлъагъу. Зи ныбжь хэкIуэтахэр тIэщIэмыкIыпэ щIыкIэ хэкум къыщIикIа щхьэусыгъуэхэм тезгъэпсэлъыхьыну си гуращэти, Хъэнасирым я къуажэ гъукIэ, щIалэ танэу хэкум икIа Хьэж-Данил зыхуэзгъэзащ. Хьэж-Данил и кIыщым и жьантIэм щытIысри, хьэпшыпхэр куэд хъуурэ, езыри къэкIуатэурэ, кIыщым и бжэм и деж щылъащэу хэкум къэзгъэзэжащ, къыздалъхуахэр слъагъуну сыщыкIуэм, ар кIыщыбжэм и деж щысу лъащэрт. ЗэфIэту щылъэща зэманхэр слъэгъуакъым, зэрысщIэжрэ щысу мэлъащэ, щызекIуэкIи и бгыр гъэшауэ зокIуэ. IэщIэлъри иримыгъэтIылъэкIыурэ къызэпсалъэрт: “Мэзкуу къикIа дамэтелъыр къывэпсэлъэнущ жари, дыкIуащ. Езыр ди пащхьэ къиувауэ мэубзэ (“Фи щIыр къэвгъанэу сыт фыщIикIыр, а фыздэкIуэр мыбы нэхърэ нэхъыфI фи гугъэ. Дэ фи щIым фытетхуркъым, фылажьэ фышхэж...”) Абы жиIэхэр зы тхьэкIумэмкIэ ихьэрти, адреймкIэ къикIыж фIэкIа, ар ди фIэщ зыщIыжыфын щхьэусыгъуэ щыIэжтэкъым”. И щхьэ хуэпсэлъэж хуэдэурэ къыпищащ “езыр къыщымыкIуэтэм дэ щIым

зэрыщIэбакъуэу, кIыфIым хилъагъукIащ: бэныр зокIуэ, мэкIуатэ-къокIуэтыж. ЗэщIэувыIыкIащ. КъурIэныбзэу ищIэр къибжами, бэныр мэкIуатэ-къокIуэтыж. БгъэдэкIуэтэну щыкIуэм, бэн пхъуантэм къыдэIукIащ “МелыIычхэм щеитIанхэр зыбгъэдагъэхьэркъым”. ЩIы щIагъымкIэ къиIукIа макъ пIытIам лIыжьыр зэфIэдиихьауэ щигъэтащ, итIанэ зыкъищIэжри, хуэм цIыкIуурэ и унэ и псэр нихьэсыжри пIэм хэгъуэлъхьэжащ. Абы иужькIи къыхэкIыжакъым, и Iэпкъылъэпкъыр къыдэмыбзыжу хэлъащ, дунейми ехыжащ, уз къеуэлIам и щхьэусыгъуэр къахуэмыщIэу. Лъостэнбэч мэжджытым щIэмыкIуэжыфым и пэжыпIэр етIуанэ махуэм Е.Ф. и ныбжьэгъухэм яхуиIуэтэжащ. Ауэ, тIури дунейм ехыжыху а щэхур ныбжьэгъухэм я зэхуаку дэкIакъым, сэ къызжезыIыжари къызэлъэIуащ лIыжьым бзаджэу дэгушыIам и цIэр дунейм къытезмыгъэхьэну. демылэжьу арат”. Зэлэжьым и нитIыр къытриIэтыкIри, и нэгъуджитIым къыщIэплъурэ… “Абы жиIэнур жиIащ, дэри ди Iуэху яужь дихьэжащ”. Хьэж-Данил къызжиIахэр зытрезгъэтхауэ щыта макъытхыр къыздэсхьыжат, ауэ ар кIуэдащ, си гугъэмкIэ, абы тетар хэIущIыIу хъуну зыхуэмейм зыIэригъэхьащ. …Зы махуэ гуэрым Хъэнасир къуажэр нэху къекIащ, и уэрам блынхэм тхыгъэ IупщIхэр тетхауэ, Хьэж-Данил и кIыщ блынми тетхат “Хьэж-Данил сыхьэтхэр пхъэкIэ ещIыж” жиIэу. А зэманым гъущIым къыхэщIыкIа сыхьэт къеуэхэрат щыIэри, земыкIуэж къыхуахьамэ, шэрхъ зэIыхьам и пIэкIэ езым ищIа пхъэ шэрхъыр хилъхьэрти, сыхьэтыр зекIуэжырт. Хьэж-Данил, Лъэпщ дэплъейуэ, гъукIэгъэсэн къызринэкIыну хунэсакъым, ауэ ЩакIуэ Сэрэбий и къуэ Iисмэхьил, и адэм имыщIэу, тхэбзэм - къалэмым* инагъ зы шэ уэгъуэ кIэрахъуэ тхуищIырт. Хэхэс гъукIэлIым гъукIэгъэсэн къыщIэнакъым, хэкурысу “Iуащхьэмахуэ” журналым и тхьэмадэми и пIэ иувэн хуэгъэсакъым! --------------------------------------* “къалэм” псалъэр хьэрыпыбзэщ. Адыгэм и тхыбзэр зэритхыр тхэбзэкIэщ. Ар тхэбзэщ. №11 псыНэ

73


Лъахэ

1905 гъэм урысыр я тепщэну зигу темыхуэу я хэкум икIа адыгэ унагъуэу, сирием щыщ хъэнасир къуажэр зыухуахэм я псэукIар, яцIэ, я унэцIэхэр: •Къардэн Мунир •Къалмыкъхэ Машэ, Джэфар зэкъуэшитIыр •Къалмыкъхэ Хьэбашэ, и къуитIыр - Хьэжумаррэ ХьэматIэрэ • ХьэматIэ нэхъыщIэт, фызкъэмышэу лIащ • Яхуэмыгъуэт* (Ало) Iибрахьим • ДыщэкIхэ Джэмырзэрэ, Къарэрэ •ДыщэкIхэ Салихь Къурмэн и къуэр • Сыжажэ МатIФэ и къуитIыр, Жэндаррэ Хьэмидрэ •Вындыжь Исуф, абы и къухэу Шэмсудин, Нурдин, Мухьэдин •Мэлей Хьэжбарэ и къуэхэу Хьэрун, Мудар, Iислъамбэч • ЩакIуэ МатI, бын иIакъым •Къалмыкъхэ БатIэ, Тузар зэкъуэшитIыр •Вындыжь ТIалиб •Къанбий Уэлий •Уэтэр Пщымахуэ, абы и къуэхэу Хьэмзэтрэ Увжыкъуэрэ •ШыкIэгъэс Адылджэрий, абы и къуэхэу Хъэлилрэ СэфрэIилрэ •ТIэриф (хьэрып унагъуэщ, Вындыжь ТIалиб и лIыщIэу щытащ) •КъарэфIыцIэ Мусэ •Хутэ Мэжид •Къамбий ТIалиб •Сыжажэ Исуф и къуэхэу Мэжидрэ Гъазийрэ •КIурашын Мурэдин Болэт и къуэр •Хутэ Зэчрей Мыхьэмэтмырзэ и къуэр •Къандэхъу ПIатI Щыхьым и къуэм и къуитI Хьэмидрэ Хьэжсетрэ •Пщыунэ Къалэджэрий Зэркъуэш и къуэхэу Щыхьымджэрий, Аслъэнбэч, ТIалиб •МахуэлIхэ Рэмэзанрэ Хьэмзэтрэ Рэмэзан 1969 гъэм Хэкум къигъэзэжри, Налшык къалэ щылIэжащ •ЛъэнкIэпIашэ Уацэ •Абазэ Лэкъумэн и къуэ хьэмид (Мэлбахъуэщ) и унэцIэр •КIэшт Мусэ •Мэшыкъуэ Хьэмзэт •Вэрокъуэ Мэзан •Бейкъул Исуф •Шыкуэ Лъостэн •Кхъуэныхь Маш •Кхъуэныхь Бэлэтокъуэ •Щоджэнхэ Мурэдинрэ ХьэтIырэрэ •Къумыкъу Алий (лъэпкъкIэ къумыкъущ) •Мэшыкъуэхэ Хьзиз,Хьуд,Мусэ •Къэрдэн Аслъэнбэч •Хьэжнэгъуейхэ Мырзэ, Мел •Къардэн Дыкъщыкъуэ •Елджырокъуэ ТIэхьир •Махуэ Хьэжданил •Чыл Мамыдэ •Чылды Хьэмзэтрэ Хьэсэнрэ •Уэркъей Хьэмац •Джэху Шыхьбан •Махуэхэ Исуфрэ Хьэмзэтрэ. “Хьэмзэт” ХъулейкIэ еджэу щытащ •Къуэдзокъуэ МатIутI •Джэху Лъостэнбэч •Елджырокъуэ Хьэж-Лэкъумэн •Анзор МатI •Анзор Мыхьэмэдджэрий •Къуэдзокъуэ Мусэнэф •Уэркъей Хьэжджэрий • Къардэн Идрис •МытIыжь Алий и къуэ Абдулкъадир •Мамхэгъ Цыхъунэ •Мамхэгъ Хьэрун •Сузей Джэхьфар •Къардэнхэ Хьэж-Мухътар, Умар, Исуф, Шагъир •Балъкъыз Хьисэ Щэлэуат и къуэ •Балъкъыз Хьэжысмел •ЩакIуэ НэфIыцIэ •ЩакIуэ Сэрэбий •ПщыхьэщIэхэ Алий,ТIытIу •Щоджэн Мурэдин •Джырандыкъуэ (Уэрсей, Уэрзей) •КIурашын ТIалу •Елджырокъуэ Елбэздыкъуэ •Iистэпан Джамырзэ •Шормэн Шагъир •Санэ Хьэсэн Хьэчим и къуэр •Санэ Былэт •Джэху Исуф •Шэрэдж Хьэбарэ Iисмахьил и къуэ •Шэрэдж ЛутI Къанокъуэ и къуэ •Ботэщ Асхьэд ШытIырэ и къуэр •Санэ Билал •Санэ ТIэиб •Шэрэдж Хьэмэд, Iисмэхьил, Хьусен, Абдулыхь и къуэхэр •Ш эрэдж Зед, Хьэжбий •ЛъэнкIэпIашэ Шухьеб и къуитIыр, Хъусинрэ ФуIэдрэ •ЛъэнкIэпIашэ Джыбырэ •Сыжажэ Iислам и къуитIыр, Хьэсэнрэ Хъусенрэ •Къэтбей УатIэ •Жэндэр нэф (и унэцIэр сщIэркъым) •Вындыжь Мылац •Чыл Мамыдэ •Елджырокъуэ Лэкъумэн •Къардэн Къамболэт •Сулы Жэмалдин •Къардэн Шагъир Iидрис и къуэ •Елджырокъуэ Ахьмэд (адыгэ хъужа ермэлыщ) •Чылды ТIалостэн и къуитIыр, Хьэмзэтрэ Хьэсэнрэ •Щад Быбэ, Щадхэ я нысэщ, езыр Хьэтхъутщ •Шэрэдж Шэмсудин Берэм и къуэр •Шэрэдж ХьэжтIиф *Унагъуэм цIыхухъу къимыхъуэурэ итIанэ къахуэхъуамэ, “Яхуэмыгъуэт” фIащырт. ЦIыхубз къахуэмыхъуурэ итIанэ къахуэхъуамэ, “Хуэмей” фIащырт.

74

псыНэ №11


Лъахэ

ЩакIуэ Сэрэбий ЩакIуэ Сэрэбий гъукIэт, кIыщи иIэт. И унэцIэри ЩакIуэт, езыри щакIуэт. Кърухэм я псэупIэр щахъуэж зэманхэм, уэгу къащхъуэр я лъагъуэжьу, кIапсэрышэрэ я п��эри хэшауэ, я пашэри япэ итрэ, я джэ макъри ди тхьэкIумитIым къыщицырхъэкIэ дыдэплъейрти, дымылъагъужыхункIэ дакIэлъыплъырт, дыдихьэхауэ. Сабийхэм куэдрэ дгъэщIагъуэу зэхуэтIуэтэжащ уэгум ит кърум щыщ зы Сэрэбий яхэуэу къызэрыриудыхар. Мэрем махуэр бэзэр махуэти, хьэрып къуажэ къыдагъэтIысыкIахэр къекIуалIэрт, къуажэ утыкум. Абыхэм яшхэм Сэрэбий нал щIихырт, Хьэж-Данил сыт къыхуахьами ищIыжырт, Рэмэзан шыхэр исэкIырт. Ар къуажэ Iэзэт, къупщхьэ къутар ишхэрти зэгуигъэкIэжырт, зэрыуар иригъэпкIэжырт. КъыгурыIуэ хъуауэ хэкум ирашати, къуажэр ищIэжырт, зыIуса псыхъуэри, абы Iута жыгхэри, лъэмыжри, лъагапIэхэри къигубзыгъыжырти, зымылъэгъуам и нэгум къыщIигъэхьэфу къиIуэтэжырт. Лъахэ ирагъэбгынар и гум имыхуу илъти, дэнэ щIыпIэ мытIысами, абы и гугъу ищIырт.

МахуэлI Рэмэзан МахуэлI Рэмэзан 1969 гъэм и щхьэгъусэри дэщIыгъуу хэкум къигъэзэжри Налшык къалэ щылIащ, Хьэжыхьэблэ щыщIалъхьэжащ. Абы и хэку къэгъэзэжыныр Iуэхушхуэт, япэм къэмыхъуауэ. Рэмэзан къру пашэт, зи пщэр хэшауэ хэкумкIэ къаплъэхэр абы яужь итт. “Бланэ щалъху йокIуэж” жыхуиIар пэжщ. Ауэ Хъэнасир къуажэм бланэу къыдэкIар мащIэт, ахэр:

•МахуэлI Рэмэзан •ПщыхьэщIэ Мыхьэмэд-Iэдиб •ЛъэнкIэпIашэ Нарт •Вындыжь Мухьдий •Къалмыкъ Аднан •Башкур Тэлат. (Хэкум ираха Къалмыкъ унэцIэр къищтэжакъым.) •Чылды Сэбрий и унагъуэр и гъусэу •Чылды Нарт Ахьмэд и къуэр и унагъуэр и гъусэу •Санэ Алий •Пщыунэ Мухьэмэд и унагъуэр и гъусэу •Башкур ЗэкъуэшитIыр Мухьэмэдрэ Тамбийрэ. (Хэкум щаIа (Къалмыкъ) унэцIэр яхъумакъым.) •ПщыхьэщIэ Мыхьэмэдрэ Фарысрэ •Шэрэдж Нэжмудин и унагъуэр и гъусэу (И унэцIэр къищтэжакъым, и адэшхуэм и цIэ Къанокъуэ и унэцIэу ятх.) •Шэрэдж Iихьаб •Шэрэдж Мыхьэмэдрэ Алийрэ •Къэрдэн Ясир •ЛъэнкIэпIашэ Джэмал • Хэкум къэзыгъэзэжахэм я адэжьхэм ирахауэ щыта унэцIэр щхьэхынагъэкIэ е щIэныгъэншагъэкIэ къамыщтэжмэ, зы зэман къэсынущ, зэкъуэшитIым я бынхэр зэрышэжыну!•

№11 псыНэ

75


Хъэнасир и теплъэхэр

76

псыНэ №11


№11 псыНэ

77


ХьэщIэщ

Дзыбэ Мыхьэмэт: «Уикъашъуи уиорэди о бгъэдэхэн фае…» Борэкъо Фатим

Дзыбэ Мыхьамэт кIэмгуе къуаджэу Хьатыгъужъыкъуае къыщыхъугъ. Пщынэо цIэрыIо зэрэхъущтыр джыри сабый дэдэзэ гъуащэщтыгъэп. ГущыIакIэ ымышIэзэ, орэдышъор хиIукIэу ригъэжьэгъагъ. Хэлъ сэнаущыгъэм апэ гу лъызытагъэр къызэрыхъухьэгъэ унагъор ары. Ятэу Дзыбэ Аслъан пщынау, ижъырэ лъэпкъ мэкъамэхэм хэшIыкI куу афыриI, джэгухэри къырищыщтыгъэ, орэдыжъыбэ зэришIэрэм имызакъоу, ахэмэ якъэIони фэIаз. Мыхьамэт джыри лъэрыкIо цIыкIоу щытызэ, тым ипщынэ шIокъабыл дэдэу ренэу зыфищэищтыгъэ. Аслъани жабзэкIэ орэдышъор къыфиIощтыгъэ, шъэожъыем ышъхьэ реубытэ Iоу амышIэзэ, охътабэ темышIэу агъэшIэгъон икъун чIыпIэ ишыхьат хъугъэх. «Синан» зыфиIорэ орэдым имэкъамэ Iапэ зырызэу пщынэм 78

ПСЫНЭ №11

къыригъэIуагъ. А уахътэм Мыхьамэт илъэситф нахь ыныбжьыгъэп. Ащыгъум тым теубытагъэу къыгурыIуагъ ишъэожъые пщынао зэрэхъущтыр. Джаущтэу лъым хэлъ зэчыир нэрылъэгъоу къэущэу ыублагъ. Мыхьамэт илъэсих нахь ымыныбжьэу анахь мэкъэмэ хьылъэхэри «къыригъэпшIыкIутIукIэу» еублэ. Ятэ фэягъ ишъао хэмыукъоу, тэрэзэу адыгэ пщыналъэхэр пщынэм къыригъэIонэу, ащ пае бэрэ Iоф дишIагъ. Джаущтэу джыри цIыкIу дэдэу адыгэ пщынэо нахьыжъ бэлахьхэм янэкъокъун ылъэкIынэу хъугъэ. Илъэсих нахь ымыныбжьэу пщынаохэм язэнэкъокъоу Мыекъуапэ щыкIуагъэм хэлэжьэгъагъ. Сабыим адыгэ мэкъамэ хьылъэхэр пщынэ Iапэм IупкIэу «къызэрэщигъэгущыIэрэр» зэхэзыхыгъэ пстэуми


ХьэщIэщ

“Ащыгъум зэнэкъокъум пщынаоу щыIэхэр зэкIэ хэлэжьэгъагъ. Темзэкъо Алый

жюрим хэсыгъ, Мухьамджэнэ Хъариси сыди хэлэжьэгъагъ. Мыхьамэт цIыкIугъ ащыгъум, ау щытми балл 86-рэ ригъэкъугъ. Шъхьаем, мо сабыир егъашIэм илъэс 50 пщынэм еуагъэхэм ябгъэпшэнэу, янэкъокъунэу… . Хъарисэ апэрэ чIыпIэ ыхьыгъагъ, арти шIухьафтынэу илъыр зэфэдэу къафагощыгъагъ. ЗэрэгыкIэрэ машинэ зырыз къаратыгъагъ, ау баллымкIэ Мыхьамэт атекIогъагъ”, -ыгу къэкIыжьы тым. ашIогъэшIэгъоныгъ. Охътабэ темышIэу Мыхьамэт ие шъыпкъэу адыгэ пщынэ ятэ фещэфы. Ар зэлъашIэрэ адыгэ пщынаоу Къоджэшъэо Къадырхъан иягъ. ЛIэшIэгъум ехъурэ адыгэ мэкъамэр къэзыIотэгъэ Iэмэ-псымэр Мыхьамэт джы къызнэсыгъэм иI, егъэфедэ. Илъэсхэр къызэкIэлъыкIуагъэх. Мыхьамэт унэгъо пчъагъэхэм яджэгу хъяр адиIэтыгъ. Илъэсибгъу нахь ымыныбжьэу нысащэ ыгъэджэгунэу цыхьэ фашIыгъ. Адыгеим имызакъоу, Пшызэ шъолъырми, Инджыдждэс адыгэмэ адэжь, Къэбэртэе ТIуакIэ щыIагъ, апэрэу джэгум зырагъэблагъэм илъэси 6-7 нахь ыныбжьыгъэп. Мыхьамэт исэнаущыгъэ зы хьалэмэт хэлъ. Мэкъэмэ тамыгъэхэр (нотэхэр) ышIэхэрэп, пэсэрэ лъэпкъ пщынаохэм къызэрэрагъаIощтыгъэ шIыкIэр ыгукIэ нахь пэблагъ.

Нотэхэм сахэзагъэрэп ыкIи къызгурыIуахэрэп. КъызгурэIо кIо ишIыхьагъэба сурэт дэкIуаеу къехыжьэу гъогоу иIэм сеплъмэ, орэдышъор зыфэдэр къызгурагъаIоу, орэдышъор марымары ыIоу итхагъэмэ. Лъэцэрыкъо Кимэ тхьамыкIэм, Тхьам зыдэкIуагъэм шIу щешI, музыкальнэ училищэм сызчIэхьэм, ары пщынэмкIэ тикIэлэегъаджэщтыгъэр. Кимэ сэ тхьагъэпцIыгъэкIэ сыдэзекIоу мо зэзакъо къысфегъаIоба сIоти, кIо зыфэдэр къасшIэрэп сIозэ. Кимэ къыкIэрытIыстхьати, ыгу етыгъэу зэритхагъэу къыригъаIощтыгъэ, сэ седэIути джа къызэрэригъэIуагъэм фэдэкъабзэу сшъхьа иубытэгъахэщтагъ. Ари къышIэшъи, етIанэ кIо сурэтымкIэ, джафэдэ горэкIэ зыгорэущтэу къезгъаIотагъ, ау нотэм дунаим хэсшIыкIырэ щыIэп”,- къеIуатэ Мыхьамэт. ЫшнахьыкIэхэр пхъэкIычаоу игъусэхэу Адыгеим имызакъоу, Урысыем икъэлэ зэфэшъхьафхэм ащыкIогъэ зэнэкъокъубэхэм Мыхьамэт ахэлэжьагъ, Тыркуеми тIогъогогъо щыIагъ. Дзыбэ зэшхэр зыдэщыIэхэм адыгэ мэкъамэр зыгъэлъапIэхэрэр якIущтыгъэх.

ЗэтIозитIури игъусэхэу зэнэкъокъухэм тызыкIокIэ ашIогъэшIэгъон дэдэу, мы цIыкIу дэдэхэм мыфэдизыр сыдэущтэу къырагъаIора аIоти, агъэшIагъощтыгъ. Пчэгум техьэхэу орэдыр къырагъаIоу къытекIыжьынхэ зыхъукIэ, къытелъадэхэти орэ артист, орэ пщынау сабыйхэр къаIэтхэти, аIыгъхэу къытырахыжьыщтыгъэ пчъагъэрэ. ШIу алъэгъущтыгъэх, алъэгъух джыри. ЦIыфхэр тхьаегъэпсэух, алъытэх, уасэ афашIы”,еIо гушхозэ янэу Марят.

Мыхьамэт ижъырэ мэкъамэхэр ыухъумэзэ, лъэпкъ къегъэIуакIэу пщынэр къызэригъэгущыIэрэм АР-м иапэрэ Президентэу Джарымэ Аслъан иIофшIэгъу илъэсхэм мэхьанэ ин фишIыгъагъ. ИшIухьафтынкIи ащыгъум хигъэунэфыкIыгъагъ:

Республикэ тыхъугъ, лъапсэ дгъэуцугъэ. Афэдэу лъэпкъым зиштэжьы зыхъукIэ апэу узэгупшысэрэр инэшанэу лъэпкъым хэлъыгъэхэр ары. Шэн-хабзэхэу, культурэу хэлъыгъэхэр ары. Ай гуIатыпIэшхо къытити, зэкIэми зытигъэшIэжьэу сыд мы тилъэпкъ анахьэу музыкэм фэгъэзагъа, художествэм фэгъэзагъа, орэдкъэIоным фэгъэзагъа – джафэдэхэм тагъэгумэкIэу тэкIэ щыIэри къэтшыпыжьмэ тшIоигъоу, адэжьым тикультурэ хахъо фэтшIыжьыгъагъ. Мыхьамэти джаущтэу, тэ тшIэщтыгъэхэр пщынэошхоу Хьагъэуджыр ар анахьыжъ дэд, ащ ыужкIэ Аулъэ Олэгъэй фэдэхэу, адрэ Темзэкъо Алый, Бэшкэкъо Сахьид. Ахэмэ мыдрэр кIэлэ дэдэу къахэхьагъ. Е зиунагъо, сыдэу дэгъуа ащымыгъупшэу моущтэу адыгэ пщынэр зыгу илъэу мо цIыкIур, ащыгъум цIыкIугъэба илъэс 12-13 ыныбжьыгъэр сэ апэ зэсэлъэгъум. Ар афэдэу дэгъоу пщынэ ео зэхъум ыгу къыдэтщэен тIуи, джай къыхэкIкIэ пщынэр фэзгъэшъошэгъагъ”. ШIухьафтын пщынэр Мыхьамэт лъэшэу егъэлъапIэ, непэ къызнэсыгъэми егъэлажьэ. Ижъырэ мэкъэмэ пчъагъэхэр ащкIэ цIыфыбэм алъегъэIэсы. Пэсэрэ адыгэ пщыналъэхэр зэкIэ Мыхьамэт лъэшэу икIасэх. Пщынэм зэреорэм дакIоу орэдкъэIонри ицIыкIугъом щегъэжьагъэу дэгъоу къыдэхъу. Апэрэ IофшIагъэу Кавказ эстрадэм хэзыщагъэр «Хазбулат» зыфиIорэр ары. Орэдым теплъакIэ езытыгъэр мэкъэмэгъэпсэу, АР-м изаслуженнэ артистэу ЛIыбзыу Аслъан. НыбжьыкIитIум язэдэлэжьэныгъэ заублэм, Мыхьамэт орэдкъэIоныр кIасэ зэришIыгъэм Аслъан псынкIэу гу лъитагъ. Ымакъэ къекIущт мэкъэмэ гъэпсыкIэри псынкIэу №11 ПСЫНЭ

79


ХьэщIэщ

фыхихыгъ, къызэкIэлъыкIогъэ илъэсхэм цIыфхэм лъэшэу якIасэ хъугъэ орэдыби тыратхагъ. Пэсэрэ лъэхъанхэм лъэпкъым ыусыгъэ орэдыжъхэм Мыхьамэт мэхьанэ ин афешIы. «Къазый Хьанифэ иорэд», «Си Мур», «Мамрыкъо назэм иорэд», «Си Аминат», «Молэмыкъом иорэд», «Хъариет», «Лъэгъуныгъэм себгъэхьыгъ», «Кубэщычым я Хьанахъожъ», «Дышъэцэ цIыкIу» зыфиIохэрэр, нэмыкIыбэхэри Мыхьамэт непэ къыIохэрэмэ ащыщых. Ахэмэ ащыщхэр къышыпыжьи, пчэгу иным щигъэжъынчыгъэх, икIэрыкIэу цIыфхэм шIу аригъэлъэгъужьыгъэх: ШIухьафтын пщынэр Мыхьамэт лъэшэу егъэлъапIэ, непэ къызнэсыгъэми егъэлажьэ. Ижъырэ мэкъэмэ пчъагъэхэр ащкIэ цIыфыбэм алъегъэIэсы. Пэсэрэ адыгэ пщыналъэхэр зэкIэ Мыхьамэт лъэшэу икIасэх. Пщынэм зэреорэм дакIоу орэдкъэIонри ицIыкIугъом щегъэжьагъэу дэгъоу къыдэхъу. Апэрэ IофшIагъэу Кавказ эстрадэм хэзыщагъэр «Хазбулат» зыфиIорэр ары. Орэдым теплъакIэ езытыгъэр мэкъэмэгъэпсэу, АР-м изаслуженнэ артистэу ЛIыбзыу Аслъан. НыбжьыкIитIум язэдэлэжьэныгъэ заублэм, Мыхьамэт орэдкъэIоныр кIасэ зэришIыгъэм Аслъан псынкIэу гу лъитагъ. Ымакъэ къекIущт мэкъэмэ гъэпсыкIэри псынкIэу фыхихыгъ, къызэкIэлъыкIогъэ илъэсхэм цIыфхэм лъэшэу якIасэ хъугъэ орэдыби тыратхагъ. Пэсэрэ лъэхъанхэм лъэпкъым ыусыгъэ орэдыжъхэм Мыхьамэт мэхьанэ ин афешIы. «Къазый Хьанифэ иорэд», «Си Мур», «Мамрыкъо назэм иорэд», «Си Аминат», «Молэмыкъом иорэд», «Хъариет», «Лъэгъуныгъэм себгъэхьыгъ», «Кубэщычым я Хьанахъожъ», «Дышъэцэ цIыкIу» зыфиIохэрэр, нэмыкIыбэхэри Мыхьамэт непэ къыIохэрэмэ ащыщых. Ахэмэ ащыщхэр къышыпыжьи, пчэгу иным щигъэжъынчыгъэх, икIэрыкIэу цIыфхэм шIу аригъэлъэгъужьыгъэх:

Орэдыжъхэр, мы къэсIуагъэхэр къызнэзыгъэсыжьыгъэхэр сят. Мары орэдыжъхэр зэкIэ ары къысфэзытхыжьыгъэр. Орэдышъохэр сшIэщтыгъэ, гущыIэхэр къасшIэщтыгъэп. Лъэпкъым къыхэкIыгъэ орэд мыхэр, лъэпкъым ыусыгъэх. Непэ фэдэ мафэу орэдыжъэу цIыфым щыгъупшэжьынэу ежьэжьыгъагъэхэр агу къэдгъэкIыжьыгъэх”. НыбжьыкIэм эстрадэм нахь зызщыфигъэзэгъэми пщынэр ренэу игъус. Орэдэу къыIохэрэм япщыналъэхэм янахьыбэр ежьыр ары къезгъаIорэр. Джащ фэдэу мэкъамэм иусыни фэIаз. «Южный ветер», «Гимн черкесов» зыфиIохэрэм яорэдышъохэр Мыхьамэт иех. ГущыIэхэр ыгу зырихькIэ, ахэмэ якIущт мэкъамэр бэрэ пэмылъэу ыпсэ къыщэущы.

Орэдыр бэмэ атхыгъэу усэхэр къысфахьэу мэхъу. КъасIохэрэр сабый орэдэп. Сыдми зыгорэ пшъхьа къыридзагъэу птхыкIэ, ай орэдышъо кIэплъхьана? Орэдым зыгорэ къикIын фае. ЦIыфыныгъэ горэ, лIыгъэ горэ, щыIэныгъэм, щэIагъэм ехьылIагъэу, хъугъагъэ гор. Орэдыр зыгъэорэдрэр мэкъамэр ары. Зэдиштэн фае тIури»,- еIо Мыхьамэт.

80

псыНэ №11


ХьэщIэщ

Мыхьамэт ыгу хэтIысхьэгъэ адыгэ пщынэр игъусэу игъашIэ къырэкIо. Илъэс тIокIрэ тфырэм ехъугъэу лъэпкъ мэкъамэр егъэжъынчы. Ау аужырэ илъэсхэм ыпсэ зыхэлъ адыгэ пщынэри, ащ имэкъами лъэхъаныкIэм «зэригъэсымаджэхэрэм», нысащэхэм адыгэ пщынэр макIэу ащыIу зэрэхъугъэм Мыхьамэт лъэшэу егъэгумэкIы. Орэд къэIоным нахь зептыгъэу, адыгэ пщынэм непэ нахь макIэу къебгъаIо хъугъэу къыпщыхъурэба? - т1уи Мыхьэмэт тызеупч1ым, джэуапэу къытитыгъ:

“Мы илъэс зы-тIу-щым адыгэ пщынэ аIыгъэу зы

джэгу агъэджэгугъэу къэсшIэжьрэп сэ. Нэжъ-Iужъхэми ягуапэпщтын джэгухэр зэрэрекIокIхэрэр. Джэгур ары тыкъызэрашIэщтыгъэр, тызщалъэгъущтыгъэр. Адэ джэгу умыкIожьэу, пщынэ зыщемыожьрэ джэгум укIоншъы, пщынэ пIыгъэу удэуцощтэп ныIа. Джары нахь, пщынэ сытемыIабэу, куп сыхэмыхьэу, е пщынэр сщыгъупшагъэу къызэрашIошIэу щытэп. Пщынэр унэми илъ, чылэми щыI, студиехэми ачIэлъ, слъэгъугъэу сытемыIэбагъэу пщынэ сыблэкIыгъэп, сыблэкIышъущтэп ыкIи. Адыгэ къашъом нахь дахэ щыIа, егъашIэм нахь дахэ щыIагъэп. О уикъашъо о бгъэдэхэн фае, о уиорэд о бгъэдэхэн фае”. Адыгэ пщынэм ымакъэ непэ нахьыбэрэ Iуным сыда ищыкIагъэу ылъытэрэр? Сыд фэдэ Iэзэгъуа филъэгъурэр?

Мыхьамэт непэ бын унэгъо зэкIужь иI. Ишъхьагъусэу Аидэрэ ежьымрэ сабыищ зэдапIу – Рауль, Радмила, Нартшъау. Адыгэ шэнышIухэм адиштэхэу ахэр агъасэх. Тым зэчыеу хэлъыр зэранэсыгъэм уримыгъэджэнджэшэу сабыйхэми адыгэ мэкъамэр якIас. ИадыгагъэкIэ Мыхьамэт утекIонэу щытэп. НэшIошIыгъэр, зышIошIыжьыныр ишэнэп, адыгэ шэнзэхэтыкIэм, намысым игъэлъэпIэн зэкIэмэ апшъэу елъытэ:

Адыгэ щыIэжьэп, адыгэ кIодыжьыгъ зыIохэрэр ары нахь зышIокIодыгъэр, зыхэлъым хэлъ, ар егъашIэм пфэухынэу щытэп. Уадыгэнри боу къины. ГупыкIыныгъэр, гуфэбэныгъэр, гукIэгъур джары сэ къызэрэсшIошIрэмкIэ адыгагъэр. Джар пхэлъын фае уадыгэнэу, уцIыфынэу уфаемэ”. Лъэпкъэу зыщыщыр, унагъоу зыщапIугъэр, тэмашъхьэу къызтехъухьагъэр, къуаджэу къыздэхъухьагъэр, шъолъырэу зыщыпсэурэр Мыхьамэт ыгу илъ зэпыт. Ахэр ыгъэлъапIэхэзэ, пэсэрэ орэдыжъымрэ мэкъамэмрэ тамэ ареты, ипщынэ Iапэхэм ижъырэ лъэпкъ пщыналъэхэр емызэщэу къарегъэIуатэ.

ИщыкIагъэр зыкъэпшIэжьынышъ, о зыкъэухъумэн фае, ай нэмыкI зи ищыкIагъэп. Непэрэ мафэмкIэ адыгэ пщынэм изытет джэгу удэхьами, хъяр удахьэми къэолъэгъу тиIофхэр дэй дэд а лъэныкъомкIэ. КIэдэир кIо кIэлакIэхэми, нахьыжъхэми ялажьэ гори хэлъ. Хабзэр аукъоу, нахь IашIэх хъурэ горэм зыратэу, нахь псынкIэ зэрэхъущтэу, нахь къин зэрамылъэгъущтыр ары джыдэдэм. Апэрэ джэгухэр къыдэмыкIхэу тхьэмафэм, чэщ-чэщитIо агъэджэгоу хъущтыгъэх. Афэдэ щыIэжьэп”. Мыхьамэт ыпсэ зыхэлъ адыгэ мэкъамэмрэ орэдымрэ афэдэу шыхэри икIасэх. Лъэпкъым гъогуонэ кIыхьэ къыдэзыкIугъэ псэушъхьэм нахь дахэрэ Iушрэ щымыIэу елъытэ. ИцIыкIугъом щегъэжьагъэу ахэмэ афэщагъ. Шыхъуным, шыгъачъэхэм апылъ фэIо-фашIэхэм адэшъхьахрэп. Шыгъачъэхэми ренэу ахэлажьэ, текIоныгъэхэри къащехьых.

№11 псыНэ

81


Нып и хабзэмрэ адыгэм и гурыгъухэмрэ

Къармэ Руслъан

82

псыНэ №11


Фащэ

Лъэпкъым сыт щыгъуи игъэпажэу къыдекIуэкIа пасэрей нэщэнэщ ныпыр. ХIХ лIэщIыгъуэм щегъэжьауэ а нэщэнэм и фэеплъ гуэри къызэтемынэн папщIэ зыгуэрхэр я зэфIэкI еблэжакъым. Хэбгъэзыхьмэ, псоми фIыуэ яцIыху шабзэпищымрэ вагъуэ пщыкIутIымрэ зытет адыгэ ныпыр шотланд Дэвид Уркварт и цIэм ирапхыну хэтхэщ

Урысым и хабзэкIэ Къэбэрдейм хуагъэпса ныпым и теплъэр

Апхуэдэу къэзылъытэхэм зэрыжаIэмкIэ, а ныпыр дунейм къытехьащ 1834 гъэм. ГъэщIэгъуэнращи, Уркварт ныпыр Инджылым кърихар пэжу щытмэ, абы тет сурэт теплъэхэм я къежьапIэм ехьэлIауэ зыщIыпIэ дежи зы псалъэ щIыщыжамыIар сыту пIэрэ? Хъунщ, а шотланд лIым езым къигупсысауи дощI шабзэхэмрэ вагъуэхэмрэ. Арауэ щытмэ, гурыIуэгъуэт, абыхэм ятеухуа гуэр тхыдэ тхыгъэхэм бжыгъэншэурэ дащрихьэлIэнт!

ЗыщIыпIи зыри къыщынаIуэркъым. Ауэ щыхъукIи, зытепсэлъыхьын гуэри хамылъагъуэу адыгэ лъэпкъхэм а бэракъыр къадокIуэкI. КъадокIуэкI я лъапIэныгъэу, пщIэ зыхуащIхэм ящыщ зыуэ. Иджы тхыдэм къыхэщыжхэм теухуауэ: 1844 гъэм щытащ нып. Iэтауэ а Iуэхум тепсэлъыхьаи тетхыхьаи щыIэ пэткIэ, пэжращи, лъэпкъым фэилъхьэгъуэ хуэхъуакъым. №11 ПСЫНЭ

83


Абы и щхьэусыгъуэри бзыщIакъым: а ныпым адыгэхэм далъагъуакъым ижь-ижьыж лъандэрэ я гумрэ я псэмрэ къадэгъуэгурыкIуа сыт хуэдэ Iэщэ-фащи. Иужьрей илъэсхэм дунейм къытехьащ лъэпкъым нэхъ пасэрейуэ ихъумэфа дамыгъэм, ныпым теухуа къэхутэныгъэ тхыгъэхэр. Ахэр щыхьэт тохъуэ адыгэхэм ныпым ирату щыта мыхьэнэми, абы хуаIа Iулыджми. ПщIэмрэ щIыхьымрэ я дамыгъэу, лъэпкъым, пщыгъэуэркъыгъэм и палъэу ар къадекIуэкIырт. ГъэщIэгъуэнщ, тхыдэ щIэныгъэлI В.П. Пожидаевым гу зылъыдигъэта Iуэхугъуэр (1928 гъэ). Пщыуэ е уэркъыу къалъытэу Къэбэрдейм щыпсэуахэм адыгэ ныпым хухаха увыпIэр щIэныгъэлIым IупщIу къытхузэIуихащ.

Къэбэрдеипщ Къэнэмэт Мысост къиIуэтэжащ: «Пщы Уэлийм и ныпыр дунейм тетыху зэрихьащ. Къэбэрдейм щызэхэзекIуэн хуей хъуамэ, абы езым и ныпырт здрихьэжьэр»

84

псыНэ №11

Пожидаев итхыжахэр къыхуэзыIуэтар зи ныбжьыр хэкIуэта лIыжь, къэбэрдей уэркъ Къугъуэлъкъуэ Бэчмырзэт: «Урысыдзэм япэувыну адыгэпщыр щышэскIэ, абы иIэтырт и дамыгъэмкIэ гъэщIэрэщIа ныпыр. Пщым езым и щхьэкIэ шызакъуэу, нэгъуэщI къуажэпщхэри щыщIыгъум деж – щхьэж и ныпыр плъыфэхэмкIэ пхузэхэгъэкIырт, дауи, нып къэси зейм и лъэпкъ дамыгъэр хэдыкIат. Апхуэдэу зауэ гъуэгу теувэ гупым я нэхъыжьым и ныпыр адрейхэм инагъкIэ къащхьэщыкIырт, мыр икIи зауэлIхэм плъыркIэ яхъумэрт. Пщыр ныбжькIэ щIалэу иджыри зауэ пIалъэ хуэмыхьэзырмэ, унафэр зэрихьэн хуейт зекIуэхэм, зауэм щыпсыхьа уэркъхэм ящыщ зым – мыбы иIэтыр, дауи, езым и лъэпкъ ныпырт!»


Фащэ

Иужьрей пщы Уэлий Жанхъуэт Кушыку и нып

Уэркъ Къуэжокъуэ Мыхьэмэт жиIащ: «Дамыгъэхэм я пэкIу махуэм ирихьэлIэу, ди адэм зы арщынрэ ныкъуэрэ зи инагъ дарий бзыхьэхуэ плIимэ иIэтырт. Ар и плъыфэкIэ къащхъуэт, плъыжьт, хьэмэрэ нэгъуэщI плъыфэуи щытынкIэ хъунут. Абы и кум зэпэплIимэу дарииху бзыхьэхуэ хадэрт. Абы дыщэ IуданэкIэ лъэпкъ дамыгъэр хэдыкIат, дамыгъэм ихъуреягъкIэ хьэрып хьэрфхэмкIэ къэIуэта Iущыгъэ гуэр щыхадыкIырт, дамыгъащхьэм къитт мазэ ныкъуэмрэ вагъуэмрэ я теплъэр. Сэмэгурабгъу плIэнэпэмкIэ щыхадыкIырт нып Iэщхьэ – IэщIагъэр зей дэрбзэр бзылъхугъэм и цIэр наIуэ зыщI хьэрфхэр. Бзыхьэхуэ нэхъ цIыкIум (дариихум) и плIэнэпэхэм кхъуакIэхэр къыпылэлырт».

ИщхьэкIэ зэрыщыжытIащи, мы къэтхьа щапхъэхэр тхыдэ щIэныгъэлIым зэхуихьэсыжауэ арщ. Мыхэр щыхьэт тохъуэ и мыхьэнэкIи, и лъапIэныгъэкIи ялъытэу ныпыр адыгэхэм пасэ лъандэрэ зэрызэрахьам. Ар хьэгъуэлIыгъуэхэм деж мыхъуу, унэцIэм, лъэпкъым, къуэш зэкъуэтыныгъэм я фащэу иджыпсту къэтIэтыжыныр икъукIэ зи чэзущ. Абы зэрынэхьэсмэ, зи пасэрей къежьапIэрэ зи пщIэкIэ цIэрыIуэ хъуа адыгэ лъэпкъыжьым зэхуихьэса фэеплъ мыкIуэщIхэр дэхуэхыпIэ къиднэныр къезэгъыххэркъым. Лъэпкъым езым и нып зэрихьэным гупсысэ узыншэ щIэлъщ, хабзэ пылъщ. Апхуэдэ лъапIэныгъэхэм щIаущиикI щIэблэм псэрэ цIыхугъэкIэ зиузэщIынущ.

№11 псыНэ

85


хэтхэ я уНэ къаНжэ тес? Лъыхъугуащэ и напщIэр холъэт, и набдзэ къурашэм нэхъри зеIэт: мы кIэнтIорэу «Псынэм» щызиIэ напэкIуэцIым къыхуэкIуэр хэт сымэу пIэрэ? Ахэр ящыщыну сыхуейкъым сыт зэгъэцIыху, сыт егъашэ-къегъашэ, адыгэм я напэр ара зэрыхъужыр жызыIэхэм. Фыгъуэ-ижэм зэщIиIыгъэм дыхьэшх нэпцI зищIыурэ псалъэ дыджи хуэутIыпщкъэ? Е макъ щабэ зищIурэ кIэщIэпIаскIуэр хэт? Ауэ ахэр нэхъ мащIэщ Iуэхум и мыхьэнэр зыхэзыщIэхэм, ди кIэнтIорэщIэм арэзы къыдэхъухэм нэхърэ.

86

псыНэ №11

Сэтэней си тхьэлъанэщ ди куэбжэр едмыгъэжэлIэжакIэ, «Псынэр» лъэпощхьэпо щыхэхуа мазэхэми ди къалэн етхьэкIащ. Лъыхъугуащэ щIиджыкIащ адыгэм яхэлъа хабзэм щыщ: пэж дыдэщ, зэрагъэцIыхурэ щIалэгъуалэри нэхъыжьыIуэхэри унагъуэ гъуэгум трашэу щытащ ныбжьэгъухэмрэ благъэхэмрэ. Апхуэдэ зы теплъэгъуэ, езыр ирихьэлIам хуэдэу, жиIэжащ Лъыхъугуащэ и къуэрылъху Гуащэшыр. Нанэхэм жаIэжар игу къинауэ арат: дыкъыIуахужащ цIыкIухэр а нысащIэ хъуну жыхуэпIар зыщIэс пэшым и бжэ дамэдазэмкIэ дыдагъэплъаIым щауэр къэсри. Дэ дыхуейуэ арат дыщэ пыIэ, фащэ, туплъэ лъагэ иIэм къэтщIэну. Дисэ сыт щыгъуи мэкIий: «Псоми щатIагъэр Барби ещхьщ!» – жиIэу. Сабийм гу зылъитари пэжщ, адыгэм нысэр иджы зэрахуапэр езым я фащэр аракъым, нэхъыбэм ящыгъыр жор зыщIхэм ейрщ. Мис ари Лъыхъугуащэ лъэпкъым къыхухигъэщ упщIэщ: зэдэтIэтын хуейм щыщкъэ? Ауэрэ дыздэуэршэрым, мис, къакIуэхэр къэсащи, щIалэ яхэслъагъуэркъым, лIы жанитIрэ модэкIэ укIытэхыу хъыджэбзитIрэ.


КЪАМЭ I��ПЩЭХУ Мэжид: - Налшык щопсэу, илъэс 60-м щIигъуащ - и щхьэзакъуэщ, бынхэр нэгъуэщI къэрал щопсэу - зыхэпсэукIыни, зэлэжьыни егъуэт - хадэм йолIалIэ, Хэку тхыдэр иджу зытрегъэу, ауэ… - гъащIэм и дахэмкIэ зыдэгуэшэн щхьэгъусэ щощIэ

Хьэчим - илъэс 40 мыхъуар фIэщIалэIуэщ щхьэгъусэу - езыр 70-м щIигъуами, зыми 50 фIэкIа ириткъым - Налшык щопсэу, и быныр щхьэхуэщ - зэманыр лъэпкъ Iуэху дахэм хуегъэлажьэ - къабзагъэ зыбгъэдэлъ цIыхубзыр дахэу ихуэпэнущ, дунеяплъэ къришэкIынущ

ДАРИЙ IЭЩХЬЭХУ Данизэт Маринэт - IэщIагъи, щIэныгъи, лэжьыгъи иIэщ - Налщыч пэгъунэгъуу мэпсэу - и нэкIу хужьым нэмысыр къытощ - и IуэхущIэкIэр благъэм ягъэщIагъуэ - и жаныгъэри, гукъэкIри зылъыс щIалэри унагъуэри ехъулIащ

- хъыджэбз нэфIэгуфIэщ - гъэсэныгъэ зыхэлъ зыщIэхъуэпсым хуэдэщ - Налщыч щопсэу, щолажьэ - и дэлъхум пэплъэурэ дэсащ - адэ-анэм пщIэ хуэзыщI, адыгагъэ зыхэлъ щIалэ щIагъыбзэкIи, хъуэрыбзэкIи дэгушыIэфынущ

Аращ зэкIэ фэзгъэцIыхунур. Сэтэнейри Бэдынокъуэри си тхьэлъанэщи, сэбэп сызэрыхъунум шэч хэлъкъым. ЦIыху щхьэзакъуэм нэхърэ унагъуэу псэухэм я бжыгъэр нэхъыбэ ирехъу! Фи лъагъуныгъэ письмохэри Интернет псалъэри си ПХЪУАНТЭШХУЭМ дэкIуэдыкIыу апхуэдэ щыIэкъым! Лъыхъугуащэ , bzarabza@gmail.com №11 псыНэ

87


Хьэлыуэм и пщэфIыкIэ хъунур Бжьэдыгъу Iэксанэ 88

ПСЫНЭ №11


ПщафIэ

Адыгэхэм я зы дауэдапщи зэфIэкIыркъым хьэлыуэ ямыпщэфIу – ар гуфIэгъуэ е гузэвэгъуэ ирехъу… Хьэлыуэр дауэдапщэхэм епха шхыныгъуэщ, ар сыт щыгъуи куэду япщэфI (цIыху куэдым яIухуэн папщIэ), зыпщэфIхэри цIыху зыбжанэ мэхъу (ар къызыхэкIыр хьэлыуэр зэман кIыхькIэ зэIыщIэн зэрыхуейщ: абы ар зыпщэфI цIыхубзхэр – зи ныбжь хэкIуэтахэри, нэхъ щIалэхэри – нэхъ гъунэгъу зыхуещI, хьэлыуэр ящIыху ахэр Iуэхугъуэ зэмылIэужьыгъуэхэм топсэлъыхь). Хьэлыуэр ижь-ижьыж лъандэрэ (алыдж-къэжэр зауэхэр щекIуэкIа лъэхъэнэхэм къыщыщIэдзауэ – ди эрэм ипэкIэ V лIэщIыгъуэхэм) КъуэкIыпIэ къэралхэм куэду щапщэфI. Хьэлыуэр лIэужьыгъуитIу щыIэщ: дэкIэ щIарэ хьэжыгъэкIэ щIарэ. Адыгэхэм хьэлыуэр хугу хьэжыгъэм къыхащIыкI, Индиемрэ Болгариемрэ ар курпIэм къыхэщIыкIауэ щапщэфI. Хьэлыуэм и фIагъымрэ хэлъ хущхъуэгъуэмрэ ар къызыхэщIыкIам елъытащ. Хугум цIыхум къару къриту, и пкъыр Iэчлъэч ищIу къалъытэ. Иужьрей илъэсхэм куэдрэ зэхыбох хугум къыхэщIыкIа кашэм цIыхум и Iэпкълъэпкъым антибиотикхэр къыхишу. ЩIэныгъэр и лъабжьэу абы щыхьэт техъуэ къэхутэныгъэхэр зэкIэ щымыIэми, хугум къыхэщIыкIа кашэр пшхыну зэрысэбэпыр шэч зыхэмылъыжщ, псом хуэмыдэу ар ирагъэшх хущхъуэ

«ТЭРЧ ХЬЭЛЫУЭР» УПЩЭФIЫН ПАПЩIЭ УЗЫХУЕИНУХЭР: Хугу хьэжыгъэу килограмми 10–12 Сиропыр щхьэхуэу ягъэхьэзыр: Литрэу 0,7 зэрыхуэ абджым хуэдэу 6, псыуэ апхуэдиз дыдэ фошыгъуу зэхакIутэри, псыр Iув хъууэ щIидзэху (уи Iэпэм къыкIэрыпщIэу хъуху) ягъавэ. Щхьэхуэу ягъэткIу тхъу литри 2 (япэ гъэхьэзырыкIэм деж шатэу зы литрэрэ тхъууэ литрэм тIэкIу щIигъурэ халъхьэ), абы, бэлагъкIэ (IэкIи хъунущ) зэIащIэурэ, хугу хьэжыгъэу килограмми 10 хакIутэ, тыкъыр хэмылъу зэхапщэ. МафIэр ешэхауэ, бэлагъкIэ зэIащIэурэ, зы сыхьэткIэ ягъавэ. Хьэлыуэр фIыуэ бгъэжьэн хуейщ, кIэримысхьэн папщIэ и щIэм нэс уеIэбыхыу зэIыпщIэурэ.

Хьэлыуэр къэуат зыщIэлъ шхыныгъуэщ, ар махуэ къэс яшх хабзэкъым.

куэд зрахьэлIа сабийхэм. Хугу пIастэ махуэ къэс пшхыныр сэбэпщ. Хьэлыуэр РР, В2, В6, D витаминхэмкIэ, магний, фосфор, калий, железо микроэлементхэмкIэ (гуузымрэ лышх узымрэ пэщIэтхэр) къулейщ. Хьэлыуэм холестерин зыхэмылъ къэкIыгъэ дагъэу процент 30 хэлъщ, абы и лъэныкъуэкIэ зы IэфIыкIи щыIэкъым хьэлыуэм пэувыну. Апхуэдэуи хьэлыуэм хэлъщ дагъэ зыщIэлъ кислотахэр (линолевая, линоленовая – атеросклерозым пэщIэтхэр). Хьэлыуэр белокхэмкIи къулейщ, абы шхалъэмрэ кIэтIийхэмрэ фIыуэ егъэлажьэ. Хьэлыуэм куэду хэлъщ Е витаминыр (20-23 мг %) – цIыхум бын къыщIэхъуэнымкIэ (псом хуэмыдэу цIыхубзхэм) сэбэп хуэхъур. Къэбэрдей ТIуащIэмрэ Джылэхъстэнеймрэ хьэлыуэр зэтемыхуэу щапщэфI. Джылэхъстэнейм хьэлыуэ щащкIэ шатэ халъхьэрт, ауэ апхуэдэ хьэлыуэр куэдрэ хъума хъуртэкъым. Шатэ хэплъхьэ хъунущ хьэлыуэр мащIэу, унагъуэм пшхыну щыппщэфIым деж. ГуфIэгъуэ Iуэхухэм деж хьэлыуэр Iэнэ хъурейм траубэ хабзэщ, гузэвэгъуэм деж ар сыт хуэдэ Iэнэми траубэ, ромб цIыкIуурэ зэпагъэж, Iэнэм и дзакIэм къыпыкIахэр IэшкIэ ящIыж. Джылэхъстэней щыщ Къуэшыр Аленэ къытхуиIуэтащ тэрч хьэлыуэ зэращIыр, ар езыр и гуащэ Заретэ иригъэсауэ щытащ.

Хьэлыуэм и зы лIэужьыгъуэщ гуэдз хьэжыгъэм къыхащIыкI «къумыкъу хьэлыуэри». Ар зэрапщэфIымкIэ къыддэгуэшащ Ислъэмей жылэм щыщ Нэгъуей Альбинэ, езыр и гуащэ Шурэ иригъэсащ.

«КЪУМЫКЪУ ХЬЭЛЫУЭР» УПЩЭФIЫН ПАПЩIЭ УЗЫХУЕИНУХЭР: тхъууэ 1 литр гуэдз хьэжыгъэу литри 4 фошыгъуу килограмм 1,5 дэ купщIэ гъэщэбауэ Iэгубжьэм (стэчаным) и ныкъуэ Тхъур ягъэткIу, ауэ къагъэкъуалъэркъым. ЗэIащIэурэ хьэжыгъэр хакIутэри, мафIэ ешэхам тету, щIэхщIэхыурэ зэIащIэурэ, сыхьэтиткIэ ягъажьэ. МафIэм къытрахыжри, фошыгъумрэ дэмрэ занщIэу хакIутэ (апхуэдэуи хэплъхьэ хъунущ чыщмыщ). Хьэлыуэр Iэнэм траубэри зэблагъэж е IэшкIэ ящI. №11 псыНэ

89


зи хэкур зи гъэрыпIэ

90

псыНэ №11


№11 ПСЫНЭ

91


92

ПСЫНЭ №11


Psyna magazine no. 11, 2013