__MAIN_TEXT__

Page 1


Ψυχολογία-Τέχνη

art. ψυχο_Αρχιτεκτονική project σε εξέλιξη Νέα πεδία συνομιλίας του ψυχισμού μέσα από την τέχνη, μέσα από τον εσωτερικό-εξωτερικό καλλιτέχνη/θεραπευτή, στον κοινό τόπο, αυτόν τον τόπο της δημιουργίας. Η αίσθηση του εαυτού στο "περιέχειν" της καλλιτεχνικής πράξης.

*πρακτικά 26-29 ΜαΪου 2016 χώρος διεξαγωγής Lab΄Αttoir


ΤΡΑΠΕΖΑ ΔΙΑΛΟΓΟΥ

Πρόλογος/μετά-παραγωγή Δωροθέα Κοντελετζίδου ψυχο_Αρχιτεκτονική Περί σώματος _εαυτού Έλενα Τονικίδη Εικόνα και λέξη ως δομικά στοιχεία της συγκρότησης του εαυτικού χώρου- ψυχο_Αρχιτεκτονική Φώτης Καγγελάρης Η ψυχαναλυτική ερμηνεία ως σώμα εν τω γενάσθαι Κώστας Γεμενετζής In-Between-Ness Βασιλική Ρούσσου Η ψυχαναλυτική κλινική και το αόρατο σώμα Γιάννης Μήτρου

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑ / ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΕΙΣ

Ομφαλός _μνήμη άκλιτη

Έλενα Τονικίδη Προσέγγιση στον μύθο της τέχνης -Μύθος “σκοτεινός” Μύθος “φωτεινός” Δημήτρης Αληθεινός Από μέρα σε μέρα_Άτιτλο Γιώργος Τσακίρης Αργώ αλλά μαθαίνω Άρις Γεωργίου Γραφή_αφή: το κειμενικό σώμα_ η ποίηση και η επιτέλεση Βασίλης Αμανατίδης Ογδόντα αντί “οδόντος” Ελένη Θεοφυλάκτου Body-Mapping | Self Νιόβη Σταυροπούλου Embontimend Έλενα Τονικίδη, Στέλλα Κολυβοπούλου Performance| όχημα υποστήριξης της ψυχικής θεραπείας Γιάννης Μήτρου


στη σκέψη της ζωγραφικής –των προοπτικών του

Καλώς ήρθατε

Μπρουνελέσκι και του Αλμπερτί και των θεωρητικών λύσεων που δόθηκαν μέχρι τις αρχές του 20αιώνα.

Θα αναφερθώ αμιγώς στην Ιστορία της Τέχνης. Το βιωματικό δεν αφορά την Ιστορία της Τέχνης παρά, ίσως, ως

διακοπές μέχρι την κατάληξη της οριστικής αδυναμίας

ένα επιμέρους βιογραφικό αλλά όχι ως ιστορικό στοιχείο. Ο τρόπος που προσεγγίζουμε, προσεγγίζω την Ιστορία της Τέχνης, όταν ερευνούμε μια περίοδο, δηλαδή, η αναζήτηση ενός ασφαλούς

κριτηρίου

ή

μια

σειρά

ασφαλών

Μπορούμε, πλέον, να πούμε ό,τι δεν υπάρχουν ιστορικές

κριτηρίων,

αναζητείται σε εξωτερικά κριτήρια της καλλιτεχνικής εργασίας.

τους (βλ. Μαλέβιτς, Ροτσένκο). Από της Αλμπερτιανή προοπτική ‘εγκατάσταση’ της εικόνας σε πυραμίδα μέχρι την εγκατάσταση του ίδιου του αντικειμένου από τον Μπρουνελέσκι (Βαπτιστήριο της Φλωρεντίας, είσοδος της Santa del Flore) η εικόνα,

Έχω,

λοιπόν,

οδηγηθεί,

ό,τι

ο

κατεξοχήν

άξονας

των

καλλιτεχνικών συστημάτων και θεωριών ορίζεται κάθε φορά από τα εκάστοτε προβλήματα της απεικόνισης με το αντικείμενο, με τους τρόπους συγκρότησης της εικόνας του αντικειμένου κατά την απεικόνιση αλλά και με τις σχέσεις όλων αυτών των στοιχείων,

δηλαδή,

με

τα

προοπτικά,

κυριολεκτικά

και

μεταφορικά, προβλήματα και με τους τρόπους μέσω των οποίων αυτές οι σχέσεις οργανώνονται στις καλλιτεχνικές εργασίες. Ουσιαστικά, για μένα, η έναρξη των σύγχρονων προβλημάτων ορίζεται από τη θεωρητική αντιπαράθεση των δύο προοπτικών απόψεων, μέσα του 15ου αιώνα, που άσκησαν σημαντική επιρροή

μέσω της αντανάκλασής της, η Τέχνη εξέλιξε το σύστημα αυτό που το συναντούμε στις αρχές του 20ου αιώνα ως πρωτοπορία. Το θεώρημα του Μπρουνελέσκι το συναντούμε, αρχικά στις αντι-προοπτικές των κυβιστικών επικολήσεων (αντι-μετωπιαία, αντι-αλμπερτιανή). Μ’αυτόν τον τρόπο ο κυβισμός, ο σουπρεματισμός διαμέσου του Ταραμπουκίν και των καλλιτεχνών της εποχής, άνοιξαν το δρόμο προς το αντικείμενο, προς εκείνη,

δηλαδή,

καλλιτεχνική

συμπεριφορά

που

συνίσταται στη μεταφορά του βλέμματος. Στις σύγχρονές καλλιτεχνικές συμπεριφορές είναι το ίδιο το αντικείμενο που συνιστά, που υποδεικνύει τις δομές


των τρόπων παρουσίασης του αλλά και της ενεργούς

κάποιου άλλου, στην εξάλειψη της παραδοσιακής

συμμετοχής του, χωρίς την αντανάκλασή του.

διάκρισης μεταξύ παραγωγής και κατανάλωσης, μεταξύ

Οι συνθήκες, λοιπόν, ως προς τις οποίες τα

δημιουργίας

καλλιτεχνικά έργα θα αναγνωριστούν ό,τι συμμετείχαν

αντικειμένου (προκατασκευασμένου) και πρωτότυπου

στην κλίμακα από το αντικείμενο προς την εικόνα και

έργου. Οι έννοιες της πρωτοτυπίας, δηλαδή, το να

το αντίστροφο και το αντίστροφο καθώς και η

παράγει κάποιος μη βασιζόμενος σε προϋπάρχοντα

μετατόπιση προς τον κόσμο είναι που αφορούν την

πρότυπα

Ιστορία της Τέχνης και της θεωρίας.

κάποιος

και

αντιγραφής,

μεταξύ

έτοιμου

και της δημιουργίας, δηλαδή, να φτιάχνει κάτι

από

το

τίποτα,

γίνονται

ασαφείς,

Τα τελευταία τριάντα χρόνια βρισκόμαστε σε μια

ξεθωριάζουν και χάνονται μέσα σ’ένα πολιτιστικό

σχέση με το έργο τέχνης το οποίο δεν είναι, πλέον, το

σύστημα, ευνοώντας, μ’αυτόν τον τρόπο, ένα είδος μετά-

σημείο απόληξης αλλά μια απλή στιγμή σε μια

παραγωγής της τέχνης.

ατελείωτη αλυσίδα συνεισφορών. Βρισκόμαστε σε μια νέα μορφή κουλτούρας, μιας κουλτούρας χρήσης όπου το έργο τέχνης λειτουργεί σαν προσωρινός τερματικός

Αυτή η ευνοούμενη μετά-παραγωγή, φυσικά, ανασύρει

σταθμός, σαν μια αφήγηση που επεκτείνει και

και κάποια αδιέξοδα που έχουμε αρχίσει να ιχνηλατούμε.

επανερμηνεύει άλλες, προγενέστερες αφηγήσεις. Ένα

Αδιέξοδα ως προς το έργο τέχνης ή το καταναλωτικό

είδος μετα-παραγωγής έργων τέχνης -κυρίως μετά το

προϊόν; Η Ιστορία θα δείξει.

1990-,

προκύπτει,

διαμέσου

της

ερμηνείας,

αναπαραγωγής και επανέκθεσης έργων που έχουν

Δρ. Δωροθέα Κοντελετζίδου

παράγει άλλοι, προγενέστεροι καλλιτέχνες ή άλλα

ιστορικός/θεωρητικός της τέχνης

διαθέσιμα πολιτιστικά προϊόντα. Ένα είδος χαοτικός πολιτισμός

μιας

παγκοσμιοποιημένης

κουλτούρας

συμβάλλει, μέσω της ένθεσης ενός έργου στο έργο


ψυχο_Αρχιτεκτονική Περί σώματος _εαυτού

Χρησιμοποιώντας εικαστικά στοιχεία/εργαλεία, και το ανθρώπινο σώμα ως βασική κινητήρια δύναμη η πρόταση/ project

Το εγχείρημα του project: art. ψυχο_Αρχιτεκτονική

απουσία/παρουσία του έρωτα [συμβολικού] πίσω από την

ως ζητούμενο έχει (με την παρούσα τράπεζα διαλόγου και τα εργαστήρια που λαμβάνουν και θα λάβουν χώρα τις επόμενες μέρες)

την

εικαστική προσέγγιση όλων [ζωγραφική-κίνηση,

γραφή-λογοτεχνία -μουσική] και να

αποτελέσει την συνομιλία,

τον στοχασμό , ένα είδος επικοινωνίας ανάμεσα στην πρωτογενή και τη δευτερογενή διεργασία, τις τρεις φάσεις της διαδικασίας του περιέχειν: προβολή, αφομοίωση, ενδοβολή (projection, digestion, ασυνείδητα

re-introjection), μέσα

από

την

οι

οποίες επιτέλεση

πραγματοποιούνται της

θα δημιουργεί αφήγηση και θα θίγει την

καλλιτεχνικής

δημιουργίας. 1

επιφάνεια του συνειδητού

στην ζωγραφική και στην

κίνηση. Ο καλλιτέχνης συμμετέχων - [ομάδα] θα επιχειρεί να κοινωνήσει τον “αληθινό εαυτό” (την εσωτερική διαδικασία της γραφής) κουβαλώντας το σώμα του με το προστατευτικό κέλυφος του, αυτήν την μεμβράνη, ως όργανο που περιορίζει και θα καταφέρει ένα

πρωτόλειο

“έργο” [πέρα από τους Ακαδημαϊκούς κανόνες της Τέχνης] δημιουργώντας τον ‘ενδιάμεσο χώρο. Αυτός ο ‘ενδιάμεσος χώρος’ μεταξύ του εαυτού και του Άλλου θα αποτυπωθεί από τον καλλιτέχνη/συμμετέχων- [ομάδα]

μεταξύ του

εαυτού του και του έργου του. Εκεί θα συμβολίσει τον 1

δημιουργό και το έργο του ,το ‘εσωτερικό αντικείμενο’ του, [τον πρώτο του έρωτα και την ταύτιση με τη μητέρα καθώς και την πρώτη του επαφή με τον θάνατο-αποχωρισμό από τη μητέρα] Ταυτόχρονα το ασυνείδητο εσωτερικό του “σώμα”, θα γίνεται τρισδιάστατο με την βουβή έκφραση, την επικοινωνία του σώματος που “ομιλεί” αποτυπώνοντας

Waller D., Πρόσφατες εξελίξεις σε ομάδες Art Therapy,  Carlton N. R., Ego Functions in Art Therapy: Utilizing Ego Strengths And Weaknesses In   Treatment,   Implied   ego   functioning   perspectives   in   art   therapy treatment,   Thesis   Presented   to   the   Faculty   of   the   Graduate   School Hahnemann University, In Partial Fulfillment of the Requirements of the Degree Master of Arts, May 1996

το να σπάει, να αποσυνδέεται, να λιώνει, να βυθίζεται, να ανεβάζει θερμοκρασία, να εκρήγνυται.


Το σώμα [εσωτερικό/εξωτερικό, ασυνείδητο/συνειδητό]

Όταν ο καλλιτέχνης -[ ομάδα ] παύει ως δημιουργός να

θα δημιουργήσει το “έργο”

είναι

στο “δίδυμο του έρωτα _ενόρμηση ζωής_ και

συλλογικής δημιουργίας, γίνεται το περιέχον, το προβλητικό

θανάτου”

υλικό,

από το μέρος του δημιουργού ως μέρος των

εξερευνάται, στο “εδώ και τώρα” και τότε η εργασία θα

“εσωτερικών αντικειμένων”.

είναι έτοιμη να συνεχιστεί με τον καλλιτέχνη, σε σχέση με

στην η

υπηρεσία

της

εικόνα/εργασία

ατομικότητας θα

αλλά

αναγνωρίζεται

και

μιας θα

την προηγούμενη καλλιτεχνική του δουλειά. Η συνειδητή γραφή του καλλιτέχνη που μιλά δυνατά στη νόηση του, που επηρεάζει από κάθε άποψη την ανθρώπινη σκέψη θα αποτελέσουν στην

ασυνείδητη πράξη και

ανάγνωση

μια

της

δημιουργίας,

άλλη

ανθρώπινη

επικοινωνία κυρίως σημειολογική και αυτός ο συμβολισμός θα αποτελεί μορφή λόγου, μέσα από την εικόνα του έργων που θα παραχθούν. Χρησιμοποιώντας την έννοια του περιέχειν (Bion W. R. 1962), είναι σαν να προβάλλεται υλικό και να δίνει ορισμένη μορφή στο καλλιτεχνικό αποτέλεσμα. “Body image”,εργαστήρια εικαστικής ψυχοθεραπείας (art-therapy) Ψυχολογία-Τέχνη, 2007

Όταν το προβλητικό υλικό μπορεί να φανεί στο νόημα μιας δομής, συμβολίζοντας έτσι εσωτερικούς μηχανισμούς, τότε


μπορεί να ενδοβάλλεται ξανά, να αναγνωρίζεται και να γίνεται αποδεκτό ως μέρος του εαυτού. Οι πιθανοί εαυτοί λοιπόν θα αναγνωριστούν ως μέρος της Συνολικής Αυτοαντίληψης. βασίζονται

στις

Οι

αντιλήψεις

πιθανοί του

εαυτοί

ατόμου

για

Περί εαυτού

που

Η σπουδαιότητα της ανθρώπινης υπόστασης, η αντίληψη που

τις

φέρουμε για τον εαυτό μας, η αίσθηση του εαυτού, έχει

δυνατότητες του αλλά και οι πιθανοί εαυτοί θα

καλλιτεχνικές,

συμπεριλαμβάνουν τόσο τον ιδανικό αυτόν εαυτό, που

ψυχολογικές και κοινωνικές προεκτάσεις. Μέσα στην πορεία

ήλπιζαν να έχουν, όσο και τον εαυτό που φοβούνται ή

του χρόνου η όμορφη/αποδεκτή/ εξιδανικευμένη σχέση

προτιμούν να αγνοούν. Έτσι θα μπορούσαμε να πούμε

σώμα-εαυτός έχει αποκτήσει την εικόνα ενός οικοδομήματος

ότι αυτή η ζωγραφική γλώσσα/ πραγματικότητα, θα

αίγλης. Παρά το ότι ο ιδανικός εαυτός είναι μια ουτοπία, η

γίνει πλέον “η πραγματικότητα” και θα αποτελεί έναν

διερεύνησή του, θα έχει πάντα μια εξέχουσα θέση στην

άλλο εκ νέου χώρο.

ανθρώπινη ιστορία.

Ο καλλιτέχνης/δημιουργός

φιλοσοφικές,

ανατομικές,

λειτουργικές,

ξαναφέρνει την ισορροπία

και η εκ μέρους του

Η αίσθηση του εαυτού είναι το νόημα που δίνει κάποιος στον

χαρακτηριστική

προσέγγιση

της

εαυτό του, είναι το θεμελιώδες πλαίσιο αναφοράς του ατόμου.

πραγματικότητας, με τα ειδικά χαρακτηριστικά του και

Η αίσθηση του εαυτού σχετίζεται με το πώς το άτομο κρίνει ή

τους ζωγραφικούς “μανιερισμούς”, θα δείχνουν απλά ένα

διακρίνει τον εαυτό του από τους άλλους. Είναι η ταυτότητα

άλλο, καινούριο, τρόπο προσέγγισης της πραγματικότητας

του. Ο σχηματισμός της αίσθησης του εαυτού ξεκινάει νωρίς

και παράλληλα, την αγωνία για την ενδεχόμενη απώλειά

στη ζωή και επηρεάζει τόσο τις ενδοπροσωπικές όσο και τις

της.

διαπροσωπικές εμπειρίες.

ζωγραφική

αυτής

Ο “άλλος” καλλιτέχνης, θα βρει το δικό του κανάλι για

Η αίσθηση του εαυτού είναι ένα δυναμικό και σταθερό στοιχείο

να εκφραστεί και αυτό το κανάλι είναι το καινούριο

της προσωπικότητας. Αυτός είναι και ο λόγος που η αλλαγή

στοιχείο

στην αυτό-αντίληψη, είναι δύσκολη αλλά ταυτοχρόνως δυνατή

που

προστίθεται

στο

χώρο

της

τέχνης,

προσφέροντας μια ευρύτερη γνώση και αντίληψη της όλης πραγματικότητας.

να επιτευχθεί.


Η αίσθηση του εαυτού είναι μια αφηρημένη έννοια που

για τον σχηματισμό μια ισχυρής, λειτουργικής αίσθησης του

έχει οριστεί με διάφορους τρόπους. Η πιο κοντινή

εαυτού. 2

έννοια είναι η αυτό-αντίληψη. Οι Rosenberg και

Ποια είναι η αίσθηση εαυτού-αυτό-αντίληψη στην τέχνη,

LeMone προσδιόρισαν την αυτό-αντίληψη με το τι δεν

στους εκπροσώπους της μέσα από το έργο τους;

είναι. Η αυτοαντίληψη ενός ατόμου, δεν είναι η ίδια με

Δεκάδες χιλιάδες χρόνια πριν, προτού εισαχθεί η λέξη τέχνη

αυτό που βλέπουν οι άλλοι. Ένα άτομο ξέρει τον εαυτό

στο σύστημα οποιασδήποτε κουλτούρας, υπήρχε η ανθρώπινη

του, με έναν τρόπο που κανείς άλλος

δεν μπορεί να

ανάγκη για δημιουργική έκφραση, πέραν αυτού που

ξέρει ποτέ. Η LeMone προσδιορίζει την αυτό-εκτίμηση

απαιτούσαν για την αποπεράτωση των ωφελιμιστικών

και

καθηκόντων.

την

εικόνα

του

σώματος

(παρουσία,

όψη

υποκειμένου) σαν δυο όρους που συνδέονται στενά με

Αυτό που τώρα ονομάζουμε τέχνη, η κατασκευή των

την αυτοαντίληψη.

γεγονότων ή των αντικειμένων της ενατένισης, διαμέσου της πράξης της φαντασίας, που εμφανίζεται ή εκτελείται σε ειδικά

Η αυτοαντίληψη καθορίζεται από την αξία που της δίνει η κρίση

περιβάλλοντα, ήταν τότε απλά μια πτυχή της καθημερινής

του ατόμου και η εικόνα του σώματος καθορίζεται από την

ζωής. Η ετερότητά της σημαδεύτηκε από την απόσπασή της,

άποψη του ατόμου για το σώμα του. Οι πιθανοί εαυτοί

από τις εγκόσμιες πτυχές της καθημερινής ζωής.

αναγνωρίζονται ως μέρος της συνολικής αυτοαντίληψης. Οι πιθανοί εαυτοί βασίζονται στις αντιλήψεις του ατόμου για τις

Ο στολισμός του σώματος των ανθρώπων με ουλές, τατουάζ

δυνατότητες τους.

και κοσμήματα, η ζωγραφική των σπηλαίων, η χορογραφία

Η σύσταση μιας ισχυρής αίσθησης του εαυτού είναι σημαντική,

των πέτρινων μονόλιθων, οι ψαλμωδίες, τα μασκαρέματα, ο

επειδή ρυθμίζει το πώς το άτομο ανταποκρίνεται στον υπόλοιπο

χορός και η αφήγηση ιστοριών σε μια ημέρα γιορτής ή σε μια

κόσμο.

συνηθισμένη συνάθροιση, όλα έδειχναν την έννοια της διττής

Μια υγιής, αδιάλειπτη ανάπτυξη που ενισχύεται από τις

φύσης της ανθρώπινης ζωής και αποτύπωσης αυτής της

θετικές αλληλεπιδράσεις με τους άλλους, είναι απαραίτητη

εικόνας, εαυτού-αυτό-αντίληψης της κοινότητας. Glaister J. A.,LeMone P., Analysis of human phenomenon:  Self­ concept, Nursing Diagnosis, 3(1991)

2


Ήταν το ανθρώπινο σώμα που αποτελούσε και κάποια και

Αυτή όμως η εσωτερική-υπερβατική φύση του σκοπού της

κάποια άλλη μορφή ύπαρξης, ένα ζώο ή μια θεότητα, ένα

τέχνης στον άνθρωπο συνδέεται με την αυτοαντίληψη, ως

πνεύμα ή ένα μέρος της φύσης. Ήταν σαν με το να είναι

την ψυχική διεργασία που προσδιορίζει το υγιές πλαίσιο

κάποιος άνθρωπος, να έχει το δικαίωμα ή την υποχρέωση

αναφοράς του ατόμου.

να υπερβεί τα ανθρώπινα όρια του σώματος και του νου και να θεσπίσει ένα δράμα με υπεράνθρωπες διαστάσεις.

Έλενα Τονικίδη ψυχολόγος, εικαστικός/art-therapist

Το έργο τέχνης -σε όλες τις εκδοχές του: εικαστικά, μουσική, χορός, λογοτεχνία- συνήθως καλείται να είναι ένα προϊόν σκόπιμης ενέργειας και η σκοπιμότητα του είναι αυτή που δεν συμπίπτει αναγκαστικά με τον εσωτερικόασυνείδητο σκοπό του δημιουργού του, αλλά, εμπεριέχεται στην ουσία του (Hegel μεταφ.2000). Κι αυτό, επειδή συνήθως το έργο είναι προς χρήση και καθυπόταξη, προς κατανάλωση-αποδοχή, η ύπαρξή του έργου κινείται μεν με ελευθερία που ο δημιουργός του διατηρεί για το προϊόν της τέχνης του, αλλά όχι στην περιοχή της αναγκαιότητας που έχει η εσωτερικήυπερβατική φύση της τέχνης.


Εικόνα και λέξη ως δομικά στοιχεία της συγκρότησης του εαυτικού χώρου- ψυχο_Αρχιτεκτονική Τι είναι μια εικόνα;

σημαίνει είμαι ερωτευμένος με την εικόνα μου έτσι

Αν το σκεφτούμε λίγο, θα δούμε ότι η εικόνα είναι

όπως μου την αποδίδει ο άλλος ως καθρέφτης.

πάντα ένα υποκατάστατο της πραγματικότητας.

Στο φαινόμενο της ψύχωσης, η πραγματικότητα

Εικόνα είναι αυτό που λείπει.

υποκαθίσταται

Όσον αφορά τις εσωτερικές-ψυχολογικές εικόνες αρκεί

βασισμένη σε εικόνες που επινοεί το άτομο και οι

να σκεφτούμε ότι οι σκέψεις που κάνουμε σχετικά με το παρελθόν ή το μέλλον είναι εικόνες που υποκαθιστούν την απούσα πραγματικότητα. καταστάσεις όπως ο έρωτας, η τρέλα, η θρησκεία, η τέχνη στηρίζονται σε αυτή τη διαδικασία. Και βέβαια η να

μία

νεοπραγματικότητα

οποίες δομούν τον παραληρητικό του κόσμο. Αλλά, και στην κατάθλιψη το ίδιο συμβαίνει: μέσα στην κατάθλιψη κάποιος δεν κινδυνεύει να χάσει ότι

Αλλά, και βασικά ανθρώπινα συναισθήματα και

φωτογραφία. Αρκεί

από

σκεφτούμε

τη

σχέση

της

φωτογραφίας με τη μνήμη.

έχει ήδη χάσει στη πραγματικότητα και που το υποκαθιστά με σκέψεις- εικόνες. Αν σκεφτούμε τα όνειρα μας θα διαπιστώσουμε ότι πρόκειται για εικόνες που υποκαθιστούν καταστάσεις που

δεν

είναι

δυνατόν

να

ζήσουμε

στην

Πχ. στον έρωτα- και όχι μόνο, σε κάθε σχέση- το

πραγματικότητα. Σαν κι’ αυτές που λέει η Ιοκάστη

ζητούμενο είναι να βρω στον άλλο αυτό που νομίζω ότι

στον Οιδίποδα ότι ζουν κάθε βράδυ οι άνθρωποι στον

είμαι, ή να βρω στον άλλο αυτό που θα ήθελα να είμαι, ή

ύπνο τους.Η ίδια η φωτογραφία είναι, κατ’ αρχήν,

αυτό που ήμουν κάποτε και δεν είμαι πια. Δηλαδή, ο

υποκατάστατο πραγματικότητας

άλλος γίνεται ένας καθρέφτης στο οποίο αναζητώ την

Και ας μην ξεχνάμε ότι ο Θεός φτιάχνει τον άνθρωπο κατ’

ιδανική εικόνα του εαυτού μου, αυτό που λείπει. Ο άλλος

εικόνα του, δηλαδή, πραγματικό ως εικόνα

μου αποδίδει αυτό που του ζητώ. Είμαι ερωτευμένος


Η εικόνα είναι, λοιπόν, ένα υποκατάστατο της πραγματικότητας.

Βλέπουμε αυτό που μπορούμε να δούμε,

Αλλά, και ένα ισοδύναμο της πραγματικότητας όπως το βλέπουμε

που μας

επιτρέπεται να δούμε.

να συμβαίνει με το σινεμά, τη φαντασίωση, την τηλεόραση, το

Και οφείλουμε να τονίσουμε εδώ, ότι η όραση, η οπτική

πορνό. Ο Husserl αναφέρει χαρακτηριστικά ότι, το φαντασιακό

αντίληψη είναι ένας τρόπος να σταματά το βλέμμα σε

αντιμετωπίζεται από τη συνείδηση ως αντικείμενο εξίσου

αυτό που βλέπουμε για να μην δούμε πέραν αυτού. Η

αντικειμενικό με το αντικείμενο της αντικειμενικότητας.

όραση δομείται ως άμυνα: βλέπουμε για να μην δούμε. Η γοητεία της τέχνης έγκειται στην υπόσχεση να δούμε πέραν

Το ίδιο ισχύει και για τις εικόνες που σχηματίζουμε για την

της συνθήκης.

εξωτερική πραγματικότητα; Αυτό που βλέπουμε ως εικόνα στη φύση

ή

το

αγαπημένο

μας

πρόσωπο

υποκαθιστά

μια

πραγματικότητα; Κι αν ναι, ποιά είναι αυτή η πραγματικότητα, τελικά; Ναι, πράγματι, το ίδιο συμβαίνει κι εδώ. Αρκεί να σκεφτούμε, ότι αυτό που βλέπουμε, ας πούμε το δικό μας πρόσωπο στον καθρέφτη, μας δείχνει μια διαφορετική εικόνα ανάλογα με τη δική μας διάθεση. Ή το πώς η μεταβολή του συναισθήματος

Τι είναι ένα Βλέμμα; Το Βλέμμα είναι ταυτόχρονα η είσοδος του κόσμου μέσα μας και η έξοδος του εσωτερικού μας κόσμου στον κόσμο. Θα το αποδίδαμε με την έκφραση βλέπομαι σε αυτό που βλέπω. Αν το σκεφτούμε λίγο, θα δούμε ότι είναι ο προσωπικός μας τρόπος να νοηματοδοτήσουμε τα πράγματα.

μεταμορφώνει ένα πρόσωπο αγαπητό σε αποκρουστικό. Ή τις

Μια εικόνα, λοιπόν, ουσιαστικά η αντίληψη του κόσμου,

απαντήσεις στο Rorschach. Ή την άποψη μας για τα πράγματα

εσωτερικού και εξωτερικού δεν παράγεται τυχαία αλλά στη

ανάλογα με την ηλικία μας.

βάση του νοήματος που δίνουμε στα πράγματα (στα σημεία)

Μπορούμε, λοιπόν, να πούμε και για την αντίληψη της

εμείς. Αυτό μας κάνει να πούμε ότι πραγματικότητα ίσον

«αντικειμενικής» πραγματικότητας, ότι πρόκειται για μια εικόνα

νόημα. Ο άνθρωπος είναι στο έλεος του νοήματος (του

που φτιάχνουμε, ένα υποκατάστατο μιας πραγματικότητας που

σημαίνοντος)

μας διαφεύγει.

ανεξάρτητες της συνείδησης του, μέσω της γλώσσας.

το

οποίο

προκύπτει

από

διαδικασίες


Εδώ, θα πρέπει να προσθέσουμε, ότι η εικόνα

ως

είναι ένας εικονικός λόγος. Η ίδια η σελίδα που

υποκατάστατο πραγματικότητας συμπίπτει με το «πως» θα είναι,

διαβάζετε τώρα είναι μια εικόνα ενός κείμενου σαν τα

δηλαδή, εξαρτάται από το νόημα που θα της αποδώσουμε εμείς.

ιερογλυφικά ή τα κινεζικά. Η εικόνα καθοδηγείται από το λόγο, καταβυθίζεται στον λόγο για να υπάρξει ως λόγος

Τι είναι το νόημα και πώς «φτιάχνεται»;

εικόνας. Η εικόνα για να υπάρξει οφείλει να μιλάει, να

Κατ’ αρχήν να πούμε ότι τα δομικά συστατικά από τα οποία

έχει κάτι να πει. Η λεζάντα ενός πίνακα ζωγραφικής

«φτιάχνεται» μια εικόνα προέρχονται πάντοτε από τη σχέση

αποσκοπεί σ’ αυτό ακριβώς: να μας μεταφράσει το λόγο

επιθυμίας/φόβου που θα μπορούσαμε ν’ αναπαραστήσουμε με

της εικόνας σε λέξεις. Ο Derrida φτάνει στο σημείο να

τον αλγόριθμο: ε/φ.

πει ότι η ιστορία των εικόνων είναι ιστορία των κειμένων. Ο δε Τisseron αποκαλεί την εικόνα «οπτικό

Ο τύπος αυτός δεν είναι ποτέ τόσο ξεκάθαρος. Συχνά,

λόγο». Ο Deleuze αποκαλεί τις εικόνες «λεκτοσημεία»

στοιχεία του παρονομαστή υπεισέρχονται στον αριθμητή και

των

το

«νοοσημεία».

αντίστροφο

με

αποτέλεσμα

κάποιες

φορές,

να

οποίων

οι

εσωτερικές

σχέσεις

συγκροτούν

δημιουργείται μια περίεργη, αστεία ή τραγική κατάσταση.

Η εικόνα είναι, λοιπόν, μια «σιωπηρά φθογγόμενη

Πώς, π.χ. ενώ θέλουμε να έχουμε μια σχέση με τα τάδε

αφήγηση»Υπενθυμίζω, εδώ, την κοινή ετυμολογική

χαρακτηριστικά, «πέφτουμε» συστηματικά στο αντίθετο;

καταγωγή της εικόνας και της λέξης από την σανσκριτική

Αυτό μας κάνει να πούμε ότι, μια εικόνα βάσει των δομικών

ρίζα

της στοιχείων έχει πάντα κάτι να πει. Δηλαδή, μια εικόνα έχει

«αποφαίνεσθαι» που σημαίνει ότι κάτι λέγεται αλλά

νόημα επειδή βρίσκεται μέσα στο Λόγο, καθοδηγείται από το

ταυτόχρονα κάτι φαίνεται.

«bha»

και

εξ

αυτού

την

ελληνική

λέξη

Λόγο, είναι Λόγος η ίδια, μια μη- λεκτική έκφραση αλλά, εντός του Λόγου. Μια

εικόνα είναι ένα κείμενο.Αυτό

Αλλά, αυτό που λέμε λέξη τι είναι;

σημαίνει ότι, εικόνα είναι η εικονοποιημένη επιθυμία του

Αν η εικόνα είναι υποκατάστατο της πραγματικότητας

ατόμου ή ο φόβος του. Η εικόνα, λοιπόν, εμπεριέχει πάντα

και ταυτόχρονα είναι λόγος αυτό σημαίνει ότι ο λόγος,

ένα νόημα, αλλά το νόημα αυτό σημαίνει λόγος, είναι λέξεις,

κατ’ αρχήν, η ίδια η λέξη είναι υποκατάστατο


πραγματικότητας

σαν

την

εικόνα.

Ας

το

δούμε

επικοινωνήσουμε, οι οποίες μας δίνουν την εντύπωση της

αναλυτικότερα με μερικά παραδείγματα.

«αντικειμενικής» πραγματικότητας.

Η ψήφος μας, το όνομα μας, η υπογραφή, η έκφραση «σου

Η εικόνα, λοιπόν, δεν εμπεριέχει απλώς ένα νόημα, είναι

δίνω το λόγο μου» ή «στο λόγο της τιμής μου» μας

νόημα. Χωρίς το νόημα δεν βλέπουμε όπως π.χ. συμβαίνει σ’

εκπροσωπούν, υποκαθιστούν την παρουσία μας όπως και οι

ένα τυφλό όταν αποκτήσει όραση, σ’ ένα σχιζοφρενή ο

εκφράσεις «εν ονόματι του νόμου» ή «για τ’ όνομα του

οποίος συχνά αδυνατεί να δει το πρόσωπο του στον

Θεού». Μια ευχή, μια προσευχή, μια λιτανεία για να βρέξει,

καθρέφτη, γεγονός που σύμφωνα με τις λαϊκές παραδόσεις

το «άμπρα κατάμπρα» το «χτύπα ξύλο» είναι εκφράσεις που

συμβαίνει και σ’ ένα βρικόλακα. Η ίδια η καθημερινότητα

αποσκοπούν είτε στο να επέλθει μία πραγματικότητα

μας λέει ότι, στο τέλος της μέρας έχουμε ξεχάσει τα χιλιάδες

(απούσα) ή να αποτραπεί μία πραγματικότητα. Οι λέξεις,

πρόσωπα που έχουμε δει επειδή, ακριβώς, δεν είχαν

ουσιαστικά, εκπροσωπούν «πράγματα» εν τη απουσία τους,

σημασία.

ως ισοδύναμες πραγματικότητας. Ας θυμηθούμε ότι, ο Θεός

Όσον αφορά το νόημα της εικόνας που είναι δομημένη από

δημιουργεί τον κόσμο μιλώντας: «και είπε…» και ο Χριστός

τα υλικά που είπαμε δεν μπορεί να είναι άλλο από το νόημα

όταν τον ρωτούν «τις ει;» απαντά: «εν αρχή ότι και λαλώ

που αποδίδει κάποιος στην εικόνα που κατασκευάζει συν την

υμίν» (είμαι ότι σας λέω)

επιβολή του βλέμματος των κυρίαρχων σημαινόντων, της

Ο Wittgenstein τόνιζε ότι ο κόσμος σταματά εκεί που

επαφής με τους θεσμούς-εάν υπάρχει.

σταματούν οι λέξεις.

Άρα, το νόημα είναι η ίδια η δυνατότητα του

Θα λέγαμε, λοιπόν, ότι δεν μιλάμε για να επικοινωνήσουμε,

ανθρώπου να φτιάχνει τον κόσμο του και που προέρχεται

αλλά για να συντάξουμε μία πραγματικότητα μέσα μας την

από το νόημα που έχει η εικόνα του εαυτού του γι’ αυτόν

οποία αν θέλουμε θα κοινοποιήσουμε.

τον ίδιο.

Αυτό μας κάνει, κατ’ αρχήν, να πούμε ότι το νόημα είναι τελείως

υποκειμενικό

«αντικειμενικές»-συμβατικές

παρότι λέξεις

χρησιμοποιούμε αν

θέλουμε

να

Η εικόνα του εαυτού του; Ναι, ο κόσμος ως παράσταση και ως επιθυμία, ως νόημα, οι σχέσεις μας, η σχέση με τον εαυτό μας, ο χρόνος, ο έρωτας, ο θάνατος δεν θα υπήρχαν αν δεν υπήρχε ένα πρωτογενές


νόημα του εαυτού μας που υπαγορεύει μέσω του βλέμματος μας

σώματος μέσα στο λόγο και από την απώλεια του σώματος

το νόημα των πραγμάτων.

της μητέρας (ας πούμε, ένας ευνουχισμός από αυτό το σώμα)

Αυτό το πρωταρχικό νόημα φτιάχνεται, συν τοις άλλοις, μέσω του «σταδίου του καθρέφτη»

έναντι μιας νοσταλγίας υπό μορφή επιθυμίας αλλά στον

όπου το παιδί -από 6 έως 18

κόσμο της γλώσσας, του σημαίνοντος ,τώρα, πια, της

μηνών- αρχίζει να διαμορφώνει την αίσθηση του εαυτού του, την

σύμβασης. Παραμένει, όμως, πάντα ένα κενό που τείνουμε

υπαρκτότητα του σώματός του και κατ’ επέκταση του φύλου του

να καλύψουμε με επιθυμίες και εικόνες. Θα λέγαμε ότι,

και της ταυτότητάς τ,ου γενικότερα, βάση της εικόνας του στον

οφείλει να λείπει το πρωί η εικόνα μας στον καθρέφτη για

καθρέφτη ή ενός υποκατάστατου.

την

δούμε.

Το

φαντασιακό,

τόπος

ενδιάμεσος

του

Μα, αν η εικόνα είναι υποκατάστατο της πραγματικότητας,

«πράγματος» και του νοήματος επινοεί το «πως» της

όπως είπαμε, τότε, αυτό σημαίνει ότι η αίσθηση του εαυτού μας,

παροχέτευσης του «πράγματος» σ’ ένα ενδεχόμενο σημαίνον

βασίζεται σε κάτι μη πραγματικό. Κι έτσι είναι.

εν τη απουσία του σημαίνοντος.

Ο άνθρωπος, λοιπόν, παγιδεύεται σε κάτι μη πραγματικό

Θα λέγαμε ότι, το σύνολο της ζωής του ανθρώπου

-στην εικόνα του- για να φτιάξει την πραγματικότητα του εαυτού

αναλώνεται στο να βρει τον τρόπο να καλύψει αυτή την

του, την αντίληψη του σώματός του. Το πως είναι ή μάλλον το

έλλειψη, να αισθανθεί πλήρης, ολόκληρος, ακέραιος, αν

πως νομίζει ότι είναι σε συνάρτηση μ’ ένα βλέμμα που τον

θέλετε, αθάνατος.

κοιτάζει ενόσω το κοιτάζει, που το κοιτάζει ενόσω κοιτάζεται στον καθρέφτη. Βρίσκεται πια μέσα στις εικόνες, κατά συνέπεια,

Να βρει τρόπο να επανασυνδεθεί με την αρχική του

μέσα στο λόγο ως υποκείμενο του σημαίνοντος. Το βλέμμα της

επιθυμία- απομακρυνόμενος από την αρχική του επιθυμία,

mOther, του Άλλου, νοηματοδοτεί την σχέση μας με τον κόσμο,

εντός της γλώσσας. Αν ο άνθρωπος φοβάται τον θάνατο είναι

με εμάς, νοηματοδοτεί το «πως» του βλέμματος μας

επειδή αισθάνεται τρωτός λόγω της έλλειψης. Πασχίζει, λοιπόν, αγωνιά, να δει την εικόνα του μέσα στους

Αυτό έχει διάφορες σημαντικές συνέπειες, κυρίως όμως την

συμβολικούς καθρέφτες που θα του αποδώσουν την εικόνα

αίσθηση της έλλειψης, (του κενού) ότι κάτι λείπει, που

του όπως θα την ήθελε να είναι: πλήρης.Οι συμβολικοί

προκύπτει από την απώλεια του οργανικού σώματος έναντι ενός

καθρέφτες μπορεί να είναι ο έρωτας, η σχέση με τον Άλλον


και με τον άλλον, με το Θεό, με το έργο μας, με την τέχνη, με τα

Κάτι

ακόμα:

Η

τέχνη,

ως

συμβολικός

παιδιά μας…

υπαγορεύεται από μια ιδιαιτερότητα.

καθρέφτης

Οι επιθυμίες που παράγουμε δεν είναι τίποτε άλλο παρά

Μέσα στην τέχνη υπεισέρχεται εκείνο το τμήμα του

συμβολικοί καθρέφτες που τους παρακαλούμε ή μας εξοργίζουν,

ψυχισμού, του «πράγματος», που δεν μπόρεσε να εισαχθεί

να μας αποδώσουν την πληρότητα της εικόνας του εαυτού μας.

μέσα στις τρέχουσες λέξεις και τις εικόνες, που δεν μπόρεσε

Να, λοιπόν, πως η έλλειψη παράγει νόημα αφού παράγοντας

να μπει μέσα στο νόημα, στο Σημαίνον. Το υπόλοιπο του

επιθυμίες που απαιτούν χρόνο για να μας αποδώσουν την εικόνα

«πράγματος» που έμεινε εκτός νοήματος μορφοποιείται

του εαυτού μας όπως την έχουμε φαντασιώσει, προχωράμε μέσα

μέσα στην τέχνη ως ένα άλλο νόημα.

στο χρόνο, δηλαδή ζούμε. Οι επιθυμίες μας τραβούν από τη μύτη

Έχοντας ομόαιμη καταγωγή με την τρέλα, έλεγε ο Foucault,

ακόμα κι αν δεν (επιθυμούμε)

επιθυμούμε. Τώρα, το αν οι

κάνοντας τις λέξεις να ηχούν παράξενα και τις εικόνες ν’

επιθυμίες μας ενώ μας κάνουν και ζούμε μας οδηγούν

αποσπώνται από το όνειρο, η τέχνη μας θυμίζει ότι, η

ταυτόχρονα στο σημείο που θέλουμε ν’ αποφύγουμε, στο τελικό

«φυσιολογικότητα» δεν είναι η φύση του ανθρώπου αλλά η

σημείο, αυτό είναι μια άλλη συζήτηση.

άμυνα έναντι της φύσης του που είναι τρέλα.

Έτσι, το ίδιο νόημα της ζωής είναι το σύνολο των επιθυμιών (και των ματαιώσεων) για τη διάσχιση του χρόνου. Η απάντηση του «ποιός είμαι;» ως επακόλουθο του «σταδίου του καθρέφτη» θα συνοδεύει τη φαντασίωση

για τον εαυτό μας σε όλη τη

Δρ. Φώτης Καγγελάρης Διδάκτωρ Ψυχοπαθολογίας Univ. de Paris, Συγγραφέας

διάρκεια της ζωής μας. Εδώ, θα πρέπει να τονίσουμε ότι η κατάσταση «επιδεινώνεται» γιατί παρότι, ο άνθρωπος θέλει να αισθανθεί πλήρης και ολόκληρος, η σχέση του με την πραγματικότητα είναι μια σχέση

Βιβλιογραφία (ενδεικτική) Καγγελάρης, Φ. Το βλέμμα και το είναι στην ψύχωση, Εκδόσεις Άγκυρα, Αθήνα, 2015.

με την απώλεια. Το ίδιο το γεγονός της ζωής είναι μια διαρκής

Lacan, J. Ecrits, Seuil, Paris,1966.

εκπαίδευση στους αποχαιρετισμούς.

Φρόυντ, Ζ. Εισαγωγή στην ψυχανάλυση, Επίκουρος, Αθήνα, 1996


"Η ερμηνεία ως σώμα εν τω γεννάσθαι"

Το βιοσωμα των παιδιών δεν τελειώνει στα ακροδάχτυλα

Το 1965 ο Martin Heidegger, σε ένα σεμινάριο στη Ζυρίχη, κάνει

τους αλλά εκεί που το βότσαλο χτύπα το νερό, εκεί που οι

μια σύντομη αναφορά στο σόμα. Εκεί μιλά για την διαφορά του

κυματισμοί από την πρόσκρουση στο νερό χάνονται. Τα

σώματος ως φυσικού σώματος, το οποίο τελειώνει στην

παιδιά, πετώντας βότσαλα στο νερό, εμπειρώνται ακριβώς

επιδερμίδα, από το ζωντανό σώμα, για το οποίο οι Γερμανοί

αυτό το μαγευτικό, ότι το σώμα τους δεν τελειώνει στην

έχουν μια ιδιαίτερη λέξη, Leib. Στους Αρχαίους ονομάζεται

επιδερμίδα τους. Γι' αυτό, μαγεμένα, παίζουν αυτό το

Δέμας. Ας το αποκαλέσουμε 'βιοσωμα'. Ποια είναι τώρα τα όρια

παιχνίδι εμμονικά.

του βιοσωματος; Heidegger:

Τώρα ζωντανεύουν παράξενα οι παρακάτω στίχοι του

Κάθομαι εδώ στο τραπέζι και καταλαμβάνω τον χώρο που

Γιώργου Σεφέρη από το "Σαντορίνη":

περιβάλλεται από την επιδερμίδα μου. Όμως τότε δεν γίνεται

άφησε τα χέρια σου αν μπορείς, να ταξιδέψουν

λόγος για το εδώ, που είμαι, αλλά μόνο για την θέση αυτού του

εδώ στην κόχη του καιρού με το καράβι

φυσικού σώματος σ’ αυτό το σημείο. [...] Δείχνοντας με το

που άγγιξε τον ορίζοντα. (...)

δάχτυλο στο παράθυρο εκεί πέρα, δεν τελειώνω στις άκρες των

άφησε τα χέρια σου αν μπορείς, να ταξιδέψουν

δακτύλων. Που είναι λοιπόν τα όρια του βιοσωματος; [...] Τα

και βούλιαξε.

όρια του βιοσωματος είναι ο ορίζοντας [...] στον οποίο διαμένω. Γι’ αυτό και τα όρια του βιοσωματος μεταβάλλονται συνεχώς με

Το ποίημα αναφέρεται στην Νέκυια, στο καράβι του

την μεταβολή της εμβέλειας της διαμονής μου.

Οδυσσέα που φτάνει στον Κάτω Κόσμο. Τα χέρια,

Όταν λοιπόν δείχνω στο παράθυρο, το βιοσωμα μου εκτείνεται,

δηλαδή το βιοσωμα, καλούνται να ταξιδέψουν,

πέρα από τις άκρες των δακτύλων μου, μέχρις εκεί.

δηλαδή να φτάσουν, μέχρις εκεί, μέχρι τον τόπο των

παράδειγμα: βότσαλο στη θάλασσα

Αλλο

πεθαμένων. Η φωνή. Όπως το σώμα μου εκτείνεται, ταξιδεύοντας με το καράβι, η ακολουθώντας το βότσαλο στην τροχιά του, έτσι συμβαίνει και με την


φωνή μου, που τανύζει το σώμα μου, το βιοσωμα, μέχρις

Η ακόμα, μεταξύ άλλων: - Η φωνή του Α άγγιξε την

αυτόν στον οποίο αποτείνομαι.

πλάτη μου. - Άγγιξε το αυτί μου και πέταξε πέρα. -

Ο Ιάπωνας σκηνοθέτης του θεάτρου Toshiharu

Γλίστρησε πάνω στην πλάτη μου. - Τώρα η φωνή του

Takeuchi ανέπτυξε μια άσκηση γι' αυτό στο οποίο έγκειται

Α με χτύπησε δυνατά.

κάθε συνομιλία, ότι αποτείνεται κάποιος σε κάποιον. Σ' αυτήν την άσκηση στέκονται δυο άνθρωποι αντικριστά. Ο Α αποτείνεται τον Β με μια σύντομη φράση, π.χ. "Πάμε

Κι εκείνοι που συμμετέχουν στην άσκηση ως

στην καφετέρια;", η: "Σήμερα είσαι στις ομορφιές σου."

παρατηρητές, παρατηρούν πως σιγά-σιγα μπορούν να

Κατόπιν ο Β του γυρίζει την πλάτη, και ο Α αποτείνεται

βλέπουν τα ίχνη της φωνής. Αυτά πολλές φορές

στην πλάτη του Β. Όταν ο Β νοιώσει πως ο Α πράγματι

διαγράφουν

του αποτείνεται, γυρίζει και απαντά. Στην αρχή πολλοί δεν

Διασπώνται σε διάφορες κατευθύνσεις. Πετυχαίνουν

παρατηρούν τίποτα ιδιαίτερο, απλώς γυρίζουν και

τον στόχο και πετούν πέρα, προς τα έξω.3

απαντούν. Ο δάσκαλος, τους προτείνει ν’ ακούσουν τον Α να τους αποτείνεται ακόμα μια φορά και να προσέξουν καλά, εάν πράγματι ο Α τους αποτείνεται. Και τότε σιγάσιγά οι μαθητευόμενοι δείχνουν απορημένοι και δηλώνουν διάφορα, όπως:- Μοιάζει σαν ο Α να μην αποτείνεται σ' εμένα αλλά σε κάποιον δίπλα μου. - Ο Α αποτάθηκε σε κάποιον που βρίσκεται δυο-τρία βήματα πίσω μου. - Ο Α αποτάθηκε σε κάποιον πάνω και πέρα απ' το κεφάλι μου. Η φωνή του Α δεν φτάνει μέχρι εμένα. - Μου φάνηκε πως ο Α μου αποτάθηκε, μα δεν είμαι τελείως σίγουρος.

3

μια

καμπύλη

και

πέφτουν

κάτω.


Ας επιχειρήσουμε τώρα ν' αναγνωρίσουμε το έτσι εννοούμενο βιοσωμα, εδώ και τώρα. Σας μιλώ, όμως μιλώ στο μικρόφωνο. Το σώμα μου εκτείνεται έως το μηχάνημα που έχω μπροστά μου. Τώρα αφήνω το μικρόφωνο. Με την φωνή μου, που τώρα μόνο ακούτε πραγματικά, το σώμα μου εκτείνεται έως εσάς. Το βιοσωμα μου έχει τα

τ’ όνομα Ossip έρχεται κατά σένα, του μιλάς

όρια του σ' εσάς. Ορίζεται από εσάς. Με το άκουσμα σας,

για ο,τι ήδη γνωρίζει, σου το παίρνει, με χέρια,

που δέχεται την φωνή μου, το σώμα σας εκτείνεται έως

του λύνεις από τον ώμο το μπράτσο, το δεξί, τ’

εμένα. Το βιοσωμα σας έχει τα όρια του σ' εμένα. Ορίζεται

αριστερό,

από εμένα.

κολλάς τα δικά σου στη θέση τους, με χέρια, με δάχτυλα, με γραμμές, - ο,τι αποσπάστηκε δένει και πάλι -

Έτσι το βιοσωμα μου δεν είναι ποτέ δικό μου, με την

να, τα 'χεις, να παρ’ τα, να, τα 'χεις και τα δυο,

έννοια που θεωρώ δικό μου το φυσικό μου σώμα. Όταν

τ’ όνομα, τ’ όνομα, το χέρι, το χέρι,

μιλάμε ο ένας στον άλλο, όταν ακούμε ο ένας τον άλλο,

να, παρ’ τα ενέχυρο,

είμαστε ένα σώμα, διαχεόμαστε σε ένα σώμα. Σ' ένα

το παίρνει κι αυτό, κι έχεις

ποίημα ο Paul Celan αναφέρεται στον Ρώσο ποιητή Ossip

πάλι ο,τι ήταν δικό σου, ο,τι ήταν δικό του

Mandelstamm: Ο Heidegger δεν φτάνει μέχρις εδώ. Εδώ φτάνει ο Merleau-Ponty, και μάλιστα 20 χρόνια πριν,

Ichiro Yamaguchi, "Ki als leibhaftige Vernunft"


στο του "Φαινομενολογία της αντίληψης"4 :Είναι σαν η

να επιστρέψουμε στον πηγαίο μας "εαυτό" […], να

πρόθεση του άλλου ανθρώπου να κατοικούσε το σώμα

απεκδυθούμε

μου, και το δικό μου το δικό του.

παγιωμένων σχημάτων και προτύπων που εγκλείουν

Υπνωτισμένοι από τον κυρίαρχο τρόπο αίσθησης και

την σκέψη, την αίσθηση και την βούληση μας σε

σκέψης, αγνοούμε τέτοια πράγματα. Εκπεφρασμένες

τυποποιημένα

εμπειρίες τους υπάρχουν, συνεχίζει ο Merleau-Ponty,

Καλούμαστε να επιστρέψουμε στο πλέον θεμελιακό

άπαξ

και

δια

παντός

φαινομενικά

εκείνων

αιώνια

των

πλαίσια.

επίπεδο, όπου ο άνθρωπος είναι απλώς άνθρωπος η

στο παιδί που μαθαίνει να μιλά, η στον συγγραφέα που

πλέον μόνο υιός του ανθρώπου, τίποτα λιγότερο και

λέει και σκέφτεται κάτι για πρώτη φορά, τελικά σε όλους

τίποτα περισσότερο· όπου είναι ολότελα έκθετος,

που μεταμορφώνουν ένα ορισμένο είδος σιωπής σε

άσκεπος, γδυτός, με άδεια χέρια, ανυπόδητος, όμως

ομιλία. … Η οπτική μας του ανθρώπου παραμένει

επίσης όπου μπορεί και ν' ανοίξει το ενδότατο της

επιφανειακή όσο παραλείπουμε να πάμε πίσω σ' εκείνη

καρδιάς του απερίφραστα.6

την προέλευση, όσο παραλείπουμε να βρούμε, κάτω από την φλυαρία των λέξεων, την αρχέγονη σιωπή, και όσο

Μια λέξη που γεννιέται από την σιωπή, δεν είναι

δεν περιγράφουμε την πράξη που σπάζει αυτήν την

απλά λέξη. Ο Merleau-Ponty την αποκαλεί geste, που,

σιωπή.5

όπως και το αγγλικό gesture, δεν είναι μόνο

Το

αρχέγονο

σώμα.

Μας

ενδιαφέρει

διότι

χειρονομία αλλά αφορά την εκφραστικότητα όλου του

η

σώματος, αφορά το παλλόμενο βιοσωμα. Η λέξη που

ψυχαναλυτική συνομιλία κορυφώνεται ακριβώς στις ώρες

γεννιέται από την σιωπή, γράφει ο Merleau-Ponty,

που ευτυχεί η επάνοδος σε μια τέτοια "πρώτη φορά". Όπως στο παιδί και στον συγγραφέα. Για το συμβάν της

είναι geste, και το νόημα της ο κόσμος.

πρώτης φοράς μιλά και ο Ιάπωνας νοητής Keiji

Τι θα πει "το νόημα της ο κόσμος"; Ο Σεφέρης δίνει

Nishitani:Αυτό το αίτημα είναι σαν τομή, διότι μας καλεί

μια απάντηση όταν μιλά για το έργο του ποιητή ως αγώνα[...] για να βρει εκείνη την φωνή που

4

Phenomenologie de la perception

6

214

Keiji Nishitani, Vorbereitende Bemerkungen, στο: Japan und Heidegger, Sigmaringen 1989

5


ταυτίζεται

[...]

με

τα

πράγματα

που

θέλει

να

κανόνες

και

νόμοι.

Είναι

η

κατάσταση

του

δημιουργήσει, η, αν θέλουμε, που δημιουργεί τα

Πελοποννησιακού Πολέμου, όμως όχι στην οπτική

πράγματα ονομάζοντάς τα. Το ακραίο όριο όπου τείνει ο

των γεγονότων του, αλλά στην ακουστική της σιωπής

ποιητής είναι να μπορέσει να πει "γενηθήτω φως " και να

του, σιωπής που κυοφορεί τὰ δέοντα. Η ερμηνεία

γίνει φως.

μεταφράζει αυτήν την σιωπή και η μετάφραση της

Δηλαδή, ο Merleau-Ponty συνεχίζει,

είναι ένας λόγος της πρώτης φοράς. Γι' αυτό και οι ποιητές, λέει ο Πλάτωνας,

(...) όταν παίρνουμε υπόψη το συγκινησιακό περιεχόμενο των λέξεων, αυτό που προηγουμένως αποκαλέσαμε την

ἑρμηνῆς εἰσιν τῶν θεῶν8

'σωματική

Μεταφράζουν σε λόγο μιαν άλλη σιωπή.

τους

σημαντικότατη

εκφραστικότητα',

που

είναι

στην ποίηση, για παράδειγμα, θα

Ο ψυχαναλυτής, όπως το βλέπω, είναι ἑρμηνεύς:

μπορούσε να φανεί ότι οι λέξεις, τα φωνήεντα και τα

διερμηνέας, αν θέλετε, όχι των λόγων του πελάτη του,

φωνήματα είναι τόσο πολλοί τρόποι να 'τραγουδιέται' ο

αυτοί μεταφράζονται μόνο σε τετριμμένη γλώσσα

κόσμος (...)7 Στους Αρχαίους

μοντέλων, αλλά της σιωπηλής άλω, της σιγαλής αύρας ἑρμηνεύω

πει: μεταφράζω,

τους. Κατά τούτο συγγενεύει με το μικρο παιδί που

ιδιαίτερα από μια ξένη γλώσσα. Όμως η ξένη γλώσσα δεν

πρωτοαρθρώνει τις λέξεις, με τον πολιτικό που

είναι μόνο η γλώσσα που μιλάνε άλλοι λαοί. Ξένη γλώσσα

ερμηνεύει

είναι κι αυτή, προπάντων αυτή, της αρχέγονης σιωπής από

αφουγκράζεται τις σιωπές στον αέρα. Εδώ ο

την οποία κάτι λέγεται για πρώτη φορά. Έτσι ο Περικλής,

ψυχαναλυτής μιλά όχι με το κεφάλι μόνο, ούτε με την

γράφει ο Θουκυδίδης, μιλά για τον εαυτό του ως έναν

καρδιά μόνο, και όχι βέβαια με το στόμα του μόνο.

άντρα ο οποίος είναι σε θέση γνῶναί τε τὰ δέοντα καὶ

Μιλά με όλο το σώμα του, καλύτερα, μιλά το σώμα

ἑρμηνεῦσαι ταῦτα να γνωρίζει τα δέοντα και να τα

του όλο. Κι αυτό είναι ένα ζήτημα που, όσο γνωρίζω,

ερμηνεύει. Εδώ τὰ δέοντα δεν είναι κάποιοι γραπτοί

η ψυχολογία και η ψυχανάλυση αγνοούν. Διότι αυτές

7

θα

8

217 / FR 108

Ιων 534 ε

τὰ

δέοντα,

με

τον

ποιητή

που


είναι εγκλωβισμένες στην γνωστική διχοτομία ψυχής και σώματος

και

δεν

υποψιάζονται

καν

εκείνο

που

αναφέρθηκε ως το βιοσωμα. Το γνωρίζουν, όχι ως γνώση αλλά ως εμπειρία οι ποιητές. Σεφέρης:Κατά βάθος, ο ποιητής έχει ένα θέμα: το ζωντανό σώμα του.9 Και ο Celan σε μια επιστολή: Μόνο αληθινά χέρια γράφουν αληθινά ποιήματα. Δεν βλέπω καμία βασική διαφορά μεταξύ χειραψίας και ποιήματος.10 Ακούστε κι αυτό από τον Peter Handke: Σήκωσα το χέρι να χαιρετίσω το πουλί στον θάμνο, κι ένιωσα την μορφή του χαιρετούμενου στην παλάμη μου. η Elisabeth Fogler, ηθοποιός, στη διάρκεια μιας παράστασης Στο έργο του Ingmar Bergman "Persona" :

παθαίνει αφωνία, που συνεχίζει τους επόμενους τρεις μήνες, εισάγεται σε μια ψυχιατρική κλινική και η διευθύντρια την αναθέτει σε μια νεαρή νοσηλεύτρια,την Alma. Στέλνει και τις δυο στο εξοχικό της. Προς το τέλος της διαμονής τους εκεί, η Alma μιλά στην Fogler.

9

5 Νοεμβρη 1946. Μερες, Ε΄. Ικαρος, 1977 10

Στον Hans Bender, 1960


Αναφέρεται στον μικρο της γιο. Εδώ η Alma ερμηνεύει την Fogler: Δεν εξηγεί, δεν απαντά στα γιατί και στα πως

Δεν μπορείς.

της αφωνίας της. Μεταφράζει την σιωπή της αφωνίας της

Είσαι ψυχρή και αδιάφορη

σε λόγο:

Κι αυτό σε κοιτάει

Μα το βάσανο δεν είχε τελειώσει Το αγόρι κυριεύτηκε από μια κατακλυσμική και ανείπωτη αγάπη για τη μητέρα του Αντιστάθηκες απελπισμένα γιατί ένοιωθες ότι δεν μπορούσες να του την επιστρέψεις Προσπαθείς ξανά και ξανά … ... αλλά οι συναντήσεις μαζί του είναι σκληρές κι αδέξιες

Σε αγαπά κι είναι μαλακό κι εσύ θέλεις να το χτυπήσεις που δεν σ' αφήνει σε ησυχία. Σκέφτεσαι πως είναι αποκρουστικό, με τα παχιά χείλη του και το άσχημο σώμα του και με τα υγρά και παρακλητικά του ματιά. Σκέφτεσαι πως είναι αποκρουστικό,


βλέμμα του είναι στραμμένο προς εμένα η όχι. Με βλέπει και η όψη του, σαν μαγικό ραβδί, με αγγίζει και κατευθείαν με αδειάζει και με ρυθμοποιεί σε Förster.

Είμαι

όπως

ένα

δέντρο

που

στην

κορμοστασιά του βοούν οι κυρίαρχοι άνεμοι, οι "σημάντορες άνεμοι" λέει ο Ελύτης, της περιοχής,η όπως, οδηγώντας το αυτοκίνητο, γίνομαι μέρος του, και του δρόμου. Γνωρίζω με τον κύριο Förster εδώ και 40 χρόνια και είμαι οδηγός πάνω από 50 χρόνια, όμως εδώ η οικειότητα δεν σημαίνει τίποτα. και φοβάσαι.11

Το ίδιο ισχύει για τα πάντα και τους πάντες, όπως για την άγνωστη κυρία που κάθεται απέναντι μου.

Στα τελευταία λόγια Alma και Fogler γίνονται ενα

Όταν η μητέρα αποκαλεί το παιδί της "σπλάχνο μου", "τζιέρι

πρόσωπο. Η μια κατοικεί, θυμόμαστε τον Merleau-Ponty,

μου", ο ένας σύντροφος τον άλλο "καρδιά μου", όταν η

το σώμα της άλλης. Νοιώθει, θυμόμαστε τον Peter

αθλητική ομάδα, μαζι με τους οπαδούς της, είναι "μια

Handke, την μορφή της προσφωνούμενης στο πρόσωπο

γροθιά", η στρατιωτική δύναμη "σώμα στρατού", αυτές οι

της.

εκφράσεις

πρέπει

να

εννοηθούν

κυριολεκτικά:

με

πάμπολλους τρόπους ο εαυτός εκτείνεται σε άλλους εαυτούς, Σε μια παλιότερη ομιλία στην Βιέννη γράφω για έναν

απορροφάται σε άλλους εαυτούς. Πρόσφατα ένας άντρας

παριστάμενο συνάδελφο και φίλο μου:

μιλούσε για ένα περιστατικό όπου, είπε, φερόταν όπως

Ο κύριος Förster. Τον βλέπω. Η φράση 'Τον βλέπω'

ακριβώς η μητέρα του. "Είναι σαν η μητέρα σας να ζούσε

σημαίνει συγχρόνως 'με βλέπει', άσχετα με το αν το

και να δρούσε δια σώματος σας", του είπα.

11

Βλ. και Ποιο ειναι το υποκειμενο της ψυχιατρικηςψυχοθεραπευτικης συνεδριας;

Από εδώ μπορούμε να εννοήσουμε το φαινόμενο το οποίο ο Freud ορίζει ως "μεταβίβαση".


Η λέξη δεν ονομάζει το φαινόμενο αλλά μια εξήγηση του με βάση κυρίαρχα δόγματα και μοντέλα της ψυχολογίας. Μιλά για συναισθήματα, π.χ. προς τον πατέρα, που μεταβιβάζονται στον ψυχαναλυτή. Κάτι τέτοιο ποτέ δεν το αναγνωρίζουμε ως εμπειρία μας γιατί τα συναισθήματα δεν είναι όπως τα πακέτα που μεταφέρονται με το Amazon. Αν την ώρα της λεγόμενης "μεταβίβασης" ζητούσα από τον πελάτη μου να ζωγραφίσει το πρόσωπο στο οποίο αποτείνεται, κι αν αυτός είχε το κατάλληλο αισθητήριο, τότε θα προέκυπτε μια μορφή παρόμοια με εκείνη όπου τα πρόσωπα της Vogler και της Alma συντήκονται: μια μορφή με χαρακτηριστικά τόσο δικά μου όσο και του πάτερα του. Όταν συμβαίνει μια ερμηνεία όπως αυτή που εδώ αναφέρθηκε, σε ανύποπτο χρόνο και τόπο, σε μια ώρα της "πρώτης φοράς" όπου, συνοψίζω, ένα είδος σιωπής μεταμορφώνεται σε ομιλία και τραγουδιέται ο κόσμος, η φωνή φτάνει στον άλλο σαν χάδι, τα σώματα γεννιούνται από την αρχή, φτάνουν να κατοικούν το ένα το άλλο. Πως να τη μαθω ετουτη τη θρησκεια; Κώστας Γεμενετζής ψυχιάτρος, ψυχαναλυτής


In- Between- Ness Η σκέψη για το παρακάτω κείμενο ενείχε απο την αρχή μέσα της, την

ιδέα

της

διαπραγμάτευσης,

του

προβληματισμού,

της

Η τερηδόνα ΙΙΙ

διερώτησης και όχι μιας δεδομένης θέασης σχετικά με το σώμα.

Φύγε

Το σώμα μας σε αυτό που θα ακολουθήσει αποκτά ΚΑΙ άλλες

Το κορμί σου είναι πολύ υπαρχτό

ερμηνείες. Το δέρμα που το καλύπτει, εδώ θα οριστεί ως η

Τούτη η μουσική που γλιστράει απ’ τα χέρια σου

επιφάνεια διαπραγμάτευσης -Εκεί- που «συναντιέται» πάνω του ο

κι ανακατεύεται με τη θερμή σου ανάσα

εξωτερικός και ο εσωτερικός κόσμος.

Μου αρκεί να γεύομαι της απουσίας σου την αίσθηση

Ο συλλογισμός ξεκινά μέσα από την αισθητική εμπειρία που

μου αρκεί να γεύομαι του ιδεατού σου κόσμου

διαμεσολαβεί κατά την διάρκεια της θέασης, της επαφή του

την αφή

σώματος μας με ένα έργο τέχνης. Θα δούμε πιο προσεκτικά πως

Μου αρκεί να γεύομαι την αέναη προσδοκία

ενεργοποιεί τις σκηνές αναπαράστασης του εσωτερικού κόσμου στο

Νικος-Αλεξης Ασλανογλου.

επίπεδο “επιφάνεια σώματος” και πως μέσα απο την ματιά και την σκέψη διανοητών και εικαστικών, το εκτείνει ή το ενώνει με το “σώμα” που υπάρχει έξω από το φυσικό σώμα, πως καταργούνται

Είναι μια ¨γλώσσα΄΄λέει ο καθηγητής στο royal academy of

με άλλα λόγια τα όρια του εγώ και του μη εγώ.

arts κ εδώ θα μάθουμε πως δουλεύει αυτή η «γλώσσα».

Ποιό

είναι

το

σημείο

που

συνεγγράφονται,

συνυπάρχουν,

συναρμόζουν το μέσα με το έξω εκεί που συναπαντάται απρόσμενα,

-

απροσδόκητα κάθε έξω με κάθε μέσα.

η αισθητική εμπειρία είναι προ-σχηματισμένη στην δημιουργία ενός έργου τέχνης; Και πως εκφράζεται μέσω του σώματος;

-

Υπάρχει

μια

φυσική,

εν-ενσωματωμένη

γλώσσα που εκφράζεται ή ο καλλιτέχνης


-

προβλέπει την αντίδραση του θεατή ως μέρος της

Body without Organs, όρο που ο Ντελεζ δανείστηκε απο τον

δημιουργίας του; (η έννοια του αμφίδρομου)

Αρτώ και ορίζει τo σπάσιμο των ορίων μεταξύ υποκειμένου-

Τι υπάρχει σε αυτό το κενό και που συμβαίνει η

αντικειμένου, την συντριβή της οντολογικής

διεπαφή της συνάντησης;

κουρτίνας μεταξύ των πραγμάτων και της ύπαρξης, όπως λέει

σιδερένιας

ο Guattari. Τα γεγονότα στο ενδιάμεσο πεδίο μιας αισθητικής συνάντησης

Η Kaja Silverman στο βιβλίοο World Spectators διερευνά την

ενεργοποιούνται από την στιγμή της εν αιώρησης μεταξύ της

ιδέα της φροντίδας-care, το χαιντέγγεριαννο Sorge, ως μια

συνάντησης και της απαντητικότητας του θεατή. Η ένταση αυτή,

επένδυση ενέργειας από το υποκείμενο που θεάται/τον θεατη

της ενδιάμεσης στιγμής, καλεί μια αντίδραση από τον θεατή, από το

προς στο αντικείμενο που συναντάται, το οποίο διαμορφώνει

σώμα, το δέρμα του θεατή, την οποία ο Henri Bergson περιγράφει

την ενέργεια πρόσληψης και το πρότυπο της συνάντησης με

ως την ενέργεια που αναδύεται ανάμεσα στο σώμα μας και στο

τον κόσμο. Συνεχίζει με την πεποίθηση ότι η επιθυμία του

αντικείμενο τέχνης. H αντίδραση αυτή διαμορφώνεται μέσα από μια

υποκειμένου προάγει και επιτρέπει την “εμφάνιση”

πηγαία μνήμη(pure memory), μια οντολογική μνήμη για τον O’

αισθητικού αντικειμένου. Αυτή η ανταλλαγή διαμορφώνει ένα

Sullivan, την απελευθέρωση μιας κοσμικής μνήμης κατά τον

σχεδόν λιβιδινικό λεξιλόγιο και διάλογο μεταξύ του θεατή και

Deleuse που διακρίνει σε αυτή την αντίδραση, την πιθανότητα ενος

του αντικειμένου

δημιουργικού συναισθήματος, το οποίο επιτρέπει στον ανθρώπινο

συναισθηματική

ον να εναρμονιστεί με την συνολική κίνηση της δημιουργίας.

επικοινωνούμε

Στα γραπτα τους οι Deleuse-Guattari διερευνούν μια ριζικά

Φαινομενολογία της Αισθητικής Εμπειρίας αναφέρετε στην

διαφορετική διάσταση της αισθητικής εμπειρίας, η οποία επιτρέπει

‘χαιντέγγεριανή

μια διαφορετική οπτική για την εμπειρία του θεατή, η οποία κατά

αντιστέκεται στην ανωτερότητα του ρόλου του δημιουργού,

κύριο λόγο εκπορεύεται από τα συναισθήματα. Η διερεύνηση

ενώ τοποθετεί τον θεατή ισότιμα μέσα σε ένα δημιουργικό

μεταξύ του συναισθήματος και της θελκτικότητας(affect-becoming)

ρόλο.

καθορίζει μια κατάρρευση των ορίων και των περιοχών. Αποδίδει

Για τον φιλόσοφο Brian Massumi το κάθε σώμα που θεάται

μια ενυπάρχουσα μεταμόρφωση για κάτι που πλέον ορίζεται ως

ένα έργο τέχνης συνδέεται με όλα τα προηγούμενα σώματα,

τέχνης. Μια

παντοδύναμη

σημασιολογία αισθητικά. πρόσληψη

Ο

μέσω Mikel

του

διακριτή

της

οποίας

Dufrenne

έργου

του

τέχνης’

στην και


το κάθε σώμα εικονικά εγκολπώνει και φτάνει τον «εαυτό» του και

Το εστιακό σημείο της ανθρώπινης ύπαρξης δεν εντοπίζεται

τους άλλους.

στην νόηση αλλά στην αντίληψη, σε μια απόπειρα που σηματοδοτει ολόκληρη την μεταπολεμική γαλλική σκέψη, με

Αυτό που προηγείται του «ορθού» επιστημονικού λόγου είναι ένα

σκοπό να κοπεί ο ομφαλιος ρόλος που συνδέει τη φιλοσοφία

φως” (Κατά τον Χούσσερλ αυτή η προστοχαστική κατάσταση

με τον καρτεσιανισμό.

ονομάζεται Urdoxa)

Η αντίληψη εδώ παύει να δεσμεύεται στην παθητική

Η επιστήμη του απόλυτου ορθολογισμού, αφήνει τον θεατή σε

αντίληψη ενός παραδοσιακού εμπειρισμού και φέρνει

ένα συγκεκριμένο σημείο στο χώρο, το οποίο δεν είναι

μπροστά μια ενεργή εμπλοκή το Εγώ με τον κόσμο. (Νιτσεική

απαραίτητα της επιλογής του και καθορίζει έναν ιδεατό χώρο,

σκέψη, Φρόυντ) Ενεργή εμπλοκή του μέσα με το έξω. Ο

ανεξάρτητο από το υποκειμενικό βλέμμα. Η φιλοσοφία, η

κόσμος- το έξω λαμβάνει ένα θεσμικό σχήμα, γίνεται πεδίο

ψυχοθεραπεία και η τέχνη κάνουν ένα βήμα παραπέρα, διερευνούν

αυτοσυνείδητης πράξης.

νέα πεδία δρασης, όπου το υποκείμενο, το αντικείμενο, ο χώρος, ο

Ξεκινάμε με την θεώρηση οτι το σώμα είναι ένα φορτισμένο

χρόνος συνδέονται, εφάπτονται γίνονται ξανά ένα και επιστρέφουν

σύστημα νευροδιαβιβαστών επομένως και διαμεσολαβήσεων,

στο φως. Το υποκείμενο παυει να ειναι ακίνητο και πεδίο

αποτελεί την διαλεκτική και την βιολογική γέφυρα που

επιστημονικού προβληματισμού και μόνο, κινείται..

ενώνει το έσω του νου με τον υλικό του περίγυρο. Μέσα απο το σώμα το υποκείμενο γίνεται ένα δημόσιο πράγμα. Το σώμα

Θα δούμε σε μια σύντομη αναδρομή του πως από τη

είναι ο πυρήνας ζωής που υπάρχει για να ενώνεται με όλους

φαινομενολογία του σώματος περνάμε στην νέα σχέση σώματος

τους τρόπους με τα άλλα σώματα που και αυτά κινούνται

και έργου τέχνης.

αντιστοίχως προς εκείνο. Πρόκειται για τον «ενδιάμεσο

Το σώμα στην σκέψη του μ.π δεν κατανοείται ως βιολογική μηχανή,

κόσμο». Την προνομιακή περιοχή όπου όλα συναντιούνται,

αλλά κυρίως ως η παρουσία του νου μέσα στην φύση. Η λογικότητα

συνεγγράφονται, συνυπάρχουν, συναρμόζουν το μέσα με το

και η σωματικότητα αποτελούν τις διαφορετικές εκφάνσεις μιας και

έξω. Εκεί που συναπαντάται απρόσμενα, απροσδόκητα κάθε

μοναδικής πραγματικότητας, που ειναι το υποκείμενο ως ενεργό

έξω με κάθε μέσα. Στο σώμα συναντιέται η επιμειξία των

κοινωνικό και επικοινωνιακό ον.


υποκειμενικών

διαθέσεων

της

συνείδησης

με

την

σκληρή

φυσικότητα των πραγμάτων στα οποία εκείνη αναφέρεται.

πραγματοποιούμε συνειδητά καμία διάκριση μεταξύ του εαυτού μας ως το υποκείμενο της εμπειρίας και τον κόσμο ως το αντικείμενό της. “Όλη μου η δράση λαμβάνει χώρα στο

Στο βιολογικό σώμα, στο βιωμένο σώμα κατά τον μ.π ενυπάρχει

παρόν. Ακόμη

και

ολόκληρη η διαλεκτική ένταση της κοινωνικής επαφής. Το σώμα

κατάστασης παρουσιάζεται στη σκέψη μου, αλλά και στη

τόσο στην φαινομενολογική όσο και στην βιολογική του υποδομή,

στάση που υιοθετεί το σώμα μου εκείνη τη στιγμή της

είναι ήδη το «πρότυπο της αμοιβαίοτητας», ηλεκτρίζεται από ένα

αναπόλησης

παλμό να δοθεί στον άλλο. Κεντρικό μέλημα εδώ είναι η ανάκτηση

κατάσταση στην οποία περιέρχομαι συνειδησιακά και

αυτής της προθεωρητικής και πρωτεγενούς έννοιας του σώματος.

σωματικά. (Εδώ η δράση δεν έχει μια έντονη κινητική

Το σώμα ως συνειδητή ροπή και έκταση προς το μη-εγω, είναι η

δραστηριότητα, αλλά τη θέση, τη στάση που αναλαμβάνει το

οντολογική προϋπόθεση για όλα τα εμπειρικά φαινόμενα της

σώμα μου- στην περίπτωση της αναπόλησης, τη στάση που

συμπεριφοράς που μελετούν οι επιστήμες και η τέχνη. Η βιολογία

όλοι φανταζόμαστε και κατανοούμε, όταν λέμε «ήμουν

του σώματος εισβάλει στα άδυτα της φιλοσοφίας της συνείδησης (η

αφηρημένος». Έτσι οι αναμνήσεις ως συνειδησιακές πράξεις

το αντίστροφο)

που επηρεάζουν την ψυχοσωματική μου κατάσταση και

στο

η

ανάμνηση

συγκεκριμένο

μίας

χώρο,

παρελθοντικής

στη

συνολική

δράση, παρόλο που το περιεχόμενο αυτών ανήκει στο Ο μ.π

απαρνήθηκε εντελώς τους δυισμούς, όπως υποκείμενο-

παρελθόν- αν και παραπέμπουν δηλαδή σε μία εμπειρία που

αντικείμενο, κόσμος-Είναι, σώμα- συνείδηση. “Το σώμα είναι για

έλαβε χώρα και ολοκληρώθηκε- δεν μπορούν παρά να είναι

την ψυχή ο γενέθλιος τόπος της και η μήτρα κάθε άλλου

παροντικές. θυμάμαι κάτι τώρα, φέρνω στη μνήμη μου, στη

υπαρκτού χώρου”

συνείδησή μου, στο σώμα μου, στον κόσμο όπως τον

“Αδυνατώ να κατανοήσω τη λειτουργία του σώματός μου εκτός κι

αντιλαμβάνομαι, μία παρελθούσα εμπειρία που είχα με τα

αν το ενεργοποιήσω, να είμαι ένα σώμα που εγείρεται προς τον

πράγματα και τον κόσμο. Η δράση μου δηλαδή στο παρόν

κόσμο..

ορίζεται κατά τη διάρκεια της αναπόλησης με γνώμονα τη

Η θέση είναι ξεκάθαρη, η βασική μας επαφή με τον κόσμο είναι προ-στοχαστική.

Δρούμε

μέσα

στον

κόσμο

χωρίς

να

δράση μου στο παρελθόν.)


Κατ’ αυτόν τον τρόπο το παρελθόν μου εμπεριέχεται στο παρόν

υποκειμένου και αντικειμένου μέσα στην οποία το ένα

μου και ο χρόνος δε βιώνεται ως μία γραμμική διαδοχή

υπάρχει για το άλλο και στην οποία τίποτα δεν μπορεί

αυθύπαρκτων διαχωρισμένων μεταξύ τους γεγονότων. Υπάρχει μια

εμφιλοχωρήσει). Μπορούμε να συσχετιστούμε ενεργά με το

συνεχής αφήγηση.12

έργο

Η σάρκα είναι αυτό το οποίο είναι οντολογικά πρότερο της

εμπλεκόμενοι θεατές. Η αισθητική εμπειρία εκφράζει το

διάκρισης μεταξύ αισθητού αντικειμένου και αισθανόμενου

σιωπηλό μέρος των προ-στοχαστικών σωματικών σχέσεων.

τέχνης

όχι

ως

αποστασιοποιημένοι

αλλά

ως

υποκειμένου, όπως και πρότερο της διάκρισης μεταξύ θεατή και θεάματος. Το αισθητό, γίνεται ο απόλυτος ορίζοντας. Μέσα σε

ΣΩΜΑ-ΤΕΧΝΗ

αυτόν η ταυτότητα και η διαφορά μεταξύ αισθητού και αισθανόμενου, εμπειρίας και σκέψης συνυπάρχουν. Ο άνθρωπος

“Staging of the encounter”

πλέον δεν τίθεται απέναντι στα πράγματα. Δεν έιναι ένα απλο υπο-

_staging=η σκηνή της συνάντησης

κείμενο. Nοηματοδοτει τα πράγματα, τα οποια με τη σειρά τους

_encounter=το δέρμα

παύουν να είναι αντί-κείμενα. Τα προσεγγίζει με την όρασή του και

Στην εισαγωγή του installation art η Claire bishop περιγράφει

τα αγγίζει με το σώμα του. Κατά την αισθητική εμπειρία ο θεατής

οτι και οι δυο όροι “εγκατάσταση για την τέχνη” ή

συμβάλλει στην ανάδειξη του αισθητικού αντικειμένου. (Ο Μερλώ-

“εγκατάσταση τέχνης” έχουν μια κοινή επιθυμία, να

Ποντύ υποστηρίζει ότι το εν λόγω φαινόμενο παράγει μία σχέση

εξυψώσουν την επίγνωση του θεατή στο πως τα αντικείμενα τέχνης τοποθετούνται-εγκαθίστανται στο χώρο και της

12

σωματικής αντίδρασης απέναντι σε αυτά. Το παραπάνω αντικατροπτρίζει την φαινομενολογική προέλευσης ματιά της για την χωρική συνάντηση με την τρισδιάστατη τέχνη. (Φαινομενολογία της Αντίληψης. Βλέπε Maurice Merleau Ponty,

Το δέρμα ορίζεται ως μέρος συνάντησης. Ως ο χώρος που

Phenomenology of Perception, trans. By Colin Smith (London and New York:

συμβαίνει η αισθητική συνάντηση. Αποτελεί την διεπαφή

Routledge, 2002)


μεταξύ του υποκειμένου και του έργου τέχνης. Σκηνή ορίζεται ο

υποκείμενο αντιλαμβάνεται με όλες του τις αισθήσεις το

χώρος που διαδραματίζεται αυτό το γεγονός.

έργο. Το σώμα ανασυγκροτείται και γίνεται παράγωγο του

Το αισθητικό έργο είναι αυτό ακριβώς που δημιουργεί το ίδιο το

έργου. Αυτό που δημιουργεί το έργο βασίζεται στην

έργο τέχνης και ο παρατηρητής μαζί. Επομένως το σώμα, το δέρμα,

σωματική αίσθηση. Ο παρατηρητης/θεατής παύει να αποτελεί

η αισθητηριακή αντίληψη του παρατηρητή και η συσχέτιση του με

ένα ασώματο μάτι και εδώ συμβαίνει μια μεγάλη στροφή.

το έργο τέχνης δημιουργούν το πραγματικό έργο τέχνης, (και όχι

Όλο το έργο κινείται γύρω από τον παρατηρητή, δεν κινείται

αυτό που ενδεχομένως μπορεί να εκτίθεται ως έργο τέχνης σε μια

ο παρατηρητης γύρω από αυτό μόνο. Είναι και το σώμα

γκαλερί) αποτελούν στο σύνολο τους το ίδιο το αντικείμενο της

τρισδιάστατο.

τέχνης που αξίζει πραγματικά, κάτι που δεν τελειώνει στο έργο και

τρισδιάστατη εγκατάσταση. (Το σώμα) εμπλέκεται στο έργο

μόνο. Αυτό που ξεκινά από το έργο και από τον παρατηρητή, την

και σε όλο αυτό που κουβαλά καθώς κινείται μέσα στον

ίδια στιγμή, που ως μέρη ενός κοινού και προαιώνιου κόσμου

χώρο, στον χρόνο, στις αναμνήσεις, στο συναίσθημα. Το έργο

συναντιούνται πάνω στο σώμα του.

βιώνεται μέσα απο ένα σώμα που το ακολουθούν όλα τα

Το έργο εδώ μαζί με το σώμα είναι ο ενδιάμεσος, στο δέρμα γίνεται

παραπάνω κ εμπεριέχει όλα τα παραπάνω. (έργο του r.

η συνάντηση και είναι η συνάντηση, το IN-BETWEEN είναι η

morris, μινιμαλιστης-olafur elliason) Η φαινομενολογία

σκηνή που δημιουργείται το αισθητικό έργο, το πραγματικό

ανέτρεψε όλους τους κανόνες στην τέχνη. Γιατί η εμπειρία

αισθητικό

του θεατή γίνεται το θέμα του έργου δηλαδή το ίδιο το έργο.

έργο.

Είναι

η

ενδιάμεση

ζώνη

που

εκεί

όλα

Το

σώμα

είναι

3D

εκτός

απο

την

πραγματοποιούνται. Η διεπαφή μεταξύ υποκειμένου/θεατή και έργου τέχνης. Στην

αλλαγή

Κλείνοντας είναι σαφές οτι η φαινομενολογική προσέγγιση παραδείγματος

που

συμβαίνει

με

τον

πήρε την προσοχή από το ίδιο το έργο τέχνης και την έστρεψε

μεταστρουκτουραλισμό, όλο το έργο κοιτάζει εμένα, το γλυπτό

προς το φαινόμενο που αναπτύσσεται με τη θέασή του. Η

κοιτάζει εμένα τον παρατηρητή/θεατή. Μπαίνω σε ένα χώρο που

θέαση έγινε θέαση τοποθετημένη στο χώρο, όχι μία απλή

μέσω του installation ο χώρος είναι το έργο τέχνης. Όλα κοιτάζουν

ασώματη κατανόηση. Η προβληματική της θέασης είναι και

και προσανατολίζονται στον θεατή και πιο συγκεκριμένα το σώμα

σωματική και πνευματική, κιναισθητική με άλλα λόγια. Η

του θεατή, εκεί ακριβώς που συναντιούνται το μέσα με το έξω. Το

θέαση δεν αποτελεί μία διαδικασία απλού «κοιτάγματος» μίας


σειράς

εικόνων που επεξεργάζεται το οπτικο νεύρο. Το μάτι

οπτικές που συνδέουν

το σώμα με την ταυτότητα και

άλλωστε για τον κόσμο της νευροεπιστημών, αποτελεί μια

μάλιστα την περιρρέουσα ταυτότητα και τον χώρο.

μικρογραφία του εγκεφάλου, επομένως η ματιά ενεργοποεί τα

Αν η μέχρι τώρα προβληματική μας ξεκαθάρισε τα όρια

πάντα. Ενεργοποιεί μια συνεχή και

μεταβαλλόμενη κίνηση

σώματος και κόσμου, (ότι δεν υπάρχουν δηλ. όρια, με ένα

πραγμάτων εκτυλισσόμενων μέσα στο χρόνο, τα οποία με την σειρά

αυστηρά ορθολογικό τρόπο) τώρα βρισκόμαστε στο πως αυτά

τους διαμορφώνονται και έρχονται στην επιφάνεια μέσα απο την

τα νέα όρια θα ορίσουν νέες δομές, νέες ταυτότητες, νέα

εξωλεκτική επικοινωνία, τις κινήσεις του σώματός μας.13

συστήματα κοινωνικής συνύπαρξης κ οργάνωσης, πως θα

Σήμερα, πιστεύω ότι σαφώς είμαστε μπροστά σε μια νέα

γίνει η μετάβαση στα νέα συστήματα χώρου και τελικά πως

διαπραγματεύση, σε μια μετάβαση,

το σώμα, για παράδειγμα, λειτουργεί ως φορέας ταυτότητας.

σε σχέση με το σώμα.

Ενδέχεται και η όλη προβληματική και το πρόταγμα να Πως οι νέες ταυτότητες είναι ρευστές κ καμία ταυτότητα δεν ξεφεύγει από τα στενά όρια που αποτυπώνουμε την λέξη σώμα ή να

σφιχτοδένεται πλέον σε τίποτα. Το θέμα που αντιμετωπίζεται

μην είναι καν στο ίδιο το σώμα. Πιθανότατα επειδή το ζούμε δεν

η έννοια “σώμα” σε κάθε ιστορική φέτα, είναι σαν να δίνει το

μπορούμε και να το κατανοήσουμε ή περιγράψουμε, όπως σε όλα τα

λάκτισμα για το βήμα μπροστά. Διερωτάμαι για το ρόλο που

πράγματα που η καταγραφή και η μελέτη τους θα αποδοθεί στην

θα παίξει από εδώ και πέρα και πως θα συμβεί αυτό. Και

μελλοντική ιστορία και στις επερχόμενες γενιές.

όπως πάντα η τέχνη και οι δημιουργοί της επειδή πάντα

Η θεματική του σώματος σε σχέση με την τέχνη αν κ υπήρξε έντονη

προηγούνται όλων, θα δείξουν σε όλους εμάς τον δρόμο.

τα τελευταία χρόνια σε όλα τα επίπεδα, παγειώθηκε τρόπον τινά,

- τέλος θα ήθελα να ακούσω και να συζητήσουμε σκέψεις

υποπτεύομαι ότι δίνει μέσα στην σκιά, την σκυτάλη σε ένα νέο

που αφορούν το σώμα και την οικολογία

πρόταγμα, μια σημαντική νέα θεματική, της σχέσης του ανθρώπουσώματος—ταυτότητας-

νεωτερικού

Βασιλική Ρούσσου

υποκειμένου είναι φανερά ανοιχτός. Σταδιακά βλέπουμε νέες

κλινική ψυχολόγος

13

χώρου.

Ο

διάλογος

του

Alex Potts, “Maurice Merleau-Ponty (1908-1961)” in Αrt Key Contemporary

Thinkers, edited by Diarmund Costello a. Jonathan Vickery, Oxford, 2007


Η ψυχαναλυτική κλινική και το αόρατο Ανάμεσα στο διπλό: «το μάτι-και-το πνεύμα» και στο «το-

σεμινάριο του. Στο ΧΙ σεμινάριο στη συνέχεια εμβαθύνει

βλέμμα-και-το-μάτι», υφίσταται η παρουσία ενός ενεργού

στο όλον του ψυχικού τέτοιου επισκεπτόμενος εκτός των

«διάκενου» τέτοιου ώστε να είναι ικανό να ενεργοποιήσει μία

άλλων, τον ύστερο Merleau-Ponty. Είναι οι στοχασμοί

ερμηνευτική ενός άλλου «διπλού». Πρόκειται για το «ορατό-

που ενδελεχώς πυκνώνουν εντός των ανολοκλήρωτων

αόρατο», στο μέτρο που αυτό επενεργεί στο ενέργημα της

κειμένων του μεγάλου φιλοσόφου με γενικό τίτλο: «Le

αντίληψης του κόσμου που φανερώνεται ή δεν φανερώνεται στο

visible et l’invisible». Η στοχαστικότητα των κειμένων

υποκείμενο, το οποίο στην ψυχική του πραγμάτωση παραμένει

τοξεύει

μοναχικό. Άλλοτε λοιπόν η αντιληπτικότητα14 εντοπίζεται ως

«χιάσματος» και της «σάρκας», προκαλώντας μία

ορατότητα των φαινομένων ενός κόσμου που μας φανερώνεται,

ρηγματική τοπικότητα πάνω στην φαινομενολογική αρχή.

για να θυμηθούμε τον M.Merleau-Ponty, και άλλοτε όταν το

Όμως ο Lacan πρωτίστως και πριν την «Ομιλία στη

αντιληπτό ως τέτοιο αδυνατεί να εγγραφεί σε ένα υποκείμενο, το

Ρώμη» είναι ο ερευνητής του «σταδίου του καθρέφτη»,

οποίο αναδύεται από ένα αόρατο για την συνείδηση τόπο, το

μίας ριζοσπαστικής θεώρησης πάνω στο σώμα και την

ασυνείδητο. Ιδιαίτερα όταν το τελευταίο προσλαμβάνεται μέσα

εικόνα του, η οποία δομείται στο φαντασιακό. Η

από την δυναμική του λακανικού πεδίου15. Εκεί όπου το

επέκταση της έρευνάς του γίνεται με την «θεωρία των δύο

«βλέμμα» είναι απολαυσιακό αντικείμενο 16. Ο Lacan προσθέτει

κατόπτρων»

στα ήδη υπάρχοντα φροϋδικά αντικείμενα (μαστό, κόπρανα,

αναφερόμαστε στο αντικείμενο, στη ψυχαναλυτική του

φαλλό) των μερικών ορμών δύο νέα: το βλέμμα και τη φωνή.

διάσταση, που εμφανίζεται στο καθεστώς του τριπλού που

σμοίΣυνθέτει έτσι, μία νέα θεωρία του αντικειμένου στο Χ

χαρακτηρίζει το ψυχικό τέτοιο,

14

συμβολικό-πραγματικό. Πλέον η σωματικότητα λαμβάνει

Αφορά στην αντίληψη ως εγγενούς ιδιότητας του υποκειμένου στου οποίου την συνείδηση εμφανίζεται ο κόσμος. 15

Αναφορά στην κλινική του λακανικού πεδίου. 16

Πρόκειται για το αντικείμενο με την ψυχαναλυτική έννοια του όρου.

στην

έννοια

στο

της

πρώτο

«σωματικότητας»,

του

σεμινάριο.

του

Οπότε

δηλαδή: φαντασιακό-

μία νέα ερμηνεία, το ίδιο και το σώμα. Η λακανική έννοια της απόλαυσης(jouissance) μετασχηματίζει καθολικά την λογικότητα της ταύτισης του σώματος με το βιολογικό


του ανάλογο. Η κλινική της παιδικής ηλικίας(6-18 μηνών)

φράση: « Μάρτυράς μας η υστερική», στο Télévision17.

τροφοδοτεί το λακανικό «στάδιο του καθρέφτη» με ένα

Το μικρό αντικείμενο α είναι λοιπόν ένα είδος «λογικής

περιεχόμενο ερμηνευτικού χαρακτήρα για τον τρόπο που

συνεκτικότητας»(consistence logique). Με λίγα λόγια η

αποκτούμε μία φαντασιακή συνειδητότητα της ολικής εικόνας

συνάρτηση εικόνας και libido ισοδυναμεί με τη φαλλική

του σώματός μας. Άλλωστε γεννιόμαστε «κατακερματισμένοι».

λειτουργία, δηλαδή αποδίδεται η φαλλική σημασία που

Ο Άλλος λειτουργεί μέσα από το βλεμματικό αντικείμενο ως ένα

είναι η ισομορφία της συνοχής εικόνας και σώματος. Και

είδος οργανωτή της σωματικότητάς μας. Πως οργανώνεται το

το φαλλικό ζήτημα εισάγεται στην υποκειμενική εμπειρία

«αόρατο» αρχικά από ψυχαναλυτική σκοπιά; Αρχικά οφείλουμε

μέσα από το φαντασιακό που αρθρώνεται για πρώτη φορά

να αναφέρουμε ότι τα μικρά αντικείμενα α δεν διαθέτουν

στο «στάδιο του καθρέφτη 18». Το βλέμμα λοιπόν, ως

κατοπτρική εικόνα. Δεν έχουν ετερότητα. Είναι βλεμματικής

σύμπτωμα της όρασης, του ματιού, είναι αόρατο ως

τάξεως και στο επίπεδο της εικόνας του σώματος αποτελούν το

τέτοιο. Η ίδια η εικόνα επενδύει σε αυτό που εκλείπει,

στοιχείο της λιβιδινικής επένδυσης, που μπορεί να γραφεί με το

καθιστώντας αυτό το αόρατο στοιχείο ορατό. Το εκλιπόν

μαθήμιο i(α). Η επένδυση αυτή δίνει την συνοχή στην εικόνα.

αντικείμενο όμως αναπαρίσταται από τη σχισμή το

Ουσιαστικά αυτό που αποκαλούσαμε ως βιολογικό σώμα, ως

φαλλό. Η σχισμή της μητέρας ή η κάθε σχισμή συνιστά

οργανισμός των βιολογικών τελεστών Jacob, αντικαθίσταται

μία «κηλίδα» και άρα ένα «βλέμμα». Οπότε θα λέγαμε

από μία λεπτοφυή επεξεργασία του ζώντος. Αυτό διότι η

πως στην ψυχαναλυτική κλινική το αόρατο δεν αφορά στο

γέννηση του ανθρώπινου όντος αποτελεί ένα συμβάν εντός της

μητρικό φαλλό ως αντικείμενο που αναπαριστά την

langage, η οποία θα «διαγράψει» το σώμα του. H langage,

έλλειψη, αλλά σε ότι διαφεύγει από κάθε είδος

l’engage(το δεσμεύει). Για αυτό και το σώμα ως τέτοιο στην

αναπαράστασης. Μία κηλίδα ορατικοποιεί το αόρατο,

ανθρώπινη κατάσταση δεν αποτελεί υπόθεση μίας ανατομίας,

αποτελεί την υπαρκτότητά του, με την χαϊντεγκεριανή

αλλά είναι υπόθεση μίας τοπολογίας(π.χ. το σώμα ως μία μη

17

συναφή επιφάνεια, ως τοπολογικός τόρος, με τρύπα. Αντίθετα το βιολογικό σώμα είναι μία συναφής επιφάνεια. Πρόκειται για το κλινικό, ιατρικό σώμα.). Ο Lacan το επισημαίνει αυτό με την

J.Lacan, Autre écrits, Editions du Seuil. 18

Πρόκειται για την εργασία του Lacan που ξεκινάει το 1936 και εξελίσσεται στην διάρκεια της έρευνάς του πάνω στα στάδια ανάπτυξης του παιδιού. Αποτελεί δομικό σημείο της λακανικής ψυχανάλυσης.


έννοια του όρου. Είναι αυτή που προκαλεί το άμορφο άγχος,

αποχωρίζεται ή διαφεύγει ή εκθλίβεται. Η πτώση, η

όπως η μαύρη κηλίδα πάνω στο κεφάλι του αλόγου στη φοβία

απώλεια

του μικρού Χανς. Ποια είναι λοιπόν η δομή του οπτικού πεδίου;

ιδιαιτερότητα

Το

σώματος.

καθεστώς ης απώλειας. Του χαμένου αντικειμένου. Καμία

Συλλαμβάνουμε πλέον το (-Φ) πιο μυθιακά 19. Πέραν του

συνειδητότητα, η αντιληπτική δυνατότητα στα πλαίσια

Οιδιποδείου. Δεν υπάρχει μόνο ο ευνουχισμός ως κατάσταση

της όρασης και του βιολογικού ενεργήματος δεν θα

της απειλής του Άλλου, λόγω της παρέμβασής του(είσοδός μας

συνιστά ένα ολικώς όλον. Πάντα εγγράφομαι στο μερικώς

στο συμβολικό). Αλλά υπάρχει κάθε φορά η απειλή αυτή που

ολον. Σε αυτό που δεν παύει να μην είναι σε πληρότητα.

κάτι μας προκαλεί μία απώλεια βιολογικής τάξης. Η εξαφάνιση

Που δεν παύει κάτι πάντα να εκλείπει. Για αυτό και

ενός οργάνου, ενός τμήματος του σώματος. Τα αντικείμενα του

χρειάζομαι έναν κατεστημένο λόγο(discours établi20),

Lacan λοιπόν, δεν είναι αυτά της επιθυμίας, αλλά λειτουργούν

προκειμένου να εισέρχομαι στον πολιτισμό. Σε αντίθεση

ως αίτια αυτής. Και προκύπτουν ως ένα επιτέλεσμα της

με τον ψυχωτικό ο οποίος δεν εγγράφεται σε κανέναν

απώλειας, στην ουσία πραγματικής, ενός ριζικού αποχωρισμού.

τέτοιο λόγο. Η λειτουργία του ματιού είναι ο τόπος όπου

Για αυτό και οι οπές του σώματος συνδέονται με αυτά τα

αυτό γίνεται απόλυτα διάφανο. Αυτό λοιπόν, που

αντικείμενα. Πλέον το σώμα δεν είναι μία ολότητα της

εμφανίζεται ως χαμένο, αυτό που δεν μπορώ να το δω,

κατοπτρικής εικόνας αλλά μία τοπολογία των ερωτογενών

αυτό το κενό, η κηλίδα, γίνεται ο τόπος, η θέση του

ζωνών(ως είδος εκ/τομής μίας συναφούς επιφάνειας). Η εικόνα

μικρού αντικειμένου α. Άρα καθίσταται η θέση αυτή

του σώματος αποκτά εκ νέου το πραγματικό του οργανισμού. Το

βλέμμα και ορίζεται έτσι το σκοπικό αντικείμενο, το

μάτι δεν είναι παρά το κάτοπτρο, αναφέρει χαρακτηριστικά ο

οποίο πάντα εγγράφεται ως τέτοιο στο αόρατο και

Lacan, στην ενότητα «το μάτι και το βλέμμα», στο ενδέκατο

επανασυγκροτεί τον κόσμο μου στην ορατότητα του

σεμινάριό

οπτικού πεδίου. Ένα πεδίο όπου συντίθεται και απλώνεται

κενό. Αυτό

του.

δομεί

Δηλαδή

και

την

αποκλείει

εικόνα

την

του

εαυτότητά

του

προκειμένου να συλλάβει το φανέρωμα του κόσμου. Άρα κάτι 19

Η λέξη προκύπτει από την σύμπτυξη δύο λέξεων, του μαθημίου και του μύθου. Η έννοια που δημιουργείται από τον Lacan συγκροτείται μέσα στο 16ο σεμινάριό του με τίτλο: «Το αντίστροφο της ψυχανάλυσης.

είναι

δεδομένη.

Πάσχω

πάντα

από την

μίας όρασης η οποία εκπίπτει στο

20

Πρόκειται για τους τέσσερις λόγους του Lacan που συγκροτούν τον κοινωνικό δεσμό και έχουν τετραδομική μορφή . Είναι ο λόγος του Κυρίου, του Πανεπιστημίου, της/του Υστερικής/κου και ο Αναλυτικός λόγος.


επέκεινα του βλέπεσθαι. Ώστε αυτό που αναγκαία θα παραμένει

αυτό χαρακτηρίζει δομικά το άλλο διπλό, το ασθητό-

αόρατο να έχει προοριστεί για να παραμείνει αόρατο. Στο

αισθανόμενο. Είναι το χίασμα(chiasme21) του μέσα-έξω

σημείο αυτό συναντούμε τον M.Merleau-Ponty. Διότι είμαστε

μέχρι

στον κόσμο, στον οποίο ανήκουμε, με τα σώματά μας.

ατυχήματος22», το οποίο «θα από/δομήσει αυτό που

Αναφέρομαι στο «το μάτι και το πνεύμα»(L’oeil et l’esprit) και

κανένα

στη φράση που δανείζεται ο φιλόσοφος από τον Paul Valery: « ο

δημιουργήσει».

ζωγράφος φέρνει μαζί του το σώμα του..». Με αυτό τον τρόπο η

εικαστικής δημιουργίας. Πρωτίστως για τον M.Merleau-

ίδια του η σωματικότητα, το ιδιόσωμά(corps propre) του, ως

Ponty η ζωγραφική εικονογραφεί τούτο το αίνιγμα του

ενεργότητα της « όρασης και κίνησης», σε ζωτική σύνθεση και

σώματος και το τελευταίο «δικαιώνει όλα τα προβλήματα

όχι ως μία απλή μία απλή χωριτικότητα με οργανικές

της ζωγραφικής23». Γράφει χαρακτηριστικά ότι «η στόφα

λειτουργίες. Συλλαμβάνει τον κόσμο εντός του έργου ως μία

είναι ίδια, τόσο για το σώμα όσο και για τα πράγματα

άλλη υπαρκτότητα. Καθίσταται ένα wesenμέσα από τη

γύρω μου!». Αν η «φύση εντοπίζεται στο εσωτερικό»

τροπικότητα της εικαστικής πραγμάτωσης ενός υποκειμένου το

όπως έλεγε ο Sezan, με όλες τις ποιοτικές αναφορικές της

οποίο διανοίγεται στην απειρότητα του κενού. Το αόρατο που

να είναι πυκνωμένες σε ένα Dasein που μας φανερώνεται,

δεν παύει να εμφανίζεται ως αντιμέτρηση της σιγουριάς του

είναι διότι έχουμε ένα σώμα το οποίο αφυπνίζεται με την

«κλειστού βλέμματος». Το γεγονός ότι το σώμα μου την ίδια

παρουσία όλων των πραγμάτων γύρω μου. Και όλο τούτο

στιγμή εγγράφεται στο διπλό, βλέπω-βλέπομαι, «συνιστά ένα

το ορατό αναδιπλώνεται εντός της «σαρκικής» μου

αίνιγμα» γράφει ο Merleau-Ponty στο « Το μάτι και το πνεύμα».

παρουσίας και διπλασιάζεται ως «σαρκική ουσία» ή

Η στοχαστική του μετατόνιση καταλήγει σε ένα είδος

«εικόνα του πρώτου». Όχι ως ένα είδος βλεμματικής

εσωτερικότητας, καθόλα παλμικής η οποία περιέχει μία εγώτητα

21

με «ότι αυτή κουβαλάει ως προίκα». Διότι το ανθρώπινο σώμα υπάρχει ως τέτοιο στο εδώ-και-τώρα ως ένα ενδιάμεσο του υποκειμένου το οποίο βλέπει και του ορατού, ανάμεσα σε αυτόν που αγγίζει και αγγίζετα. Όλα λοιπόν εμφανίζονται ως διπλό και

την

ενδεχόμενη

τυχαίο

συμβάν Ιδού

στιγμή δεν

λοιπόν

ενός

ήταν η

σε

«σωματικού θέση

να

σωματικότητα

της

Πρόκειται για έννοια που χρησιμοποιεί ο ύστερος MerleauPonty ώστε να αποδώσει την σχέση εσωτερικού-εξωτερικού μέσα από την λογική της σωματικότητας. 22

M.Merleau-Ponty, Η αμφιβολία του Σεζάν/Το μάτι και το πνεύμα, μτφ. Αλέκα Μουρίκη, εκδ. Νεφέλη, Αθήνα 1991. 23


αποδυνάμωσης στο καθεστώς της οπτικής απάτης. Το μέσα και

έξω με αναφορική το πραγματικό. Χαρακτηριστικό

το

οι

παράδειγμα μίας ριζικής πράξης «οντολογικού στυλ» είναι

αφαιρετικές αναπαραστάσεις στο σπήλαιο του Lasko δεν

το «Μαύρο τετράγωνο» του Μαλεβιτς(σουπρεματισμός),

αποτελούν την ίδια υπαρκτότητα με τα πετρώματα του

αυτή η μεγάλη «κηλίδα» η οποία είναι η σταθερή

σπηλαίου, αλλά ούτε και εντοπίζονται σε ένα ανύπαρκτο αλλού.

αναφορά

της μετάβασης από το νεκρό εννοιολογικό

Είναι

σημείο

της

έξω

«χιάζονται»

υπαρκτότητες

αναπόφευκτα.

οι

οποίες

Για

παράδειγμα

εντοπίζονται

εκεί

στον

μετανεωτερικής

λογικής

ενός

ασβεστόλιθο και ταυτόχρονα παράγουν ένα Wesen. Όπως σε

μετα/καπιταλισμού στην επανεπινόηση του νεόςωτερικού

κάθε πίνακα που βλέπω, στον ίδιο χρόνο βλέπομαι από αυτόν.

ως τέτοιου. Είναι τελικά αυτό που ριζώνεται εντός της

Αυτό το διπλό αποδίδει μέσα από το βλέμμα μου στον πίνακα

σωματκότητας

ένα «οντολογικό στυλ» ενώ πάντα θα παρεμβαίνει η chair ως το

υπαρκτού της μαστοριάς.

ενός

υποκειμένου

εν

αναμονή

του

ενεργό ενδιάμεσο. Η αποσάθρωση της υπαρκτότητας, της λέξηςεικόνας, ανέδειξε το ανυπόληπτο στοιχείο της στο βαθμό που υποβιβάστηκε σε ένα είδος διανοητικής εικόνας-αναπαράστασης του πράγματος. Ο M.Merleau-Ponty, με την «χειρονομία» του «διπλασιασμού του αισθάνεσθαι», ορίζει εκ νέου την χαμένη υπαρκτότητα του διπλού λέξη-εικόνα. Και καταλήγει στην ορατότητα του αόρατου. Μέσα από το θεμέλιο της «σάρκας». Εκεί όπου η ριζική φαντασία διανοίγει το οικείο και αναδεικνύει το έργο τέχνης καθώς και το «τάνυσμα» του υποκειμένου προς το πραγματικό. Η σαρκική μου παρουσία μέσα από το σώμα μου ως μοναδική υπαρκτότητα, δεν δίνει την δυνατότητα για την κυριαρχία της εννοιολόγησης του πνεύματος έτσι ώστε να ασελγήσει νοητικά στη συγκρότηση των πραγμάτων. Μας αποκαλύπτεται έτσι μία εσωτερικότητα που εκτείνεται σε ένα

Γιάννης Μήτρου, ψυχαναλυτής


εργαστήρια-παρουσιάσεις


ομφαλός _μνήμη άκλιτη Η απόφαση να γεννηθούμε και να νιώσουμε έτοιμοι να αφήσουμε το σπίτι, είναι η πρώτη μορφή της εσωτερικής μας σύγκρουσης για την πραγματικότητα, την τραγικότητα της ανθρώπινης ύπαρξης, της ψυχής, που είναι δέσμια στο υλικό σώμα. Το σώμα με το “δομείν” του εαυτού θα γίνει ένα ζωντανό σώμα , θα κατοικηθεί με ένα άλλο. Το “ένα” και το “άλλο” θα βρουν τη πρωταρχική σχέση,το πρώτο σπίτι, την εγγεγραμμένη μνήμη_ τη βίωση του απόλυτου και του ορίου του Τέλους για την Αρχή. Έλενα Τονικίδη, ψυχολόγος, εικαστικός/art-therapist


Προσέγγιση στον μύθο της τέχνης Μύθος “σκοτεινός”- Μύθος “φωτεινός” Στον μύθο της "μυθολογίας", στην διαρκή αναζήτηση του νοήματος της ζωής, του έρωτα και του θανάτου, ο μηχανισμός του μύθου απαντά τι μετατρέπει, ένα αντικείμενο καθημερινής χρήσης σε έργο τέχνης. Δημήτρης Αληθεινός, ζωγράφος


Μέρα με την μέρα_ Άτιτλο Να κινηθείς συλλογικά και να αφήσεις αναπνοές και χώρους στους γύρω σου [...]. Και αν δεν κρύβεσαι, και αν δεν σκιάζεσαι [..] γίνεται ένας μεγάλος βωμός, που μέσα από αυτόν το βωμό βγαίνει ένα αποτέλεσμα.

Γιώργος Τσακίρης, εικαστικός, Καθηγητής Εικαστικών και Εφαρμοσμένων Τεχνών, Α.Π.Θ


Αργώ αλλά μαθαίνω Το σώμα ως αρχιτεκτόνημα. Ο εαυτός μου στο σώμα μου. Πόσο εαυτός μου, πόσο εαυτός σου. Πόσο εικόνα, πόσο είδωλο. Πόσο τέχνη, πόσο έργο. Πόσο το παν, πόσο μηδέν. Πόσο ανάγκη, πόσο απάτη. Πόσο φυλακή, πόσο αναπνοή. Άρις Γεωργίου, αρχιτέκτονας, εικαστικός


Γραφή_αφή: το κειμενικό σώμα_ Η ποίηση και η επιτέλεση Από τα προσωπεία και τους πολλαπλούς εαυτούς προς ένα είδος αυτοαντίληψης Βασίλης Αμανατίδης, ποιητής, ιστορικός τέχνης, performer


ογδόντα αντί "οδόντος" Μια πρόθεση , συνεργατική απόπειρα, σωματική και πνευματική κατάθεση σε μια 'συμφωνία'. [...] διαλυτικά στην γνωστή 'απονομή δικαιοσύνης' η΄ αλλιως εκδικητικής συμπεριφοράς, για να σπείρει καινά δαιμόνια, ως αφορμή δημιουργικής εικαστικής γραφής. Ελένη Θεοφυλάκτου, εικαστικός


Το σώμα/εαυτός μπορεί να είναι και γερασμένο, ένα θέμα πολλαπλών προσώπων και επιρροών του δημιουργού όπως και μια ενασχόληση με το θέμα του φύλου και της σεξουαλικότητας, μια σεξουαλικότητα στοιχειωμένη· με έντονα τα στοιχεία της αποστροφής, της σύγκρουσης, ίσως της ενοχής.

Body-Mapping | Self Νιόβη Σταυροπούλου, ψυχολόγος, φωτογράφος /art-therapist Embontimend Έλενα Τονικίδη,ψυχολόγος, εικαστικός /art-therapist Στέλλα Κολυβοπούλου,ψυχολόγος, dance/movement-therapist Performance| όχημα υποστήριξης της ψυχικής θεραπείας Γιάννης Μήτρου, ψυχαναλυτής


Επιμέλεια - Έλενα Τονικίδη Συντονισμός - Μαίρη Κλιγκάτση Γραμματεία - Έλενα Βασιλειάδου επιμέλεια κειμένων - Κωνσταντίνα Παλαιοχωρινού Μακέτες - Γεωργία Νικολάου Φωτογραφικό υλικό - Διονύσης Μεταξάς


Διοργανωτής ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ-ΤΕΧΝΗ art-therapy School & Institute International & Corporate members American Association Art Therapy & British Association of Art Therapist

Η “Ψυχολογία - Τέχνη” είναι μια Επιστημονική, μη Κερδοσκοπική εταιρεία. Σκοποί της εταιρείας είναι η υλοποίηση ενεργειών και η ευαισθητοποίηση της κοινότητας πάνω σε θέματα ψυχικής υγείας, η ψυχοκοινωνική στήριξη, η ανάπτυξη δημιουργικών δράσεων, η ευαισθητοποίηση του κοινωνικού συνόλου και η προάσπιση των δικαιωμάτων των ατόμων με ψυχικές διαταραχές. Επίσης, στα αντικείμενα της εταιρείας συγκαταλέγονται ο σχεδιασμός και η υλοποίηση προγραμμάτων επιμόρφωσης, τα οποία παρέχονται μέσα από το Ινστιτούτο Εκπαίδευσης, που εκπροσωπείται από την εταιρεία βάσει αναγνωρισμένων κριτηρίων σύμφωνα με τα Διεθνή ισχύοντα με την Ελληνική Νομοθεσία. Σε αυτό το πλαίσιο υλοποιούνται: Master class/programs ΑrtΤherapy,Προγράμματα & workshop Τεχνών «κίνηση/ μουσική/ θέατρο/ εικαστικά» Ενημέρωση και εκπαίδευση σε επαγγελματίες Ψυχικής Υγείας, ενημέρωση πάνω σε θέματα ψυχικής υγείας, κοινωνικών ομάδων, οργάνωση και συμμετοχή σε ημερίδες, διαλέξεις, εκθέσεις και γενικότερα σχεδιασμός διαφόρων εκπαιδευτικών προγραμμάτων σε τομείς Ψυχολογίας και Τέχνης.


ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ-ΤΕΧΝΗ art-therapy School & Institute www.psychologyart.gr


Profile for psy art

art.ψυχο_Αρχιτεκτονική - 1η συνάντηση  

art.ψυχο_Αρχιτεκτονική project πρακτικά

art.ψυχο_Αρχιτεκτονική - 1η συνάντηση  

art.ψυχο_Αρχιτεκτονική project πρακτικά

Profile for psyart
Advertisement