Page 1

Σχολι Ανκρωπιςτικϊν Σπουδϊν – Ραιδαγωγικό Τμιμα Δθμοτικισ Εκπαίδευςθσ

Εργαςία ςτο μάκθμα : Σχολικι Ψυχολογία Λ Ενότθτα : Ψυχοεκπαιδευτικι αξιολόγθςθ και αντιμετϊπιςθ χαριςματικϊν μακθτϊν.

ΡΑΝΕΡΛΣΤΘΜΛΟ ΑΛΓΑΛΟΥ

ΧΑ΢ΛΣΜΑΤΛΚΑ ΡΑΛΔΛΑ ΔΛΔΑΣΚΟΝΤΑΣ ΚΑΛ ΚΑΛΥΡΤΟΝΤΑΣ ΤΛΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΟΥΣ

Ακαδθμαϊκό ζτοσ: 2006 -2007 - Εαρινό εξάμθνο Διδάςκουςα : Δρ. Τςεςμελι Στυλιανι

Αρικμόσ Μθτρϊου 411/2004086 | Ραναγιϊτα Αλεξάνδρα Φράττθ


Σχολικι Ψυχολογία Λ

[ΨΥΧΟΕΚΡΑΛΔΕΥΤΛΚΘ ΑΞΛΟΛΟΓΘΣΘ ΚΑΛ ΑΝΤΛΜΕΤΩΡΛΣΘ ΧΑ΢ΛΣΜΑΤΛΚΩΝ ΜΑΚΘΤΩΝ]

Πύνακασ Περιεχομϋνων Αντί προλόγου ......................................................................................................................... 2 Λίγα λόγια για τθν χαριςματικότθτα... ................................................................................... 3 Ευφυΐα και δθμιουργικότθτα .................................................................................................. 4 Ειδικι εκπαίδευςθ χαριςματικϊν. .......................................................................................... 5 Κζςεισ ,απόψεισ και νομοκεςία . ....................................................................................... 5 Μορφζσ και προγράμματα εκπαίδευςθσ. ......................................................................... 8 Οι δυςκολίεσ ςτο ελλθνικό εκπαιδευτικό ςφςτθμα ......................................................... 10 Τα χαριςματικά παιδιά ςτθν ςχολικι τάξθ. .......................................................................... 11 Χαρακτθριςτικά χαριςματικϊν παιδιϊν ............................................................................... 12 Συμπεριφορζσ ςτο ςχολικό περιβάλλον ........................................................................... 12 Μακθςιακζσ Λκανότθτεσ ................................................................................................... 14 Αντίλθψθ του εαυτοφ και περιγραφι προςωπικότθτασ. ................................................. 17 Μελζτθ περίπτωςθσ- εμπειρίεσ από χαριςματικά παιδιά. .................................................. 18 Επίλογοσ ................................................................................................................................ 27 Βιβλιογραφία ......................................................................................................................... 28

1


Σχολικι Ψυχολογία Λ

[ΨΥΧΟΕΚΡΑΛΔΕΥΤΛΚΘ ΑΞΛΟΛΟΓΘΣΘ ΚΑΛ ΑΝΤΛΜΕΤΩΡΛΣΘ ΧΑ΢ΛΣΜΑΤΛΚΩΝ ΜΑΚΘΤΩΝ]

Αντύ προλόγου

-Είςαι ςαν τουσ άλλουσ; -Ναι γιατί ζχω δφο μάτια, δφο αυτιά, ζνα ςτόμα... όπωσ όλοσ ο κόςμοσ. -Ναι αλλά; Όλα τα μάτια είναι ίδια; Σε όλα τα ςτόματα αρζςει να τρϊνε το ίδιο πράγμα; Πρζπει να επιδιϊκουμε να είμαςτε ςαν τουσ άλλουσ ι να είμαςτε ο εαυτόσ μασ; «Εγϊ ! Τι είμαι;» (Μπρενιφιζ, 2005)

2


Σχολικι Ψυχολογία Λ

[ΨΥΧΟΕΚΡΑΛΔΕΥΤΛΚΘ ΑΞΛΟΛΟΓΘΣΘ ΚΑΛ ΑΝΤΛΜΕΤΩΡΛΣΘ ΧΑ΢ΛΣΜΑΤΛΚΩΝ ΜΑΚΘΤΩΝ]

Λύγα λόγια για την χαριςματικότητα... Σφμφωνα με τον οριςμό που δόκθκε ςτισ ΘΡΑ από το τμιμα εκπαίδευςθσ το 1972 «χαριςματικοί και ταλαντοφχοι μακθτζσ, κεωροφνται αυτοί που αφοφ αξιολογθκοφν από ειδικευμζνουσ επαγγελματίεσ, διαπιςτωκεί ότι ζχουν εξαιρετικζσ ικανότθτεσ και είναι ικανοί για υψθλι επίδοςθ. Για αυτοφσ τουσ μακθτζσ απαιτοφνται διαφοροποιθμζνα εκπαιδευτικά προγράμματα και υπθρεςίεσ από αυτά που υπάρχουν ςτα κοινά ςχολεία με ςτόχο τα προγράμματα αυτά να τουσ βοθκιςουν ςτθν ανάπτυξθ του εαυτοφ τουσ και τθσ κοινωνίασ. Ο μακθτζσ αυτοί επιδεικνφουν ι ζχουν τθν ικανότθτα να επιδείξουν υψθλζσ επιδόςεισ α) ςτθ γενικι νοθτικι ικανότθτα, β) ςτθν ειδικι ακαδθμαϊκι επίδοςθ, γ) ςτο δθμιουργικό ι παραγωγικό τρόπο ςκζψθσ, δ) ςτθν θγετικι ικανότθτα, ε) ςτισ οπτικζσ ι εκφραςτικζσ τζχνεσ και ςτ) ςτον ψυχοκινθτικό τομζα».

O Terman (1925) πίςτευε ότι ευφυζσ άτομο είναι εκείνο που παρουςιάηει δείκτθ νοθμοςφνθσ υψθλότερο από 140 και ότι δεν ςυντελοφν άλλοι παράγοντεσ εκτόσ από γενετικοφσ ςτθν εκδιλωςθ και ςτθν εξζλιξθ τθσ ευφυΐασ. Αργότερα τόςο ο Terman (1954) όςο και άλλοι ερευνθτζσ επιςιμαναν και άλλα ςτοιχεία τθσ προςωπικότθτασ του ατόμου εκτόσ από τισ διανοθτικζσ ικανότθτεσ που ιταν υπεφκυνα για τθ διαμόρφωςθ και τθν ανάπτυξθ τθσ χαριςματικότθτασ. Ο Hollinworth ςθμείωςε το ρόλο του περιβάλλοντοσ, κακϊσ και κάποια χαρακτθριςτικά τθσ προςωπικότθτασ, όπωσ θ επιμονι, θ δθμιουργικότθτα και τα δυνατά κίνθτρα. (Ντορενςτάουερ & Ραπουτςάκθ, 1994)

Αρχικά κεωρικθκε ότι θ χαριςματικότθτα εκφράηεται μζςα από ζναν ιδιαίτερα υψθλό δείκτθ νοθμοςφνθσ (Δ.Ν), 140 και πάνω 1. Στισ μζρεσ μασ πιςτεφεται ότι θ χαριςματικότθτα μπορεί να εκφραςτεί πολυδιάςτατα. Στα γραπτά του ο Gardner (Gardner, 1984) υποςτθρίηει ότι οι παραδοςιακζσ μετριςεισ για 1

Θ νοθτικι λειτουργία του ατόμου (Δ.Ν.) με βάςθ τθν απόδοςι του ςτισ δοκιμαςίεσ Stanford-Binet αξιολογείται ωσ ανϊτατθ όταν είναι πάνω από 132 (Τςιάμθσ, 2006)

3


Σχολικι Ψυχολογία Λ

[ΨΥΧΟΕΚΡΑΛΔΕΥΤΛΚΘ ΑΞΛΟΛΟΓΘΣΘ ΚΑΛ ΑΝΤΛΜΕΤΩΡΛΣΘ ΧΑ΢ΛΣΜΑΤΛΚΩΝ ΜΑΚΘΤΩΝ]

τθν αναγνϊριςθ χαριςματικϊν μακθτϊν ςτθρίηονται πολφ ζντονα ςε IQ τεςτ προςανατολιςμζνα ςτισ γλωςςικζσ και λογικομακθματικζσ ικανότθτεσ. Μια εναλλακτικι μζκοδοσ αναγνϊριςθσ χαριςματικϊν παιδιϊν που Οι τύποι νοημοςύνησ ςύμφωνα με τον Gardner (Gardner, 1984) 1. Γλωςςική 2. Λογικομαθηματική 3. Χωρική 4. Κιναιςθητική 5. Μουςική 6. Ενδοπροςωπική 7. Διαπροςωπική 8. Νατουραλιςτική

διατφπωςε ο Gardner είναι θ κεωρία τθσ πολλαπλισ νοθμοςφνθσ με τθν οποία όμωσ δεν γίνεται αξιόπιςτθ και ζγκυρθ μζτρθςθ των ειδϊν νοθμοςφνθσ που πρεςβεφει. Με τθ κεωρία τθσ πολλαπλισ νοθμοςφνθσ τίκεται υπό αμφιςβιτθςθ θ ζννοια τθσ νοθμοςφνθσ ωσ μια ςτακερι παράμετροσ που μπορεί να μετρθκεί με κάποιο τεςτ.

Σφμφωνα με αυτιν , θ νοθμοςφνθ είναι ζνα κράμα από νοθτικζσ ικανότθτεσ που είναι διακριτζσ και ανεξάρτθτεσ, αλλά δρουν ςυμπλθρωματικά και ζτςι μόνο κακιςτοφν το άτομο ικανό να επιλφει προβλιματα και να καταςκευάηει προϊόντα.

Ευφυΐα και δημιουργικότητα Οι ζρευνεσ των τελευταίων δεκαετιϊν πάνω ςτθν ευφυΐα και τθ δθμιουργικότθτα, ζδειξαν ςχεδόν εξαρχισ ότι παρόλο που οι μακθτζσ με υψθλό δείκτθ νοθμοςφνθσ που ανικουν ςε ιδιαίτερεσ ομάδεσ, καταφζρνουν να ςθμειϊνουν εξαιρετικι βακμολογία τόςο ςτο ςχολείο όςο και ςτο πανεπιςτιμιο, ςτθν ουςία επιςκιάηονται από εκείνουσ που δεν ζχουν απλά υψθλό IQ, αλλά και υψθλό δείκτθ δθμιουργικότθτασ. Άλλεσ ζρευνεσ δείχνουν ότι οι μακθτζσ με υψθλό δείκτθ δθμιουργικότθτασ ξεπζραςαν αυτοφσ που είχαν μόνο υψθλό IQ, ςε ςχεδόν όλα τα επίπεδα και τισ βακμίδεσ τθσ εκπαίδευςθσ. Πλα τα παραπάνω μασ

4


Σχολικι Ψυχολογία Λ

[ΨΥΧΟΕΚΡΑΛΔΕΥΤΛΚΘ ΑΞΛΟΛΟΓΘΣΘ ΚΑΛ ΑΝΤΛΜΕΤΩΡΛΣΘ ΧΑ΢ΛΣΜΑΤΛΚΩΝ ΜΑΚΘΤΩΝ]

οδθγοφν ςτο ςυμπζραςμα ότι θ ζμφυτθ χαριςματικότθτα είναι τελικά ζνασ ςυνδυαςμόσ ευφυΐασ και δθμιουργικότθτασ. Σφμφωνα με τθν προςζγγιςθ του Renzulli (Renzulli, 1977), θ δθμιουργικότθτα και θ ευφυΐα, μαηί με τθν φπαρξθ επιμονισ ςτθν εκτζλεςθ του κακικοντοσ, αποτελοφν τα ςυςτατικά μζρθ τθσ χαριςματικότθτασ, ςυνκζτοντάσ τθν ωσ ςφνολο. Σιμερα οι περιςςότεροι εκπαιδευτικοί προτιμοφν να περιγράφουν μια περίπτωςθ χρθςιμοποιϊντασ ζννοιεσ

Κατά τον Renzulli (1977) τρείσ είναι οι παράγοντεσ οι οποίοι οδηγούν ςτην πραγμάτωςη αυτού που ονομάζουμε δυναμικό του χαριςματικού ατόμου: α) η άνω του μέςου όρου ικανότητα, β) η επιμονή ςτην εκτέλεςη του καθήκοντοσ και γ) η δημιουργικότητα.

όπωσ «πολλαπλά κριτιρια» και «πολλαπλι ζκφραςθ ταλζντου», αποδεχόμενοι με αυτό τον τρόπο τθν ανάμειξθ πολλϊν παράλλθλων κλάδων ανκρϊπινθσ ικανότθτασ και δραςτθριότθτασ. (Λόξα, 2004)

Ειδικό εκπαύδευςη χαριςματικών. Θϋςεισ ,απόψεισ και νομοθεςύα . «gifted and talented children should be educated for life rather than educated for success» «τα χαριςματικά και ταλαντοφχα παιδιά πρζπει να εκπαιδεφονται για τθν ηωι παρά να εκπαιδεφονται για τθν επιτυχία» (Roeper, 1995)

5


Σχολικι Ψυχολογία Λ

[ΨΥΧΟΕΚΡΑΛΔΕΥΤΛΚΘ ΑΞΛΟΛΟΓΘΣΘ ΚΑΛ ΑΝΤΛΜΕΤΩΡΛΣΘ ΧΑ΢ΛΣΜΑΤΛΚΩΝ ΜΑΚΘΤΩΝ]

Ραρά τθν άποψθ αυτι που τονίηει τθν ανκρωπιςτικι πλευρά τθσ ειδικισ εκπαίδευςθσ των χαριςματικϊν παιδιϊν, θ κοινωνία φαίνεται ότι αντιμετωπίηει με ςκεπτικιςμό και ίςωσ με φόβο μερικζσ φορζσ κυρίωσ τθν άποψθ ότι θ ιδιαίτερθ εκπαιδευτικι μεταχείριςθ αυτϊν των παιδιϊν κα ζχει ςαν αποτζλεςμα τθ δθμιουργία μιασ ελίτ που μακροπρόκεςμα κα αποκτιςει ιςχυρι δφναμθ. Επίςθσ ςτο όνομα μιασ δικεν «ιςότθτασ» , που ςτθν ουςία Η αντίςταςθ τθσ επίςθμθσ πολιτείασ και τθσ κοινισ γνϊμθσ για τθ χρθςιμοποίθςθ ειδικϊν προγραμμάτων οφείλεται κατά πολφ α) ςτθν ελλιπι και μθ ςωςτι ενθμζρωςθ για τον πλθκυςμό και τα χαρακτθριςτικά των χαριςματικϊν παιδιϊν , β) ςτα ςυγκεκριμζνα ςτερεότυπα για τα χαρακτθριςτικά και τισ ςυμπεριφορζσ τουσ που θ κοινωνία ζχει υιοκετιςει και γ) ςτο ότι δεν υπάρχουν καλζσ δθμόςιεσ ςχζςεισ των ατόμων που υποςτθρίηουν τθ διαφορετικι εκπαίδευςθ των χαριςματικϊν με τθν ευρφτερθ κοινωνία. (Renzulli, 1993 Dettmer, 1991) (Τσιάμης, 2006)

εξυπθρετεί τθν προϊκθςθ του μζςου όρου, παραγκωνίηονται οι εκπαιδευτικζσ αλλά κυρίωσ οι ςυναιςκθματικζσ ανάγκεσ που ζχει το χαριςματικό παιδί. Θ άποψθ πωσ το χαριςματικό παιδί «Κα τα καταφζρει ό,τι και αν γίνει» πζρα από τθν αφζλεια που τθν χαρακτθρίηει , δεν είναι αλθκισ. Ζνα παιδί που ςυςτθματικά αγνοοφνται οι ανάγκεσ του και τα ενδιαφζροντά του κινδυνεφει να καταλιξει μπερδεμζνο , εκνευριςμζνο και χωρίσ κανζνα ενδιαφζρον. Στθν Ελλάδα ο προβλθματιςμόσ και θ χάραξθ εκπαιδευτικισ πολιτικισ για τθν ιδιαίτερθ κατθγορία

των χαριςματικϊν παιδιϊν άρχιςε όταν τα «Ρρότυπα ςχολεία» λειτουργοφςαν με ζνα είδοσ «φιλτραρίςματοσ» των μακθτϊν από τισ ακαδθμαϊκζσ τουσ ικανότθτεσ, προκειμζνου

6


Σχολικι Ψυχολογία Λ

[ΨΥΧΟΕΚΡΑΛΔΕΥΤΛΚΘ ΑΞΛΟΛΟΓΘΣΘ ΚΑΛ ΑΝΤΛΜΕΤΩΡΛΣΘ ΧΑ΢ΛΣΜΑΤΛΚΩΝ ΜΑΚΘΤΩΝ]

να μποροφν να φοιτιςουν ςε αυτά. Στθ ςυνζχεια, τα ςχολεία αυτά μετατράπθκαν ςε πειραματικά, προκειμζνου να μθν δίνουν τροφι ςτο επιχείρθμα μιασ ελιτίςτικθσ εκπαίδευςθσ, δεχόμενα με κλιρο τουσ μακθτζσ, οι οποίοι κα εκπαιδεφονταν με τισ πιο ςφγχρονεσ παιδαγωγικζσ μεκόδουσ. Ζτςι για αρκετά χρόνια δεν αναπτφςςεται κάποιοσ προβλθματιςμόσ εκπαιδευτικισ πολιτικισ ι εφαρμογισ. Θ εφαρμογι τθσ «Ευζλικτθσ Ηϊνθσ» από το 2002, καινοτόμου δράςθσ που ςτθρίηεται ςτθν ομαδοςυνεργατικι διδαςκαλία και ςτθ διακεματικι προςζγγιςθ, κακϊσ και θ λειτουργία «Ολοιμερου Σχολείου», δίνουν τθν δυνατότθτα ςτον εκπαιδευτικό, τόςο χρονικά όςο και μεκοδολογικά να δθμιουργιςει υποςτθρικτικά παιδαγωγικά πλαίςια για τουσ χαριςματικοφσ μακθτζσ. Τον Μάρτιο του 2003 δθμοςιεφεται το νζο Διακεματικό Ενιαίο Ρλαίςιο Ρρογραμμάτων Σπουδϊν (ΔΕΡΡΣ) και τα Νζα Αναλυτικά Ρρογράμματα Σπουδϊν (ΑΡΣ), τα οποία ρθτά αναφζρουν τθν αναγκαιότθτα αντιμετϊπιςθσ μακθτϊν με ειδικζσ εκπαιδευτικζσ ανάγκεσ και ότι «...τα άτομα με ιδιαίτερα ταλζντα και ικανότθτεσ κα πρζπει να ζχουν ίςεσ και κατάλλθλεσ , κατά περίπτωςθ, ευκαιρίεσ πρόςβαςθσ ςτθ γνϊςθ.» Τον Οκτϊβριο του 2003 ψθφίηεται νόμοσ (3194/2003 ΦΕΚ267τ.Α’) ςφμφωνα με τον οποίο αναφζρονται οι χαριςματικοί μακθτζσ ωσ ομάδα του μακθτικοφ πλθκυςμοφ με ιδιαίτερεσ εκπαιδευτικζσ ανάγκεσ.

7


Σχολικι Ψυχολογία Λ

[ΨΥΧΟΕΚΡΑΛΔΕΥΤΛΚΘ ΑΞΛΟΛΟΓΘΣΘ ΚΑΛ ΑΝΤΛΜΕΤΩΡΛΣΘ ΧΑ΢ΛΣΜΑΤΛΚΩΝ ΜΑΚΘΤΩΝ]

Μορφϋσ και προγρϊμματα εκπαύδευςησ.  Ειδικά ςχολεία με ζμφαςθ ςε κεματικζσ περιοχζσ (μακθματικά, δθμιουργικι γραφι, φυςικζσ επιςτιμεσ, μουςικι, ακλθτιςμόσ κ.α.). Εδϊ ανικουν τμιματα που επικεντρϊνονται ςε ζνα γνωςτικό αντικείμενο και λειτουργοφν μετά το ωράριο του ςχολείου (κερινά τμιματα, Σαββατοκφριακα, αργίεσ, απογεφματα)  Ειδικά τμιματα ςτιριξθσ, όπου ειδικευμζνοι εκπαιδευτικοί αςχολοφνται με τθν εφαρμογι διαφορετικοφ αναλυτικοφ προγράμματοσ ζνα μζροσ τθσ θμζρασ, ενϊ το υπόλοιπο το μοιράηονται με ςυμμακθτζσ τουσ μιασ «κοινισ» τάξθσ. Τα τμιματα αυτά διαμορφϊνονται με διάφορα κριτιρια, όπωσ θ υψθλι επίδοςθ ςε ζνα γνωςτικό αντικείμενο, κοινό ενδιαφζρον για ζνα κζμα, κοινι ιδιαίτερθ κλίςθ κ.α. Θ χρονολογικι θλικία των μελϊν τθσ ομάδασ μπορεί να ποικίλλει.  Ρρογράμματα εμπλουτιςμοφ, από μία ϊρα τθν εβδομάδα ζωσ 2-3 ϊρεσ θμερθςίωσ και περιλαμβάνουν τθ χριςθ βιβλιοκικθσ και εργαςτθριακοφ χϊρου (resource room), «τράβθγμα» του μακθτι για κάποιεσ ϊρεσ από τθν τάξθ προκειμζνου να εφαρμοςκεί ιδιαίτερο αναλυτικό πρόγραμμα (pull out programs), φπαρξθ ατομικοφ μζντορα για κάκε χαριςματικό μακθτι ο οποίοσ μπορεί να είναι ενιλικοσ ειδικόσ ςτο αντικείμενο που ενδιαφζρει, ζνασ επαγγελματίασ ι ζνασ φοιτθτισ (mentorship programs), και τθν ανεξάρτθτθ μελζτθ με τθν κακοδιγθςθ κάποιου δαςκάλου ι μζντορα.

8


Σχολικι Ψυχολογία Λ

[ΨΥΧΟΕΚΡΑΛΔΕΥΤΛΚΘ ΑΞΛΟΛΟΓΘΣΘ ΚΑΛ ΑΝΤΛΜΕΤΩΡΛΣΘ ΧΑ΢ΛΣΜΑΤΛΚΩΝ ΜΑΚΘΤΩΝ]

 Θ επιτάχυνςθ επιτρζπει ςτα παιδιά να φοιτιςουν ςε ζνα υψθλότερο επίπεδο από αυτό που φοιτοφν. Γίνεται ςτθν πρϊτθ τάξθ του δθμοτικοφ ι ςε οποιαδιποτε άλλθ βακμίδα φοίτθςθσ.  Εξωτερικι ςυνεργαςία με επαγγελματίεσ ςε πραγματικό εργαςιακό χϊρο. Στο ςθμείο αυτό κα πρζπει να αναφζρουμε ότι για τθν Ελλάδα, όπου δεν εφαρμόηεται πζρα από ελάχιςτεσ εξαιρζςεισ κανζνα από τα παραπάνω προγράμματα, το νζο Διακεματικό Ενιαίο Ρλαίςιο Ρρογραμμάτων Σπουδϊν εντάςςει ςτο ςχεδιαςμό του μια αλλαγι τθσ κεϊρθςθσ του εκπαιδευτικοφ ςυςτιματοσ προτάςςοντασ τθ διακεματικότθτα και τθ δθμιουργικι μάκθςθ μζςα από τθν καινοτομία τθσ Ευζλικτθσ Ηϊνθσ. Θ εν λόγω καινοτομία βαςίηεται ςτθ διακεματικι προςζγγιςθ τθσ γνϊςθσ, προωκεί τθν ανάπτυξθ των ςχεδίων εργαςίασ, τθν ομαδοςυνεργατικι διδαςκαλία και ενιςχφει τθ δθμιουργικι και διερευνθτικι μάκθςθ και τθν κριτικι ςκζψθ. Πλα τα παραπάνω ςτοιχεία δθμιουργοφν ζνα κετικό πλαίςιο ςτιριξθσ που ενκαρρφνει τθ διαφοροποιθμζνθ διδαςκαλία και τθν ατομικι ζκφραςθ. Ο εκπαιδευτικόσ ζχει τθν ευκαιρία να ενδιαφερκεί περιςςότερο τόςο για το πϊσ μακαίνουν οι μακθτζσ, όςο και για τισ ςυγκεκριμζνεσ κλίςεισ τουσ, μζςα από ευζλικτεσ εκπαιδευτικζσ ευκαιρίεσ και να τισ ενιςχφςει όταν κρίνει πωσ είναι απαραίτθτο. (Μεϊμαρισ & Λόξα, 2003)

9


Σχολικι Ψυχολογία Λ

[ΨΥΧΟΕΚΡΑΛΔΕΥΤΛΚΘ ΑΞΛΟΛΟΓΘΣΘ ΚΑΛ ΑΝΤΛΜΕΤΩΡΛΣΘ ΧΑ΢ΛΣΜΑΤΛΚΩΝ ΜΑΚΘΤΩΝ]

Οι δυςκολύεσ ςτο ελληνικό εκπαιδευτικό ςύςτημα Θ πρόκλθςθ για τουσ εκπαιδευτζσ των χαριςματικϊν και ταλαντοφχων μακθτϊν κα μποροφςε να είναι πϊσ να δθμιουργιςουν το ιδανικό εκπαιδευτικό κλίμα για αυτοφσ, παρ’ όλα τα ουςιαςτικά προβλιματα και τισ δυςκολίεσ που μπορεί να ςυναντιςουν μζςα ςτο εκπαιδευτικό ςφςτθμα. Οι δυςκολίεσ που κα μποροφςαν να αναφερκοφν ςχετιηόμενεσ με το ελλθνικό εκπαιδευτικό ςφςτθμα είναι : •Δυςκολία ςτθν αναγνϊριςθ και ςτθ διάγνωςθ των χαριςματικϊν και ταλαντοφχων μακθτϊν/τριϊν μζςα ςτθν τάξθ, αλλά και ζξω από αυτιν, όπωσ ςτα αρμόδια διαγνωςτικά κζντρα, τα ΚΔΑΥ (Κζντρα Διάγνωςθσ, Αξιολόγθςθσ και Υποςτιριξθσ μακθτϊν με ειδικζσ εκπαιδευτικζσ ανάγκεσ), κακϊσ οφτε οι εκπαιδευτικοί των τάξεων είναι εκπαιδευμζνοι ςτθν εκπαιδευτικι εκτίμθςθ αυτισ τθσ κατθγορίασ μακθτϊν/τριϊν, οφτε υπάρχουν ακόμθ κριτιρια και ιδιαίτερο κεςμικό πλαίςιο για τθν αντικειμενικι εκτίμθςθ από τθ διεπιςτθμονικι ομάδα (ποιεσ δοκιμαςίεσ, ποια βακμολογία, ποιοι άλλοι παράγοντεσ κα λθφκοφν υπόψθ, όπωσ ερωτθματολόγια για τουσ εκπαιδευτικοφσ, ερωτθματολόγια για τουσ γονείσ, ατομικοί φάκελοι μακθτϊν κ.ά. ). •Δυςκολία ςτθν εφαρμογι αρχϊν εξατομίκευςθσ τθσ παιδαγωγικισ και διδακτικισ διαδικαςίασ ςτθν κοινι τάξθ, τακτικι ςτθν οποία ςυγκλίνει θ διεκνισ επιςτθμονικι εκπαιδευτικι κοινότθτα. Για να λειτουργιςει επιτυχϊσ θ διαφοροποιθμζνθ διδαςκαλία απαιτείται κατάλλθλθ υποδομι από το αναλυτικό πρόγραμμα, επιμόρφωςθ των

10


Σχολικι Ψυχολογία Λ

[ΨΥΧΟΕΚΡΑΛΔΕΥΤΛΚΘ ΑΞΛΟΛΟΓΘΣΘ ΚΑΛ ΑΝΤΛΜΕΤΩΡΛΣΘ ΧΑ΢ΛΣΜΑΤΛΚΩΝ ΜΑΚΘΤΩΝ]

εκπαιδευτικϊν για τθν εφαρμογι κατάλλθλων ςτρατθγικϊν και τεχνικϊν, κακϊσ και διδακτικό υλικό και υλικοτεχνικι υποδομι (βιβλιοκικθ, εργαςτιρια, υποδομι χριςθσ νζων τεχνολογιϊν). (Μεϊμαρισ & Λόξα, 2003)

Τα χαριςματικϊ παιδιϊ ςτην ςχολικό τϊξη. Μια βαςικι ανάγκθ που πρζπει να εξυπθρετείται ςτο ςχολείο είναι θ ανάγκθ των παιδιϊν για αναγνϊριςθ και αποδοχι από τον δάςκαλο και τουσ ςυμμακθτζσ. Θ ζννοια τθσ ομάδασ ςτθν πρϊτθ ςχολικι θλικία και θ ςυμμετοχι του παιδιοφ ς’ αυτιν ζχουν κακοριςτικι ςθμαςία για τθν κοινωνικοποίθςι του. Θ εικόνα που ςχθματίηει το παιδί για τον εαυτό του και θ ταυτότθτά του ζτςι όπωσ οι ςυμμακθτζσ τθν αντιλαμβάνονται επθρεάηουν τθν ςυναιςκθματικι του ιςορροπία και τθν ςχολικι του επίδοςθ. Ο δάςκαλοσ και θ αίκουςα ίςωσ αλλάξουν αλλά θ ομάδα μζνει εκεί και τροφοδοτεί με τισ εμπειρίεσ τθσ τθν τρζχουςα αλλά και τθν μελλοντικι κοινωνικι ςυμπεριφορά. Θ μθ αποδοχι είναι μια τραυματικι εμπειρία, μια ουςιαςτικι τιμωρία που βιϊνεται ωσ απόρριψθ και μειϊνει τθν αυτοπεποίκθςθ και τθν επικυμία του παιδιοφ για προςπάκεια. Θ καταπίεςθ και θ δειλία χαρακτθρίηουν τισ κινιςεισ του και ίςωσ θ αλαηονεία και θ επικετικι ςυμπεριφορά. ‘Ζνα ςυχνό πρόβλθμα που αντιμετωπίηουν τα χαριςματικά παιδιά ςτο ςχολείο αφορά τισ διαπροςωπικζσ τουσ ςχζςεισ με τουσ ςυμμακθτζσ και τον δάςκαλο.

11


Σχολικι Ψυχολογία Λ

[ΨΥΧΟΕΚΡΑΛΔΕΥΤΛΚΘ ΑΞΛΟΛΟΓΘΣΘ ΚΑΛ ΑΝΤΛΜΕΤΩΡΛΣΘ ΧΑ΢ΛΣΜΑΤΛΚΩΝ ΜΑΚΘΤΩΝ]

Ο τρόποσ που κα δείξουν τθν ικανότθτά τουσ κακορίηει και τθ ςυνζχεια. Το χαριςματικό παιδί μπορεί να προκαλεί τον δάςκαλό του, γιατί κινείται από τθν πεποίκθςι του ότι ζχει δίκιο, κάτι που ο δάςκαλοσ πρζπει να χειριςτεί ςωςτά για να βοθκιςει το παιδί να αποκτιςει ενδιαφζροντα και να αυξιςει τθ ςυμμετοχι του ςτισ δραςτθριότθτεσ τθσ τάξθσ. Επίςθσ οι εμπειρίεσ τθσ επιτυχίασ και τθσ αποτυχίασ μποροφν με τθ βοικεια του δαςκάλου να αποτελζςουν ιςχυρά ερεκίςματα για μάκθςθ και ανακίνθςθ του ενδιαφζροντοσ. Ο φόβοσ τθσ αποτυχίασ αποτελεί πρόβλθμα για τα χαριςματικά παιδιά με αποτζλεςμα να αποφεφγουν πρωτοβουλίεσ που μπορεί να μθν ζχουν κετικά αποτελζςματα. Κάτι τζτοιο όμωσ δεν επιτρζπει να διερευνθκοφν οι πραγματικζσ πνευματικζσ δυνατότθτεσ των χαριςματικϊν παιδιϊν. Ο δάςκαλοσ κα πρζπει να καλλιεργεί το αίςκθμα τθσ αςφάλειασ κακϊσ και του αυτοζλεγχου ςτα χαριςματικά παιδιά και να «ρυκμίηει» κατά κάποιο τρόπο τθν ςυμπεριφορά του ςτθ τάξθ. (Δαβάηογλου, 1992)

Χαρακτηριςτικϊ χαριςματικών παιδιών Συμπεριφορϋσ ςτο ςχολικό περιβϊλλον • Βαριοφνται πολφ εφκολα τθ ρουτίνα τθσ τάξθσ. Μερικοί μπορεί να το εκφράςουν μεγαλόφωνα. Κάποιοι άλλοι μπορεί να κλειςτοφν ςτον εαυτό τουσ και να μθ μιλοφν. • Μπορεί να εργάηονται εντατικά ςε ζνα μάκθμα και να παραμελοφν τισ εργαςίεσ και τθ μελζτθ ςε κάποια άλλα.

12


Σχολικι Ψυχολογία Λ

[ΨΥΧΟΕΚΡΑΛΔΕΥΤΛΚΘ ΑΞΛΟΛΟΓΘΣΘ ΚΑΛ ΑΝΤΛΜΕΤΩΡΛΣΘ ΧΑ΢ΛΣΜΑΤΛΚΩΝ ΜΑΚΘΤΩΝ]

• Μπορεί να χρθςιμοποιιςουν το ανεπτυγμζνο τουσ λεξιλόγιο για να "κοροϊδζψουν" αυτοφσ που δεν ζχουν αναπτυχκεί τόςο πολφ λεκτικά. • Μπορεί να πακιαςτοφν τόςο πολφ με τθ ςυηιτθςθ ενόσ κζματοσ που τουσ ενδιαφζρει, ϊςτε να μονοπωλιςουν τθ ςυηιτθςθ ι να αρχίςουν το "κιρυγμα" ακόμα και ςτο δάςκαλο. • Μπορεί να ενκουςιαςτοφν με ζνα ςυγκεκριμζνο κζμα, αλλά όταν ικανοποιθκεί το αρχικό τουσ ενδιαφζρον αρνοφνται να κάνουν τθν επιπλζον δουλειά που ςχετίηεται με το κζμα. Ο βακμόσ προςκόλλθςισ τουσ ςτα μακιματα είναι μικρόσ. • Μπορεί να αρνοφνται ι να δυςαναςχετοφν όταν πρζπει να ςυνεργαςτοφν με άλλουσ που δεν ζχουν τόςο ανεπτυγμζνεσ ικανότθτεσ και μπορεί να εκφράςουν τθ διαφωνία τουσ με λζξεισ ι με ενδείξεισ. • Μπορεί να κατζχουν πολλζσ γνϊςεισ γφρω από πολλά κζματα και ενδζχεται να διορκϊνουν τουσ ενθλίκουσ (και τουσ ςυνομθλίκουσ τουσ) κεωρϊντασ ότι τουσ δίνουν λανκαςμζνεσ ι θμιτελείσ πλθροφορίεσ. • Μπορεί να χρθςιμοποιιςουν τθν ανεπτυγμζνθ αίςκθςθ του χιοφμορ και τθσ πονθριάσ τουσ για να εκφοβίςουν, να χρθςιμοποιιςουν ι να ντροπιάςουν τουσ άλλουσ. • Μπορεί να είναι ςίγουροι και πακιαςμζνοι με τισ απόψεισ τουσ ςχετικά με ςυγκεκριμζνα πολιτικά, κοινωνικά ι θκικά ηθτιματα και να εκφράηουν τισ απόψεισ τουσ ανοιχτά απομακρφνοντασ τουσ εαυτοφσ τουσ από τουσ ςυμμακθτζσ τουσ, που δε ςυμμερίηονται (ι δεν ενδιαφζρονται) για αυτά τα κζματα.

13


Σχολικι Ψυχολογία Λ

[ΨΥΧΟΕΚΡΑΛΔΕΥΤΛΚΘ ΑΞΛΟΛΟΓΘΣΘ ΚΑΛ ΑΝΤΛΜΕΤΩΡΛΣΘ ΧΑ΢ΛΣΜΑΤΛΚΩΝ ΜΑΚΘΤΩΝ]

• Μπορεί να προτιμοφν να δουλεφουν αυτόνομα και να αντιπακοφν κάκε ενιλικο που κζλει να τουσ "βάλει ςε μια ςειρά" ακολουκϊντασ μια διαδικαςία με τθν οποία διαφωνοφν. • Δείχνουν αρνθτικι ςτάςθ απζναντι ςτθν μάκθςθ, όταν δεν υπάρχει παρότρυνςθ ςτα ενδιαφζροντά τουσ από το οικογενειακό περιβάλλον. •Απογοθτεφονται όταν δεν μποροφν να εκφράςουν γραπτϊσ και με κατανοθτό τρόπο τισ όποιεσ δθμιουργικζσ τουσ ςκζψεισ. Σε μια τζτοια περίπτωςθ παρουςιάηουν εςωτερικι διαμάχθ και δυςαρζςκεια. •Ραρουςιάηουν χαμθλι επίδοςθ ςε όλουσ τουσ τομείσ μάκθςθσ, όταν δεν αναγνωρίηονται οι ικανότθτζσ τουσ. •Δθμιουργοφν ςχζςεισ αντιηθλίασ με τα άλλα παιδιά τθσ τάξθσ αφοφ ςυνθκίηουν να μονοπωλοφν τθν προςοχι του δαςκάλου με τισ πολλζσ ερωτιςεισ για διαφορετικά πράγματα για να ικανοποιιςουν τθ μεγάλθ τουσ περιζργεια ςε πολλά ηθτιματα.2

Μαθηςιακϋσ Ικανότητεσ

Ο χαριςματικόσ μακθτισ :

2

Τα τζςςερα τελευταία χαρακτθριςτικά από τθν διπλωματικι εργαςία του Α. Ριςαράκθ (Ριςαράκθσ, 2004)

14


Σχολικι Ψυχολογία Λ

[ΨΥΧΟΕΚΡΑΛΔΕΥΤΛΚΘ ΑΞΛΟΛΟΓΘΣΘ ΚΑΛ ΑΝΤΛΜΕΤΩΡΛΣΘ ΧΑ΢ΛΣΜΑΤΛΚΩΝ ΜΑΚΘΤΩΝ]

• μακαίνει γριγορα, αντιλαμβάνεται εφκολα προχωρθμζνα κζματα • δείχνει διορατικότθτα και φανταςία για τισ ςχζςεισ αιτίου-αποτελζςματοσ • επιμζνει ςτθν ολοκλιρωςθ κακθκόντων • αντιλαμβάνεται το πρόβλθμα εφκολα και παίρνει πρωτοβουλία • μακαίνει τισ βαςικζσ δεξιότθτεσ γριγορα και με λίγθ εξάςκθςθ • δείχνει απροκυμία να εξαςκιςει δεξιότθτεσ που ζχει ιδθ κατακτιςει, κεωρϊντασ τθν εξάςκθςθ μάταιθ • ακολουκεί εφκολα ςφνκετεσ οδθγίεσ • δομεί και χειρίηεται υψθλοφ επιπζδου αφθρθμζνεσ ζννοιεσ • μπορεί να αςχολθκεί με περιςςότερεσ από μία ιδζεσ τθ φορά • διακζτει ιςχυρζσ δεξιότθτεσ κριτικισ ανάπτυξθσ και κάνει αυτοκριτικι • ζχει εκπλθκτικι αντίλθψθ και ζντονθ διορατικότθτα • είναι παρατθρθτισ ςε εγριγορςθ, παρατθρεί τθ λεπτομζρεια και αντιλαμβάνεται γριγορα τισ ομοιότθτεσ και διαφορζσ • δείχνει φυςικι και πνευματικι ανθςυχία, είναι ςπάνια πακθτικόσ μακθτισ, όταν του δοκεί ενκάρρυνςθ • ζχει αξιοκαφμαςτεσ γενικζσ (ι ειδικζσ) γνϊςεισ ςε μία ι περιςςότερεσ περιοχζσ • ζχει εκτεταμζνεσ γενικζσ γνϊςεισ (ςυχνά ξζρει περιςςότερα από το δάςκαλο) και βρίςκει τθν τάξθ επιφανειακι • διερευνά ποικίλα και ειδικά ενδιαφζροντα, ςυχνά ςε μεγάλο βάκοσ

15


Σχολικι Ψυχολογία Λ

[ΨΥΧΟΕΚΡΑΛΔΕΥΤΛΚΘ ΑΞΛΟΛΟΓΘΣΘ ΚΑΛ ΑΝΤΛΜΕΤΩΡΛΣΘ ΧΑ΢ΛΣΜΑΤΛΚΩΝ ΜΑΚΘΤΩΝ]

• μακαίνει και κυμάται πλθροφορίεσ γριγορα, φαίνεται ότι δε χρειάηεται επανάλθψθ και δεν αντζχει τθν επανάλθψθ • μακαίνει να διαβάηει γριγορα, κυμάται αυτό που διαβάηει με λεπτομζρεια • ζχει προχωρθμζνθ κατανόθςθ και χριςθ τθσ γλϊςςασ, αλλά μερικζσ φορζσ διςτάηει όταν θ ςωςτι λζξθ χρθςιμοποιείται περιςταςιακά • δίνει πολφ μεγάλθ ςθμαςία ςε μια ιςτορία ι ζνα ζργο και ςυνεχίηει τθν ιςτορία • δείχνει πλοφςια φανταςία ςτθν κακθμερινι γλϊςςα και ςε καταιγιςμό ιδεϊν • μπορεί να κάνει αςυνικιςτεσ (ακόμα και αμιχανεσ) ερωτιςεισ ι να κάνει αςυνικιςτεσ παρατθριςεισ ςε ςυηθτιςεισ μζςα ςτθν τάξθ • κάνει προκλθτικζσ, "ψαγμζνεσ" ερωτιςεισ που δεν μοιάηουν με τισ ερωτιςεισ άλλων μακθτϊν τθσ ίδιασ θλικίασ • ζχει ιδιαίτερθ περιζργεια και κζλει ςυνζχεια να ξζρει τουσ λόγουσ • του αρζςουν τα πνευματικά παιγνίδια, ζχει φανταςία, είναι γριγοροσ ςτισ ςυνδζςεισ εκ πρϊτθσ όψεωσ μθ ομοειδϊν πραγμάτων, εννοιϊν κλπ. • ςυχνά ζχει αςυνικιςτεσ, παρά τυπικζσ ςχζςεισ • μπορεί να παράγει πρωτότυπθ και με φανταςία εργαςία, αν και ςτερείται ςε τεχνικι ακρίβεια (π.χ. προβλθματικι ομιλία και γράψιμο) • κζλει να αναλφει κζματα ςε μεγαλφτερο βάκοσ • θ πνευματικι του ταχφτθτα είναι μεγαλφτερθ από τθν ικανότθτα του ςτο γράψιμο, για αυτό είναι ςυχνά

16


Σχολικι Ψυχολογία Λ

[ΨΥΧΟΕΚΡΑΛΔΕΥΤΛΚΘ ΑΞΛΟΛΟΓΘΣΘ ΚΑΛ ΑΝΤΛΜΕΤΩΡΛΣΘ ΧΑ΢ΛΣΜΑΤΛΚΩΝ ΜΑΚΘΤΩΝ]

απρόκυμοσ να γράφει ςε μάκροσ. •προτιμά να μιλάει παρά να γράφει και μιλάει με ταχφτθτα, και ευφράδεια

Αντύληψη του εαυτού και περιγραφό προςωπικότητασ. Ο χαριςματικόσ μακθτισ : • κζτει πολφ υψθλοφσ προςωπικοφσ ςτόχουσ και μπορεί να είναι τελειομανισ • κυνθγά τθν επιτυχία και διςτάηει να επιχειριςει κάτι ςτο οποίο μπορεί να αποτφχει • ζχει αίςκθςθ του χιοφμορ και του αρζςουν τα λογοπαίγνια • μπορεί να υςτερεί ςε ςχζςθ με τουσ ςυνομθλίκουσ του ςε δεξιότθτεσ λεπτισ και αδρισ κινθτικότθτασ, και ωσ εκ τοφτου να αποκαρρφνεται • μπορεί να ζχει μια αρνθτικι αντίλθψθ για τον εαυτό του και να υποφζρει από μειωμζνθ κοινωνικι αποδοχι από τουσ ςυνομθλίκουσ του • αφαιρείται και φαίνεται χαμζνοσ ςε άλλον κόςμο • ακοφει ζνα μόνο μζροσ τθσ εξιγθςθσ και φαίνεται να ζχει μερικζσ φορζσ ζλλειψθ ςυγκζντρωςθσ, αλλά όταν τον ρωτοφν, ςυνικωσ γνωρίηει τθν απάντθςθ • προτιμά ςυχνά τθ ςυντροφιά των μεγαλφτερων μακθτϊν και των ενθλίκων • όταν βρίςκει ενδιαφζρον, απορροφάται για μεγάλεσ περιόδουσ • εμμζνει ςτισ δικζσ του πεποικιςεισ

17


Σχολικι Ψυχολογία Λ

[ΨΥΧΟΕΚΡΑΛΔΕΥΤΛΚΘ ΑΞΛΟΛΟΓΘΣΘ ΚΑΛ ΑΝΤΛΜΕΤΩΡΛΣΘ ΧΑ΢ΛΣΜΑΤΛΚΩΝ ΜΑΚΘΤΩΝ]

• δείχνει ευαιςκθςία και αντιδρά ζντονα ςε κζματα που του προκαλοφν άγχοσ ι αδικία • δείχνει ευαιςκθςία, κατανόθςθ και ςυμπάκεια ςτουσ άλλουσ και αναλαμβάνει θγετικό ρόλο • δείχνει αςυνικιςτο ενδιαφζρον ςε προβλιματα ενθλίκων, όπωσ ςθμαντικά ςφγχρονα κζματα (εκνικι ι παγκόςμια εξζλιξθ, δικαιοςφνθ, το ςφμπαν κλπ.)

Μελϋτη περύπτωςησ χαριςματικού παιδιού.

Στθν παράγραφο αυτι μελετάμε τθν περίπτωςθ του μικροφ Geoffrey, που μασ ζκανε ιδιαίτερθ εντφπωςθ. Το αγόρι αυτό είναι μακθτισ ςε δθμόςιο ςχολείο για χαριςματικά παιδιά και τα δείγματα γραφισ του (από τα πζντε του χρόνια) είναι εξαιρετικά. Οι Alan και Gail Edmunds από το Ρανεπιςτιμιο του Οντάριο, παρακολοφκθςαν τον Geoffrey για τα επόμενα τζςςερα χρόνια. Στο άρκρο τουσ αναφζρουν πωσ ζχουν περίπου 8.000 ςελίδεσ γραπτά του. Αυτό όμωσ που κάνει τον Geoffrey τόςο ξεχωριςτό, είναι θ ευαιςκθςία του. Πταν ιταν πζντε χρονϊν, του ζκαναν δϊρο ζνα βιβλίο με εικονογραφθμζνεσ ιςτορίεσ των Pokémon και μζςα ςε λιγότερο από μία εβδομάδα, ζφτιαξε για τον κατά δφο χρόνια μικρότερο του αδερφό George ζνα βιβλίο τριάντα ςελίδων με τα Pokémon ςε χριςτουγεννιάτικζσ περιπζτειεσ, τισ διάβαηε ςε αυτόν και του εξθγοφςε τθν ιςτορία. Αν και

18


Σχολικι Ψυχολογία Λ

[ΨΥΧΟΕΚΡΑΛΔΕΥΤΛΚΘ ΑΞΛΟΛΟΓΘΣΘ ΚΑΛ ΑΝΤΛΜΕΤΩΡΛΣΘ ΧΑ΢ΛΣΜΑΤΛΚΩΝ ΜΑΚΘΤΩΝ]

ςτισ ιςτορίεσ των Pokémon το αγόρι εςτίαηε ςτθν δράςθ και ςτισ περιπζτειεσ των χαρακτιρων του, υπιρχαν πολλά ςτοιχεία που αποκάλυπταν τθν ιδιαίτερθ ευαιςκθςία του. Οι χαρακτιρεσ, παρά το γεγονόσ ότι δζχονταν επικζςεισ με φωτιά, θλεκτριςμό, δθλθτιριο κ.α. (όπωσ ςυμβαίνει ςτθν τθλεοπτικι ςειρά και ςτα videogames) ςτο βιβλίο του αγοριοφ απλϊσ λιποκυμοφςαν και δεν υπζφεραν ζνα τραγικό τζλοσ. Αξιοςθμείωτο είναι και το γεγονόσ ότι ο Geoffrey ζδειχνε να κατανοεί τα ςυναιςκιματα των χαρακτιρων του και να τα περιγράφει ςτισ ιςτορίεσ του, κάτι που δεν ςυμβαίνει ςτα γραπτά των τυπικϊν εγωκεντρικϊν πεντάχρονων. Επίςθσ το αγόρι εκφράηει ςυναιςκιματα κατανόθςθσ και ςυμπόνιασ για τουσ άλλουσ. Σε μια διαφιμιςθ για το κατάςτθμά του «BONGO’S MALL» γράφει ότι πουλάνε πράγματα ςε χαμθλότερθ τιμι ζτςι ϊςτε να μποροφν να αγοράςουν και οι άνκρωποι που δεν είναι πλοφςιοι. Το παρακάτω κείμενο είναι από τα πιο αντιπροςωπευτικά δείγματα γραφισ χαριςματικϊν παιδιϊν, και για το λόγο αυτό το εξετάηουμε αναλυτικά ςτθ ςυνζχεια. “More terrorists, new government, more attacks, holiday worries, etc. I accept the idea to put a new government in Afghanistan, but there is one problem. That means the religious government may become self-supporting terrorists, along with Bin Laden and his gang, which must undergo the same supporting change to keep terrorizing. But if this happens, the war will become longer and more difficult, even with a new government. I wonder if we can send in better peacekeeping forces in Afghanistan and U.S.A. This also may affect

19


Σχολικι Ψυχολογία Λ

[ΨΥΧΟΕΚΡΑΛΔΕΥΤΛΚΘ ΑΞΛΟΛΟΓΘΣΘ ΚΑΛ ΑΝΤΛΜΕΤΩΡΛΣΘ ΧΑ΢ΛΣΜΑΤΛΚΩΝ ΜΑΚΘΤΩΝ]

holiday season since the terrorists might not even want worldwide Christmas, which is a totally different religion. Who knows? They may even kill Santa. People could maybe use Grinch protection.” (Geoffrey, age 6)3 Ρεριςςότεροι τρομοκράτεσ, καινοφρια κυβζρνθςθ, περιςςότερεσ επικζςεισ, ανθςυχίεσ διακοπϊν κτλ. Δζχομαι τθν ιδζα να εγκαταςτακεί νζα κυβζρνθςθ ςτο Αφγανιςτάν, αλλά υπάρχει ζνα πρόβλθμα. Αυτό ςθμαίνει πωσ θ κρθςκευτικι κυβζρνθςθ ίςωσ μετατραπεί ςε αυτοδφναμουσ τρομοκράτεσ, μαηί με τον Μπιν Λάντεν και τθν ςυμμορία του, το οποίο πρζπει να υποςτεί τθν ίδια ενιςχυτικι αλλαγι για να ςυνεχίςει να τρομοκρατεί. Αλλά αν ςυμβεί αυτό ο πόλεμοσ κα γίνει μακρφτεροσ (ς.ς. κα διαρκζςει περιςςότερο) και πιο δφςκολοσ ακόμα και με μια καινοφρια κυβζρνθςθ. Αναρωτιζμαι αν μποροφμε να ςτείλουμε καλφτερεσ ειρθνευτικζσ δυνάμεισ ςτο Αφγανιςτάν και τισ Θ.Ρ.Α ; Αυτό μπορεί να επθρεάςει τθν περίοδο των διακοπϊν αφοφ οι τρομοκράτεσ ίςωσ δεν κζλουν οφτε Χριςτοφγεννα παγκοςμίωσ, που είναι μια εντελϊσ διαφορετικι κρθςκεία. Ροιόσ ξζρει; Μπορεί ακόμα και να ςκοτϊςουν τον Άγιο Βαςίλθ. Οι άνκρωποι μποροφν ίςωσ να χρθςιμοποιιςουν προςταςία για καλικάτηαρουσ4. Το γραπτό του μικροφ Geoffrey αποδεικνφει ξεκάκαρα τθν αντιπαράκεςθ μεταξφ τθσ χρονολογικισ θλικίασ του κακϊσ και τθσ προχωρθμζνθσ πνευματικισ εξζλιξθσ και τθσ

3

Ψευδϊνυμο. Grinch το μεταφράηουμε καλικάτηαροσ, χαρακτιρασ του Dr. Seuss (Theodor S. Geisel ) ςτο βιβλίο “How the Grinch stole Christmas!” 4

20


Σχολικι Ψυχολογία Λ

[ΨΥΧΟΕΚΡΑΛΔΕΥΤΛΚΘ ΑΞΛΟΛΟΓΘΣΘ ΚΑΛ ΑΝΤΛΜΕΤΩΡΛΣΘ ΧΑ΢ΛΣΜΑΤΛΚΩΝ ΜΑΚΘΤΩΝ]

ςυναιςκθματικισ ευαιςκθςίασ του. (Edmunds, Alan L. Edmunds, Gail A., 2005) Ρραγματικά, το γραπτό του είναι δομθμζνο τόςο λογικά, θ κάκε πράξθ ζχει τθν ςυνζπειά τθσ και όμωσ θ παιδικι αφζλεια και θ ιδιαίτερθ ευαιςκθςία αυτοφ του παιδιοφ είναι εμφανι. Φαίνεται ςαν να ακοφμε ζναν ςχολιαςτι πολεμικϊν επιχειριςεων που όμωσ δεν παφει να είναι μόλισ ζξι χρονϊν. Ο μικρόσ Geoffrey ενδιαφζρεται για ηθτιματα που αφοροφν τθν παγκόςμια κοινότθτα (ζνα από τα πολλά χαρακτθριςτικά των χαριςματικϊν παιδιϊν). Δείχνει να αντιλαμβάνεται ολόπλευρα τισ ςυνζπειεσ που κα προκφψουν από τθν επιβολι μιασ δυτικισ κυβζρνθςθσ ςτον λαό του Αφγανιςτάν και ο ίδιοσ επιλζγει ωσ λφςθ τθν αποςτολι ειρθνευτικϊν δυνάμεων. Αυτό δείχνει μια ιδιαίτερθ ευαιςκθςία για τθν ανκρϊπινθ ηωι που ςυνεπάγεται και μια υπεφκυνθ ςτάςθ απζναντί τθσ. Μεγάλο ενδιαφζρον παρουςιάηει και θ φιλοςοφικι περίοδοσ του Geoffrey. QUESTIONIS PHILOSOPHICUS How can we tell right from wrong? Can religions tell us right from wrong? If you believe in that certain religion, it can for you. But they do not necessarily vet the basic human moral code. Then what is, or tells us, the basic moral code? I can only tell you the moral code that I believe should be the basic human moral code. I believe humans should not kill, steal, or hate and they should help, care for, and love each other. What am I? What’s so philosophical about this question? It’s really more about the meaning of life, and how you think about yourself, and how other people think about you and how they blend. So what

21


Σχολικι Ψυχολογία Λ

[ΨΥΧΟΕΚΡΑΛΔΕΥΤΛΚΘ ΑΞΛΟΛΟΓΘΣΘ ΚΑΛ ΑΝΤΛΜΕΤΩΡΛΣΘ ΧΑ΢ΛΣΜΑΤΛΚΩΝ ΜΑΚΘΤΩΝ]

is the meaning of life? Now that’s a tricky one. It’s one of the great philosophical questions of all time. Let’s start with animals. Okay. Some people in the old days thought that pigs only lived so that they could be sacrificed. But I think that one isn’t true. Wait a minute. I have an idea. Let’s skip a bit. What’s your idea? Maybe people live so that they can make their unique contribution to the world. What about people who don’t? O, Quit simplifying around! Everyone makes contributions to the world. What happens after death? What do religions say about what happens after death? They have many ideas. Here they are. Buddhists say you are reincarnated into different people until perfected. Greeks say you go to the underworld, which is not the nicest place. Egyptians say only nobles have an afterlife, in which they become gods. Christians say if you’re good you go to heaven and if you’re bad you go to hell. The Inuit say you first stay in the female spirit’s special place, then you reincarnate into animal. Hennicity says you go to a land of light and love in another dimension. Only if you are a murderer or worse do you go to hell (not counting soldiers.) Hinduism says you are reincarnated, and that your behavior in this life affects your next life. What about spiritualists? They have very differentν ideas these are some of them. Some think you rejoin a universal spirit. Many others argue that what happens after death is not understandable. What do you think? I believe in what Hennicity says about it. What did you feel like when you first realized that you had to die? I was not extremely sad or angry. But I was when I realized my grandparents had to die, I was. I wanted keep on talking with and visiting them, once in a while for my entire life and also I just loved them.

22


Σχολικι Ψυχολογία Λ

[ΨΥΧΟΕΚΡΑΛΔΕΥΤΛΚΘ ΑΞΛΟΛΟΓΘΣΘ ΚΑΛ ΑΝΤΛΜΕΤΩΡΛΣΘ ΧΑ΢ΛΣΜΑΤΛΚΩΝ ΜΑΚΘΤΩΝ]

Would you rather live this life forever or go to heaven when you die? I would rather go to heaven when I die. (Anyway, this life has all its pros and cons – it isn’t perfect.) (Geoffrey,age 7) Φιλοςοφικζσ Ερωτιςεισ Ρϊσ μποροφμε να ξεχωρίςουμε το ςωςτό από το λάκοσ; Μποροφν οι κρθςκείεσ να μασ υποδείξουν το ςωςτό και το λάκοσ; Αν πιςτεφεισ ςε κάποια κρθςκεία, μπορεί (ς.ς. να το κάνει) για εςζνα. Αλλά δεν εξετάηουν απαραίτθτα τον βαςικό θκικό ανκρϊπινο κϊδικα. Τότε τί είναι ι τί μασ υποδεικνφει τον ανκρϊπινο θκικό κϊδικα; Μπορϊ μόνο να ςασ πω τον θκικό κϊδικα που εγϊ πιςτεφω ότι πρζπει να είναι ο βαςικόσ ανκρϊπινοσ θκικόσ κϊδικασ. Ριςτεφω ότι οι άνκρωποι δεν πρζπει να ςκοτϊνουν, να κλζβουν ι να μιςοφν και κα πρζπει να βοθκάνε, να νοιάηονται και να αγαποφν ο ζνασ τον άλλο. Τι είμαι εγϊ; Τι είναι τόςο φιλοςοφικό ςε αυτιν τθν ερϊτθςθ; Αφορά κυρίωσ το νόθμα τθσ ηωισ και πωσ άλλοι άνκρωποι ςκζφτονται για εςζνα και πϊσ εκείνοι ανακατεφονται. Λοιπόν , ποιο είναι το νόθμα τθσ ηωισ; Τϊρα αυτι είναι μια δφςκολθ (ς.ς ερϊτθςθ). Είναι ζνα από τα μεγαλφτερα φιλοςοφικά ερωτιματα όλων των εποχϊν. Ασ αρχίςουμε με τα ηϊα. Εντάξει. Μερικοί άνκρωποι τθν παλιά εποχι νόμιηαν ότι τα γουροφνια ηοφςαν μόνο για να κυςιάηονται. Αλλά νομίηω πωσ αυτό δεν είναι αλικεια. Ζνα λεπτό. Ζχω μια ιδζα. Ασ το αφιςουμε λίγο. Τι ςκζφτεςαι; Μςωσ οι άνκρωποι να ηουν για να κάνουν τθν μοναδικι προςφορά τουσ ςτον κόςμο. Και τι γίνεται με τουσ ανκρϊπουσ που δεν το

23


Σχολικι Ψυχολογία Λ

[ΨΥΧΟΕΚΡΑΛΔΕΥΤΛΚΘ ΑΞΛΟΛΟΓΘΣΘ ΚΑΛ ΑΝΤΛΜΕΤΩΡΛΣΘ ΧΑ΢ΛΣΜΑΤΛΚΩΝ ΜΑΚΘΤΩΝ]

κάνουν. Ο μθν το απλουςτεφεισ! Πλοι προφζρουν ςτον κόςμο. Τί ςυμβαίνει μετά τον κάνατο; Τι λζνε οι κρθςκείεσ για το τι ςυμβαίνει μετά το κάνατο; Εδϊ είναι : Οι βουδιςτζσ λζνε ότι μετεμψυχϊνεςαι ςε διαφορετικοφσ ανκρϊπουσ μζχρι να τελειοποιθκείσ. Οι (αρχαίοι) Ζλλθνεσ λζνε ότι πάσ ςτον Κάτω κόςμο, όπου δεν είναι το ομορφότερο μζροσ. Οι (αρχαίοι) Αιγφπτιοι λζνε πωσ μόνο οι ευγενείσ είχαν μετά κάνατο ηωι, ςτθν οποία γίνονταν κεοί. Οι Χριςτιανοί λζνε πωσ αν είςαι καλόσ πασ ςτον παράδειςο και αν είςαι κακόσ πασ ςτθν κόλαςθ. Οι Λνουίτεσ ( φυλι τθσ βόρειασ Αμερικισ) λζνε πωσ πρϊτα μζνεισ ςτο ιδιαίτερο μζροσ τθσ κθλυκισ ψυχισ και μετά μετενςαρκϊνεςαι ςε ηϊο. Θ κρθςκεία Hennicity λζει πωσ πθγαίνεισ ςε μια χϊρα φωτόσ και αγάπθσ ςε μια άλλθ διάςταςθ. Μόνο αν είςαι δολοφόνοσ ι χειρότερο πθγαίνεισ ςτθν κόλαςθ (εξαιροφνται οι ςτρατιϊτεσ). Ο Λνδουιςμόσ λζει πωσ μετενςαρκϊνεςαι και πωσ θ ςυμπεριφορά ςου ςε αυτιν τθ ηωι επθρεάηει τθν επόμενθ ηωι ςου. Και οι πνευματιςτζσ; Αυτοί ζχουν πολλζσ διαφορετικζσ ιδζεσ εδϊ υπάρχουν μερικζσ από αυτζσ. Μερικοί πιςτεφουν ότι ενϊνεςαι ςε ζνα παγκόςμιο πνεφμα. Ρολλοί ιςχυρίηονται ότι το τι ςυμβαίνει μετά το κάνατο δεν είναι κατανοθτό. Εςφ τι πιςτεφεισ; Εγϊ πιςτεφω ςε αυτά που υποςτθρίηει θ κρθςκεία Hennicity. Ρϊσ ζνιωςεσ όταν για πρϊτθ φορά ςυνειδθτοποίθςεσ πωσ κα πεκάνεισ; Δεν ιμουν τρομερά λυπθμζνοσ ι κυμωμζνοσ, αλλά ζνιωςα ζτςι όταν κατάλαβα πωσ οι παπποφδεσ μου κα ζπρεπε να πεκάνουν. Ικελα να ςυνεχίηω να τουσ μιλάω και να τουσ επιςκζπτομαι κάκε τόςο ςε όλθ μου τθ ηωι και επίςθσ απλϊσ τουσ αγαποφςα. Κα προτιμοφςεσ να ηοφςεσ ςε αυτι

24


Σχολικι Ψυχολογία Λ

[ΨΥΧΟΕΚΡΑΛΔΕΥΤΛΚΘ ΑΞΛΟΛΟΓΘΣΘ ΚΑΛ ΑΝΤΛΜΕΤΩΡΛΣΘ ΧΑ΢ΛΣΜΑΤΛΚΩΝ ΜΑΚΘΤΩΝ]

τθ ηωι για πάντα ι να πάσ ςτον παράδειςο όταν πεκάνεισ; Κα προτιμοφςα να πάω ςτον παράδειςο όταν πεκάνω. Τζλοσ πάντων αυτι θ ηωι ζχει τα καλά και τα κακά τθσ, δεν είναι τζλεια. Ο μικρόσ Geoffrey, ςτα εφτά του χρόνια ψάχνει απαντιςεισ ςε περίπλοκα φιλοςοφικά κζματα , που ςχετίηονται με το νόθμα τθσ φπαρξθσ, τθν ανκρϊπινθ ςυμπεριφορά και τουσ κϊδικεσ που τθν ρυκμίηουν κακϊσ και το τί γίνεται μετά τον κάνατο. Εξετάηει τθν φπαρξθ κάποιων βαςικϊν ανκρϊπινων αξιϊν, κυρίωσ με κριτιριο το κατά πόςο βλάπτουν ι ωφελοφν (καλό και κακό). Αναρωτιζται ςε ζναν εςωτερικό διάλογο για το αν θ φπαρξθ του ανκρϊπου ζχει κάποιο ςκοπό, και χρθςιμοποιεί απόψεισ παλαιότερων εποχϊν που αφοροφν το ςκοπό φπαρξθσ των ηϊων, κάνοντασ ζτςι μια ςφγκριςθ ι και ζναν παραλλθλιςμό των απόψεων αυτϊν με τισ ςφγχρονεσ δικζσ του. Βρίςκεται ςε αδιζξοδο όμωσ δζχεται πωσ θ ανκρϊπινθ φπαρξθ ζχει νόθμα, και αφορά τθν μοναδικι ςυνειςφορά του κάκε ανκρϊπου. Στο ερϊτθμα για το τι ςυμβαίνει μετά το κάνατο, ο Geoffrey εξετάηει ζνα πλικοσ διαφορετικϊν κρθςκευτικϊν πεποικιςεων και καταλιγει να υιοκετιςει τισ απόψεισ τθσ κρθςκείασ ςτθν οποία μάλλον πιςτεφει θ οικογζνειά του. Μασ κάνει εντφπωςθ το γεγονόσ πωσ το μικρό αγόρι, παρά το ότι είχε αςχολθκεί με επιςτθμονικά κζματα κυρίωσ κατά το ζκτο ζτοσ τθσ θλικίασ του, δεν εξετάηει τθν πικανότθτα να μθν υπάρχει ηωι μετά το κάνατο ι να μθν υπάρχει κεόσ και όλα αυτά να είναι ανκρϊπινεσ νοθτικζσ καταςκευζσ (τουλάχιςτον ςτο

25


Σχολικι Ψυχολογία Λ

[ΨΥΧΟΕΚΡΑΛΔΕΥΤΛΚΘ ΑΞΛΟΛΟΓΘΣΘ ΚΑΛ ΑΝΤΛΜΕΤΩΡΛΣΘ ΧΑ΢ΛΣΜΑΤΛΚΩΝ ΜΑΚΘΤΩΝ]

άρκρο των Alan και Gail Edmunds δεν αναφζρεται κάτι τζτοιο). Αυτό ίςωσ να οφείλεται : α. Στο οικογενειακό περιβάλλον , που ίςωσ είναι ςυντθριτικό όςον αφορά τισ κρθςκευτικζσ πεποικιςεισ του παιδιοφ β. Στθν ανικανότθτα του παιδιοφ να αναπτφξει τζτοιο επίπεδο αφαιρετικότθτασ και κριτικισ ικανότθτασ ςτα επτά του χρόνια γ. Στθν απόρριψθ επιςτθμονικϊν απόψεων ςε ότι αφορά τα φιλοςοφικά κζματα και ερωτιματα επειδι απλϊσ δεν προςφζρουν ικανοποιθτικζσ απαντιςεισ ςτο παιδί. Ο Geoffrey πάντωσ φαίνεται να ζχει από το περιβάλλον του τθν ελευκερία, τθν υποςτιριξθ και το γνωςτικό υπόβακρο να ερευνά και να ζχει πρόςβαςθ ςε πλθροφορίεσ που μποροφν να τον βοθκιςουν να κατανοιςει καλφτερα το προσ εξζταςθ αντικείμενο με το

Η περίπλοκη πνευματική μάθηςη περιλαμβάνει την επιθυμία να κάνει ερωτήςεισ, να θέτει υπό αμφιςβήτηςη τισ υπάρχουςεσ ιδέεσ, να ςυλλέγει πληροφορίεσ, να είναι δημιουργικόσ, και να επιδεικνύει πρωτοβουλίεσ με το να ςχεδιάζει ανεξάρτητα και να παίρνει αποφάςεισ. Προςθέτοντασ τουσ ηθικούσ προβληματιςμούσ, το αίςθημα φροντίδασ, δικαιοςύνησ και ςυναιςθήματα για τισ ςημαντικέσ και περίπλοκεσ πνευματικέσ αναζητήςεισ οι προκλήςεισ δεν είναι μόνο για τον μαθητή αλλά και για τον δάςκαλο επίςησ. (C.Folsom, 1997)

οποίο αςχολείται κάκε φορά και αυτό είναι το ςθμαντικότερο για να αναπτφξει ζνα χαριςματικό παιδί τθν ιδιαίτερθ προςωπικότθτά του.

26


Σχολικι Ψυχολογία Λ

[ΨΥΧΟΕΚΡΑΛΔΕΥΤΛΚΘ ΑΞΛΟΛΟΓΘΣΘ ΚΑΛ ΑΝΤΛΜΕΤΩΡΛΣΘ ΧΑ΢ΛΣΜΑΤΛΚΩΝ ΜΑΚΘΤΩΝ]

Επύλογοσ

« Η ηωι του γινόταν κάκε μζρα όλο και πιο δφςκολθ... Οι φίλοι του ζπαψαν να τον κάνουν παρζα γιατί ντρζπονταν που ιταν διαφορετικόσ. Κι αυτόσ ρωτοφςε τον εαυτό του: Τϊρα πρόςεξαν ότι είμαι διαφορετικόσ; Πρζπει να γίνω ζνασ ίδιοσ μεσ ςτουσ ίδιουσ;» «Μου ζκανε εντφπωςθ πόςοι διαφορετικοί άνκρωποι υπάρχουν... Τότε κατάλαβα ότι δεν είμαι ο μοναδικόσ διαφορετικόσ άνκρωποσ ςτον κόςμο... Καλφτερα λοιπόν να χαμογελάμε και να χαιρόμαςτε, κι ασ είμαςτε διαφορετικοί.» «Η χϊρα με τουσ παράξενουσ ανκρϊπουσ» (Ανδρικόπουλοσ, 2006)

27


Σχολικι Ψυχολογία Λ

[ΨΥΧΟΕΚΡΑΛΔΕΥΤΛΚΘ ΑΞΛΟΛΟΓΘΣΘ ΚΑΛ ΑΝΤΛΜΕΤΩΡΛΣΘ ΧΑ΢ΛΣΜΑΤΛΚΩΝ ΜΑΚΘΤΩΝ]

Βιβλιογραφύα 1. C.Folsom. (1997). From a distance : Joining the mind and moral character. Roeper Review , 20 (4), pp. 265-270. 2. Edmunds, Alan L. Edmunds, Gail A. (2005, Winter). Sensitivity: A double-edged sword for the pre-adolescent and adolescent gifted child. Roeper Review , pp. 69-77 www.sengifted.org. 3. Gardner, H. (1984). Frames of mind. New York: Basic Books. 4. Renzulli, J. (1977). The Enrichment Triad Model: A Guide for Developing defensible Programs for the Gifted and Talented. New York: Creative Learning Press. 5. Roeper, A. (1995). Participatory vs. hierarchial models for administration: The Roeper School experience. In A. Roeper, Selected writings and speeches (pp. 109123). Minneapolis: MN: Free Spirit www.roeper.org. 6. Ανδρικόπουλοσ, Ν. (2006). Η χϊρα με τουσ παράξενουσ ανκρϊπουσ. Ακινα: Καλζντθσ. 7. Δαβάηογλου, Α. (1992). Χαριςματικά Παιδιά και Ειδικι Αγωγι. Αλεξανδροφπολθ: τυποεκδοτικι ΑΕ Αφοί Δάγκα.

28


Σχολικι Ψυχολογία Λ

[ΨΥΧΟΕΚΡΑΛΔΕΥΤΛΚΘ ΑΞΛΟΛΟΓΘΣΘ ΚΑΛ ΑΝΤΛΜΕΤΩΡΛΣΘ ΧΑ΢ΛΣΜΑΤΛΚΩΝ ΜΑΚΘΤΩΝ]

8. Λόξα, Γ. (2004). Οδθγόσ για Μακθτζσ με ιδιαίτερεσ Νοθτικζσ Ικανότθτεσ και Ταλζντα. Ακινα: Υπουργείο Εκνικισ Ραιδείασ και Κρθςκευμάτων - Ραιδαγωγικό Λνςτιτοφτο www.pi-school.gr. 9. Μεϊμαρισ, Μ., & Λόξα, Γ. (2003, Μάρτιοσ 28-30). Ανοικτι, Ευζλικτθ και Εξ Αποςτάςεωσ Εκπαίδευςθ:Μια Λφςθ για τθν Επιμόρφωςθ Εκπαιδευτϊν Χαριςματικϊν και Ταλαντοφχων Μακθτϊν. 2ο Πανελλινιο Συνζδριο για τθν Ανοικτι & Εξ Αποςτάςεων Εκπαίδευςθ . Ράτρα: Ελλθνικό Ανοικτό Ρανεπιςτιμιο Ελλθνικό Δίκτυο Ανοικτισ & Εξ Αποςτάςεωσ Εκπαίδευςθσ. 10. Μπρενιφιζ, Π. (2005). Εγϊ! Τι είμαι;. (Χ. Μανιά, Trans.) Ακινα: Καςτανιϊτθ. 11. Ντορενςτάουερ, Ρ., & Ραπουτςάκθ. (1994). Το Προικιςμζνο Παιδί. Το ποντίκι. 12. Ριςαράκθσ, Α. (2004). Εκπαίδευςθ Χαριςματικϊν Παιδιϊν. Αποδοχι ι κοινωνικόσ ρατςιςμόσ;. Λωάννινα: Διπλωματικι Εργαςία. 13. Τςιάμθσ, Α. (2006). Τα χαριςματικά παιδιά ηουν ανάμεςά μασ. Ακινα: Εκδόςεισ Γρθγόρθ.

29

Χαρισματικά Παιδιά - Διδάσκοντας και καλύπτοντας τις ανάγκες τους  

Στην παρούσα εργασία εξετάζουμε κάποιες παραμέτρους που λαμβάνουμε υπόψη στη διδασκαλία χαρισματικών παιδιών

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you