Page 1

GREDWCH CHI HYN! Llyfr 1

pl e

Darllen a deall ar dair lefel gan ddefnyddio storiau ffeithiol a ffuglen

Vi

ew

in

g

Sa m

A Animals NIFEILIAID

Ysgrifennwyd gan Bruce Tuffin a Diane Henderson Cyfieithwyd ac addaswyd gan John Wyn Pritchard M. Phil

Cyhoeddiadau Prim-Ed


Anifeiliaid

Gredwch Chi Hyn!

CYFLWYNIAD Y mae cyfres Blackline wedi ei chynllunio i gyflwyno y lefelau derbyniol o ddarllen a deall i ddisgyblion gan ddefnyddio ffurf ddeniadol, o storiau ffeithiol a rhai o faes ffuglen. Ysgrifenwyd y pecyn thema ‘Anifeiliaid’ yn arbennig ar gyfer y lefel gynradd is ac er ei fod yn thematig mae’n ddigon eang i ganiatau ei integreiddio i raglen iaith-gyflawn.

pl e

Nid fel addurn yn unig y defnyddir y darluniau er fod yr apêl weledol yn ffactor bwysig. Cynhwyswyd y lluniau i gynorthwyo’r disgyblion i ddeall y gwaith ysgrifenedig.

A - Llythrennol B - Dehongliadol C - Gwerthusol

Sa m

Er mwyn cynorthwyo’r athrawon ac aros yn anymwthiol i’r disgyblion mae’r ymarferion wedi eu codio gan ddefnyddio’r codau canlynol.

(Tra mae rhai meysydd llafur yn hybu pedwar lefel o ddealltwriaeth, cred yr awdur y gellid cynnwys y ddau gategori olaf dan y sustem hon o dan y pennawd ‘Gwerthusol’).

g

Nodyn arbennig - Gall nifer o ddisgyblion lefelau cynradd is gael anawster wrth ateb cwestiynau gwerthusol. Dylid felly gynnal trafodaethau ar lefel dosbarth ar y cwestiynau hyn a dim ond y disgyblion mwyaf galluog ddyliai roi cynnig ar atebion ysgrifenedig

in

CYNNWYS

Vi

ew

BRENIN Y JWNGL ...................................................... 1 TIPYN BACH YN WYLLT .......................................... 3 B'LE MAE MAM........................................................... 5 HEN DRYCHFILOD .................................................... 7 LLYGAID YN Y TYWYLLWCH ................................. 9 ANIFAIL O AWSTRALIA ......................................... 11 SMWT ......................................................................... 13 YR ANIFEILIAID ANWES CYNTAF ...................... 15 SIOE ANIFEILIAID .................................................... 17 MAWREDD MAWR! ................................................. 19 SIÔN A SIÂN .............................................................. 21 Y GWALCH BACH! ................................................... 23 ATEBION ..................................................................... 25

Cyhoeddiadau Prim-Ed

26


Anifeiliaid

Gredwch Chi Hyn!

BRENIN Y JWNGL Un diwrnod aeth y llew allan am dro drwy’r jwngl. Ar ei daith gwelodd lygoden yn eistedd o dan ddeilen.

‘Chi’ gwichiodd y lygoden. Roedd y lygoden fach yn ofnus iawn. ‘Da iawn’ meddai’r llew wedi ei blesio. ‘A paid ti ag anghofio chwaith!’

Sa m

Ymlaen â’r llew.

pl e

‘Pwy yw brenin y jwngl?’ rhuodd y llew.

Gwelodd sebra du a gwyn yn cael diod. ‘Pwy ydi brenin y jwngl?’ rhuodd y llew

Cododd hyn ofn mawr ar y sebra achos mae llewod yn hoff iawn o fwyta sebras i ginio.

g

‘Chi ydi’r brenin’, meddai gan grynu.

in

‘Da iawn’ meddai’r llew. ‘A paid ti ag anghofio chwaith!’ Aeth ymlaen.

ew

O’r diwedd gwelodd y llew hen eliffant llwyd yn cysgu’n braf yn yr haul.

Vi

‘Deffra!’ rhuodd y llew yn ei glust dde. ‘Deffra a dweud wrtha’ i pwy ydi brenin y jwngl’. Deffrodd yr eliffant mewn dychryn. Gyda’i drwnc hir gafaelodd yng nghynffon y llew. Cododd y llew a’i daro yn erbyn y llawr. Chwifiodd yr eliffant y llew o gwmpas ei ben nes bod ei lygaid yn troi. Taflodd y llew o goeden i goeden a’i sgubo ar hyd y llawr. O’r diwedd gollyngodd y llew ar y llawr fel cadach budr. Eisteddodd arno. Ar ôl ychydig cododd yr eliffant a cherdded i ffwrdd yn hapus braf. ‘Hei!’ ochneidiodd y llew. Dim ond gofyn cwestiwn wnes i. ‘Does dim eisiau colli dy dymer os nad wyt ti’n gwybod yr ateb’.

Cyhoeddiadau Prim-Ed

1


Anifeiliaid

Gredwch Chi Hyn!

TAFLEN WAITH 1 Brenin y jwngl Lefel A 1. Beth oedd yr anifail cyntaf i’r llew ei gyfarfod?

pl e

2. Beth y mae llewod yn ei hoffi i ginio?

Sa m

3. Pam y gwaeddodd y llew yng nghlust yr eliffant?

Lefel B 1. Pam oedd yr eliffant yn flin?

g

2. Pa wers a ddysgodd y llew?

ew

in

3. Pam yr ydych chi yn meddwl fod y llygoden yn eistedd o dan y ddeilen?

Vi

Lefel C 1. Pam y dywedodd y sebra mai’r llew oedd brenin y jwngl?

2. Pryd yr ydych yn sylwi nad yw hon yn stori wir?

3. Pa anifail yn y stori yr hoffech chi fod a pham?

4. Ar gefn y dudalen tynnwch lun o’r llew ar ôl i’r eliffant ei guro! Cyhoeddiadau Prim-Ed

2


Anifeiliaid

Gredwch Chi Hyn!

TIPYN BACH YN WYLLT!

Sa m

Cafodd cathod eu dofi am y tro cyntaf yn yr Aifft dros 3,500 o flynyddoedd yn ôl. Roedd y gath yn anifail arbennig iawn i’r Eifftiaid. Mae pobl wedi dod o hyd i gerfluniau hen iawn gyda phen cath a chorff dyn.

pl e

Mae’r gath yn anifail arbennig. Tydi hi ddim yn fodlon gwrando ar neb. Dim ond gwneud y pethau y mae hi eisiau ei wneud. Er iddi gael ei dofi mae tipyn o’r gath wyllt ynddi o hyd.

Weithiau, pan y bu farw cath fe’i chladdwyd mewn bedd arbennig gyda llygod yn fwyd tra ar ei ffordd i’r nefoedd.

in

g

Pan ddaeth cathod i Ewrob nid oedd pethau yr un mor dda arnynt. Gwelwyd nhw fel anifeiliaid anwes gwrachod ac fel arwydd o’r diafol. Cafodd miloedd o gathod eu hela a’u lladd. Roedd hi’n gannoedd o flynyddoedd cyn i gathod ddod yn boblogaidd fel anifeiliaid anwes unwaith eto.

Vi

ew

Erbyn heddiw mae cathod yr un mor boblogaidd a chwn fel anifeiliaid anwes. Ond mae yna broblem. Pan fydd cath yn rhedeg i ffwrdd i fyw yn wyllt, maent yn helwyr peryglus. Maent yn lladd llawer o anifeiliaid mân ac adar. Mae cathod yn anifeiliaid anwes gwych ond yn beryglus os ydynt yn wyllt. Mae rhai pobl yn prynu cathod bach am eu bod yn hwyl. Ond unwaith i’r gath fach dyfu maent yn colli diddordeb ac yn cael gwared ohoni. Wedyn, mae’r gath druan yn gorfod hela ei bwyd. Mae hyn yn anheg ar y gath ac ar yr anifeiliaid mae’n eu hela. Cofiwch fod cath fach yn anifail anwes am byth nid hyd nes ei bod yn tyfu. Cyhoeddiadau Prim-Ed

3


Anifeiliaid

Gredwch Chi Hyn!

TAFLEN WAITH 2 Tipyn bach yn wyllt Lefel A 1. Ers pryd mae cathod yn ddof?

pl e

2. Pam y rhoddwyd llygod yn y beddau gyda’r cathod ar ôl iddynt farw?

Sa m

3. Beth y mae rhai pobl yn ei wneud gyda chathod nad ydynt eu heisiau?

Lefel B 1. Beth oedd yr Eifftiaid yn eu feddwl o gathod?

g

2. Pam y mae’n anheg i gael gwared â chathod?

ew

in

3. Pam y lladdwyd miloedd o gathod yn Ewrob?

Vi

Lefel C 1. Pam y mae cath bob amser ‘dipyn bach yn wyllt’?

2. Beth y mae’r awdur yn ei feddwl wrth ddweud ‘mae cath yn anifail anwes am byth’?

3. Ar gefn y dudalen tynnwch lun o gerflun Eifftaidd, gyda phen cath a chorff dyn.

Cyhoeddiadau Prim-Ed

4


Anifeiliaid

Gredwch Chi Hyn!

B’LE MAE MAM?

‘Dwi ddim yn gwybod wir’, meddai Dafydd ‘ond sbia/drycha ar faint sy’ ma!’

Sa m

Roedd y plant wedi dod o hyd i’r ˆ wyau mewn ogof tu ôl i dyˆ eu nain/ mamgu. Roedd y ddau ar wyliau gyda’u nain/mamgu ac yn hoff iawn o grwydro’r ogofau wrth ymyl ˆ y ty.

pl e

ˆ ‘Pa fath o wyau wyt ti’n meddwl ydi’r rhain’? gofynnodd Bethan i’w brawd.

g

Roedd Dafydd yn iawn mi oedd yna ˆ lawer iawn o wyau. Cyfrodd Bethan dros gant. Roeddynt yn wyrdd tywyll disglair a’r un maint â pheli pêl-droed!

in

‘Be’ wnawn ni?’ meddai Dafydd yn syn. ˆ ‘Be’ am gymryd un o’r wyau a cheisio ei ddeor?’

Vi

ew

ˆ yn ofalus i ystafell wely Bethan. Lapiodd y ddau yr Cariodd y plant yr wy ˆ mewn hen liain a’i roi o dan olau lamp er mwyn ei gadw’n gynnes. Yn wy ˆ ˆ hwyrach y noson honno clywodd Bethan swn crafu o gyfeiriad yr wy. ˆ yn cracio Neidiodd o’i gwely ar unwaith a rhuthro tuag ato. Roedd yr wy - yn deor! Cnociodd ar wal ei hystafell a rhedodd Dafydd i mewn.

‘Tybed pa fath o aderyn ydi o’, meddai’n llawn diddordeb. ˆ O’r diwedd holltodd yr wy, ond yn lle cyw aderyn neidiodd deinosor bach ˆ trydar tebyg i iâr. allan gan wneud swn

‘Be mae’n ‘neud?’ sibrydodd Dafydd. ‘Mae’n galw am ei fam dwi’n meddwl’ atebodd Bethan. Yna dechreuodd y tyˆ cyfan grynu! Cyhoeddiadau Prim-Ed

5


Anifeiliaid

Gredwch Chi Hyn!

TAFLEN WAITH 3 B’le mae Mam? Lefel A ˆ yn gynnes? 1. Sut wnaeth y plant gadw’r wy

Sa m

ˆ wnaeth y deinosor bach? 3. Pa swn

pl e

ˆ crafu a glywodd Bethan? 2. Beth oedd y swn

Lefel B 1. Beth ydych chi’n feddwl ddigwyddodd nesaf?

g

2. Pam y rhedodd Dafydd i mewn pan gnociodd Bethan ar y wal?

in

3. Pam y dechreuodd y tyˆ i gyd grynu?

Vi

ew

Lefel C 1. Pam y gelwir y stori yn ‘B’le mae Mam?' Fedrwch chi feddwl am deitl arall?

2. Beth fyddech chi’n ei wneud pe byddech yn dod o hyd i bentwr o wyau? ˆ

3. Ar gefn y dudalen tynnwch lun o’r deinosor bach.

Cyhoeddiadau Prim-Ed

6


Anifeiliaid

Gredwch Chi Hyn!

HEN DRYCHFILOD Y mae yna drychfilod ymhob rhan o’r byd. Bu’r trychfilod hyn ar y ddaear am dros 300 miliwn o flynyddoedd. Gwelir ffosilau chwilod du heddiw mewn glo a chraig. Bu chwilod ar y ddaear cyn deinosoriaid, adar a dynion, ac nid ydynt wedi newid eu ffurf lawer ers hynny.

- Gall y rhan fwyaf hedfan. - Maent yn gallu gwasgu i mewn i le bychan.

pl e

Dyma rai o’r rhesymau pam y gwelwn chwilod du o hyd:

Sa m

- Gallant stopio’n stond a symud yn gyflym iawn. - Maent yn anodd iawn i’w lladd.

Vi

ew

in

g

Gall chwilod du fwyta unrhw beth. Heblaw am ddarnau o fwyd neu blanhigion sydd yn pydru, gallant fwyta papur, gliw, plastig a hyd yn oed ewinedd pobl! Oherwydd eu bod yn hedfan o sbwriel i fwyd gallant basio afiechydon i bobl.

Gwelir chwilod du fel pla ac yn flynyddol mae pobl yn gwario biliynau o bunnoedd yn ceisio eu dinistrio. Yn anffodus mae’r gwenwyn sydd yn cael ei ddefnyddio yn achosi mwy o ddifrod i drychfilod ac anifeiliaid defnyddiol nag i’r chwilod eu hunain. Mae bron yn amhosibl i bobl ladd y chwilod i gyd ac mewn miliynau o flynyddoedd, pan na fydd pobl, mae’n sicr y bydd yr hen chwilod bach yma yn dal i fod ar y ddaear. Cyhoeddiadau Prim-Ed

7


Anifeiliaid

Gredwch Chi Hyn!

TAFLEN WAITH 4 Hen Drychfilod Lefel A 1. B’le y medrwch ddod o hyd i ffosilau chwilod?

Sa m

3. Beth y mae chwilod yn ei fwyta?

pl e

2. Am faint o amser y mae chwilod wedi bod ar y ddaear?

Lefel B 1. Pwy oedd ar y ddaear gyntaf, pobl neu chwilod?

2. Pwy fyddai’n colli arian pe byddai’r chwilod i gyd yn marw?

in

g

3. Pam y gwelir chwilod fel pla?

ew

Lefel C 1. Pam nad ydi chwilod wedi newid llawer mewn 300 miliwn o flynyddoedd?

Vi

2. Sut y mae hedfan o gymorth i chwilod i fyw?

3. Pam y mae’r awdur yn credu y bydd chwilod yn dal i fod ar ôl i bobl ddiflannu o’r ddaear?

4. Ar gefn y dudalen tynnwch lun o chwilen y dyfodol.

Cyhoeddiadau Prim-Ed

8


Anifeiliaid

Gredwch Chi Hyn!

LLYGAID YN Y TYWYLLWCH Deffrodd Arwel heb ddeall yn iawn lle yr oedd. Roedd popeth yn ddieithr, ond yn sydyn cofiodd ei fod yn nhyˆ nain/mamgu. Roedd y teulu i gyd yno ar wyliau wrth lan y môr.

pl e

Teimlai Arwel yn sychedig ac roedd ˆ am gael diod o ddwr. Pan oedd ar fin codi o’i wely gwelodd bâr o lygaid yn sbio/edrych arno.

Sa m

Roedd y llygaid melyn yn fawr a chrwn gyda darnau duon yn y canol. Roeddynt yn disgleirio yng ngolau’r lleuad ac yn sbio’n/edrych yn syth ato.

g

Anghenfil mae’n rhaid! Roedd gan Arwel ofn, gormod o ofn i weiddi ar mam a dad. Cododd y blancedi i fyny at ei drwyn a gwylio’r llygaid yn agosau trwy’r tywyllwch.

ew

in

Symudodd y llygaid yn araf gan siglo o ochr i ochr yn union fel neidr. Mae’n rhaid mae neidr anferth oedd o! Byddai’n bwyta Arwel yn fyw. Daeth y llygaid yn nes.

Vi

Roedd yr anghenfil mor agos rwan/nawr fel y gallai Arwel ei ˆ chwyrnu glywed. Gwnai swn isel. Agorodd Arwel ei geg i sgrechian a neidiodd yr anghenfil ato! Hedfanodd y llygaid melyn trwy’r awyr ac yn syth at Arwel! Yna, glaniodd Modlan y gath ddu gyfeillgar ar y gwely a llyfu wyneb Arwel a chanu grwndi’n hapus. Cyhoeddiadau Prim-Ed

9


Anifeiliaid

Gredwch Chi Hyn!

TAFLEN WAITH 5 Llygaid yn y Tywyllwch Lefel A 1. Pam yr oedd Arwel am godi o’i wely?

Sa m

3. Pa liw ydi llygaid cath nain?

pl e

2. Perthyn i beth y credai Arwel oedd y llygaid?

Lefel B 1. Beth ydych chi’n feddwl ddigwyddodd nesaf?

ˆ chwyrnu isel a glywodd Arwel? 2. Beth oedd y swn

in

g

3. Pam oedd Modlan y gath yn hapus?

Vi

ew

Lefel C 1. Beth fyddai wedi digwydd nesaf pe byddai yna anghenfil yn yr ystafell?

2. Beth fyddech chi wedi ei wneud yn lle Arwel?

3. Pam y cododd Arwel y blancedi i fyny at ei drwyn?

4. Ar gefn y dudalen tynnwch lun o Arwel yn ei wely a’r llygaid yn y tywyllwch. Cyhoeddiadau Prim-Ed

10


Anifeiliaid

Gredwch Chi Hyn!

ANIFAIL O AWSTRALIA ˆ coch yn anifail enwog yn Awstralia. Mae’n symud drwy Mae’r cangarw ddefnyddio ei goesau ôl i neidio. Mae ei gynffon hir drom yn gymorth ˆ gyrraedd cyflymder o 40 milltir iddo gael cydbwysedd. Gall y cangarw yr awr a gall neidio tua 8 medr o hyd a 3 medr o uchder.

Sa m

ˆ Dim ond 28 gram y mae cangarw bach yn ei bwyso pan mae’n cael ei eni. Ar ôl ei eni mae’n cropian drwy flew ei fam i’w phoced o dan ei bol. Os yw bwyd yn brin gall y fam atal rhoi genedigaeth i’r babi nes fod pethau’n gwella.

pl e

ˆ yn byw. Mae’n yn byw mewn Yn Awstralia y mae’r rhan fwyaf o gangarws ˆ grwpiau o’r enw ‘mobs’ ac mae bob ‘mob’ yn cynnwys tua 12 cangarw.

in

g

Mae’r fam yn bwydo’r babi - a elwir yn ‘joey’ - gyda’i llefrith ei hun. Bydd y babi yn treulio o leiaf flwyddyn ym mhoced ei fam.

Vi

ew

ˆ yn cael ei hela ac Os yw cangarw yn methu dianc mae’n barod i ymladd! Gall bwyso ar ei gynffon a chicio’n galed gyda’i goesau ôl sydd yn gryf gyda ewinedd mawr miniog. Defnyddio ei goesau blaen i afael mae’r ˆ nid i focsio fel y maent cangarw yn y cartwnau. ˆ Gall cangarws fyw am 20 mlynedd ac nid yw byth yn stopio ˆ fod yn tyfu. Felly gall cangarw dipyn o faint! Mae’n debyg fod yna filiynau o wahanol fathau o ˆ yn Awstralia. Roeddynt gangarws yn fwyd pwysig ar gyfer y bobl gyntaf yno, sef yr aborigini. Cyhoeddiadau Prim-Ed

11


Anifeiliaid

Gredwch Chi Hyn!

TAFLEN WAITH 6 Anifail o Awstralia Lefel A ˆ gadw ei gydbwysedd? 1. Beth sydd yn gymorth i gangarw

Sa m

ˆ yn stopio tyfu? 3. Pryd y mae babi cangarw

pl e

ˆ 2. Beth a elwir babi cangarw?

Lefel B 1. Pam y mae ‘joey’ yn treulio cymaint o amser ym mhoced ei fam?

g

ˆ yn byw a 2. Fedrwch chi feddwl am reswm pam y mae cangarws theithio mewn ‘mobs’?

ew

in

ˆ yn ei wneud wrth wynebu 3. Beth yw’r peth cyntaf y mae cangarw perygl?

Vi

Lefel C 1. Pam wnaeth yr awdur enwi’r stori yn ‘Anifail o Awstralia’?

ˆ 2. Pam nad ydi ffensiau ffarm cyffredin yn gallu rhwystro’r cangarw?

ˆ gael eu hamddiffyn rhag helwyr? 3. A ddylai anifeiliaid fel y cangarw Pam?

ˆ gyda ‘joey’ yn ei phoced? 4. Ar gefn y dudalen tynnwch lun o gangarw Cyhoeddiadau Prim-Ed

12


Anifeiliaid

Gredwch Chi Hyn!

SMWT

pl e

Roedd Catrin eisiau ci bach ar ei phenblwydd ac roedd wedi gweld yr union un yn y siop anifeiliaid anwes. Roedd y ci bach yn frown a gwyn gyda llygaid mawr brown. Llyfodd law Catrin yn gyfeillgar wrth iddi ei fwytho drwy farau’r gawell. Penderfynodd y byddai yn ei alw’n Smwt.

Sa m

Dangosodd Smwt i’w thad.

g

‘Hwn d’wisho ar fy mhen blwydd dad’ meddai. ‘Mae’n ddrwg gen i blodyn’ meddai dad ‘ond mae’n tyˆ ni yn rhy fach o lawer i gi. Mae ci angen llawer o le i chwarae a neidio. Dim ond gardd fechan sy’ gennym ni’

ew

in

Roedd Catrin yn drist iawn gan ei bod gymaint eisiau’r ci bach. Deffrodd yn fuan ar fore ei phenblwydd. Ar waelod ei gwely gwelodd focs mawr wedi ei lapio gyda phapur glas disglair. Roedd y bocs wedi ei glymu gyda ruban mawr coch a dolen ddel.

Vi

Daeth mam a dad i mewn yn gwenu. ‘Penblwydd hapus cariad’ meddai’r ddau. Agor dy anrheg - mi fyddi yn siwr o’i hoffi er dy fod yn giobeithio cael ci bach’ Agorodd Catrin y bocs yn gyflym a neidiodd cath fach allan i’w chroesawu. Roedd y gath yn ddu gyda Phawenau gwyn a llygaid melyn. Llyfodd law Catrin a chanu grwndi’n uchel tra’n cael ei mwytho. Roedd Catrin yn hapus iawn. ‘Diolch yn fawr mam a dad’. Dwi’n meddwl na’i galw hi’n Smwt. Cyhoeddiadau Prim-Ed

13


Anifeiliaid

Gredwch Chi Hyn!

TAFLEN WAITH 7 Smwt Lefel A 1. Pa liw oedd Smwt y ci?

pl e

2. Esboniwch pam na fedrai Catrin gael ci bach?

3. Ruban

a dolen oedd am anrheg Catrin?

Sa m

Lefel B 1. Os mai enw’r prif gymeriad ydi Catrin pam y galwodd ei thad hi’n ‘blodyn’?

2. Pam ydych chi’n meddwl fod Catrin am alw’r gath fach yn Smwt?

in

g

3. Anrheg gan bwy oedd Smwt y gath?

ew

Lefel C 1. Pa enw fyddech chi wedi ei roi i’r gath fach? Pam?

Vi

2. Pam y medrai Catrin gael cath os na fedrai gael ci?

3. Ydi hi’n greulon i roi cath fach mewn bocs? Sut ydych chi’n meddwl y gallai anadlu?

4. Ar gefn y dudalen tynnwch lun o Smwt yn llyfu llaw Catrin. Cyhoeddiadau Prim-Ed

14


Anifeiliaid

Gredwch Chi Hyn!

YR ANIFEILIAID ANWES CYNTAF ˆ Yr anifeiliaid cyntaf i gael eu dofi gan ddyn oedd cwn. Digwyddodd hyn yn Ewrob tua 10,000 o flynyddoedd yn ôl. ˆ cyntaf yn debyg i’r rhai welwch chi a fi heddiw. Efallai Nid oedd y cwn mai bleiddiaid bach oeddynt, neu gwn gwyllt fel y dingos yn Awstralia.

Vi

ew

in

g

Sa m

pl e

ˆ yn agos at ddynion er mwyn dwyn eu bwyd. Yna cafodd Daeth y cwn ˆ eu mabwysiadu gan ddynion a thyfu yn eu cwmni. Roedd y rhai o’r cwn ˆ hyn yn weddol ddof ac yn meddwl am ddynion fel rhan o’u ‘grwp’ cwn nhw! Wedyn, dyma dyn yn sylwi y ˆ fod yn gymorth medrai’r cwn iddo mewn llawer o ffyrdd. Roeddynt yn gymorth mawr wrth hela a medrent arogli a chlywed perygl ymhell cyn pobl. Ar noson oer yn y gaeaf roedd y ci o gymorth i gadw dyn yn gynnes a chlyd. Roedd cael ci hefyd yn hwyl!

Dros amser dysgodd pobl sut i ˆ hyfforddi cwn i wneud gwahanol bethau. Cafodd rhai eu defnyddio i hela, eraill i hel anifeiliaid a rhai fel anifeiliaid anwes. Roedd y ˆ cwn yma’n edrych yn wahanol iawn i’w gilydd. Yn union fel y mae alsation yn edrych yn wahanol i ddaeargi.

Heddiw, wrth gwrs, mae yna lawer iawn o wahanol fathau ˆ o gwn. Mae rhai pobl yn credu fod yna gymaint a 400 o wahanol fathau! Mae’r rhif hwn yn codi o hyd. ˆ a dynion wedi bod gyda’i gilydd ers amser Erbyn heddiw felly mae cwn ˆ heddiw yn dibynnu mwy ar ddyn nag y mae unrhyw maith. Ac mae cwn anifail arall. Cyhoeddiadau Prim-Ed

15


Anifeiliaid

Gredwch Chi Hyn!

TAFLEN WAITH 8 Yr anifeiliaid anwes cyntaf Lefel A 1. Mae’r dingo o Awstralia yn fath o

?

pl e

ˆ sydd yna rwan/nawr? 2. Faint o fathau gwahanol o gwn

Sa m

ˆ wedi eu dofi gan ddynion? 3. Ers faint o amser mae cwn

Lefel B 1. Sut y gall ci gadw person yn gynnes ar noson oer?

g

ˆ yn dal i godi? 2. Pam y mae nifer y mathau o gwn

in

ˆ angen pobl i edrych ar eu hôl? 3. Esboniwch pam y mae cwn

Vi

ew

Lefel C ˆ yn y lle cyntaf? 1. Pam ydych chi’n meddwl i bobl geisio dofi cwn

ˆ fod o gymorth i bobl hela? 2. Sut y medrai cwn

3. Pam y mae alsation mor wahanol i’r daeargi?

4. Ar gefn y dudalen tynnwch lun o fath newydd o gi. Cyhoeddiadau Prim-Ed

16


Anifeiliaid

Gredwch Chi Hyn!

SIOE ANIFEILIAID "Dewch blant, mae'n amser am y sioe anifeiliaid," meddai Mrs Jones wrth y dosbarth. "Well i chi ddod â'ch anifeiliad i'r ystafell rwan." Cododd Huw ei law.

Sa m

"Mae'n well i mi adael fy anifail anwes tu allan," meddai. "Dwi'n meddwl y byddai'n ymladd gyda'r lleill - ac efallai yn eu bwyta."

pl e

"Be' sy' Huw?" meddai Mrs Jones.

"Paid â rwdlan Huw," chwarddodd Mrs Jones. "Mae gennym ni gathod a chwn, ˆ ac mae Mair wedi dod â'i merlyn. Fedar dy anifail anwes fwyta merlyn." "Medar, Mrs Jones."

g

"Nefoedd fawr! Pa fath o anifail anwes ydi o?"

in

"Mae'n wyrdd gyda choesau byr a chynffon a thrwyn hir," meddai Huw.

ew

Roedd y plant eraill yn gwrando mewn syndod.

Vi

"Dw'i ddim yn meddwl i mi erioed glywed am anifail tebyg," meddai Mrs Jones. "Sut un oedd o eto?"

"Gwyrdd gyda choesau byr a chynffon a thrwyn hir." "Oes gan yr anifail yma enw arall Huw?" gofynnodd Mrs Jones yn syn. "O oes Mrs Jones, yr enw arno yn yr Affrig yw crocodeil!" Cyhoeddiadau Prim-Ed

17


Anifeiliaid

Gredwch Chi Hyn!

TAFLEN WAITH 9 Sioe Anifeiliaid Lefel A 1. Pwy oedd Mrs Jones?

Sa m

3. A oedd yna gathod yn y sioe anifeiliaid?

pl e

2. Pa aelod o'r dosbarth ddaeth 창 merlyn i'r ysgol?

Lefel B

1. Pam gododd Huw ei law?

g

2. Beth allai ddigwydd pe byddai Huw yn dod 창'i anifail i'r dosbarth?

ew

in

3. Pam oedd y plant yn gwrando mewn syndod?

Lefel C

Vi

1. Beth fyddech chi'n ei wnend yu lle Mrs Jones?

2. Esboniwch pam ydych chi'n meddwl ei bod yn stori wir neu yn sm창l?

3. Beth yw'r rhan mwyaf doniol o'r stori? Pam?

4. Ar gefn y dudalen tynnwch lun o grocodeil Huw. Cyhoeddiadau Prim-Ed

18


Anifeiliaid

Gredwch Chi Hyn!

MAWREDD MAWR! Mae'r morfil glas yn fwy o lawer na'r deinosoriaid oedd yn arfer byw ar y ddaear. Pa mor fawr ydi o? Cafodd un morfil glas ei fesur yn 34 medr o hyd. Roedd yn pwyso dros 220 o dunnelli.

Sa m

pl e

Mae'r morfil glas yn anifail anferth. Gall ei dafod bwyso tua pedwar tunnell. Maent hyd yn oed yn siarad gyda'i gilydd mewn lleisiau uchel. Gallwch glywed y morfil o bellter o 500 milltir. Mae'r morfil yn llawer mwy swnllyd na dosbarth o blant!

Vi

ew

in

g

Beth ydach chi'n feddwl y mae anifail mor fawr yn ei fwyta? Mae'r morfil glas anferth yn bwyta pysgod bach iawn o'r enw Krill, pysgod tebyg i Sioni naill achr. Mae'r morfil glas yn casglu'r pysgod drwy ddefnyddio ei geg fel cribin anferth. Gall un morfil glas fwyta pedair tunnell o'r krill bob diwrnod. Mae'r morfil glas yn famal ac yn anadlu ocsigen fel chi a fi. Mae'n rhaid iddynt ddod i wyneb y môr i wneud hyn. Pan welwch luniau o'r morfil yn chwythu o dwll yn ei ben ˆ sydd yn dod allan ond anadl poeth cofiwch mae nid dwr ˆ ac anwedd dwr.

Mae'r fam yn bwydo ei morfilod bach ar ei llefrith. Erbyn iddynt gyrraedd un oed gall morfil bychan bwyso mwy nag 20 tunnell. Gall y morfil glas fyw i fod yn 45 oed. Roedd dynion ar draws y byd yn arfer hela'r morfil. Lladdwyd cymaint ohonynt fel eu bod yn agos at farw allan. Erbyn heddiw mae llawer o wledydd wedi pasio rheolau a chytuno i beidio eu lladd. Ond, mae rhai yn dal i hela'r morfil glas mawr tyner am eu cig ac olew eu croen.

Cyhoeddiadau Prim-Ed

19


Anifeiliaid

Gredwch Chi Hyn!

TAFLEN WAITH 10 MAWREDD MAWR ! Lefel A 1. Pa un yw'r mwyaf - deinosor neu forfil glas?

Sa m

3. Beth y mae morfil bach yn ei fwyta?

pl e

2. Mae'r morfil glas yn bwyta krill. Beth ydi krill?

Lefel B

1. Pam y mae'r morfil yn bwyta cymaint o'r krill bob dydd?

g

2. Ydi morfil yn cysgu ar waelod y m么r. Sut ydych chi'n gwybod?

ew

in

3. Beth ddigwyddai pe byddai pawb yn dal i hela'r morfil?

Level C

Vi

1. Esboniwch pam mae teitl y stori hon yw 'Mawredd Mawr'?

2. Pam ydych chi'n meddwl i lawer o wledydd stopio hela'r morfil'?

3. Pam ydych chi'n meddwl i awdur y stori alw'r morfil yn 'fawr a thyner'?

4. Ar gefn y dudalen tynnwch lun o forfil bach gyda'i fam. Cyhoeddiadau Prim-Ed

20


Anifeiliaid

Gredwch Chi Hyn!

SIÔN A SIÂN Dau barot lliwgar oedd Siôn a Siân. Roedd y ddau yn byw ar ynys ymhell yng nghanol y môr. Roedd yr ynys yn le braf a chynnes gyda choed gwyrdd uchel ac afonydd glas byrlymus. Nid oedd pobl yn byw yno ac roedd Siôn a Siân yn hapus iawn.

Sa m

pl e

Yna, un diwrnod, glaniodd long fawr ar yr ynys gan ddod a llawer o ddynion yno. Roedd gan y dynion beiriannau a ˆ rhygnu a chwyrnu drwy’r dydd a'r nos. Roedd gan oedd yn gwneud swn ˆ a chuddiodd y ddau yn y coed i wylio’r dynion a’r Siôn a Siân ofn y swn peiriannau mawr. Roedd y dynion yn llifio’r coed mewn un stribed hir yng nghanol yr ynys. Yna, dyma nhw’n gwasgu’r ddaear yn fflat ac yn gosod concrit dros y pridd. Wedyn dyma nhw’n adeiladu rhes o gytiau wrth yml y stribed. Yn olaf peintiodd y dynion llinell hir wen i lawr canol y stribed concrit.

Vi

ew

in

g

Yna, yn sydyn a heb rybudd, gadawodd y dynion yr ynys. Roedd yr ynys fach yn dawel unwaith eto. Daeth yr anifeiliaid swil allan o’r coed yn araf bach. Bu i’r rhai dewr hyd yn oed chwarae gemau ar y stribed o goncrit. Anghofiodd yr anifeiliaid bopeth am y dynion ar llong. Un diwrnod roedd Siôn a Siân yn hedfan a chawrae’n braf uwchben yr ynys. Yn sydyn, rhuodd aderyn diarth heibio i’r ddau barot bach. Roedd yr aderyn yn anferth. Cadwai ei adenydd yn hollol syth ac wrth ˆ sgrechian basio gwnaeth swn uchel. Saethau mwg a fflamau o’i gynffon.

Cafodd Siôn a Siân eu taflu’n bendramwnagl drwy’r awyr. Ar ôl i ben y ddau stopio chwyrlio dyma nhw’n gwylio’r aderyn dieithr yn glanio’n swnllyd ar y stribed concrit. ‘Mam bach! roedd o ar frys’ meddai Siôn wrth Siân. ‘A glywis di o’n sgrechian’ ‘Do’ meddai Siân. Ond mi fasa titha’n sgrechian hefyd sa’ dy gynffon di ar dân! Cyhoeddiadau Prim-Ed

21


Anifeiliaid

Gredwch Chi Hyn!

TAFLEN WAITH 11 Siôn a Siân Lefel A 1. Roedd Siôn a Siân yn ddau

.

pl e

2. Pa liw oedd y linell ar y concrit?

3. Pam oedd Siôn a Siân yn cuddio yn y coed?

Sa m

Lefel B 1. Beth wnaeth y dynion ei adeiladu?

2. Beth oedd yr aderyn dieithr wnaeth godi gymaint o ofn ar Siôn a Siân?

in

g

3. Pam gafodd Siôn a Siân eu taflu’n bendramwnagl?

ew

Lefel C 1. Pa reswm fyddai gan bobl dros adeiladu maes awyr ar yr ynys?

Vi

2. Pam oedd Siôn a Siân yn meddwl mae awyren oedd yr aderyn dieithr?

3. Yn sefyllfa Siôn a Siân, beth fyddech chi yn ei wneud nesaf?

4. Ar gefn y dudalen tynnwch lun o Siôn a Siân yn cael eu taflu drwy’r awyr. Cyhoeddiadau Prim-Ed

22


Anifeiliaid

Gredwch Chi Hyn!

Y GWALCH BACH

ew

in

g

Sa m

Aderyn yw’r anifail cyflymaf yn y byd. Mae’r gwalch glas yn hebog bach sydd yn lladd ei ysglyfaeth drwy blymio arno o’r awyr. Wrth blymio gall y gwalch gyrraedd cyflymder o 148 milltir yr awr. Mae rhai pobl yn credu ei fod yn medru cyrraedd cyflymder o 272 o filltiroedd yr awr. Mae’r gwalch glas yn ymosod ar ei ysglyfaeth drwy ei daro yng nghefn ei ben gyda’i grafangau. Gall y gwalch ladd adar eraill yn yr awyr ac hefyd mae’n lladd mamaliaid ac ymlusgiaid bach anffodus ar y ddaear.

pl e

Beth ydych chi’n feddwl ydi’r anifail cyflymaf ar wyneb y ddaear? Siarc? Cheetah? Dyn, efallai?

Vi

Nid yw’r gwalch glas yn aderyn mawr. Dim ond rhwng 35cm a 45cm yw maint yr hebog gwryw ac nid yw’n pwyso mwy na 750 gram. Mae’r aderyn benywaidd yn fwy ac yn drymach. Er mor fach yw’r gwalch gall ladd adar o faint gwyddau. Os yw’r gwalch glas yn dal ei ysglyfaeth mae’n ei ladd yn syth. Ond dim ond 1 allan o bob10 targed y mae’r gwalch yn ei ddal. Nyth syml iawn sydd gan y gwalch glas. Yn aml mae’n bodloni ar grafu pant mewn ychydig o bridd ar glogwyn. Weithiau mae’n defnyddio hen nyth a adawyd gan aderyn arall. Mae’r gwalch glas yn aderyn eithaf cyffredin mewn llawer o wledydd y byd. Mae’n hoff iawn o fyw mewn ardaloedd agored gwledig ymhell i ffwrdd oddi wrth bobl. Ugain mlynedd yn ôl roedd y gwalch glas mewn perygl o farw allan. Erbyn hyn mae eu rhifau yn dechrau codi’n araf. Cyhoeddiadau Prim-Ed

23


Anifeiliaid

Gredwch Chi Hyn!

TAFLEN WAITH 12 Y Gwalch Bach Lefel A 1. Pa fath o aderyn yw’r gwalch glas?

pl e

2. Ydi’r gwalch glas yn aderyn bach neu mawr?

Sa m

3. A yw’r gwalch glas benywaidd yn fwy, llai, neu’r un maint ar aderyn gwrywaidd?

Lefel B 1. Pam y mae’r gwalch glas yn plymio mor gyflym?

g

2. Pam yr ydych chi’n meddwl fod y gwalch glas yn methu gymaint o’i dargedau?

in

3. Pam y mae’r gwalch glas yn hoff o nythu yn bell i ffwrdd oddi wrth bobl?

Vi

ew

Lefel C 1. Pe na fedrai’r gwalch glas blymio ar ei ysglyfaeth, beth fyddai’n gallu ei fwyta? 2. Ydi hi’n deg i’r gwalch glas ladd anifeiliaid? Pam?

3. Pam yr ydych chi’n meddwl y daeth y gwalch glas yn agos at farw allan?

4. Ar gefn y dudalen tynnwch lun o’r gwalch glas yn plymio drwy’r awyr. Cyhoeddiadau Prim-Ed

24


Anifeiliaid

Gredwch Chi Hyn!

ATEBION Taflen Waith 8 - Lefel A 1. Ci/Ci Gwyllt 2. Mwy na 400 3. Tua 10,000 o flynyddoedd

ˆ â dilysrwydd Gadewir y penderfyniad ynglyn atebion i gwestiynau Lefel B ac C i’r athro/ athrawes a/neu’r disgybl unigol.

Taflen Waith 9 - Lefel A 1. Yr athrawes 2. Mair 3. Oedd

Taflen Waith 1 - Lefel A 1. Llygoden 2. Sebra 3. Roedd yr eliffant yn cysgu NEU - Roedd y llew yn bod yn gas

Taflen Waith 10 - Lefel A 1. Y morfil glas 2. Pysgod bach 3. Llefrith (gan ei fam)

Tafeln Waith 2 - Lefel A 1. 3,500 mlynedd 2. Fel bwyd ar y ffordd i’r nefoedd 3. Cael gwared ohonynt

Taflen Waith 11 - Lefel A 1. Parotiaid/dau Barot 2. Gwyn 3. Roeddynt yn ofnus (o'r dynion a'r peiriannau)

Sa m

pl e

Nodyn arbennig - Dim ond cwestiynau Lefel A sydd yn rhai llythrennol. Mae angen ychydig o ddehongliad ar y ddau lefel arall. Yn dilyn hyn dim ond cwestiynau Lefel A fedrid eu hateb yn gywir neu’n anghywir.

Taflen Waith 3- Lefel A 1. Ei lapio mewn lliain a’i roi dan olau lamp 2. Roedd yr wy ˆ yn deor 3. Swn ˆ trydar, fel iâr

Taflen Waith 12 - Lefel A 1. Hebog 2. Bach 3. Mwy

in

g

Taflen waith 4 - Lefel A 1. glo a chraig 2. 300,000,000 o flynyddoedd 3. Unrhyw beth (bron)

ew

Taflen waith 5 - Lefel A ˆ 1. I gael diod o ddwr 2. Anghenfil/neidr 3. Melyn

Vi

Taflen Waith 6 - Lefel A 1. Ei gynffon 2. ‘joey’ 3. Nid yw byth yn stopio tyfu Taflen Waith 7 - Lefel A 1. Brown a gwyn ˆ 2. Roedd y ty/gardd yn rhy fach 3. Coch

Cyhoeddiadau Prim-Ed

25

3117 Gredwch Chi Hyn 1