Page 1

Ne dhe

JVIj e d i s i

6 -

Viti i trete i botimit 1996 Qmimi 15 1_екё

Шг

~J от У

г? »

'

--CD

Pas disa vjetesh gjuetie te ndaluar

KADARE: "GJENDJA E MJEDISIT E S H T E A L A R M A N T E "

x

сл

PUSHTETARE: SHIKONI E D H E L U L I S H T E T E PARQET! GJATE VITITj 15.000 KUNDRAVAJTJE NE P Y J E . PAPASTERTISE NUK I E S H T E H E Q U R E N D E "PA"-ja

У: с

I www.ppnea.org


1996, VTTI N D E R K O M B E T A R I E D U K J M I T M J E D I S O R Mbrojtja e Mjedisit, shprehje reale e patriotizmit tuaj. i-v

. . . .

* ** *

Revista e vetme mjedisore ne Shqiperi "Ne dhe Mjedisi", kerkon ndihmen tuaj. Numri i llogarise bankare ne Banken e Kursimeve, dega Tirane eshte: per depozitat ne leke 522/36/20, per depozitat ne dollare 522/37/20.

Revista financohet nga Fondacioni Shqiptar i Shoqerise Civile

Ne kete numer do te lexoni:

REDAKSIA

K a d a r e : " G j e n d j a e m jedisit eshte a l a r m a n t e "

faqe 3

Bimet a r o m a t i k o - m j e k s o r e , ne r r e z i k z l i d u k j c

faqe 4

P E R I K L I Q 1 R I A Z 1 : Kryeredaktor

Pushtetare. K t h e n i syte nga l u l i s h t e t dhe p a r q e l

faqe 5

S O K O L C I JK A L L A: Rmlaktor

INdiyshimi vjen ngii inendja

faqe 6

Pa fjale

faqe 7

Proteste e shoqates se gazetareve te m j e d i s i t

faqe 8

Gjate v i t i t ; 15.000 k u n d r a v a j t j e ne pyje

faqe

Kompleksi Divjake-Karavasta. V I e r a t e t i j .

faqe 10

" K o r r e mos m b i l l " ne u j r a t tona

faqe 11

Papastertise nuk i eshte hequi; ende " P A ' - j a

faqe 12

Per cdo informaeion

Radoni vret me shume se sida

faqe 13

per mjedisin,

Peslicidet - "Pjesee u s h q i m i t te p e i d i t s h e m "

faqe 14

"Luigj

IMozaik.

faqe 15

ALBANIA.

E n c i k l o p e d i mjedisore

faqe 16

Kalegjumi i redaksise: A ( ; i M M A L J A , A L I R E X HA, M1HALLAQ QIRIO, XHEMAL МАК), qe kini lidhur

ju lutemi

Gurakuqi",

Pali

kontaktoni

42

R E V I S T E E SHOQATES SE R U A J T J E S DHE M B R O J T J E S SE M J E D I S I T NATYROR NE SHQIPERI (P.P.N.E.A)

sliqetesiitiet

ne adresen:

15/1. Shk.4,

Te/&Fax:+155

me

Ap 25

Rr.

Tirana,

27048

www.ppnea.org


APEL

Kadare: "Gjendja e Mjedisit ne Shqiperi eshte alarmante"! Pergjegjesi do te mbaje ne radhe te pare shteti i sotem.

Kohet e fundit, gjate qendrimit tuaj ne Shqiperi. keni dhene disa intervista, ne te cilat keni shprehur mendime per probleme te fushave te ndrysltme: si ato shoqerore, politike, kombetare, le/rare, gjuhesore etj.., por, asnje nga intervistuesitgazetare пак eshte "kujtuar" t'ju pyese per probleme te mjedist, megjithese ato jane te mbare shoqerise. Keshtu qe me takoi mua te luaj rolin e gazetarit dhe t'ju drejtohem me disa pyetje. S i e s hi к о n s h k r i m t a r i K a d a r e g j e n d j e n a k t u a l e te m j e d i s i t n e Shqiperi? Gjendja eshte a l a r m a n t e ; k e n i s h u m e te drejte, nuk eshte e rastit m o s p e r f i l l j a e g a z e t a r e v e per k e t o g j e r a . E s h t e p a s q y r i m i rye m e n d e s i e t e m b r a p s h t e l i d h u r m e m j e d i s i n ne S h q i p e r i . P o s h o h i m me syte tane d e g r a d i m i n , prishjen e t i j . Jemi te p r a n i s h e m ne heshtjai e t u r p s h m e qe m b a h e t per kete ceshtje kaq t h e m e l o r e . Koha e pasdiktatures do te mbaje pergjegjesi te rende per kete. Prishja e pejsazhit eshte d h u n i m i f y t y r e s se Shqiperise. D h u n i m i i fytyres n u k eshte l a r g d h u n i m e v e t e t j e r a . M a r r e z i s e se bunkereve po i ze v e n d i n s h e m t i m i i k j o s k a v e , i g r o p a v e , i p r e r j e s se

Nga data 22 deri 24 nentor ne Rome и zhvillua Konferenca Nderkombetare Mbaremesdhetare "Local Agenda 21". Ne te и trajtuan probleme mjedisore te qyteteve qe rrethojne detin Mesdhe, vazhdim i detyrave te Samitit Boteror Rio 1992. Ne Konference morren pjese mbi 250 perfaqesues te 91 qyteteve dhe kryetare te shoqatave jo qeveritare mjedisore, nga 21 vende Mesdhetare. Te ftuar nderi te Konferences ishin edhe person aliietet shoqerore me me ze te Mesdheut, midis te cileve shkrimtari yne i madh Ismail Kadare. Ishte kenaqesi ta kishe ate perballe ne tribunen e nderit seancesptenare te hap/esse Konferences, por emocione e pse jo edhe krenari kombetare te krijohet kur degjon nga goja e drejtuesit te seances: "Tani fjalen do t'ia japim shkrimtari! nga ana tjeter e Adriatikut, me te madhit te Evropes, madje edhe me te/..., zotit Ismail

Kadare ". Rasti e solli. qe duke qene pjesemarres ne te njejten Konference, si dhe ne te njejtin hotel, te takohesha dhe te bisedoja disa here me te. Duke biseduar kuptova se nga qendrimi i fundit i tij ne Shqiperi, dy gjera i kishin mbetur merak: -nje nga intervistat nuk ishte kuptuar si duhet dhe se asnje nga gazetaret пик e kishtepyetur per problemet e mjedisit. U befasova kur ai me propozoi qe 17 merrja nje interviste per keto te fund it. E pranova propozimin megjithese asnje here nuk kisha bere nje gje te tille. lntervisten po e jap te plote, ashtu sic и zhvillua. Ajo qe me beri pershtypje ishte

p e m e v e , qe n u k eshte m e e p a k e t .

C f a r e m e s a z h i m u n d t'i drejtoni l e v i z j e s m j e d i s o r e ne S h q i p e r i dhe ne m e n y r e te v e c a n t e , a n e t a r e v e te S h o q a t e s se R u a j t j e s d h e M b r o j t j e s se M j e d i s i t N a t y r o r ? M b r o j t j a e m j e d i s i t eshte nje nga v e p r i m t a r i t e m e fisnikete kohes. Eshte n d e r per ata qe j a n e n g r i t u r ne lufte per m b r o j t j e n e t i j . S h u m e g r i n d j e te k o t a , d i s k u t i m e e z h u r m e pa k u p t i m do te h a r r o h e n . Perpjekja juaj, p e r k u n d r a z i , sa m e s h u m e k a l o n k o h a , a q m e e a d m i r u e s h m e d o te d u k e t .

C i l a t j a n e sipas j u s h shkaqet e kesaj gjendje? Shkaqet j a n e ne r a d h e t e p a r e m u n g e s a e pa ri meve te nje pjese te klases p o l i t i k e shqiptare. E d h a i e pas nje lufte p o l i t i k e shpesh meskine, r r j e d h i m i s h t ajo qellon qe e h u m b e t v i z i o n i n qe k a t e beje m e kete ceshtje g j i t h e k o m b e t a r e sic eshte ajo e m j e d i s i t . A r e s y e j a e d y t e eshte k o r r u p s i o n i i zyrtareve te sotem, i B a s h k i v e , i te g j i t h e a t y r e qe k a n e ne d o r e m b r o j t j e n e m j e d i s i t dhe n u k e bejne, per s h k a k t e p e r f i t i m i t v e t i a k . N d r y s h e n u k m u n d te shpjegohet d e m t i m i i rende i Parqeve te kryeqytetit, sidomos i P a r k u t t e M a d h te T i r a n e s , nje n d e r m e te b u k u r i t ne Evrope. Keto jane akte kriminale, m o s d e n i m i i t e c i l a v e e ve ne d y s h i m m o r a l i n e a d m i n i s t r a t e s shteterore. Kush duhet pergjegjesine?

te

mbaje

p ra

Pergjegjesi do te m b a j e ne radhe t e pare shteti i sotem. Por, n g a pergjegjesia n u k do te s h m a n g e t edhe o p o z i t a , qe e perfshire nga g r i n d j e t disa here te v o g l a , e n g r i t i fare р а к z e r i n per kete d e m t i m . F a j e s i m i do te j e t e i rende. P e r g j i g j a n u k d o t e j e t e e lehte.

Ne dhe Mjedisi - 3

gatishmeria per ti shkruar pergjigjet e pyetjeve me doren e tij, megjithese gazetare te tjere, me magnetofone ne dore, kishin zene radhe ne hollin e hotel it; per ta intervistuar. *

K u d e s h i r o n i te b o t o h e t i n t e r v i s t a juaj? Shpjereni k u t e d o n i , p o r m e m i r e t e " K o h a Jone". J u f a l e m i n d e r i t d h e suksese ne p u n e n tuaj krijuese. Intervisoi Prof Dr. Leke Gjiknuri Kryetar i Shoqates se Ruajtjes dhe Mbrojtjes se A fjedisit Natyror ne Shqiperi Hotel

"Colonna

Rome

23 nentor

Palace" 1995

www.ppnea.org


s.o.s Екотвлк FONDII BIMEVE AROMATIKO-MJEKESORE ESHTE I RREZIKUAR TE ZHDUKET Shqiperia, me gjithe siperfaqen e vogel, fale relievit te saj sa kompleks aq edhe interesant, p o z i c i o n i t gjeografik mesdhetar, eshte nje vend me flore shume te pasur. Kjo flore e pasur, se bashku me morine e mineraleve te dobishme, me ujerat e b o l l s h m e m b i e nentokesore, bregdetin e mrekullueshem e te virgjer, ndoshta perbejne resurset natyrore me te rendesishme te Shqiperise, m b i te cilat duhet te mbeshtetet ekonomia shqiptare.

c'duhet bere? Eshte e domosdoshe qe keto zona te n d a h e n si k u l l o t a , te mbareshtrohen e te kalohet ne k u l t i v i m i n e sherebeles sikurse Rumania, B u l l g a r i a , Serbia, Cekia.

Por keto resurse gradualisht po d e m t o h e n e madje p o s h k a t e r r o h e n Odiseja dyzetvjecare e shfrytezimit barbar te tyre, po percapet te beje f i n a l i z i m i n , tashme, kur ekonomia e tregut, per te akumuluar mbifitime, ka rritur mbishfrytezimin pa respektuar asnje lloj kriteri natyror apo ligjor.

Rigoni i bardhe (Origanum heracleoticum L.) si b i m e a r o m a t i k e mjekesore, eshte edhe ky drejt zhdukjes. M e nje areal te kufizuar vetem ne zonat j u g o r e deri ne lartesi 800 m , rigoni i thate i shkoqur, grumbullohet e eksportohet deri ne 500 ton, qe do te thote se i j a n e m a r r e natyres, flores se K u r v e l e s h i t , ^ т е г с к ё в , Dhemblanit, B r e g u t t e Detit, M a l l a k a s t r e s , rreth 25 milione bime. Te g r u m b u l l u a r a pikerisht ne lulezim, te p a f a r e z u a r a , madje s h k u l u r edhe me r r e n j e , keto bime k a n e cpopulluar rreth 2000 ha.

Paralelisht me s h f r y t e z i m i n e eger te pishnajave, bredhishteve, po behet shfrytezimi deri edhe ne e l i m i n i m i n e flores barishtore aromatiko-mjekesore. Keshtu po ndodh me Sherebelen, Sanzin, Rigonin e bardhe, T r u m z a t , Z h u m b r i c a t , Salepet etj..

Por r i g o n i i bardhe, qe m u n d te konsiderohet si nje bime relike e pellgut e Mesdheut te mesem. eshte nje a r t i k u l l i rendesishem i e k s p o r t i t s h q i p t a r dhe rruga me e pershtatshme qe kjo b i m e te mos zhduket dhe eksporti te mos ulet, eshte k u l t i v i m i i saj.

Sherebela (Salvia officinalis L.) si bime aromatiko-mjekesore grumbullohet, eksportohet dhe industrializohet ne shifra marramendese. Shqiperia, ne mbeshtetje te perhapjes dlie frekuences se kesaj p e r h a p j e te sherebeles, renditet ne bote pas Kroacise. Por, ndersa Kroacia i merr flores spontane 2500 ton sherebele te njome, qe j e p 850 ton flete sherebele te thate, nga e cila eksporton rreth 700 t o n , Shqiperia i merr flores 15.000 tonelata te njome, qe j a p i n 5000 ton sherebele te thate, nga e cila eksportohen vetem 50-55%, domethene 2500-2700 ton.

Pervoja e k u l t i v i m i t ne Elbasan, Peqin, V l o r e e Skrapar k u siperfaqa totale k a a r r i t u r ne 100 ha e s h t e per t ' u lavderuar. K j o pervoje duhet te shtrihet edhe ne Tepelene, Permet Gjirokaster e Sarande.

Te ardhurat e te dy vendeve ne valute jane pothuaj te barabarta, por ato te Shqiperise vijne duke u u l u r ne vartesi te uljes se cilesise Cdo vit ne Shqiperi mbeten rreth 2500 ton mbeturina qe distilohen per p r o d h i m esence, k u r tregu boteror mund te "gelltise" vetem 20-22 ton. Dhe ky shfrytezim b a r b a r ka mbi 5 vjet qe vazhdon me intensitet. Jane demtuar rende siperfaqe natyrore me sherebele te L e z h e s , S h k o d r e s , K r u j e s , E r s e k e s , B e r a t i t , Tepelenes, Sarandes. P e r pak vite S h q i p e r i a nuk do te mund te eksportoje as 3 0 % te sasise aktuale. Atehere l i n d problemi

B i m a e Gentit te Ilirise, Sanzi (Gentiana I и tea L.) eshte pothuaj e zhdukur. Vitet e fundit eshte grumbulluar r r e t h 20-30 ton rrenje e Sanzit per t u eksportuar dhe per t u perdorur ne vend. K j o sasi perfaqeson pothuaj te g j i t h e potencialin natyror te kesaj b i m e , e cila r r i t e t v e t e m neper l i v a d h e , k u l l o t a e shpate g e l q e r o r e te zones s u b a l p i n e . Sanzi eshte r r a l l u a r e z h d u k u r ne Polis, Tomorr, Radohime, m a l i n e Shenjte dhe tani grumbulluesit e kesaj b i m e , per te m b l e d h u r keto rrenje, k a l o j n e k u f i r i n shteteror, ne M a q e d o n i e Greqi. Eshte e domosdoshme qe te f i l l o j e urgjentisht k u l t i v i m i i kesaj bime si dhe g r u m b u l l i m i vjetor e eksporti I saj te mos kaloje 10 ton. Grumbullimi i trumzave (Saturea sp) dhe i zhumbrices (Thymus serpiIlium L.) per t u eksportuar, keto vitet e f u n d i t eshte r r i t u r g a t i d y f i s h . Vecanerisht r r e z i k paraqet g r u m b u l l i m i i trumzave, i c i l i fillon heret ne f i l l i m te

Ne dhe Mjedisi - 4

vegjetacionit e vazhdon gjate lulezimit te zgjatur. Ne keto kuslite kjo bime nuk arrin te favorizohet dhe te siguroje ne kete menyre riperteritjen Eshte e d o m o s d o s h m e qe sasia e e k s p o r t i t te ketyre bimeve te percaktohet me ligj dhe d u h e t te j e t e sa g j y s m a e sasive te percaktuara. Por r r e z i k u n per nje zhdukje graduale po e pesojne edhe disa lloje te t h y m u s v e qe g r u p o h e n ne Thymus serpillium L . . sic jane Th. longicai.il/is. Preisil; Th. rohlenae. Th. slriatus L . G r u m b u l l i m i me sasi ne rritje per cdo v i t si dhe specifika e kohes dhe menyres se g r u m b u l l i i n i t te tyre pas l u l e z i m i t . me s h k u l j e nga t o k a , po k n j o j n e zona gjeobotanike, me dendesi shume te vogel e deri ne zhdukje. Keshtu ka ndodhur ne zonat e P o g r a d e c i t , M i r d i t e s , Pukes e Burrelit. Eshte e domosdoshme te ndalohet me l i g j apo urdherese, eksportimi i tyre, m b i sasite prej 200-250 ton vjetor. F a t i n e b i m e v e te siper permendura po e pesojne edhe salepet e Shqiperise. Z a k o n i s h t si tubera salepi, konsiderohen tuberat e gjinise Orchis, me 16 llojet e saj, por edhe dy lloje te gjinise Platanthera d h e 3 l l o j e te g j i n i s e Gjymnadenia. Jane g r u m b u l l u a r 3-5 t o n e t u b e r a per e k s p o r t d h e p o a q j a n e p e r d o r u r ne v e n d per p r o d h i m i n e akulloreve. Pra, cdo v i t i jane grabitur flores sone rreth 6-8 tone tubera, qe dalin nga shkulja e m b i 2 m i l i o n e bimeve. Keto b i m e me lulet e tyre shume te bukura, g j i t h e f a r e n g j y r a s h , qe m r e k u l l o n i n livadhettona alpine, tashme jane zhdukur ne S h q i p e r i . G r u m b u l l u e s i t shqiptare ashtu si edhe per Sanzin, po I m a r r i n salepet ne Greqi e Maqedoni. Valle keshtu do te vazhdohet?! Eshte e domosdoshme qe shteti, i n s t i t u c i o n i i t i j , shoqeria shqiptare t ' i thote kesaj v e p r i m t a r i e " N D A L ! " . Edhe sikur te ardhurat kombetare ne valute nga eksporti i ketyre b i m e v e te u l e t , k e t o te a r d h u r a do te kompensoheshin nga rritja e te ardhurave nga t u r i z m i r u r a l , malor. Prof. D r . U r a n Asllani

www.ppnea.org


PROBLEMATIKE

PUSHTETARE. KTHENI SYTE NGA LULISHTET DHE PARQET! Vetem per 3 vjetet e f u n d i t , g j e l b e r i m i i q y t e t i t te T i r a n e s dhe i qyteteve te tjere te vendit ka pesuar ulje te n d j e s h m e ne s i p e r f a q e t e shfrytezueshme per banore. Edhe pse eshte folur e shkruar shpesh, me sa duket per pushtetaret e sotem te Tiranes, kjo ka rene ne vesh te shurdher. Ne m e n y r e te o r g a n i z u a r po vihet dore ne cdo lulishte dhe park te kryeqytetit duke shkaterruar ylera te pa linagjinueshme, j o vetem per investimet e kryera ne z b u k u r i m i n e mjediseve te gjelberuara ne funksion dhe per banore te T i r a n e s , por po u l e n siperfaqet e shfrytezuara per banoret. Rralle gjen sot ne T i r a n e nje lulishte qe te mos jete kthyer ne kantier ndertimi per kafene dhe pijetore... Lana ne te dy anet e saj e ka humbur vleren e btikurise qe kishte. Te n d o d h u r p e r p a r a kesaj giendje, detyrohet T e l e v i z i o n i te beje demonstrime "butesore", te trembura, me pretendimin se keto jane shkelje te ligjit. Sa qesharake dhe naive. Po kjoskat e kudondodhura, shkaterrimet ne Parkun "Rinia", ne Parkun e M a d h te kryeqytetit e keshtu pafundesisht...? K u i s h i n zoterinjte e Bashkise se bashku me llojet e shumta te P O L I C I V E , qe nuk i ndaluan me kohe? Ne Bashki j a p i n leje te gjithe. Bile ka te ngjare qe leje te j a p e edhe portjeri. Parku i M a d h i kryeqytetit nga dita ne dite po degradohet nga zaptuesit e pahgjsheni, me ndertime banesash, me ndertime hotelesh, duke demtuar rreth 15 hektare p a r k , aq te n e v o j s h e m per clodhjen e banoreve frekuentues. Ne lulishtet e Tiranes sot jane zene e demtuar mbi 65Q00 i n siperfaqe, duke i kthyer ato ne siperfaqe ndertimi. Vetem vlera e investimeve te kryera per n d e r t i m i n e tyre, к а р shumen e perafert prej 25 milione leke, te cilat me ligjet qe jane, se paku, cdo ndertues duhet te detyrohet te paguaje vleften e demit te shkaktuar, ose te ktheje ne g j e n d j e n e m e p a r s h m e objektin e demtuar. V l e r a totale e demtimit eshte afro 1 m i l i o n e dollare. 2

Nga 3500 kjoska qe ka sot vetem ne lulishtet e Tiranes, askush nuk. merr persiper te deklaroje se sa nga keto jane pa leje. A t o qe thuhen se jane me leje te perkoheshme, duhet te zene 9-12 m

2

shesh per objektin e tyre, por rezultojne te kene 9 0 - 1 2 0 m p e r r e h t o b j e k t i t . S i g u r i s h t qe k y p r o n a r neser d o te pretendoje per prone te t i j . Parku poshte V a r r e z a v e te D e s h m o r e v e d e r i te senatoriumi eshte z h d u k u r si i t i l l e , pasi ne te jane ndertuar vila apo hotele per te "zgjedhurit" Lulishtet ne parkun " R i n i a " , ajo pas M i n i s t r i s i e se Bujqesise, perballe Bankes, Sahatit, selise se PD-se, perballe Parlamentit etj.. ., po zhduken nga harta e Tiranes si te tilla. M e r i t m e te larta po ecen kjo pune edhe ne lulishtet e tjera te kryeqytetit. Jane prere d m re e shkurre me vlera te pazevendesueshme ekologjike per mjedisin. Vetem nga f i r m a " F r a t a r i " per n d e r t i m e t e saj ne r r u g e n " I s m a i l Q e m a l i " , jane prere 53 d m r e te moshes mbi 30 vjec, me nje vlere prej 720000 lekesh. Po keshtu, edhe f i r m a " G l o b e x ' \ me demet e shkaktuara per ndertimet e b e r a , k a d e m t u a r a f r o 159 d r u r e dekorative, me nje vlere prej 3.9 m i l i o n leke. Eshte dhene leje per n d e r t i m hoteli ne Parkun e M a d h dhe me nje shpejtesi marramendese, brenda nje nate, p r i t e n 118 drure te larte me nje vlere ekonomike prej 1.8 m i l i o n e l e k e . A s k u s h n u k i detyron shkaktaret te pergjigjen ligjerisht per pasojat e sjella. Kohet e fundit, fenomeni i zenies se lulishteve po merr permasa te pa para. T h i r r j a " O b u r r a se na i k u koha, kush eshte me i zoti te vendose kioske", po shkaterron mushkerite e qytetit. Vete 2

Ne dhe Mjedisi - 5

K r y e t a r i i Bashkise duhet te ndjeje e te j a p e iiOg&ri per gjtjucijoi! i ь'лкгЛЛиги, sepse eshte ai qe leshon lejet dhe ushtron k o n t r o l l per gjendjen. A thua nuk e di gjendjen?! K j o eshte e pabesueshrne, pasi ne qofte se ne mengjez nuk pi kafe ne ndonje nga kioskat qe ka miratuar, se p a k u r m g a nga shtepia ne zyre k a l o n perballe kafeneve, qe jane ne te kater anet. Z o t e r i n j pushtetare! Ju bejme apel qe mos j u rendoje ndergjegja. V i n i d o r e u r g j e n t i s h t b r e n d a l i g j e v e per ruajtjen e gjelberimit dhe te ekologjise ne qytet. Parqet dhe lulishtet ne qendrat e banuara nuk j a n e k r i j u a r per sheshe n d e r t i m i , kete se paku e k u p t o n i . Eshte e domosdoshme te r u h e n v l e r a t e g j e l b e r i m i t me bimesi zbukuruese edhe per kushtet e rritjes se ndotjeve te shumta, qe i behen ajrit ne qytet, nga levizjet e medha. Para 4-5 vjetesh T i r a n a ka pasur 12.5 m per banore siperfaqe te gjelbert, ndersa sot ajo k a arrtur ne 6.7 m dhe me ecurine e demtimeve te lulishteve do te zbrese me poshte. E s h t e e n e v o j s h m e qe te organizohet urgjentisht puna me organet e ruajtjes se rendit, ato te pohcise pyjore dhe n d e r t i m o r e , per p a r a n d a l i m i n dhe venien nen pergjegjesi te kujtdo qe shkel apo m i r a t o n leje j a s h t e planeve rregulluese dhe perspektive. 2

2

F l a m u r Hoxha,

www.ppnea.org


EDUKIM MJEDISOR

NDRYSHIMI V J E N NGA MENDJA

a

E d u k i m i per mjedisin k a q e l l i m kryesor, se pari, te k n j o j e tek njerezit v l e r a te t i l l a qe a t a te ndjejne pergjegjesine e veprimeve te tyre m b i mjedis dhe se dyti, te mbajne nje pozicion te caktuar per ceshtjet te mjedisore. E d u k i m i per M j e d i s i n ka disa objektiva kyce qe jane: *ndergjegjesimi, * k u p t i m i l p r o c e s e v e te n d r y s h m e mjedisore, * s h t i m i dhe z h v i l l i m i i aftesive. * M b a j t j a e nje q e n d r i m i te caktuar si dhe * v e p r i m i k o n k r e t per zgjidhjen e ceshtjeve mjedisore. Edukimi per Mjedisin konsiderohet sot edhe si nje metodologji e re ne fushen e mesimdhenies. A i kerkon qe nxenesit te p e r f s h i h e n ne m e n y r e a k t i v e ne o r e n e m e s i m i t . A t y r e i u caktohen paraprakisht nga mesuesi disa detyra per zgjidhjen e te cilave Ńˆ vihet ne dispozicion nje kohe e caktuar, dhe me pas, ne klase diskutohet dhe r r i h e n mendime te ndryshme per permbajtjen e detyres si dhe rruget per zgjidhjen e saj. Por kjo kerkon nje pune paraprake shume me te madhe te mesuesit. Sot roli i shkolles ne E d u k i m i n per Mjedisin konsiderohet shume i madh. Per kete q e l l i m , mesuesit e shkollave te m u n d te p e r d o r i n d i s a m e t o d a te pershtatshme: Metoda e pare: S T U D I M I I N J E CESHTJEJE MJEDISORE Kjo metode eshte nje analize qe i behet nje ceshtjeje mjedisore. A j o u j e p nxenesve informacion m b i ceshtjen qe trajtohet, duke rritur njohurite e tyre ne lidhje me te. Pasi te jene orientuar per kete ceshtje, mesuesi i drejton ata te futen

zhvilloje tek nxenesit aftesi te cilat jane te d o m o s d o s h m e p e r k e r k i m i n d h e zgjidhjen e ceshtjes.

derdhen mbeturinat industnale) si dhe nje f e r m e bujqesore ( p r o d u k t e t e se ciles m u n d te demtohen).

Ne n d r y s h i m nga s t u d i m i i nje ceshtjeje mjedisore, kjo metode siguron venien ne jete te njohurive dhe aftesive qe i u nevojiten nxenesve per te z g j i d h u r ne menyre te pavarur ceshtjen mjedisore M e t o d a e trete: U D H E T I M E T N E NATYRE U d h e t i m e t ne natyre duhet te j e n e te o r i e n t u a r a . M e s u e s i u c a k t o n nxenesve " d e t y r e n " qe m u n d te jete e l l o j e v e te n d r y s h m e . A j o m u n d te perfshije pergjigjen ndaj nje pyetjeje te r e n d e s i s h m e , ose v r o j t i m e te c i l a t kerkojne p e r d o r i m i n e instrumenteve te ndryshme per mbledhjen e te dhenave, etj. Per s h e m b u l l , p e r temen " N d o t j a e a j r i t " m e s u e s i m u n d te organizoje me klasen e t i j dy udhetime ne natyre, nje ne nje zone te ndotur te qytetit ose rajonit dhe tjetrin ne nje zone te paster (prane nje p a r k u kombetar etj.) Paraprakisht nxenesve duhet t ' u jete bere 1 qarte q e l l i m i i udhetimeve ne natyre. Atyre u caktohen detyra, te ndare ne g r u p e ose si klase. D i s a m u n d te pergatisin nje material te slikurter me te dheria per z h v i l l i m i n e i n d u s t r i s e ne r a j o n i n e t y r e , disa te tjere m u n d te interesohen per semundjet nga ndotjet e ajrit, te tjere m u n d te interesohen per metoda fare te thjeshta si ndotjen e ajrit ne rajon ose ne qytet, si dhe detyra te tjera me te cilat mesuesi m u n d t ' i ngarkoje. Gjate dy udhetimeve ne natyre nxenesit duhet te n x i t e n per te diskutuar

Nxenesit v i h e n ne pozicione te t i l l a si ai i i n d u s t r i a l i s t i t , peshkatarit, f e r m e r i t , mesuesit te b i o l o g j i s e . punonjesit te problemeve mjedisore, nje te papuni, nje deputeti etj. A t y r e i u sugjerohet te shprehin lirisht mendimet ne kuadrin e personazhit te c i l i n ata paraqesin. Nxenesi m u n d te "futet b r e n d a " ceshtjes. A j o p r a k t i k o n n x e n e s i t ne m a r r j e n e v e n d i m e v e te rendesishme. M e t o d a e peste: D I S K U T I M I I PANELIT K j o eshte nje metode e shkelqyer per te l e j u a r n x e n e s i t te prezantojne pikepamjet k o n t r a d i k t o r e te lidhura me problemet mjedisore A i m u n d te p e r f s h i j e nga 2 ne 10 nxenes ne nje d i s k u t i m a k t i v M e s u e s i d u h e t te planifikoje njfc sen diskutimesh per disa ceshtje m j e d i s o r e . N x e n e s i t m u n d te z g j e d h i n nje ceshtje qe u i n t e r e s o n , ndersa me te rendesishmet eshte mire te percaktohen nga vete mesuesi. Gjithashtu duhet te m b l i d h e n artikuj gazetareske per secilen prej tyre. Pasi nxenesit zgjedhin ceshtjen qe i u intereson, u vihet ne dispozicion i gjithe m a t e r i a l i , i c i l i eshte mbledhur nga mesuesi. G j i t h a s h t u nxenesit duhet te k e r k o j n e i n f o r m a c i o n shtese. Nje j a v e p e r p a r a k o h e s se p e r c a k t u a r per d i s k u t i m i n e panelit, nxenesit ndahen ne dy ose me shume grupe ( aq sa eshte e nevojshme per te paraqitur personazhet kryesore te perfshire ne kete ceshtje).

me ne thellesi te problemit (stadi i dyte). Kjo m u n d te behet m b i baze klase ose grapesh te vogla. K j o metode n d i h m o n mesuesin te siguroje me shume k o n t r o l l . Metoda e dyte: Z H V I L L I M I I AFTESIVE KERKIMORE P E R NJE CESHTJE MJEDISORE

per n d o t j e n e a j r i t ne r a j o n i n e t y r e , n d r y s h i m e t qe vene re persa i perket ndotjes ne dy zonat, shprehjen e ndjenjave te tyre nepermjet artit (piktures, poezive, hartimeve, kenges etj.). Metoda e katert: P E R D O R I M I I SKECEVE DHE SIMULIMIT

M e t o d a e s t u d i m i t te nje ceshtjeje mjedisore perqendrohet vetem mbi nje kategori ceshtjes ne nje kohe te

K j o metode con ne a k t i v i z i m i n e nxenesve duke k r i j u a r edhe hare ne klase. P e r d o r i m i i skeceve gjithashtu i

Diskulimi i panelit per/shin kater faza: a. Prezantimi i pozicioneve, ne te cilen pjeses tjeter te klases I prezantohet ceshtja mjedisore. b. K l a s i f i k i m i i pozicioneve k u ka pyetje pergjigje ndermjet grupeve te ndryshme dhe i lejohet seciles pale te qartesoje dhe argumetoje ceshtjen.

caktuar. Si rezultat, te gjitha veprimtarite qe realizohen jane specifike dhe te l i d h u r a ngushte me ceshtjen ne fjale. N e te kundert, metoda e z h v i l l i m i t te aftesive kerkimore, ofron arritje me te gjera dhe me te p e r g j i t h e s h m e ne p r o c e s i n e k e r k i m i t ne t h e l l e s i te c e s h t j e s . Permbajtja e kesaj metodologjie eshte te

n d i h m o n ata te shprehin m e n d i m e t dhe te mbajne nje p o z i c i o n te caktuar per ceshtjen mjedisore qe diskutohet. Mesuesi, m u n d t ' i vere nxenesit ne klase perpara nje p r o b l e m i te t i l l e : n d e r t i m i i nje f a b r i k e e c i l a m u n d te shkaktoje ndotje te mjedisit ne nje rajon k u ndodhet nje lume (ne te c i l i n do te

Ne dhe Mjedisi - 6

c. D i s k u t i m i lire, qe perfshin pikepamje, d i s k u t i m e te pergjitheshme, te cilat jane te pershtatshme gjate kesaj faze. d. Pjesemarrjae degjuesve. K j o eshte faze k u degjuesit bejne pyetje ose komente per panelistet. IRENA SHERAMETI Universiteti i T i r a n e s

www.ppnea.org


S K I C A E NUMRIT

K U R Z H V I L L I M I NUK R E S P E K T O N

Ne dhe Mjedisi - 7

NATYREN

www.ppnea.org


PROTESTE

P R O T E S T E E SHOQATES "MASS-MEDIA" D H E MJEDISI" dhe

e v o l i m i i ketyre kioskave ne ndertesa

shoqata "Mass-media & M j e d i s i " kerkon

Mjedisi" protestor) ndaj punes se Keshillit

betoni me themele dhe dy kate te larte,

nga Qeveria p e r c a k t i m i n e nje p r o g r a m i

te rregullimit te territorit me ne krye z.

gje qe po i ben tashme te pa tundshme.

urgjent per m o s l e j i m i n e metamorfozes

Shoqata " M a s s - M e d i a

Sali Kelmendi dhe Drejtorise Urbanistike

Pretendimi i Bashkise se keto

se metejshme te kioskave ne ndertesa te

me ne krye z. К о с о K a s k a v i q i , te cilet po

kioska jane me leje te perkoheshme dhe

p e r k o h e s h m e ; s t u d i m i n e shesheve te

lejojne s h k a t e r r i m i n p e r f u n d i m t a r

te

se me nej urdher m u n d te hiqen brenda

tjera per vendosjen e tyre, per te l i r u a r

lulishteve, te mjediseve te gjelbra dhe te

nates me vine, eshte nje m a s h t r i m mjaft

lulishtet

i d e m s h e m qe po na behet neve dhe

k o n t r o l h t per lejet dhe territoret e tyre.

urbanistikes

se T i r a n e s , e c i l a eshte

viktime e spontanitetit.

brezave te ardhshem.

e okupuara;

ushtrimin

e

Shoqata fton tejgithe gazetaret

Nga 20 lulishte qe k a patur zona

Personat pergjegjes ne menyre

e tjere qe te luftojne me force ne gazetat

qendrore e Tiranes, tani ka ngelur vetem

te ndergjegjshme po lejojne s h k a t e r r i m i n

e tyre kete d u k u r i te demshme te kohes

nje (ne qofte se m u n d te quhet e t i l l e ) ;

e pariparueshem te kryeqytetit. Brezat e

tone.

lulishtja afer ish ekspozites "Shqiperia

ardhshem me siguri qe do t ' i denojne ata,

sot".

por elide ne bashkekohesve nuk do te na M b i 2000 kioska te ndertuara ne

Tirane tani e kane zgjeruar t e r r i t o r i n e tyre fillestar 5-10 here me shume. A k o m a me a l a r m a n t e eshte

e

falin

heshtjen

perpara

ketyre

SHOQATA

"Mass-media dhe M j e d i s i "

z h v i l l i m e v e te pakontrolluara. Meqenese k j o d u k u r i eshte e njejte per te gjitha qytetet e vendit tone.

Ne dhe Mjedisi - 8

www.ppnea.org


PROBLEMATIKE

GJATE VITIT; 15.000 RASTE KUNDRAVAJTJESH NE PYJEVE Njoftim i Shoqates se Ruajtjes dhe Mbrojtjes se Mjedisit Natyror ne Shqiperi D u k e ndjekur ne v a z h d i m e s i gjendjen dhe shqetesnnet e pyjeve dhe te ruajtjes dhe mbrojtjes se mjedisit natyror ne pergjithesi, Keshilli i shoqates, pasi diskutoi edhe nje here per kete problem konstatoi se: 1. Prerja pa k r i t e r e p y j e v e , sidomos afer rrugeve dhe qendrave te banuara, vitet e fundit ka marre permasa shkaterruese dhe duket se ka dale jashte kontrollit te sherbimit pyjor.. Te knjohet pershtypja se policia pyjore shteterore nuk funksionon. 2. N u m r i i kondravajtjeve ne pyje eshte rritur shume, k u evidentohen rreth 15000 raste ne v i t , ndersa vjelja e vleres se demshperblimeve prej tyre, nuk po behet sipas ligjes, gje qe ka krijuar liberalizimin dhe c o r g a n i z i m i n e punes per ruajtjen e pyjeve dhe te m j e d i s i t natyror ne vendin tone. K j o do te sjelle pasoja te panparueshme per neser dhe per brezat qe do te vijne Masat postmortale qe m u n d te m e r r e s h i n neser, d o t i kushtonin shtrenjte ketij k o m b i dhe do te ishin te pavlefshme sepse nuk do te rikthenin gjenjen e meparshme te natyres 3. Lejiini i firmave private per te shfrytezuar pyjet duke shtuar ketu edhe prerjet pa k r i t e r nga fshataresia per ngrohje. ka sjelle qe shfytezimi i tyre te dale jashte k o n t r o l l i t . duke mos d i t u r keshtu se sa siperfaqe dhe sa v o l u m shfrytezohen ne vit. Pra ende nuk dihet se sa eshte raporti prerje-rritje ose bilanci i lendes se drurit, nderkohe qe vazhdojne v r u l l s h e m e pa pengesa, m a k i n a t e tragetet me elemente d r u r i per jashte shtetit. 4. Ndonese eshte miratuar me l i g j m b r o j t j a e pyjeve dhe zonave te r u a j t u r a me ane te p o s t b l l o q e v e te organizuara nga sherbimi pyjor, ato nuk jane vene ne funksionim dhe si pasoje qarkullojne hrshem m a k i n a te ngarkuara me lende e dru zjarn. Tregetohet derrase pa kriter. Ne parqet pyjore Kombetare, futen makina dhe njerez pa rregull e ne ndonje rast edhe per t'i demtuar ato sic ka ndodhur ne Parkun pyjor te Dajtit, L u r e s , B o z d o v e c i t , T h e t h i t d h e ne rezervatet e g j u e t i s e te b r e g d e t i t si Velipoja, K u n e - V a i n , Fushekuqe, Rushkull, Divjake etj.. 5. Ndonese ka 3 vjet qe l i g j i i r i

" M b i pyjet...", Nr.7623 dt. 13-10-1992, qe sanksionon ndarjen e pyjeve komunale per dhenie ne perdorim te nje sasie pyjesh per nevoja te fshatit, ato ende sot e kesaj dite n u k j a n e dhene, me pretekstin se pritet p e r c a k t i m i i kritereve te ndarjes se tyre nga institucionet nderkombetare per c d o f s h a t . G j a t e kesaj periudhe tranzicioni ku dhe pyjet paguan haracin e tyre te shkaterrimeve, ato afer fshtrave u shkaterruan barbarisht. Nje deshmi per kete eshte edhe prerja e gjithe plepave ne rruget nacionale dhe moszevendesimi ende i tyre, prerja e pyjeve afer rrugeve etj. Keshtu qe kur te vije m o m e n t i per te ndare pyjet komunale, nuk do te kete se cfare e ndahet. 6 Po shfaroset fauna e eger e gjuetise, duke i hapur portat gjuetise t u r i s t i k e me te huaj, me p r e t e k s t i n e f i t i m i t te 200 den 300 mije dollareve sot, por duke mos menduar per prishjen e natyres dhe humbjen e m i l i o n a v e neser. Le per te dyshuar f a k t i i disa f i r m a v e i t a l i a n e te gjuetise t u r i s t i k e , qe kane okupuar gati gjysmen e territorit te vendit, duke f i t u a r m i l i o n a nga kafshet e shpendet e egra te bregdetit tone dhe duke i paguar nje takse simbolike shtetit. A t o nuk po interesohen per mbareshtimin e gjahut ne keto zona, k u po ushtrojne kete aktivitet gjuetie qe prej 2 vjetesh. M o s v a l l e g j u e t i a e f i r m a v e i t a l i a n e , si " V E N A T O U R " , " K O N S U L T E K O " etj..., po ben qe edhe xhepat e ndonje shqiptari te mbushen me dollare?

Ne dhe Mjedisi - 9

7. Po shkaterrohen ne menyre k r i n u n a l e dhe te panaparueshme parqet e qyteteve sidomos ai I Tiranes Jane ndertuar dhe po ndertohen pa reshtur mijra kioska, dhjetra hotele dhe ndertesa te ndryshme dhe po vazhdon shkaterrimi i ketyre parqeve pa asnje h e z i t i m ne sy te organeve shteterore dhe vete shtetit Plantacionet e Rivieres bregdetare jane shnderruar ne gjendje te mjerueshme dhe nuk po mbahet asnje q e n d n m ligjor, as nga organet e pushtetit lokal dhe as nga ato qendrore. 8. E r o z i o m per shkak te prishjes se bimesise dhe shpyllezimeve, tashme k a m a r r e p e r m a s a d r a s t i k e . Per te m i m i m i z u a r sadopak efektet e t i j negative ne gerryerjen e tokes dhe mbushjen e u j e m b l e d h e s a v e , m e n d o j m e dhe k e r k o j m e qe zonat mbrojtese te ruhen rigorozisht me ligj te vecante. Duhet te gjenden f o r m a dhe rnige te ndryshme per te stimuluar npyllezimin dhe r i g j e n e r i m i n e b i m e s i s e egzistuese. Riorganizimi I fidanishteve dhe r i p e r t e r i t j a e tradites se p y l l e z i m i t ne muajin dhjetor, do te ishte nje mase mese e nevpjshme per periudhen qe kalojme. 9. E n d e n u k p o s h o h i m te rehabilitohen m i j e r a siperfaqe me bimesi te shkaterruar nga ndotjet industriale, sic j a n e ato ne afersi te ish kombinateve dhe uzinave. Keshilli i Shoqates Tirane,

29-12-1995

www.ppnea.org


BARDHE E ZI

K O M P L E K S I DIVJAKE-KARAVASTA Shqiperia ka b r e g d e t i n me te pasur te A d r i a t i k u t l i n d o r m e laguna. Brenda 300 k m ndodhen shtate laguna, te radhitura pothuaj njera pas tjetres. Midis tyre njera dallohet nga te tjerat; laguna e Karavastase, me e madhja e bregdetit te Shqiperise me siperfaqe rreth 4000 ha, gjatesi 10.6 k m , gjeresi 4.3 k m e thellesi maksimale 1.5 m . Lidhet me detin neprermjet t r i kanaleve. Por nuk jane keto qe e bejne ate te vecante; eshte j e t a e saj e vecante, bimet, shpendet dhe kafshet e tjera qe e kane bere l a g u n e n te p e r f s h i h e t ne konventen Ramsar, k u hyjne ekosistemet n a t y r o r e v e c a n e r i s h t te m b r o j t u r a . Kompleksi Divjake-Karavasta perben nje nga mjediset me interesante te vendit. Ndodhet m i d i s dy l u m e n j v e kryesore (Shkuriibini dhe Semani).

Ne brendesi ndodhet p y l l i i pishes se eger dhe asaj te bute, me gjatesi 10 k m , gjeresi disa q i n d r a m e t r a dhe siperfaqe rreth 1100 ha. I shpallur Park Kombetar qe ne 1966, ai eshte ruajtur relativisht m i r e , duke bere te m u n d u r edhe pranine e nje flore dhe faune te pasur dhe te shumllojshme. Fauna, p e r f a q e s o h e t n g a k a f s h e te t i l l a si kaprolli, dhelpra, lepuri, kunadhja, nuselala. Ne te ndodhen edhe 170-180 krere lope ne gjendje te eger. Pervec shpendeve ujore ne p y l l ka edhe shume te tjere si qukapike, pellumba, harabele si dhe gjendet ne gjendje te lire fazani. N g a p i k p a m j a e p c s h k i m i t lag u n a e Karavastase, eshte nga me te rendesishmet e vendit tone. Llojet kryesor te peshqve qe hasen jane; pese llojet e qefujve, ngjala, kocja, l e v r e k u etj..

P r o d h i m i vjetor i peshkimit shkon deri ne 2500 kv. S h p e n d i me k a r a k t e r i s t i k , qe shton harmonishem tere bukurine e zones eshte p e l i k a n i k a c u r r e l (Pelicarius crispus) i c i l i sot perfaqesohet nga rreth 60 cifte. Ne nje te kaluar j o te larget numeroheshin me shume se 100 cifte. N u m r i i t y r e ka rene, pasi peshkataret, duke e konsideruar pelikanin si shpend demtues te peshqve. t h y e m n vezet e v r i s n i n te vegjlit e t i j . K y shpend pefaqeson ne Karavsta edhe p i k e n me perendimore te f o l e z i m i t te t i j . Shpende me interes per lagunen jane ata te familjeve te karrabullakeve, dallandysheve te detit, si dhe shpende te tjere si ata te- f a m i l j e v e te c a p k a v e . pulzave, pulebardhave etj .

VIerat e Kompleksit Divake-Karavasta. Ne nivel l a j o n a l * P y l l i halor mesdhetar i mbizoteruar nga pisha. perfaqeson nje ekosistem natyror bregdetar thuajse te vetem ne pjesen perendimore te Gadishullit B a l l k a n i k . * K o l o n i a e p e l i k a n i t kacurrel me rreth 60 cifte. perfaqeson

r r e t h 5% te n u m r i t te p e r g j i t h s h e m te

individeve te ketij lloji ne shkalle boterore *Prania e disa q i n d r a cifte shpendesh si dhe lloje b i m e s h e n d e m i k e e bejne kete mjedis nje nga zonat hgatinore me te rendesishme ne te gjithe Mesdheun. Ne nivel k o m b e t a r e lokal *Flora dhe fauna e pasur, i j a p i n zones vlera te medha biologjike e studimore. A j o m u n d te sherbeje si b u r i m te ardhurash nga aktiviteti brenda dhe jashte parkut. *Laguna dhe mjediset e tjera ujore, jane b u r i m i rendesishem p e s h k i m i . * P y l l i luan nje rol mbrojtes ndaj ererave te kripura detare per tokat bujqesore te zones. * N g a me te r e n d e s i s h m i t ne kete zone eshte z h v i l l i m i i e k o t u r i z m i t . A i duhet te sjelle z h v i l l i m i n e k o n o m i k , social e urban te zones, pa k n j u a r probleme per mjedisin dhe popullsine vendase, e cila duhet te jete perfituesja kryesore. * N e l a g u n e n e Karavastase

ndodhen 2 5 % e

shpendeve te Shqiperise dhe 10% e shpendeve te gjithe Mesdheut. * K e t u n d o d h e n 47 specie te z o g j v e te

ujit,

nderkohe qe ne lagunat e Greqise ndodhen 37 specie te t i l l a . M e kete shifer laguna e Karavastase ze vendin e pare ne Mesdhe. Ne d i m e r ne Karavasta m b l i d h e n 25000 shpende nga 6 5 % te zogjve qe ka ne tere Shqiperine

Ne dhe Mjedisi - 10

www.ppnea.org


M O N U M E N T E ТЕ N A T Y R E S

" К О М E MOS M B I L L " NE UJRAT TONA Jeion ne 60-80 m thellesi, arrin pjekurine seksualc ne moshen 4-5 vjecare, kur ka arritur gjaiesine 32-25 cm. Riprodhon ne gjysmen e dyte le dhjeionl den ne shkurt. I'ezel i leshon не 10-15 m thellesi. ne zona kiyesisht me burime nentokesore. Pjelloria, zakonisht arrin 2000-2500 veze per kg peshe te gjalle. I'ezel капе diametrin 3.5-5.2 mm dhe jane me ngjyre portokalli. Procesi i inkubacionil dhe i zherthimit te larvave pas fekondimit, zgjai rreth 2 muaj. Ne jimdel ku leshon vezet temperatura e ujil leriz ne kufijte 7-9"C. Ne moshen 6-7 v\ecare, peshon 680-750 gram. Ne vitet e para, te vegjelit ushqehen me knistace te vogla, me veze e larva insektesh, molusqe te vogla etj... Me arritjen e pjekjes seksualc, korani largohet nga bregu per ne thellesi. Pas pjekurisc seksualc ose ne moshen 5-6 vjecare. korani behet grahitqar dhe Jillon te ushqehe! dendur me peshq te vegjel. cironka. krustace te vogla. insekte etj... I'eshkohen kryesisht me grepa notues. me vlake, me рак me mrezha, grepa e Ish stacioni forma te tjera gjuelie. belushkes Per v l e r a t e larta ekonomike e sidomos faunistike. ne vitet 1958-1959. u ndertua stacioni l pare i s h t i m i t te drejtuar te ketyre peshqve, ne stacionin e L i n i t e sidomos T u s h e m i s h t i t ne Pogradec. Perfundimet qene shume te mira e me piespektive. Ne saje te ketij shtimi dhe peshkimit me baza biologjike e ligjore, u sigurua j o vetem mbijetesa por edhe rritja e prodhimit te ketyre peshqve. Po sot, cfare po ngjet? Stacioni kryesor i riprodhimit te koranit eshte kthyer ne ... lokal. Shtimi i drejtuar nuk behet ose behet teper i kufizuar. Peshkimi behet me intensitet te paimagjinueshem, n u m r i i peshkatareve eshte shumefishuar dhe kryesorja, legjislacioni nuk zbatohet Peshkataret dhe specialistet qe e njohin dhe e kane zbatuar kete bioteknologji thone: (sot po punohet "Korr e mos mbill"). Kjo gjendje eshte alarmante. Organet k o m p e t e n t e

leshojne vetem licensa. Deri tani kishte pretendim se nuk k e m i ligje! L i g j i dhe aktet nenligjore kane egzistuar, por ato duhen zbatuar. Kush i zbaton ato?

ketu edhe Parkun Kombetar te Lures. Kjo po ngjet edhe me peshkimin. Peshko e mos p e s h k e z o ! N e D e k r e t - L i g j i n per p e s h k i m i n , eshte miratuar o r g a n i z i m i I komisioneve konsultative per peshkimin e a k u a k u l t u r e n . T h u h e t se K r y e t a r i i * K u f i z i m i i licensave per peshkataret K o m i s i o n i t eshte M i n i s t r i , Z v / K r y e t a r diletante e pakufi. eshte Drejtori i Drejtorise se Peshkimit, * O r g a n i z i m i i p e s h k i m i t ne baze kurse nje funksionar i kesaj m i n i s t r i e shoqatash ose kooperativash sekretar. K j o ndryshe do te thote "Vete bashkekohore si ne shtetet e perparuara shkruaj, vete vulos"! te Pellgut Mesdhe. A t a n u k j a n e per te drejtuar * Shtimi i drejtuar i k e t y r e dhe Komisionin, por Komisioni eshte per t ' u p e s h k e z i m i i l i q e n i t , ne pergjigje me dhene mendime ne fushen e peshkimit shkallen e peshkimit e sidomos kerkesave dhe te akuakultures. Ne krahasim me 1989 pensioni eshte r r i t u r 5 here ndersa vlera e koranit 50-60 here. Organizma nderkombetare, shtete e shoqata, j a p i n m i l i o n a d o l l a r e per zhvillimin e bujqesise, riaftesimin e rrjetit ujites etj.. Si nuk u gjend nje fond e 2 s p e c i a l i s t e me p e r k u s h t i m , per t ' i dhene f r y m e m a r r j e z h v i l l i m i t dhe s h t i m i t te drejtuar te koranit e belushkes. k e t y r e r e l i k t e v e faunistike per vendin e mbare Evropen. i shtimit dhe rritjes se drejtuar te koranit dhe 2-3 vjet me pare kam ndertuar ne vitin 1960. Sot i kthyer ne lokal. sinjalizuar edhe M i n i s t r i n e e Bujqesise dhe Ushqimit e deri bioekologjike te mjedsit liqenor. Kuvendin Popullor, por deri tani gjitheka * Z b a t i m i i l i g j i s h m e r i s e dhe i akteve ka rene ne vesh te shurdher nenligjore. Te nderuar zoterinj qe drejtoni *Vjelja e te ardhurave dhe lnvestimi ne kete sektor! Afroni dhe aktivizoni njerez baze te normave te p e r c a k t u a r a dhe te d i t u r ne kete fushe. A t a do te m i r a t u a r a nga peshkataret e organet ndihmojne qe puna te ece. A i qe di e ka kompetente. punuar eshte trim, nuk trembet. Kam lexuar se eshte miratuar Ata qe nuk kane kaluar dite e i n s p e k t o r i a t i i p e s h k i m i t . K y qenka i net ne liqene e gjole, ujembledhes e gryka inspektoriati i 15""-'!! l u m e n j s h dhe n u k s h i k o j n e c'ngjet, e Por " I n s p e k t o r i a t i " me i m i r e j a n e ndjejne v e h t e n te qete e kenaqen me peshkataret e drganizuar. 60 peshkatare leshime licensash. Duhet te vleresojme jane me shume dhe me m i r e se 60 speciet e vendit, pasi ata qe diten ne vitet inspektore, pasi ata rrine dite e nate ne 1958-1960 t i j a p i n zgjidhje ketyre zonen e gjuetise, mendojne per te sotmen problemeve ne kushte shume te kufizuara dhe te nesermen. financiare, do te dijne t ' i j a p i n persen z h v i l l i m sektoreve kaq te kerkuar e me Shkaktare te anarshise dhe interes si vend e me gjere. punes pa baza b i o l o g j i k e e prespektive jane ata qe leshojne licensa pa " k u f i " . Shpesh d e g j o j m e ne T V per sharra neper pyje, duke mos perjashtuar

Ne dhe Mjedisi - 11

Prof. Dr. Ndoc Rakaj Iktiolog Kultivues peshku

www.ppnea.org


F A K T E DHE OPINIONE

P A P A S T E R T I S E N U K I E S H T E H E Q U R E N D E "PA"-ja (ijithnje e me leper po shtrohel nje pyetje; (,' po ndodh me mjedisin sot? Sipas menyres se tyre edhe vete njerezit kerkojne te marrin nje perg/igje, por nga kush? Ne radhe te pare i drejtohen vetvetes. С 'hejme dhe с 'do te hejme per te? Paslaj prohlemi hehel me i nderliknar. Mbi ke hie pergjegjesia per kete mjedisY Per t 7 dhene nje drejtim te gjitha ceshtjeve qe и shtruan morrem mendimin e nje grnpi njerezish: Sh. Kabashi: Gjersa behen ndertime, eshte i kuptueshem edhe problemi i pastertise. Duhet te kete k o n t r o l l dhe d u h e t te egzistoje gjoba per mjedisin. S ' m u n d te pretendohet per k u l t u r e . Nje shtet pa gjelberim shpreh edhe injorance. -C'duhet te behet? A t o parqe qe j a n e s'duhet te prishen dhe m b i te gjitha duhet te ruhen qendrat e banuara. Ardian Gjylameti: M j e d i s i eshte teper i ndotur. Ndertimet pa kriter e pa ligj jane bere gjithnje e me te shpeshta dhe mbi kete abuzohet Te gjithe e dine dhe te gjithe s'bejne dot asgje. Por ka edhe zgjidhje; te vendoset ligji per mbrojtjen e mjedisit dhe te pasurise kombetare. Ne kete ceshtje ndikon shume edhe rritja e kultures se popullit. Alketa Vaso: E para qe duhet te behet eshte te shtrohen rruget, pasi e l i m i n o h e t nje pjese e madhe e pluhurave. Gjithashtu, duhet te behet me 1 shpeshte p a s t n m i 1 mjedisit nga plehrat. S'duhet te lejohet prishja e parqeve nga n d e r t i m i i kjoskave. Ndertime le te behen, por ato duhet te jene te studniara dhe te kene nje investim te mire. Nga ana tjeter duhet te mos kete korrupsion. Megjithate, p r i v a t i z i m i do t ' i beje n j e r e z i t te n d e r g j e g j s h e m dhe shpresoj se gjendja do te ndryshoje disi. Bashkim Muca: Mjedisi lidhet me drejtorine e rrugeve dhe me n d e r t i m - g j e l b e r i m i n . Paguajme leke per mirembajtje, por n u k rregullohet asgje. K o m u n a l j a duhet te jete e p a r a . V e t e m nje s h k r o n j e i k a n e theksuar fjales pasterti. Kane vene koshat. Por, pastertia ka te beje edhe me k u l t u r e n

e njerezve. Mjedisi duhet te kete nje te ardhme dhe ai do te permiresohet me rritjen e ndergjegjes se njerezve. Arben Kalanderi: M j e d i s i eshte i ndotur. K j o ne radhe te pare per sltkak te vete kultures se n j e r e z v e , p o r edhe m u n g e s e s se mjeteve. K a korrupsion me n d e r t i m i n e kjoskave k u d o , e sidomos ne parqet kryesore. Duhet pare se kush i j e p lejet. Permiresimi eshte i veshtire dhe une per kete j a m pesimist, sepse askush nuk e vret mendjen. K a disa shoqata, por s'ka p a s t r i m , s'ka a d m i n i s t r a t e . Gjendja eshte keqesuar. Vjollca Bekteshi: T h e m se do te behet me mire. Kane ardhur kazanet e rinj dhe kjo na ndihmon. Jam optimiste per te ardhmen. B u k u r i e Sina: Sigurisht qe gjendja e mjedisit nuk eshte e mire, por me k a l i m i n e kohes do te rregullohet. S ' m u n d te behet si<? ka qene. Ne mjedis n d i k o n pakujdesia e n j e r e z v e , hedhja e m b e t u r i n a v e pa rregull. Eshte bere nje k r i m ndaj natyres, duke lejuar ngritjen e kjoskave pa kriter. Eshte e veshtire sepse gjithkush mendon parane. Jam s h u m e p e s i m i s t e per ruajtjen e mjedist. M e n d o j se duhet te shtohet g j e l b e r i m i . Atjana Shkopi: Mendoj se ndotja vjen j o vetem se njerezve j u inungon sensi i edukates, por edha ngaqe s'eshte vendosur nje rregull l pergjithshem per mbeturinat dhe ruajtjen e mjedisit ne pergjithesi, qe njerezve t ' u behet edukate. Per mjedisin do te kete nje te ardhme, vetem atehere kur cdo njeri te ndergjegjesohet, qe g j e i ^ qe heq, ta vere ne v e n d i n e duhur. Natasha Lera: M e pare duhet te egzistoje nje ligj ne vete ndergjegjen e njerezve dhe pastaj ne leter. K j o duhet te ndodhe kudo. Duhet bere propagande ne T V dhe shoqatat per ruajtjen e mjedisit duhet te kene nje aktivitet sa me te gjalle. Pra sic shihet, prohlemi me i nderliknar nga с 'dnkel ne te pare. Nje pjese e mire e

Ne dhe Mjedisi - 12

njerezve mendojne se j'aji per ndotjen e mjedisit, ne radhe te pare hie mbi la. Kjo i hashkangjilet kultures se lyre. Dnkel se kjo kulture ka humhur. I'allatel jane me le ndotur se asnje here tjeter. aq i paster sa eshte mjedisi brenda shtepise. po aq i ndotur eshte jashte. "Ndonjehere, shikojme qe qeset e plehrave fhiturojne jashte nga dritaret e pallateve " - shprehen njerez te ndryshem. Pra. flasim per kulture dhe kjo kulture na mungon. Megjithate njerezil kane mendime te ndryshme. Mund le thvhet edhe keshtu: "Me sa po shoh. gjendja e mjedisit eshte ne permiresnv edhe me masat qe jane marre do le arrihel dicka!" Ndonjehere njerezil edhe pse e shohin me syte e tyre realitelin. ngurrojne ta thone te verteten. ruajtjen vet. Por gjendja njerezve

Ne planin dytesor kalon ligji per e mjedisit dhe qe ka rendesine e mendohel "Do le rregullohet pas daljes se tij?" Shumica e shprehen pozitivishl mbi kelegje.

K>ikush nga le interesuani и shpreh: "Disa njerez mendojne legrabisin edhe koshat e plehrave, qe и hyjne nepune per nevoja le ndryshme! " Pra, a s duhen te mbrohen ato dhegjilhcka tjeter me lig/? Po per parqet dhe ambjenlet jashte qytetit, с 'mendohet? Sipas opinioneve te njerezve kjo eshle nje ceshtje qe i takon teresishl administrates shteterore dhe nje ceshtje qe i takon me leper sektorit te urbanislikes. Njerezit mendojne se aty ku ka korrupsion, aty ndodhin edhe demlimel me te medha. Ala me shume le drejte mendojne se eshle kryer demtimi i atyre parqeve. kur tani per tani jane te vetmel qe i japin j'ryme qytetit dhe cdo qendre tjeter te hanuar. Opinionet jane nga me te ndryshme! dhe qe qendrojne. Njerezil jane gjilhmone e me te shqelesuar sepse dhe vete problemi qe shtrohel eshle serioz. I'or ky problem nuk mbyllei me kaq; ka akoma vend per le diskutuar.

A ni I a Basha S tude nte

eshte pamje ketyre

www.ppnea.org


SHENDETI NE R R E Z I K

RADONI V R E T M E SHUME SESA SIDA Te g j i t h e n j e r e z i t j a n e te ekspozuar ndaj r r e z a t i m i t gjate g j i t h e kohes. Mjaft prej nesh ekspozohen ndaj nje dozeshume te madhe nga rrezatimi natyror, kryesisht nga r a d o n i , duke u demtuar prej t i j .

Radoni zberthehet ne elemente te tjere radioaktive, alfa rrezatues; te cilat lidhen me g r i m c a t e aerosoleve, p l u h u r i t apo t y m i t te d u h a n i t dhe d e p e r t o j n e nepermjet frymemarrjes ne m u s h k e r i , duke u depozituar ne to. G r i m c a t alfa i t r a n s m m e t o j n e q e l i z a v e te m u k o z e s , b r o n k e v e apo i n d e v e te t j e r a te pulmoneve, nje energji te mjaftueshme per prishjen e tyre, duke bere te m u n d u r f i j l i m i n e nje procesi k a n c e r i . E s h t e verejtur se radona slikakton kancerin e mushkerive si tek ata qe e pijne d u h a n i n , ashtu edhe te ata qe n u k e p i j n e ate.

mbidozave te droges, te aksidenteve automobilistike si pasoje e alkoolit, dhe т ё te medha se viktimat e armeve te zj a r r i t .

Ne B r i t a n i n e e M a d h e , v l e r e s o h e t se r a d o n i m u n d te j e t e p e r g j e g j e s p e r r r e t h 2500 raste te Radoni eshle nje gaz radioaktiv natyror pa ere, pa ngjyre dhe pa shije, k a n c e r i t te mushkerive, nga nje numer pra ai пик mund te perceptohet nga total prej 4100 ne vit. shqtsat njerezore. I krahasuar me te Specialistet e Fizikes gjithe llojet e tjere te rrezatimeve B e r t h a m o r e , duke vleresuar kete " r r e z i k natyrale dhe te krijuara nga njeriu, te fshehte" per j e t e n e njeriut, j a n e ne radoni paraqet rrezikshmerine me te procesin e m o n i t o r i m i t te mjediseve te madhe per shendetin e njeriut. m b y l l u r a , per p e r c a k t i m i n e perqindjes Ai elirohet se r a d o n i t ne s h t e p i gjate zbethtmit te b a n i m i , mjedise pune elemenlil radioaktiv dhe ato me p e r d o r i m Rrezatimi natyral 8 5 % natyror uranium, qe social. K j o pune synon ndodhet ne toke. Nga ne lokalizimin e toka, ai mund te hyje vendbanimeve dhe I Rrezatimi nga ne hrendesi te I ushqimi dhe ndertesave te vecanta, nderleses nepermjet I uji qe m u n d te kene carjeve, poreve te perqendrime mbi dyshemese dhe n o r m e n e nderhyrjes. mureve, duke и Investimet per grumbulluar ne minimizimin e mjediset e mbyllura. v i k t i m a v e nga radoni j Rrezet kozmike Rrezatimi В r e n d a jane te v o g l a ne raport gamma nga toka nderteses presmni me investimet per Hedhje radioaktive dhe ndertesat Precipitime atmosferike lenton te behet me i ndotesit, apo burimet e J vogel sesa ai jashte, t j e r a qe m a r r i n j e t e Radoni, kontribuesi me i madh ne ekspozimin keshtu qe radoni njerezish dhe si pasoje e popullates ndaj rrezatimit. deperton nepermjet zgjidhja e problemit poreve dhe te carave te eshte r e l a t i v i s h t e dyshemese si dhe te mureve. Natyrisht, perdorimi i duhanit, thjeshte. Perqendrimi i radonit ne ajrin shumefishon r r e z i k u n e k a n c e r i t te Se p a r i , r a d o n i m u n d te e ndertesave varet nga perberja mushkerive te s h k a k t u a r nga radoni. largohet nga ambjentet e m b y l l u r a te gjeologjikee truallit, lloji i nderteses, Sipas p u b l i k i m e v e te viteve te banimit dhe punes, nepermjet kushtet atmosferike, ato te ajrimit te f u n d i t , r a d o n i " v r e t " n g a 2 1 0 0 0 ne v e n t i l i m i t a p o a j r i m i t sa me te baneses etj.. 400.000 amerikane cdo v i t (rreth 1 per­ shpeshte. Ne pergjithesi niveli i radonit son ne cdo 20 minuta) p r a me shume Se d y t i , r e k o m a n d o h e t qe te eshte shume i larte ne katet nentokesore sesa v i r u s i i S i d a s , p e r te n j e j t e n studiohen m a t e r i a l e t e p e r d o r u r a ne ose ne ato qe jane ne kontakt direkt me popullate. N d e r k o h e r a d o n i ne uje ndertim nga pikepamja e token. Ky nivel mund te ndryshoje nga shkakton te pakten 4 v i k t i m a ne dite, radioaktivitetit, duke zgjedhur ato me nje shtepi ne tjetren. d.m.th, me shume se te gjithe ndotesit e permbajtje sa me te vogel u r a n i u m i dhe Eshte p r a n u a r se pas duhanit, tjere te ujit te marre se basliku. Q i n d r a radiumi. radoni eshte shkaktari me i m i j r a amerikane qe jetojne ne shtepi me Se treti nje r o l te rendesishem rendesishem i k a n c e r i t te mushkerive. n i v e l te larte r a d o n i , m a r r i n nje doze k a e d h e teknologjia e ndertimit, cilesia Megjithese njerezimi qe ne lindjen e t i j vjetore aq te madhe sa banoret qe j e t o n i n e materialeve dhe p e r d o r i m i i lendeve ka j e t u a r ne p r a n i te r a d o n i t , v e t e m ne a f e r s i te c e n t r a l i t b e r t h a m o r te te posacme, qe hermetizojne siperfaqet dekadat e f u n d i t u a r r i t te vleresohet C e r n o b i l i t gjate aksidentit te v i t i t 1986. e mureve. Se fundi, rrezikshmeria e madhe e ketij gazi Radoni vret me shume duhet te m i n i m i z o h e t p i r j a e duhanit ne natyror. Per kete aresye, mjeket krahas individe sesa k o m b i n i m i i ndotesve te mjediset e m b y l l u r a p u b l i k e , vecanerisht k e s h i l l e s se l e n i e s se d u h a n i t , u tille si dioksina, plumbi, asbesti etj.. nen toke dhe ne k a t i n e tokes. keshillojne pacienteve te tyre edhe matjen E s h t e vleresuar se viktimat nga radoni e niveleve te radonit ne shtepite e tyre. j a n e te к r a h a sues h me m e ato te A s . Prof. D r . Xhevdet Myteberi

Ne dhe Mjedisi - 13

www.ppnea.org


NDOTJA E N A T Y R E S

P E S T I C I D E T - P J E S E E "USHQIMIT T E PERDITSHfcM" q e t r e g o j n e s e p r o d u k t e t n u k paraqesin

t r i l i o n . N j e pjese per t r i l i o n b a r a z o h e t

jetesore per nje diete t e shendeteshme.

rrezikshmeri

m e 1 s e k o n d e n e 3 2 . 0 0 0 vjet. Sot k e t o

Ne fakt studimet kane t r e g u a r

ambientin.

F r u t a t dhe p e r i m e t j a n e pjese se

ngrenia e t y r e eshte e rendesishme per

per

njerezit

dhe

D u h e t te z b a t o h e n r r e g u l l a

m e t o d a p e r d o r e n per te

percaktuar

mbetjet

Mbetja

e pesticideve

e

z v o g e l i m i n k a n c e r i t , sepse ato jane te

s t r i k t e ne p e r d o r i m i n e p e s t i c i d e v e .

p e s t i c i d e v e eshte e r r e z i k s h m e

p a s u r a ne i n d e d h e t e v a r f r a

ne

penudhen k u r m u n d te perdoren, ne

t o k s i k e v e t e m ne sasi j a s h t e z a k o n i s h t

yndyrna. K j o zvogelon gjithashtu

c i l a i b i m e m u n d te p e r d o r a i dhe sasine

te medha. Jo te g j i t h a rastet e t o k s i k i m i t

rrezikun

gjakut,

qe eshte e n e v o j s h m e . N e disa raste

j a n e r r j e d h o j e e mbetjes se p e s t i c i d e v e

semundjes se zemres dhe d i a b e t i t . Per

p e s t i c i d i eshte per t u p e r d o r u r ne nje

ne p r o d h i m e t bujqesore

te p r o d h u a r firuta dhe p e r i m e m e cilesi

b i m e , p o r j o ne nje tjeter.

e tensionit

te

G j e n d e n edhe s h u m e

dhe

lende

te larte, shume rrites p e r d o r i n pesticide.

" T o l e r a n c a t " , te c i l a t s h p r e h i n

F r u t a t dhe p e r i m e t m u n d t e

n i v e l i n m a k s i m a l te lejuar t e mbetjes

p r a n i s h m e ne sasi s h u m e te v o g l a : Por

prodhohen pa p e r d o r u r pesticide, p o r

se p e s t i c i d e v e ne p r o d h i m e t bujqesore,

k e t o m u n d te j e n e te p r a n i s h m e ne sasi

lejojne

m e t e m a d h e se mbetjet e p e s t i c i d e v e

cilesia dhe p r o d h i m t a r i a m u n d

te

kufij

te

gjere

sigurie,

t o k s i k e n a t y r a l e , te cilat j a n e

pesojne renie dhe k j o m u n d t e coje ne

p e r g j i t h e s i s h t 100 ose 1000 here m e t e

rrijen e c m i m i t te t y r e .

u l t a se n i v e l i n e t e c i l e n m u n d t e

p r o d h i m e v e te t r e g u t , eshte s h u m e me

n d o d h i n efekte n e g a t i v e

e ulet se toleranca, sepse era, shiu, drita

" P e s t i c i d i " eshte nje k i m i k a t qe perdoret per te m b r o j t u r , p e r i m e t ,

Cfare mendojne konsumatoret

e

keqia

dhe

dhe

h o l l i m i n dhe s h k a t e r r i m i n e mbetjes

g j u p e t ambjentaliste?

bimet, frutat dhe kafshet n g a insektet, barerat

pesticidi e

e d i e l l i t dhe f a k t o r e t e tjere, s h k a k t o j n e

Cfare eshte pesticidi?

semundjet

Ndonje mbetje

te

Disa grupe nuk

deshirojne

konsumatoresh

asnje

rrezik

demtuesit e tjere. " P e s t i c i d i " eshte t e r m

k e r k o j n e te e l i m i n o j n e te

i huaj qe perfshin k i m i k a t e si h e r b i -

pesticidet.

cide, i n s e k t i c i d e dhe f u n g i c i d e (qe

dhe

gjithe

A ka a l t e r n a t i v a per p e r d o r i m i n e pesticideve? K a p r o g r a m e qe k o m b i n o j n e metodat n a t y r a l e me disa lloje

K a disa p o h i m e m b i l i d h j e n e

pesticidesh

Rritesit e praktikojne k o m b i n i m i n e

p e r d o r a i respektivisht k u n d e r barerave

k a n c e r i t dhe p e s t i c i d e v e .

Megjithese

t e k n i k a v e duke perdorur "insektet e

te keqia, insekteve dhe f u n g e v e ) .

disa lloj pesticidesh j a n e c v e r e j t u r qe

d o b i s h m e " , p e r t e shkaterruar "insektet

p r o d h o j n e k a n c e r ne l a b o r a t o r e t Pse perdoren pesticidet? Duke

kafsheve.

k j o n u k eshte e dhene

e

demshme".

Nepermjet

ketyre

p r o g r a m e v e , r r i t e s i t j a n e ne gjendje te zvogelojne p e r d o r i m i n e pesticideve

semundjet,

s h k e n c o r e qe l i d h vdekjet n g a k a n c e r i

barerat e keqia, insektet dhe d e m t u e s i t

ose rastet e k a n c e r i t m e k e t o pesticide.

D i s a f e r m e r e l u f t o j n e te s h m a n g i n ose

e tjere, pesticidet d e m t o j n e p r o d h i m e t

N e f a k t sipas shoqates a m e r i k a n e t e

te p e r j a s h t o j n e k r e j t e s i s h t p e r d o r i m i n

bujqesore dhe r r i s i n p r o d h i m i n . N e

k a n c e r i t , n i v e l i i k a n c e r i t n u k eshte

e p e s t i c i d e v e s i n t e t i k e . Per te l u f t u a r

qofte

perdoreshin

r r i t u r keto vitet e fundit, ( m e p e r j a s h t i m

insektet dhe demtuesit e tjere,

ato

pesticidet, s h k a t e r r i m e t do t e i s h i n t e

te k a n c e r i t qe l i d h e t m e p e r d o r i m i n e

perdorin q a r k u l l i m i n bujqesor

dhe

medha dhe c m i m e t e p r o d u k t e v e d o te

d u h a n i t dhe k a n c e r i t t e l e k u r e s ,

qe

pesticidet biologjikisht natyrale.

rriteshin.

lidhet me e k s p o z i m i n e teperuar

ne

se

nuk

luftuar

e

do

te

P e r d o r i m i i p e s t i c i d e v e eshte

Po t e ne si eshte gjendja e p e s t i c i d e v e

diell).

objekt i njedebati tegjere. K a m a i d i m e

Disa

grupe

mendojne

K a t e r pese vitet e

se

prodhohen

0

fundit,

se shume nga arritjet ne p r o d h i m t a r i n e

mbetjet e pesticideve, perbejne r r e z i k

pesticided nuk

dlie cilesine e b i m e v e ne kete s h e k u l l , i

serioz per shendetin

e femijeve te

S h q i p e r i . M e g j i t h a t e ne e k s p o z o h e m i

me

ne

dedikohen p e r d o r i m i t te pesticideve.Ne

vegjel. K e t e e m b e s h t e s i n ne f a k t i n se

ndaj t y r e per s h k a k te " i m p o r t i m i t "

f a k t , ne d i s a r a s t e , p e s t i c i d e t k a n e

femijet e vegjel k o n s u m o j n e m e s h u m e

k l a n d e s t i n te t y r e . Jane tonelatat

permiresuar cilesine e u s h q i m e v e .

fruta dhe p e r i m e . Te tjere m e n d o j n e se

f r u t a v e d h e p e r i m e v e qe b l i h e n n g a

Si perdoren pesticidet?

pesticidet perbejne

G r e q i a dhe M a q e d o n i a . Eshte e s i g u r t e

r r e z i k edhe per

e

ose p l u r o s i n

qe ato t r a j t o h e n r r e g u l l i s h t m e k e t o lloj

kryesisht m e sperkatje ose n e f o r m e

p r o d u k t e t bujqesore, si dhe m u n d t e

p e s t i c i d e s h . E s h t e k j o aresyeja qe ne

pluhuri. Nganjehere

s h k a k t o j n e efekte n e g a t i v e ne a m b j e n t .

Te b i m e t pesticidet p e r d o r e n ato m u n d

te

femijet

qe s p e r k a s i n

keto kushte problemi i tyre

duhet

njohur.

injektohen d i r e k t ne t o k e . Si m a t e t n i v e l i i mbetjeve? Si kontroUohet p e r d o r i m i i pesticideve? Perpara

se

pesticidi

te

Metoda

kontrolli

te

Lindita Bushi

s o f i s t i k u a r a , lejojne shkencetaret q e t e

a p r o v o h e t per p e r d o r i m , k e r k o h e n

m a s i n n e m i n u t e s a s i si p j e s e

p r o v a te gjera dhe s t u d i m e t e s i g u r t a

m i l i o n , pjese per b i l i o n dhe pjese per

Ne dhe Mjedisi - 14

per

www.ppnea.org


MOZAIK

ТЕ NJOHIM KONVENTAT P E R MJEDISIN K o n v e n t a e Biodiversitetit. R a t i f i k u a r ne 0 6 . 1 9 9 3 . Objektivat e saj jane raajtja e shumellojshmerise biologjike, p e r d o r i m i me k r i t e r i elementeve te saj dhe ndarja e drejte e perfitimeve qe rrjedhin nga p e r d o r i m i i bunmeve gjenetike, 1 cili konsiston ne te drejten e perdonmit te burimeve gjenetike transferimin e pershtatshem te teknologjive, duke pasur parasysh te gjitha te drejtat mbi keto burime e teknologji, si dhe ne f i n a n c i m i n e nevojshem. K o n v e n t a e B e r n e s . N e n s h k r u a r ne 10.1995. Ka t n qellime: 1 )Te siguroje konservimin dhe mbrojtjen e te g j i t h a specieve te bimeve dhe kafsheve te egra;2) Te rrise bashkepunimin midis vendeve ne kete fushe;31 Te mundesoje mbrojtje te vecante per speciet e pambrojtura dhe te rrezikuara (duke perfsliire dhe ato migratore). Konventa e Ramsarit. Ratifikuar ne 1995. Ka te beje me zonat e Iageshta te nje rendesie nderkoinbetare vecanerisht si mjedis banues i shpendeve te ujit.Ka si o b j e k t i v te p e r g j i t h s h e m te n d a l o j e zhdukjen e zonave te Iageshta dhe te siguroje mbrojtjen e tyre K o n v e n t a e Bonit. N e n s h k r u a r menio-randunu per mbrojtjen e Nunienius T e n u i r o s t r i s ne 05.1995.

S i g u r o n nje rrjet m i d i s paleve per te k o n s e r v u a r speciet m i g r a t o r e dhe vendbammet e tyre nepermjet: a d o p t i m i t te masave mbrojtese per speciet migratore qe j a n e p e r c a k t u a r si te r r e z i k u a r a ; arritjen e mirekuptimeve per konservimin dhe mbareshtimin e specieve migratore qe kane nje gjendje te p a f a v o r s h m e konservimi ose m u n d te perfitojne nga bashkepunimi nderkombetar; ndermarrjen e aktiviteteve te perbashketa kerkimore.

nuk rrezikohet dhe per te bere te mundur qe z h v i l l i m i e k o n o m i k te ece pa u lekundur. K o n v e n t a e V l e r e s i m i t te N d i k i m i t ne M j e d i s ne k o n t e k s t i n n d e r k u f i t a r . R a t i f i k u a r ne 1 0 . 1 9 9 1 . Percakton rregullat dhe normat qe duhen zbatuar nga shtetet nderkufitare te cilet kane objekte ne zonat k u f i tare. Per kete q e l l i m ka norma te cilat shtetet duhet t i zbatojne. K o n v e n t a p e r m b r o j t j e n dhe p e r d o r i m i n e u j r a v e nderkufitare. R a t i f i k u a r н е 10.1992.

Konventa e Barcelones. Ratifikuar ne 1991. M b r o n ujrave e detit Mesdhe nga ndotjet, h i d r o k a r b u r e t dhe l e n d e te tjera te demshnie. A j o ka 5 p r o t o k o l l e dhe ka spekter te gjere v e p n m i sepse percakton rregulla per palet jo vetem per detin por dhe bregdetin. Konventa e Ndryshimeve K l i m a t i k e . R a t i f i k u a r ne 06.1993. Ka q e l l i m z v o g e l i m i n sa me shume tejete e nuindur te perqendnmit te gazeve me efekt sere ne atmosfere ne nje nivel te tilie qe do te p e n g o n t e n d e r h y r j e n e r r e z i k s h m e njerezore ne s i s t e m i n e k l i m e s . N j e n i v e l i t i l l e duhet a r r i t u r brenda nje kuadri kohor te mjaftueshem per t i lejuar ekosistemet te adaptohen natyrshem ndaj ndryshimeve te klimes per tu siguruar qe p r o d h i m i i ushqimit

FJALEKRYQI YNE Horiz.ontaUsht 1 Shpend me pende te zeza (rasa dhanore). 6.Tenori me i madh i muzikes openstike. 1 1 .Mbret l Egjiptit te lashte pa shkroujen e pare. 12.Mbiemri i nje kengetare italiane te viteve '70, l3.Mbiemti i nje kengetare shqiptare. 14.Koreograf i madh shqiptar. 16.Dm, luleve te tecilit u kendon Parashqevi Simaku I 7. Enter mashkulli. 18.Femijet zakonisht "zene ..." per koken e mamit dhe habit 19.Lidhes pa shkronje e mesit. 20.Keshtu qnhen edhe menyrat e mesimdhenies. 2LLopeve u pelqen te bane . . 22 A R G A E I mbrapsht. 23.Pjese (anglisht). 24 Qeme mitologjike. 25 Dhurata ose ... e Vitit te Ri. 26.Qeliza veze ne gjuhen shkencore. 27.Shqiperia ka tashme nje .... ligjesh kiishtetuese qe drejtojiie vendin. 28.Rn ne formen habitore. 29.Pjetri rusisht. 3LVenera pa zanore. 32 Male qe ndajne dy kontinente. 3 3 . M a i pa zanore. 34.0f'icina e autoni]eteve industriale. 35.Sherben per te kufizuar ndricimin. 36.Shqiponje anglisht (shqiptimi). Iertikalisht I.Elementi baze i lendes organike. 2.Gojore. 3.Tefta e televizionit. 4. Lloj gjarperi. 5.Parafjale (anglisht). d.Shtet perte| oqeanit 7. Lloj bombe pa dy te parat. 8. Pije freskuese (i,- lexohet k). 9 Fiimejaponeze pa tri te parat. 10.Zakonisht per tatkeqesi te medha, mbahet.. kombetare. 1 2.Ne alfabetin shqip ka shtate

1

2

3

4

11 13 16 19

P e r c a k t o n r e g u l l a dhe n o r m a m i d i s shteteve k u f i t a r e per ujrat m i d i s tyre (liqene, lumenj etj..). Keto norma jane te d e t y r u e s h m e te z b a t o h e n nga shtetet perkatese. K o n v e n t a p e r efektet n d e r k u f i t a r e te a k s i d e n t e v e i n d u s t r i a l e . R a t i f i k u a r ne 12.1992. K j o konvente ka per q e l l i m parandalimm e aksidenteve industriale dhe percaktinun e rregullave qe duhen zbatuar per objektet e rrezikshme industriale nderkufitare.

A r b e n Pustina K o m i t e t i i M b r o j t j e s se M j e d i s i t

5

31 34

6

7

24

35

9

14

22

•• •

8

12

20

26 28

32

10

15

18

21

23

25

27

29

30

33

36

17.Kunderpergjigja e nje ngacmimi. 1 S.Kane fisheket. 20.Stadiumi San Siroose... 21. Prodhohen edhe tela nga ky metal. 22Emer japonez. 23.Marrveshje ose... 24.1,ume ne ish BS. 25 Emer Italian (femre). 26.Firme gjermane artikujsh fotografike. 27.Mer p]esene riprodliimin e bimeve pa te fundit. 20.lJdheheq pa te fundit. 30.Te gjithe (anglisht).

www.ppnea.org


www.ppnea.org


Ne dhe mjedisi 6 1996  
Advertisement
Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you