Page 1

www.ppnea.org ORGAN T SH.RM.MNS»


Mbrojtja е Mjedisit, shprehje reale e patriotizmit tuaj. * **

Revista e vetme mjedisore пё Shqiperi "Ne dhe Mjedisi", kerkon ndihmen tuaj. Numri i llogarise bankare пё Вапкёп e

и N D Р

Kursimeve, dega Tirane eshte: per depozitat пё 1екё 0522/36/20, рёг depozitat пё valute 0522/37/20.

/^Revista financohet nga G E F / S G ^ (Global Environmental Facility/ Small Grant Programme ) REDAKSIA

AGIM MALJA:

kete numer do te lexoni:

Kolegjumi Ushqimet transgjenike

Kryeredaktor

i

redaksise:

NE V I L A J AN A

faqe 3-6

Organizmat e modifikuar gjenetikisht, pse po dhe pse

STELA BERISHA

jo

SKENDER SALA

faqe 7-9

BESNIK BARAJ

Grupet mjedisore paralajmerojne se zgjerinii i BE-se mund te dobesoje politiken mbi OMGJ-te

faqe 10

Punoi

faqe 11-12

Terapia gjenetike mund te jete kure per verberine gjate femijerise

Per shqetesimet

qdo informacion per mjedisin,

Ndryshimi i provuar ndermjet perimeve organike dhe atyre konvencionale

faqe 14

Deklarate

faqe 15

me

kontaktoni

пё

Bulevard

"Zogu

I"

Pall 97, Shk.1, Ap. 5 Tirane Tel & Fax: E-mail:

Tel: 04

qe keni lidhur ju lutemi

adresen:

faqe 13

Shtypur пё shtypshkron/ёп

kompjuter:

ELVIS PROD A

Gruri i OMGJ-ve larg nga marrja e miratimit te tregut

ne

ALBANIA +355 4 249571

ppnea@albmail.com

"Dajti"

226821

Ne Hhe Miedisi - 2

www.ppnea.org


PRO DHE KUNDFIR

Ushqimet transgjenike A s h t u sic ndodh пё te gjitha shkencat, р ё г р а п г т teknologjik sjell р ё г р а п т edhe п ё k ё r k i m i n shkencor te zbatuar. Ne dy dekadat e fundit, z h v i l l i m i i teknikave te reja dhe te fuqishme per studimin dhe manipulimin e ADN-se i ka dhene nje pamje tb re aplikimeve biologjike dhe ka e do te kete nje n d i k i m tb r ё n d ё s i s h ё m п ё tb ardhmen. Fale ketyre teknikave behet e mundur nderhyrja пё т ё п у г ё tb drejtpёrdrejtё пё р ё г Ь ё ц е п gjenetike te qenieve tb gjalla duke i ndryshuar п ё nje drejtim me interes praktik per njeriun. Kjo mund te behet ose duke ndryshuar gjenet natyrale tb tyre ose duke futur п ё to gjene me origjine nga organizma tb tjere. Ne keto raste flitet рёг Organizma Transgjenike ose Organizma tb Ndryshuar Gjenetikisht (GMO-Genetically Modified Organism). Тё tille mund tb jene baktere qe ndryshohen рёг tb prodhuar njb produkt рёг njeriun apo ushqim р ё г kafshet, maja me veti fermentuese т ё tb m i r a apo qe prodhojne antibiotike т ё tb fuqishei n e pa efekte апёэоге, ЫтЬ me veti tb permiresuara si пё drejtim tb rendimentit ashtu dhe tb vlerave ushqimore, kafshe qe prodhojne me shume, qe rriten т ё shpejt apo qe nuk preken lehte nga semundjet, kafshe qe prodhojne п ё qumeshtin e tyre medikamente e lende te tjera me origjine joshtazore, apo njerez qe mund te kurohen nga nje semundje gjenetike. Nder rezultatet nuk mund te mos permenden gjithashtu studimi dhe zbulimi i pjeses derrmuese te gjenomes hu­ mane perfshire ketu dhe zbulimin e nje sere gjeneve pergjegjes рёг disa semundje te trasheguara, prodhimin пё shkalle te gjere te insulines, interferonit, hormonit te rritjes, diagnostikimin molekular te nje sbrb semundjesh gjenetike edhe пё moshen e paralindjes, kurimin gjenetik te disa semundjeve te trasheguara, p r o g r a m e р ё г m b r o j t j e n dhe r e h a b i l i t i m i n e m j e d i s i t , a r r i t j e te rendesishme пё fushen e mjekesise ligjore рёг identifikimin personal, etj.

transgjenike qe paraqesin interes ushqimor рёг njeriun. Por с ' j a n e bimet transgjenike, cilat jane rezultatet dhe a d u h e n p e r d o r u r р ё г u s h q i m k e t o Ы т ё te ashtuquajtura"jonatyrale"?Vitet e fundit jane Ьёгё e po behen perpjekje te medha р ё г k r i j i m i n e varieteteve te reja te bimeve, рёг rritjen e rendimentit te prodhimit dhe рёг permiresimin e vlerave ushqimore te atyre me interes рёг njeriun. Megjithese perpjekjet т ё te medha jane drejtuar пё tre dritherat kryesore, misri, gruri dhe orizi, programe te tera m o d i f i k i m i e permiresimi к а п ё rezultuar te suksesshme edhe рёг Ы т ё te tjera me interes praktik. Teknologjite e reja gjenetike к а п ё dhene rezultate te dukshme edhe пё kete drejtim. Aktualisht jane р ё г р ш ш а г nje sbrb metodash e teknikash molekulare рёг modifikimin gjenetik te bimeve me interes рёг njeriun. K r i j i m i i bimeve transgjenike eshte Ьёгё рёг tre qellime kryesore: - Рёг te permiresuar vetite bujqesore, hortikulturale dhe ornamentale te tyre; - Рёг te perdorur bimet e modifikuara si bioreaktore natyrore р ё г p r o d h i m i n e lendeve edhe me origjine jobimore; - Рёг s t u d i m i n dhe z b u l i m i n п ё n i v e l m o l e k u l a r te mekanizmave qe qendrojne п ё Ь а г ё te z h v i l l i m i t te bimeve. Sot h a r t o h e n p r o g r a m e e s t r a t e g j i shumellojshme рёг ndryshimin gjenetik te bimeve.

te

Sukseset т ё te medha jane arritur п ё drejtim te perftimit te bimeve me veti insektvrasese, пё mbrojtjen e tyre ndaj infeksioneve virale, bakteriale e te paraziteve, te bimeve rezistente ndaj herbicideve, te bimeve k u procesi i vyshkjes, i pjekjes dhe i plakjes eshte т ё i ngadalte, Ы т ё т ё tolerante ndaj kushteve mjedisore ekstreme, Ы т ё me veti т ё te larta ushqimore te gjetheve apo farave e deri п ё p e r m i r e s i m i n e b i m e v e р ё г

Rezultatet п ё kete fushe пё fakt i капё tejkaluar se tepermi parashikimet dhe kjo premton рёг nje zhvillim te shpejte edhe пё te ardhmen. N j e nga fushat kryesore zbatuese te manipulimeve gjenetike eshte edhe bujqesia me synimin kryesor perftimin e bimeve

Ne dhe Mjedisi - 3

krijimin e shumellojshmerise se ngjyrave, etj. Deri т ё sot jane krijuar nje п ш п ё г i madh bimesh t r a n s g j e n i k e si varietete te patates, domates, s a 11a t ё s , pambukut, sojes, bizeles, karotes, 1 а к г ё s , kastravecit,

www.ppnea.org


P R O DHE KUNDER luleshtrydhes, lulediellit, panxharit te' sheqerit, kieit, dardhes, molles, rrushit, misrit, orizit, etj. M u n d te permendim si te tilla domaten Flavr Savr, tek e cila, si pasoje e ndryshimit te nje gjeni qe prodhon hormonin e kalbjes, piqet me ngadale e nuk kalbet deri sa vjen пё tavolinat tona, domaten e pataten qe i reziston ngricave fale futjes пё to te nje gjeni te т а г г ё nga nje peshk i deteve te ftohta, dritherave rezistente ndaj herbicideve qe bejne 1ё m u n d u r p e r d o r i m i n e h e r b i c i d e v e te biodegradueshem, pra qe nuk ndotin e nuk akumulohen пё mjedis, te bimeve qe fiksojne vete azotin e qe nuk капё nevoje рёг nitrate, te pambukut, patates apo misrit rezistent ndaj insekteve fale futjes пё to te nje gjeni nga nje bakter toksik, por j o patogjen per njeriun, te karafilit qe vyshket shume ngadale, sepse ka te ndryshuar gjenin qe ndjen hormonin e lulezimit, e shume shembuj te tjere qe eshte e pamundur te permenden к ё ш . Keshtu pra, bimet transgjenike po zevendesojne gradualisht ato te рёгйиага me апё te programeve klasike te kryqezimit dhe пё te ardhmen pritet perftimi i atyre me veti te reja e te panjohura deri me sot. Fakt eshte qe inxhinjeria gjenetike e bimeve eshte nje nder fushat e biologjise qe zhvillohet me hapa gjigande e qe ka patur e ka nje ndikim ekonomik shume te rendesishem edhe пё shume vende te varfra. Por fakt eshte gjithashtu qe prodhimi пё shkalle te gjere dhe tregtimi i ketyre produkteve ka shkaktuar polemika te gjera qe e капё bazen пё friken ndaj rreziqeve te mundshme qe mund te vijne nga keto Ы т ё qe njeriu i perdor si ushqim. A ka Ьагё ky shqetesim dhe si mund te zgjidhen problemet eventuale qe mund te shfaqen пё kete drejtim ? Shqetesimi lidhur me k r i j i m i n dhe perdorimin e ushqimeve transgjenike lidhet me: - Friken nese ato permbajne lende te reja, te panjohura e te demshme р ё г njeriun. K j o m u n d te ndodhe, ndaj keto produkte duhet t ' i nenshtrohen kontrolleve te rrepta рёг a n a l i z i m i n , e t i k e t i m i n dhe rregullimin ligjor te tyre. Vetem keshtu do te mund te sigurohet informimi i publikut dhe siguria e produkteve te tilla. Pra, k y shqetesim ka te beje me dy aspekte kryesore: ruajtjen e shendetit te njeriut dhe te drejten e publikut рёг t ' u informuar m b i l l o j i n dhe origjinen e ushqimeve qe perdor.Ne vendin tone n u k ka ende institucione te specializuara dhe te afta рёг te analizuar produktet transgjenike. Gjithashtu legjislacioni пё lidhje me to eshte i manget, ndaj duhen ndermarre keta hapa рагаргакё рёграга se te mendohet per i m p o r t i m i n apo krijimin пё vend te bimeve te tilla.

- Т ё tjera shqetesime jane te karakterit mjedisor. Ekziston frika se teknologjite e reja te transformimit gjenetik m u n d te introduktojne пё Ы т ё edhe shume gjene te demshem qe h i b r i d i z i m i tradicional nuk i k r i j o n , se organizmat qe permbajne keto tipare te reja mund te jene te paparashikueshem пё tiparet dhe sjelljen e tyre пё raport me ato tradicionale dhe fakti qe ne s'kemi eksperience пё lidhje me perdorimin dhe sjelljen e organizmave me tipare te reja te pazakonshme gjenetike. Nga qarqe te ndryshem vijne mendime se futja dhe k u l t i v i m i i ketyre bimeve пё shkalle te gjere, fale rezistences т ё te larte dhe mundesise se t y r e р ё г t ' u k r y q e z u a r m e b i m e t n a t y r o r e , u l shumellojshmerin6 biologjike te bimeve natyrore duke cuar gradualisht пё zhdukjen e ketyre te fundit. - Nje tjeter shqetesim lidhet me ate qe bimet transgjenike mund te perbejne nje burim te mundshem рёг krijimin e viruseve apo semundjeve te reja. Formimi spontan i kombinimeve te reja mund te conte пё k r i j i m i n e viruseve superpotente dhe пё kete т ё п у г ё , b i m e t r e z i s t e n t e ndaj t y r e do i s h i n te pakontrollueshme. - Nje shqetesim i fundit lidhet me friken se bashke me gjenet e reja mund te shfaqen пё bimet e modifikuara edhe lende qe shkaktojne alergji tek njeriu. Рёг shembull, k u r p e r d o r e t soja si u s h q i m р ё г k a f s h e t ajo bashkeshoqerohet me nje aminoacid. Ne nje variant transgjenik te sojes eshte shtuar nje gjen nga arra braziliane qe rrit vlerat ushqimore. Keshtu njerezit qe jane alergjike ndaj arres rezultojne alergjike edhe ndaj ketij lloji soje. K j o do te thote qe kjo lloj soje s'duhet prodhuar dhe perdorur? Jo, por etiketimi korrekt i ushqimeve eshte hapi i рагё dhe i detyruarndaj publikut ku, krahas origjines dhe vlerave, duhet te theksohen edhe efektet anesore qe ato капё.

Ne dhe Mjedisi - 4

www.ppnea.org


P R O DHE KUNDER

Ne vitet e para '90 u tregtuan G M O - t e e para bimore. Nderkohe qe k u l t i v i m i i рагё пё siperfaqe i dritherave te modifikuar gjenetikisht u krye пё 1996 пё ShBA. Nga viti 96 deri пё 99 siperfaqet e mbjella me GMO shkuan nga 2,6 milion ha пё 41,4 milion ha, pra nje rritje shume т ё e larte sesa me varietetet e рёгйиага me metoda tradicionale. Ne vitin 1999, 90% e prodhimit пё siperfaqe e GMO-ve bimore ishte perqendruar vetem пё tre vende: 70% пё ShBA, 14% пё Argjentine dhe 9% пё Kanada. Ndersa пё vitin 2001 rreth 99% e G M O - v e te kultivuara пё fushe te gjere ishte e perqendruar пё kater vende: 68% ShBA, 22% Argjentina, 6% Kanada dhe 3% пё К п ё . Por entuziazmi i shprehur nga prodhuesit dhe nga shume importues te eedhenj te ketyre produkteve nuk gjeti jehone пё te gjithe boten, perfshire ketu dhe shume vende te Bashkimit Europian. Perkundrazi, Bashkimi Europian ishte i pari qe shfaqi shqetesimin mbi biosigurine e ketyre produkteve dhe nuk ka lejuar prodhimin пё fushe te gjere te asnje produkti te tille qe nga viti 1999. Nje nga shembujt tipike te arritjeve por edhe te kundershtimeve пё kete drejtim eshte domatja Flavr Savr, e krijuar nga shoqeria Calgene. Kjo lloj domateje qendron shume gjate pa и zbutur e kalbur, sepse п ё te eshte ndryshuar nje gjen qe e kryen kete proces normalisht. Keshtu ajo mund te qendroje т ё gjate пё dege derisa te piqet e nuk rrezikon qe te zbutet e kalbet gjate transportit. Por pikerisht kjo domate eshte vtne пё shenjester te nje kundershtimi dhe te nje fushate te tere te ndermarre ndaj saj. Nje linje e tere restorantesh amerikane i капё shpallur lufte duke shpallur mosperdorimin e saj пё mjediset e tyre. Po kete капё Ьёгё edhe shume supermarkete пё fushaten e quajtur " G M O s free supermarkets". Nje tjeter lloj domateje, por kete rradhe rezistente ndaj te ftohtit eshte krijuar рёг t ' u kultivuar пё vendet e ftohta. Ajo ka nje gjen te т а г г ё nga nje peshk arktik, pra s'ka asgje te re pervecse qe ky gjen ndodhet пё nje organizem te ndryshem nga ai origjinor. Nje shembull tjeter i viteve te fundit eshte ai i misrit te verdhe transgjenik StarLink, nje varietet insektrezistent qe prodhon nje toksine bakteriale. Meqenese рёг te dyshohej se mund te shkaktonte reaksione alergjike tek njeriu, ai и licensua рёг t ' u perdorur vetem si ushqim рёг kafshet. Por papritur ai и gjet si ndotes пё ushqime te njeriut dhe qe atehere и dha alarmi i kontaminimit nga StarLink. Ky i fundit и kthye пё rastin т ё alarmues te kontaminimit te paparashikuar te produkteve te ketij lloji dhe tregoi se masat e sigurise dhe kontrollit j o gjithmone jane пё nivelin e duhur dhe se рёг keto produkte nevojiten metoda testimi te vecanta.

Rasti i kontaminimit nga StarLink nxjerr пё pah edhe nje sere problemesh e rreziqesh qe lidhen me vendet e pazhvilluara ose пё z h v i l l i m k u potenciali prodhues, por sidomos ai kontrollues i produkteve te tilla eshte shume i ulet. Aktualisht, vende te tilla perfshire dhe vendin tone, nuk jane prodhues te G M O - v e por importues te tyre. Ndaj keto vende duhet te к е п ё si prioritet njohjen e te g j i t h a p r o d u k t e v e b u j q e s o r e qe i m p o r t o h e n dhe i n f o r m i m i n e sakte nese ato jane G M O apo j o . Ne rastin e fundit vendet duhet te z h v i l l o j n e mekanizma dhe struktura kontrolli e testimi nderkufitar рёг produkte te t i l l a . K j o duhet te shoqerohet edhe me h a r t i m i n e legjislacionit te biosigurive dhe ngritjen e institucioneve te posacme р ё г v l e r e s i m i n e r r e z i k u t nga G M O - t e , menaxhimin e rrezikut dhe marrjen e vendimeve пё cdo rast k o n k r e t . N e k o o r d i n i m me i n s t i t u c i o n e t nderkombetare, edhe пё vendin tone duhet te hartohen lista te G M O - v e qe duhen e qe s'duhen lejuar te importohen e duhet te mos lejohet kalimi пё т ё п у г ё ilegale i atyre te palejuara. Nje tjeter rruge me а п ё te se ciles G M O - t e mund te hyjne пё vendet si i y n i eshte me а п ё te ndihmave ushqimore. Edhe pse aktualisht п ё vendin tone keto ndihma vijne пё nje mase т ё te vogel, vitet e meparshme mund te jene futur пё Shqiperi produkte te tille. Ato mund te behen pjese e z i n x h i r e v e u s h q i m o r e e m u n d te kombinohen me bimet natyrale duke sjelle produkte e pasoja qe s'mund te parashikohen. Duhet patur parasysh gjithashtu qe, duke qene se aktualisht п ё disa vende te z h v i l l u a r a fushatat k u n d e r G M O - v e к а п ё guar п ё mosperdorimin e tyre, ky surplus ushqimesh kanalizohet drejt vendeve te varfra, ndaj mundesia e hyrjes se tyre пё forme ushqimesh, por sidomos пё forme farash eshte shume e larte. Disa vende te rajonit tone po perpiqen te ndalojne рёг momentin prodhimin, perdorimin dhe i m p o r t i m i n e G M O - v e , derisa te arrihet nje nivel т ё i mire legjislativ dhe i kapaciteteve institucionale qe rregullojne ato. Pra, gjithshka т ё siper tregon se sa р а к eshte Ьёгё e sa shume duhet Ьёгё пё kete drejtim.Por, lidhur me produktet transgjenike eshte spekulluar shpesh edhe pa te drejte. Shpesh ato pershkruhen e shihen si produkte horrori e рёг kete emertohen edhe Frankenfood. Megjithate kompanite т ё te medha po ecin me hapa gjigande drejt krijimit te bimeve te ndryshuara e te reja duke krijuar si Ы т ё me prodhimtari te larte e cilesi me te mira ushqimore e deri selino pa fije, patate qe thithin т ё рак vaj kur skuqen apo bime me lule me kombinime te tilla ngjyrash qe natyra nuk i krijon por qe kenaqin shijen tone estetike.

www.ppnea.org


P R O DHE KUNDF.R Por nese shtrojme ceshtjen" A duhet te nderhyjme пё natyre?". Mendoj se пё kohet e sotme kjo nuk diskutohet me. Debati sot zhvillohet j o mbi ate nese duhet apo j o te nderhyjme, рог пё c/mase duhet ndertiyre. K y eshte realisht nje problem etik pragmatist. Megjithe sensibihtetin ekologjik qe kemi nuk mund te pengojme nderhyrjen, por natyrisht mund te kritikojme dhe ndreqim shume nga rruget e nderhyrjes. Lidhur me problemin e ushqimeve transgjenike, shtrohet pyetja: A duhen prodhuar ushqime te tilla? Edhe sikur te ishim kunder ato jane tashme nje fakt. Por ato duhen njohur e analizuar. Gjithkush duhet te informohet m b i te mirat dhe dizavantazhet e produkteve te tilla, ato duhet te kontrollohen si пё procesin e prodhimit ashtu dhe te transportimit e kaUmit te tyre sidomos midis shteteve. Nese shohim me gjere, fakt eshte se perparesite qe ofrojne manipulimet gjenetike po ndryshojne rrenjesisht jeten tone. Por cilat jane dizavantazhet, kostoja potenciale dhe rreziqet e inxhinjerise gjenetike? A duhet te pranojme gjithcka pa kufizim? Natyrisht qe jo. Shume njerez, aktiviste me influence dhe pjesetare te komunitetit shkencor e j o shkencor к а п ё shprehur shqetesimin se inxhinjeret gjenetike po "luajne me Zotin" duke ndryshuar materialin gjenetik te organizmave. K y рёгЬёп edhe nje problem etik e moral me pasoja qe mund te behen edhe serioze. Рёг shembull, cfare do te ndodhte nese nje frag­ ment ADN-je i nje qelize kanceroze te mund te perhapej пё т ё п у г ё te pakontrolluar? Cfare do te ndodhte ndodh nese inxhinjerohet nje virus vdekjeprures? A ekziston rreziku qe kur produktet e ndryshuara u jepen bimeve apo kafsheve te behen te demshme рёг konsumatoret pas disa gjeneratave? Cfare impaktesh te paparashikuara mund te кепё keto lloj bimesh пё aspektin mjedisor? Cfare do te ndodhte me nje Ы т ё rezistente qe mund te konkurronte me sukses me bimet e tjera natyrale? A do ndikonte kjo пё pakesimin e biodiversitetit natyral? A eshte etike te krijosh "organizma gjenetikisht superiore", perfshire кёш dhe njeriun? Lidhur me diskutime te tilla mund te kete disa qendrime dhe shpesh ka ndodhur qe publiku i gjere i eshte kundervene komunitetit shkencor pa njohur пё thellesi keto organizma terinj. Pra пё kete kuptim, teknologjite gjenetike sjellin pothuajse te njejtat kombinime qe sjell kombinimi natyral, vetem se рёг nje kohe т ё te shkurter.Madje shume nga keto te fundit nuk mund te jetojne пё organizma te gjalle e aq т ё рак tek njeriu. Po ashtu, пё shumicen e rasteve produktet e ndryshuara ndryshojne nga ato natyrale nga nje ose shume р а к tipare.

Pra, пё kete k u p t i m shkenca nuk po Ьёп asgje qe n a t y r a n u k Ь ё п . K j o sepse п ё natyre n d o d h i n vazhdimisht ndryshime te rastesishme gjenetike nder te cilat perzgjidhen ato т ё te favorshmet; kjo eshte esenca e perzgjedhjes natyrore dhe e evolucionit biologjik. Ndaj, пё kete "loje" te madhe te natyres, variantet e reja qe krijon "loja"e njeriut jane te paperfillshme пё raport me ato qe sjell natyra. Por kjo s'do te thote qe s'mund te ndodhin gabime, ose qe natyra te mund te perdore digka te inxhinjeruar dhe ta ktheje пё te mire ose пё gabim. Konkluzioni eshte se perfitimet qe njeriu ka patur e qe pret te kete nga keto teknologji i kalojne se tepermi rreziqet qe ato mund te sjellin. Pra, nuk mund te mohojme f a k t i n qe I n x h i n j e r i a G j e n e t i k e o f r o n mundesi te jashtezakonshme рёг р ё г р а п т пё te gjitha fushat k u s h o q e r i a eshte e i n t e r e s u a r . Por m e g j i t h e s e ajo kontrollohet e monitorohet nga komuniteti shkencor e nga institucione te tjera te specializuara, aspektet e kufijve deri k u ajo duhet te veproje, aspektet e saj morale dhe etike mbeten ende fusha te nxehta debati edhe пё te ardhmen. Prandaj debati m b i perdorimin e mencur dhe te pergjegjshem te burimeve natyrore dhe se si ato lidhen me nevojat tona рёг ushqim dhe energji eshte shume i rendesishem. Zgjidhja dhe perspektiva qe ne do i j a p i m kesaj geshtjeje sot, do te percaktojee boten qe ne do u 1 е т ё neser pasardhesve tane

Dhurata Bozo Fakulteti

i Shkencave Universiteti

Natyrore i Tiranes

www.ppnea.org


DEBATI ОЁ VAZHDON

Organizmat e modifikuar gjenetikisht, p s e po d h e p s e j o ? Bioteknologjia e re (e nisur qe п ё f i l l i m te viteve ' 7 0 ) , ka Ьёгё гё mundur qe te permiresohen varietetet ushqimore duke futur п ё to gjene te specieve te tjera. Kjo gje mundeson p e r m i r e s i m i n e tipareve te nje bime, si p.sh., duke e Ьёгё ate rezistente ndaj insekteve, gje e cila nuk m u n d te arrihet nga vete specia apo nga k r y q e z i m i natyral m i d i s specieve. Inxhinjeria gjenetike lejon qe shkencetaret te futin пё A D N nje gjen i c i l i eshte pergjegjes р ё г nje tipar te caktuar, p.sh., zbutja e frutave, apo m i s r i B t (misri me gjen te Bacillus turingiensis, nje bakter i c i l i largon demtuesit duke leshuar toksina). Persa i perket bioteknologjise dhe perzierjes se gjeneve, si p.sh., bakterieve qe futen пё gjenet e produkteve bujqesore, t r a n s f o r m i m i i ushqimeve te konsumit te perditshem, me q e l l i m mbrojtjen apo "permiresimin" e tipareve te tyre m o r f o l o g j i k e , jane n g r i t u r nje sere p y e t j e s h п ё l i d h j e me s i g u r i n e shendetesore dhe mjedisore. Shume lloje bimesh ushqimore jane modifikuar gjenetikisht, por ato me te cilat eshte punuar т ё shume jane dritherat e zakonshme, si m i s r i , g r u r i , l u l e d i e l l i , pambuku, etj., te p e r d o r i m i t masiv. Faktikisht, ndodhemi п ё mes te nje debati te zjarrte midis dy grupeve te kunderta persa i perket qendrimit ndaj O M G J - v e . Jemi у ё п ё рёгЬаПё fakteve te tilla si: disa ushqime me emra te cuditshem: tangelo (bashkim midis mandarines dhe greipfrutit), lulebrokoli (bashkim midis brokoli dhe lulelakres), qumesht njeriu i prodhuar nga lopa, etj. D e r i т ё sot, te gjitha produktet bujqesore te modifikuara jane prodhuar nga prova b i o t e k n o l o g j i k e me probabilitet gabimi.Atehere l i n d pyetja: cilat jane te mirat dhe te keqijat e O M G J - v e ? Тё mirat e

OMGJ-ve

D e r i т ё sot, i n x h i n j e r i a g j e n e t i k e eshte perdorur рёг p r o d h i m i n e medikamenteve dhe vetem gjate 7 viteve te fundit, po perdoret gjeresisht р ё г te prodhuar ushqime. Ne shtetet e medha, m b i 7 0 % e produkteve qe shiten п ё supermarkete permbajne substanca te nxjerra nga o r g a n i z m a te m o d i f i k u a r gjenetikisht.

K a d i s a a r s y e р ё г te kundershtuar p e r d o r i m i n e O M G J - v e , p e r f s h i r e ato f e t a r e , mjedisore apo f i l o z o f i k e . D i s a mendojne se O M G J te do te s h k a k t o j n e kancer, p o r k y m e n d i m h i d h e t poshte nga shkencetaret, te c i l e t sigurojne qe gjenet e u s h q i m e v e qe k o n s u m o j m e n u k m u n d te h y j n e п ё gjenet tona. F e r m e r e t m e n d o h e t se d o te n d i k o h e n n e g a t i v i s h t nga k u l t i v i m i i p r o d u k t e v e O M G J , pasi p r o d h i m i i farave n d o d h e t п ё duart e k o r p o r a t a v e te medha dhe p r o d u k t e t j a n e te v a r u r a nga nje l l o j i caktuar p e s t i c i d i . N g a ana tjeter, askush n u k po i d e t y r o n fermeret qe te k u l t i v o j n e p r o d u k t e O M G J , p r a ata j a n e te Нгё te z g j e d h i n . N j e f a k t tjeter te c i l i t i k u n d e r v i h e n s h u m i c a e n j e r e z v e , eshte qe shkencetaret po n x j e r r i n dhe p r o d u k t e te " c u d i t s h e m " , si p.sh., qumesht n j e r i u te p r o d h u a r nga l o p a . A r g u m e n t i qe j e p e t п ё kete rast eshte se shkencetaret n u k к а п ё arsye perse "te l o d h e n k o t " dhe te n x j e r r i n p r o d u k t e qe n u k p r a n o h e n n g a p u b l i k u , pasi n u k к а п ё l e v e r d i . Р ё г kete arsye, a k t i v i t e t e te t i l l a se s h p e j t i do te f a l i m e n t o j n e . A r s y e j a k r y e s o r e perse O M G J - t e m u n d te mos l e j o h e n eshte ajo m j e d i s o r e , pra d e m t i m i qe i shkaktohet b i o d i v e r s i t e t i t .

www.ppnea.org


DEBATI ОЁ VAZHDON Тё keqijat e

OMGJ-ve

,. Bioteknologjia ushqimore mendohet te zgjidhe pergjithmone problemin e urise п ё nivel global. Gjithesesi, пё bote prodhohet nje here e gjysem т ё teper ushqim sesa 9'duhet dhe nderkaq problemi qёndron пё organizimin e shperndarjes se t i j . Ndersa п ё disa shtete ushqimet kalben pa u konsumuar, пё Afrike vuajne рёг Ьикёп e gojes. Shkencetaret bioteknologe k e m b e n g u l i n qё njerezimi ka m b i 100 vjet qё perpiqet te modifikoje produktet bujqesore, por ndersa deri т ё sot jane Ьёгё kryqezime brenda gjinive, tashme po ngaterrohen tipe dhe klasa te tera gjallesash, duke futur p.sh., gjenet e xixellonjes пё bimet e duhanit dhe gjenet e peshqve п ё bimet e domates, veprime qe киггё п и к do te ndodhnin' пё т ё п у г ё natyrale. Disa gjene te futura п ё ushqimet e konsumit mund te permbajne agjente alergjike dhe konsumatori nuk ka dijeni рёг to.

P.sh., konsumatori blen nje produkt i cili ka gjene te kikirikut dhe eshte alergjik ndaj tij. Ekziston gjithashtu rreziku qe produktet O M G J mund te permbajne gjene rezistente ndaj antibiotikeve dhe si rrjedhim organizmi i nj eriut nuk reagon т ё ndaj nj ё mj ekimi me antibiotike.

Rreziku kryesor i OMGJ-ve shfaqet пё derntimin e biodiversitetit. Prodhimet organike mund te kryqezohen me апё te polenit me produkte O M G J , duke demtuar пё kete т ё п у г ё bujqesine tradicionale dhe autoktonitetin e species. Nderkaq, farat e krijuara me апё te bioteknologjise shpesh jane sterile, pra mund te mbillen vetem nje here, duke e Ьёгё fermerin te varur nga kompania e cila i prodhon keto fara, dhe krijohen monopole.

www.ppnea.org


D E B A T I ОЁ VAZHDON

Me poshte jepet ш ё tabele k u п ё т ё п у г ё te р ё г т Ь к с т и г jane renditur pikepamjet e kunderta, te mirat dhe te keqijat e OMGJ-ve, te cilat и permenden me siper.

Т ё Mirat

Т ё K^qijat

I n x h i n j e r i a g j e n e t i k e m u n d e s o n рёггд^ебг^еп e fares

I n x h i n j e r i a g j e n e t i k e k r y e n l e v i z j e te g j e n e v e пё т ё п у г ё j o n a t y r a l e . K j o m u n d 1ё s j e l l e pasoja te paparashikuara.

Inxhinjeria gjenetike perdor gjenet e b a k t e r i e v e s i v e k t o r e рёг te f u t u r g j e n e t e d e s h i r u a r a пё ^ ё о г д а т г ё т

Inxhinjeria gjenetike perdor organizmat p a t o g j e n ё s i у е к Ю г ё te g j e n i t qe d o te t r a n s f e r o h e t . K e t a p a t o g j e r ^ m u n d te рёгИареп пё m j e d i s d u k e 1ёпё p a s o j a t e r r e z i k s h m e

I n x h i n j e r i a g j e n e t i k e e р ё г т Ь а п g a b i m i n пё v e t v e t e , p o r te g j i t h a p r o c e d u r a t ка1о]пё n j e m o n i t o r i m r i g o r o z . A s n j e t e k n o l o g j i пик ёэг^ё pa risk, si p.sh., automobilat.

I n x h i n j e r i a g j e n e t i k e ёэг^ё p o t e n c i a l i s h t e rrezikshme dhe pasojat mund te jene te t m e r r s h m e d h e te p a k t h y e s h m e . Рёг т ё 1ерёг, pasojat shfaqen pas shume vitesh. N d o t j a g j e n e t i k e ёэгиё e p a k t h y e s h m e , p a s i k u r g j e n e t f u t e n , a t o n u k m u n d te h i q e n

R r i t b i o d i v e r s i t e t i n d u k e l e j u a r qe tё r r i t e n b a r e r a t e k e q i j a d h e d u k e s i g u r u a r Ьагёп ushqimore per kafshet. Pёrdorimi i r e d u k t u a r i i n s e k t i c i d e v e g j i t h a s h t u m a n diversitetin e insekteve.

Zgjidh problemin e

unse

I n x h i n j e r i a g j e n e t i k e p e r d o r e t пё f u s i o n e п^"екё51зё рёг te p r o d h u a r Wage, v a k s i n a , e t j .

I n s e k t i c i d e t d h e h e r b i c i d e t e р ё ^ о г и г а пё k u l t u r a t t o l e r a n t e z h d u k i n 1ё g j i t h a b a r e r a t e кёя^'а d h e i n s e k t e t , d u k e u l u r b i o d i v e r s i t e t i n

U r i a пё bote n u k z h d u k e t d u k e p r o d h u a r т ё s h u m e u s h q i m , p o rduke s i g u r u a r n j e s h ^ r n d a r j e te рёгзг11а1зг1те Inxhinjeria gjenetike nderkaq ka prodhuar dhe p o p r o d h o n m e d i k a m e n t e , рог пё ^ ё n i v e l m i n i m a l e te k o n t r o l l u a r , d h e j o пё т ё п у г ё m a s i v e , sic; ёэг^ё r a s t i i u s h q i m e v e .

Ndersa OMGJ

капё

пё vendet dale

e zhvilluara produktet

пё treg

dhe

diskutohet

рёг

r e d u k t i m i n apo n d a l i m i n e t y r e , п ё S h q i p e r i j e m i te privilegjuar. Pervec disa p r o d u k t e v e

te i m p o r t i t ,

p e r g j i t h e s i k o n s u m a t o r i vendas р ё г й о п

пё

produkte

g j e n e t i k i s h t te pastra. B u j q e s i a o r g a n i k e gjendet п ё t e r r e n i n т ё te pershtatshem р ё г t ' u z h v i l l u a r , pasi nuk k a ende ndotje g j e n e t i k e п ё b u j q e s i . Рёг

k e t e a r s y e , eshte e m i r a te

krijohen

instrumentat qe do te favorizojne z h v i l l i m i n e kesaj bujqesie п ё Shqiperi, duke mundesuar edhe eksportin e ketyre produkteve, gje qe do te sherbeje рёг m o t i v i m i n e metejshem te bujqve shqiptare р ё г te qene " b i o " .

Anni Koci, MSc. GEF/Small

Grants

Programme, Shqiperi

www.ppnea.org


KENDVESHTRIMI NDERKOMBETAR

Grupet m j e d i s o r e paralajrrmrojn§ s e zgjerimi i ВЕ-эё m u n d te dob§soj§ ро1Шкёп mbi OMGJ-t§ Nje raport i dale п ё daten 27 M a j 2003, п ё Bruksel paralajmeron se mungesa e zbatimit :ё ligjeve mbi OMGJ-te пё vendet kandidate m u n d te rezultoje п ё vershimin пё tregjet e BE-se te OMGJ-ve te paaprovuara пё BE, pas pranimit. Raporti i titulluar: "Zgjerimi i BE-se - futja e OMGJ-ve nga dera e pasme?", pervijon veshtiresite qe vendet e pranuara рёгЬаПсу'пё п ё perpjekjet р ё г te harmonizuar ligjet e tyre m b i OMGJ-te e perdorura пё ushqim dhe bujqesi, me larmine e legjislacionit te BE-se qe eshte gjithnje пё shqyrtim, ripunim dhe zgjerim.

" N e f i l l i m te v i t i t 2 0 0 2 , P o l o n i a a u t o r i z o i importimin e sojes dhe misrit (Bt) te prodhuar пёрёп-njet inxhinjerise gjenetike nga Monsanto, рёг t ' u perdorur si ushqim рёг kafshet, nderkohe qe nuk kishte laborator te certifikuar рёг te kontrolluar se cfare po importohej dhe nese kjo ishte e etiketuar," shpjegoi ajo. "Ne vitin 2001, ne gjetem nje produkt soje пё Poloni i shitur nga kompania p o l a k e Sante, qe permbante 4 % soje te p r o d h u a r nepermjet inxhinjerise gjenetike- pandonje autorizim apo etiketim. Megjithese ne sinjalizuam autoritetet, п и к и Ьё asgje рёг te terhequr kete produkt nga tregu," shtoi ajo. Pavaresisht zbatimit te dobet te tyre, shume dispozita пё ligjet e vendeve kandidate te CEE adresojne boshlleqe п ё l i g j i n e BE-se ose shkojne т ё tej se legjislacioni i BE-se. Рёг shembull, ligjet рёг OMGJ-te пё Poloni dhe Sllovaki parashikojne pergjegjesine. Vera Mora, nga OJQ-ja hungareze E T K , jep nje shembull tjeter: "Legjislacioni hungarez m b i OMGJ-te lejon k r i j i m i n e zonave mbrojtese gjenetike. N e duhet te lejohemi te mbajme kete dispozite рёг te mbrojtur fermeret organike dhe ata pa O M G J пё Hungari nga ndotja prej OMGJ-ve.

Тё gjitha vendet kandidate 1ё Europes Qendrore dhe L i n d o r e ( С Е Е ) к а п ё adaptuar t a n i te g j i t h e legjislacionin т ё te fundit te BE-se рёг OMGJ-te. Megjithate, shumica e ketyre vendeve п и к к а п ё mjetet рёг te implementuar ligjet e tyre рёг autorizimin dhe etiketimin e OMGJ-ve. Vetem Republika Ceke dhe Hungaria капё laboratore shteterore te certifikuar рёг te zbuluar OMGJ-te пё fara, пё ushqime рёг njerezit dhe kafshet. "Cfare O M G J po qarkullojne пё tregjet e ketyre vendeve eshte nje e panjohur e madhe, perderisa nuk ka programe monitorimi рёг te verifikuar kete gje"- tha Iza K r u s z e w s k a , nga A N P E D - A l e a n c a V e r i o r e р ё г Qendrueshmeri, nje rrjet OJQ-sh qe paraqiti kete raport.

L i g j i slloven m b i OMGJ-te ka nje nen mbrojtes qe e lejon Sllovenine te mos autorizoje automatikisht te gjitha OMGJ-te e aprovuara tashme п ё B E . Sipas Marjana Dermelj, nga OJQ-ja sllovene Umanotera: " A t y k u nuk ka shqetesime рёг biodiversitetin potencial apo ndikime te tjera, Ministria e Mjedisit mund te r i vleresoje rrezikun e futjes se OMGJ-ve -edhe te atyre te aprovuara nga 15-ja e vjeter e BE-se пё ekosistemet e Sllovenise. "Megjithate, Dermelj dyshon nese kjo dispozite do te aplikohet: "Shtate vjet vakum ligjor к а п ё krijuar nje situate п ё te cilen ne thjesht nuk njohim perhapjen e ndotjes nga OMGJ-te, si рёг OMGJ-te e aprovuara edhe рёг ato te paaprovuara nga B E " .

"Polonia, т ё e madhja e shteteve te reja anetare, кёгкоп autorizimin dhe etiketimin e OMGJ-ve, por nuk ka mjete рёг t i Ьёгё te zbatueshme keto kerkesa,"- tha Ela Priwieziencew, nga Instituti Socio-Ekologj ik, nje OJQ polake.

www.ppnea.org


T R E G U I SHOETESUAR Raporti shqyrton statusin legal te OMGJ-ve qe jane futur пё tregun e В Е - э ё её vjeter apo пё tregun e nje vendi para-pranimit, п ё momentin e pranimit, kur dy tregjet bashkohen рёг te krijuar nje treg te vetem. Pranimi do te krijoje nje situate te re пё lidhje me aprovimet ekzistuese рёг lejimet (futjet) e O M G J ve. Aprovimet e meparshme- edhe nese ato к а п ё te bejne me te njejtin varietet O M G j - j e , nuk do te konsiderohen automatikisht te vlefshme as пё В Е - п ё "e vjeter" dhe as пё shtetet e reja anetare.

K o m p a n i t e b i o t e k me mbeshtetjen e qeverise amerikane к а п ё levizur пё Е и г о р ё п Q e n d r o r e dhe L i n d o r e п ё nje r r u g e te madhe, duke к ё г к и а г te s h m a n g i n k u a d r i n l i g j o r т ё r i g o r o z te B E - s e , me т ё shume sukses п ё P o l o n i - shteti i r i anetar i B E - s e т ё m i q e s o r me S H B A - п ё , " tha Geert R i t s e m a i F o E E u r o p e , b a s h k e - p u b l i k u e s i r a p o r t i t . " P o r ne n u k do t i l e j o j m e O M G J - t e te f u t e n n g a dera e p a s m e e B E - s e se z g j e r u a r , " perfundoi Ritsema.

"Autorizimet e BE-se nuk m u n d te shtrihen п ё teritoret e shteteve te reja anetare pavaresisht nga fakti nese OMGJ-te jane aprovuar ose j o п ё vendet п ё fazen с para-pranimit. M u n d te thuhet se duhet te fillohet nje procedure e re aprovimi рёг te gjitha OMGJ-te", shpjegon Thomas Schweiger, autori i raportit.

Shoqata

Lavdosh e Bujqe'sise

Ferruni Organike

Gruri O M G J larg n g a marrja e miratimit te tregut K A N S A S CITY, M o - Nje lloj gruri i modifikuar gjenetikisht nga Monsanto Co. ( M O N . N ) mbetet nje к ё г с ё т т i rendesishem р ё г industrine boterore te drithrave dhe duket se do te pranohet р а к nga tregu, thane perfaqesues te industrise amerikane. Тё пёпёп Kanadaja i dha nje goditje progresit te Monsanto-s рёг komercializimin e produktit, kur B o r d i Kanadez i Grurit i kerkoi kompanise te teriieqe aplikimin e saj рёг aprovimin e rregullt рёг te parandaluar "demin ekonomik te parashikueshem dhe te rendesishem." Ne Shtetet e Bashkuara, gruri biotek m u n d te demtoje shitjet e grurit. Bleresit e huaj к а п ё т ё п ё se п и к do te jene te gatshem te blejne nga Shtetet e Bashkuara nese i ashtuquajturi grure O M G J do te kultivohet atje. Grupet mjedisore dhe te konsumatoreve koheet e fundit к а п ё n g r i t u r n i v e l i n e t y r e te k u n d e r s h t i m i t ndaj ushqimeve G M O , duke r r i t u r i n f o r m i m i n e konsumatoreve. ' ^ s h t j e t e marketingut n u k jane adresuar п ё т ё п у г ё te mjaftueshme. Para k o m e r c i a l i z i m i t te g r u r i t b i o t e k ato duhet te percaktohen dhe te merren masat e nevojshme," i tha Reuters presidenti i Shoqatqs A m e r i k a n o - v e r i o r e te Eksportit te Drithrave, Gary M a r t i n .

Kohet e fundit, kompanite ushqimore пё S h B A к а п ё filluar te perhapin te njejtin mesazh, duke i т ё п ё grupeve te fermereve se ata nuk do te lejojne grurin te hyje п ё depot e drithit, mullinjte e bluarjes apo furrat e tyre te bukes. Betsy Faga, president i Shoqates Amerikanoveriore te M u l l i n j v e te bluarjes, nje grup tregtar, tha se "Greenpeace dhe aktiviste te tjere atje рёг kete ceshtje... mund te ndryshojne qendrimin e konsumatoreve."

www.ppnea.org


T R E G U I SHOETESUAR Per te zbutur friken e tregut, St. Luis nga Monsanto ka premtuar se nuk do te prodhohet grure biotek derisa te identifikohen bleres qe e deshirojne kete. Ende, disa fhone se nuk e besojne plotesisht kompanine dhe duhet te shohin ndonje levizje progresive nga Monsanto per te z h v i l l u a r a p r o v i m i n e konsumatoreve.

"Тё njihet se cfare e percakton pranimin eshte problemi me i madh" tha Faga i Shoqates se Mullinjve te bluarjes. "Kjo eshte nje nga ceshtjet т ё te veshtira per t ' u arritur." Gruri i Monsantos rezistent ndaj herbicideve, i rritur пё vendin e testimit, пё Dakoten e Veriut, Montana dhe gjetke, eshte modifikuar te toleroje herbicidin Roundup me baze glikofosfate, te prodhuar gjithashtu nga Monsanto. A i eshte projektuar per te permiresuar efi9iencen per fermeret, duke 9uar п ё nje kulture bujqesore me fitimprurese.

Por fermeret nuk jane ankuar рёг teknologji. Shoqatat e grurit пё ShBA, te cilat tregtojne grurin e ShBA-se пё kontinentet e tjera, капё paralajmeruar пё т ё п у г ё te perseritur fermeret e ShBA-se se do te humbasin shitjet, nese gruri hidhet пё tregjet komerciale. Pjese te Azise, Europes dhe vendeve te tjera капё т ё п ё tashme se ata do te abandonojne grurin e ShBA-se nese produkti OMGJ hyn пё treg. Gruri eshte drithi numer 1 i eksportuar пё bote. " Ш ё mendoj se пё kete pike Monsanto thote se ata duan qe te behet nje shqyrtim shkencor qe ata shpresojne se do ti bindc konsumatorette mos кепё ndonje problem shendetesor," - tha zevendespresidenti i Grurit пё ShBA

Nelson Denlinger. GENET Rrjeti europian i OJQ-ve per Inxhinjerine Gjenetike

www.ppnea.org


КЁШДМЕ GJENETIKE

Terapia gjenike m u n d te \ete кигё рёг уегЬёппё g\ate fёmijёrisё Burimi: The Independent, Date: 8 Tetor 2003

UK, by Steve

Connor,

Nje teknike revolucionare per futjen e gjeneve te shendetshem п ё organe j o te shendetshem duhet zhvilluar me qellim trajtimin e verberise ne femijeri dhe semundjes se Parkinsonit. Shkencetaret Britanike jane pioniere te zhvillimit te terapise g j e n i k e per k u s h t e t k r o n i k e dhe te pasherueshme duke shpallur provat e para k l i n i k e ne sy dhe tru ne fillim te v i t i t tjeter. Profesor Robin A l i , shef i skuadres se terapise gjenike пё Institutin e Oftalmologjise, Kolegji Universitar i Londres fhote se teste! tek kafshet kishin treguar se kjo metode m u n d te udhehiqte drejt nje trajtimi efektiv te verberise se trasheguar tek iemijet dhe te perkeqesimit pamor tek te rriturit. K a mjaft c r r e g u l l i m e te s y r i t qe m u n d t i nenshtrohen ketij lloj trajtimi te pazakonte. Tani ka mjaft semundje te syrit qe nuk trajtohen efektivisht ose nuk trajtohen aspak. Profesor A l i tha: "Ne dhe nje п и т ё г grupesh п ё р ё г bote k e m i p r o v a te rendesishme te demonstruara п ё nje varg modele kafshesh р ё г nje varietet kushtesh. Keshtu ne j e m i tani п ё fazen e marries пё konsiderate te testeve klinike.

Tani kerkuesit mjekesore deshirojne te shtrijne t e k n i k e n р ё г te p e r f s h i r e j o v e t e m semundjet e trasheguara, te shkaktuara nga gjenet difektive, por edhe crregullimet п ё moshat e medha, te cilet к а п ё qene te veshtire рёг t ' u trajtuar me metoda т ё konvencionale. Profesori A l i tha se dy teste po planifikoheshin, njeri рёг trajtimin e degjenerimit te njollave te lidhura me moshen, kur rritja e venave te gjakut пё sy shkakton verberi graduale m b i te 60-at dhe tjetri рёг verberine e trasheguar tek femijet qe shkaktohet nga nje difekt пё nje gjen qe rezulton п ё retinitis pigmentosa. K r y e s i s h t р ё г te t r a j t u a r c r r e g u l l i m e t e trasheguara ne k e m i nevoje te k o r r i g j o j m e difektin gjenetik themelor k u п ё rastin e retinitis pigmentosa, ndoshta duhet te vendosim gjenin e humbur perseri пё qelizen fotoreceptore. "Ndersa п ё rastin e semundjeve т ё komplekse te te moshuarve, zakonisht metoda eshte te perpiqemi te permiresojme disa tipare te spikatura te semundjes pa trajtuar difektin gjenetik themelor" - tha profesor A l i .

Nje skuader e dyte shkencetaresh eshte duke и pergatitur рёг terapine gjenike п ё paciente qe vuajne nga semundja e avancuar e Parkinsonit, e cila shkaktohet nga degjenerimi i qelizave пё tru qe prodhojne dopamine neurotransmetuese. Profesori A l a n K i n g s m a n i Universitetit te Oksfordit tha se ai shpreson te zgjedhe 10 paciente me semundje te avancuar рёг nje test qe do te zhvillohet пё f i l l i m te vitit tjeter. A i ka themeluar kompanine Oksford Biometika рёг te zhvilluar kerkimin, "Ne kemi nje produkt qe i kthen qelizat qe nuk prodhojne dopamine пё qeliza qe prodhojne. Ju thjesht rikrijoni nje fabrike рёг dopaminen. K j o gje funksjonon mjaft mire п ё modelet e kafsheve " - tha profesor Kingsman Teoria e gjeneve perfshin k r i j i m i n e nje gjeni njerezor artificial qe futet п ё qelizat e trupit permes nje " v e k t o r i " i c i l i eshte zakonisht nje virus i k r i j u a r gjenetikisht qe ka siguri. "Tek Parkinsoni j u efektivisht e humbisni aftesine рёг te prodhuar dopaminen. Ajo qe mund te behet me terapine gjenike eshte vecanerisht dhenia e gjeneve qe programojne qelizat рёг te prodhuar dopamine" - tha ai. Sadoqe testet e para te terapise gjenike m b i crregullimet e tjera jane provuar te pasuksesshem shkencetaret к а п ё shpallur se fundmi se ata к а п ё punuar m i r e п ё t r a j t i m i n e disa kushteve vecanerisht tek femijet e l i n d u r me sistem imunitar difektoz.

Kushtet paraprake kryesore рёг testet klinike к а п ё qene k r i j u a r п ё т ё п у г ё qe ne te a r r i j m e nje transferim mjaft eficient te gjenit п ё sy dhe te arrijme nje shfaqje te jetegjatesise se gjenit pa Ьёгё ndonje gje toksike. Rezultati potencial - dhe ne duhet te presim qe te shikojme nese eshte i mundur - do te jete permiresimi i vizionit naten dhe permiresimi i vizionit periferik.

Ne dhe Mjedisi - 1 3

www.ppnea.org


K E R K I M E GJENETIKE Ne do te j e m i te afte ta vendosim kete shume shpejt, brenda nje trajtimi prej р а к javesh. Profesor A l i tha se nje gje e rendesishme eshte te vleresojme perfitimet potenciale te terapise gjenike п ё krahasim me rrezikun qe m u n d te kete nje" femije me

" N e asnje т ё п у г ё ne n u k do te m e r r n i m р ё т р ё г nje test k l i n i k nese m e n d o n i m qe i s h i m d u k e r r e z i k u a r s e r i o z i s h t s h i k i m i n e m b e t u r te f e m i j e s " - tha a i .

humbjen e shikimit te paket qё ai ose ajo m u n d te kete.

Perkthyer

nga: Plarent K A R A G J O Z I

Ndryshimi i p r o v u a r nd§rmjet p e r i m e v e o r g a n i k e d h e atyre konvencionale. Per here te pare shkencetaret к а п ё qene te afte te dallojne nje ndryshim ndermjet perimeve organike dhe atyre konvencionale. Sipas nje studimi danez perimet organike к а п ё perqendrim т ё te larte te flavonoideve, antioksidanteve naturale. Shkencetaret qe merren me kete studim nuk e dine ekzaktesisht pse shfaqet k y ndryshim. Nje teori eshte se prodhuesit organike perdorin varietetet e bimeve te cilat jane т ё rezistente ndaj insekteve dhe semundjeve, kurse nje tjeter shpjegim i mundshem eshte se perimet organike nuk sperkaten. Deri tani studimet m b i flavonoidet к а п ё qene kryesisht te perqendruar m b i efektin e flavonoideve te dhene пё doza te medha. Megjithate, k y studim i vecante fokusohet mbi nxjerrjen e nje numri flavonoidesh te nje sasie reale dietetike te т а г г ё , me prejardhje nga burime te ndryshem flavonoidesh.

K y s t u d i m ishte nje m o d e l k r y q e z i m i me zgjedhje te rastesishme me dy periudha nderiryrjeje dhe me nje k o n t r o l l te rrepte te sasise dietetike te т а г г ё . P e r s o n a v e te t e s t u a r i u dha me r r a d h e u s h q i m o r g a n i k dhe u s h q i m k o n v e n c i o n a l , р ё г p e r i u d h a tre j a v o r e . Gjate p e r i u d h a v e te testit u m b l o d h e n dhe u testuan m o s t r a g j a k u dhe k a m p i o n e u r i n e . "Rezultatet j a n e nje p i k e к у с е р ё г teorite qe flasin rreth n d i k i m i t b i o l o g j i k qe к а п ё perimet п ё t r u p i n njerezor, te c i l a t mbeshtesin aftesine tone р ё г te luftuar l l o j e k i m i k i s h t me te demshem" - thote Lars O. Dragsted, nje nga shkencetaret qe merren me kete s t u d i m . M e g j i t h a t e , ai thekson se eshte shume shpejt рёг te nxjerre p e r f u n d i m i n se p e r i m e t o r g a n i k e jane т ё te shendetshme se ato k o n v e n c i o n a l e . D o te duhet nje п и т ё г i k o n s i d e r u e s h e m k e r k i m e s h р ё г te d o k u m e n t u a r kete p e r f u n d i m . Studimi eshte realizuar п ё bashkepunim me Institutin e S i g u r i m i t te U s h q i m i t dhe te U s h q y e r i t п ё п A d m i n i s t r a t e n Daneze te Veterinarise dhe U s h q i m i t ; D e p a r t a m e n t i n e U s h q i m i t N j e r e z o r dhe Qendren р ё г S t u d i m e t e A v a n c u a r a te U s h q i m i t п ё U n i v e r s i t e t i n M b r e t e r o r te V e t e r i n a r i s e d h e Bujqesise; dhe L a b o r a t o r i t K o m b e t a r R i s f . I tere s t u d i m i eshte p u b l i k u a r п ё Gazeten e Bujqesise dhe K i m i s e U s h q i m o r e , v o l u m i 5 1 , п и т ё г 19, 2003.

Perkthyer nga: Plarent K A R A G J O Z I

Ne dhe Mjedisi - 14

www.ppnea.org


D H E NE NUK HESHTIM

Оек1а^ё Mbi ndalimin e O r g a n i z m a v e te M o d i f i k u a r Gjenetikisht (OMGJ) пё Shqiperi Shoqata e Konsumatorit Shqiptar, Shoqata e Bujqesise Organike dhe Shoqatat ambientaliste te Shqiperise, te mbledhura sot тё datё 15 mars пё Diten Botёrore tё konsumatorit paraqasin deklarat^n e tyre si me poshte:

1. Burimet gjenetike jane rezultat i nje evolucioni mijeravjecar dhe i perkasin gjithe njerezimit. Prandaj duhet te ndalohet biopirateria dhe patentat mbi organizmat e gjalta, duke perfshire dhe zhvillimin e varieteteve iterile nepermjet proceseve te inxhinjerise gjenetike. Farerat jane ргопё e te gjithe njerezimit. Monopolizimi nga nje п и т ё г kompanish nderkombetare te teknologjive р ё г te k r i j u a r organizma te modifikuar gjenetikisht paraqet nje к ё г с ё т т te rende ndaj sovranitetit te ushqimit te njerezve.

2. Ne driten e faktit qe efekt* t e O M G J mbi shendetin dhe ambientin jane te panjohura, ne kerkojme nje ndalim te eksperimentimit te hapur te prodhimit dhe tregtimit te tyre derisa te kete njohuri perfundimtare mbi natyren dhe efektin e tyre, duke zbatuar пё т ё п у г е strikte parimin e parandalimit.

3.

Shqiperia me kushtet e saj gjeografike, historike dhe ekonomike duhet te ndaloje futjen e farerave, fidaneve ose organizmave me modifikime gjenetike пё т ё п у г ё qe te shmanget cdo ndotje e ambientit prej O M G J - v e , cdo rrezik potencial i shendetit te qytetareve te saj dhe te rrise shanset e gjenerimit te te ardhurave nga turizmi, duke deshmuar se ushqimet пё Shqiperi jane te pakontaminuara me O M G J .

4.

Qeveria shqiptare te zbatoje Iconventen рёг te drejten e publikut р ё г in formacion, р ё г pjesmarrje пё vendim-marrje dhe te drejten рёг t'ju drejtuar gjykates рёг ceshtje qe lidhen me mjedisin. Ne Konventen Arhus, Danimarke, 1998, e cila eshte ratifikuar пё Parlamentin shqiptar, thuhet (neni 1) se Qeveria

duhet te garantoje te drejten e publikut рёг te patur informacion рёг mjedisin, duke perfshire organizmat e modifikuar gjenetikisht dhe nderveprimin me elemente te tjere te mjedisit si a j r i , atmosfera, u j i , toka, peisazhi e shumeilojshmeria biologjike dhe komponentet e saj. 5.

Qeveria shqiptare te т а г г ё пё konsiderate Deklaraten e Konferences se Varshaves "Bujqesia Organike пё nje Bashkim Europian te Zgjeruar", (Mars 2002), ku т о г ё п pjese 300 perfaqesues nga 20 vende te Europes, ku thuhet: "Qeverite e vendeve qe do te hyjne пё B E te mbeshtesin zhvillimin e bujqesise organike duke perdorur shembujt т ё te mire me qeilim qe te shmangen gabimet e panevojshme. Shfaqja e bimeve, kafsheve dhe inputeve te modifikuar gjenetikisht рёгЬёп nje rrezik te papranueshem. Р ё г te siguruar kushtet baze te biosigurise, ne kerkojme ndalimin e provave fushore, prodhimin dhe tregtimin e ushqimeve dhe organizmave me modifikime gjenetike dhe produkteve te ketyre organizmave, deri atehere k u r protokolli nderkombetar i biosigurise te zbatohet пё te gjitha vendet tona"

Ne dhe Miedisi - 1 5

Grupi i Shoqatave

Mjedisore

Tirane 15 Mars 2003

www.ppnea.org


www.ppnea.org

Ne dhe mjedisi 26 2003  
Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you