Page 1

การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEB-06

นั้นเป็นแตนเบียน Anagyrus lopezi (De Santis) ด้วยเหตุนี้เมื่อปี พ.ศ. 2552 กรมวิชาการเกษตรจึงนาเข้า แตนเบียน A. lopezi มาจากสาธารณรัฐเบนิน ภายหลังที่ทาการทดสอบในห้องปฏิบัติการและในสภาพแปลง ปลูกในด้านต่างๆ จึงได้ทาการปล่อยแตนเบียน A. lopezi ควบคู่ไปกับการปล่อยแมลงช้างปีกใส ทาให้พื้นที่ ระบาดของเพลี้ยแป้งมันสาปะหลังสีชมพูลดลงอย่างต่อเนื่อง (สุเทพ และคณะ, ม.ป.ป.) แม้ว่าการระบาดของเพลี้ยแป้งมันสาปะหลังสีชมพูจะลดลง แต่ในปัจจุบันช่วงฤดูแล้งยังพบการระบาด ของเพลี้ยแป้งมันสาปะหลังสีชมพู ในบางพื้นที่ (ชลิดา และคณะ, 2554) ปัจจัยหนึ่งอาจเกิ ดจากแตนเบีย น ไฮเปอร์ (hyperparasitoid) จากการศึก ษาของ Agricola and Fischer (1991) พบว่าแตนเบีย นไฮเปอร์ จานวน 5 ชนิดที่สามารถเบียน A. lopezi ได้คือ Chartocerus hyalipennis (Hayat) (วงศ์ Signiphoridae), Prochiloneurus insolitus (Alam) (วงศ์ Encyrtidae), P. aegyptiacus (Mercet) (วงศ์ Encyrtidae), Tetrastichus sp. (วงศ์ Eulophidae) และ Marietta leoparding Motschulsky (วงศ์ Aphelinidae) โดย แตนเบียนไฮเปอร์ C. hyalipennis เป็นแตนเบียนไฮเปอร์ที่มีความสาคัญต่อแตนเบียน A. lopezi มาก แตน เบียนไฮเปอร์เหล่านี้จึงเป็นอุปสรรคหนึ่งในการดาเนินงานการควบคุมเพลี้ยแป้งมันสาปะหลังสีชมพูโดยชีววิธี อาจทาให้แตนเบียน A. lopezi ที่ปล่อยไปในธรรมชาติมีจานวนลดลง ยิ่งถ้ามีแตนเบียนไฮเปอร์เข้าไปปนเปื้อน ในห้อ งเพาะเลี้ ยงแตนเบี ยน A. lopezi ด้วยจะท าให้ ป ระชากรที่ เพาะเลี้ ยงได้ ล ดจ านวนลง และถ้าหาก เจ้าหน้าที่ที่ดูแลการเพาะเลี้ยงไม่มีความรู้เกี่ยวกับแตนเบียนไฮเปอร์จะยิ่งทาให้แตนเบียนไฮเปอร์เพิ่มจานวน และถูกปล่อยออกสู่ธรรมชาติมากขึ้น จึงเป็นที่มาของงานวิจัยเรื่องนี้ซึ่งมีวัตถุประสงค์เพื่อสารวจการเปลี่ยนแปลงประชากรของแตนเบียน และแตนเบียนไฮเปอร์ที่เกี่ยวข้องกับเพลี้ยแป้ งมันสาปะหลังสีชมพู ในพื้นที่ปลูกมันสาปะหลัง ตาบลห้วยบง อาเภอด่ านขุน ทด จั ง หวัด นครราชสี ม า ศึก ษาชีว วิท ยาของแตนเบี ยนไฮเปอร์ C. hyalipennis และ P. insolitus และประเมินผลกระทบของแตนเบียนไฮเปอร์ C. hyalipennis และ P. insolitus ต่อแตนเบียน A. lopezi ประโยชน์ที่ ได้รับ เพื่ อเพิ่ มประสิทธิภาพในการใช้แตนเบียน A. lopezi ในการควบคุมเพลี้ยแป้งมั น สาปะหลังสีชมพูในธรรมชาติ นาไปใช้ประเมินสถานการณ์ของแตนเบียน A. lopezi ในการควบคุมเพลี้ยแป้ง มั นส าปะหลัง สีชมพู ในสภาพธรรมชาติในปัจ จุ บัน นาไปใช้วางแผนในการปล่ อยแตนเบีย น A. lopezi สู่ ธรรมชาติเพื่อให้สามารถแข่งขันกับแตนเบียนไฮเปอร์ได้ และเพื่อเฝ้าระวังไม่ให้เกิดแตนเบียนไฮเปอร์ในห้อง เพาะเลี้ยงแตนเบียน A. lopezi อุปกรณ์และวิธีการ 1. การเปลี่ยนแปลงประชากรของแตนเบียนและแตนเบียนไฮเปอร์ที่เกี่ยวข้องกับเพลี้ยแป้งมันสาปะหลังสี ชมพูในพื้นที่ปลูกมันสาปะหลัง ตาบลห้วยบง อาเภอด่านขุนทด จังหวัดนครราชสีมา 1.1 การสารวจและการสุ่มเก็บตัวอย่าง สุ่มเก็บยอดมันสาปะหลังทีม่ ีเพลี้ยแป้งมันสาปะหลังสีชมพูจากแปลงปลูกมันสาปะหลังจานวน 10 แปลง ในตาบลห้วยบง อาเภอด่านขุนทด จังหวัดนครราชสีมา แต่ละแปลงสุ่มพื้นที่ขนาด 1 ไร่ ทาการสุ่มเก็บ 480

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEB-06

ยอดมันสาปะหลังจานวน 10 ยอดต่อแปลง โดยการสุ่มจะสุ่มเป็นแนวทแยง เริ่มต้นจากหัวแปลงไปยังท้ าย แปลง แต่ละยอดที่สุ่มเว้นระยะห่างเท่าๆ กัน นายอดมันสาปะหลังที่สุ่มได้เก็บใส่ถุงกระดาษสีน้าตาลขนาด 21 × 29.7 เซนติเมตร ปิดปากถุงกระดาษโดยใช้ที่เย็บลวด เขียนรายละเอียดสถานที่เก็บตัวอย่างและจุดที่สุ่ม ทา การเก็บตัวอย่างในช่วงเดือนกรกฎาคม 2561 ถึงกุมภาพันธ์ 2562 เดือนละ 1 ครั้ง 1.2 การจาแนกชนิดและนับจานวน นับจานวนเพลี้ยแป้งมันสาปะหลังสีชมพู เพลี้ยแป้งมันสาปะหลังสีชมพูที่ถูกเบียนเป็นมัมมี่ให้ใช้ พู่กันเขี่ยมัมมี่ใส่ในขวดแก้วขนาดเส้นผ่านศูนย์กลาง 2.5 เซนติเมตร สูง 6 เซนติเมตร คลุมปากขวดด้วยตาข่าย ตาถี่ จากนั้นรอให้แตนเบียนและแตนเบียนไฮเปอร์ออกมาจากมั ม มี่ นับ จ านวนแตนเบียนและแตนเบียน ไฮเปอร์แต่ละชนิดที่ออกมาจากมัมมี่ ในแต่ละแปลงและแต่ละเดือน และคานวณหาเปอร์เซ็นต์ การเบียนใน สภาพแปลง 2. ชีววิทยาของแตนเบียนไฮเปอร์ C. hyalipennis และ P. insolitus 2.1 การเพาะเลี้ยงเพลี้ยแป้งมันสาปะหลังสีชมพูในห้องปฏิบัติการ เลี้ยงเพลี้ยแป้งมันสาปะหลังสีชมพูบนผลฟักทองพันธุ์ศรีเมือง นายอดมันสาปะหลังที่มีเพลี้ยแป้ง มันสาปะหลังสีชมพูวางบนผลของฟักทองที่เตรียมไว้ นาผลฟักทองที่มีเพลี้ยแป้งมันสาปะหลังสีชมพูไว้ในกรง ตาข่ายตาถี่ขนาด 50 x 50 x 60 เซนติเมตร จานวน 6 ผลต่อกรง เลี้ยงในห้องปฏิบัติการที่อุณหภูมิ 26 ± 2 องศาเซลเซียส ปล่อยให้เพลี้ยแป้งมันสาปะหลังสีชมพูเจริญเติบโตและวางไข่ 2.2 การเพาะเลี้ยงแตนเบียน A. lopezi ในห้องปฏิบัติการ เตรียมผลฟั ก ทองที่ ไม่ มี เพลี้ยแป้งมั นส าปะหลังสีชมพูใส่ในกรง เขี่ยกลุ่ม ไข่ของเพลี้ยแป้ง มั น สาปะหลังสีชมพูลงบนผลฟักทองผลละ 2 กลุ่มไข่ เมื่อเพลี้ยแป้งมันสาปะหลังสีชมพูเจริญเติบโตจนถึงวัยที่ 3 เขี่ยเพลี้ยแป้งมันสาปะหลังสีชมพูออกให้เหลือประมาณ 200 ตัว แยกผลฟักทองใส่กรงตาข่ายตาถี่ขนาด 40 x 40 x 40 เซนติเมตร กรงละ 1 ผล ปล่อยแตนเบียน A. lopezi ตัวเต็มวัย จานวน 6 คู่ (จากงานวิจัยของอัมพร (2553) พบว่า แตนเบียน A. lopezi เพศเมีย 1 ตัว สามารถเบียนเพลี้ยแป้งมันสาปะหลังสีชมพูเฉลี่ยประมาณ 40 ตัว ตลอดช่วงอายุขัยของแตนเบียน) ให้สารละลายน้าผึ้งในอัตราส่วน 1:1 ชุบสาลีเพื่อเป็นอาหารให้กับแตน เบียนตัวเต็มวัย ปล่อยให้แตนเบียนพัฒนาจนกระทั่งเป็นตัวเต็มวัย 2.3 การเพาะเลี้ยงแตนเบียนไฮเปอร์ C. hyalipennis และ P. insolitus นาแตนเบียนไฮเปอร์ C. hyalipennis และ P. insolitus ที่เก็บได้ม าจากแปลงในข้อที่ 1 ใส่ใน กล่องพลาสติกใสทรงกลมขนาดเส้นผ่านศูนย์กลาง 10.5 เซนติเมตร สูง 20 เซนติเมตร ที่มีมัมมี่ของเพลี้ยแป้ง มั นส าปะหลั งสีชมพู ที่ ถูก เบียนโดย A. lopezi แล้ว 12 วัน จากข้อ 2.2 จ านวน 100 ตัว ซึ่ง แตนเบี ยน A. lopezi จะพัฒนาถึงระยะดักแด้ ให้สารละลายน้าผึ้งในอัตราส่วน 1:1 ชุบสาลีเป็นอาหารให้กับแตนเบียนไฮเปอร์ เปลี่ยนมัมมี่ของเพลี้ยแป้งมันสาปะหลังสีชมพูใหม่ทุกวัน นามัมมี่ที่ ถูกแตนเบียนไฮเปอร์เบียนแล้วใส่ขวดแก้ว ขนาดเส้นผ่านศูนย์กลาง 2.5 เซนติเมตร สูง 6 เซนติเมตร ปิดด้วยผ้าตาข่ายตาถี่ รอจนกระทั่งได้ตัวเต็มวัย 12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

481


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEB-06

2.4 วงจรชีวิตของแตนเบียนไฮเปอร์ C. hyalipennis และ P. insolitus นาผลฟักทองที่มีมัมมี่ของเพลี้ยแป้งมันสาปะหลังสีชมพูที่ถูกแตนเบียน A. lopezi เบียนแล้ว 12 วัน จากขั้น ตอนที่ 2.2 จ านวน 100 ตัว ใส่ ไว้ในกล่ องพลาสติก ใสทรงกลมขนาดเส้นผ่านศูนย์ก ลาง 10.5 เซนติเมตร สูง 20 เซนติเมตร จานวน 12 กล่อง ปล่อยแตนเบียนไฮเปอร์ C. hyalipennis เพศเมียและเพศผู้ จานวน 15 คู่ และ P. insolitus เพศเมียจานวน 7 ตัว ชนิดละ 6 กล่อง ทิ้งไว้เป็นเวลา 24 ชั่วโมง แล้วนาแตน เบียนไฮเปอร์ออกจากกล่องพลาสติก ทาการเขี่ยมัมมี่ของเพลี้ยแป้งมันสาปะหลังสีชมพูจานวน 30 ตัว มาผ่าใต้ กล้องสเตอริโอไมโครสโคปทุกวัน จนกระทั่งแตนเบียนไฮเปอร์พัฒนาเป็นตัวเต็มวัย บันทึกภาพและระยะเวลา ในการพัฒนาแต่ละระยะ 2.5 อายุขัยของตัวเต็มวัยของแตนเบียนไฮเปอร์ C. hyalipennis และ P. insolitus นามั ม มี่ ข องเพลี้ ยแป้ ง มั น ส าปะหลั ง สี ชมพู ที่ ถู ก แตนเบี ยนไฮเปอร์ C. hyalipennis และ P. insolitus เบียนแล้ว ใส่ในขวดแก้ว ปิดปากขวดด้วยตาข่ายตาถี่ จนกระทั่งแตนเบียนไฮเปอร์ตัวเต็มวัยออกจาก มัมมี่ ใช้เครื่องดูดแมลงดูดแตนเบียนไฮเปอร์แต่ละชนิด แต่ละเพศ ใส่ในขวดแก้วขนาดเส้นผ่านศูนย์กลาง 2.5 เซนติเมตร สูง 6 เซนติเมตร ขวดละ 1 ตัว อาหารที่ใช้ในการเลี้ยงมี 4 ชนิด คือ 1) สารละลายน้าผึ้งอัตราส่วน 1:1 2) น้ากลั่น 3) มูลน้าหวานของเพลี้ยแป้งมันสาปะหลังสีชมพู และ 4) ของเหลวภายในลาตัวของเพลี้ยแป้ง มันสาปะหลังสีชมพู ทดสอบชนิดอาหารละ 10 ซ้า เปลี่ยนอาหารใหม่ ทุก วัน บันทึก อายุขัยของแตนเบียน ไฮเปอร์จนกระทั่งตาย 3. ผลกระทบของแตนเบียนไฮเปอร์ C. hyalipennis และ P. insolitus ต่อประชากรของแตนเบียน A. lopezi ในห้องปฏิบัติการ 3.1 ผลกระทบของแตนเบียนไฮเปอร์แต่ละชนิดต่อแตนเบียน A. lopezi นาผลฟักทองที่มีมัมมี่ของเพลี้ยแป้งมันสาปะหลังสีชมพูที่ถูกแตนเบียน A. lopezi เบียนแล้ว 12 วัน จากขั้นตอนที่ 2.2 ใช้พู่กันขนาดเล็กเขี่ยมัมมี่ จานวน 100 ตัว ใส่ในขวดแก้ว ปล่อยแตนเบียนไฮเปอร์ตัว เต็มวัยที่เพาะเลี้ยงได้จากขั้นที่ 2.3 แตนเบียน C. hyalipennis เพศผู้และเพศเมียจานวน 10 คู่ และแตนเบียน P. insolitus เพศเมี ย จ านวน 10 ตั ว โดยปล่อ ยแยกขวดกั น จ านวน 1 คู่ ต่ อ 1 ขวด จ านวน 10 ซ้ า ให้ สารละลายน้าผึ้งอัตราส่วน 1:1 ชุบ สาลีเพื่ อเป็นอาหารสาหรับ แตนเบียน ปล่อยให้แตนเบียนไฮเปอร์วางไข่ จนกระทั่งตาย บันทึกจานวนแตนเบียนที่ออกมาแต่ละชนิดและคานวณเปอร์เซ็นต์การเบียน 3.2 ผลกระทบของแตนเบียนไฮเปอร์รวมทุกชนิดต่อแตนเบียน A. lopezi ท าเหมื อนข้อ 3.1 แต่ปล่อยแตนเบียนไฮเปอร์ ทั้ ง 2 ชนิดพร้อมกั นในขวดเดียวกั น แตนเบียน C. hyalipennis จานวน 1 คู่ และแตนเบียน P. insolitus เพศเมียจานวน 1 ตัว ทดสอบจานวน 10 ซ้า

482

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEB-06

ผลการทดลองและวิจารณ์ 1. การเปลี่ยนแปลงประชากรของแตนเบียนและแตนเบียนไฮเปอร์ที่เกี่ยวข้องกับเพลี้ยแป้งมันสาปะหลังสี ชมพูในพื้นทีป่ ลูกมันสาปะหลัง ตาบลห้วยบง อาเภอด่านขุนทด จังหวัดนครราชสีมา ประชากรของแตนเบียน A. lopezi แตนเบียนไฮเปอร์ C. hyalipennis และ P. insolitus ในช่วง เดือนกรกฏาคม 2561 ถึง เดือนกุ มภาพั นธ์ 2562 พบว่าประชากรของแตนเบียนทั้ ง 3 ชนิดมี แนวโน้ม การ เปลี่ยนแปลงตามประชากรของเพลี้ยแป้งมันส าปะหลังสีชมพู ในเดือนกรกฎาคม 2561 ไม่พบเพลี้ยแป้งมั น สาปะหลังสีชมพูเลย และไม่พบแตนเบียนทั้ง 3 ชนิดเช่นกัน ในเดือนต่อมาประชากรของเพลี้ยแป้งมันสาปะหลังสี ชมพูมีปริมาณมากขึ้นตามลาดับและสูงสุดในเดือนพฤศจิกายน เท่ากับ 13.89 ± 3.93 ตัว จากนั้นประชากรจึงลดลง ส่วนแตนเบียน A. lopezi มีประชากรเพิ่มขึ้นในเดือนกันยายน ธันวาคม และมกราคม เท่ากับ 1.78 ± 0.72, 1.44 ± 1.09 และ 1.44 ± 0.73 ตัว ตามลาดับ ส่วนแตนเบียนไฮเปอร์ C. hyalipennis และ P. insolitus พบมากในเดือน พฤศจิกายน เท่ ากับ 0.78 ± 0.57 ตัว และ 1.56 ± 0.82 ตัว ตามล าดับ และท าให้ประชากรของแตนเบียน A. lopezi ลดลงอย่างเห็นได้ชัด ดังภาพที่ 1 ส่วนเปอร์เซ็นต์การเบียนในสภาพแปลงพบว่าเดือนมกราคม เพลี้ยแป้งมัน สาปะหลังสีชมพูถูกแตนเบียน A. lopezi เบียนสูงสุดคิดเป็น 24.07 เปอร์เซ็นต์ ส่วนแตนเบียนไฮเปอร์ P. insolitus มีเปอร์เซ็นต์การเบียนสูงกว่าแตนเบียนไฮเปอร์ C. hyalipennis ในทุกเดือนที่พบแตนเบียน และในเดือนมกราคม พบว่าแตนเบียนไฮเปอร์ P. insolitus มีเปอร์เซ็นต์การเบียนสูงสุดเท่ากับ 14.81 ท าให้แตนเบียน A. lopezi มี เปอร์เซ็นต์การเบียนลดลงเหลือ 7.84 ดังภาพที่ 2 ประชากรของแมลงศัตรูธรรมชาติมีการเปลีย่ นแปลงตามประชากรของแมลงศัตรูพืช (Papkou et al., 2016) จากผลการศึกษาครั้งนี้สอดคล้องกับการศึกษาของ Nébié et al. (2016) ซึ่งพบว่าแมลงศัตรูธรรมชาติ มีการเพิ่มประชากรตามการเพิ่มขึ้นของประชากรเพลีย้ แป้ง Rastrococcus invadens Williams และปัจจัยที่ มี ผ ลต่อ การเปลี่ ย นแปลงประชากรในแต่ ล ะเดือ นได้ แ ก่ อุณ หภู มิ ปริม าณน้ าฝน และความชื้น สั ม พั ท ธ์ นอกจากนี้ยัง ขึ้นอยู่กั บ ความสามารถของแมลงศัตรูธรรมชาติด้วย เช่น ความสามารถในการวางไข่ และ ความสามารถในการแข่งขัน เป็นต้น (Papkou et al., 2016)

12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

483


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEB-06

ภาพที่ 1 การเปลี่ยนแปลงของประชากรเพลี้ยแป้งมันสาปะหลังสีชมพู แตนเบียน และแตนเบียนไฮเปอร์ที่ เกี่ยวข้องกับเพลี้ยแป้งมันสาปะหลังสีชมพู ช่วงเดือนกรกฎาคม 2561 ถึงกุมภาพันธ์ 2562 ในแปลงปลูกมัน สาปะหลัง อาเภอด่านขุนทด จังหวัดนครราชสีมา

ภาพที่ 2 เปอร์เซ็นต์การเบียนของแตนเบียนและแตนเบียนไฮเปอร์ทเี่ กี่ยวข้องกับเพลี้ยแป้งมันสาปะหลังสีชมพู ช่วงเดือนกรกฎาคม 2561 ถึงกุมภาพันธ์ 2562 ในแปลงปลูกมันสาปะหลัง อาเภอด่านขุนทด จังหวัดนครราชสีมา

484

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEB-06

2. ชีววิทยาของแตนเบียนไฮเปอร์ C. hyalipennis และ P. insolitus 2.1 วงจรชีวิตของแตนเบียนไฮเปอร์ C. hyalipennis และ P. insolitus แตนเบียนไฮเปอร์ C. hyalipennis มี ระยะเวลาในการเจริญ เติบ โตจากไข่เป็นตัวเต็ม วัยเฉลี่ย 11.05 ± 0.28 วัน (10–14 วัน) โดยระยะไข่ใช้เวลา 1.70 ± 0.16 วัน (1-3 วัน) ไข่มีขนาดเล็กมาก ทรงเรียว ยาวมีความโค้งเล็กน้อย บริเวณปลายด้านหนึ่งมีก้านยื่นออกมาเล็กน้อย ตัวอ่อนมี 3 วัย ตัวอ่อนวัยที่ 1 มีลาตัว ใสโปร่งแสงมองเห็นอวัยวะภายในชัดเจน ลาตัวทรงรีมองเห็นเป็นปล้องไม่ชัดเจน ใช้เวลา 3.90 ± 0.16 วัน (35 วัน) ตัวอ่อนวัยที่ 2 ทรงรีมองเห็นปล้องชัดเจนขึ้น ไม่มีขา ใช้เวลา 5.30 ± 0.11 วัน (5-6 วัน) และตัวอ่อนวัย ที่ 3 โค้งงอเป็นรูปตัวซีเห็นปล้ อ งชัดเจน ไม่ มีขา ใช้เวลา 7.30 ± 0.16 วัน (6-8 วัน) ระยะตัวอ่อนทั้ งหมดใช้ เวลา 5.48 ± 0.40 วัน (3-8 วัน) ดักแด้ไม่ มี ผนังห่อหุ้ม ระยะดัก แด้ใช้เวลา 9.55 ± 0.25 วัน (8-14 วัน) ดัง ภาพที่ 3

ภาพที่ 3 วงจรชีวิตของแตนเบียนไฮเปอร์ Chartocerus hyalipennis แตนเบียนไฮเปอร์ P. insolitus มีระยะเวลาในการเจริญเติบโตจากไข่เป็นตัวเต็มวัยเฉลี่ย 11.45 ± 0.15 วัน (10–12 วัน) ไข่มีขนาดเล็กมาก ทรงรี บริเวณปลายด้านหนึ่งมีก้านยื่นยาวออกมา และปลายอีก ด้านหนึ่งมีก้านขนาดเล็กยื่นออกมา ระยะไข่ใช้เวลา 1.50 ± 0.11 วัน (1-2 วัน) ตัวอ่อนมี 3 วัย ตัวอ่อนวัยที่ 1 มี ล าตั ว โปร่ ง แสง ล าตั ว ถู ก ล้ อ มรอบด้ ว ย trophamnion ส่ ว นหั ว และส่ ว นหางจะยื่ น โผล่ อ อกมาจาก 12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

485


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEB-06

trophamnion ไม่มีขา ใช้เวลา 3.10 ± 0.12 วัน (2-4 วัน) ตัวอ่อนวัยที่ 2 มีลาตัวเรียวยาวและมีหางยาวโค้ง งอ ใช้เวลา 4.60 ± 0.11 วัน (4-5 วัน) และตัวอ่อนวัยที่ 3 ลาตัวเป็นรูปตัวซีเห็นปล้องชัดเจน ไม่มีขา ใช้เวลา 6.20 ± 0.16 วัน (5-7 วัน) ระยะตัวอ่ อ นทั้ ง หมดใช้เวลา 4.63 ± 0.36 วัน (2-7 วัน) ดัก แด้ ไม่ มี ผ นัง ห่อหุ้ ม ระยะดักแด้ใช้เวลา 9.40 ± 0.15 วัน (7-12 วัน) ดังภาพที่ 4

ภาพที่ 4 วงจรชีวิตของแตนเบียนไฮเปอร์ Prochiloneurus insolitus จ า ก ผ ล ก า ร ศึ ก ษ า ข อ ง Goergen and Neuenscwander (1990) แ ล ะ Goergen and Neuenscwander (1994) ซึ่ง ได้ ศึก ษาวงจรชีวิ ตของแตนเบี ย นไฮเปอร์ C. hyalipennis และ P. insolitus เช่ น กั น พบว่ า ระยะเวลาในการพั ฒ นาตั้ ง แต่ ร ะยะไข่จ นกระทั่ ง ถึ ง ตั วเต็ ม วั ยของแตนเบี ย นไฮเปอร์ C. hyalipennis ใช้เวลา 16 ± 0.03 วัน ซึ่งใช้เวลาในการพัฒนานานกว่าผลการศึกษาในครั้งนี้ที่ ใช้เวลาในการ พัฒนาเพียง 11.05 ± 0.28 วัน ส่วนแตนเบียนไฮเปอร์ P. insolitus ใช้เวลาในการพัฒนา 11.20 ± 0.14 วัน ซึ่ง ใกล้เคียงกับ ผลการศึก ษาในครั้งนี้ ความแตกต่างที่ พบอาจเป็นเพราะเงื่อนไขในห้องปฏิบัติการมี ความ แตกต่างกัน 2.2 อายุขัยของตัวเต็มวัยของแตนเบียนไฮเปอร์ C. hyalipennis และ P. insolitus จากการศึก ษาพบว่าแตนเบียนไฮเปอร์ C. hyalipennis เมื่ อ ให้ส ารละลายน้าผึ้งเป็นอาหารมี อายุขัยแตกต่างกันอย่างมีนัยสาคัญทางสถิติ (p<0.05) (F=29.473, df=3) กับแตนเบียนไฮเปอร์ที่ให้น้าเปล่า 486

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEB-06

มูลน้าหวาน และของเหลวจากภายในลาตัวเพลี้ยแป้งเป็นอาหาร ซึ่งแตนเบียนไฮเปอร์ที่ ให้สารละลายน้าผึ้งมี อายุขัย สู งสุ ด เท่ ากั บ 21 ± 2.79 วัน ในเพศผู้ และ 20.80 ± 3.72 วัน ในเพศเมี ย แตนเบียนไฮเปอร์ ที่ ให้ น้าเปล่า มูลน้าหวาน และของเหลวจากภายในลาตัวเพลี้ยแป้งมีอายุขัยเท่ากับ 1.60 ± 0.22 วัน 1.80 ± 0.13 วัน และ 1.10 ± 0.10 วัน ในเพศผู้ ตามลาดับ ส่วนในเพศเมียเท่ากับ 1.90 ± 0.18 วัน 1.90 ± 0.10 วัน และ 1.10 ± 0.10 วัน ตามลาดับ ดังตารางที่ 1 ส่วนแตนเบียนไฮเปอร์ P. insolitus เมื่อให้สารละลายน้าผึ้งเป็นอาหารทาให้แตนเบียนมีอายุขัย แตกต่างกันอย่างมีนัยสาคัญทางสถิติ (p<0.05) (F=48.159, df=3) จากการให้อาหารชนิดอื่นเช่นกัน โดยแตน เบียนไฮเปอร์ที่ให้สารละลายน้าผึ้งมีอายุขัยสูงสุดเท่ากับ 13 ± 1.53 วัน แตนเบียนไฮเปอร์ที่ให้น้าเปล่า มูล น้าหวาน และของเหลวจากภายในลาตั วเพลี้ยแป้งมีอายุขัย เท่ากับ 1.60 ± 1.53 วัน, 3.10 ± 0.23 วัน และ 2.10 ± 0.10 วัน ตามลาดับ ดังตารางที่ 1 สารละลายน้าผึ้งสามารถยืดอายุขัยของแตนเบียนได้ (Goergen and Neuenscwander, 1994) ยิง่ แตนเบียนมีอายุขัยเพิ่มขึ้นมากเท่าไร โอกาสในการเบียนของแตนเบียนยิ่งมากขึ้น ประชากรของแตนเบียน จึงสามารถเพิ่มขึ้นได้อย่างรวดเร็ว (Godfray, 1994) ตารางที่ 1 อายุขัยของแตนเบียนไฮเปอร์ Chartocerus hyalipennis และ Prochilonuerus insolitus อาหาร

C. hyalipennis เพศผู้ เพศเมีย

P. insolitus

น้าผึ้ง

21 ± 2.791/ a 20.80 ± 3.72a

13 ± 1.53a

น้าเปล่า

1.60 ± 0.22b 1.90 ± 0.18b

1.60 ± 0.16b

มูลน้าหวาน

1.80 ± 0.13b 1.90 ± 0.10b

3.10 ± 0.23b

เพศเมีย

ของเหลวจากภายในเพลี้ยแป้ง 1.10 ± 0.10b 1.10 ± 0.10b 2.10 ± 0.10b หมายเหตุ 1/ ค่าเฉลี่ย ± ค่า standard error ; ค่าเฉลี่ยที่กากับด้วยตัวอักษรภาษาอังกฤษเหมือนกันใน คอลัมน์เดียวกันไม่มีความแตกต่างกันทางสถิติทรี่ ะดับความเชื่อมั่น 95 เปอร์เซ็นต์ โดยวิธี Turkey’s HSD 3. ผลกระทบของแตนเบีย นไฮเปอร์ C. hyalipennis และ P. insolitus ต่อประชากรของแตนเบียน A. lopezi ในห้องปฏิบัติการ เมื่อปล่อยแตนเบียนไฮเปอร์ C. hyalipennis เพียงชนิดเดียวสามารถเบียน A. lopezi ได้สูงเท่ากับ 60.41 ± 4.77 เปอร์เซ็นต์ โดยมีอัตราส่วนลูกเพศผู้:เพศเมียเท่ากับ 0.16:1 ตัว แต่เมื่อปล่อยแตนเบียนไฮเปอร์ P. insolitus ชนิดเดียวสามารถเบียน A. lopezi ได้น้อยกว่าเท่ากับ 37.50 ± 2.23 เปอร์เซ็นต์ และเมื่อปล่อย แตนเบียนไฮเปอร์ทั้ง 2 ชนิดพร้อมกันพบว่า เปอร์เซ็นต์การเบียน A. lopezi สูงสุดเท่ากับ 67.71 ± 1.44 โดย เป็นแตนเบียน C. hyalipennis และ P. insolitus 39.63 ± 1.66 และ 28.08 ± 1.40 เปอร์เซ็นต์ ตามลาดับ 12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

487


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEB-06

และพบว่าแตนเบียนไฮเปอร์ C. hyalipennis ทาให้ลูกแตนเบียน A. lopezi เพศเมียลดลงครึ่งหนึ่ง ในขณะที่ ลูกแตนเบียน A. lopezi เพศผู้ดังตารางที่ 2 จากผลการศึกษาพบว่า แตนเบียนไฮเปอร์ C. hyalipennis มี ผลกระทบทางลบต่อแตนเบียน A. lopezi มากกว่าแตนเบี ยนไฮเปอร์ P. insolitus นอกจากนี้ยั งท าให้จ านวนลูก เพศเมี ย ของแตนเบี ยน A. lopezi ลดลงด้ ว ย หากมี แ ตนเบี ย นไฮเปอร์ C. hyalipennis จ านวนมากในธรรมชาติ อาจส่ ง ผลท าให้ ประชากรของแตนเบียน A. lopezi ในธรรมชาติลดลงได้ (Schooler et al., 2011) ตารางที่ 2 จานวนลูกแตนเบียน Anagyrus lopezi เปอร์เซ็นต์การเบียน และอัตราส่วนเพศของแตนเบียนไฮเปอร์ Chartocerus hyalipennis และ Prochilonuerus insolitus เมื่อปล่อยตามเงื่อนไขต่างๆ ในห้องปฏิบัติการ เงื่อนไขการปล่อย แตนเบียนไฮเปอร์

จานวนลูกของแตนเบียน เปอร์เซ็นต์การเบียนของ อัตราส่วนเพศของลูก A. lopezi แตนเบียนไฮเปอร์ แตนเบียนไฮเปอร์ (เพศผู้ : เพศเมีย) C. hyalipennis ชนิดเดียว 8.90 ± 1.981/ (เพศผู้) 60.41 ± 4.77 0.16:1 24.40 ± 3.15 (เพศเมีย) 12.10 ± 0.95 (เพศผู้) P. insolitus ชนิดเดียว 37.50 ± 2.23 40.40 ± 2.58 (เพศเมีย) 9.10 ± 1.14 (เพศผู้) C. hyalipennis และ 67.71 ± 1.44 P. insolitus พร้อมกัน 21.80 ± 1.68 (เพศเมีย) 39.63 ± 1.66 (C.)2/ 0.18:1 28.08 ± 1.40 (P.) 1/ หมายเหตุ ค่าเฉลี่ย ± ค่า standard error 2/ C. คือ C. hyalipennis และ P. คือ P. insolitus สรุปผลการทดลอง จากผลการศึก ษาสามารถสรุป ได้ว่าแตนเบียนไฮเปอร์ C. hyalpennis และแตนเบียนไฮเปอร์ P. insolitus เป็นอุปสรรคที่สาคัญต่อการควบคุมเพลี้ ยแป้งมันสาปะหลังสีชมพูโดยใช้แตนเบียน A. lopezi โดย แตนเบี ยนไฮเปอร์ C. hyalipennis มี อ ายุขั ย นานกว่าและมี ผ ลกระทบทางลบต่ อ แตนเบี ย น A. lopezi มากกว่าแตนเบียนไฮเปอร์ P. insolitus นอกจากนี้ยังทาให้จานวนลูกเพศเมียของแตนเบียน A. lopezi ลดลง ด้วย เอกสารอ้างอิง ชลิดา อุณหวุฒิ, ชมัยพร บัวมาศ และสุนัดดา เชาวลิต. 2554. อนุกรมวิธานเพลี้ยแป้งมันสาปะหลัง. รายงาน ผลงานประจาปี 2554. สานักงานวิจัยและอารักขาพืช กรมวิชาการเกษตร.

488

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEB-06

บัญญัติ แหวนแก้ว, อัมพร วิโนทัย และน้าทิพย์ ทองนาค. 2555. การป้องกันกาจัดเพลีย้ แป้งมันสาปะหลังโด ย ชีววิธี. เอกสารประกอบการสัมมนาวิชาการเรื่อง “ปัญหาเพลี้ยแป้งมันสาปะหลัง”. สมาคมกีฎ และ สัตววิทยาแห่งประเทศไทย. สุเทพ สหายา, อัมพร วิดนทัย, วลัยพร ศะศิประภา, รังสี เจริญสถาพร, รวีวรรณ เชื้อกิตติศักดิ์, เถลิงศักดิ์ วีระ วุฒิ, สมลักษณ์ จูฑังคะ, สมศักดิ์ ทองศรี, อนุวัฒน์ จันทรสุวรรณ, ชลิดา อุณหวุฒิ, มานิตา คงชื่นสิน, เมธาพร พุ ฒ ขาว และดารารัต น์ มณี จันทร์. ม.ป.ป., คู่มื อการเพิ่ม ผลผลิตมั นส าปะหลังโดยการ แพร่ ก ระจายพั น ธุ์ ดี และขยายท่ อ นพั น ธุ์ มั น สะอาด. กรมวิช าการเกษตร กระทรวงเกษตรและ สหกรณ์. อัมพร วิโนทัย, 2553. แตนเบียนเพลี้ยแป้งมันสาปะหลังสีชมพู Anagyrus lopezi (Hymenoptera: Encyrtidae). กรมวิชาการเกษตร. อัมพร วิโนทัย, ประภัสสร เชยคาแหง, รจนา ไวยเจริญ, ชลิดา อุณหวุฒิ, อิสระพุทธสิมมา, วัชริน แหลมคม และเถลิงศัก ดิ์ ววีระวุฒิ. 2553. การนาเข้าแตนเบียน Anagyrus lopezi เพื่อควบคุมเพลี้ยแป้งมั น สาปะหลังโดยชีววิธี. สานักงานวิจัยและพัฒนาการอารักขาพืช. Agricola, U. and H.U. Fischer, 1991 Hyperparasitism in two newly introduced parasitoids, Epidnocarsis lopezi and Gyranusoidae tebygi (Hymenoptera: Encyrtidae) after their establishment in Togo. Cambridge University Press 81: 127-132. Goergen, G. and P. Neuenschwander. 1990. Biology of Prochiloneurus insolitus ( ALAM) (Hymenoptera, Encyrtidae), a hyperparasitoid on mealybug (Homoptera, Pseudococcidae): immature morphology, host acceptance and host range in West Africa. Mitteilungen der Schweizerischen Entomologischen Gesellschaft Bulletin de la Société Entomologique Suisse 63: 317-326. Goergen, G. and P. Neuenschwander. 1994. Chartocerus hyalipennis (HAYAT) (Hym.: Signiphoridae), a gregarious hyperparasitoid on mealybugs (Hom.: Pseudococcidae): biology and host range in West Africa. Mitteilungen der Schweizerischen Entomologischen Gesellschaft Bulletin de la Societe Entomologique Suisse 67: 297-308. Godfray, HCJ. 1994. Parasitoids: behavioral and evolutionary ecology. USA: Princeton University Press p. 473. Nébié, K., S. Nacro, L.C. Otoidobiga, D. Dakouo and I. Somda. 2016. Population dynamics of the mango mealybug Rastrococcus invadens Williams (Homoptera: Pseudococcidae) in Western Burkina Faso. American Journal of Experimental Agriculture 11(6): 1-11. Papkou, A., C.S. Gokhale, A. Traulsen and H. Schulenburg. 2016. Host-parasite coevolution: why changing population size matters. Zoology 119: 330-338.

12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

489


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEB-06

Schooler, S.S., P.D. Barro and A.R. Ives. 2011. The potential for hyperparasitism to compromise biological control: Why don’t hyperparasitoids drive their primary parasitoid hosts extinct?. Biological Control 58: 167-173.

490

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEB-07

การตรวจสอบเอกลักษณ์ของกลุ่มสารที่มีฤทธิ์ในการควบคุมแมลงในสารสกัดบัวตอง ด้วยเทคนิคทีแอลซีสมรรถนะสูง High-performance Thin-layer Chromatography (HPTLC) Screening for Insecticidal Compounds of Extracts from Tithonia diversifolia พจนีย์ หน่อฝั้น ณัฐพร ฉันทศักดา ธนิตา ค่่าอ่านวย ศิริพร สอนท่าโก และ ธิติยาภรณ์ อุดมศิลป์ Poachanee Norfun Nattaporn Chanthasakda Thanita Kham-amnouy Siriporn Sornthako and Thitiyaporn Udomsilp กองวิจัยพัฒนาปัจจัยการผลิตทางการเกษตร กรมวิชาการเกษตร กรุงเทพฯ 10900 Agricultural Production Sciences Research and Development Division, Department of Agriculture, Bangkok 10900

บทคัดย่อ การใช้สารสกัดจากพืชเป็นทางเลือกหนึ่งที่สามารถนามาใช้ในการป้องกันแมลงศัตรูพืชทดแทนการใช้ สารเคมี งานวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาองค์ประกอบทางเคมีของสารสกัดจากบัวตองที่มีฤทธิ์ในการควบคุม หนอนใยผัก (Plutella xylostella L.) โดยทาการสกัดใบบัวตองด้วยตัวทาละลาย 3 ชนิดได้แก่ เฮกเซน ได คลอโรมีเทนและเมทานอล จากนั้นนาสารสกัดไปทดสอบประสิทธิภาพต่อหนอนใยผักในห้องปฏิบัติการโดยวิธี จุ่มใบ (Leaf dipping method) พบว่าสารสกัดจากใบบัวตองที่สกัดด้วยไดคลอโรมีเทนมีผลต่ออัตราการตาย ของหนอนใยผักมากที่สุดโดยมีค่าเฉลีย่ เท่ากับ 72.5 % เมื่อนาสารสกัดหยาบไดคลอโรมีเทนไปแยกด้วยเทคนิค คอลัมน์โครมาโทกราฟีสามารถแยกได้ 8 ส่วนสกัด (F1-F8) จากการทดสอบประสิทธิภาพต่อหนอนใยผักของ แต่ละส่วนสกัดพบว่าส่วนสกัดที่ 7 (F7) มีผลต่ออัตราการตายของหนอนใยผักมากที่ สุดเฉลี่ย 95 % ศึกษา องค์ป ระกอบทางเคมี ของส่วนสกัดดังกล่าวด้วยเทคนิคทีแอลซีสมรรถนะสู ง (HPTLC) ข้อมู ลเอกลักษณ์โคร มาโทกราฟีพบว่าสารสกัดจากใบบัวตองที่มีฤทธิ์ต่อหนอนใยผัก มีองค์ประกอบทางเคมี เป็นสารกลุ่มเทอร์พี นอยด์ จากการศึกษาครั้งนี้สามารถสรุปได้ว่าสารสกัดจากใบบัวตองที่สกัดด้วยไดคลอโรมีเทนมีองค์ประกอบ ทางเคมีที่มี ศักยภาพในการควบคุมหนอนใยผักได้ ดีซึ่งนาจะมีการนาไปขยายผลเพื่อใชในการปองกันกาจัด แมลงศัตรูพืชตอไป ค่าส่าคัญ : บัวตอง, สารสกัดจากธรรมชาติ หนอนใยผัก ทีแอลซีสมรรถนะสูง เอกลักษณ์โครมาโทกราฟี ABSTRACT The use of plant extracts could be an alternative method to the conventional insecticides for pest control. The current study is based on the screening of the chemical composition of Tithonia diversifolia extracts in controlling of the diamondback moth larvae 12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

491


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEB-07

(Plutella xylostella L.). Leaves of Tithonia diversifolia were extracted with hexane, dichloromethane, and methanol. Investigation of Tithonia diversifolia leaf extracts on the mortality rate of diamondback moth was conducted in the laboratory by using the leaf dipping method. Manipulative data showed that dichloromethane crude extract of Tithonia diversifolia gave the highest mortality rate at 72.5 %. The dichloromethane crude extract was further fractionated by column chromatography. Eight fractions (F1-F8) were collected and tested against diamondback moth larvae. The results showed that fraction F7 displayed the highest mortality rate on diamondback moth at 95 %. The study of chemical constituents of the fractions was measured by high-performance thin-layer chromatography (HPTLC) technique. The HPTLC fingerprint profiles showed that the extracts composed of a majority of the terpenoids compounds. The results suggested that dichloromethane leaves extract of Tithonia diversifolia has the potential for development as a botanical insecticide and should be applied further for preventing and getting rid of insect pest. Keywords: Tithonia diversifolia, botanical insecticide, Plutella xylostella L., HPTLC, chemical fingerprint ค่าน่า ในปัจจุบันเกษตรกรส่วนใหญ่มีการใช้สารเคมีเพื่อการกาจัดศัตรูพืชอย่างต่อเนื่องและมีแนวโน้มเพิ่ม มากขึ้นเนื่องจากสารเคมีทางการเกษตรในปัจจุบันหาได้ง่าย ใช้ได้ง่าย และเห็นผลรวดเร็ว แต่การใช้สารเคมี ควบคุมกาจัดศัตรูพืชมีโอกาสแพร่กระจายไปในสิ่งแวดล้อม เช่น พืชอื่น ๆ แหล่งน้า สัตว์ อากาศ และที่สาคัญ ไปสู่ผู้บริโภค ในรูปแบบพิษสะสมและสารพิษตกค้าง การส่งเสริมการผลิตพืชในระบบเกษตรที่ไม่ใช้สารเคมี จึง มีความส าคัญ อย่างมากต่อการพั ฒ นาการผลิตพืชอาหารเพื่อความปลอดภัยของการบริโภค เกษตรกรและ ผู้บริโภคจึงหันมาให้ความสาคัญ กับการใช้สารสกัดจากธรรมชาติควบคุมศัตรูพืชมากขึ้น การใช้สารสกัดจาก ธรรมชาติป้องกันกาจัดศัตรูพืชมีข้อดีหลายอย่างคือ มีราคาถูก ปลอดภัยต่อเกษตรกรผูใ้ ช้ ไม่มีสารพิษตกค้างใน ผลผลิตจึงปลอดภัยต่อผู้บริโภค นอกจากนี้ ศัตรูพืชยังสร้างความต้านทานต่อสารสกัดธรรมชาติได้น้อยกว่า สารเคมี (Jill, 1993) บัวตอง (Tithonia diversifolia (Hemsl.) A Gray) เป็นไม้พุ่มที่จัดอยู่ในวงค์ทานตะวัน Asteraceae มี ถิ่น ก าเนิ ดอยู่ ในประเทศเม็ ก ซิ โ กและทวี ป อเมริ ก ากลาง ต่ อ มาพบขึ้ น ทั่ ว ไปในแถบประเทศแอฟริ ก า ออสเตรเลียรวมไปถึงประเทศในแถบเอเชีย (Gu et al., 2012; Flávia et al., 2013) ในประเทศไทยพบ กระจายอยู่ ในจัง หวัดแม่ ฮ่ อ งสอน เชีย งราย เชียงใหม่ และล าปาง สารสกั ด จากบั วตองมี ส รรพคุณ ทาง การแพทย์และมีฤทธิ์เภสัชวิทยามากมาย เช่น รักษาโรคเบาหวาน ต้านเชื้อมาลาเรีย ต้านมะเร็ง (Gu et al., 2012) ทางการแพทย์แผนโบราณนาไปใช้ในการรักษาอาการทองเสีย อาการไข และรักษาบาดแผล (Guijun 492

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEB-07

et al., 2012) นอกจากมีข้อมูลการใช้ประโยชน์ทางยาที่น่าสนใจแล้ว มีรายงานวิจัยว่าสารสกัดจากบัวตองมี ฤทธิ์ในการกาจัดแมลงหลายชนิด เช่น Adedire and Akinneye (2004) ศึกษาพบว่าสารสกัดหยาบจากใบ บั ว ตองด้ ว ยเอท าน อลที่ ค วามเข้ มข้ น 2%, 3%, 4% และ 5% มี ผ ลต่ อ การตายของด้ ว งถั่ ว เขี ย ว (Callosobruchus maculatus) ส่วน Bagnarello et al. (2009) พบว่าสารสกัดจากใบบัวตองด้วยเอทานอล ที่ระดับความเข้มข้น 1.0% และ 1.5% สามารถกาจัดแมลงหวี่ขาว (Bemisia tabaci) ได้โดยทดลองในระดับ โรงเรือนและทดสอบในแปลงมะเขือเทศ Oyedokun et al. (2011) รายงานว่าสารสกัดหยาบจากใบบัวตอง ด้วยเอทานอลเข้มข้น 12.5 %v/v ทาให้ปลวก (Macrotermes bellicosus) ตายถึง 42-88% หลังจากฉีด พ่นสารสกัดไปในเวลา 140 นาที มีรายงานว่าสารสกัดจากบัวตองประกอบด้วยสารทุติยภูมิที่มีประสิทธิภาพใน การกาจัดแมลงหลากหลายชนิดโดยเฉพาะสารกลุ่ม terpenoids รวมถึงสารประกอบโพลีฟีนอลซึ่งมีสมบัติใน การยับยั้งกลูตาไธโอนเอสทรานสเฟอเรส (Glutathione S-transferase) ในแมลง (Kolawole et al., 2011) ดังนั้นบัวตองจึงได้รับความสนใจเป็นอย่างมากในการศึกษาค้นคว้าทางวิทยาศาสตร์ ดังจะเห็นได้จากรายงาน การวิจัยทั้งในด้านขององค์ประกอบทางเคมีและฤทธิ์ทางชีวภาพที่ได้เผยแพร่อย่างต่อเนื่องจนถึง ในประเทศไทยมีงานวิจัยที่ศึกษาเกี่ยวกับการออกฤทธิ์ของสารสกัด จากพืชในการกาจัดแมลงอย่าง มากมายแต่ส่วนใหญ่จะเป็นการสกัดแบบหยาบจึงทาให้ทราบเพียงว่าพืชชนิดไหนสามารถกาจัดแมลงได้แต่ไม่ ทราบว่าใช้ส่วนใดจึงจะเกิดประสิทธิภาพดีที่สุดซึ่งเป็นปัญหาสาคัญที่ทาให้สารสกัดจากพืชไม่เป็นที่ยอมรับของ เกษตรกรทั้ งการใช้ประโยชน์ภายในประเทศไทยและระดับ สากล การค้นคว้าวิจัยสารสาคัญ ที่ มีฤทธิ์ในพืช สมุ นไพรทาให้ทราบรายละเอียดเกี่ยวกับโครงสร้างลักษณะ วิธีการสกัด การจาแนกและการตรวจสอบสาร เหล่านั้น เพื่อ ให้ได้ ข้อมูลที่ มีประโยชน์จากสารสกัดจากพืช การตรวจเอกลักษณ์ของพืชโดยอาศัยลัก ษณะ ภายนอกของพืชเป็นวิธีที่ง่ายที่สุดที่สามารถบอกได้ว่าเป็นพืชชนิดใด โดยการสังเกตลักษณะของ ขนาด รูปร่าง สีและร่องรอยบนพืช กลิ่น และรส อย่างไรก็ตาม การดูลักษณะภายนอกเพียงอย่างเดียว อาจไม่สามารถบ่งชี้ ชนิดของพืชได้อย่างถูกต้อง ทาให้มีการใช้วิธีการทางโครมาโทกราฟีช่วยในการจาแนกชนิดของสารสาคัญที่เป็น องค์ป ระกอบในพื ช เทคนิคทางโครมาโทกราฟีที่ นิยมใช้เพื่อตรวจเอกลัก ษณ์ของพืช มี หลายวิธี เช่น Thin Layer Chromatography (TLC) , High Performance Liquid Chromatography (HPLC) ที แ อลซี ส มรรถนะสู ง (High perfomance thin-layer chromatography, HPTLC) เป น็ หนึ่ ง ใน เทคนิคทางโครมาโทกราฟที ี่นิยมนามาใชใ้ นการพิสูจนเ์ อกลักษณข์ องวัตถุดิบทางยา เภสัชภัณฑ์ สมุนไพรและ ผลิตภัณฑธ์ รรมชาติ รวมไปถึงการตรวจสอบหาสารปนเปื้อนและสารปลอมปนในตัวอยา่ งต่าง ๆ เนื่องจากไม่มี พืชสมุนไพรใดที่มีองค์ประกอบและปริมาณสารทีเ่ หมือนกันทุกอย่าง ทาให้ได้ผลการตรวจสอบหรือลักษณะโคร มาโทแกรมเฉพาะตัว เปรียบเสมือนกับลายพิมพ์นิ้วมือ (fingerprint) ของสมุนไพรนั้น เทคนิคนี้มีขอ้ ดีหลาย ประการ เช น่ ไม่ ตอ้ งพึ่ งการใช เ้ ครื่อ งมื อ ราคาแพง เตรียมตัวอย า่ งไม ย่ ุง่ ยากและใช ป้ ริม าณเพียงเล็ก น อ้ ย สามารถวิเ คราะห ต์ ั วอย า่ งได ห้ ลายชนิด ในคราวเดี ย ว และยัง สามารถแสดงผลการแยกสารในลัก ษณะ ขอ้ มูลภาพที่มีความชัดเจน และครอบคลุมองคป์ ระกอบต่าง ๆ ที่มีอยูใ่ นตัวอยา่ งขึ้นกับวิธีการตรวจสอบที่ใช้ เชน่ การตรวจสอบภายใตแ้ สง ธรรมชาติหรือภายใตแ้ สงอัลตราไวโอเลตหรือโดยการทาปฏิกิริยากับสารก อ่ สี 12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

493


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEB-07

(ปนัดดาและคณะ, 2561) ดังนั้นงานวิจัยนี้จึงมีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาข้อมูลและการตรวจสอบเอกลักษณ์โคร มาโทกราฟี ของสารที่ อ อกฤทธิ์ในการควบคุม แมลงของบัวตองโดยวิธีที แอลซี ส มรรถนะสูง เพื่อที่ จ ะเพิ่ ม ศักยภาพและนาสารสาคัญที่มีประสิทธิภาพมาพัฒนาเพื่อใช้ประโยชน์ในการควบคุมศัตรูพืชต่อไป อุปกรณ์และวิธีการ 1. การเตรียมสารสกัดบัวตอง เก็บตัวอย่างใบบัวตองจากอาเภอขุนยวม จังหวัดแม่ ฮ่องสอน นามาอบให้แห้งที่ อุณหภูมิ 40 องศา เซลเซียส นาไปบดละเอียดและสกัดแบบต่อเนื่องด้วยวิธี Maceration โดยเริ่มจากตัวทาละลายเฮกเซน ได คลอโรมีเทน และเมทานอลตามลาดับ นาส่วนสกัดแต่ล ะชั้นที่ได้ระเหยตัวทาละลายออกด้ วยเครื่องระเหย สุญญากาศ (Vacuum rotary evaporator) จะได้สารสกั ดหยาบ (crude extract) เฮกเซน ไดคลอโรมีเทน และเมทานอล เก็บสารสกัดหยาบใส่ขวดสี ชา และเก็บไว้ในตู้เย็นที่อุณหภูมิ 10-12 องศาเซลเซียส เพื่อใช้ใน การทดสอบต่อไป 2. การตรวจเอกลักษณ์โครมาโทกราฟีของสารสกัดหยาบด้วยวิธี HPTLC นาสว่ นสกัดหยาบเฮกเซน ไดคลอโรมีเทน และเมทานอล มาทาการตรวจเอกลักษณโ์ ครมาโทกราฟี ดว้ ยเทคนคิ HPTLC โดยนาสารสกัดหยาบแต่ละชนิดมาเจือจางด้วยตัวทาละลายเมทานอล หยดสารละลาย ตัวอย่างปริมาตร 4 ไมโครลิตร ลงบนแผ่นโครมาโทกราฟีชนิดแผ่นบางที่เคลือบด้วย silica gel 60 F254 นาไป วางในภาชนะบรรจุวัฎภาคเคลื่อนที่ ที่อิ่มตัวด้วยส่วนผสมของ Benzene : ethyl acetate (2:1) ซึ่งใช้เป็นวัฏ ภาคเคลื่อนที่ ตรวจสอบผลการแยกสารภายใต้แสงอัลตราไวโอเลตที่ความยาวคลื่น 254 และ 366 นาโนเมตร และพ่นด้วยน้ายาพ่ น p-anisaldehyde-sulfuric acid แล้วให้ความร้อน 110 องศาเซลเซียส นานจนสาร เกิดปฏิกิริยาแสดงเป็นแถบสีชัดเจนตรวจสอบภายใต้แสงธรรมชาติและแสงอัลตราไวโอเลตที่ ความยาวคลื่น 366 นาโนเมตร 3. การทดสอบประสิทธิภาพของสารสกัดจากใบบัวตอง ศึกษาประสิทธิภาพของสารสกัดหยาบจากใบบัวตองที่สกัดด้วยตัวทำละลายอินทรีย์ 3 ชนิด โดยทดสอบ ฤทธิ์เบื้องต้นต่อหนอนใยผักโดยนาสารสกัดหยาบจากใบบัวตองที่สกัดด้วยตัวทาละลายเฮกเซน, ไดคลอโรมีเทน และเมทานอลมาละลายด้วยเมทานอลในอัตรา 2 %w/v นาไปทดสอบฤทธิ์เบื้องต้นต่อหนอนใยผักวัย 2 วาง แผนการทดลอง แบบสุ่ ม สมบู ร ณ์ (completely randomized design, CRD) จ านวน 4 ซ้ า 4 กรรมวิ ธี ได้แก่สารสกัดหยาบจากใบบัวตองทีส่ กัดด้วยตัวทาละลายอินทรีย์ทงั้ 3 ชนิด และเมทานอล ดาเนินการทดสอบ โดยวิธี Leaf dipping method โดยการจุ่มใบคะน้าลงในสารทดสอบเป็นเวลา 5 วินาที ผึ่งใบผักคะน้าให้แห้ง จากนั้นนาไปใส่ในกล่องเลี้ยงหนอนสาหรับทดสอบ ทาการปล่อยหนอนใยผักกล่องละ 10 ตัว บันทึกผลการ ทดลอง โดยตรวจนับ เปอร์เซ็นต์การตายของหนอนใยผัก ที่ 24, 48, 72 และ 96 ชั่วโมง หลัง การทดลอง ตามลาดับ 494

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEB-07

4. การแยกสารสกัดกึ่งบริสุทธิ์ด้วยเทคนิคคอลัมน์โครมาโทกราฟี นาสารสกัดหยาบไดคลอโรมีเทนมาทาการแยกเพื่อให้ได้สารสกัดกึ่งบริสุทธิ์ด้วยเทคนิคคอลัมน์โครมา โท กราฟีโดยมี silica gel 60 เป็นตัวดูดซับ ใช้ระบบตัวทาละลาย hexane : ethylacetate เป็นตัวชะ เริ่มต้น ด้วยระบบตัวทาละลายตามลาดับดังนี้ hexane 100% (F1), ethylacetate 5% (F2), ethylacetate 10% (F3), ethylacetate 20% (F4), ethylacetate 30% (F5), ethylacetate 40% (F6), ethylacetate 50% (F7) และ ethylacetate 100% (F8) ปริมาตรที่ รับ fraction ครั้งละ 200 cm3 เก็บ ได้จ านวน 8 fraction (F1-F8) นาไประเหยตัวท าละลายออกด้วยเครื่องระเหยสุญ ญากาศ นาสารสกั ดทั้ ง 8 fraction ไปศึกษา เอกลักษณ์โครมาโทกราฟีด้วยเทคนิค HPTLC เพื่อเปรียบเทียบองค์ประกอบที่มีอยู่ในแต่ละ fraction จากนั้น นาไปทดสอบฤทธิ์ต่อหนอนใยผักเพื่อหา fraction ที่มีฤทธิ์มากที่สุด 5. ศึกษาประสิทธิภาพของสารสกัดกึ่งบริสุทธิ์ในการควบคุมหนอนใยผัก นาแต่ละ fraction ที่ได้จากการแยกด้วยคอลัมน์โครมาโทกราฟีของสารสกัดหยาบไดคลอโรมีเทนมา ทดสอบประสิท ธิภาพกั บหนอนใยผัก วัย 2 ในอัตราส่วน 2 %w/v ดาเนินการทดสอบโดยวิธี Leaf dipping method โดยวางแผนการทดลองแบบ CRD จานวน 4 ซ้า 9 กรรมวิธี ได้แก่ส ารสกั ดใบบัวตองที่ แยกด้วย คอลัม น์โ ครมาโทกราฟี ทั้ ง 8 ส่วนสกั ด (F1-F8) และเมทานอล ดาเนินการทดสอบโดยวิธี Leaf dipping method โดยการจุ่มใบคะน้าลงในสารทดสอบเป็นเวลา 5 วินาที ผึ่งใบผักคะน้าให้แห้ง จากนั้นนาไปใส่ใน กล่องเลี้ยงหนอนสาหรับทดสอบ ทาการปล่อยหนอนใยผักกล่องละ 10 ตัว บันทึกผลการทดลอง โดยตรวจนับ เปอร์เซ็นต์การตายของหนอนใยผัก ที่ 24, 48, 72 และ 96 ชั่วโมงหลังการทดลองตามลาดับ ผลการทดลองและวิจารณ์ 1. การศึกษาเอกลักษณ์โครมาโทกราฟีของสารสกัดหยาบด้วยวิธี HPTLC ผลการศึกษาเอกลักษณ์โครมาโทกราฟีด้วยเทคนิค HPTLC ทาให้ทราบลักษณะของโครมาโทแกรมซึ่ง เป็นเอกลักษณ์เฉพาะตัวของพืช (TLC fingerprint) โดยประเมินค่าอัตราส่วนของระยะทางที่สารเคลื่อนที่ต่อ ระยะทางที่วัฏภาคเคลื่อนที่เคลื่อนที่ (RF) และสีของ spot บนโครมาโทแกรม เมื่อนาสารสกัดหยาบใบบัวตองที่ สกัดด้วย เฮกเซน ไดคลอโรมีเทนและเมทานอลมาพิสูจน์เอกลัก ษณ์ด้วยวิธี HPTLC ผลการทดลองได้ เอกลักษณ์โครมาโท กราฟี แสดงดังภาพที่ 1(ก-ค) จากการตรวจสอบภายใต้แสงอัลตราไวโอเลตที่ความยาว คลื่น 254 นาโนเมตร เอกลักษณ์โครมาโทกราฟีของสารสกั ดหยาบทั้ ง 3 ชนิด พบเป็นแถบทึ บแสงชัดเจน ตรงกั น 3 ต าแหน่ ง ที่ RF เท่ า กั บ 0.17, 0.38 และ 0.66 (ภาพท ี่ 1(ก)) และเมื่ อ ตรวจสอบภายใต้ แ สง อัลตราไวโอเลตที่ ความยาวคล ื่น 366 นาโนเมตร ที่ตาแหน่ง RF 0.17 ไม่พบการเรืองแสง แต่ที่ ตาแหน่ง RF เท่ากับ 0.38 และ 0.66 พบการเรืองแสงสีฟ้าอ่อนและสีแดง ตามลาดับ (ภาพที่ 1(ข)) และเมื่อตรวจสอบด้วย น้ายาพ่น p-anisaldehyde-sulfuric acid และส่องภายใต้แสงธรรมชาติ (ภาพที่ 1(ค)) พบว่าสารสกัดหยาบ เฮกเซน,ไดคลอโรมีเทนและเมทานอล ปรากฏแถบสารสีม่วง แสดงถึงการมีกลุ่ม terpenoids ในสารสกัดจาก 12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

495


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEB-07

ใบบัวตอง และเมื่อนาแถบสารที่ตาแหน่ง RF 0.66 ไป scan spectrum ด้วยแสงอัลตราไวโอเลตในช่วงความ ยาวคลื่น 190 ถึง 600 นาโนเมตรจะปรากฏลักษณะของ spectrum ของสารดังภาพที่ 2

ภาพที่ 1 เอกลัก ษณ์ โครมาโทกราฟี ของสารสกั ด หยาบจากใบบั วตองที่ ส กั ดด้วยตัวท าละลายต่าง ๆ (ก) ตรวจสอบภายใต้แสงอัลตราไวโอเลตความยาวคลื่น 254 นาโนเมตร (ข) 366 นาโนเมตร และ (ค) พ่นด้วยน้ายา p-anisaldehyde-sulfuric acid แล้วให้ความร้อน แล้วดูภายใต้แสงธรรมชาติ ; 1= สารสกัดหยาบเฮกเซน, 2 = สารสกัดหยาบไดคลอโรมีเทน และ 3 = สารสกัดหยาบเมทานอล

ภาพที่ 2 ลักษณะ spectrum ของสารในกลุ่ม terpenoids ที่พบในสารสกัดหยาบจากใบบัวตอง 2. ผลการทดสอบประสิทธิภาพของสารสกัดจากใบบัวตองต่อหนอนใยผัก ผลการทดสอบประสิทธิภาพของสารสกัดหยาบจากใบบัวตองที่สกัดด้วยเฮกเซน ไดคลอโรมีเทน และเม ทานอลต่อเปอร์เซนต์ การตายของหนอนใยผั กดั งแสดงในตารางที่ 1 พบว่าสารกั ดหยาบไดคลอโรมี เทนมี 496

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEB-07

ประสิทธิภาพทาให้หนอนใยผักตายมากที่สุด 72.5 % รองลงมาคือสารสกัดหยาบเมทานอลมีประสิทธิภาพทาให้ หนอนใยผักตาย 55 % และสารสกัดหยาบเฮกเซนมีประสิทธิภาพทาให้หนอนใยผักตาย 37.5 % ตามลาดับ ผล การทดลองนี้สอดคล้องกับผลการทดลองของ Ambrósio et al. (2008) ที่รายงานว่าสารสกัดหยาบจากใบบัว ตองที่สกัดด้วยไดคลอโรมีเทนมีประสิทธิภาพในการควบคุมแมลงได้ดีที่สุด นอกจากนีย้ ังมีรายงานการทดสอบ ประสิทธิภาพของสารสกัดบัวตองในแมลงศัตรูพืชอื่น ๆ เช่น Rejesus and Tantengco (1985) พบว่าน้ามัน หอมระเหยที่สกัดจากดอกบัวตองมีฤทธิ์ต่อแมลงหลายชนิดเช่น แมลงวันบ้าน (musca domestica) หนอน กระทู้ ผั ก (Spodoptera litura), มวนแดงฝ้ า ย (Dysdercus cingulatus), ด้ ว งงวงข้ า วโพด (Sitophilus zeamais), มอดข้าวเปลือ ก (Rhyzopertha dominica) และมอดแป้ง (Tribolium castaneum) เป็นต้น Mwangi (2015) ได้ศึกษาผลของสารสกัดบัวตองและพืชอื่นๆอีก 3 ชนิดในประเทศเคนย่าต่อแมลงศัตรูถั่วแขก ได้แก่ เพลี้ยอ่ อน (Aphis fabae Scopoli), เพลี้ยไฟ (Megalurothrips sjostedti Trybom) และแมลงหวี่ ขาว (Bemisia tabaci) พบว่าสารสกัดบัวตองสามารถควบคุมปริม าณของแมลงศัตรูถั่วแขกทั้ง 3 ชนิดได้ดี เทียบเท่ากับการใช้สารเคมีกลุ่ม Pyrethroid ตารางที่ 1 ค่าเฉลี่ยเปอร์เซ็นต์การตายของหนอนใยผัก วัย 2 ของสารสกัดหยาบบัวตอง กรรมวิธี สารสกัดหยาบเฮกเซน สารสกัดหยาบไดคลอโรมีเทน สารสกัดหยาบเมทานอล เมทานอล CV(%)

เปอร์เซ็นต์การตาย (%) 37.50 c 72.50 bc 55.00 bc 7.50 d 44.75

หมายเหตุ : ตัวเลขทีต่ ามหลังด้วยตัวอักษรเหมือนกันในแต่ละคอลัมน์ไม่แตกต่างกันทางสถิติ ใช้ DMRT ที่ระดับความเชื่อมั่น 95%

3. การแยกสารสกัดกึ่งบริสุทธิ์ด้วยเทคนิคคอลัมน์โครมาโทกราฟี นาสารสกั ดหยาบไดคลอโรมี เทนมาแยกดว้ ยเทคนิคคอลัมน์ โครมาโทกราฟี โดยใช้ hexane : ethyl acetaleเป็นตัวชะได้สารสกั ดกึ่งบริสุทธิ์ทั้ งหมด 8 fractions (F1-F8) นาไประเหยตัวชะออกดวยเครื่องระเหย สุญ ญากาศ และนาไปศึกษาเอกลักษณ์โครมาโทกราฟี ของกลุ่มสารสาคัญ โดยเทคนิค HPTLC เอกลักษณ์โคร มาโทกราฟีของสารสกัดทั้ง 8 fractions แสดงดังภาพที่ 3 เมื่อตรวจสอบภายใต้แสงอัลตร้าไวโอเลตความยาวคลื่น 254 นาโนเมตร (ภาพที่ 3 (ก.)) แสดงให้เห็นว่าส่วนที่เป็นองค์ประกอบของสารสกัดหยาบบัวตองถูกแยกออกมาใน fractions F4-F7 โดย fraction F4 พบแถบสารที่ตาแหน่ง RF เท่ากับ 0.83 fraction F5 ตรวจพบแถบสารที่ ตาแหน่งมีค่า RF เท่ากับ 0.52, 0.66 และ 0.80 สาหรับ fraction F6 ตรวจพบแถบสารที่ตาแหน่ง RF เท่ากับ 0.60 และ 0.67 และ fraction F7 ตรวจพบแถบสารที่ตาแหน่ง RF เท่ากับ 0.38, 0.52, 0.60 และ 0.80 เมื่อ ตรวจสอบภายใต้แสงอัลตร้าไวโอเลตความยาวคลื่น 366 นาโนเมตร (ภาพที่ 3 (ข.)) fraction F5 F6 และ F7

12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

497


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEB-07

พบการเรืองแสงสีฟ้ าอ่ อ น และเมื่ อ สเปรย์ ด้วยน้ายาพ่น p-anisaldeheyde-sulfuric acid และตรวจสอบ ภายใต้แสงธรรมชาติ (ภาพที่ 3 (ค.)) ให้แถบสีม่วง

ภาพที่ 3 เอกลักษณ์โครมาโทกราฟี ของ fractions ที่แยกโดยเทคนิคคอลัมน์โครมาโทกราฟี (ก) ตรวจสอบ ภายใต้แสงอัลตร้าไวโอเลตที่ความยาวคลื่น 254 นาโนเมตร (ข) ตรวจสอบภายใต้แสงอัลตร้าไวโอเลต ที่ความยาวคลื่น 366 นาโนเมตร (ค) พ่นด้วยน้ายา p-anisaldehyde-sulfuric acid แล้วให้ความ ร้อน แล้วตรวจสอบภายใต้แสงธรรมชาติ (ง) พ่นด้วยน้ายา p-anisaldehyde-sulfuric acid แล้วให้ ความร้อน และตรวจสอบภายใต้แสงอัลตร้าไวโอเลตที่ความยาวคลื่น 366 นาโนเมตร 4. ผลการทดสอบประสิทธิภาพของสารสกัดกึ่งบริสุทธิ์ในการควบคุมหนอนใยผัก เมื่ อท าการทดลองยืนยันฤทธิ์ของสารสกั ดกึ่ งบริสุทธิ์จากใบบั วตอง โดยนาสารสกั ดกึ่งบริสุทธิ์ทั้ ง 8 fractions ไปทดสอบฤทธิ์ตอหนอนใยผัก ผลการทดสอบพบวา fraction F5 และ F7 มีผลต่อการตายของหนอน ใยผักมากที่สุดโดยมีอัตราการตายเท่ากับ 85 % และ 95% ตามลาดับ (ตารางที่ 2) จากการตรวจสอบกลุมสาร พฤกษเคมีที่ออกฤทธิ์โดยวิธี HPTLC ผลการทดสอบดงั ภาพที่ 3 พบว่า fraction F5 พบกลุ่มสารสาคัญที่ตาแหน่ง RF เท่ากับ 0.66 และใน fraction F7 กลุ่มสารสาคัญที่ ตาแหน่ง RF เท่ากับ 0.38 และเมื่ อทาการตรวจสอบด้วย น้ายา p-anisaldeheyde-sulfuric acid พบว่าที่ตาแหน่ง RF ทั้ งสองตาแหน่งดังกล่าวปรากฏเป็นสีม่ วงเข้ม เป็นการยืนยันว่ากลุ่มสารสาคัญที่ออกฤทธิ์ต่อหนอนใยผักในสารสกัดใบบัวตองมีองค์ประกอบหลักเป็น สาร กลุ่ม terpenoids ข้อมูลที่ได้สอดคล้องกับผลการทดลองของ Green et al. (2017) พบว่าสารออกฤทธิ์ในบัว ตองคือ สารกลุ่ ม terpenoids และมี ค วามเป็ น พิ ษ ต่อ ด้ว งถั่ ว เขียว (Callosobruchu maculatus) ข้อ มู ล งานวิจัยพบว่าบัวตองมีการสะสมของสารประกอบกลุ่ม sesquiterpene lactones ซึ่งนิยมนามาใช้ป้องกัน กาจัดศัตรูพืช เช่น เพลี้ย ด้วง มด แมลงหวี่ และยับยั้งการเจริญเติบโตของไร (Krishnakumari et al., 2003)

498

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEB-07

Ambrósio et al. (2008) ชี้ ให้ เห็ น ว่ าสารสกั ด จากบั วตองประกอบด้ว ยสาร sesquiterpenic lactones, flavonoid และ diterpenoid มีฤทธิ์ในการยับยั้งการกินของตัวอ่อนของ Chlosyne lacinia (Lepidoptera) ตารางที่ 2 ค่าเฉลี่ยเปอร์เซ็นต์การตายของหนอนใยผัก วัย 2 ของสารสกัดกึ่งบริสุทธิจ์ ากบัวตอง กรรมวิธี F1 F2 F3 F4 F5 F6 F7 F8 เมทานอล CV(%)

เปอร์เซ็นต์การตาย (%) 37.50 c 57.50 bc 57.50 bc 80.00 ab 85.00 a 72.50 ab 95.00 a 75.00 ab 2.50 d 24.8

หมายเหตุ : ตัวเลขทีต่ ามหลังด้วยตัวอักษรเหมือนกันในแต่ละคอลัมน์ไม่แตกต่างกันทางสถิติ ใช้ DMRT ที่ระดับความเชื่อมั่น 95%

สรุปผลการทดลอง การศึกษาประสิทธิภาพของการใช้สารสกัดจากใบบัวตองในการควบคุมหนอนใยผักเพื่อเป็นแนวทาง ในการลดการใช้สารเคมีสาหรับการกาจัดศัตรูพืช พบว่าสารสกัดหยาบใบบัวตองที่สกัดด้วยไดคลอโรมีเทนมี ฤทธิ์ในการควบคุมหนอนใยผักได้ดีที่สุด การศึกษาเอกลักษณ์โครมาโทกราฟีด้วยเทคนิคทีแอลซีสมรรถนะสูง ท าให้ได้ ข้อมู ล ที่ จ ะใช้เป็น fingerprint เพื่ อเป็น มาตรฐานในการควบคุม คุณ ภาพของสารส าคัญ ในพืชที่ มี ศักยภาพในการป้องกันและกาจัดศัตรูพืช จากการศึกษาข้อมูลองค์ประกอบทางพฤกษเคมีและฤทธิ์ต่อหนอน ใยผักของสารสกัดใบบัวตองแสดงให้เห็นว่าสารออกฤทธิ์ในสารสกัดจากใบบัวตองเป็นสารกลุ่ม terpenoids อย่างไรก็ตามผู้วิจัยเห็นว่าควรจะศึกษาสารสกัดจากใบบัวตองขั้นต่อไปคือการแยกสารสกัดจากใบบัวตองให้ เป็นสารบริสุทธิ์และนาสารที่ได้ไปทดสอบฤทธิ์ต่อหนอนใยผัก และวิเคราะห์หาโครงสร้างโดยใช้เทคนิคทางส เปกโทรสโกปีเพื่อหาโครงสร้างทางเคมีของสารออกฤทธิ์ต่อไป เพื่อใช้เปนขอมูลในการพัฒนาสารสกัดจากบัว ตองและเป็นการเพิ่มมูลค่าและเป็นทางเลือกให้กับเกษตรกรในการนาพืชในท้องถิ่นมาใช้เป็นสารป้องกันกาจัด ศัตรูพืช ซึ่งสามารถลดค่าใช้จ่ายที่เกิดจากการใช้สารเคมีลงได้อย่างมาก และไม่เป็นอันตรายหรื อมีผลกระทบ ต่อสุขภาพของคน สัตว์ แมลงที่มีประโยชน์อื่น ๆ ในธรรมชาติตลอดจนปลอดภัยต่อสิ่งแวดล้อม

12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

499


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEB-07

ค่าขอบคุณ คณะผู้วิจัยขอขอบคุณ เงินทุนวิจัยจากเงินรายได้จากการดาเนินงานวิจัยด้านการเกษตร กรมวิชาการ เกษตร ที่ได้สนับสนุนงบประมาณสาหรับการดาเนินงานวิจัย และขอขอบคุณวนอุทยานทุ่งบัวตอง บ้านแม่อูคอ ตาบลแม่อูคอ อาเภอขุนยวม จังหวัดแม่ฮ่องสอน ที่ได้อานวยความสะดวกในการใช้พื้นที่ ในการเก็บตัวอย่างบัว ตองสาหรับการศึกษาวิจัยในครั้งนี้ เอกสารอ้างอิง ปนัดดา พัฒ นวศิน , อุทั ย โสธนะพั นธุ์ , ลาวัล ย์ ศรีพงษ์, จันคนา บูร ณโอสถ, จริยา อัครวรัณธร, อรัญ ญา นันทนากรณ์ . 2561. โครมาโทกราฟี แบบชั้นบางและการวิเคราะห์เชิงภาพเพื่อการวิเคราะห์เชิง ปริมาณ. Thai Bulletin of Pharmaceutical Sciences 13(1): 79-92. Adedire, C.O. and J.O. Akinneye. 2 0 0 4 . Biological activity of tree marigold, Tithonia diversifolia, on cowpea seed bruchid, Callosobruchus maculatus (Coleoptera: Bruchidae). Annals of Applied Biology 144: 185-189. Ambrósio, S.R, Y. Oki, V.C. Heleno, J.S. Chaves, P.G. Nascimento, J.E. Lichston, M.G. Constantino, E.M. Varanda and F.B. Da Costa. 2008. Constituents of glandular trichomes of Tithonia diversifolia: relationships to herbivory and antifeedant activity. Phytochemistry 69(10): 2052-2060. Bagnarello, G., L. Hilje, V. Bagnarello, V. Cartín and M. Calvo. 2009. Fagodisuasive activity of the plants Tithonia diversifolia and Montanoa hibiscifolia (Asteraceae) on adults of the plague insect Bemisia tabaci (Homoptera: Aleyrodidae), Revista De Biologia Tropical 57(4): 1201-1215. Flávia, D.P., B.O. Rejane, A.C. Daniela, G. Leonardo and B. Fernando. 2013. Repeated-dose toxicological studies of Tithonia diversifolia (Hemsl.) A. gray and identification of the toxic compounds. Journal of Ethnopharmacology 147: 389-394. Green, P.W.C., S.R. Belmain, P. Ndakidemi, I. Farrell and P.C. Stevenson. 2017. Insecticidal activity in Tithonia diversifolia and Vernonia amygdalina. Indrustrial Crops and Products 110: 15-21. Gu, J.Q., J.J. Gills, E..J. Park, G.E. Mata, M.E. Hawthorne, F. Axelrod, P.I. Charez, H.H. Fong, R.G. Methta, J.M. Pezzuto and J. Kinghor. 2002. Sesquiterpenes from Tithonia diversifolia with potential cancer chemopreventive activity. Journal of Natural Products 65: 533-536.

500

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEB-07

Guijun, Z., L. Xia, C. Wansheng, X. Zhongxin and S. Lianna. 2012. Three new sesquiterpenes from Tithonia diversifolia and their anti-hyperglycemic activity, Fitoterapia 83: 15901597. Jill, P.B. 1993. Pesticidal Compounds from Higher Plants. Pesticide Science 39: 95-102. Kolawole, A.O., R.E. Okonji and J.O. Ajele. 2011. Tithonia diversifolia, Cyperus rotundus and Hyptis suaveloensis ethanol extracts combinatorially and competitively inhibit affinity purified cowpea storage bruchid (Callosobrochus maculatus) glutathione Stransferase, Arthropod-Plant Interactions 5: 175-184. Krishnakumari, G.N., S. Masilamani, M.R. Ganesh, S. Aravind, S.R. Sridhar and D. Zaluzanin. 2003. a fungistatic sesquiterpene from Vernonia arborea. Fitoterapia 74: 479-482. Mwangi, F.N. 2015. Evaluation of botanical pesticides and coloured sticky insect traps for management of insect pests (thrips, whiteflies and aphids) in French beans (Phaseolus vulgaris L.). Master’s Thesis. Department of Plant Science and Crop Protection. Faculty of Agriculture. University of Nairobi. Oyedokun, A.V., J.C. Anikwe, F.A. Okelana, I.U. Mokwunye and O.M. Azeez. 2011. Pesticidal efficacy of three tropical herbal plants’ leaf extracts against Macrotermes bellicosus, an emerging pest of cocoa, Theobroma cacao L. Journal of Biopesticides 4(2): 131-137. Rejesus, B.M. and G.B. Tantengco. 1985. Survey of Philippine plants for insecticidal activity biological activity of flower and leaf extracts from six species of plants on insects. Dept. of Entomol. Philippines Univ. Los Banos, College, Laguna (Philippines) pp: 3182

12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

501


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEB-08

การประเมินความหลากหลายของสัตว์ขาข้อที่ลงใช้พืช 4 ชนิดในสกุล Passiflora Utilization Assessment of Arthropod Diversity on 4 Plants in Genus Passiflora ชิษณุพงศ์ พานเทียน1,2 และ ชัชวาล ใจซื่อกุล2 Chitsanuphong Phanthian1,2 and Chatchawan Chaisuekul2 1

สาขาสัตววิทยา ภาควิชาชีววิทยา คณะวิทยาศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย กรุงเทพฯ 10330 Zoology Program, Department of Biology, Faculty of Science, Chulalongkorn University, Bangkok 10330 2 ศูนย์ความเป็นเลิศทางกีฏวิทยา: ชีววิทยาของผึ้ง ความหลากหลายทางชีวภาพของแมลงและไร ภาควิชาชีววิทยา คณะวิทยาศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย กรุงเทพฯ 10330 2 Center of Excellence in Entomology: Bee Biology, Biodiversity of Insects and Mites, Department of Biology, Faculty of Science, Chulalongkorn University, Bangkok 10330 1

บทคัดย่อ พืชในสกุ ล Passiflora เป็นพื ชต่างถิ่นที่ ได้รับการนาเข้ามาปลูกอย่างแพร่หลายในประเทศไทยใน ปัจจุบัน เพื่อเป็นพืชผลิตผลและเป็นพืชดอกประดับ แต่มีการศึกษาที่รายงานถึงสัตว์ขาข้อที่ ใช้พืชในสกุ ล นี้ เพียงเล็กน้อยเท่ านั้น ทั้ ง ในส่วนของสัตว์ขาข้อกินพืชและสัตว์ ขาข้อผู้ล่า ที่ใช้พืชในสกุลนี้ การศึก ษานี้จึงมี เป้ า หมายเพื่อ ส ารวจความหลากหลายของสัต ว์ ข าข้ อที่ พบบนพืช ในสกุ ล Passiflora ได้ แ ก่ Passiflora foetida (พื ช ป่ า ), P. edulis (พื ช ผลิต ผล), P. x alata-caerulea (ไม้ ด อกประดั บ ) และ P. x coccineacaerulea (ไม้ดอกประดับ) พืชแต่ละชนิดจะถูกปลูกในแปลงขนาด 1x1 ตารางเมตร ห่างจากกัน 1 เมตรแบบ สุ่ม ทั้งหมด 8 ซ้า ในพื้นที่จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย จังหวัดสระบุรี ในช่วงเดือนมีนาคม – ธันวาคม 2561 ทา การตรวจนับและเก็บตัวอย่างสัตว์ขาข้อที่พบเพื่อทาการจาแนกในระดับวงศ์ จากการศึกษานี้พบสัตว์ขาข้อกิน พืชจานวน 32 วงศ์ใน 8 อันดับ และพบสัตว์ขาข้อผู้ล่าจานวน 13 วงศ์ใน 9 อันดับ โดยสัตว์ขาข้อกินพืชที่พบ มากที่สุดบนพืชทั้ง 4 ชนิดคือหนอนผีเสื้อในวงศ์ Nymphalidae โดยเฉพาะชนิด Acraea terpsicore ซึ่งมี จานวน 7,194 ตัวและมวนในวงศ์ Pyrrhocoridae ซึ่งมีจานวน 1,366 ตัว และสัตว์ขาข้อผู้ล่าที่พบมากที่สุด บนพืชทั้ง 4 ชนิดคือ แมงมุมในวงศ์ Oxyopidae 136 ตัว โดย P. edulis มีดัชนีความหลากหลายของสัตว์ขา ข้อกินพืชมากที่สุด ในขณะที่ P. foetida มีความหลากหลายของสัตว์ข้อผู้ล่า มากที่สุด (Shannon-Wiener Diversity index (H’) = 0.6832 และ 1.3642 ตามลาดับ) จากการศึกษานี้พบว่าสัตว์ขาข้อที่สามารถใช้พืชใน สกุล Passiflora ที่เป็นพืชป่า (P. foetida) สามารถปรับตัวเพื่อใช้พืชชนิดอื่นที่เป็นพืชผลทางการเกษตรได้ โดยเฉพาะหนอนผี เ สื้อ A. terpsicore ซึ่ ง ข้ อ มู ล นี้ อ าจเป็ น ประโยชน์ ใ นการจัด การศั ต รู พืช ของพืชสกุ ล Passiflora และการใช้พืชในสกุล Passiflora ในการควบคุมโดยชีววิธีแบบอนุรักษ์ คาสาคัญ : พืชต่างถิ่น การจัดการศัตรูพืช พืชสวนให้ผล ไม้ดอกประดับ พืชกลุ่มกะทกรก

502

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEB-08

ABSTRACT Currently, plants in genus Passiflora are the exotic plants that have been imported and planted in wild range in Thailand for fruit crop plants and ornamental flower, but the data of utilization and diversity of arthropods on Passiflora plants are still limited for both predatory arthropods and herbivorous arthropods. Therefore, this study aimed to assess utilization and diversity of arthropods on four Passiflora plants including Passiflora foetida (a wild plant), P. edulis (a fruit crop plant), P. x alata-caerulea (an ornamental plant) and P. x coccinea-caerulea (an ornamental plant). Each plant species was planted in plot size 1x1 m2. Plots were arranged randomly in line formation for 8 replications in area of Chulalongkorn University: Center of Learning Network for the Region, Saraburi province. Data were collected from March to December 2018. The sampling arthropods were counted and collected specimen for identification to family level. From this study, the total of 32 families in 8 orders of herbivorous arthropods were found on experimental plants and 13 families in 9 orders of predatory arthropods. The most abundant herbivorous arthropods on all experimental plants were caterpillars in family Nymphalidae, especially caterpillars of Acraea terpsicore at 7,194 individuals, and true bugs in family Pyrrhocorridae at 1,366 individuals. The most abundant predatory arthropods on all experimental plants were spiders in family Oxyopidae at 136 individuals. P. edulis had the highest diversity index of herbivorous arthropods, while P. foetida had the highest diversity index of predatory arthropods (Shannon-Wiener Diversity index (H’) = 0.6832 and 1.3642, respectively). In conclusion, arthropods in this study that can utilized wild plant, P. foetida, may adapted to utilized other species that are crop plants and ornamental flowers especially caterpillar of A. terpsicore. These data can be used as fundamental data for pest management on Passiflora plants, and using some Passiflora plants for conservation biological control. Keywords: exotic plants, pest management, fruit crop plant, ornamental flower, passion vines คานา ในปัจจุบันการปลูกพืชต่างถิ่น (exotic plants) ได้รับความนิยมโดยปลูกเป็นพืชผลิตผลและเพื่อปลูก เป็นพืชประดับ แต่พบว่ามีรายงานของสัตว์ขาข้อที่ลงใช้พืชต่างถิ่นในประเทศเพียงเล็กน้อยเท่านั้น โดยเฉพาะ พืชในสกุล Passiflora ในวงศ์ Passifloraceae ที่เป็นพืชท้องถิ่นในแถบทวีปอเมริกาใต้ (Pérez et al. 2007, Ocampo et al. 2010) ปัจจุบันได้กระจายไปต่างทวีปต่าง ๆ ในหลายสถานะทั้งเป็นชนิดพันธุ์ต่างถิ่นรุกราน (invasive species) และเป็นพืชทางเศรษฐกิจ (economically plants) (Pérez et al. 2007, Abreu et al. 12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

503


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEB-08

2008) โดยพืชในสกุลนี้ได้รับการพัฒนาสายพันธุ์โดยการผสมข้ามสายพันธุ์ (hybridization) เพื่อเพิ่มผลผลิต และความสวยงาม (Abreu et al. 2008) ซึ่งการมีอยู่ของพืชต่างถิ่นหรือพืชพัฒนาสายพันธุ์ในพื้นที่ดั้งเดิมอาจ ส่งผลต่อสภาพแวดล้อมในพื้นทีน่ ั้น ๆ โดยเฉพาะอย่างยิ่งสัตว์ขาข้อกินพืช (herbivorous arthropods) ซึ่งเป็น สัตว์กินพืชที่มีปริมาณมากที่สุดในระบบนิเวศ และอาจทาให้สัตว์ขาข้อ กินพืชที่เป็น generalist มีการขยาย อาณาเขตและลุกลามกลายเป็นศัตรูพืชของพืชดังกล่าวได้ (Singer et al. 2004) หรือในกรณีของสัตว์ขาข้อกิน พืชที่ เ ป็น specialist อาจมี การเปลี่ยนแปลงการเลือกใช้พืชอาหารและใช้พืชต่างถิ่นแทนพืชอาหารดั้งเดิม (Graves and Shapiro 2003) ซึ่งสุดท้ายแล้วทั้งสองกรณีจะส่งผลต่อการมีอยู่ของสัตว์ขาข้อผู้ล่าในระบบนิเวศ แต่อย่างไรก็ตามการรายงานการใช้สัตว์ขาข้อของพืชต่างถิ่นและพืชที่ถูกผสมข้ามสายพันธุ์นี้ยังมีการ ศึกษาวิจัยเพียงเล็กน้อยเท่านั้น การศึกษาในครั้งนี้จึงมีเป้าหมายเพื่อสารวจความหลากหลายของสัตว์ขาข้อที่ พบบนพืชในสกุล Passiflora ในประเทศไทย โดยการศึกษานี้จะทาการศึกษาในพืชในสกุล Passiflora จานวน 4 ชนิดที่พบมากในประเทศไทยคือ P. foetida (กะทกรก) ที่เป็นพืชต่างถิ่นรุกราน ซึ่งเข้ามาในประเทศไทย เป็นเวลานานและมีการกระจายเป็นวงกว้าง และพืชในสกุลนี้อีก 3 ชนิดที่เป็นพืชผลทางการเกษตรและไม้ ประดับ ซึ่งบางชนิดมีการพัฒนาสายพันธุ์โดยการผสมข้ามสายพันธุ์ ได้แก่ P. edulis (เสาวรส), P. x alatacaerulea (สร้อยฟ้า) และ P. x coccinea-caerulea (เลดี้มาร์กาเรต) อุปกรณ์และวิธีการ การศึกษาได้ดาเนินการในพื้นที่ศูนย์เครือข่ายการเรียนรู้เพื่อภูมิภาค จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย จังหวัด สระบุรี ตั้งอยู่ที่ตาบลชาผักแพว อาเภอแก่งคอย จังหวัดสระบุรี ประเทศไทย โดยในพื้นที่ ประกอบด้วย ป่า เบญจพรรณผสมไผ่ ป่ า ทุ ติ ย ภู มิ ป่ า ปลู ก ทุ่ ง หญ้ า เลี้ยงสัต ว์ แปลงเกษตร และสิ่ ง ปลูก สร้า ง ซึ่ ง มี ค วาม หลากหลายของพืชหลักอยู่ในวงศ์ Fabaceae, Leguminosae และ Dipterocarpaceae และในการศึกษานี้ ได้ ท าการวางแปลงศึ ก ษาไว้ ใ น 2 บริ เ วณคื อ บริ เ วณแปลงเกษตรอิ น ทรี ย์ ส าธิ ต (14°31'26.07"N 101°1'36.89"E) และบริเวณทุ่งหญ้าเลี้ยงสัตว์ (14°30'59.48"N 101°1'8.89"E) โดยแต่ละแปลงมีขนาด 7x11 ตารางเมตร โดยอยู่ห่างจากกั นประมาณ 1 กิ โ ลเมตร และถูก กั้ นด้วยเนินที่ มี ความสูง จากระดับ น้าทะเล ประมาณ 30-130 เมตร ในการศึกษาในครั้งนี้ได้ใช้พืชในสกุล Passiflora จานวน 4 ชนิด ได้แก่ พืชป่าจานวน 1 ชนิดคือ P. foetida (กะทกรก) และพืชต่างถิ่นนาเข้า จานวน 3 ชนิดคือ P. edulis (เสาวรส) (พืชผลิตผล), P. x alata-caerulea (สร้ อ ยฟ้ า ) (ไม้ ด อกประดั บ ) และ P. x coccinea-caerulea) หรื อ P. ‘Lady Margaret’ (เลดี้มาร์กาเรต) (ไม้ดอกประดับ) ซึ่งก่อนเริ่มทาการศึกษา ได้ทาการสารวจพืชในสกุลนี้ในบริเวณ รัศมี 10 กิโลเมตร รอบพื้นที่ศึกษา พบว่าไม่พบพืชต่างถิ่นในสกุลนี้ในบริเวณดังกล่าว ในแต่ละบริเวณที่ทาการศึก ษา ทาการปลูกพืช 2 รอบการปลูกคือ ช่วงเดือนมีนาคมถึงกรกฏาคม 2561 และช่วงเดือนสิงหาคมถึงธันวาคม 2561 โดยพืชแต่ละชนิดจะถูกปลูกในกระถางพลาสติกสีดา ขนาดเส้น ผ่านศูนย์กลาง 50 เซนติเมตร และใส่ปุ๋ยละลายช้า สูตร 13N-13P-13K (Osmocote®) จานวน 20 กรัม ทา การปลูกชนิดละ 16 กระถางต่อชนิดต่อซ้า กระถางละ 1 ต้น รวมทั้ง 64 กระถางต่อซ้า โดยพืชแต่ละชนิด จะ 504

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEB-08

ถูก จัดกลุ่ม กลุ่ม ละ 4 กระถาง ในรูป แบบสี่เหลี่ยมจัตุรัส (sample) และท าการออกแบบการทดลองแบบ randomized complete block design (RCBD) โดยทาการจัดเรียงในแถวเส้นตรงแบบสุม่ (sampling unit) จานวน 4 ชุดการทดลองต่อซ้า ซึ่งแต่ละกลุ่มพืชจะอยู่ห่างจากกันเป็นระยะ 1 เมตร เพื่อลดผลจากภาวะขอบ (edge effect) ทาการสารวจทุก 2 สัปดาห์ สัปดาห์ละ 2 วัน ในช่วงเดือนมีนาคม ถึง เดือนธันวาคม 2561 ทา การสารวจบนพืชแต่ละชนิดในแต่ละกลุ่ม sample ทีละต้น ทาการนับสัตว์ขาข้อที่พบบนพืชแต่ละชนิดทุกตัว ทาการจาแนกประเภทของสัตว์ขาข้อที่พบตามลักษณะของอาหาร นิเวศวิทยา และพฤติกรรมที่พบ ว่าเป็นสัตว์ ขาข้ อ กิ น พื ช (herbivorous arthropods) หรื อ สัต ว์ ข าข้ อ ผู้ล่า (predatory arthropods) และท าการเก็ บ ตั ว อย่ า งเพื่ อ น ามาจ าแนกระดั บ วงศ์ (family) ในห้ อ งปฏิ บั ติ ก าร โดยอ้ า งอิ ง จากหนั ง สื อ Borror and DeLong’s Introduction to the Study of Insects 7th edition แ ล ะ The Insects of Australia: A textbook for students and research workers 2nd edition Volume I และ Volume II เพื่ อ ใช้ จ าแนก สัตว์ขาข้อตัวเต็มวัย ที่พบ และใช้หนังสือ Immature Insects Volume I เพื่อจาแนกตัวอ่อนสัตว์ขาข้อ ที่พบ โดยในการตรวจนับสัตว์ขาข้อนี้จะทาการแยกมดออกจากการนับ เนื่องจากพบว่ามดมีบทบาททั้งเป็นแมลงผูล้ า่ และแมลงกินพืชแบบ cryptic และมีจานวนมากเกินไปจนยากแก่การนับทั้งหมดและอาจส่งผลต่อค่าทางสถิติ ได้ จึงทาการนับความถี่สะสม (cumulative frequency) ของการพบมดแทนการนับทั้งหมด จานวนสัตว์ขาข้อแต่ละวงศ์ที่พบในแต่ละต้นในกลุ่มตัวอย่างในแต่ละวันตลอดระยะเวลาการศึกษาจะ ถูกรวมเข้าด้วยกัน หลังจากนั้นทาการหาค่าเฉลีย่ กับพืชชนิดเดียวกันใน sampling unit อื่น ๆ ทาการวิเคราะห์ การกระจายตัวของข้อมูลโดยใช้ Shapiro-Wilk normality test และเนื่องจากข้อมูลจานวนสัตว์ขาข้อกินพืช (herbivorous arthropods) และสัตว์ขาข้อผู้ล่า (predatory arthropods) ที่ได้ มีการกระจายตัวของข้อมูล แบบไม่ปกติ (Shapiro-Wilk normality test, W = 0.8988 และ 0.4683 ตามลาดับ, P-value = 0.0000*** และ 0.0000*** ตามลาดับ ) ทาให้ต้องใช้การวิเคราะห์แบบ non-parametric test เพื่อนาไปเปรียบเทียบ ค่าเฉลี่ยและวิเคราะห์ทางสถิติกับพืชชนิดอื่นตลอดช่วงระยะเวลาสารวจ โดยใช้ Kruskal-Wallis rank sum test เพื่อเปรียบเทียบความแตกต่างของข้อมูลระหว่างพืชทั้ง 4 ชนิด และใช้ pairwise comparisons using Wilcoxon rank sum test with continuity correction เพื่อเปรียบเทียบความแตกต่างของข้อมูลระหว่าง พืชแต่ละชนิด โดยสัตว์ขาข้อกินพืชมีความหลากหลายมาก จึง ทาการสร้าง Rank abundance curve ของ จานวนสัตว์ขาข้อกินพืชในแต่ละวงศ์ โดยนาจานวนตัวของสัตว์ขาข้ อในแต่ละวงศ์ที่ได้ไปคานวณและแปลงค่า ให้อยู่ในรูป logarithm ฐาน 10 และจัดเรียงค่าตามลาดับมากไปหาน้อย และเนื่องจากความหลากหลายของ สัตว์ขาข้อผู้ล่ามี จานวนน้อย จึง ท าการรายงานเป็นสัดส่วนร้อยละของสัตว์ขาข้อผู้ล่าบนพืชแต่ละชนิด ใน ขณะเดียวกัน และนาค่าจานวนตัวของสัตว์ขาข้อที่ได้ไปคานวณค่า Shannon-Wiener diversity index และ Shannon-Wiener evenness index เพื่อเปรียบเทียบความหลากหลายของสัตว์ขาข้อบนพืชแต่ละชนิด การ ทดสอบทางสถิติจะถูกทดสอบในโปรแกรม R เวอร์ชั่น 3.6.0 โดยใช้ packages multcompView, base และ stats และสร้างกราฟโดยใช้ packages ggplot2 และ ggpubr (R Development Core Team 2016)

12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

505


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEB-08

ผลและวิจารณ์ การศึกษาในครั้งนี้พบสัตว์ขาข้อทั้งหมด 9,585 ตัวตลอดระยะเวลาการศึกษา โดยแบ่งเป็น สัตว์ขาข้อ กินพืช 9,373 ตัว (97.79%) และสัตว์ขาข้อผู้ล่า 212 ตัว (2.21%) ซึ่งพบในอัตราส่วน 44.21 : 1 ระหว่างสัตว์ ขาข้อกิ นพืชต่อ สัตว์ขาข้อ ผู้ล่า จากสัตว์ขาข้อกิ นพืช (herbivorous arthropods) ที่ พบทั้ ง หมด 9,373 ตัว สามารถจาแนกได้ 32 วงศ์ (family) ใน 8 อันดับ (order) ซึ่งสามารถแบ่งออกได้เป็น 4 กลุ่มคือ กลุ่มที่พบว่า กินใบ (foliage feeders), กลุ่มที่พบว่ากินน้าเลี้ยงดอกไม้ (nectar feeders), กลุ่มที่มีการทาลายแบบเขี่ยดูด (rasping-sucking feeders) และกลุ่มที่เจาะดูดลาต้น (piercing-sucking feeders) โดยมีกลุ่มที่พบว่ากินใบ เป็นส่วนใหญ่จาก 17 วงศ์ (7,878 ตัว, 84.05%) ประกอบด้วยสัตว์ขาข้อในกลุ่มอันดับ ผีเสื้อ (Lepidoptera), ด้วง (Coleoptera) ตั๊ก แตน (Orthoptera) และแมลงสาบ (Blattodea) และกลุ่ม ที่ เ จาะดูดล าต้น ในกลุ่ม อันดับมวน (Hemiptera) อีก 1 อันดับ (1,398 ตัว, 14.92%) และพบสัตว์ขาข้อสัตว์ขาข้อผู้ล่า (predatory arthropods) ทั้งหมด 212 ตัว สามารถจาแนกได้ 13 วงศ์ (family) ใน 9 อันดับ (order) ซึ่งสามารถแบ่งออก ได้เ ป็น 2 กลุ่ม คือ ผู้ล่า (predators) และตัวเบียน (parasitoids) โดยมี ก ลุ่มผู้ล่าเป็นส่วนใหญ่จาก 11 วงศ์ (206 ตัว, 97.17%) ประกอบด้วยสัตว์ขาข้อในกลุ่มอันดับ แมงมุม (Araneae), ตั๊กแตนตาข้าว (Mantodea), แมลงวัน (Diptera), แมลงช้าง (Neuroptera), มวน (Hemiptera), ด้วง (Coleoptera), ผึ้ง (Hymenoptera), แมลงปอ (Odonata) และตะขาบยักษ์ (Scolopendromorpha) เมื่อแยกพิจารณาตามชนิดของพืชในสกุล Passiflora ในการศึกษาในครั้งนี้ทั้ง 4 ชนิดแล้ว พบสัตว์ขา ข้ อ กิ น พื ช มากที่ สุด บน P. foetida จ านวน 15 วงศ์ ที่ 3,845 ตั ว (41.02%) ตามมาด้ ว ย P. x coccineacaerulea จานวน 13 วงศ์ที่ 2,857 ตัว (30.48%) ในขณะเดียวกัน P. x alata-caerulea มีจานวนวงศ์ของ สัตว์ขาข้อกินพืชมากที่สุด (19 วงศ์) แต่มีจานวนตัวน้อยกว่า P. foetida และ P. x coccinea-caerulea โดย มี จ านวนเพียง 1,894 ตัว (20.21%) ส่วน P. edulis พบสัตว์ขาข้อกิ นพืชน้อยที่ สุดที่ 12 วงศ์และ 777 ตัว (8.29%) โดยมีแมลงในวงศ์ Nymphalidae และ Chrysomelidae เป็นกลุ่มสัตว์ขาข้อที่พบว่ากินใบที่เด่นใน พืชทั้ง 4 ชนิด อีกทั้งแมลงในวงศ์ Pyrrhocoridae ยังเป็นกลุ่มสัตว์ขาข้อกินพืชที่เจาะดูดลาต้นที่เด่นเช่นกัน และสัตว์ขาข้อผู้ล่าที่พบในพื้นทั้ง 4 ชนิด พบจานวนมากที่สุดบน P. foetida ทั้งในแง่ของจานวนวงศ์ (9 วงศ์) และจานวนตัวที่ 82 ตัว (38.68%) ตามมาด้วย P. x coccinea-caerulea ที่ 6 วงศ์และ 72 ตัว (33.96%), P. x alata-caerulea ที่ 4 วงศ์และ 36 ตัว (16.98%) และ P. edulis ที่ 3 วงศ์และ 22 ตัว (10.38%) ตามลาดับ โดยมีสัตว์ขาข้อในวงศ์ Oxyopidae, Hymenopodidae และ Dolichopodidae เป็นสัตว์ขาข้อผู้ล่าที่เด่นใน การศึกษาในครั้งนี้ โดยจะเห็นได้ว่าจานวนตัวของสัตว์ ขาข้อผู้ล่ามีแนวโน้มไปในทางเดียวกันกับสัตว์ขาข้อกิน พื ช แต่ อ ย่ า งไรก็ ต ามการศึ ก ษานี้ พบสั ต ว์ ข าข้ อ 2 กลุ่ ม ที่ ส ามารถจัด ว่ า เป็น dominant family ได้ คื อ Oxyopidae หรื อ lynx spiders เป็ น สั ต ว์ ข าข้ อ ผู้ ล่ า ที่ มี จ านวนมากที่ สุ ด คื อ 136 ตั ว ซึ่ ง เป็ น สั ด ส่ วนถึง 64.15% ของสัตว์ขาข้อผู้ล่าทั้งหมด และ Nymphalidae หรือ brush-footed butterflies เป็นสัตว์ขาข้อกิน พืชที่มีจานวนมากที่สุด คือ 7,527 ตัว ซึ่งเป็นสัดส่วนถึง 80.31% ของสัตว์ขาข้อกินพืชทั้งหมด และยิ่งไปกว่า

506

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEB-08

นั้ น พบเพี ย งไข่ แ ละหนอนของผี เ สื้อ ในวงศ์ นี้ 2 ชนิ ด เท่ า นั้ น คื อ ผี เ สื้ อ หนอนหนามกะทกรก Acraea terpsicore จานวน 7,194 ตัว และผีเสื้อกะทกรกธรรมดา Cethosia cyane จานวน 333 ตัว จานวนเฉลี่ยของสัตว์ขาข้อผู้ล่าและสัตว์ขาข้อกินพืชบนพืชแต่ละชนิดในการศึ กษาในครั้งนี้ มีความ แตกต่างกั นอย่างมี นัยส าคัญ ทางสถิติ (Kruskal-Wallis rank sum test, chi-squared (x2) = 8.8319 และ 16.3270 ตามลาดับ, p-value = 0.0316* และ 0.0009*** ตามลาดับ) และเมื่อเปรียบเทียบความแตกต่าง ของค่าเฉลี่ยของระหว่างพื ชแต่ล ะชนิด โดยใช้ pairwise comparisons using Wilcoxon rank sum test with continuity correction (ตารางที่ 1.1 และ 1.2) พบว่าสามารถจัดกลุ่มของพืชออกได้เป็น 3 กลุ่ม ทั้งใน ส่วนของสัตว์ขาข้อผู้ล่าและสัตว์ขาข้อกินพืช โดยในสัตว์ขาข้อผู้ล่าแบ่งเป็น พืชที่พบสัตว์ขาข้อผู้ล่ามาก คือ P. foetida พืชที่พบสัตว์ขาข้อผู้ล่าปานกลาง คือ P. x coccinea-caerulea และพืชที่พบสัตว์ขาข้อผู้ล่าน้อย คือ P. x alata-caerulea และ P. edulis (ภาพที่ 1A) เช่นเดียวกับในสัตว์ขาข้อกินพืชแบ่งเป็น พืชที่พบสัตว์ขา ข้อกินพืชมาก คือ P. x coccinea-caerulea, พืชที่พบสัตว์ขาข้อกินพืชปานกลาง คือ P. x alata-caerulea และ P. foetida และพืชที่พบสัตว์ขาข้อกินพืชน้อย คือ P. edulis (ภาพที่ 1B) เนื่องจากผีเสื้อหนอนหนาม กะทกรก A. terpsicore มีสัดส่วนมากที่สุดในกลุ่มของสัตว์ขาข้อกินพืช จานวนเฉลี่ยของ A. terpsicore บน พืชชนิดต่าง ๆ มี ความแตกต่างกั นอย่างมี นัยสาคัญ (Kruskal-Wallis rank sum test, chi-squared (x2) = 9.6805, p-value = 0.0215*) และเมื่อเปรียบเทียบความแตกต่างของค่าเฉลี่ยของระหว่างพืชแต่ละชนิดโดย ใช้ pairwise comparisons using Wilcoxon rank sum test with continuity correction (ตารางที่ 1.3) พบว่าสามารถจัดกลุ่มของพืชออกได้เป็น 3 กลุ่มเช่นเดียวกับสัตว์ขาข้อผู้ล่าและสัตว์ขาข้อกินพืช ได้แก่ พืชที่ พบผีเสื้อหนอนหนามกะทกรกมาก คือ P. foetida และ P. x coccinea-caerulea พืชที่พบผีเสื้อหนอนหนาม กะทกรกปานกลาง คือ P. x alata-caerulea และพืชที่พบผีเสื้อหนอนหนามกะทกรกน้อย คือ P. edulis (ภาพที่ 2) ยิ่งไปกว่านั้น ในการศึกษานี้เราอาจจะสามารถแบ่งพืชออกตามลักษณะของ phenotypes ของใบ พืชแต่ละชนิดคือ พื้นผิวของใบ (texture) และความหนาของใบ (toughness) ซึ่งอาจจะส่งผลต่อการลงใช้ของ สัตว์ขาข้อที่พบว่ากินใบ (foliage feeders) โดยจะสามารถแบ่งได้เป็น 2 กลุ่ม ได้แก่ กลุ่มของพืชที่มีใบอ่อนนุม่ และมีขน (soft-trichomous plants) คือ P. foetida และ P. x coccinea-caerulea และกลุ่มของพืชที่มีใบ แข็งและเป็นมันวาว (hard-glabrous plants) คือ P. edulis และ P. x alata-caerulea โดยจากภาพที่ 1 และ 2 จะเห็นได้ว่า จานวนเฉลี่ยของสัตว์ขาข้อบนพืชในกลุ่ม soft-trichomous plants จะสูงกว่าบน hardglabrous plants อย่างมีนัยสาคัญยกเว้นสัตว์ขาข้อกินพืชที่มีจานวนเฉลี่ยบน P. foetida และ P. x alatacaerulea ที่ใกล้เคียงกัน ซึ่ง เมื่อพิจารณาถึง foliage feeders ในแต่ละกลุ่ม พบว่าเป็นกลุ่มของหนอนผีเสื้อ (Lepidoptera), ด้วงศัตรูพืช (Coleoptera), ตั๊กแตน (Orthoptera) และแมลงสาบ (Blattodea) ซึ่งเป็นกลุม่ ของแมลงที่ลักษณะของ mouthparts ในส่วนของกราม (mandible) ที่เจริญดี ดังนั้นในระดับของวงศ์ของ สัตว์ขาข้อดังกล่าวจึงมีการแสดงลักษณะของการไม่จาเพาะต่อพืชอาหาร (generalist) และสามารถกินพืช อาหารได้หลากหลาย (polyphagous) แต่อย่างไรก็ตามแมลงแต่ละกลุ่มแต่ละชนิดอาจมีระดับความจาเพาะ ต่อพืชอาหารที่ ไม่ เ ท่ ากั น อั นเนื่ อ งมาจากการแข่ง ขันทางวิวัฒ นาการ (evolutionary arms race) กั บ พืช อาหาร ซึ่งเป็นผลมาจากปริมาณของสารเคมีและสารอาหารจาเพาะที่มีอยู่ในพืชอาหารนั้น ๆ (Tudor et al. 12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

507


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEB-08

2004, Jiggins 2016, Castro et al. 2018) ดังนั้นหากในอนาคตมีการศึกษาถึงระดับชนิดของสัตว์ขาข้อที่ลง ใช้พืชในสกุล Passiflora อาจจะสามารถเห็นความแตกต่างได้อย่างชัดเจนมากยิ่งขึ้น ตารางที่ 1 ค่า p-value จากการวิเคราะห์ทางสถิติโดยใช้ pairwise comparisons using Wilcoxon rank sum test with continuity correction ระหว่างพืชแต่ละชนิดในการศึกษา (Pf แสดงถึง P. foetida, Pe แสดงถึง P. edulis, Pa แสดงถึง P. x alata-caerulea และ Pl แสดงถึง P. x coccinea-caerulea) แบ่งตาม กลุ่มของข้อมูลดังนี้ ตารางที่ 1.1 สัตว์ขาข้อผู้ล่า (predatory arthropods) Plant species Pf Pe 0.1330 Pa 0.1030 Pl 0.3020 ตารางที่ 1.2 สัตว์ขาข้อกินพืช (herbivorous arthropods) Plant species Pf Pe 0.0690 Pa 0.0033** Pl 0.0002*** ตารางที่ 1.3 ผีเสื้อหนอนหนามกะทกรก Acraea terpsicore Plant species Pf Pe 0.0021** Pa 0.1872 Pl 0.5198

508

Pe 0.9020 0.0250*

Pa 0.0140*

Pe 0.4816 0.0559

Pa 0.1450

Pe 0.0673 0.0232*

Pa 0.5264

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEB-08

ภาพที่ 1 (A) จานวนเฉลี่ยของสัตว์ขาข้อผู้ล่า (predatory arthropods) (B) จานวนเฉลี่ยสัตว์ขาข้อกินพืช (herbivorous arthropods) ยกเว้นผีเสื้อหนอนหนามกะทกรก Acraea terpsicore ที่พบบนพืชแต่ละชนิด ตลอดระยะเวลาการทาการศึกษา (Pf แสดงถึง P. foetida, Pe แสดงถึง P. edulis, Pa แสดงถึง P. x alatacaerulea และ Pl แสดงถึ ง P. x coccinea-caerulea) โดยค่ า a, ab และ b คื อ ความแตกต่ า งอย่ า งมี นัยส าคัญ ที่ได้จากการทดสอบทางสถิติโดย Kruskal-Wallis rank sum test และ pairwise comparisons using Wilcoxon rank sum test with continuity correction

12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

509


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEB-08

ภาพที่ 2 จ านวนเฉลี่ยของผีเ สื้อ หนอนหนามกะทกรก Acraea terpsicore ที่ พบบนพืชแต่ล ะชนิดตลอด ระยะเวลาการทาการศึกษา ซึ่งเป็นสัตว์ขาข้อกินพืชที่พบมากที่สุดในการศึกษา (Pf แสดงถึง P. foetida, Pe แสดงถึง P. edulis, Pa แสดงถึง P. x alata-caerulea และ Pl แสดงถึงP. x coccinea-caerulea) โดยค่า a, ab และ b คือความแตกต่างอย่างมีนัยสาคัญที่ได้จากการทดสอบทางสถิติโดย Kruskal-Wallis rank sum test และ Pairwise comparisons using Wilcoxon rank sum test with continuity correction จากการนาข้อมูลของสัตว์ขาข้อกินพืชทั้งหมดแปลงเป็นค่า logarithm ฐาน 10 เพื่อปรับขนาดของ ข้ อ มู ล และน ามาสร้ า งกราฟของ rank abundance curve (ภาพที่ 3 และ4) โดยแยก Nymphalidae ออกเป็น A. terpsicore (ACR) และ C. cyane (CET) ซึ่งเป็น dominant species พบว่า กลุ่มของสัตว์ขาข้อ กิ น พื ช ที่ มี จ านวนมากที่ สุ ด 4 กลุ่ ม แรก มี ค วามคล้ า ยคลึ ง กั น ในพื ช ทุ ก ชนิ ด ได้ แ ก่ A. terpsicore, Pyrrhocoridae, C. cyane และ Chrysomelidae ตามล าดับ ยกเว้นใน P. edulis ที่ ไม่ พบการใช้ของ C. cyane (ภาพที่ 4A) แต่ อ ย่ า งไรก็ ต ามการมี จ านวนตั ว มากอาจไม่ ไ ด้ แ ปรผัน กั บ ความถี่ สัม พั ท ธ์ เ สมอไป ตัวอย่างเช่น ในกรณีของ A. terpsicore นั้น พบว่ามีความถี่สัมพัทธ์น้อยกว่า มวนในวงศ์ Pyrrhocoridae แต่ มีจานวนตัวสูงกว่ามาก ซึ่งสัตว์ขาข้อในหลายวงศ์มีช่วงระยะเวลาของ seasonal peak ไม่เหมือนกันและไม่ เท่ากัน ดังนั้นช่วงฤดู (season), จานวนรุ่นลูกต่อปี (voltinism) และการอยู่รอด (survivorship) อาจส่งผลต่อ จานวนตัวของสัตว์ขาข้อที่พบในแต่ละครั้ง ซึ่งจาเป็นต้องได้รับการศึกษาต่อไปในอนาคต

510

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEB-08

ภาพที่ 3 Rank abundance curve และความถี่สัมพัทธ์ของสัตว์ขาข้อกินพืช (herbivorous arthropods) ที่ พบบนพืชในกลุ่มใบอ่อนนุ่มและขน (soft-trichomous plants) ตลอดระยะเวลาการศึกษา (A) P. foetida (B) P. x coccinea-caerulea โดย ACR แสดงถึง Acraea terpsicore และ CET แสดงถึง Cethosia cyane 12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

511


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEB-08

ภาพที่ 4 Rank abundance curve และความถี่สัมพัทธ์ของสัตว์ขาข้อกินพืช (herbivorous arthropods) ที่ พบบนพืชในกลุ่มใบแข็งและมันวาว (hard-glabrous plants) ตลอดระยะเวลาการศึกษา (A) P. edulis (B) P. x alata-caerulea โดย ACR แสดงถึง Acraea terpsicore และ CET แสดงถึง Cethosia cyane 512

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEB-08

แมงมุมในวงศ์ Oxyopidae หรือ lynx spider มีสัดส่วนจานวนตัวมากที่สุดในพืชทุกชนิดและมากกว่า กว่าครึ่ง หนึ่ง ของสัตว์ขาข้อ ผู้ล่าทั้ งหมดที่พบในพืชแต่ล ะชนิด และรองลงมาคือ ตั๊ก แตนตาข้าวมดในวงศ์ Hymenopodidae ซึ่งอยู่ใน 3 อันดับแรกของพืชทุกชนิด (ภาพที่ 5) อีกทั้งจากกราฟค่าเฉลี่ยของสัตว์ขาข้อผู้ ล่า (ภาพที่ 1A) และกราฟค่าเฉลี่ยของสัตว์ขาข้อกินพืชกับ กราฟค่าเฉลี่ยของ A. terpsicore (ภาพที่ 2) มี แนวโน้มที่ใกล้เคียงกัน รวมถึงจานวนตัวรวมที่พบของสัตว์ข้อผู้ล่าและสัตว์ขาข้อกินพืชมีแนวโน้มที่ใกล้เคียงกัน เช่นกัน สามารถอนุมานได้ว่า การมีอยู่ของหนอนผีเสื้อบนพืชชนิดต่าง ๆ อาจดึงดูดในแมงมุมมาอาศัยอยู่บน พืชชนิดนั้น ๆ และกินหนอนผีเสื้อเป็นอาหารหลักตามทฤษฎี optimal foraging theory ที่ว่า ผู้ล่าจะล่าเหยือ่ ที่ มี คุณภาพดีที่ สุดโดยใช้วิธีก ารที่ เสียพลัง งานที่น้อยที่สุด อาทิ เหยื่อที่ เ คลื่อนที่ ได้ช้าแต่มีสารอาหารที่สูง (Greenstone 1999) ซึ่งกรณีนี้ไข่และหนอนของผีเสื้อน่าจะเป็นเหยื่อเป้าหมายของแมงมุม เนื่องจากเคลื่อนที่ ได้ช้าแต่อุดมไปด้วยสารอาหาร ยิ่งไปกว่านั้นมีการศึกษาเกี่ยวกับ lynx spiders เพื่อใช้ในการเป็น natural enemies ที่มีประสิทธิภาพสูงในการกาจัดศัตรูพืชทางการเกษตร โดยเฉพาะหนอนผีเสื้อ (Sitaramaiah et al. 1980, Dean et al. 1987, 1992)

ภาพที่ 5 สัดส่วนของสัตว์ขาข้อ ผู้ล่า (predatory arthropods) ที่ พบบนพืชชนิดต่าง ๆ ตลอดระยะเวลา การศึกษา (A) P. foetida (B) P. edulis (C) P. x alata-caerulea และ (D) P. x coccinea-caerulea

12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

513


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEB-08

ความถี่ส ะสม (cumulative frequency) ของมดสูงที่สุดบน P. x coccinea-caerulea (236 ครั้ง) รองลงมาคือ P. x alata-caerulea (172 ครั้ง), P. edulis (150 ครั้ง) และ P. foetida (88 ครั้ง) ตามลาดับ (ภาพที่ 6) โดยในการศึ ก ษาในครั้ ง นี้ พ บมดทั้ ง หมด 5 สกุ ล คื อ Solenopsis spp., Polyrhachis spp., Monomorium spp., Diacamma spp. และ Camponotus spp. จากการรวบรวมข้ อ มู ล พื ช ในสกุ ล Passiflora สามารถหลั่ง extrafloral nectaries จากส่วนต่าง ๆ ของต้น อาทิ petrioles, stipule และ calyx เพื่อดึงดูดให้มดมาอาศัยอยู่บนพืชชนิดนั้น ๆ อันเป็นผลมาจากการ evolutionary arms race เพื่อป้องกัน ตนเองจากสัตว์กินพืช โดยมดจะช่วยป้องกันพืชจากสัตว์กินพืชและได้อาหารคือ น้าเลี้ยง (nectar) เป็นสิ่งตอบ แทน ซึ่งการมีอยู่ของมดมีความสัมพันธ์กับจานวน extrafloral nectaries ที่พืชหลั่งออกมา (Smiley 1986, Heil and McKey 2003, Leal et al. 2006) ซึ่งในการศึกษานี้พบความถี่สะสมมากที่สุดบน P. x coccineacaerulea ดังนั้นจึงสามารถอนุมานได้ว่า P. x coccinea-caerulea สามารถหลั่ง extrafloral nectaries ได้ มากที่สุด และจากการศึกษาของ Leal และคณะ (2006) พบว่า extrafloral nectaries ของ P. coccinea มี ความสัมพันธ์กับมดในสกุล Camponotus ซึ่ง P. x coccinea-caerulea เป็น hybrid ระหว่าง P. coccinea และ P. caerulea (Abreu et al. 2008) ดังนั้นอัตราของการหลั่ง และสารอาหารใน extrafloral nectaries ของ P. x coccinea-caerulea อาจมีความคล้ายคลึงกับ extrafloral nectaries ของ P. coccinea อีกทั้งใน การศึกษานี้ยังพบมดในสกุล Camponotus อีกด้วย

ภาพที่ 6 ความถี่สะสมของมดใน family formicidae ที่พบบนพืชชนิดต่าง ๆ (Pf แสดงถึง P. foetida, Pe แสดงถึง P. edulis, Pa แสดงถึง P. x alata-caerulea และ Pl แสดงถึง P. x coccinea-caerulea) 514

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEB-08

ค่าดัชนีความหลากหลายของสัตว์ขาข้อกินพืชสูงที่สุดบน P. edulis (H’herb = 0.6832) รองลงมาคือ P. x coccinea-caerulea (H’herb = 0.4437), P. x alata-caerulea (H’herb = 0.3858) แ ล ะ P. foetida (H’herb = 0.1481) ตามลาดับ (ตารางที่ 1) เช่นเดียวกับลาดับของค่าดัชนีความสม่าเสมอของสัตว์ขาข้อกิ นพืช ได้แก่ P. edulis (Eherb = 0.0569), P. x coccinea-caerulea (Eherb = 0.0341), P. x alata-caerulea (Eherb = 0.0203) และ P. foetida (Eherb = 0.0099) ในขณะเดียวกั น P. foetida มี ค่าดัชนีความหลากหลายของ สั ต ว์ ข าข้ อ ผู้ ล่ า สู ง ที่ สุ ด (H’pred = 1.3642) รองลงมาคื อ P. x coccinea-caerulea (H’pred = 1.2299), P. edulis (H’pred = 0.9075) และ P. x alata-caerulea (H’pred = 0.7608) ตามลาดับ ในขณะที่ P. edulis มีค่า ดัชนีความสม่ าเสมอของสัตว์ขาข้อ ผู้ล่าสูง ที่ สุด (Epred = 0.3025) รองลงมาคือ P. x coccinea-caerulea (Epred = 0.2050), P. x alata-caerulea (Epred = 0.1902) และ P. foetida (Epred = 0.1516) ตามล าดั บ (ตารางที่ 2) จากตารางค่าดัชนีความหลากหลายและค่าดัชนีความสม่าเสมอจะเห็นได้ว่า ค่าดัชนีความสม่าเสมอ ของสัตว์ขาข้อที่พบบนพืชแต่ละชนิด ทั้งในส่วนของสัตว์ขาข้อผู้ล่าและสัตว์ขาข้อกินพืช มีค่าเพียงเล็กน้อย เท่านั้น โดยเฉพาะอย่างยิ่งในส่วนของสัตว์ขาข้อกิน พืช เนื่องจากการคานวณค่าดัชนีดังกล่าว จาเป็นต้องนา จานวนตัวที่พบทั้งหมดมาคานวณร่วมด้วย ดังนั้นการที่มีสัตว์ขาข้อวงศ์ใด ๆ เป็น dominant family จะส่งผล ต่อค่าดัชนีความหลากหลายและค่าดัชนีความสม่าเสมอของสัตว์ขาข้อผู้ล่าและสัตว์ขาข้อกินพืชอย่างแน่นอน (Tóthmérész 1995) ซึ่งจากค่าดัชนีความหลากหลายและค่าดัชนีความสม่าเสมอ จะเห็นได้ว่าจานวนตัวของ แมงมุ ม ที่ เป็น dominant family ไม่ สูง กว่าสัตว์ขาข้อผู้ล่าในกลุ่ม อื่น ๆ มากนัก จึง อาจไม่ ส่งผลต่อค่าดัชนี ดังกล่าวอย่างชัดเจนมากนัก ในขณะที่ในสัตว์ขาข้อกินพืชมีไข่และหนอนของผีเสื้อขาหน้าพู่ ซึ่งมีจานวนตัว มากกว่าสัตว์ขาข้อกินกลุ่มอื่น ๆ อย่างมาก ทาให้ค่าดัชนีของสัตว์ขาข้อกินพืชที่ได้มีค่าแปลผกผันกับจานวนตัว ของสัตว์ขาข้อกินพืชในกลุ่มนี้ และเห็นได้ถึงผลกระทบของการมี dominant family อย่างชัดเจน ตารางที่ 2 ค่า Shannon-Wiener diversity index และ Shannon-Wiener evenness index ตลอด ระยะเวลาการทาการศึกษาของพืชแต่ละชนิดในการศึกษาโดยไม่นามดไปคานวณรวม (Pf แสดงถึง P. foetida, Pe แสดงถึง P. edulis, Pa แสดงถึง P. x alata-caerulea และ Pl แสดงถึง P. x coccinea-caerulea) Predatory arthropods

Pf

Pe

Pa

Pl

Diversity index

1.3642

0.9075

0.7608

1.2299

Evenness index

0.1516

0.3025

0.1902

0.2050

Herbivorous arthropods

Pf

Pe

Pa

Pl

Diversity index

0.1481

0.6832

0.3858

0.4437

Evenness index

0.0099

0.0569

0.0203

0.0341

12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

515


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEB-08

สรุปผลการทดลอง การศึกษานี้แสดงให้เห็นว่า ศัตรูพืชหลักของพืชในสกุล Passiflora ทั้ง 4 ชนิดในการศึกษาในครั้งนี้ เป็นกลุ่มของสัตว์ขาข้อกินพืชในกลุ่มของสัตว์ขาข้อที่กินส่วนของใบเป็นอาหาร (foliage feeders) โดยเฉพาะ อย่างยิ่ง A. terpsicore ซึ่งมีสัดส่วนถึง 80.31% ของสัตว์ขาข้อทั้งหมดที่พบ อีกทั้งมวนในวงศ์ Pyrrhocoridae ยังอาจเป็นศัตรูพืชที่สาคัญ เนื่องจากจานวนตัวที่มากและความถี่ที่สูงอีกด้วย อย่างไรก็ตามพื้นผิว (texture) และความหนา (toughness) ของใบอาจเป็นลักษณะที่สาคัญที่ดึงดูดสัตว์ขาข้อกินพืชที่เป็น generalist มาลง ใช้พืชชนิดต่าง ๆ ในการศึกษานี้ นอกเหนือจากนี้แมงมุมในวงศ์ Oxyopidae และมดในสกุลต่าง ๆ ที่พบใน การศึกษานี้มีหน้าที่เป็น natural enemies ช่วยในการกาจัดและป้องกันศัตรูพืชที่ลงใช้พืชดังกล่าว ดังนั้นหาก มีการพัฒนาการใช้ natural enemies ในกลุ่มของแมงมุมและมดต่อไป อาจเป็นวิธีการควบคุมศัตรูพืชโดยชีว วิธี (biological control) ที่มีประสิทธิภาพมากวิธีหนึ่ง โดยไม่จากัดเฉพาะพืชในสกุล Passiflora เนื่องจาก ความเป็น generalist ของแมงมุมและมด คาขอบคุณ ขอขอบคุณโครงการอนุรักษ์พันธุกรรมพืชอันเนื่องมาจากพระราชดาริ สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุ มารี จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย และศูนย์เ ครือข่ายการเรียนรู้เพื่อภูมิ ภาคแห่งจุฬาลงกรณ์ มหาวิทยาลัย จังหวัดสระบุรี ในการเอื้อเฟื้อเงินทุน วัสดุอุปกรณ์ และสิ่งอานวยความสะดวก ในช่วงระหว่าง การท าการศึก ษา และงานวิจัยนี้ได้รับการสนั บสนุนจาก “ทุ น 90 ปี จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ” กองทุน รัชดาภิเษกสมโภช เอกสารอ้างอิง Abreu, P. P., M. M. Souza, E. A. Santos, M. V. Pires, M. M. Pires, and A. A. F. de Almeida. 2008. Passion flower hybrids and their use in the ornamental plant market: perspectives for sustainable development with emphasis on Brazil. Euphytica 166: 307315. Castro, E. C. P., M. Zagrobelny, M. Z. Cardoso, and S. Bak. 2018. The arms race between heliconiine butterflies and Passiflora plants - new insights on an ancient subject. Biological Review 93: 555-573. Dean, D. A., M. Nyffeler, and W. L. Sterling. 1987. Evaluation of the importance of the striped lynx spider, Oxyopes salticus (Araneae: Oxyopidae), as a predator in Texas cotton. Environmental Entomology 16: 1114-1123. Dean, D. A., M. Nyffeler, and W. L. Sterling. 1992. Diets, feeding specialization, and predatory role of two lynx spiders, Oxyopes salticus and Peucetia viridans (Araneae:Oxyopidae), in a Texas cotton agroecosystem. Environmental Entomology 21: 1457-1465. Graves, S. D., and A. M. Shapiro. 2003. Exotics as host plants of the California butterfly fauna. Biological Conservation 110: 413-433. 516

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEB-08

Greenstone, M. H. 1999. Spider predation: How and why we study it. The Journal of Arachnology 27: 333-342. Heil, M., and D. McKey. 2003. Protective ant-plant interactions as model systems in ecological and evolutionary research. Annual Review of Ecology, Evolution, and Systematics 34: 425-553. Jiggins, C. D. 2016. The ecology and evolution of Heliconius butterflies, Oxford university press, United Kingdom. Leal, I., E. Fischer, C. Kost, M. Tabarelli, and R. Wirth. 2006. Ant protection against herbivores and nectar thieves in Passiflora coccinea flowers. Ecoscience 13: 431-438. Ocampo, J., G. Coppens D’Eeckenbrugge, and A. Jarvis. 2010. Distribution of the genus Passiflora L. diversity in Colombia and its potential as an indicator for biodiversity management in the coffee growing zone. Diversity 2: 1158-1180. Pérez, J. O., M. Restrepo, A. Jarvis, M. Salazar, and C. Caetano. 2007. Diversity of Colombian Passifloraceae: biogeography and an updated list for conservation. Biota Colombiana 8: 1-45. R Development Core Team. 2016. R: A language and environment for statistical computing. R Foundation for Statistical Computing, Vienna, Austria. Singer, M. S., D. Rodrigues, J. O. Stireman Iii, and Y. Carrière. 2004. Roles of food quality and enemy-free space in host use by a generalist insect herbivore. Ecology 85: 27472753. Sitaramaiah, S., B. C. Joshi, and G. Ramaprasad. 1980. New record of spiders as predators of tobacco caterpillar Spodoptera litura F. Science and Culture 46: 29-30. Smiley, J. 1986. Ant constancy at Passiflora extrafloral nectaries: Effects on caterpillar survival. Ecology 67: 516-521. Tóthmérész, B. 1995. Comparison of different methods for diversity ordering. Journal of Vegetation Science 6: 283-290. Tudor, O., R. L. H. Dennis, J. N. Greatorex-Davies, and T. H. Sparks. 2004. Flower preferences of woodland butterflies in the UK: nectaring specialists are species of conservation concern. Biological Conservation 119: 397-403.

12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

517


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEB-09

ฤทธิ์สัมผัสตายของสารสกัดยาสูบ (Nicotiana tabacum Linnaeus) ต่อไรแมงมุมสองจุด (Tetranychus urticae Koch) Contact Toxicity Activity of Tobacco Extracts (Nicotiana tobacum Linnaeus) on Two-Spotted Spider Mite (Tetranychus urticae Koch) พัชรินทร์ สารฤทธิ์ วสันต์ ตฤณธวัช และ วนิดา อ่วมเจริญ* Patcharin Sararit Wasan Trintawat and Wanida Auamcharoen ภาควิชากีฏวิทยา คณะเกษตร มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ กรุงเทพฯ 10900 Department of Entomology, Faculty of Agriculture, Kasetsart University, Bangkok 10900

บทคัดย่อ การใช้สารเคมีสังเคราะห์กาจัดแมลงก่อให้เกิดผลเสียต่อมนุษย์และสิ่งแวดล้อม การศึกษาครั้งนี้จึงมี วัตถุประสงค์เพื่อศึกษาฤทธิ์สัมผัสตายของสารสกัดยาสูบต่อไข่และตัวเต็มวั ยของไรแมงมุมสองจุด ซึ่งอาจเป็น แนวทางในการนาสารสกัดยาสูบไปใช้ควบคุมไรศัตรูพืชแทนการใช้สารเคมีสงั เคราะห์ ยาสูบจากไส้บุหรี่ 3 ชนิด ได้แก่ GUDANG GARAM ชนิดร้อน GUDANG GARAM ชนิดเย็น และ MINNA ชนิดร้อน ถูกนามาสกัดด้วยตัว ทาละลายอินทรีย์ เฮกเซน เมทิลีนคลอไรด์ และ เมทานอล โดยวิธีการแช่ที่ อุณหภูมิห้อง สารสกัดยาสูบ ถูก นามาทดสอบฤทธิ์สัมผัสตายต่อไรโดยวิธีการพ่นโดยตรง ผลพบว่า สารสกัดหยาบเฮกเซนของยาสูบ GUDANG GARAM ชนิดเย็น , GUDANG GARAM ชนิดร้อน และ MINNA ชนิดร้อน ความเข้ม ข้น 5% ออกฤทธิ์สัม ผัส ตายต่อไข่ไร โดยเป็นสาเหตุให้ไข่ไรไม่ฟัก 91.6, 76.2 และ 70.2% ตามลาดับ ที่เวลา 7 วันหลังการทดสอบ และสารสกัดหยาบยังมีฤทธิ์สมั ผัสตายต่อตัวเต็มวัยไร ทาให้ไรตายสะสม 97.2, 89.7 และ 76.1% ตามลาดับ ที่ เวลา 3 วันหลังการทดสอบ สารสกัดหยาบเฮกเซนของยาสูบ GUDANG GARAM ชนิดร้อน, MINNA ชนิดร้อน และ GUDANG GARAM ชนิดเย็น ความเข้มข้น 3% ทาให้ไข่ไรไม่ฟัก 51.7, 30.4 และ 18.7% ตามลาดับ ที่ เวลา 7 วันหลัง การทดสอบ ในขณะที่ส ารสกัด หยาบเฮกเซนของยาสูบ GUDANG GARAM ชนิดร้อน และ MINNA ชนิดร้อ น ความเข้มข้น 3% ฆ่าตัวเต็มวัยไรตาย 100% ที่เวลา 1 วันหลังการทดสอบ และสารสกั ด ยาสูบ GUDANG GARAM ชนิดเย็น ที่ ความเข้ม ข้น 1% ฆ่าตัวเต็ม วัยไรตาย 100% ที่ เวลา 3 วันหลัง การ ทดสอบ คาสาคัญ : สารสกัดยาสูบ ไรศัตรูพืช การควบคุมไร GUDANG GARAM MINNA ABSTRACT Using synthetic insecticides cause harm to humans and environment. In this study, the objective was to study the contact toxicity activity of tobacco extracts on eggs and adults of two-spotted spider mites. The results from this study may guide to use tobacco Corresponding author; email address: fagrwda@ku.ac.th

*

518

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEB-09

extracts for controlling pest mites instead of synthetic chemicals use. The 3 cigarette tobacco types, GUDANG GARAM (type hot), GUDANG GARAM (type cool) and MINNA (type hot) were extracted with organic solvents, hexane, methylene chloride and methanol by maceration method at room temperature. Tobacco extracts were tested contact toxicity activity on mites by direct spray method. The results showed that hexane crude extract of GUDANG GARAM (type cool), GUDANG GARAM (type hot) and MINNA (type hot) at 5% concentration induced contact toxicity activity on egg mites by causing 91.6, 76.2 and 70.2% unhatched eggs of mites, respectively at 7 days after treatment. The extracts also caused contact toxicity activity on adult mites by inducing 97.2, 89.7 and 76.1% mite accumulated mortality, respectively at 3 days after treatment. The hexane crude extracts from GUDANG GARAM (type hot), MINNA (type hot) and GUDANG GARAM (type cool) at 3% (w/v) concentration appeared 51.7, 30.4 and 18.7% of unhatched egg of mites, respectively at 7 days after treatment while hexane crude extracts from GUDANG GARAM (type hot) and MINNA (type hot) at 3% (w/v) concentration killed 100% of adult mites at 1 day after treatment and GUDANG GARAM (type cool) at 1% concentration killed 100% of adult mites at 3 days after treatment. Keywords: Tobacco extract, mite pest, mite control, GUDANG, GARAM, MINNA คานา ไรศัตรูพืชจัดเป็นศัตรูพืชสาคัญที่นอกจากจะสร้างความเสียหายแล้ว ยังสามารถปนเปื้อนไปกับผลผลิต ทางการเกษตรที่มีการส่งออกไปยังประเทศต่างๆ ได้ง่าย ซึ่งอาจจะทาให้เกิดการกีดกันทางการค้า ส่งผลให้ สูญเสียรายได้จากการส่งออกและอาจจะกระทบกระเทือนไปถึงเศรษฐกิจของประเทศไทยได้ ไรแมงมุมสองจุด (Two-spotted spider mite) ก็ นับ เป็นศัตรูที่ ส าคัญ ของพืชเศรษฐกิ จ หลายชนิดในอเมริก า ยุโรป และใน ประเทศที่มีแถบอากาศอบอุ่น (Temperate) เช่น ในประเทศไทยไรแมงมุมสองจุดเป็นไรศัตรูพืชที่มีพืชอาหาร หลายชนิด เช่น สตรอเบอรี่ กุ ห ลาบ หน้าวัว ชวนชม ถั่วฝัก ยาว กระเที ยม เป็น ต้น และไรแมงมุม สองจุด สามารถขยายพันธุ์ได้รวดเร็วยากต่อการกาจัด ส่งผลให้พืชเหล่านี้เกิดความเสียหายมาก ท าให้ผลผลิตทาง การเกษตรลดลง และยังท าให้เกษตรกรต้องใช้ต้นทุนมากขึ้ นในการป้องกันกาจัด เป็นเหตุ ให้สินค้าทางการ เกษตรเหล่านี้มีราคาที่สูงขึ้น โดยตัวอ่อนและตัวเต็ม วัยจะดูดกินน้าเลี้ยงอยู่บ ริเวณใต้ใบพืช เมื่อการท าลาย รุนแรง อาจจะมีผลทาให้พืชหยุดชะงักการเจริญเติบโต ผลผลิตและคุณภาพลดลง (วัฒนา และคณะ, 2544) ในปัจจุบันวิธีการป้องกันกาจัดแมลงศัตรูพืชของเกษตรกรส่วนใหญ่ยังพึ่งการใช้สารฆ่าแมลงที่ เป็น สารเคมีสังเคราะห์ในการกาจั ด เพราะมีประสิทธิภาพดี ได้ผลเร็ว แต่สารเหล่านี้บางชนิดมีราคาที่ค่อนข้างสูง และปัญหาจากการใช้สารเหล่านี้ก็เพิ่มขึ้นมาก เช่น การดื้อยาของแมลง การแพ้ยาของผู้ใช้หรือผู้ที่อยู่ใกล้เคียง 12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

519


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEB-09

สัตว์เลี้ยง และยังเกิดการตกค้างในผลผลิต ตลอดจนไปถึงระบบนิเวศน์วิทยาที่สูญเสียไป (อานวย, 2539) ซึ่งยัง มีอีกหลายวิธีที่สามารถใช้ในการป้องกันกาจัดแมลงศัตรูพืชได้ เช่น การใช้สารสกัดจากผลิตภัณฑ์ธรรมชาติ เนื่องจากเป็นสารเคมีธรรมชาติที่มีพิษเฉพาะต่อแมลง แต่มีพิษน้อยหรือไม่มีพิษเลยต่อคน และสารพิษนี้จะ สลายตัวเองตามกระบวนการชีวภาพกลายเป็น สารไม่มีพิษ จึงไม่มีพิษตกค้างหรือพิษสะสมเหมือนกับสารเคมี สังเคราะห์ (ไมตรี, 2551) และการนาสารสกัดจากผลิตภัณฑ์ธรรมชาติมาใช้ในการควบคุมไรแมงมุมสองจุดก็ สามารถทาได้ เช่น การทดสอบประสิทธิภาพของสารเมทาโบไลท์จากเชื้อราก่อโรคในแมลงในการควบคุมไร แมงมุมสองจุด พบว่าสามารถฆ่าและไล่ไรแมงมุมสองจุดได้ (ภัทรา, 2550) การทดสอบประสิทธิภาพของสาร สกัดจากพืช 56 ชนิด ในการกาจัดไรสองจุดของเบญจมาศ พบว่าสามารถฆ่าไรสองจุดได้ (อรุณ และ อภิชาติ , 2549) และการทดสอบประสิทธิภาพของสารสกัดหยาบผกากรองเพื่อควบคุมหนอนกระทู้ผัก ไรขาว และไร สองจุด พบว่ามีฤทธิ์ในการเป็นสารไล่ไรสองจุดได้ (วัชรินทร์, 2553) ยาสู บ หรือ ชื่อ ทางวิท ยาศาสตร์คือ Nicotiana tabacum Linnaeus จัด อยู่ในวงศ์ Solanaceae (พีรศักดิ์ และคณะ, 2544) เป็นพืชเศรษฐกิจที่สาคัญของโลกและรวมไปถึงประเทศไทย มีถิ่นกาเนิดในเขตร้อน โดยทั่วไปยาสูบมีลักษณะการเจริญเติบโตแบบพืชล้มลุก (Annual) แต่โดยธรรมชาติเฉพาะอย่างยิ่งในสภาพ ภูมิอากาศเหมาะสมไม่หนาวหรือร้อนแห้งแล้งเกินไป ยาสูบจะเจริญเติบโตเป็นพุ่มใหญ่ มีลักษณะเป็นพื ชหลาย ปี (Perennial) ยาสูบมีรากตื้นและมีระบบรากแบบรากฝอย รูปร่างและขนาดของใบยาสูบอาจมีขนาดแตกต่าง กันออกไป แต่ในพันธุ์หนึ่งๆ ลัก ษณะขนาด และการกระจายอยู่ของใบตามลาดับ จะเหมื อนกัน (ธรรมนูญ , 2526) นอกจากนี้ในใบของยาสูบมีสารประกอบไนโตรเจนหรือที่เรียกว่า “อัลคาลอยด์” ซึ่งมีสารนิโคตินเป็น ส่วนใหญ่ และสารนิโคตินเป็นสารที่สลายตัวได้ง่าย จึงไม่มีสารพิษตกค้างในผลผลิต ดิน และสภาพแวดล้อม (อุดมศัก ดิ์ , 2554) จึงท าให้ ยาสูบ มี คุณ สมบัติแตกต่างไปจากพื ชอื่น ๆ เพราะยาสูบ มี ก ารสร้างและสะสม สารประกอบนิโคติน โดยสารประกอบนิโคตินนี้ถูกสร้ างขึ้นที่รากแล้วถูกส่งไปยังทุกส่วนของลาต้นยกเว้นที่ เมล็ด จะพบได้ม ากที่ สุดบริเวณใบ (นพพร, 2525) ซึ่งในอดีตสารชนิดแรกที่ เป็ นสารฆ่าแมลงจากพืช คือ นิโคติน (Nicotine) ที่สกัดได้จากใบยาสูบ และในประเทศอินโดนีเซียเองก็เคยมีการสกัดสารนิโคตินจากใบ ยาสูบ เพื่อนาไปใช้ประโยชน์เป็นสารป้องกันและกาจัดแมลง (พีรศักดิ์ และคณะ, 2544) การทดลองนี้ จึ ง มุ่ ง ศึ ก ษาประสิ ท ธิ ภ าพของสารสกั ด จากยาสู บ ในการก าจั ด ไรแมงมุ ม สองจุ ด (Tetranychus urticae Koch) เพื่อเป็นแนวทางในการนาสารสกัดจากยาสูบมาใช้กาจัดไรแมงมุมสองจุด ลด ปริมาณการใช้สารฆ่าไรที่เป็นสารเคมีสังเคราะห์ ซึ่งจะช่วยให้คุณภาพชีวิตของผู้ผลิตและผู้บริโภคดีขึ้น และยัง เป็นวิธีการที่เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อมอีกด้วย

520

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEB-09

อุปกรณ์และวิธีการ การสกัดสารสกัดหยาบยาสูบ ยาสูบที่นามาใช้ทดสอบเป็นไส้บุหรี่ 3 ชนิด ได้แก่ บุหรี่ยี่ห้อ GUDANG GARAM ชนิดร้อน (กล่องแดง) บุหรี่ยี่ห้อ GUDANG GARAM ชนิดเย็น (กล่องเขียว) และบุหรี่ยี่ห้อ MINNA ชนิดร้อน (กล่องดา) ส่วนตัวท า ละลายที่ใช้สกัดสารจะมี 3 ตัวทาละลาย เรียงลาดับเริ่มจากตัวทาละลายที่มีขั้วต่าไปยังตัวทาละลายที่มีขั้วสูง ได้แก่ ตัวทาละลายเฮกเซน ตัวทาละลายเมทิลีนคลอไรด์ และตัวทาละลายเมทานอล ตามลาดับ นาไส้บุหรี่แต่ ละชนิดมาชั่งน้าหนัก กล่องแดงและกล่องเขียวปริมาณ 200 กรัม และกล่องดาปริมาณ 500 กรัม และสกัด ด้วยตัวทาละลายเฮกเซน โดยใส่ไส้บุห รี่แต่ละชนิดในโหลแก้วขนาดใหญ่และเติมด้วยตัวทาละลายเฮกเซน ปริมาตร 1.5 ลิตร และ 2.5 ลิตร ตามลาดับ ปิดฝาให้สนิท เก็บไว้ที่อุณหภูมิห้องเป็นเวลา 4 วัน จากนั้นกรอง สารสกัดที่ได้โดยใช้กระดาษกรอง Whatman เบอร์ 1 เติมตัวทาละลายชนิดเดิมลงบนกากที่เหลือภายในโหล แก้วอีก 1 ครั้ง เก็บไว้ที่อุณหภูมิห้องเป็นเวลา 4 วัน แล้วจึงกรองสารสกัดที่ได้อีกครั้ง เปิดฝาโหลแก้วทิ้งไว้ 1 คืน เพื่อให้ตัวทาละลายระเหยออกไปจากไส้บุหรี่จนหมด แล้วนาตัวทาละลายชนิดต่อไปเติมลงบนกากไส้บุหรี่ ตัวเดิม ทาซ้าเหมือนเดิมจนครบทั้ง 3 ตัวทาละลาย นาของเหลวที่ได้ ไประเหยเอาตัวทาละลายออกด้วยเครื่อง ระเหยสุญญากาศ (Vacuum rotary evaporator) จะได้สารสกัดหยาบเฮกเซน (Crude hexane extract) สารสกั ด หยาบเมทิ ลี น คลอไรด์ (Crude methylene chloride extract) และสารสกั ด หยาบเมทานอล (Crude methanol extract) จากไส้บุหรี่ทั้ง 3 ชนิด นาสารสกั ดหยาบที่ ได้ไปชั่งน้าหนักสาร เก็บ สารสกั ด หยาบไว้ในขวดสีชา ปิดฝาให้สนิท และพันด้วย Parafilms นาไปแช่ไว้ในตู้เย็นอุณหภูมิ 10-12 องศาเซลเซียส เพื่อใช้ทดสอบต่อไป การเลี้ยงไรแมงมุมสองจุดเพื่อใช้ในการทดสอบ เก็บใบหม่อนที่อยู่ในธรรมชาติโดยเลือกเอาใบแก่ และไม่เ ป็นโรค นาใบหม่อนมาล้างผ่านน้าเปล่าเพื่อ ทาความสะอาดใบ ใช้กระดาษชาระซับให้แห้ง ตัดเส้นใบใกล้โคนใบตรงด้านข้างทั้งสองข้าง เพื่อไม่ให้ใบมีความ ตึงจนเกิดเป็นช่องว่างเมื่อวางลงบนฟองน้า นาฟองน้าวางลงไปในถาดเลี้ยงไร เติมน้าพอประมาณอย่าให้ท่วม ฟองน้า เพื่อให้ไรไม่สามารถเดินออกนอกใบได้ นากระดาษซับมาวางลงบนฟองน้า แล้ววางใบหม่อนที่เตรียมไว้ ลงบนกระดาษซับ โดยหงายหลังใบขึ้นเพื่อเลียนแบบธรรมชาติของไรที่อาศัยอยู่ใต้ใบ นาสาลีก้อนขนาดเล็กมา ชุ บ น้ าแล้ ว น าไปวางบริ เ วณโคนก้ า นใบ เพื่ อ ป้ อ งกั น ไม่ ให้ ใบเหี่ ย วแห้ ง น าใบไปส่ อ งใต้ ก ล้ อ ง Stereo Microscope เพื่อตรวจสอบว่าไม่มีแมลงชนิดอื่นหลงเหลืออยู่บนใบ นาถาดเลี้ยงไรที่มีไรแมงมุมสองจุดมาส่อง ใต้กล้อง Stereo Microscope เขี่ยไรไปยังถาดเลี้ยงไรที่เตรียมไว้ โดยใช้พู่กัน การเขี่ยไรจะเลือกเอาเฉพาะตัว เต็ม วัย เพศเมี ย ทิ้ ง ไว้เป็ น เวลา 24 ชั่วโมง เพื่ อ ให้ ไรวางไข่ จากนั้ น จึง น าตั วเต็ ม วัย ออก แล้ วปล่ อยให้ ไร เจริญเติบโตจนกระทั่งเป็นตัวเต็มวัยเพื่อนามาใช้ในการทดสอบต่อไป โดยไรแมงมุมสองจุดที่นามาทดสอบมี อายุประมาณ 10±1 วัน หลังจากเอาตัวเต็มวัยออก

12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

521


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEB-09

การทดสอบฤทธิ์สัมผัสตายของสารสกัดหยาบยาสูบต่อไรแมงมุมสองจุด การทดสอบฤทธิ์สัมผัสตายของสารสกัดหยาบยาสูบชนิดต่างๆ ต่อไข่ไรแมงมุมสองจุด เตรียมสารสกัดหยาบยาสูบชนิดต่างๆ โดยนาเอาสารสกั ดหยาบยาสูบ ที่ได้จากการสกัดด้วยตัวท า ละลายทั้ง 3 ชนิด ได้แก่ เฮกเซน เมทิ ลีนคลอไรด์ และเมทานอล มาเจือจางด้วยเอทานอล ให้ได้ความเข้มข้น 5% และนาสารสกัดหยาบยาสูบชนิดต่างๆ ที่ได้จากตัวทาละลายเฮกเซน มาเจือจางด้วยเอทานอลให้ได้ความ เข้มข้น 0.25, 0.5, 1 และ 3% ตามลาดับ จากนั้นผสมสารให้เข้ากันโดยใช้เครื่องผสมสารละลาย (Vortex mixture) แล้วใช้ไมโครปิเปต (Micropipette) ดูดสารสกัดที่เจือจางแล้วปริมาตร 500 ไมโครลิตร ใส่หลอดไม โครเซ็นตริฟิวก์ (Microcentrifuge tube) (กรรมวิธีละ 3 ซ้า) ปิดฝาให้สนิท เพื่อใช้ในการทดลองต่อไป เตรียมไข่ไรแมงมุ มสองจุดเพื่ อ ใช้ในการทดสอบ โดยนาสาลีแผ่นวางลงไปในจานเพาะเชื้อ (Glass Petri-dish) ขนาดเส้นผ่านศูนย์กลาง 9 เซนติเมตร เติมน้าลงไปในจานเพาะเชื้อ เพื่อให้สาลีชุ่มน้า จากนั้นจึง ดูดน้าออกจากจานเพาะเชื้อ นาใบหม่อนที่ล้างและซับแห้งแล้ว ตัดเป็นวงกลมโดยใช้ที่เจาะใบ (Cork borer) ขนาดเส้นผ่านศูนย์กลาง 2 เซนติเมตร เลือกตัดบริเวณที่มีเส้นใบไม่หนาและมีจานวนเส้นใบน้อย เพื่อป้องกัน น้าซึมเข้าไปในบริเวณใบ ใช้ปากคีบ (Forceps) คีบใบที่ตัดแล้วไปวางลงบนสาลีแผ่นโดยหงายด้านหลังใบขึ้น จานวน 3 ใบต่อ 1 จานเพาะเชื้อ จากนั้ นนาไรแมงมุ ม สองจุดที่ ได้ท าการเตรียมไว้ม าเขี่ยใต้ก ล้อง Stereo Microscope โดยเลือกเฉพาะตัวเต็มวัยเพศเมีย ลงไปบนใบจานวน 10 ตัวต่อ 1 ใบ (ทาการทดลอง 3 ซ้า ต่อ 1 กรรมวิธี (Treatment)) ทิ้งไว้เป็นเวลา 24 ชั่วโมง แล้วนาตัวเต็มวัยออก จะได้ไข่ไรแมงมุมสองจุด นาไปพ่น ด้วยสารสกัดยาสูบที่เตรียมไว้ โดยให้มีระยะห่างระหว่างหัวฉีดสเปรย์พ่นสารกับจานเพาะเชื้อ ประมาณ 15 เซนติเมตร ทิ้งไว้เป็นเวลา 7 วัน จึงบันทึกผลการทดลองโดยนับจานวนไข่ไรที่ไม่ฟัก นาข้อมูลที่ได้มาคานวณหา เปอร์เซ็นต์การไม่ฟักของไข่ การทดสอบฤทธิ์สัมผัสตายของสารสกัดหยาบยาสูบชนิดต่างๆ ต่อตัวเต็มวัยไรแมงมุมสองจุด เตรียมสารสกัดหยาบยาสูบชนิดต่างๆ โดยนาเอาสารสกั ดหยาบยาสูบ ที่ได้จากการสกัดด้วยตัวท า ละลายทั้ง 3 ชนิด ได้แก่ เฮกเซน เมทิลีนคลอไรด์ และเมทานอล มาเจือจางด้วยเอทานอล ให้ได้ความเข้มข้น 5% และนาสารสกัดหยาบยาสูบชนิดต่างๆ ที่ได้จากตัวทาละลายเฮกเซน มาเจือจางด้วยเอทานอลให้ได้ความ เข้มข้น 0.25, 0.5, 1 และ 3% ตามลาดับ แล้วใช้ไมโครปิเปต ดูดสารสกัดยาสูบที่เจือจางแล้วปริม าตร 500 ไมโครลิตร ใส่ในหลอดไมโครเซ็นตริฟิวก์ (ความเข้มข้นละ 3 ซ้า) ปิดฝาให้สนิท เพื่อใช้ในการทดลองต่อไป เตรียมตัวเต็มวัยไรแมงมุมสองจุด โดยนาสาลีแผ่นวางลงไปในจานเพาะเชื้อ ขนาดเส้นผ่านศูนย์กลาง 9 เซนติเมตร เติมน้าลงไปเพื่อให้สาลีมีความชุ่มน้า จากนั้นจึงดูดน้าออกจากจานเพาะเชื้อ นาใบหม่อนที่เตรียมไว้ มาตัดด้วยที่เจาะใบ (Cork borer) ขนาดเส้นผ่านศูนย์กลาง 2 เซนติเมตร ใช้ปากคีบคีบใบที่ตัดแล้ววางบนสาลี โดยให้หงายหลังใบขึ้น จานวน 3 ใบต่อ 1 จานเพาะเชื้อ จากนั้นนาไรแมงมุมสองจุดที่เตรียมไว้มาเขี่ยใส่ลงบน ใบโดยใช้กล้อง Stereo Microscope จะเลือกเอาเฉพาะตัวเต็มวัยเพศเมีย จานวน 20 ตัวต่อ 1 ใบ (ทาการ 522

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEB-09

ทดลอง 3 ซ้าต่อ 1 กรรมวิธี (Treatment)) นาไปพ่นด้วยสารสกัดยาสูบที่เตรียมไว้ บันทึกผลการทดลองที่ 24, 48 และ 72 ชั่วโมงหลังการทดลอง โดยนับจานวนไรที่ตาย การวิเคราะห์ข้อมูลทางสถิติ วางแผนการทดลองแบบ Completely Randomized Design (CRD) นาข้อมู ลการทดลองที่ได้ม า วิเคราะห์ความแปรปรวนทางสถิติ (ANOVA) และเปรียบเทียบความแตกต่างกันทางสถิติด้วยวิธี Duncan’s Multiple Range Test โดยใช้โปรแกรม R และหากพบการตายของไรในชุดควบคุม ปรับค่าการตายของไรใน แต่ละกรรมวิธีด้วย Abbott’s formula (Abbott, 1925) ผลการทดลองและวิจารณ์ การทดสอบฤทธิ์สัมผัสตายของสารสกัดยาสูบชนิดต่างๆ ต่อไข่ไรแมงมุมสองจุด การศึกษาฤทธิ์สัมผัสตายของสารสกัดหยาบเฮกเซน เมทิลีนคลอไรด์ และเมทานอล ของยาสูบทั้ง 3 ชนิด ที่ความเข้มข้น 5% ต่อตัวเต็มวัยไรแมงมุมสองจุด (ตารางที่ 1) พบว่า สารสกัดหยาบเฮกเซนของยาสูบ GUDANG GARAM ชนิดร้อน (กล่องแดง) สารสกัดยาสูบ GUDANG GARAM ชนิดเย็น (กล่องเขียว) และสาร สกัดยาสูบ MINNA ชนิดร้อน (กล่องดา) ทาให้ไข่ไรไม่ฟักเฉลี่ย 76.2, 91.6 และ 70.2% ตามลาดับ ซึ่งผลที่ได้ แตกต่างจากผลของไข่ไรที่ไม่ฟักหลังจากสัมผัสสารสกัดหยาบเมทิลีนคลอไรด์ (6.6, 9.3 และ 4.4% ตามลาดับ) และเมทานอล (13, 21.4 และ 4.6% ตามล าดับ ) อย่างมี นั ย ส าคัญ ทางสถิ ติที่ ร ะดั บ ความเชื่ อมั่ น 95% (P<0.05) จากผลการทดลองที่ได้แสดงให้เห็นว่า สารสกัดหยาบเฮกเซนของยาสูบทั้ง 3 ชนิด มีฤทธิ์สัมผัสตาย ต่อไข่ไรสูงที่สุดเมื่อเทียบกับสารสกัดหยาบเมทิลีนคลอไรด์และเมทานอลของยาสูบทั้ง 3 ชนิด ดังนั้นสารสกัด หยาบเฮกเซนของยาสูบทั้ง 3 ชนิด จึงถูกนามาเจือจางให้มีความเข้มข้นต่าลงเพื่อศึกษาฤทธิ์สัมผัสตายต่อไข่ไร แมงมุมสองจุดต่อไป การศึกษาฤทธิ์สัมผัสตายของสารสกัดหยาบเฮกเซนของยาสูบทั้ง 3 ชนิด ที่ความเข้มข้น 0.25, 0.5, 1 และ 3% ต่อไข่ไรแมงมุมสองจุด (ตารางที่ 2) พบว่า สารสกัดยาสูบ GUDANG GARAM ชนิดร้อน (กล่องแดง) ความเข้มข้น 3% ทาให้ไข่ไรไม่ฟักสูงสุด 51.7% ตามมาด้วยสารสกัดยาสูบ MINNA ชนิดร้อน (กล่องดา) ความ เข้ม ข้น 3% ท าให้ ไข่ไรไม่ ฟั ก 30.4% และสารสกั ดยาสูบ GUDANG GARAM ชนิดเย็น (กล่องเขียว) ความ เข้มข้น 3% ทาให้ไข่ไรไม่ฟัก 18.7% ซึ่งเปอร์เซ็นต์ของไข่ไรที่ไม่ฟักแตกต่างจากเปอร์เซ็นต์ของไข่ไรที่ไม่ฟักที่ ความเข้มข้น 0.25, 0.5 และ 1% อย่างมีนัยสาคัญทางสถิติที่ร ะดับความเชื่อมั่น 95% (P<0.05) ผลแสดงให้ เห็นว่า ความเข้มข้นทั้ง 4 ความเข้มข้นของสารสกัดหยาบเฮกเซนของยาสูบที่นามาทดสอบมีผลต่อ ฤทธิ์สัมผัส ตายต่อไข่ไรแมงมุมสองจุด เมื่อความเข้มข้นของสารสกัดสูงขึ้นฤทธิ์สัมผัสตายต่อไข่ไรจะสูงขึ้นตาม แต่ยกเว้น ความเข้มข้น 1% ของสารสกัดยาสูบ GUDANG GARAM ชนิดเย็น (กล่องเขียว) และสารสกัดยาสูบ MINNA ชนิดร้อน (กล่องดา) ที่ฤทธิ์สัมผัสตายต่อไข่ไรต่าลงเมื่อความเข้มข้นของสารสกัดสูงขึ้น ทั้งนี้อาจมีสาเหตุมาจาก ความเข้มข้นของสารสกัดที่ใช้ทดสอบต่าและอยู่ในระดับใกล้เคียงกัน ทาให้ผลการทดลองที่ได้ไม่แตกต่างกัน 12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

523


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEB-09

อย่างชัดเจน และเมื่อนาผลเปอร์เซ็นต์ของไข่ไรที่ไม่ฟักหลังจากได้รับสารสกัดยาสูบทั้ง 3 ชนิด ที่ความเข้มข้น 0.25, 0.5 และ 1% มาเปรียบเทียบกับเปอร์เซ็นต์ของไข่ไรที่ไม่ฟักในชุดควบคุมที่พ่นไข่ไรด้วยเอทานอล พบว่า เปอร์เซ็นต์ของไข่ไรที่ไม่ฟั กไม่มีความแตกต่างกั นทางสถิติ แสดงให้เห็นว่าความเข้มข้น 0.25, 0.5 และ 1% ของสารสกัดเฮกเซนของยาสูบทั้ง 3 ชนิด ไม่มีประสิทธิภาพในการเป็นสารสัมผัสตายต่อไข่ไรแมงมุมสองจุด การทดสอบฤทธิ์สัมผัสตายของสารสกัดยาสูบชนิดต่างๆ ต่อตัวเต็มวัยไรแมงมุมสองจุด การทดสอบฤทธิ์สัมผัสตายของสารสกัดหยาบเฮกเซน เมทิลีนคลอไรด์ และเมทานอล ของยาสูบทั้ง 3 ชนิด ที่ความเข้มข้น 5% ต่อตัวเต็มวัยไรแมงมุมสองจุด (ภาพที่ 1-3) พบว่า สารสกัดหยาบเฮกเซนและเมทิลีน คลอไรด์ของยาสูบ GUDANG GARAM ชนิดร้อน (กล่องแดง) (ภาพที่ 1) และสารสกัดยาสูบ MINNA ชนิดร้อน (กล่องดา) (ภาพที่ 3) ทาให้ไรตายสะสม 89.7 และ 81.8% ตามลาดับ และ 76.1 และ 66.9% ตามลาดับ ที่ เวลา 3 วัน หลังการทดลอง ถึงแม้ว่า สารสกัดหยาบเฮกเซนจะส่งผลให้ไรตายสะสมมากกว่าสารสกัดหยาบ เมทิลีนคลอไรด์ แต่อย่างไรก็ตามผลการทดลองที่ได้ ไม่แตกต่างกันทางสถิติ ในขณะที่สารสกัดหยาบเฮกเซน และเมทลิ นคลอไรด์ของ GUDANG GARAM ชนิด เย็น (กล่ องเขียว) ท าให้ ไรตายสะสมเท่ ากั บ 97.2 และ 61.2% ตามลาดับ ที่เวลา 3 วัน หลังการทดลอง (ภาพที่ 2) ซึ่งผลที่ได้แตกต่างกันอย่างมีนัยสาคัญทางสถิติที่ ระดับความเชื่อมั่น 95% (P<0.05) ส่วนสารสกัดหยาบเมทานอลของยาสูบทั้ง 3 ชนิด ไม่มีฤทธิ์สัมผัสตายต่อ ตัวเต็มวัยไร เนื่องจากไม่พบการตายของไรหลังจากสัมผัสสารชนิดนี้ ดังนั้นสารสกัดหยาบเฮกเซนของยาสูบทั้ง 3 ชนิด จึงถูกนามาเจือจางความเข้มข้นลงและนามาทดสอบฤทธิ์สัมผัสตายต่อตัวเต็มวัยไรแมงมุมสองจุดต่อไป การทดสอบฤทธิ์สัมผัสตายของสารสกัดหยาบเฮกเซน ของยาสูบทั้ง 3 ชนิด ที่ความเข้มข้น 0.25, 0.5, 1 และ 3% ต่อตัวเต็มวัยไรแมงมุมสองจุด (ตารางที่ 3-5) พบว่า สารสกัดยาสูบ GUDANG GARAM ชนิดร้อน (กล่องแดง) (ตารางที่ 3) ความเข้ม ข้น 1 และ 3% ทาให้ไรตายเฉลี่ย 91.4 และ 100% ตามลาดับ ที่เวลา 1 วัน หลังการทดลอง ซึ่งผลที่ได้ไม่แตกต่างกันทางสถิติ ในขณะที่ สารสกัดยาสูบ GUDANG GARAM ชนิดเย็น (กล่องเขียว) (ตารางที่ 4) ความเข้มข้น 0.5, 1 และ 3% ทาให้ไรตายสะสมเฉลี่ย 80.2, 100 และ 88.1% ที่ เวลา 3 วัน หลังการทดลอง ซึ่งผลที่ได้ไม่แตกต่างกันทางสถิติ ส่วนสารสกัดยาสูบ MINNA ชนิดร้อน (กล่องดา) (ตารางที่ 5) ความเข้มข้น 3% ทาไรตายเฉลี่ย 100% ที่ เวลา 1 วัน หลังการทดลอง ซึ่งผลที่ได้แตกต่างจาก เปอร์เซ็นต์ไรตายหลังจากสัมผัสสารสกัดความเข้มข้นที่ต่ากว่า (0.25, 0.5 และ 1%) อย่างมีนัยสาคัญทางสถิติ ที่ระดับความเชื่อมั่น 95% (P<0.05) จากผลการทดลองที่ได้แสดงให้เห็นว่า ความเข้มข้นเดียวกันของสารสกัด หยาบเฮกเซนของยาสูบต่างชนิดกัน มีฤทธิ์สัม ผัสตายต่อตัวเต็มวัยไรแมงมุม สองจุดในระดับที่ต่างกัน ความ เข้ม ข้น 1% ของสารสกั ดยาสูบ GUDANG GARAM ชนิดร้อน (กล่องแดง) และ สารสกั ดยาสูบ GUDANG GARAM ชนิดเย็น (กล่องเขียว) มีประสิทธิภาพทาให้ไรตายได้สูงถึง 90% ในเวลาเพียง 1 วัน หลังการทดสอบ ในขณะที่ สารสกัดยาสูบ MINNA ชนิดร้อน (กล่องดา) ความเข้มข้น 1% ทาให้ไรตายเพียง 78.7% ในเวลา 1 วัน หลังการทดสอบ ถ้าต้องการให้ไรตายมากกว่า 90% ในเวลา 1 วัน หลังการทดสอบ อาจต้องใช้ความ เข้ม ข้น 3% มาทดสอบแทนความเข้ม ข้น 1% ทั้ งนี้ยัง พบว่าบางช่วงเวลาเปอร์ เซ็นต์ก ารตายของไรลดลง

524

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEB-09

เล็กน้อย เนื่องจากไรในชุดควบคุมตายเพิ่มขึ้นเล็กน้อย จึงทาให้เปอร์เซ็นต์การตายจากการปรับด้วย Abbott’s formula ลดลงในเวลาที่เพิ่มขึ้น จากการทดลองฤทธิ์สัม ผัสตายต่อไข่ไรแมงมุมสองจุด พบว่า ยาสูบทั้ ง 3 ชนิด ที่ ถูกสกัดด้วยตัวท า ละลายเฮกเซนมีประสิทธิภาพในการเป็นสารยับยั้งการฟักไข่ของไรแมงมุมสองจุดมากกว่ายาสูบที่ถูกสกัดด้วย ตัวทาละลายเมทิลีนคลอไรด์ และเมทานอลอย่างเห็นได้ชัด ความเข้มข้น 5% เหมาะสมที่จะถูกนาไปควบคุมไข่ ไรแมงมุม สองจุด เนื่อ งจากมีฤทธิ์ยับ ยั้งการฟักไข่ได้ม ากกว่า 70% โดยยาสูบ GUDANG GARAM ชนิดเย็น (กล่องเขียว) มีป ระสิทธิภาพดีที่ สุดเมื่อเทียบกับยาสูบ GUDANG GARAM ชนิดร้อน (กล่องแดง) และยาสูบ MINNA ชนิดร้อน (กล่องดา) การทดสอบฤทธิ์สัมผัสตายต่อตัวเต็มวัยไรแมงมุมสองจุด พบว่า ยาสูบที่สกัดด้วย ตัวทาละลายเฮกเซน ทาให้ไรตายสูงที่สุด ตามมาด้วยสารสกัดหยาบเมทิลีนคลอไรด์ ทั้งนี้อาจเป็นเพราะสารที่ อยู่ในยาสูบที่มีผลต่อตัวเต็มวัยไรแมงมุมสองจุดส่วนใหญ่ละลายได้ดีในตัวทาละลายที่ไม่มีขั้วหรือมีขั้วต่า จึงทา ให้สารสกัดหยาบเฮกเซนและสารสกัดหยาบเมทิลีนคลอไรด์ของยาสูบมีฤทธิ์สัมผัสตายต่อตัวเต็มวัยไรมากกว่า สารสกัดหยาบเมทานอล ทั้งนี้ความเข้มข้นที่เหมาะสมที่จะนาไปใช้กาจัดตัวเต็มวัยไรจะขึ้นอยู่กับชนิดของสาร สกัดหยาบเช่นกัน เพราะสารสกัดหยาบแต่ละชนิดออกฤทธิ์สัมผัสตายต่อตัวเต็มวัยไรแมงมุมสองจุดในระดับที่ แตกต่างกั น แต่จ ากผลที่ ได้จ ากการศึก ษาในครั้ง นี้แนะน าว่าสารสกั ดหยาบเฮกเซนของยาสูบ GUDANG GARAM ชนิดร้อน (กล่องแดง) และ GUDANG GARAM ชนิดเย็น (กล่องเขียว) ความเข้มข้น 1% และสารสกัด หยาบเฮกเซนของยาสูบ MINNA ชนิดร้อน (กล่องดา) ความเข้มข้น 3% เหมาะที่จะนาไปใช้กาจัดตัวเต็มวัยไร แมงมุมสองจุด แต่อย่างไรก็ตามผลจากการศึกษาในครั้งนี้เป็น เพียงผลภายใต้เงื่อนไขห้องปฏิบัติการ ได้ข้อมูล เพียงบางส่วน ยังต้องนาสารสกัดเหล่านี้ไปศึกษาต่อยอด เพื่อให้ได้ข้อมูลที่ ถูกต้องและเพียงพอต่อการนาไปใช้ กาจัดไรแมงมุมสองจุดหรือแมลงศัตรูพืชอื่นๆ ในสภาพโรงเรือนหรือแปลงปลูกต่อไป ซึ่งนอกจากสารสกัดยาสูบ จะมีฤทธิ์สัม ผัสตายต่อไข่และตัวเต็มวัยไรแมงมุมสองจุดในการศึกษาครั้งนี้แล้ว สารสกัดยาสูบยังมีฤทธิ์ทาง ชีวภาพต่อไรและแมลงศัตรูทางการเกษตรอีกด้วย เช่น การนาสารสกัดยาสูบความเข้มข้น 0.5% มาฉีดพ่นใน สภาพแปลง พบว่าไรแดง (Tetranychus sp.) มี เปอร์เซ็นต์ก ารตายที่ เวลา 3 วัน เท่ากั บ 83.28% (สุพัฒ น์ และคณะ, 2554) เศษใบและก้านใบยาสูบเบอร์เลย์และเวอร์ยิเนียที่ถูกสกัดด้วยน้าเป็นเวลา 24 ชั่วโมง ทาให้ เพลี้ยอ่อนผักกาดตาย 100% เมื่อนามาทดสอบกับหนอนใยผักวัย 2 สารสกัดเศษใบยาสูบเบอร์เลย์แช่ด้วยน้า เป็ น เวลา 24, 48 และ 72 ชั่ ว โมง ให้ ผ ลอั ต ราการตายแตกต่ า งทางสถิ ติ 90.00, 72.50 และ 55.00% ตามลาดับ ส่วนในสารสกัดก้านใบยาสูบเบอร์เลย์ ให้ผลอัตราการตายไม่แตกต่างทางสถิติ 25.00, 25.00 และ 40.00% ตามล าดับ นอกจากนี้ ภายใต้การทดสอบในสภาพโรงเรือนโดยการพ่นโดยตรงลงบนพืชที่ มีแมลง พบว่า สารสกัดเศษใบยาสูบเบอร์เลย์และเวอร์ยิเนียสามารถกาจัดเพลีย้ อ่อนผักกาด และเพลี้ยอ่อนฝ้ายได้อย่าง สมบูรณ์ ในเวลา 1 วัน และแมลงไม่กลับมาทาลายพืชในเวลา 3 วัน (ศุภกร และคณะ, 2560) สารละลายใบ ยาสูบ สามารถใช้ควบคุม เพลี้ยไฟพริก (Scirtothrips dosalis Hood) ได้ แม้ ใช้ ในความเข้ม ข้นต่าก็ยังคงมี ประสิทธิภาพในการควบคุม (วีระสิงห์, 2559) สารสกัดหยาบใบยาสูบที่สกัดด้วยตัวทาละลายเฮกเซน เมทิลีน คลอไรด์ และเมทานอล ทาให้ไรสีน้าตาลมีเปอร์เซ็นต์การตายที่เท่ากัน (นัทญาภรณ์, 2552) ซึ่งแตกต่างจากผล การศึกษาในครั้งนี้ ทั้งนี้อาจเป็นเพราะว่ายาสูบที่ใช้ในการทดลองนี้เป็นยาสูบที่ทาการแปรรูปเป็นไส้บุหรี่แล้ว 12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

525


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEB-09

แต่ในงานวิจัยของนัทญาภรณ์นั้นยาสูบที่ใช้เป็นใบยาสูบสดจึงอาจทาให้เกิดความไม่สอดคล้องได้ แต่สอดคล้อง กับ ผลการวิจัย ของกนกวรรณ (2548) ที่นาพืชสะเดาไทย (Azadirachta siamensis A. Juss) หนอนตาย หยาก (Stemona tuberosa Lour) และหางไหล (Derris elliptica Benth) มาสกัดด้วยตัวทาละลายเฮกเซน เมทิลีนคลอไรด์ และเมทานอล เพื่อศึกษาประสิทธิภาพต่อไรขาว พบว่า ประสิทธิภาพของสารสกัดจากสะเดาที่ สกัดด้วยตัวทาละลายเมทิลีนคลอไรด์ทาให้ไรขาวตายสูงสุด รองลงมาคือเฮกเซน และเมทานอล ตามลาดับ แต่ สารสกัดจากหนอนตายหยากที่สกัดด้วยตัวทาละลายเฮกเซนกลับทาให้ไรตายสูงสุด รองลงมาคือเมทานอ ล และเมทิลีนคลอไรด์ ตามลาดับ และสารสกัดหางไหลทาให้ไรตายที่เท่ากันในทุกตัวทาละลาย ซึ่งจะเห็นได้ว่า พืชเดียวกั นที่ ถูก สกัดด้วยตัวท าละลายอิ นทรีย์ต่างชนิดกันอาจส่ง ผลต่อประสิท ธิภาพในการกาจัดศัตรูพืช ต่างกัน เช่นเดียวกับในการศึกษาครั้งนี้ที่ยาสูบชนิดเดียวกันถูกสกัดด้วยตัวทาละลายต่างกัน ก็มีฤทธิ์สัมผัสตาย ต่อไข่และตัวเต็มวัยไรแมงมุมสองจุดต่างกัน สรุปผลการทดลอง สารสกัดยาสูบทั้ง 3 ชนิด ที่นามาสกัดด้วยตัวทาละลายเฮกเซนมีฤทธิ์สัมผัสตายต่อไข่ไรแมงมุมสองจุด สูงที่สุด และยังมีฤทธิ์สัมผัสตายต่อตัวเต็มวัยไรแมงมุมสองจุดสูงสุด เมื่อเปรียบเทียบสารสกัดยาสูบทัง้ 3 ชนิดที่ สกัดด้วยตัวทาละลายเฮกเซน พบว่า สารสกัดยาสูบ GUDANG GARAM ชนิดเย็น (กล่องเขียว) ความเข้มข้น 5% มีฤทธิ์สัมผัสตายต่อไข่ไรแมงมุมสองจุดได้ดีที่สุด ทาให้ไข่ไรแมงมุมสองจุดไม่ฟักในเปอร์เซ็นต์ที่สูงที่สุด ในขณะที่สารสกัดยาสูบทั้ง 3 ชนิดมีประสิทธิภาพดีใกล้เคียงกันในการออกฤทธิ์สัมผัสตายต่อตัวเต็มวัยไรแมง มุมสองจุด คาขอบคุณ งานวิจัยนี้ได้รับทุนอุดหนุนการทากิจกรรมส่งเสริมและสนับสนุนการวิจัย แผนพัฒนาศักยภาพบัณฑิต วิจัยรุ่นใหม่ จากสานักงานคณะกรรมการการวิจัยแห่งชาติ ประจ าปี 2561 และขอขอบคุณ โรงงานยาสูบ กระทรวงการคลัง สาหรับความอนุเคราะห์ยาสูบเพื่อนามาใช้สกัดในการศึกษานี้ ตารางที่ 1 ฤทธิ์สัม ผัส ตายต่อ ไข่ไรแมงมุ ม สองจุด (Tetranychus urticae Koch) ที่ เวลา 7 วัน หลัง การ ทดสอบ หลังจากสัมผัสสารสกัดหยาบต่างๆ ของยาสูบ ทั้ง 3 ชนิด สารสกัดหยาบ เฮกเซน เมทิลีนคลอไรด์ เมทานอล ชุดควบคุม (เอทานอล)

ความเข้มข้น (%) 5 5 5

เปอร์เซ็นต์ของไข่ที่ไม่ฟัก1/ กล่องแดง กล่องเขียว 76.2±6.2a 91.6±2.6a 6.6±2.4b 9.3±2.6c 13.0±2.6b 21.4±3.2b 2.4±0.7b 6.1±1.0c

1/

กล่องดา 70.2±7.5a 4.4±1.1b 4.6±0.6b 2.2±0.3b

ค่าเฉลี่ย ± ความคลาดเคลื่อนมาตรฐาน ที่ถูกกากับด้วยตัวอักษรเดียวกันในแนวตั้งแสดงว่าไม่มีความแตกต่างกันทางสถิติที่ระดับความเชื่อมั่น 95% เมื่อเปรียบเทียบด้วย Duncan’s Multiple Range Test

526

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEB-09

ตารางที่ 2 ฤทธิ์สัม ผัส ตายต่อ ไข่ไรแมงมุ ม สองจุด (Tetranychus urticae Koch) ที่ เวลา 7 วัน หลัง การ ทดสอบ หลังจากสัมผัสสารสกัดหยาบเฮกเซนของยาสูบทั้ง 3 ชนิด สารสกัดยาสูบ GUDANG GARAM ชนิดร้อน (กล่องแดง)

ความเข้มข้น (%)

เปอร์เซ็นต์ของไข่ที่ไม่ฟัก1/

0.25

2.7±1.0b

0.5

2.8±0.8b

1

7.2±2.1b

3

51.7±10.5a

ชุดควบคุม (เอทานอล) GUDANG GARAM ชนิดเย็น (กล่องเขียว)

1.9±0.4b 0.25

1.7±0.9b

0.5

4.4±1.3b

1

2.9±0.9b

3

18.7±9.1a

ชุดควบคุม (เอทานอล) MINNA ชนิดร้อน (กล่องดา)

ชุดควบคุม (เอทานอล)

3.0±1.4b 0.25

4.8±0.6b

0.5

10.6±2.5b

1

3.1±0.8b

3

30.4±9.6a 4.9±2.2b

1/

ค่าเฉลี่ย ± ความคลาดเคลื่อนมาตรฐาน ที่ถูกกากับด้วยตัวอักษรเดียวกันในแนวตั้งแสดงว่าไม่มีความแตกต่างกันทางสถิติที่ระดับความเชื่อมั่น 95% เมื่อเปรียบเทียบด้วย Duncan’s Multiple Range Test

12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

527


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ” 120

ไรตัวเต็มวัยตาย (%)

100

95.2 a

94.8 a

89.7 a

75.6 b

80 60

81.8 a

เฮกเซน

46.3 b

40

เมทิลีนคลอไรด์

20

เมทานอล

0 1

2 วันหลังจากได้รับสาร

3

ภาพที่ 1 ฤทธิ์สัมผัสตายต่อตัวเต็มวัยไรแมงมุมสองจุด (Tetranychus urticae Koch) หลังจากสัมผัสสารสกัดหยาบ ต่างๆ ของยาสูบ GUDANG GARAM ชนิดร้อน (กล่องแดง) ความเข้มข้น 5% ค่าเฉลี่ย ± ความคลาดเคลื่อนมาตรฐาน (Error bar) ที่ถูกกากับด้วยตัวอักษรเดียวกันแสดงว่าไม่มีความ แตกต่างกันทางสถิติที่ระดับความเชื่อมั่น 95% เมื่อเปรียบเทียบด้วย Duncan’s Multiple Range Test

ไรตัวเต็มวัยตาย (%)

100 80 60

97.2 a

96.1 a

94.5 a

53.7 b

60.6 b

61.2 b

เฮกเซน

40

เมทิลีนคลอไรด์ เมทานอล

20

0 1

2 วันหลังจากได้รับสาร

3

ภาพที่ 2 ฤทธิ์สัมผัสตายต่อตัวเต็มวัยไรแมงมุมสองจุด (Tetranychus urticae Koch) หลังจากสัมผัสสารสกัดหยาบ ต่างๆ ของยาสูบ GUDANG GARAM ชนิดเย็น (กล่องเขียว) ความเข้มข้น 5% ค่าเฉลี่ย ± ความคลาดเคลื่อนมาตรฐาน (Error bar) ที่ถูกกากับด้วยตัวอักษรเดียวกันแสดงว่าไม่มีความ แตกต่างกันทางสถิติที่ระดับความเชื่อมั่น 95% เมื่อเปรียบเทียบด้วย Duncan’s Multiple Range Test

528

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

PEB-09


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEB-09

100

ไรตัวเต็มตาย (%)

80

70.1 a

65.2 a

76.1 a 66.9 a

75.0 a 65.8 a

60

เฮกเซน

40

เมทิลีนคลอไรด์

20

4.4 b

3.9 b

เมทานอล

0 1

2 วันหลังจากได้รับสาร

3

ภาพที่ 3 ฤทธิ์สัมผัสตายต่อตัวเต็มวัยไรแมงมุมสองจุด (Tetranychus urticae Koch) หลังจากสัมผัสสารสกัดหยาบ ต่างๆ ของยาสูบ MINNA ชนิดร้อน (กล่องดา) ความเข้มข้น 5% ค่าเฉลี่ย ± ความคลาดเคลื่อนมาตรฐาน (Error bar) ที่ถูกกากับด้วยตัวอักษรเดียวกันแสดงว่าไม่มีความ แตกต่างกันทางสถิติที่ระดับความเชื่อมั่น 95% เมื่อเปรียบเทียบด้วย Duncan’s Multiple Range Test

ตารางที่ 3 ฤทธิ์สัมผัสตายต่อตัวเต็มวัยไรแมงมุมสองจุด (Tetranychus urticae Koch) ในระยะเวลาต่างๆ หลังจากสัมผัสสารสกัดหยาบเฮกเซนของยาสูบ GUDANG GARAM ชนิดร้อน (กล่องแดง) สารสกัดหยาบ

เฮกเซน

เปอร์เซ็นต์การตายสะสม 1/

ความเข้มข้น (%) วันที่ 1

วันที่ 2

วันที่ 3

0.25

78.7±3.2bc

77.6±3.0bc

77.4±3.0bc

0.5

73.2±4.5c

72.4±4.7cd

73.3±4.3c

1

91.4±6.0ab

90.7±6.0ab

90.1±6.0ab

3

100.0±0.0a

100.0±0.0a

100.0±0.0a

1/

ค่าเฉลี่ย ± ความคลาดเคลื่อนมาตรฐาน ที่ถูกกากับด้วยตัวอักษรเดียวกันในแนวตั้งแสดงว่าไม่มีความแตกต่างกันทางสถิติที่ระดับความเชื่อมั่น 95% เมื่อเปรียบเทียบด้วย Duncan’s Multiple Range Test

12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

529


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEB-09

ตารางที่ 4 ฤทธิ์สัมผัสตายต่อตัวเต็มวัยไรแมงมุมสองจุด (Tetranychus urticae Koch) ในระยะเวลาต่างๆ หลังจากสัมผัสสารสกัดหยาบเฮกเซนของยาสูบ GUDANG GARAM ชนิดเย็น (กล่องเขียว) สารสกัดหยาบ

เฮกเซน

เปอร์เซ็นต์การตายสะสม1/

ความเข้มข้น (%) วันที่ 1

วันที่ 2

วันที่ 3

0.25

34.1±6.0b

38.2±8.5b

36.6±8.3b

0.5

78.7±8.9a

79.6±8.4a

80.2±8.0a

1

93.9±1.8a

97.4±1.2a

100.0±0.0a

3

89.0±8.8a

88.9±8.8a

88.1±8.8a

1/

ค่าเฉลี่ย ± ความคลาดเคลื่อนมาตรฐาน ที่ถูกกากับด้วยตัวอักษรเดียวกันในแนวตั้งแสดงว่าไม่มีความแตกต่างกันทางสถิติที่ระดับความเชื่อมั่น 95% เมื่อเปรียบเทียบด้วย Duncan’s Multiple Range Test

ตารางที่ 5 ฤทธิ์สัมผัสตายต่อตัวเต็มวัยไรแมงมุมสองจุด (Tetranychus urticae Koch) ในระยะเวลาต่างๆ หลังจากสัมผัสสารสกัดหยาบเฮกเซนของยาสูบ MINNA (กล่องดา) สารสกัดหยาบ

เฮกเซน

เปอร์เซ็นต์การตายสะสม1/

ความเข้มข้น (%) วันที่ 1

วันที่ 2

วันที่ 3

0.25

36.5±7.3c

36.1±7.2c

33.8±7.4c

0.5

72.6±3.8b

74.3±3.9bc

73.9±3.9b

1

78.7±5.4b

82.2±5.7b

81.8±5.6b

3

100.0±0.0a

100.0±0.0a

100.0±0.0a

1/

ค่าเฉลี่ย ± ความคลาดเคลื่อนมาตรฐาน ที่ถูกกากับด้วยตัวอักษรเดียวกันในแนวตั้งแสดงว่าไม่มีความแตกต่างกันทางสถิติที่ระดับความเชื่อมั่น 95% เมื่อเปรียบเทียบด้วย Duncan’s Multiple Range Test

530

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEB-09

เอกสารอ้างอิง กนกวรรณ วรวงศ์. 2548. คุณสมบัติของสารสกัดจากพืชบางชนิดในการฆ่าไรขาว (Polyphagotarsonemus latus Banks). วิทยานิพนธ์ปริญญาโท, มหาวิทยาลัยขอนแก่น. ธรรมนูญ ฤทธิมณี. 2526. ยาสูบ. กรุงสยามการพิมพ์, กรุงเทพฯ. 202 หน้า. นพพร สายั ม พล. 2525. พฤกษศาสตร์ พื ช เศรษฐกิ จ . ศู น ย์ ส่ ง เสริ ม และฝึ ก อบรมการเกษตรแห่ ง ชาติ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ วิทยาเขตกาแพงแสน, นครปฐม. 155 หน้า. นัทญาภรณ์ ยอดสิงห์. 2552. การผลิตสารสกัดหยาบจากสมุนไพรเพื่อฆ่าแมลงศัตรูพืช. วิทยานิพนธ์ปริญญาโท , มหาวิทยาลัยราชภัฏอุบลราชธานี. พีรศักดิ์ วรสุนทโรสถ, สุนทร ดุริยะประพันธ์ , ทักษิณ อาชวาคม, สายันต์ ตันพานิช, ชลธิชา นิวาสประกฤติ และ ปรียานันท์ ศรสูงเนิน . 2544. ทรัพยากรพืชในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ 16 พืชที่ให้สาร กระตุ้น. พิมพ์ครั้งที่ 2. โรงพิมพ์ชวนพิมพ์, กรุงเทพ. 236 หน้า. ภัทรา อุปดิษฐ์. 2550. ประสิทธิภาพของสารเมทาโบไลท์จากเชื้อราก่อโรคในแมลงในการควบคุมไรแมงมุมสอง จุด Tetranychus urticae Koch (Acari: Tetranychidae). วิทยานิพนธ์ปริญญาโท, มหาวิทยาลัย เกษตรศาสตร์. ไมตรี สุทธจิตต์. 2551. สารพิษรอบตัว. พิมพ์ครั้งที่ 3. ดวงกมลพับลิซซิ่ง, กรุงเทพฯ. 510 หน้า. วัชรินทร์ ศรีมงคลชัย. 2553. ผลของสารสกัดหยาบจากผกากรองเพื่อควบคุมหนอนกระทู้ผัก ไรขาว และไร สองจุด. วิทยานิพนธ์ปริญญาโท, มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์. วัฒนา จารณศรี, มานิตา คงชื่นสิน, เทวินทร์ กุลปิยะวัฒน์ และ พิเชฐ เชาวน์วัฒนวงศ์ . 2544. ไรศัตรูพืชและ การป้อ งกันกาจัด . พิ ม พ์ครั้งที่ 1. กลุ่มงานวิจัยไรและแมงมุ ม กองกี ฏและสัตววิท ยา กรมวิชาการ เกษตร, กรุงเทพฯ. 192 หน้า. วีระสิงห์ แสงวรรณ. 2559. รายงานโครงการวิจัยผลของสารละลายใบยาสูบต่อการควบคุมเพลี้ยไฟพริก. กรม วิชาการเกษตร. ศุภกร วงศ์สุข, เยาวลักษณ์ จันทร์บาง และ จิราพร กุลสาริน. 2560. ประสิทธิภาพเศษใบและก้านใบยาสูบใน การควบคุมแมลงศัตรูผักบางชนิด. วารสารเกษตร 33(3): 367-376. สุพัฒน์ ชัยตั้งจิต, ชูแสง แพงวังทอง, ณัฏฐ์สินี บุญสิทธพงษ์, สุชญา วงศ์วัฒน์ และ สุริยา ทองคุณ. 2554. การ จัดการศัตรูพืชสบู่ดา. คณะเกษตรศาสตร์และเทคโนโลยี มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลอีสานวิทยา เขตสุรินทร์. อรุณ โสตถิกุล และ อภิชาต ชิดบุรี . 2549. ประสิทธิภาพของสารสกัดจากพืชบางชนิดในการกาจัดไรสองจุด (Tetranychus urticae Koch) ของเบญจมาศ. สถาบั น วิ จั ย และฝึ ก อบรมการเกษตรล าปาง, มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลล้านนา. อานวย อิ ศ รางกู ร ณ อยุ ธ ยา. 2539. การใช้ ส ารสกั ด จากพื ช ควบคุ ม แมลงศั ต รูพื ช (The Use of Plant Extracts in Controlling Insect Pests), น. 213-220.ใน วิ จิ ต ร เบญจศี ล , บรรณาธิ ก าร. การ

12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

531


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEB-09

ควบคุม แมลงศั ตรูพื ช โดยชี ววิธีเ พื่ อ การเกษตรยั่ง ยืน . กรมวิชาการเกษตร กระทรวงเกษตรและ สหกรณ์. อุดมศัก ดิ์ เลิศสุชาตวนิช . 2554. ใบยาสูบ อัดแท่ง กาจัดแมลงศัตรูพืช ปลอดภัยต่อเกษตรกรผู้ใช้ ไม่ มี สาร ตกค้างในผลผลิต. ข่าวสารเกษตรศาสตร์ 57(1): 32-37. Abbott, W.S. 1925. A method of computing the effectiveness of an insecticide. Journal of Economic Entomology 18(2): 265-267.

532

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEB-10

ประสิทธิภาพของ Steinernema carpocapsae (Weiser) ที่มีต่อหนอนกระทู้ข้าวโพด ลายจุด, Spodoptera frugiperda (J.E. Smith) (Lepidoptera: Noctuidae) Efficacy of Steinernema carpocapsae (Weiser) against the fall armyworm, Spodoptera frugiperda (J.E. Smith) (Lepidoptera: Noctuidae) ลัทธพล เหมือนตา นิยาภรณ์ ขวัญเกตุ รัตนาวดี อ่อนวงษ์ พิสิฐ อานาจนิยมจันทร์ พลช หนูเส็ง และ อธิราช หนูสีดา Ratapol Muanta Niyaporn Khwanket Rattanawadee Onwong Pisit Amnatniyomjan Phalot Nooseng and Atirach Noosidum ภาควิชากีฏวิทยา คณะเกษตร มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ จตุจักร กรุงเทพมหานคร 10900 Department of Entomology, Faculty of Agriculture, Kasetsart University, Chatuchak, Bangkok 10900

บทคัดย่อ หนอนกระทู้ข้าวโพดลายจุด, Spodoptera frugiperda (J.E. Smith) จัดเป็นแมลงศัตรูที่สาคัญทาง เศรษฐกิจของข้าวโพดและพืชอื่นๆ ทั่วโลก ปัจจุบันแมลงศัตรูพืชชนิดนี้ได้แพร่ระบาดในประเทศไทยและสร้าง ความเสียหายกับผลผลิตทางการเกษตรเป็นอย่างมากในหลายพื้นที่ งานวิจัยนี้จึงมี วัตถุป ระสงค์ที่ จะศึกษา ประสิทธิภาพของไส้เดือนฝอยศัตรูแมลงผลิตภัณฑ์การค้า (Steinernema carpocapsae, NEMA DOA®) ที่มี ต่อ หนอนกระทู้ ข้าวโพดลายจุดวัย 3 ในห้อ งปฏิบั ติก ารและโรงเรือนทดลอง โดยหยดสารแขวนลอย S. carpocapsae ความเข้ม ข้น 0, 25, 50, 100, 200 และ 400 IJs/หนอน 1 ตัว ลงบนอาหารเที ยมและให้ หนอนกิน ผลการศึกษาพบว่า S. carpocapsae ความเข้มข้น 200-400 IJs/หนอน 1 ตัว ทาให้หนอนกระทู้ ข้าวโพดลายจุดวัย 3 ตาย 88-100 เปอร์เซ็นต์ หลังการทดสอบที่เวลา 72 ชั่วโมง และเมื่อลดความเข้มข้นของ S. carpocapsae ลงเป็น 25-50 IJs/หนอน 1 ตัว จะทาให้หนอนกระทู้ข้าวโพดลายจุด วัย 3 ตายไม่เกิน 70 เปอร์ เ ซ็ น ต์ ค่ าความเข้ ม ข้ น ของ S. carpocapsae ที่ ท าให้ ห นอนกระทู้ ข้ า วโพดลายจุ ด วั ย 3 ตาย 50 เปอร์ เซ็ น ต์ (LC50) และ 90 เปอร์เ ซ็ น ต์ (LC90 ) มี ค่ าเท่ ากั บ 13 และ 166 IJs/หนอน 1 ตั ว ตามล าดั บ การศึกษาในโรงเรือนทดลองโดยการฉีดพ่นสารแขวนลอย S. carpocapsae บนต้นข้าวโพดอายุ 10 วัน ที่มี หนอนกระทู้ข้าวโพดลายจุดวัย 3 เข้าทาลาย พบว่า S. carpocapsae ความเข้มข้น 1250 IJs/หนอน 1 ตัว มี ความเสียหายบนใบพืชที่เกิดจากการเข้าทาลายของหนอนกระทู้ข้าวโพดลายจุดน้อยที่ สุด (8.33 เปอร์เซ็นต์) รองลงมาเป็น S. carpocapsae ความเข้มข้น 400 IJs/หนอน 1 ตัว (14.50 เปอร์เซ็นต์) ซึ่งทั้งคู่มีค่าแตกต่าง กับชุดควบคุม (22.50 เปอร์เซ็นต์) อย่างมีนัยสาคัญ คาสาคัญ : หนอนกระทู้ข้าวโพดลายจุด ไส้เดือนฝอยศัตรูแมลง ข้าวโพด การควบคุมโดยชีววิธี

12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

533


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEB-10

ABSTRACT The fall armyworm, Spodoptera frugiperda (J.E. Smith) is a serious economically insect pest of maize and various plants worldwide. This insect currently distributes and also causes high damage to agricultural products in many parts of Thailand. The objective of this work was to study the efficacy of a commercial entomopathogenic nematode (Steinernema carpocapsae, NEMA DOA®) against the 3rd instar of S. frugiperda under laboratory and greenhouse conditions. A drop of S. carpocapsae suspension at the rates of 0, 25, 50, 100, 20 0 and 40 0 IJs/insect larva applied on to an artificial diet for insect feeding. The results showed that the S. carpocapsae at the rate of 200-400 IJs/insect larva killed the 3rd instar of S. frugiperda for 88-100% at 72 hours after application while S. carpocapsae at the rate of 2 5 -5 0 IJs/insect larva killed the 3rd instar of S. frugiperda less than 7 0 %. The 50% lethal concentration (LC50) and 90% lethal concentration (LC90) for S. carpocapsae against the 3rd instar of S. frugiperda were 13 and 1 6 6 IJs/insect larva, respectively. The greenhouse experiment was done by sprayed S. carpocapsae suspensions on to 10 day-old maize plant with having 3rd instar of S. frugiperda. The treatment of S. carpocapsae at the rate of 1250 IJs/ IJs/insect larva had the lowest plant damage (8.33%), followed by the treatment of S. carpocapsae at the rate of 400 IJs/insect larva (1 4 .5 0 %) and both treatments were all significantly different to the control treatment (22.50%). Keywords: fall armyworm, entomopathogenic nematode, maize, biological control คานา ข้าวโพด (Zea mays L.) เป็นพืชเศรษฐกิจของประเทศไทยที่ปลูกได้ตลอดทั้งปี ปลูกได้ทั่วไปทุกภาค ของประเทศ โดยเกษตรกรจะปลูกข้าวโพดในช่วงหน้าฝน (กิตติภพ, 2558) แต่ข้าวโพดเป็นพืชที่มีแมลงศัตรู เข้าทาลายหลายชนิด เช่น หนอนเจาะฝักข้าวโพด เพลี้ยอ่อนข้าวโพด มอดดินหรือมอดช้าง และหนอนกระทู้ ซึ่งเข้าท าลายและสร้างความเสียหายแก่ข้าวโพดเป็นอย่างมาก (สถาบันวิจัยโรคพืช, 2562) และในปัจจุบัน หนอนกระทู้ ข้าวโพดลายจุด (Fall armyworm; Spodoptera frugiperda (J.E. Smith) ก าลัง เป็นแมลง ศัตรูพืชที่สร้างความเสียหายให้กับกระบวนการเพาะปลูกข้าวโพดเป็นอย่างมาก (Harrison et al., 2019) หนอนกระทู้ข้าวโพดลายจุด เป็นหนอนผีเสื้อ จัดอยู่ในอันดับ Lepidoptera วงศ์ Noctuidae มีถิ่น กาเนิดจากทางใต้ของทวีปอเมริกา (Ashley et al., 1989; Goergen et al., 2016) สามารถแพร่กระจายและ สร้างความเสียหายให้กับพืชผลหลายชนิดทั่ วโลก (Abrahams et al., 2017; Harrison et al., 2019) และ แพร่ระบาดทั่วทุกภาคของประเทศไทยมากกว่า 40 จังหวัด (สานักวิจัยพัฒนาการอารักขาพืช, 2562) ผีเสื้อ หนอนกระทู้ข้าวโพดลายจุดมีวงจรชีวิตประมาณ 30-40 วัน ตัวเต็มวัยสามารถบินได้ไกลทาให้เกิดการระบาด 534

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEB-10

อย่างรวดเร็วและกระจายตัวได้ทุกทิศทาง (Johnson, 1987) การเข้าทาลายของหนอนกระทู้ข้าวโพดลายจุด เกิดขึ้นตั้งแต่หนอนวัยแรกๆ โดยหนอนกัดกินยอด ใบช่อดอก ฝัก และเมล็ด ซึ่งส่งผลให้ต้นอ่อนตายหรือหยุด การเจริญเติบโต (สานักวิจัยพัฒนาการอารักขาพืช, 2562; Goergen et al., 2016) นอกจากนั้นหนอนกระทู้ ข้าวโพดลายจุด ยังมี พืชอาหารที่หลากหลายมากกว่า 350 ชนิด ได้แก่ ข้าวโพด ข้าว อ้อย ข้าวฟ่าง ข้าวสาลี มะเขือเทศ ฝ้าย ทานตะวัน พืชวงศ์กะหล่า พืชวงศ์แตง และพืชวงศ์ถั่ว เป็นต้น จึงทาให้แมลงศัตรูพืชชนิดนี้มี การแพร่ระบาดได้อย่างกว้ างขวางและรวดเร็ว (Abrahams et al., 2017; Montezano et al., 2018) การ ป้องกันกาจัดหนอนกระทู้ข้าวโพดลายจุดมีหลากหลายวิธี เช่น การคลุกเมล็ดด้วยสารเคมีการฉีดพ่นสารเคมี กาจัดแมลง การใช้วิธีกลในการกาจัด และการใช้ชีวภัณฑ์กาจัดแมลง เป็นต้น (สานักวิจัยพัฒนาการอารักขาพืช , 2562; Abate et al., 2000; Harrison et al., 2019) ไส้ เดื อ นฝอยศั ต รู แ มลง Steinernema carpocapsae (Weiser) อยู่ ในอั น ดั บ Rhabditida วงศ์ Steinernematidae (Poinar, 1990) จั ด อ ยู่ ใน ก ลุ่ ม ไส้ เดื อ น ฝ อ ย ศั ต รู แ ม ล ง (entomopathogenic nematode) เป็นหนอนตัวกลมขนาดเล็ก ไม่มีข้อปล้อง มีลักษณะลาตัวเรียวยาว ส่วนหัวกลมมน ส่วนหาง แคบ และเรียวที่ปลาย (Kaya and Gaugler, 1993) ระยะตัวอ่อนที่ 3 ซึ่งเป็นระยะที่สามารถเข้าทาลายแมลง ได้ (Infective Juvenile หรือ IJ) จะเข้าทาลายแมลงทางช่องเปิดต่างๆ เช่น ปาก รูหายใจ ทวาร และทางผนัง ลาตัวของแมลง (Kaya and Gaugler, 1993; Grewal et al., 2005) ซึ่งแบคทีเรียร่วมอาศัยของไส้เดือนฝอย จะทาให้เลือดของแมลงเป็นพิษ และทาให้แมลงเป้าหมายตายภายใน 48-72 ชั่วโมง (Kaya, 1990) ไส้เดือน ฝอยศัตรูแมลงเป็นชีวภัณฑ์ที่ นิยมนามาใช้ในการป้องกันก าจัดแมลงศัตรูพืชในหลายประเทศทั่วโลก และมี ประสิทธิภาพสูงในการควบคุมหนอนผีเสือ้ โดยไม่ก่อให้เกิดสารตกค้างต่อพืชผักและในสิง่ แวดล้อม (Grewal et al., 2005; Lewis and Clarke, 2012; Noosidum et al., 2016) อย่างไรก็ตามสถานการณ์การระบาดของหนอนกระทู้ข้าวโพดในประเทศไทยยังมีรายงานในหลาย พื้นที่อย่างต่อเนื่อง งานวิจัยนี้จึงศึกษาการใช้ไส้เดือนฝอยศัตรูแมลงผลิตภัณฑ์การค้าที่มีในประเทศไทยในการ ควบคุมประชากรของหนอนกระทู้ข้าวโพดลายจุดระยะที่ 3 ภายในระดับห้องปฏิบัติการและการทดลองภายใน โรงเรือน ซึ่งข้อมูลที่ได้จากการทดลองจะสามารถนาไปช่วยพัฒนาและวางแผนการใช้ไส้เดือนฝอยศัตรูแมลงให้ มีประสิทธิภาพมากยิ่งขึ้น อุปกรณ์และวิธีการ 1. การเลีย้ งขยายพันธุ์แมลง เก็ บ รวบรวมระยะไข่ ระยะหนอน และตั ว เต็ ม วั ย ของผี เ สื้ อ หนอนกระทู้ ข้ า วโพดลายจุ ด (S. frugiperda) จากแปลงเกษตรกรที่อ าเภอท่ามะกา จัง หวัดกาญจนบุรี (GPS Coordinates: 13°92'979"N, 99°76'707"E) มาเลี้ยงเพิ่มปริมาณ ตามวิธีการที่ดัดแปลงจาก Noosidum et al (2016) โดยเลี้ยงระยะหนอน ด้วยอาหารเทียมในห้องเลี้ยงแมลงที่อุณหภูมิประมาณ 25±2 องศาเซลเซียส ความชื้น 75±5 เปอร์เซ็นต์ เก็บ รวบรวมดักแด้มาใส่ไว้ในกรงเลี้ยงแมลงขนาด 30x20x50 เซนติเมตร ปล่อยให้แมลงเจริญเติบโตจนครบวงจร 12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

535


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEB-10

ชีวิต จนกระทั่งเป็นตัวเต็มวัย ให้น้าผึ้ง 5 เปอร์เซ็นต์ เป็นอาหาร สอดกระดาษทิชชู่ เพื่อให้ตัวเต็มวัยผสมพันธุ์ และวางไข่ นาไข่ที่ได้ไปเลี้ ยงต่อด้วยอาหารเทียม เมื่อ หนอนเข้าสู่วัยที่ 3 แบ่งหนอนบางส่วนเลี้ยงเป็นพ่อแม่ พันธุ์ต่อไป และนาบางส่วนมาทดสอบประสิทธิภาพของไส้เดือนฝอยศัตรูแมลงในการเข้าทาลายระยะหนอนวัย 3 ของหนอนกระทู้ข้าวโพดลายจุด 2. ประสิ ท ธิ ภ าพของ S. carpocapsae ในการเข้ า ท าลายหนอนกระทู้ ข้ า วโพดลายจุ ด วั ย 3 ใน ห้องปฏิบัติการ ตัดอาหารเทียมให้มีขนาด 1 ลูกบาศก์เซนติเมตร ใส่ลงในแต่ละหลุมของ 24 well-plate ฉีดพ่นสาร แขวนลอยไส้เดือนฝอยศัตรูแมลงผลิตภัณฑ์การค้า (S. carpocapsae, NEMA DOA®, กรมวิชาการเกษตร) ความเข้มข้น 0, 25, 50, 100, 200 และ 400 IJs/หนอน 1 ตัว ในน้าปริมาตร 20 ไมโครลิตร จากนั้นใส่หนอน กระทู้ข้าวโพดลายจุดวัย 3 จานวน 1 ตัวต่อถ้ วย โดยใช้น้ากลั่น และ S. carpocapsae อัตรา 1250 IJsต่อ หนอน 1 ตั ว (อั ต ราแนะน า) เป็ น ชุ ด ควบคุ ม วางแผนการทดลองแบบสุ่ ม สมบู ร ณ์ (Completely Randomized Design, CRD) กรรมวิธีล ะ 30 ซ้า และนาไปเก็บ ที่ อุณ หภูมิ ป ระมาณ 25±2 องศาเซลเซียส และความชื้น 75±5 เปอร์เซ็นต์ บันทึกจานวนหนอนที่ตายด้วย S. carpocapsae ทุกวัน นาผลการทดลองมา คานวณประสิทธิภาพในการเข้าทาลายหนอนกระทู้ข้าวโพดลายจุดวัย 3 และวิเคราะห์ค่าความแปรปรวนด้วย โปรแกรมสถิติ โดยใช้ One-Way ANOVA และเปรียบเทียบความแตกต่างของค่าเฉลี่ยโดยใช้ Tukey’s HSD test ที่ระดับ ความเชื่อมั่ น 95% และคานวณหาค่าความเข้มข้นของ S. carpocapsae ที่ ทาให้หนอนกระทู้ ข้าวโพดลายจุดวัย 3 ตาย 50 เปอร์เซ็นต์ (LC50) และ 90 เปอร์เซ็นต์ (LC90) (Finney, 1971) ด้วยโปรแกรม R i386 version 3.0.0 (R Development Core Team, 2019) 3. ประสิทธิภาพของ S. carpocapsae ในการเข้าทาลายหนอนกระทู้ข้าวโพดลายจุดวัย 3 ในโรงเรือน ทดลอง ใช้ S. carpocapsae ความเข้มข้นที่ 400 IJs/หนอน 1 ตัว และอัตราแนะนามาศึกษาประสิทธิภาพ ของไส้เดือนฝอยศัตรูแมลงในการเข้าทาลายหนอนกระทู้ข้าวโพดลายจุดวัย 3 ในโรงเรือนทดลอง โดยปล่อย หนอนกระทู้ข้าวโพดลายจุดวัย 3 ที่บริเวณยอดของต้นข้าวโพดอายุ 10 วัน ปล่อยให้หนอนผ่อนคลายเป็นเวลา 1 ชั่วโมง จากนั้นฉีดพ่นสารแขวนลอย S. carpocapsae ความเข้มข้น 400 IJs/หนอน 1 ตัว และ 1,250 IJs/ หนอน 1 ตั ว ในน้าปริม าตร 0.5 มิ ล ลิ ลิตร โดยใช้น้ ากลั่นเป็น ชุดควบคุ ม วางแผนการทดลองแบบ CRD กรรมวิธีละ 30 ซ้า บันทึ กจ านวนหนอนที่ ตายทุ กวัน นาผลการทดลองมาคานวณประสิทธิภาพในการเข้า ทาลายหนอนกระทู้ข้าวโพดลายจุดวัย 3 และวิเคราะห์ค่าความแปรปรวนด้วยโปรแกรมสถิติ โดยใช้ One-Way ANOVA และเปรียบเทียบความแตกต่างของค่าเฉลี่ยโดยใช้ Tukey’s HSD test ที่ระดับความเชื่อมั่ น 95% ด้วยโปรแกรม R i386 version 3.0.0 (R Development Core Team, 2019)

536

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEB-10

ผลและวิจารณ์ 1. ประสิ ท ธิ ภ าพของ S. carpocapsae ในการเข้ า ท าลายหนอนกระทู้ ข้ า วโพดลายจุ ด วั ย 3 ใน ห้องปฏิบัติการ ไส้เดือนฝอยศัตรูแมลงผลิตภัณฑ์การค้า S. carpocapsae (NEMA DOA®, กรมวิชาการเกษตร) ใน แต่ละความเข้มข้นมี ประสิทธิภาพในการเข้าท าลายหนอนกระทู้ข้าวโพดลายจุดวัย 3 ได้แตกต่างกันอย่างมี นัยสาคัญทางสถิติ หลังการทดสอบที่เวลา 48-72 ชั่วโมง (P < 0.001) ประสิทธิภาพของ S. carpocapsae ในการเข้ าท าลายหนอนกระทู้ ข้ าวโพดลายจุด วัย 3 จะเพิ่ม มากขึ้ น โดยพบอั ตราการตายสู ง ใกล้ ถึง 100 เปอร์เซ็นต์ ที่เวลา 72 ชั่วโมงหลังการทดสอบ ซึ่งเป็นช่วงเวลาที่ไส้เดือนฝอยศัตรูแมลงออกฤทธิ์เต็ม ที่และ แสดงผลชัดเจน โดยที่ S. carpocapsae ความเข้มข้น 200-400 IJs/หนอน 1 ตัว ทาให้หนอนกระทู้ข้าวโพด ลายจุดวัย 3 ตายไม่แตกต่างกั น ทางสถิติ ซึ่ง มีค่าอยู่ร ะหว่าง 88-100 เปอร์เซ็นต์ และไม่แตกต่างกับ อัตรา แนะนา แต่เมื่อลดความเข้มข้นของ S. carpocapsae ลงเป็น 25-50 IJs/หนอน 1 ตัว จะทาให้หนอนกระทู้ ข้าวโพดลายจุดวัย 3 ตายลดลง ไม่เกิน 70 เปอร์เซ็นต์ (ตารางที่ 1) ผลการทดลองข้างต้นสอดคล้องกับการทดลองของ Andaló et al. (2010) ที่ศึกษาความสามารถของ Steinernema feltiae (Filipjev), Steinernema glaseri (Steiner), Steinernema riobrave Cabanillas, Poinar & Raulston, Steinernema arenarium Artyukhovsky และ S. carpocapsae ในการเข้าทาลาย หนอนกระทู้ข้าวโพดลายจุดที่ ความเข้มข้น 100, 250 และ 500 IJs/หนอน 1 ตัว พบว่า S. arenarium และ S. carpocapsae ความเข้มข้น 250-500 IJs/หนอน 1 ตัว ท าให้ หนอนกระทู้ ข้าวโพดลายจุด วัย 4 และ 5 ตาย 85-90 เปอร์เซ็น ต์ ภายในเวลา 96 ชั่วโมง หลังการทดสอบ ในขณะที่ S. feltiae, S. glaseri และ S. riobrave เข้าทาลายหนอนกระทู้ข้าวโพดลายจุดวัยต่ากว่า ซึ่งมีค่าเพียง 60-85 เปอร์เซ็นต์ และสอดคล้องกับ การทดลองของ Caccia et al. (2014) ที่ทดสอบประสิทธิภาพของ Steinernema diaprepesi Nguyen & Duncan ความเข้ม ข้น 50 และ 100 IJs/หนอน 1 ตัว ผสมกับน้า 0.5 มิลลิลิตร ที่มีต่อหนอนกระทู้ข้าวโพด ลายจุดวัยท้าย พบว่าเมื่อผ่านไป 48 ชั่วโมง S. diaprepesi ทั้ง 2 ระดับความเข้มข้นทาให้หนอนกระทู้ข้าวโพด ลายจุดตาย 20-30 เปอร์เซ็นต์ และเมื่อเพิ่มระยะเวลาการทดสอบพบว่า S. diaprepesi ความเข้มข้น 50 IJs/ หนอน 1 ตัว ทาให้หนอนกระทู้ข้าวโพดลายจุ ดตายเพิ่มสูงขึ้นถึง 93 เปอร์เซ็นต์ ที่เวลา 144 ชั่วโมง หลังการ ทดสอบ ในขณะที่ความเข้มข้น 100 IJs/หนอน 1 ตัว ทาให้หนอนกระทู้ข้าวโพดลายจุด ตาย 100 เปอร์เซ็นต์ เมื่อผ่านไปเพียง 96 ชั่วโมง นอกจากนั้นการศึกษานี้ยังแสดงค่าความเข้มข้นของ S. carpocapsae ที่ทาให้หนอนกระทู้ข้าวโพด ลายจุดวัย 3 ตาย 50 เปอร์เซ็นต์ (LC50) และ 90 เปอร์เซ็นต์ (LC90) ซึ่งมีค่าเท่ากับ 13 และ 166 IJs/หนอน 1 ตัว ตามลาดับ (ตารางที่ 2) ผลการศึกษาครั้งนี้มีค่า LC50 สูงกว่าผลการทดลองของ Nancy et al. (1993) ที่ รายงานว่า S. carpocapsae สามารถเข้าทาลายหนอนกระทู้ข้าวโพดลายจุดวัยสุดท้ายด้วยค่า LC50 เท่ากับ

12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

537


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEB-10

8.3 IJs/หนอน 1 ตัว ความสามารถในการเข้าทาลายของไส้เดือนฝอยที่แตกต่างกันอาจเนื่องมาจากขนาดของ อุปกรณ์ที่ใช้สอบ จานวนเหยื่อ เป็นต้น (Molyneux et al., 1983) ตารางที่ 1 การตายของหนอนกระทู้ข้าวโพดลายจุดวัย 3 ที่เวลา 48 และ 72 ชั่วโมง หลังการทดสอบด้วย S. carpocapsae ความเข้มข้นต่างๆ บนอาหารเทียม การตายของหนอนกระทู้ข้าวโพดลายจุด วัย 3 (เปอร์เซ็นต์)/1 ความเข้มข้น 48 ชั่วโมง 72 ชั่วโมง ชุดควบคุม (0 IJs/หนอน) 0.00±0.00 c 0.00±0.00 e 25 IJs/หนอน 58.52±1.48 b 65.56±2.94 d 50 IJs/หนอน 50.00±11.55 b 70.00±5.77 cd 100 IJs/หนอน 68.15±11.85 ab 82.59±3.75 bc 200 IJs/หนอน 80.46±8.99 ab 88.79±0.72 ab 400 IJs/หนอน 100.00±0.00 a 100.00±0.00 a 1250 IJs/หนอน (อัตราแนะนา) 100.00±0.00 a 100.00±0.00 a F = 23.51 F = 148.15 df = 6, 20 df = 6, 20 P < 0.001 P < 0.001 /1 ค่าเฉลี่ย ± ความคลาดเคลือ ่ นมาตรฐาน ที่ตามด้วยตัวอักษรที่เหมือนกันในแต่ละคอลัมน์ของแต่ละความ เข้มข้นไม่มีความแตกต่างทางสถิติ เมือ่ เปรียบเทียบด้วย Tukey’s HSD test ทีร่ ะดับความเชื่อมั่น 95 เปอร์เซ็นต์ ตารางที่ 2 ค่ า ความเข้ ม ข้ น ของ S. carpocapsae ที่ ท าให้ ห นอนกระทู้ ข้ า วโพดลายจุ ด วั ย 3 ตาย 50 เปอร์เซ็นต์ (LC50) และ 90 เปอร์เซ็นต์ (LC90) ที่เวลา 72 ชั่วโมง หลังการทดสอบ LC50 95% Confidence LC90 95% Confidence X2 Intercept±SE Slope±SE (IJ) Interval (IJ) (IJ) Interval (IJ) 15.57 7.12-24.10 159.96 115.10-271.06 42.15 -1.51±0.19 1.26±0.11 2. ประสิทธิภาพของ S. carpocapsae ในการเข้าทาลายหนอนกระทู้ข้าวโพดลายจุดวัย 3 ในโรงเรือน ทดลอง การศึกษาในโรงเรือนทดลองโดยการพ่นสารแขวนลอย S. carpocapsae บนต้นข้าวโพดอายุ 10 วัน ที่มีหนอนกระทู้ข้าวโพดลายจุดวัย 3 เข้าทาลาย พบว่า S. carpocapsae ความเข้มข้น 1250 IJs/หนอน 1 ตัว มีความเสียหายบนใบพืชที่เกิดจากการเข้าทาลายของหนอนกระทู้ข้าวโพดลายจุดน้อยที่สุด (8.33 เปอร์เซ็นต์)

538

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEB-10

รองลงมาเป็น S. carpocapsae ความเข้มข้น 400 IJs/หนอน 1 ตัว (14.50 เปอร์เซ็นต์) ซึ่งทั้งคู่มีค่าแตกต่าง กับชุดควบคุม (22.50 เปอร์เซ็นต์) อย่างมีนัยสาคัญ (ตารางที่ 3) ผลการทดลองข้างต้นสอดคล้องกับการทดลองของ Andaló et al. (2010) ที่ปล่อยหนอนกระทู้ ข้าวโพดลายจุดลงบนต้นข้าวโพดอายุ 7 วัน ในอัตราส่วน หนอน 1 ตัว/ต้น และใช้ S. arenarium ความ เข้มข้น 1,655 IJs/ต้น ฉีดพ่นบนข้าวโพด หลังจากนั้น 4 วัน พบว่ามีจานวนหนอนกระทู้ข้าวโพดลายจุดตาย 75 เปอร์เซ็นต์ และมีความเสียหายของต้นข้าวโพดที่เกิดจากการทาลายของหนอนกระทู้ข้าวโพดลายจุดมีค่า ลดลงเมือ่ เปรียบเทียบกับชุดควบคุม ตารางที่ 3 ความเสียหายของต้นข้าวโพดจากการเข้าทาลายของหนอนกระทู้ข้าวโพดลายจุดวัย 3 ที่ 72 ชั่วโมง หลังการฉีดพ่น S. carpocapsae บนต้นข้าวโพดอายุ 10 วัน ในสภาพโรงเรือนทดลอง จานวนต้น (ต้น) ความเสียหาย (เปอร์เซ็นต์)/1 10.00±0.00 b 22.50±2.65 a 8.00±0.57 ab 14.50±2.21 b 7.00±0.57 a 8.33±1.44 c F = 10.50 F = 10.77 df = 2, 8 df = 2, 89 P < 0.011 P < 0.001 /1 ค่าเฉลี่ย ± ความคลาดเคลื่อนมาตรฐาน ที่ตามด้วยตัวอักษรที่ เหมือนกันในแต่ล ะคอลัมน์ของแต่ล ะความ เข้ ม ข้ น ไม่ มี ค วามแตกต่ างทางสถิ ติ เมื่ อ เปรีย บเที ย บด้ วย Tukey’s HSD test ที่ ร ะดั บ ความเชื่ อ มั่ น 95 เปอร์เซ็นต์ ความเข้มข้น ชุดควบคุม (น้าเปล่า) 400 IJs/หนอน 1 ตัว 1,250 IJS/หนอน 1 ตัว (อัตราแนะนา)

สรุปผลการทดลอง ไส้ เดื อ นฝอยศัต รูแ มลง S. carpocapsae ผลิ ตภั ณ ฑ์ ก ารค้า ที่ มี ในประเทศไทยสามารถควบคุ ม ประชากรของหนอนกระทู้ข้าวโพดลายจุดระยะที่ 3 ทั้งในระดับห้องปฏิบั ติการและสภาพโรงเรือนทดลองได้ อย่างมีป ระสิทธิภาพ และสามารถนาไปพั ฒ นาต่อยอดในการควบคุมแมลงศั ตรูพืชชนิดนี้ได้ อย่างไรก็ ตาม การศึกษาเพิ่มเติมในระดับแปลงปลูกจะช่วยเพิ่มความถูกต้องในการพัฒนาและวางแผนการใช้ไส้เดือนฝอยศัตรู แมลงเพื่อควบคุมหนอนกระทู้ข้าวโพดลายจุดในอนาคตให้มีประสิทธิภาพมากยิ่งขึ้น คาขอบคุณ งานวิจัยนี้ได้รับทุนสนับสนุนการวิจัยจากคณะเกษตร มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ โครงการการพัฒนา แอปพลิเคชั่นทางการเกษตร (คก.ย่อยที่ 52) การศึกษาแนวทางการจัดการหนอนกระทู้ fall armyworm (Spodoptera frugiperda) ด้วยวิธีการต่างๆ ในประเทศไทย ขอขอบคุณอาจารย์จารุวัฒน์ เถาธรรมพิทักษ์ อาจารย์เบญจคุณ แสงทองพราว และอาจารย์รุ่งอรุณ ทิศกระโทก ที่ให้ความช่วยเหลือในการทาวิจัยครั้งนี้ 12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

539


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEB-10

เอกสารอ้างอิง กิตติภพ วายุภาพ. 2558. วิจัยและพัฒนาข้าวโพดฝักสด (Specialty corn research and development) กระทรวงเกษตรและสหกรณ์. 2562. กระทรวงเกษตรฯ เข้มมาตรการควบคุมการระบาดของหนอน กระทู้ข้าวโพดลายจุด. 2562. แหล่งที่มา URL https://www.moac.go.th/news-preview411391791563 สืบค้นเมื่อ 7 กันยายน 2562 สถาบันวิจัยโรคพืช. กรมวิชาการเกษตร. 2562. โรคข้าวโพดและการป้องกันกาจัด. เอกสารวิชาการ สถาบันวิจัยโรคพืช. 9 หน้า. สานักวิจัยพัฒนาการอารักขาพืช. 2562. หนอนกระทู้ข้าวโพดลายจุด fall armyworm. เอกสารเผยแพร่ สานักวิจัยพัฒนาการอารักขาพืช, กรมวิชาการเกษตร, กระทรวงเกษตรและสหกรณ์, กรุงเทพฯ. Abrahams, P., M. Bateman, T. Beale, V. Clottey, M. Cock, Y. Colmenarez, N. Corniani, R. Day, R. Early, J. Godwin, J. Gomez, P.G. Moreno, S.T. Murphy, B. Oppong-Mensah, N. Phiri, C. Pratt, G. Richards, S. Silvestri and A. Witt. 2017. Fall Armyworm: Impacts and Implications for Africa. CABI Publisher. Wallingford, UK. Abate, T., A. van Huis and J.K.O. Ampofo. 2000. Pest management strategies in traditional agriculture: an African perspective. Annual Review of Entomology. 45: 631–659. Andaló, V., V. Santos, G.F. Moreira, C.C. Moreira, A. Moino Jr. 2010. Evaluation of entomopathogenic nematodes under laboratory and greenhouses conditions for the control of Spodoptera frugiperda. Ciência Rural, Santa Maria. 40(9): 1860-1866. Ashley, T.R., B.R. Wiseman, F.M. Davis and K.L. Andrews. 1989. The fall armyworm; a bibliography. Florida Entomologist. 72: 152-202. Caccia, M.G., E. Del Valle, M.E. Doucet and P. Lax. 2014. Susceptibility of Spodoptera frugiperda and Helicoverpa gelotopoeon (Lepidoptera: Noctuidae) to the entomopathogenic nematode Steinernema diaprepesi (Rhabditida: Steinernematidae) under laboratory conditions. Chilean journal of agricultural. research. 74(1). 123-126. Goergen, G., P.L. Kumar, S.B. Sankung, A. Togola and M. Tamo. 2016. First report of outbreaks of the fall armyworm Spodoptera frugiperda (J.E. Smith) (Lepidoptera, Noctuidae), a new alien invasive pest in West and Central Africa. PLoS ONE 11, e0165632, https://doi.org/10.1371/journal.pone.0165632. Grewal, P.S., R.U. Ehlers and D.I. Shapiro-Ilan. 2005. Nematodes as Biocontrol Agents. CABI Publishing, Wallingford, UK. Harrison, R.D., C. Thierfelder, F. Baudron, P. Chinwada, C. Midega, U. Schaffner and J. van den Berg. 2019. Agro-ecological options for fall armyworm (Spodoptera frugiperda J.E. 540

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEB-10

Smith) management: Providing low-cose, smallerholder friendly solutions to an invasive pest. Journal of Environmental Management. 243: 318-330. Johnson, S.J. 1987. Migration and the life history strategy of the fall armyworm, Spodoptera frugiperda J.E. Smith in the western hemisphere. International Journal of Tropical Insect Science. 8: 543-549. Kalleshwaraswamy, C.M., R. Asokan, H.M. Swamy, M.S. Maruthi, H.B. Pavithra, K. Hegde, S. Navi, S.T. Prabhu, G. Goergen. 2018. First report of the fall armyworm, Spodoptera frugiperda (J.E. Smith) (Lepidoptera:Noctuidae), an alien invasive pest on maize in India. Pest Management In Horticultural Ecosystems. 24(1): 23-29. Kaya, H.K. 1990. Soil ecology, pp. 93-115. In R. Gaugler and H.K. Kaya, eds. Entomopathogenic Nematodes in Biological Control. CRC Press, Boca Raton, Florida, USA. Kaya, H.K. and R. Gaugler. 1993. Entomopathogenic nematodes. Annual Review of Entomology. 38: 181-206. Lewis, E.E. and D.J. Clarke. 2012. Nematode parasites and entomopathogens, pp. 395-424. In: F. Vega and H.K. Kaya, eds. Insect Pathology, 2nd Edition. Elsevier, Amsterdam, The Netherlands. Molyneux, A. S., R.A. Bedding and R.J. Akhurst. 1983. Susceptibility of larvae to the sheep blowfly Lucilia cuprina to various Heterorhabditis spp., Neoaplectana spp., and an undescribed steinernematid (Nematoda). Journal of Invertebrate Pathology. 42: 1-7. Montezano, D.G., A. Specht, D.R. Sosa-Gómez, V.F. Roque-Specht, J.C. Sousa-Silva, S.V. PaulaMoraes, J.A. Peterson and T.E. Hunt. 2018. Host plants of Spodoptera frugiperda J.E. Smith (Lepidoptera: Noctuidae) in the Americas. African Entomology. 26(2): 286-300. Nancy, D.E. and J.L. Capinerra. 1993. Quantification of invasion of two strains of Steinernema carpocapsae (Weiser) into three lepidopteran larvae. Journal of Nematology. 25(2): 173-180. Noosidum, A., P. Satwong, A. Chandrapatya and E.E. Lewis. 2016. Efficacy of Steinernema spp. plus anti-desiccants to control two serious foliage pests of vegetable crops, Spodoptera litura F. and Plutella xylostella L. Biological Control. 97: 48-56. Poinar, G.O.Jr. 1990. Taxonomy and biology of Steinernematidae and Heterorhabditidae, pp. 23-61. In R. Gaugler and H.K. Kaya, eds. Entomopathogenic Nematodes in Biological Control. CRC Press, Boca Raton, Florida, USA.

12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

541


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEB-11

ประสิทธิภาพของสารรมอีโคฟูม (ECO2FUME) ในการป้องกันกาจัดเพลีย้ แป้งมังคุด (Pseudococcus cryptus Hempel (Hemiptera: Pseudococcidae)) Efficiency of ECO2FUME to Control Pseudococcus cryptus Hempel (Hemiptera: Pseudococcidae) ดวงสมร สุทธิสุทธิ์ รังสิมา เก่งการพานิช ภาวินี หนูชนะภัย พณัญญา พบสุข และ ศรุตา สิทธิไชยกุล Duangsamorn Suthisut Rungsima Kengkanpanich Pavinee Noochanapai Pananya Pobsuk and Saruta Sittichaiyakul กองวิจัยและพัฒนาวิทยาการหลังการเก็บเกี่ยวและแปรรูปผลิตผลเกษตร กรมวิชาการเกษตร กรุงเทพ 10900 Post-harvest and Processing Research and Development Division, Department of Agriculture, Bangkok, 10900

บทคัดย่อ การใช้สารรมเป็นวิธีที่ใช้กันทั่วไปในการกาจัดแมลงศัตรูพืชหลังการเก็บเกี่ยวในมังคุด โดยสารรมที่ นิยมใช้คือสารรมเมทิลโบรไมด์ แต่เนื่องจากสารรมชนิดนี้มีข้อจากัดในการใช้ ดังนั้น สารรมอีโคฟูมจึงเป็นอีก ทางเลือกในการนามาใช้ควบคุมแมลงศัตรูพืชหลังการเก็บเกี่ยว วัตถุประสงค์ของงานวิจัยครั้งนี้เพื่อศึกษาอัตรา และระยะเวลาที่เหมาะสมในการกาจัดเพลี้ยแป้งมังคุด (Pseudococcus cryptus Hempel) (Hemiptera: Pseudococcidae) โดยการทดลองดาเนินการที่ห้องปฏิบัติการของกลุ่มวิจัยและพัฒนาเทคโนโลยีหลังการเก็บ เกี่ ยวพืชไร่ กองวิจัยและพั ฒนาวิทยาการหลังการเก็บเกี่ ยวและแปรรูปผลิตผลเกษตร ระหว่างตุลาคม 2558กันยายน 2561 ผลการทดลองพบว่าสารรมอีโคฟูม ทุกอัตราและระยะเวลาที่ทดสอบ สามารถกาจัดเพลี้ยแป้ง มังคุดระยะตัวอ่อนและระยะตัวเต็มวัยได้ ขณะที่สารรมอีโคฟูมในอัตราและระยะเวลาเดียวกันไม่สามารถกาจัด เพลี้ยแป้งระยะไข่ได้ ดังนั้น ระยะไข่ของเพลี้ยแป้งมังคุดเป็นระยะที่ทนทานต่อสารรมอีโคฟูมได้มากกว่าเพลี้ยแป้ง มั งคุดระยะอื่น จากการศึกษาในครั้งนี้ พ บว่า ไข่เพลี้ยแป้งมั งคุดอายุ 7 วัน มี ความอ่อนแอต่อสารรมอีโคฟู ม มากกว่า ไข่เพลี้ยแป้งมั งคุดอายุ 1 วัน อย่างไรก็ ตาม สารรมอีโคฟูมอัตรา 210 กรัม/ลูกบาศก์ เมตร นาน 24 ชั่วโมง ไม่สามารถกาจัดไข่เพลี้ยแป้งมังคุดได้ 100 เปอร์เซ็นต์ ดังนั้นอัตราและระยะเวลาที่เหมาะสมของสารรมอี โคฟูมในการกาจัดระยะไข่เพลี้ยแป้งมังคุดจาเป็นต้องศึกษาเพิ่มเติม คาสาคัญ : สารรม อีโคฟูม เพลี้ยแป้งมังคุด ABSTRACT The fumigation method basically uses for controlling contaminated-insect pests in mangosteen. The well-known fumigant is methyl bromide. However, the methyl bromide is limited to use. Therefore, eco2fume could be used as an alternative fumigant to control 542

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEB-11

insect pests after harvesting. The aim of this study was to investigate the concentration and time period of eco2fume to control mealybug; Pseudococcus cryptus Hempel (Hemiptera: Pseudococcidae). The experiments were run under laboratory condition at Postharvest Technology on Field Crops Research and Development Group, Postharvest and Processing Research and Development Division, Department of Agriculture. The experiment was implemented from October 2015 to September 2018. The results have shown that all of eco2fume concentrations and times can completely eradicate nymphs and adults of P. cryptus, respectively. Whereas, P. cryptus eggs were not controlled in the same concentrations. Then, mealy bug eggs were more tolerant to eco 2fume than other stages and 7 days-old eggs were more susceptible to eco2fume than 1 day-old eggs. However, the highest dose of 210 g/m3, 24h from this experiment did not completely control the eggs. Therefore, the appropriate dosage of eco2fume needs further study. Keywords: Fumigant, ECO2FUME, Pseudococcus cryptus คานา มังคุด (Garcinia mangostana) ถือได้ว่าเป็นราชินีของผลไม้ไทยที่มีชื่อเสียง โดยในปี 2561 พบว่ามี การส่งออกมังคุดจานวน 111,356 ตัน ไปยังประเทศปลายทางหลากหลายประเทศ เช่น จีน ญี่ปุ่น ออสเตรเรีย สหภาพยุโรป เป็นต้น โดยทั่วไปแล้วก่อนทาการส่งออกผู้ส่งออกต้องทาการกาจัดแมลงศัตรูพืชกักกันก่อนถึง ประเทศปลายทาง ยกตัวอย่างเช่น ประเทศญี่ปุ่นกาหนดให้มังคุดที่จะส่งออกจากประเทศไทยต้องรมด้วยสาร รมเมทิลโบรไมด์ 32 กรัม/ลูกบาศก์เมตร นาน 2 ชั่วโมง ที่อุณหภูมิ 21 องศา ขณะที่ประเทศสหรัฐอเมริกา กาหนดให้มังคุดต้องฉายรังสีขั้นต่า ที่ระดับ 400 เกรย์ เพื่อกาจัดแมลงศัตรูพืช (อังคณา, 2550) ทั้งนี้ วิธีการ กาจัดแมลงศัตรูพืชขึ้นอยู่กับประเทศปลายทางเป็นผู้กาหนด แมลงศั ต รูมั ง คุ ด หลั ง การเก็ บ เกี่ ย วมี อ ยู่ ด้ วยกั น หลายชนิ ด เช่น เพลี ้ย ไฟพริก (Scirtothrips dorsalis Hood) เพลี ้ย ไฟมัง คุด (Scirtothrips oligochaetus (Karny)) แมลงวัน ผลไม้ (Bactrocera carambolae Drew & Hancock; Bactrocera dorrsalis; Bactrocera papayae) (มาลัยพร และคณะ, 2553) และเพลี้ยแป้งมังคุด (Pseudococcus cryptus Hempel) โดยที่เพลี้ยแป้งชนิดนี้ระบาดก่อนการเก็บ เกี่ยว ส่งผลให้เพลี้ยแป้งติดมากับมังคุดหลังการเก็บเกี่ยวโดยเพลี้ยแป้งมังคุดจะอาศัยดูดกินน้าเลี้ยงบริเวณ กลีบเลี้ยงของมังคุด ทาให้มี การปนเปื้อนและก่อให้เกิดปัญหาเรื่องการส่งออกตามมา (เกรียงไกร และคณะ, 2549) นอกจากนั้นเพลี้ยแป้งชนิดนี้ยังเป็นแมลงศัตรูพืชที่สาคัญในพืชชนิดอื่นเช่น มะม่วง มะพร้าวและมะขาม (ชลิดา และชมัยพร, 2554) โดยที่มาลัยพร และคณะ (2553) ได้ทาการศึกษาหาวิธีที่สามารถกาจัดแมลงที่ติด มากับมังคุดหลังการเก็บเกี่ยว พบว่า การล้างมังคุดด้วยน้ายาล้างจาน 10 % ร่วมกับการเป่าลม สามารถกาจัด เพลี้ยแป้ง และมดดาได้ 95 เปอร์เซ็นต์ 12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

543


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEB-11

สารรม (fumigant) เป็นสารเคมีที่มีการใช้กันมาอย่างยาวนานและเป็นที่นิยมเนื่องจากวิธีการไม่ ยุ่งยาก และสะดวกต่อการป้องกันกาจัดแมลง โดยสารรมที่ได้รับความนิยมสาหรับการใช้ป้องกันและกาจัด แมลงในปั จ จุ บั น มี อ ยู่ 2 ชนิ ด คื อ สารรมเมทิ ล โบรไมด์ (methyl bromide) และ สารรมฟอสฟี น (phosphine: PH3) (พรทิพย์ และคณะ, 2548) โดยที่สารรมเมทิลโบรไมด์ได้มีการนามาใช้ในการป้องกันกาจัด แมลงในผลิตผลเกษตร ธัญพืช พืชผักและผลไม้หลากหลายชนิด เช่น ข้าว กล้วยไม้ มังคุด และ หน่อไม้ฝรั่ง แต่ สารรมเมทิลโบรไมด์นั้นมีข้อจากัดในการใช้ เนื่องจากสารรมชนิดนี้เป็นสารรมที่ทาลายชั้นโอโซนของโลก ทาให้ รังสีอุลตร้าไวโอเลตเอและบี (ultraviolet, UVA: UVB) ส่องเข้ามาที่โลกได้อย่างง่ายดาย ส่งผลให้มนุษย์เกิด มะเร็งผิวหนัง และธรรมชาติเกิดปรากฏการณ์ที่แปรปรวน ดังนั้น จึงได้มีการยกเลิกการใช้สารรมเมทิลโบรไมด์ เพื่อกาจัดแมลงภายในประเทศไทยปี 2558 แต่ยังคงใช้สารรมชนิดนี้สาหรับการส่งออกและการกักกันพืช ได้ เท่านั้น สาหรับสารรมฟอสฟีนเป็นสารรมที่ใช้ในผลิตผลเกษตรหลากหลายชนิด (รังสิมา และคณะ, 2553) แต่ สารรมชนิดนี้ไม่สามารถนามาใช้กับผักและผลไม้สดได้ เนื่องจากระยะเวลาในการรมที่ต้องใช้เวลา 5-7 วัน และ สามารถท าให้พื ชเกิ ดอาการไหม้ (phytotoxic) เนื่ องจากข้อจ ากั ดของสารรมทั้ ง สองชนิ ดนี้ ท าให้ต้อ งมี การศึกษาเพื่อหาสารรมชนิดใหม่ที่มีความเหมาะสมในการป้องกันกาจัดแมลงศัตรูหลังการเก็บเกี่ยว สารรมอี โ คฟู ม (eco2fume) เป็ น สารรมที่ ที ส่ วนประกอบของฟอสฟี น 2% (by weight) และ คาร์บอนไดออกไซด์ (carbon dioxide: CO2) 98% ข้อได้เปรียบของสารรมชนิดนี้ก็คือ 1) สารรมอีโคฟูมเป็น สารรมที่ไม่ติดไฟ 2) พร้อมสาหรับใช้งานเนื่องจากผสมมาเรียบร้อยแล้วในถัง 3) ไม่มีของเสีย (no waste by product) เหลืออยู่หลังจากการรม นอกจากนี้ยังพบว่า สามารถใช้สารรมอีโคฟูมสามารถกาจัดแมลงศัตรูพืชใน ผลไม้ได้ เช่น ส้ม โดยทวีศักดิ์ และคณะ (2551) ได้ทาการทดสอบประสิ ทธิภาพของอีโคฟูมโดยปล่อยสารรม อีโคฟูมเพื่อกาจัดเพลี้ยแป้งในผลมังคุดโดยปล่อยสารรมอีโคฟูมในระยะเวลาต่างๆ กัน ผลการทดลองพบว่า ทุก กรรมวิธีม ีป ระสิท ธิภ าพในการก าจัด เพลี้ย แป้ง ได้ 100 เปอร์เ ซ็น ต์ แต่เ นื่องจากการทดลองนี้ยัง ไม่ สามารถระบุอัตราของสารรมอีโ คฟูม ที่แท้จ ริงได้ ดังนั้นการทดลองครั้งนี้มีวัตถุป ระสงค์ เพื่อหาอัตราและ ระยะเวลาที่ส ามารถป้อ งกันกาจัดเพลี้ยแป้งมังคุ ดได้ สาหรับ เป็นทางเลือกในการกาจัด เพลี้ยแป้ง มังคุด ต่อไป อุปกรณ์และวิธีการ อุปกรณ์ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 544

สารรมอีโคฟูม 1 ถัง ตู้ควบคุมอุณหภูมิ (incubator) เพลี้ยแป้งมังคุดระยะต่างๆ (ไข่ ตัวอ่อน และตัวเต็มวัย) มังคุด, ฟักทองพันธุ์ ศรีเมือง ถ้วยพลาสติกขนาด 2 ออนซ์, พู่กัน ถุงเก็บกักสารรม (tedlar bags) ยีห่ ้อ SKC (CAT#232-03) ขนาด 3 ลิตร

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEB-11

8. โหลแก้ว (dessicator) 9. พาราฟิลม์ (parafilm) 10. กล้องจุลทรรศน์ 11. เข็มกักเก็บสารรม วิธีการ 1. ขั้นตอนการเตรียมสารรมอีโคฟูม ทาการถ่ายเทสารรมอีโคฟูมจากถังขนาด 215 ลิตรใส่ลงในถุงเก็บกักสารรมขนาด 3 ลิตร (ภาพที่ 1) เพื่อใช้สาหรับการทดลองในขั้นตอนต่อไป

ภาพที่ 1 การถ่ายเทสารรมอีโคฟูมจากถังขนาดใหญ่ไปบรรจุในถุงกักเก็บก๊าซขนาด 3 ลิตร 2. การเลี้ยงขยายพันธุ์เพลี้ยแป้งมังคุด (Pseudococcus cryptus Hempel) สารวจและเก็บตัวอย่างเพลี้ยแป้งมังคุดจากผลมังคุลที่จังหวัดจันทบุรี โดยนาตัวอย่างบางส่วนส่งไป จาแนกชนิดที่กลุ่มงานอนุกรมวิธานแมลง สานักวิจัยพัฒนาการอารักขาพืช กรมวิชาการเกษตร เมื่อทราบเป็น ที่แน่ชัดแล้วว่าตัวอย่างที่เก็บมาเป็นเพลี้ยแป้งมังคุด จึงทาการเพาะเลี้ยงเพลี้ยแป้งมังคุดจากแหล่งดังกล่าวโดย ใช้ฟักทองพันธุ์ศรีเมือง เพื่อให้ได้เพลี้ยแป้งมังคุดระยะต่างๆ (ภาพที่ 2) โดยนาเพลี้ยแป้งมังคุดตัวเต็มวัยเพศ เมีย เขี่ยลงบนผลฟักทองและเมื่อเพลี้ยแป้งมังคุดเพศเมียออกไข่จึงนากลุ่มไข่ดังกล่าวมาแบ่งกลุ่มไข่โดยใช้เข็ม เขี่ยภายใต้ก ล้อ งจุล ทรรศ์ แล้วเขี่ย กลุ่ม ไข่ ใส่ใต้กลีบ เลี้ยงของผลมั ง คุด (1 กลุ่ม ไข่/ผล, 3 ผล/1ซ้า, 3 ซ้า/ กรรมวิธี) เพื่อใช้ในการทดลองต่อไป ขณะที่เพลี้ยแป้ง มังคุดระยะตัวอ่อนและระยะตัวเต็มวัยเพศเมีย ทาการ คัดเลือกเพลี้ยแป้งมังคุดที่มีขนาด 2-3 และ 4-5 มิลลิเมตร ตามลาดับ โดยเขี่ยเพลี้ยแป้งดังกล่าวใส่ใต้กลีบเลี้ยง ของผลมังคุด (10 ตัว/ผล, 3 ผล/1ซ้า, 3 ซ้า/กรรมวิธี) และนาผลมังคุดที่มีเพลีย้ แป้งมังคุดใส่ลงในแก้วพลาสติก และปิดด้วยผ้าขาวบาง เป็นเวลา 24 ชั่วโมงก่อนการทดลอง หลังจากนั้นนาผลมังคุดที่มีเพลี้ยแป้งมังคุดมา ทดสอบกับสารรมอีโคฟูมในแต่ละกรรมวิธีต่อไป

12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

545


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

ถุงไข่ (Egg sacs)

ระยะตัวอ่อน (nymphs)

PEB-11

ระยะไข่ (Egg)

ระยะตัวเต็มวัย (adults)

ภาพที่ 2 เพลี้ยแป้งมังคุด Pseudococcus cryptus (ระยะไข่ ระยะตัวอ่อน และระยะตัวเต็มวัย) 3. การทดสอบกับเพลี้ยแป้งมังคุดระยะการเจริญเติบโตต่างๆ (ระยะไข่ ระยะตัวอ่อน และระยะตัวเต็มวัยเพศเมีย) 3.1 การทดสอบสารรมอีโคฟูมกับเพลี้ยแป้งระยะไข่ (อายุ 0-7 วัน) ระยะตัวอ่อน และระยะตัวเต็ม วัย ระยะเวลา 2 และ 24 ชั่วโมง โดย นากลุ่มไข่ ตัวอ่อน และตัวเต็มวัยของเพลี้ยแป้งมังคุดเขี่ย ใส่บริเวณใต้ กลีบ เลี้ยงมั ง คุดและรมด้วยสารรมอี โ คฟู ม ตามกรรมวิธีที่ ก าหนดโดยวางแผนการทดลองแบบ CRD มี 7 กรรมวิธี 3 ซ้า ดังนี้ กรรมวิธีที่ 1 กรรมวิธีที่ 2 กรรมวิธีที่ 3 กรรมวิธีที่ 4 กรรมวิธีที่ 5 กรรมวิธีที่ 6 กรรมวิธีที่ 7

ไม่ใช้สารรม นาน 2 ชั่วโมง ไม่ใช้สารรม นาน 24 ชั่วโมง รมด้วยอีโคฟูม อัตรา 35 กรัม/ลูกบาศก์เมตร นาน 24 ชั่วโมง รมด้วยอีโคฟูม อัตรา 70 กรัม/ลูกบาศก์เมตร นาน 24 ชั่วโมง รมด้วยอีโคฟูม อัตรา 84 กรัม/ลูกบาศก์เมตร นาน 2 ชั่วโมง รมด้วยอีโคฟูม อัตรา 105 กรัม/ลูกบาศก์เมตร นาน 2 ชั่วโมง รมด้วยอีโคฟูม อัตรา 140 กรัม/ลูกบาศก์เมตร นาน 2 ชั่วโมง

เมื่อทาการทดสอบแล้วตามหัวข้อที่ 3.1 พบว่าความเข้มข้นดังกล่าวไม่สามารถกาจัดเพลี้ยแป้งมังคุด ระยะไข่ได้จึงได้มีการเพิ่มความเข้มข้นและระยะเวลาของสารรมอีโคฟูมในการทดลอง 3.2 ดังนี้ 546

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEB-11

3.2 การทดสอบสารรมอีโคฟูมกับเพลี้ยแป้งระยะไข่อายุ (1, 3 และ 7 วัน) ระยะตัวอ่อน และ ระยะ ตัวเต็มวัย นาเพลี้ยแป้งมังคุดในแต่ละระยะการเจริญเติบโตเขี่ยใส่ใต้กลีบเลี้ยงมังคุดและรมด้วยสารรมอีโคฟูม ตามกรรมวิธีที่กาหนดโดยวางแผนการทดลองแบบ CRD มี 6 กรรมวิธี 3 ซ้า นาน 24 ชั่วโมง ดังนี้ กรรมวิธีที่ 1 กรรมวิธีที่ 2 กรรมวิธีที่ 3 กรรมวิธีที่ 4 กรรมวิธีที่ 5 กรรมวิธีที่ 6

ไม่ใช้สารรม นาน 24 ชั่วโมง รมด้วยอีโคฟูม อัตรา 70 กรัม/ลูกบาศก์เมตรนาน 24 ชั่วโมง รมด้วยอีโคฟูม อัตรา 105 กรัม/ลูกบาศก์เมตร นาน 24 ชั่วโมง รมด้วยอีโคฟูม อัตรา 140 กรัม/ลูกบาศก์เมตร นาน 24 ชั่วโมง รมด้วยอีโคฟูม อัตรา 175 กรัม/ลูกบาศก์เมตร นาน 24 ชั่วโมง รมด้วยอีโคฟูม อัตรา 210 กรัม/ลูกบาศก์เมตร นาน 24 ชั่วโมง

3.3 นาเพลี้ยแป้งมังคุดระยะต่างๆเขี่ยใส่ใต้กลีบเลี้ยงของผลมังคุด ที่เตรียมไว้สาหรับการทดลอง วาง ผลมังคุดที่มีเพลี้ยแป้งระยะต่างๆลงในโหลแก้ว หลังจากนั้นทาการปิดฝาโหลแก้วให้สนิทโดยใช้พาราฟิล์มปิด บริเวณโดยรอบโหลแก้วเพื่อป้องกันการรั่วไหลของสารรม และดูดอากาศที่อยู่ในโหลแก้วออก หลังจากนั้นดูด สารรมอีโคฟูมจากถุงกักเก็บสารรมโดยใช้หลอดกักเก็บสารรมดูดสารรมอีโคฟู มมาใส่ในโหลแก้วตามกรรมวิธีที่ กาหนด เมื่อครบตามระยะเวลาที่กาหนด เปิดฝาโหลแก้วเพื่อระบายอากาศเป็นเวลา 1 ชั่วโมงก่อนนามาเช็ค ผล กรณีของเพลี้ยแป้งมั งคุดระยะไข่ใ ห้ทาการย้ายมังคุดที่ ผ่านการทดสอบมาเก็บไว้ที่ตู้ควบคุม อุณหภูมิ ที่ กาหนด และตรวจนับ จานวนการเกิดของตัวอ่ อนเพลี้ยแป้งมั งคุด ที่เกิ ดจากระยะไข่ทุ กวันเป็นเวลา 14 วัน สาหรับระยะตัวอ่อนและระยะตัวเต็มวัยทาการตรวจนับจานวนเพลี้ยแป้งมังคุดที่รอดชีวิตหลังการทดลอง 1 ชั่วโมง ผลการทดลองและวิจารณ์ การทดสอบระยะไข่ ระยะตัวอ่อน และระยะตัวเต็มวัยเพศเมียของเพลี้ยแป้งมังคุดกับสารรมอีโคฟูมที่ อัตรา 35 และ 70 กรัม/ลูกบาศก์เมตร ที่รมนาน 24 ชั่วโมง และที่อัตรา 84, 105 และ 140 กรัม/ลูกบาศก์ เมตร ที่รมนาน 2 ชั่วโมง พบว่า เพลี้ยแป้งมังคุดระยะไข่ (อายุ 0-7 วัน) ที่ทาการทดสอบทุกอัตราสามารถฟัก ออกมาเป็นตัวอ่อนได้ โดยมีเปอร์เซ็นต์การรอดชีวิตเท่ากับ 5.4, 11.2, 100, 81.6 และ 90.4 เปอร์เซ็นต์ แต่ สาหรับเพลี้ยแป้งมังคุดระยะตัวอ่อน และระยะตัวเต็มวัยพบว่า ไม่มีเพลี้ยแป้งมังคุดรอดชีวิตในทุกกรรมวิธี เมื่อ ทาการทดสอบในอัตราและเวลาเดียวกัน (ตารางที่ 1)

12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

547


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEB-11

ตารางที่ 1 เปอร์เซ็นต์การอยูร่ อดของเพลี้ยแป้งมังคุดระยะไข่ (อายุ 0-7 วัน) ระยะตัวอ่อน และระยะตัวเต็ม วัยเพศเมียหลังรมด้วยสารรมอีโคฟูมระยะเวลา 2 และ 24 ชั่วโมง อัตราสารรมอีโคฟูม ((กรัม/ลูกบาศก์เมตร) 0 (นาน 2 ชม.) 0 (นาน24 ชม.) 35 (นาน2 ชม.) 70 (นาน24 ชม.) 84 (นาน2 ชม.) 105 (นาน2 ชม.) 140 (นาน2 ชม.)

เปอร์เซ็นต์การรอดของเพลี้ยแป้ง P. cryptus1/ ระยะไข่ (0-7 วัน) ระยะตัวอ่อน ระยะตัวเต็มวัย 100 100 100 100 100 100 5.4 0 0 11.2 0 0 100 0 0 81.6 0 0 90.4 0 0

ดังนั้นจึงได้ทาการทดสอบระยะไข่ที่มีอายุที่แตกต่างกัน โดยทาการศึกษาถึงอายุของไข่ที่มีอายุ 1, 3 และ 7 วัน พบว่าไข่ที่มีอายุ 1 วัน ตัวอ่อนเพลี้ยแป้งสามารถฟักออกมาจากไข่ได้ในทุกกรรมวิธี ในขณะที่ ระยะ ไข่ของเพลี้ยแป้งมังคุด 3 วัน ยังพบเพลี้ยแป้งระยะตัวอ่อนฟักออกมาจากไข่ที่ทาการทดสอบในบางกรรมวิธี แต่ในไข่ที่มีอายุ 7 วัน พบว่าไม่มีระยะตัวอ่อนของเพลีย้ แป้งฟักออกมาจากไข่ในทุกกรรมวิธี (ตารางที่ 2) ดังนั้น สามารถสรุปได้ว่าอายุไข่ที่แตกต่างกันมีผลต่อการใช้สารรมอีโคฟูมในการกาจัดเพลี้ยแป้งระยะไข่ โดยไข่ที่มี อายุน้อยจะสามารถทนทานต่อสารรมอี โคฟูมได้ม ากกว่าไข่ที่ มีอายุม ากเนื่องจากอัตราการหายใจที่ต่ากว่ า ในขณะที่ระยะตัวอ่อนและระยะตัวเต็มวัยของเพลี้ยแป้งมังคุดที่ทดสอบไม่พบการรอดชีวิตในทุกกรมวิธี ดังนั้น สารรมอีโคฟูมที่อั ตราสูงที่สุด คือ 210 กรัม/ลูกบาศก์เมตร นาน 24 ชั่วโมงยังไม่สามารถกาจัดระยะไข่ของ เพลี้ยแป้งมังคุดได้ 100 เปอร์เซ็นต์ จะเห็นได้ว่าระยะไข่ของเพลี้ยแป้งมังคุดเป็นระยะที่ทนทานต่อสารรม อีโคฟูม มากที่ สุด ซึ่งสอดคล้องกับ Cichón et al., (2011) ที่ ได้ท าการทดลองเพลี้ยแป้ง Pseudococcus viburni กับสารรมฟอสฟีนที่ 70 กรัม/ลูกบาศก์เมตร (1000 ppm) นาน 48 และ 72 ชั่วโมง พบว่าไม่สามารถ กาจัดระยะไข่เพลี้ยแป้ง ได้ 100 เปอร์เซ็นต์ โดยมีเปอร์เซ็นต์การตายเท่ ากับ 99.00 และ 98.98 เปอร์เซ็นต์ ตามลาดับ

548

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEB-11

ตารางที่ 2 แสดงเปอร์เซ็นต์การอยู่รอดของเพลี้ยแป้งมังคุดระยะไข่ (อายุ1, 3 และ 7 วัน) ระยะตัวอ่อน และระยะตัวเต็มวัยเพศเมียหลังรมด้วยสารรมอีโคฟูมระยะเวลา 24 ชั่วโมง อัตราสารรมอีโคฟูม ((กรัม/ลูกบาศก์เมตร) 0 70 105 140 175 210

ระยะไข่ (1 วัน) 100 5.8 33.6 86.9 13.5 57.4

เปอร์เซ็นต์การรอดของเพลี้ยแป้ง P. cryptus1/ ระยะไข่ ระยะไข่ ระยะตัวอ่อน ระยะตัวเต็มวัย (3 วัน) (7 วัน) 100 100 100 100 1.1 0 0 0 0 0 0 0 2.2 0 0 0 0 0 0 0 1.1 0 0 0

นอกจากนี้ Liu (2011) ได้ทดสอบสารรมฟอสฟีนเพียงชนิดเดียวที่อัตรา 70 กรัม/ลูกบาศก์เมตร เป็น ระยะเวลา 3 วัน พบว่าไม่สามารถก าจัดระยะไข่ของเพลี้ยแป้ง Pseudococcus maritimus (Ehrhorn) ได้ 100 เปอร์เซ็นต์ และเมื่อมีการนาออกซิเจนที่ความเข้มข้น 20.9 และ 60 เปอร์เซ็นต์ มาผสมกับสารรมฟอสฟีน นาน 24 และ 48 ชั่วโมง พบว่าการเพิ่มออกซิเจนระหว่างการรมจะทาให้เพลี้ยแป้ง มีเปอร์เซ็นต์การตายเพิ่ม มากขึ้นแต่ยังคงไม่สามารถกาจัดเพลี้ยแป้ง ระยะไข่ ได้ 100 เปอร์เซ็นต์เช่นกัน และ Yang et al., (2016) ได้ ทดสอบเพลี้ยแป้ง Planococcus citri (Risso) กับสารรมเอทธิลฟอร์เมท อัตรา 25.1 มิลลิกรัมต่อลิตร, สารรม ฟอสฟีนอัตรา 1.0 มิลลิกรัมต่อลิตรและ สารรมเอทธิลฟอร์เมทอัตรา 25.1 มิลลิกรัมต่อลิตรผสมกับสารรมฟอส ฟีนอัตรา 1.0 มิลลิกรัมต่อลิตร พบว่าสามารถกาจัดเพลีย้ แป้งได้ทุกระยะการเจริญเติบโต ดังนั้นการกาจัดเพลี้ย แป้งระยะไข่ถ้าใช้สารรมอีโคฟูมเพียงชนิดเดียวจึงไม่สามารถกาจัดเพลีย้ แป้งระยะไข่ได้ในระยะเวลาอันสั้น และ เมื่อเปรียบเทียบการใช้สารรมเมทิลโบรไมด์อัตรา 32 กรัม/ลูกบาศก์เมตร นาน 2 ชั่วโมงซึ่งเป็นสารรมที่ใช้ใน การกาจัดแมลงศัตรูพืชมังคุดในปัจจุบัน กับสารรมอีโคฟูมทีน่ ามาทดสอบ พบว่าสารรมอีโคฟูมที่ทดสอบมีอัตรา ที่สูงและระยะเวลาที่นานกว่าการใช้สารรมเมทิลโบร์ไมด์ และไม่สามารถกาจัดระยะไข่ของเพลี้ยแป้งได้ ดังนั้น การนาสารรมอีโคฟูมมาใช้ทดแทนสารรมเมทิลโบร์ไมด์จึงไม่สามารถทนแทนการใช้สารรมเมทิลโบรไมด์ได้ จึง จาเป็นต้องหาวิธีอื่นในการกาจัดเพลี้ยแป้งมังคุดระยะไข่ต่อไป สรุปผลการทดลอง การใช้สารรมอีโคฟูมทีอ่ ัตรา 210 กรัม/ลูกบาศก์เมตร นาน 24 ชั่วโมง ยังไม่สามารถกาจัดเพลี้ยแป้ง มังคุดระยะไข่ได้ 100 เปอร์เซ็นต์ โดยระยะไข่ที่มีอายุ 1 วันจะทนทานต่อสารรมอีโคฟูมมากกว่า ระยะไข่ที่มี อายุ 7 วัน ขณะที่ระยะตัวอ่อนและระยะตัวเต็มวัยของเพลี้ยแป้งมังคุดเป็นระยะทีอ่ ่อนแอต่อสารรมอีโคฟูม

12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

549


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEB-11

เอกสารอ้างอิง เกรียงไกร จาเริญมา ศรุต สุทธิอารมณ์ และรุจ มรกต. 2549. การจัดการเพลี้ยแป้งในมังคุด. วารสารวิชาการเกษตร. 24(3) ชลิดา อุณหวุฒิ และ ชมัยพร บัวมาศ. 2554. เพลี้ยแป้ง เพลี้ยหอย (Mealybug, Scale Insect); แมลงปาก ดูดที่สาคัญของประเทศไทย. สานักวิจัยพัฒนาการอารักขาพืช. กรมวิชาการเกษตร. 142 หน้า ทวีศักดิ์ ชโยภาส ไพศาล รัตนเสถียร จีรนุช เอกอานวย สมรวย รวมชัยอภิกุล และสรรชัย เพชรธรรมรส. 2551b. การทดสอบประสิทธิภาพการใช้สารเมทธิลโบรไมด์และสาร Eco2 fume ในการป้องกัน กาจัดเพลี้ยแป้งในมังคุด. บทคัดย่อ รายงานผลงานวิจัยและพัฒนาพืชและและเทคโนโลยีการเกษตร ประจาปี 2551 สานักวิจัยพัฒนาการอารักขาพืช. หน้า 101. พรทิพย์ วิสารทานนท์ กุสมุ า นวลวัฒน์ บุษรา จันทร์แก้วมณี ใจทิพย์ อุไรชื่น รังสิมา เก่งการพานิช กรรณิการ์ เพ็งคุ้ม จิราภรณ์ ทองพันธ์ ดวงสมร สุทธิสุทธิ์ ลักขณา ร่มเย็น และภาวิณี หนูชนะภัย 2548. แมลงที่พบในผลิตผลเกษตรและการป้องกันกาจัด. สานักวิจัยและพัฒนาวิทยาการหลังการ เก็บเกี่ยวและแปรรูปผลิตผลเกษตร กรมวิชาการเกษตร. 150 หน้า. มาลัยพร เชื้อบัณฑิต อรวินทินี ชูศรี ธีรวุฒิ ชุตินันทกุล อภิรดี กอร์ปไพบูลย์ และ วิชาญ ประเสริฐ. 2553. วิจัยและพัฒนาวิธีป้องกันกาจัดศัตรูมังคุดหลังการเก็บเกี่ยวที่มีประสิทธิภาพและเหมาะสมในเชิง การค้า.รายงานผลการทดลองเรื่องเต็ม ปี 2553 ศูนย์วิจัยพืชสวน. รังสิมา เก่งการพานิช พรทิพย์ วิสารทานนท์ และดวงสมร สุทธิสุทธิ์. 2553. การใช้สารรมฟอสฟีนในการ ป้องกันกาจัดแมลงศัตรูข้าวโพดเลี้ยงสัตว์หลังการเก็บเกี่ยว. ว. วิทยาศาสตร์เกษตร. 41: 1 (พิเศษ): 295-298. อังคณา สุวรรณกูฏ. 2550. ผลไม้สดฉายรังสี.... กว่าจะถึงอเมริกา. ใน น.ส.พ. กสิกร ปีที่ 80 ฉบับที่ 4 กรกฎาคม-สิงหาคม 2550 หน้า 43-49. Cichón, L., Garrido, S., Gómez, R., Fernández, D., Argañaraz, L. and G. Gastaminza. 2011. Evaluation of phosphine gas as a quarantine treatment for obscure mealybug for export markets, 909 ed. International Society for Horticultural Science (ISHS), Leuven, Belgium, pp. 479-484. Liu, Y.B. 2011. Oxygen enhances phosphine toxicity for postharvest pest control. Journal of Economic Entomology 104: 1455-1461. Yang, J., Park, Y., Hyun, I.H., Kim, G.H., Kim, B.S., Lee, B.H. and Y. Ren. 2016. A Combination Treatment Using Ethyl Formate and Phosphine to Control Planococcus citri (Hemiptera: Pseudococcidae) on Pineapples. Journal of Economic Entomology 109: 2355-2363.

550

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEB-12

การติดตามการระบาดของแมลงดาหนาม และแนวโน้มการทาความเสียหายต่อ ผลผลิตข้าวจังหวัดสุพรรณบุรี Outbreak Surveillance of Rice Hispa and a Tendency of Causing Rice Crop Losses จินตนา ไชยวงค์ พลอยไพลิน ธนิกกุล ปกรณ์ เผ่าธีระศานต์ และ ธนดล ไกรรักษ์ Jintana Chaiwong Ploypirin Thanikkul Pakorn Paoteerasarn and Tanadol Kairak กองวิจัยและพัฒนาข้าว กรมการข้าว เขตจตุจักร กรุงเทพฯ 10900 โทรศัพท์ 0-2579-7559 ต่อ 5202 Division of Rice Research and Development, Rice Department, Chatuchak, Bangkok 10900 Tel. 0-2579-7559 ext. 5202

บทคัดย่อ แมลงดาหนาม (rice hispa, Dicladispa armigera (Olivier)) เป็นแมลงศัตรูข้าวอันดับรองและพบ การระบาดเป็ น ครั้ ง คราว จากรายงานในอดี ต พบการระบาดในปี 2475, 2527 และ 2541 ที่ จั ง หวั ด ฉะเชิงเทรา นครปฐม สุพรรณบุรี และชัยนาท หลังจากนั้น ไม่พบรายงานการระบาด จนกระทั่งปี 2561 พบ ความเสียหายในนาข้าวที่จังหวัดสุพรรณบุรี สิงห์บุรี และชัยนาท นอกจากนี้ จากการสอบถามเกษตรกรอาเภอ ศรีประจันต์ จังหวัดสุพรรณบุรี พบว่า เมื่อประมาณปี 2558 เป็นต้นมา พบการเข้าทาลายของแมลงดาหนาม ทุกฤดูปลูก ด้วยเหตุนี้ จึงได้มีการดาเนินงานวิจัยนี้ โดยมีวัตถุประสงค์เพื่อติดตามการระบาดของแมลงดาหนาม ในพื้นที่จังหวัดสุพรรณบุรี ซึ่งจะใช้เป็นข้อมูลในการเตรียมรับสถานการณ์ หากเกิดการระบาดอย่างรุนแรงใน อนาคต ดาเนินการ 2 ฤดูป ลูก ในเดือ นกันยายน 2561 ถึง เดือนมี นาคม 2562 จากการศึกษาในฤดูนาปรัง 1/2562 พบตั วเต็ ม วั ยของแมลงด าหนามเข้ าท าลายในข้าวระยะแตกกอถึ ง ตั้ง ท้ อ ง (49-63 วัน ) จากนั้ น ประชากรลดลงจนถึงไม่พบเลย พบมากในช่วงต้นเดือนกันยายนถึงกลางตุลาคม ส่วนในฤดูนาปรัง 2/2562 พบ ตัวเต็มวัยของแมลงดาหนามเข้าทาลายในข้าวระยะแตกกอจนถึงระยะออกรวง (49-94 วัน) โดยพบมากในช่วง เดือนมีนาคม นอกจากนี้ ได้มีการสุ่มเก็บตัวอย่างไข่ หนอน และดักแด้ของแมลงดาหนาม พบการเบียนของ แตนเบียนไข่ Trichogramma spp. แตนเบียนหนอน Bracon sp. และแตนเบียนดักแด้ Trichomalopsis sp. ในอั ต ราสู ง โดยเฉพาะแตนเบี ย นไข่ Trichogramma spp. และแตนเบี ย นหนอน Bracon sp. ที่ มี แนวโน้มมีประสิทธิภาพสูงในการควบคุมแมลงดาหนาม คาสาคัญ : ตัวเบียน การระบาดเป็นครั้งคราว ฤดูนาปรัง นาข้าว ABSTRACT Rice hispa, Dicladispa armigera (Olivier) is a minor pest of rice that which occasionally found in rice fields. Previous reports mentioned the outbreak of rice hispa occurred in 1932, 1984, and 1998 at Chachoengsao, Nakhon Pathom, Suphan Buri and 12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

551


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEB-12

Chainat provinces but no further outbreak reports were found. Surprisingly, outbreaks were found again in Chachoengsao, Suphan Buri and Chainat province in 2018 and the information collected from farmers in Si Prachan District, Suphan Buri provinces referred the continuous outbreaks on every crop since 2015 to till date. Current research has been conducted with purpose to study outbreak surveillance of rice hispa in Suphan Buri province and the data will be helpful to deal with any outbreak situations in the future. Our study has conducted in two crops seasons in between September 2018 to March 2019. Our findings revealed that, adult rice hispa destroyed the rice plants at tillering to booting stage (49-63 days after sowing; DAS) in the second dry season 2019. Later on, their population has decreased to normal at ripening stage. The most rice hispa were found in between September to midOctober in 2018. However, in the second dry season 2019 March, adult rice hispa destroyed again the rice plants at tillering to ripening stage (49-94 days after sowing; DAS) in huge. We randomly collected some samples of rice hispa eggs, nymphs and pupa along with high rate of parasites in addition. Our further study showed that, they are mostly ingested by egg parasitoid Trichogramma spp, larva parasitoid Bracon spp., and pupa parasitoid Trichomalopsis spp. Keywords: parasite, occasionally outbreak, dry season, rice field. คานา แมลงด าหนาม Dicladispa armigera (Olivier) (Chrysomelidae; Coleoptera) (Dale, 1994) เป็นแมลงศัตรูข้าวที่ มี การระบาดเป็นครั้ง คราว หากสภาพแวดล้อมเหมาะสมอาจทาเกิ ดการระบาดอย่าง รวดเร็ว แต่โดยปกติการระบาดมักไม่รุนแรงถึงระดับทาให้เกิดความเสียหายทางเศรษฐกิจ วงจรชีวิตของแมลง ดาหนามมี 4 ระยะ ได้แก่ ระยะไข่ หนอน ดักแด้ และตัวเต็มวัย จากระยะไข่ถึงตัวเต็ มวัยนาน 15-20 วัน ตัว เต็มวัยอายุประมาณ 83-90 วัน (Dutta and Hazarika, 1995) แมลงดาหนามสามารถเข้าทาลายต้นข้าวได้ทั้ง ในระยะหนอนและตัวเต็มวัย โดยหนอนจะกัดกินภายในเนื้อเยื่อชั้นกลาง (mesophyll) ของใบข้าว ส่วนตัว เต็มวัยกัดกินผิวใบข้าว ทาให้ส่วนสีเขียวของพืชที่ประกอบด้วยคลอโรฟิลล์หายไป ส่งผลต่อการสังเคราะห์แสง ของใบข้าว (Acharya, 1967; Dale, 1994) นาข้าวที่ ถูก ทาลายรุนแรงปลายใบข้าวจะแห้งและกลายเป็นสี น้าตาลเหมือนถูกไฟไหม้ (วันทนา และคณะ, 2554) แต่ทั้งนี้ยังไม่พบรายงานความเสียหายที่เกิดจากการเข้า ทาลายของแมลงดาหนามถึงระดับเศรษฐกิจในประเทศไทย จากรายงานสถานการณ์การการระบาดของแมลงศัตรูข้าวในประเทศไทย พบว่า มีก ารระบาดของ แมลงดาหนามในปี พ.ศ. 2475 (ปรีชา, 2545) ไม่ระบุพื้นที่เสียหาย ส่วนรายงานปี พ.ศ. 2527 พบการแพร่ ระบาดที่จังหวัดฉะเชิงเทรา นครปฐม และสุพรรณบุรี (วีรวุฒิ , 2526) ไม่ระบุพื้นที่เสียหาย และปี พ.ศ. 2541 552

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEB-12

พบการเข้าทาลายที่จังหวัดชัยนาท เป็นพื้นที่ประมาณ 1 ไร่ (สุวัฒน์ และรจนา, 2542) จากนั้นไม่พบรายงาน การระบาดหรือการแพร่กระจายของแมลงดาหนามอีก จนกระทั่งปี พ.ศ. 2561 ได้มีการสารวจสถานการณ์การ ระบาดของศัตรูข้าว ภายใต้โครงการเฝ้าระวังเพื่อเตือนภัยและป้องกันศัตรูข้าว กรมการข้าว พบการเข้าทาลาย ของแมลงดาหนามในแปลงเกษตรกร อ าเภอศรีป ระจัน ต์ จัง หวัดสุพรรณบุรี ประกอบกั บ ข้อมู ล จากการ สอบถามเกษตรกร พบว่า ในพื้นที่ดังกล่าวพบการเข้าทาลายของแมลงดาหนามทุกฤดูปลูก ในช่วงเวลา 3 – 4 ปีที่ผ่านมา และเกษตรกรไม่รู้จักและไม่มีความรู้เกี่ยวกับแมลงดาหนาม แมลงดาหนามเป็นแมลงศัตรูข้าวที่มีรายงานการแพร่กระจายในหลายประเทศแถบเอเชีย ได้แก่ บัง คลาเทศ ภูฏาน พม่า จีน อินเดีย อินโดนีเซีย กัมพูชา ลาว มาเลเซีย เนปาล ปากีสถาน ปาปัวนิวกินี ศรีลังกา เวียดนาม และไทย (Dale, 1994) แต่ประเทศที่พบการระบาดอย่างรุนแรง เช่น ประเทศอินเดีย (Sarkar and Bhattacharjee, 1988) ผลผลิตเสียหายประมาณร้อยละ 28 (Nath and Dutta, 1997) ในประเทศบังคลา เทศ พบความเสียหายมากกว่า ร้อ ยละ 52 ในข้าวน้าลึก (Islam, 1989; Polaszek et al., 2002) และใน ประเทศเนปาล พบความเสียหายร้อยละ 20 – 30 (Polaszek et al., 2002) เป็นต้น จากข้อมูลการระบาด ของหลายประเทศในแถบเอเชีย และการสารวจสถานการณ์การระบาดของศัตรู ข้าว กรมการข้าว เบื้ องต้น ดังกล่าวนั้น จึงเห็นว่าการติดตามสถานการณ์ก ารระบาดของแมลงดาหนาม มีความสาคัญ และจาเป็นต้อง ศึกษา เนื่องจากการเปลี่ยนแปลงของสภาพอากาศในปัจจุบัน โดยเฉพาะการที่ อุณหภูมิของโลกสูงขึ้น อาจ ส่งผลกระทบต่อการดารงชีวิตของศัตรูพืช (Huang et al., 2010) รวมถึงแมลงดาหนาม ดังนั้น วัตถุประสงค์ ของงานวิจัยนี้ จึงมุ่งศึกษาเพื่อติดตามสถานการณ์การระบาด และแนวโน้มการทาความเสียหายต่อผลผลิตข้าว ของแมลงดาหนาม เพื่อเตรียมรับหากเกิดการระบาดของแมลงดาหนามในประเทศไทย อุปกรณ์และวิธีการ 1. การสารวจการระบาดของแมลงดาหนาม ดาเนินการ 2 ฤดู ปลูก ได้แก่ ฤดูนาปรัง 1/2562 (กั นยายน - พฤศจิก ายน 2561) และฤดูนาปรัง 2/2562 (มกราคม - มีนาคม 2562) ดาเนินการในเกษตรกรตาบลวังหว้า อาเภอศรีประจันต์ จังหวัดสุพรรณบุรี (พิกัดทางภูมิศาสตร์; 14°37'06.2"N 100°04'07.4"E และ 14°37'09.4"N 100°03'49.6"E) ในพื้นที่ขนาด 1 ไร่ เกษตรกรปลูกข้าวพันธุ์ปทุมธานี 1 โดยวิธีหว่านน้าตม และไม่พ่นสารป้องกันกาจัดแมลง ดาเนินการสุ่มนับด้วยตาเปล่า จานวน 20 จุดต่อครั้ง (1 จุดสารวจ หมายถึง การสุ่มนับบริเวณต้นข้าว ประมาณ 10 ต้นชิดติดกั น หรือ ข้าวจานวน 1 กอ) วางแผนการสุ่ม ตัวอย่างแบบเป็นระบบ (Systematic Sampling) ด้วยการเดินแบบทแยงมุมจากขอบคันนาด้านหนึ่งไปยังอีกด้านหนึ่ง เริ่มสุม่ สารวจในข้าวระยะแตก กอหรือข้าวอายุประมาณ 40 วันหลังหว่าน สุ่มสารวจทุก 7 วัน จนถึงข้าวระยะออกรวง บันทึกจานวนแมลงดา หนามที่พบในแต่ละฤดูปลูก

12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

553


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEB-12

2. การศึกษาแนวโน้มการทาความเสียหายต่อผลผลิตข้าวของแมลงดาหนาม เก็บข้อมูลผลผลิตข้าวจากในฤดูนาปรัง 2/2562 โดยเมื่อข้าวอายุ 104 วัน ทาการเก็บเกี่ยวผลผลิตใน พื้นที่ 2x5 เมตร เปรียบเทียบระหว่างพื้นที่ที่มีการเข้าทาลายของแมลงดาหนามอย่างรุนแรง และพื้นที่ที่ไม่ถูก ทาลาย จานวนอย่างละ 3 ซ้า และทาการเก็บข้อมูล โดยแต่ละกรรมวิธีสุ่มเก็บตัวอย่างต้นข้าว จานวน 30 จุด โดยสุ่ม เก็ บ ตัวอย่างแบบวิธีก ารส ารวจในแปลงตัวอย่าง (Quadrat Method) บันทึ ก การเจริญ เติบ โตและ ผลผลิต ดังนี้ 1) ความยาวของรวง โดยวัดจากคอรวงไปจนถึงปลายเมล็ดสุดท้ายของรวงข้าว สุ่ มวัด 10 รวงต่อซ้า คานวณหาค่าเฉลี่ยของความยาวรวงในแต่ละซ้า 2) นับจานวนเมล็ดดีและเมล็ดลีบต่อรวง สุ่มวัด 10 รวงต่อซ้า คานวณหาค่าเฉลี่ยของจานวนเมล็ดดี และเมล็ดลีบต่อรวง 3) วัดปริมาณน้าหนักแห้งของผลผลิตข้าว ที่ความชื้นเท่ากับ 14 เปอร์เซ็นต์ วิ เ คราะห์ ผ ลทางสถิ ติ โดยใช้ ก ารเปรี ย บเที ย บค่ า เฉลี่ ย ข้ อ มู ล ของ 2 กลุ่ ม (T-Test แบ บ Independent) ได้แก่ ข้อมูลที่ได้จากพื้นที่ที่มีการเข้าทาลายของแมลงดาหนามอย่างรุนแรง และพื้นที่ที่ไม่ถูก ทาลาย 3. การศึกษาอัตราการตายของแมลงดาหนามในสภาพมีการระบาด สุ่ ม เก็ บ ตั ว อย่ า งไข่ หนอน หรื อ ดั ก แด้ ข องแมลงด าหนาม ในฤดู น าปรั ง 1/2562 (กั น ยายน พฤศจิก ายน 2561) สัป ดาห์ล ะ 1 ครั้ง ประมาณ 100 ตัวอย่างต่อครั้ง นาตัวอย่างแต่ล ะวัยมาแยกเลี้ยงใน หลอดแก้ วขนาด 2x17 เซนติเมตร ในห้องปฏิบัติก าร กองวิจัยและพัฒ นาข้าว กรมการข้าว บันทึก จานวน แมลงที่รอดชีวิตและตายทุกวัน คานวณหาสาเหตุการตายตามวิธีการของ Pedigo et al. (1983) โดยแสดงค่า ต่างๆ เป็นตารางชีวิตของแมลง ดังนี้ Sx

= ระดับการอยู่รอดในระยะการเจริญนั้นๆ = (lx – dx) lx lx = จานวนไข่ หนอน ดักแด้ และตัวเต็มวัยของแมลงดาหนามที่นามาศึกษา dx = จานวนไข่ หนอน และดักแด้ที่ตาย dxF = สาเหตุการตาย 100qx = % การตาย (= 100dx / lx)

554

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEB-12

ผลและวิจารณ์ 1. การสารวจการระบาดของแมลงดาหนาม แมลงดาหนามเป็นแมลงศัตรูข้าวที่มักพบการแพร่ระบาดอยู่ในแถบภาคกลาง วงจรชีวิตประกอบด้วย 4 ระยะ ได้แก่ ระยะไข่ หนอน ดักแด้ และตัวเต็มวัย (ภาพที่ 1) เป็นแมลงที่ มีการฟักออกเป็นตัวได้ตลอดปี (multivoltine species) มี อั ต ราการขยายพั น ธุ์ ค่ อ นข้ า งสู ง เนื่ อ งจากสามารถวางไข่ ไ ด้ จ านวนมาก ประกอบด้วย 4-6 ชั่วอายุในหนึ่งปี ขึ้นอยู่กับสภาพภูมิอากาศ (Sen and Chakravorty, 1970; Karim, 1986; Pathak and Khan, 1994) ลักษณะการแพร่ระบาด จะพบการเข้าทาลายอย่างรุนแรงในพื้นทีน่ าลุ่ม หรือพื้นที่ นาที่มีระดับน้าประมาณ 5-10 เซนติเมตร หรือมากกว่า (จินตนา และคณะ, 2562) หากมีการระบาดรุนแรง จะเห็นใบข้าวขาวโพลนและปลายใบแห้งคล้ายถูกไฟไหม้ (ภาพที่ 2)

ภาพที่ 1 วงจรชีวิตของแมลงดาหนาม และระยะต่างๆ ของแมลงดาหนาม ได้แก่ ระยะไข่ (ก) หนอน (ข) ดักแด้ (ค) และตัวเต็มวัย (ง)

ภาพที่ 2 ลักษณะการเข้าทาลายของแมลงดาหนามในนาข้าว

12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

555


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEB-12

ช่วงระยะเวลาการแพร่กระจายและทาความเสียหายให้กับต้นข้าวของแมลงดาหนามนั้น พบทั้งใน 2 ฤดูปลูกที่ทาการสารวจ (ภาพที่ 3) โดยในฤดูนาปรัง 1/2562 (เดือนกันยายน - พฤศจิกายน 2561) พบมากใน ข้าวระยะแตกกอถึง แตกกอเต็ม ที่ โดยพบจ านวนตัวเต็มวั ยของแมลงดาหนามเกิ นระดับ เศรษฐกิ จ (ระดับ เศรษฐกิจเท่ากับ 2 ตัวต่อจุด) แต่ไม่มีผลต่อผลผลิตในนาข้าว เนื่องจากเมื่อต้นข้าวเข้าสู่ระยะตั้งท้องจนถึงออก รวงแล้ว ไม่พบประชากรของแมลงดาหนามในนาข้าว ส่วนในฤดูนาปรัง 2/2562 (เดือนมกราคม - มีนาคม 2562) พบประชากรตัวเต็มวัยตั้งแต่ระยะแตกกอถึงออกรวง และพบมากในช่วงตั้งท้องถึงออกรวง แต่จานวน ประชากรไม่ถึงระดับเศรษฐกิจ นอกจากนี้ ยังพบการเข้าทาลายและความเสียหายของต้นข้าวจนถึ งระยะออก รวง จากการศึก ษานี้ ช่ วงระยะเวลาที่ พ บการระบาดของแมลงดาหนามในนาปรัง 1/2562 มี ความ สอดคล้องกับงานวิจัยทั้งในและต่างประเทศ เช่น การศึกษาของสุวัฒน์ และรจนา (2542) รายงานว่าพบการ เข้าทาลายของแมลงดาหนามที่ จังหวัดชัยนาท ช่วงเดือนสิงหาคมถึงกันยายน 2541 ซึ่งเป็นฤดูนาปรัง ส่วน การศึกษาของประเทศอินเดีย พบการระบาดอย่างรุนแรงของแมลงดาหนามในช่วงปลายเดือนกันยายนถึงต้น ตุลาคม ซึ่งเป็นช่วงฤดูฝนเช่นเดียวกัน (Chakraborty and Deb, 2012; Sarkar and Bhattacharjee, 1988) เป็นต้น แต่อย่างไรก็ตาม ที่ผ่านมายังไม่พบรายงานการระบาดของแมลงดาหนามในช่วงฤดูนาปรังรอบที่ 2 ของประเทศไทย ซึ่งอาจเป็นไปได้ว่า หากมีการปลูกข้าวอย่างต่อเนื่อง จะทาให้แมลงดาหนามเกิดการระบาด อย่างต่อเนื่องเช่นเดียวกัน

ภาพที่ 3 จานวนตัวเต็มวัยของแมลงดาหนามที่พบจากการสุม่ สารวจด้วยตาเปล่าในนาข้าวจังหวัดสุพรรณบุรี ในฤดูนาปรัง 1/2562 และนาปรัง 2/2562 2. การศึกษาแนวโน้มการทาความเสียหายต่อผลผลิตข้าวของแมลงดาหนาม จากการเก็บข้อมูลผลผลิตข้าว ได้แก่ จานวนเมล็ดดีต่อรวง จานวนเมล็ดลีบต่อรวง ความยาวของ 556

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEB-12

รวงข้าว และผลผลิตข้าวเปลือก (กิโลกรัมต่อไร่) ในฤดูนาปรัง 2/2562 ซึ่งเป็นช่วงที่มีการระบาดตั้งแต่ระยะ แตกกอถึงออกรวง ผลจากการศึกษาพบว่า การเข้าทาลายของแมลงดาหนามมีผลต่อผลผลิตในนาข้าว โดยทา ให้ผลผลิตในแปลงที่ถูกทาลายอย่างรุนแรง ลดลงร้อยละ 25.92 เมื่อเทียบกับแปลงที่ไม่ถูกทาลาย ถึงแม้ว่า ผลผลิตข้าวเปลือกของทั้งสองแปลงจะไม่มีความแตกต่างทางสถิติ แต่จานวนผลผลิตมีความแตกต่างกันมากถึง 101.32 กิโลกรัมต่อไร่ (ตารางที่ 1) และถึงแม้ว่าจะมีรายงานการเข้าทาลายของตัวเต็มวัยแมลงดาหนามที่มัก พบในระยะเจริญเติบโตทางลาต้น (vegetative stage) และหลังจากระยะดังกล่าวนี้ ใบข้าวจะถูกทาลายและ เสียหายน้อย (Prakasa Rao et al., 1971) แต่หากพืชอาหารมีจานวนจากัด เช่นในฤดูนาปรัง 2/2562 ซึ่งเป็น ช่วงที่เกษตรกรลดพื้นที่ปลูกข้าวลง อาจทาให้แมลงดาหนามเข้าทาลายจนถึงช่วงระยะออกรวง และส่งผลให้ เกิดความเสียหลายแก่ผลผลิตข้าวได้ ดังนั้น เกษตรกรควรเฝ้าระวังการระบาดของแมลงดาหนาม หากมีการทา นาปรังรอบที่ 2 ตารางที่ 1 ผลของค่าเฉลี่ยของผลผลิตข้าวที่ได้จากแปลงทีม่ กี ารเข้าทาลายของแมลงดาหนามอย่างรุนแรง และแปลงที่ไม่ถกู ทาลาย ในฤดูนาปรัง 2/2562 แปลงวิจัย การทาลายอย่างรุนแรง แปลงปกติ T-Test

จานวนเมล็ดดี ต่อรวง 56.67 ± 2.93 65.20 ± 3.17 0.734ns

ค่าเฉลี่ยของผลผลิตข้าว ± SE จานวนเมล็ดลีบ ความยาวของ ต่อรวง รวงข้าว 25.43 ± 1.97 24.99 ± 0.37 14.43 ± 1.32 24.33 ± 0.29 0.118ns 0.416ns

ผลผลิตข้าวเปลือก (กิโลกรัมต่อไร่) 391.00 ± 105.19 492.32 ± 68.88 0.324ns

ns = ไม่มีความแตกต่างทางสถิติ * = มีความแตกต่างกันอย่างมีนัยสาคัญทางสถิติ

3. การศึกษาอัตราการตายของแมลงดาหนามในสภาพมีการระบาด แมลงดาหนามเป็นแมลงที่ มีอัตราการตายจากศัตรูธรรมชาติค่อนข้างสูง โดยเฉพาะในระยะไข่และ หนอน โดยพบอัตราการตายจากการเข้าทาลายของแตนเบียนไข่ Trichogramma spp. และแตนเบียนหนอน Bracon sp. จานวน 64.7 และ 60 เปอร์เซ็นต์ ตามลาดับ (ตารางที่ 2) ซึ่งจากการรายงานของประเทศอินเดีย พบว่า แตนเบียนทั้ง 3 ชนิดนี้ เป็นแตนเบียนที่สาคัญของแมลงดาหนาม โดยแตนเบียนไข่ Trichogramma spp. ท าให้ ไข่ ข องแมลงด าหนามไม่ ฟั ก ถึ ง ร้ อ ยละ 64.7 (Pathak and Khan, 1994; The Centre for Agriculture and Bioscience International, 2017) นอกจากแตนเบียนดังกล่าวที่ พบในงานวิจัยนี้ ยัง มี รายงานการพบแตนเบียนอีก หลายชนิด เช่น แตนเบียนไข่ Trichogrammatid แตนเบียนหนอน Bracon hispae (Viereck), Bracon sp., Campyloneurus sp. แ ล ะ Macrocentrus sp. แ ต น เบี ย น ดั ก แ ด้ Eupteromalus sp., Trichomalopsis apanteloctena (Crawford) และ Serotenus sp. และมวนตัวห้า Rhynocoris fuscipes (Fabricius) เป็นต้น (Pathak and Khan, 1994) หากมีการอนุรักษ์แตนเบียนเหล่านี้ ในนาข้าว จะช่วยทาให้การระบาดของแมลงดาหนามลดน้อยลง 12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

557


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEB-12

ตารางที่ 2 สาเหตุการตายและเปอร์เซ็นต์การตายของแมลงดาหนามในสภาพแปลงนา ในฤดูนาปรัง 1/2562 ระยะ ไข่

จานวน ตัวอย่าง 357

จานวนการตาย หนอน 100 จานวนการตาย ดักแด้ 317 จานวนการตาย

จานวนที่ ตาย (ตัว) 231 84 315 60 27 87 75 14 89

สาเหตุของการตาย แตนเบียน: Trichogramma spp. ไม่ทราบสาเหตุ แตนเบียน: Bracon sp. ไม่ทราบสาเหตุ แตนเบียน: Trichomalopsis sp. ไม่ทราบสาเหตุ

เปอร์เซ็น อัตราการรอดชีวิต ต์การตาย 64.7 23.5 88.2 60.0 27.0 87.0 23.7 4.4 28.1

0.118

0.1300

0.719

สรุปผลการทดลอง แมลงดาหนามเป็นแมลงศัตรูข้าวที่มีการระบาดเป็นครั้งคราว แต่หากเกิดการระบาดแล้วอาจส่งผล กระทบต่อผลผลิตข้าวได้ การระบาดของแมลงดาหนามในนาข้าว มักพบในช่วงระยะแตกกอถึงออกรวง และ พบมากในช่วงระยะแตกกอถึงแตกกอเต็มที่ หากการทาลายถึงระยะเจริญเติบโตทางลาต้น หรือ vegetative stage จะไม่สร้างความเสียหายให้กับผลผลิตข้าว เนื่องจากเป็นการเข้าทาลายทางใบ ต้นข้าวสามารถสร้างใบ ใหม่ ขึ้นมาทดแทนได้ แต่ห ากมี ก ารเข้าท าลายถึงระยะตั้ง ท้ องถึง ออกรวง ซึ่งเป็นการเจริญ เติบ โตทางการ สืบพันธุ์ และการพัฒนาของเมล็ดข้าว อาจส่งผลกระทบต่อผลผลิตข้าวได้ การเข้าทาลายในระยะตั้งท้องถึงออก รวงนั้น พบได้ในนาปรัง 2/2562 (เดือนมกราคม - มีนาคม 2562) ซึ่งเป็นช่วงที่มีพื้นที่ปลูกข้าวน้อยลง เมื่ อ เทียบกับนาปรัง 1/2562 ดังนั้น หากเกษตรกรที่ต้องการปลูกข้าวในฤดูนาปรัง รอบที่ 2 ควรมีการเฝ้าระวังการ ระบาดของแมลงดาหนามด้วย เพราะหากเกิดการระบาดแล้วอาจมีผลต่อผลผลิตข้าวได้ คาขอบคุณ ขอขอบคุณงบประมาณสนับสนุนจากโครงการเฝ้าระวังเพื่อเตือนภัยและป้องกันศัตรูข้าว กรมการข้าว และขอขอบคุณ นางวันทนา ศรีรัตนศักดิ์ นักวิชาการโรคพืชชานาญการพิเศษ กลุม่ วิทยาการอารักขาข้าว กอง วิจัยและพัฒนาข้าว กรมการข้าว ที่ได้กรุณาให้คาปรึกษาและแนะนาตลอดระยะเวลาการวิจัย

558

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEB-12

เอกสารอ้างอิง จินตนา ไชยวงค์ พลอยไพลิน ธนิกกุล ปกรณ์ เผ่าธีระศานต์ และธนดล ไกรรักษ์. 2562. การศึกษาตารางชีวิต บางส่วนและรูปแบบการระบาดของแมลงดาหนาม. หน้า 90 – 105. ใน: การประชุมวิชาการข้าวและ ธัญพืชเมืองหนาว ครั้งที่ 36 พ.ศ. 2562. วันที่ 12 – 15 พฤษภาคม 2562. ณ โรงแรมแกรนด์ฟอร์จูน นครศรีธรรมราช อาเภอเมือง จังหวัดนครศรีธรรมราช. กองวิจัยและพัฒนาข้าว, กรมการข้าว. กรุงเทพฯ. ปรีชา วังศิลาบัตร. 2545. นิเวศวิทยาของเพลี้ยกระโดดสีน้าตาลและการควบคุมปริมาณ. โรงพิมพ์ชุมชน สหกรณ์การเกษตรแห่งประเทศไทย. กรุงเทพฯ. วันทนา ศรีรัตนศักดิ์ จินตนา ไชยวงค์ สุกัญญา อรัญมิตร และ อุรสั ยาน์ บูลย์ประมุข. 2554. แมลง-สัตว์ศัตรู ข้าวและการป้องกันกาจัด. โรงพิมพ์ชุมชนสหกรณ์การเกษตรแห่งประเทศไทย. กรุงเทพฯ. วีรวุฒิ กตัญญูกุล. 2526. การบริหารแมลงศัตรูข้าว. โรงพิมพ์ฟันนี่ พับบลิซซิ่ง พหลโยธิน. กรุงเทพฯ. สุวัฒน์ รวยอารีย์ และ รจนา สุรการ. 2542. แมลงดาหนามศัตรูข้าวที่พบระบาดหลังฝนชุก. น.ส.พ. กสิกร 72(1): 17-21. Acharya, L.P. 1967. Life history, bionomics and morphology of the rice hispa, Hispa armigera Olivier. M. Sc. (Ag.) thesis. University of Agriculture and Technology, Bhubaneswar. India. Chakraborty K. and D.C. Deb. 2012. Incidence of rice hispa, Dicladispa armigera (Coleoptera: Chrysomelidae) on kharif paddy in the agro climatic conditions of the Northern parts of West Bengal, India. Global Journal of Science Frontier Research Biological Sciences 12(7): 52-61. Dale, D. 1994. Insect pests of the rice plant – their biology and ecology. pp. 363-485. In: E.A. Heinrichs, (editor), Biology and Management of Rice Insects. Wiley Eastern Limited, New Delhi. India. Dutta, B.C. and L.K. Hazarika. 1995. Development of Dicladispa armigera (Olivier) on different host plants. Plant Health 1: 21-25. Huang, S.H., C.H. Cheng and W.J. Wu. 2010. Possible impacts of climate change on rice insect pests and management tactics in Taiwan. Mini-Review: Crop, Environment & Bioinformatics 7: 269-279. Islam, Z. 1989. Crop losses due to hispa beetle damage in deep water rice (DWR). International Rice Research Newsletter 14:53. Karim, A.N.M.R. 1986. The hispa episode. pp. 125-160. In: Bangladesh Rice Research Institute (editor), Proceedings of the workshop on experiences with modern rice cultivation in 12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

559


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEB-12

Bangladesh. 5-7 April 1986. Bangladesh Rice Research Institute, Department of Agricultural Extension, Dhaka-1000. Bangladesh. Nath, R.K. and B.C. Dutta. 1997. Assessment of yield loss due to due to rice hispa, Dicladispa armigera (Oliv.). Journal of the Agricultural Science Society of North India 10: 268-270. Pathak, M.D. and Z.R. Khan. 1994. Insect Pests of Rice. International Rice Research Institute, Manila. Philippines. Pedigo, L.P., E.J. Bechinski and R.A. Higgins. 1983. Partial life tables of the green cloverworm (Lepidoptera: Noctuidae) in soybean and a hypothesis of population dynamics in Iowa. Environmental Entomology 12(1): 186-195. Polaszek, A., M.F. Rabbi, Z. Islam and Y.M. Buckley. 2002. Trichogramma zahiri, an egg parasitoid of the rice Dicladispa armigera in Bangladesh (Hymenoptera: Trichogrammatidae, Coleoptera: Chromelidae: Hispinae). Bulletin of Entomogical Research 92: 529-537. PrakasaRao, P.S., P. Israel and Y.S. Rao. 1971. Epidemiology and control of the rice pest, Hispa Dicladispa armigera Oliver. Oryza 4: 345-359. Sarkar, B.B. and R. Bhattacharjee. 1988. Observations on the incidence of rice hispa in Tripura. Plant Protection Bulletin Faridabad 40(3-4): 43. Sen, P. and S. Chakravorty. 1970. Biology of hispa (Dicladispa armigera) (Coleoptera: Chrysomelidae). Indian Journal of Entomology 32: 123-126. The Centre for Agriculture and Bioscience International (CABI). 2017. Dicladispa armigera (rice hispa): Invasive Species Compendium. Available at URL https://www.cabi.org/isc/datasheet/27270 Accessed on 19/08/2019.

560

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEB-13

นกศัตรูข้าวและการประเมินความเสียหายในนาข้าว จังหวัดเชียงราย Bird Pest Species and Damage Assessment in Chiang Rai Province’s Rice Fields ทัสดาว เกตุเนตร1 อุรัสยาน์ ขวัญเรือน2 ฉัตรชัย บุญแน่น2 และ ชนาธิป สุธงษา2 Thasdaw Katenate1 Urassaya Kuanruen2 Chatchai Boonnan2 and Chanathip Suthongsa2 1

ศูนย์วิจัยข้าวปราจีนบุรี กองวิจัยและพัฒนาข้าว กรมการข้าว กรุงเทพฯ 10900 Prachin Buri Rice Research center, Division of Rice Research and Development, Rice Department, Bangkok 10900 2 ศูนย์วิจัยข้าวเชียงราย กองวิจัยและพัฒนาข้าว กรมการข้าว กรุงเทพฯ 10900 2 Chiang Rai Rice Research center, Division of Rice Research and Development, Rice Department, Bangkok 10900

1

บทคัดย่อ การศึกษาเรื่องนกศัตรูข้าวและความเสียหายในนาข้าว จังหวัดเชียงราย มีวัตถุประสงค์เพื่อทราบความ หลากชนิด ความหนาแน่น การใช้ประโยชน์พื้นที่ และความเสียหายที่เกิดจากนกศัตรูข้าว ดาเนินการเก็ บ ข้อมูลตั้งแต่เดือนกุมภาพันธ์ 2559 – พฤศจิกายน 2561 โดยใช้วิธีการสารวจตามจุดกาหนด (point counts) จานวน 10 จุดสารวจ ใน 10 อาเภอของจังหวัดเชียงราย ผลการศึกษาพบนกศัตรูข้าว จานวน 9 ชนิด ได้แก่ นกกระติ๊ดขี้หมู (scaly-breasted munia, Lonchura punctulata) นกกระติ๊ดตะโพกขาว (white-rumped munia, L. striata) นกกระจอกบ้าน (eurasian tree sparrow, Passer montanus) นกกระจอกตาล (plainbacked sparrow, P. flaveolus) นกกระจอกใหญ่ (house sparrow, P. domesticus) นกกระจาบธรรมดา (baya weaver, Ploceus philippinus) นกเขาชวา (zebra dove, Geopelia striata) นกเขาใหญ่ (spotted dove, Streptopelia chinensis) และนกพิราบป่า (rock pigeon, Columba livia) โดยสกุลนกกระติ๊ดพบเป็นชนิดเด่น พบเข้าทาลายข้าวสูงสุดในระยะน้านมและระยะก่อนเก็บเกี่ยว (ความหนาแน่นเฉลี่ย 5.7 และ 3.6 ตัวต่อไร่) โดย ช่วงเวลาที่พบนกศัตรูข้าวมีความหนาแน่นสูงสุด คือช่วง 17.00 - 17.30 น. (8.8 ตัวต่อไร่) การประเมินความ เสียหายจากนกศัตรูข้าว พบความเสียหายเฉลี่ยในฤดูนาปรัง และฤดูนาปี ร้อยละ 3.59 และ 4.08 ตามลาดับ ความหนาแน่นของนกศัตรูข้าวมีความสัมพันธ์ไปในทิศทางเดียวกันในระดับปานกลางกับร้อยละความเสียหายใน นาข้าว ผลการศึกษาครั้งนี้สามารถใช้เป็นข้อมูลพื้นฐานเพื่อใช้ในการวางแผนป้องกันกาจัดนกศัตรูข้าวให้มี ประสิทธิภาพและส่งผลกระทบต่อระบบนิเวศน้อยที่สุดต่อไป คาสาคัญ : นาข้าว นกศัตรูข้าว การประเมินความเสียหาย จังหวัดเชียงราย ABSTRACT The objectives of this study were to investigate the species diversity, density, habitat use and also to assess the damage level on rice by birds in Chiang Rai province. A point count method was applied to survey birds in 10 sites from February 2016 to November 2018. The results showed 12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

561


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEB-13

that 9 bird pest species were found in the study sites including scaly-breasted munia, Lonchura punctulata, white-rumped munia, L. striata, eurasian tree sparrow, Passer montanus, plain-backed sparrow, P. flaveolus, house sparrow, P. domesticus, baya weaver, Ploceus philippinus, zebra dove, Geopelia striata, spotted dove, Streptopelia chinensis and rock pigeon, Columba livia. The genus Lonchura was dominant bird pests in rice field during milky until pre-harvesting stages (5.7 and 3.6 birds/rai). The highest recorded density of bird pest was found around 17.00 17.30 p.m. (8.8 birds/rai). The rice crops can be damaged by birds at approximately 3.59% in dry season and 4.08% in wet season. The correlation analysis showed that bird density was moderately correlated with the damage level in rice field. The results could be used as the basic data for planning efficient control of bird pest with the minimal impact on ecosystem. Keywords: rice fields, bird pests of rice, damage assessment, Chiang Rai Province คานา นาข้าวเป็นพื้นที่ชุ่มน้าที่มนุษย์สร้างขึ้น มีบทบาทและความสาคัญสาหรับนกหลายชนิด เนื่องด้วยมี สภาพถิ่นที่ อยู่อ าศัยเฉพาะ น้าท่ ว มขังเกือ บตลอดเวลา ท าให้ดึงดูดนกหลากหลายชนิ ด นอกจากนี้ยัง ช่วย ทดแทนพื้นที่ ชุ่มน้าทางธรรมชาติที่ล ดลงอย่างต่อเนื่อง และถูก เปลี่ยนแปลงไปใช้ป ระโยชน์ในรูปแ บบอื่น สมบูรณ์ (2551) รายงานว่า พื้นที่นาข้าวทางทิศตะวันตกของจังหวัดพิษณุโลก เป็นพื้นที่ที่มีระบบนิเวศน์เกษตร ที่ มี ความหลากหลายสูง อุ รัส ยาน์ และคณะ (2560) ศึก ษานกในพื้ นที่ นาข้าวจัง หวัด เชียงราย ช่วงเดือ น กุมภาพันธ์ 2559 – กุมภาพันธ์ 2560 พบนก 84 ชนิด 36 วงศ์ 14 อันดับ มีค่าดัชนีความหลากหลายอยู่ในช่วง 2.53-2.97 นกที่พบมีความหลากชนิดและกินอาหารแตกต่างกันแบ่งเป็น นกกินสัตว์ (ร้อยละ 61.90) นกกินทั้ง พืช และสั ตว์ (ร้อ ยละ 22.62) และนกกิ นพื ช (ร้ อยละ 15.48) ซึ่ง ระยะเวลาการท านาของประเทศไทย เปลี่ยนแปลงไปตามสภาพภูมิอากาศ ทาให้มีความเหมาะสมกับการดารงชีวิตของนกทุกขั้นตอน ตั้งแต่ระยะ เตรียมแปลงจนถึงหลังเก็บเกี่ยวจะมีนกเข้ามาใช้ประโยชน์ในพื้นที่อย่างต่อเนื่อง นก นอกจากจะมีประโยชน์ในการรักษาสมดุลของระบบนิเวศน์ และเป็นตัวบ่งชี้ความอุดมสมบูรณ์ ของพื้นที่นั้นๆ แล้ว ยังมีนกอีกหลายชนิดที่จัดเป็นศัตรูพืชสาคัญ ทาความเสียหายแก่พืชผลเกษตรอยู่เสมอ จากการกินพืชซึ่งเป็นอาหารของมนุษย์ โดยเฉพาะกลุ่ม นกกินเมล็ดพืช (granivorous birds) อาหารของนก กลุ่มนี้ คือ เมล็ดพืชชนิดต่างๆ ซึ่งอาจเป็นเมล็ดพืชของไม้ยืนต้น เมล็ดหญ้า เมล็ดข้าว หรือเมล็ดธัญพืช องค์ค วามรู้พื้ นฐานเรื่อ งนกศัตรูข้าว มี ก ารศึ ก ษาและท าความเข้าใจน้ อยมาก โดยสวาท (2514) รายงานว่า นกศัตรูข้าวที่สาคั ญในประเทศไทย มี 9 ชนิด 4 สกุล ได้แก่ นกกระติ๊ดขี้หมู นกกระติ๊ดตะโพกขาว นกกระติ๊ดสีอิฐ นกกระติ๊ดหัวขาว นกกระจอกบ้าน นกกระจอกตาล นกกระจาบธรรมดา นกกระจาบอกลาย และนกพิราบป่า ต่อมา ทักษิณ (2533) รายงานว่า นกศัตรูข้าวที่สาคัญในประเทศไทยมี 10 ชนิด โดยชนิดที่ เพิ่มเติมและแตกต่างจาก สวาท (2514) ได้แก่ นกจาบปีกอ่อนอกเหลือง นกเขาชวา นกเขาใหญ่ และนกอีลุ้ม 562

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEB-13

และอุรัสยาน์ (2558) ศึกษาความหลากชนิดของนกในนาข้าว จังหวัดนครนายก พบนกศัตรูข้าว 13 ชนิด โดย ชนิดที่เพิ่มเติมและแตกต่างจาก สวาท (2514) และทักษิณ (2533) ได้แก่ นกกระจอกใหญ่ นกกระจาบทอง และเป็ดแดง สาหรับนกที่พบทาความเสียหายแก่ข้าวมากที่สุดและบ่อยครั้งที่สุดอยู่ในกลุ่มนกกระติ๊ด (ทักษิณ , 2533; สวาท, 2514; อุ รัสยาน์, 2560; Russell and Justiniano, 1979) เป็นกลุ่ม ที่มี ความส าคัญ มากที่ สุด พบแพร่หลาย และเป็นจานวนมาก ความเสียหายที่ เกิดกั บข้าว แบ่งออกได้เป็น ความเสียหายในนาและความเสียหายในยุ้งฉาง ความ เสียหายในนาข้าว สวาท (2514) รายงานว่า ในการปลูกข้าวแบบนาหว่าน นกจะเริ่มทาลายและกินเมล็ดพันธุ์ ข้าวหลังหว่านข้าวแล้ว ส่วนสภาพข้าวนาสวนนกจะกินข้าวในแปลงตกกล้า และจะกินต่อเนื่องเป็นระยะเวลา หนึ่ง แม้ว่าข้าวงอกแล้วก็ตาม เนื่องจากยังมีเอนโดสเปิร์มสาหรับเป็นอาหารของนกได้ ความเสียหายจะเริ่มอีก ครั้งช่วงข้าวเป็นน้านม และสร้างเมล็ด โดย ทัก ษิณ (2533) พบว่า แปลงที่ ถูก ท าลายจะเห็นรวงข้าวตั้งขึ้น เนื่องจากไม่มีเมล็ดข้าวหรือมีแต่เปลือกที่ติดกับรวง ทาให้ไม่ มีน้าหนักมากพอที่จะให้รวงโน้มลงตามธรรมชาติ และนอกจากความเสียหายโดยตรงที่เกิดจากนกลงกิน ข้าวแล้ว ความเสียหายทางอ้อม คือ การลงเกาะหรือโผ บินขึ้นของนก ซึ่งทาให้เมล็ดข้าวสุกร่วงหล่น โดยเฉพะกลุ่มนกกระจอกและนกกระจาบ ได้มีการประเมินความ เสียหายที่เกิดจากนกในแอฟริกาตะวันตก พบว่า นกทาให้เกิดความเสียหายแก่ธัญพืชเฉลีย่ ร้อยละ 15-20 ของ ผลผลิตทั้ งหมด และในนาข้าวเขตร้อ นชื้น พบความเสียหายสูงสุดถึงร้อยละ 19 ของผลผลิตข้าวทั้ งหมด (Mey and Demont, 2013) สาหรับในประเทศไทยยัง มีการศึกษาเรื่องความเสียหายของผลผลิตข้าวที่เกิ ด จากนกศั ตรูข้าวทั้ งในแปลงนา ลานตากและยุ้งฉาง น้อยมาก ดังนั้นงานวิจัยนี้จึง มีวัตถุป ระสงค์เพื่อทราบ ความหลากชนิด ความหนาแน่น การใช้ประโยชน์พื้นที่ และประเมินความเสียหายทีเ่ กิดจากนกศัตรูในแปลงนา ข้าว เพื่ อ ทราบชนิ ด ของนกศัต รู ข้า ว ระยะการเจริ ญ เติ บ โตของข้ าวและช่ วงเวลาการป้ อ งกั น ก าจั ดที่ มี ประสิทธิภาพและคุ้มทุนมากที่สุด และเพื่อช่วยประเมินประสิทธิภาพในการป้องกันกาจัดนกศัตรูข้าว อุปกรณ์และวิธีการ การศึกษาชนิด ความหนาแน่น และการใช้ประโยชน์พื้นที่ของนกศัตรูข้าว ดาเนินการเก็บข้อมูลจานวน 10 จุดสารวจ ใน 10 อาเภอของจังหวัดเชียงราย ได้แก่ อาเภอพาน เทิง ป่ าแดด แม่ ล าว เมื อ ง เวี ย งชั ย แม่ จั น เชีย งแสน แม่ ส าย และแม่ ส รวย ตั้ ง แต่ เ ดื อ นกุ ม ภาพั น ธ์ 2559– พฤศจิกายน 2561 โดยวิธีการสารวจตามจุดกาหนด ตลอดระยะการเจริญเติ บโตของข้าว ได้แก่ เตรียมแปลง ระยะกล้า แตกกอ ตั้งท้อง น้านม ก่อนเก็บเกี่ยว และหลังเก็บเกี่ยว เก็บข้อมูลในช่วงเวลาเช้า บันทึกข้อมูล ใน รัศมี 50 เมตร (ใช้เวลานับ 10 นาที) สาหรับการเก็บข้อมูลความหนาแน่นของนกศัตรูข้าวที่พบในแต่ละช่วงเวลา ของวัน ดาเนินการระยะข้าวเป็นน้านมถึงก่อนเก็บเกี่ยว เก็บข้อมูลในช่วงเวลา 6.00 – 18.30 น. บันทึกข้อมูล ทุกๆ 30 นาที ในรัศมี 50 เมตร (ใช้เวลานับ 10 นาทีต่อครั้ง) บันทึกชนิด จานวน ช่วงเวลา ลักษณะพื้นที่ที่นก เข้ามาใช้ประโยชน์ รวมทั้งพฤติกรรมของนกที่พบขณะเก็บข้อมูลในแปลงนา โดยใช้กล้องส่องทางไกลชนิดสอง ตา กล้องส่องทางไกลชนิดกระบอกเดี่ยว และเครื่องกดนับจานวน จาแนกชนิดนกศัตรูข้าวที่พบ โดยอ้างอิงตาม 12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

563


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEB-13

จารุจินต์ และคณะ, 2550; Lekagul and Round, 1991; Robson, 2000 คานวณความหนาแน่นของนกที่พบ ต่อพื้นที่ เป็นจานวนตัวต่อไร่ จากสูตร ความหนาแน่นของนกที่พบต่อพื้นที่ = เมื่อ

r = รัศมีการสารวจ na = จานวนตัวนกที่อยู่ภายในรัศมีการสารวจ nb = จานวนตัวนกที่อยู่นอกรัศมีการสารวจ m = จานวนซ้าของการนับ

การประเมินความเสียหายจากการทาลายของนกศัตรูข้าว การประเมิ นความเสี ยหาย ประยุก ต์ใช้วิ ธีก ารศึ ก ษาจาก Avery (1979) และ DeHaven (1974) ดาเนินการเก็บข้อมูลจานวน 3 แปลง พื้นที่อาเภอพาน แม่ลาว และเชียงแสน แปลงละประมาณ 5 ไร่ โดยใช้ กรอบตาข่ายขนาดกว้าง 5 เมตร ยาว 5 เมตร สูง 2 เมตร ครอบต้นข้าวในแปลงนาในระยะแตกกอสูงสุด จานวน 4 จุดต่อแปลง (4 ซ้า) โดยสุ่มวางกรอบตาข่ายบริเวณกึ่งกลางแปลง 2 จุด และบริเวณขอบแปลง 2 จุด สุ่ม เกี่ ยวข้ าวบริเวณกลางกรอบตาข่าย ขนาด 1 x 1 เมตร (เว้น ระยะห่ าง 4 เมตร ทุ ก ด้าน เพื่ อป้ องกั น ผลกระทบจากกรอบตาข่ายที่จะมีต่อการเจริญเติบโตของข้าว) เป็นกรรมวิธีควบคุม และเกี่ยวข้าวบริเวณนอก กรอบตาข่าย จานวน 4 จุด ขนาด 1 x 1 เมตร เช่นเดียวกัน เพื่อใช้เปรียบเทียบ ข้าวที่ เกี่ยวในแต่ละจุดนาไป นวดและชั่งน้าหนัก ปรั บความชื้นที่ 14% คานวณผลผลิตข้าว และความเสียหายที่เกิดจากการทาลายของ นกศั ต รูข้ าว วิ เ คราะห์ ข้ อ มู ล โดยใช้ ส ถิ ติ ที่ ไม่ ใช้ พ ารามิ เตอร์ ได้ แ ก่ independent-sample t-test และ Spearman rank correlation ผลและวิจารณ์ ชนิด ความหนาแน่นของนกศัตรูข้าว และความสัมพันธ์ระหว่างชนิดและระยะการเจริญเติบโตของข้าว จากการศึกษาชนิดนกศัตรูข้าวในแปลงนา ช่วงเตรียมดิน จนถึง ช่วงหลังการเก็บเกี่ยว พบนกศัตรูข้าว จานวน 9 ชนิด ได้แก่ นกกระติ๊ดขี้หมู (scaly-breasted munia, Lonchura punctulata) นกกระติด๊ ตะโพก ขาว (white-rumped munia, L. striata) นกกระจอกบ้าน (eurasian tree sparrow, Passer montanus) นกกระจอกตาล (plain-backed sparrow, P. flaveolus) นกกระจอกใหญ่ (house sparrow, P. domesticus) นก กระจาบธรรมดา (baya weaver, Ploceus philippinus) นกเขาชวา (zebra dove, Geopelia striata) นกเขา ใหญ่ (spotted dove, Streptopelia chinensis) และนกพิราบป่า (rock pigeon, Columba livia) (ภาพที่ 1) ระยะการเจริญเติบโตของข้าวที่พบนกศัตรูข้าวทาลาย แบ่งออกเป็น 2 ช่วง ได้แก่ ช่วงเตรียมแปลง จนถึงระยะกล้า และช่วงระยะข้าวเป็นน้านมถึงช่วงก่อนเก็บเกี่ยว โดยชนิดที่มีความหนาแน่นสูงสุดและพบกิน ข้าวช่วงเตรียมแปลง และระยะกล้า ได้แก่ นกพิร าบป่า พบความหนาแน่ นเฉลี่ย 1.0 และ 1.43 ตัวต่อไร่ 564

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEB-13

ตามลาดับ รองลงมาคือนกกระจอกบ้าน พบความหนาแน่นเฉลี่ย 0.92 และ 0.78 ตัวต่อไร่ ตามลาดับ สาหรับ ช่วงระยะน้านมและช่วงก่อนเก็บเกี่ยว ชนิดที่มีความหนาแน่นสูงสุดและพบกินเมล็ดข้าว ได้แก่ นกกระติ๊ดขี้หมู ความหนาแน่นเฉลี่ย 3.30 และ 2.24 ตัวต่อไร่ ตามลาดับ รองลงมาคือ นกกระติ๊ดตะโพกขาว ความหนาแน่น เฉลี่ย 0.80 และ 1.35 ตัวต่อไร่ ตามลาดับ (ตารางที่ 1) จากข้อมูล พบว่าระยะข้าวที่พบนกศัตรูข้าวทาลายและ มีความหนาแน่นมาก คือช่วงระยะน้านมถึงระยะก่อนเก็บเกี่ยว สอดคล้องกับ Mey and Demont (2013) ซึ่ง รายงานว่า ระยะที่นกศัตรูข้าวทาลายและทาให้เกิดความเสียหายสูงสุด คือ ระยะน้านมจนถึงระยะก่อนเก็บ เกี่ยว โดยกลุ่มที่พบเป็นหลักคือ กลุ่มนกกระติ๊ด สอดคล้องกับรายงานของ ทักษิณ (2533); สวาท (2514) และ Russell and Justiniano (1979) ที่รายงานว่า กลุ่มนกกระติ๊ด เป็นกลุ่มนกที่พบทาความเสียหายแก่ข้าวมาก ที่สุดและบ่อยครั้งที่สุด เมื่อเปรียบเทียบความหนาแน่นของนกศัตรูข้าวในฤดูนาปรัง และฤดูนาปี พบว่า ความหนาแน่นของ นกศัตรูข้าวทั้ง 2 ฤดูปลูก ไม่มีความแตกต่างกันทางสถิติ (independent-sample t-test: t = -0.237, p = 0.813, df = 249) โดยฤดูนาปี และฤดูนาปรัง มีความหนาแน่นของนกศัตรูข้าวเฉลี่ย 2.10 และ 2.89 ตัวต่อไร่ ตามลาดับ สาหรับช่วงเวลาที่พบนกศัตรูข้าวมีความหนาแน่นสูงสุด คือช่วง 17.00 - 17.30 น. (8.8 ตัวต่อไร่) รองลงมา คือช่วง 17.30 - 18.00 น. (6.9 ตัวต่อไร่) และ 16.00 - 16.30 น. (4.8 ตัวต่อไร่) (ภาพที่ 2) และเมื่อ นาระยะเวลาในการลงกินข้าวในแปลงนาระยะน้านมและระยะก่อนเก็บเกี่ยวมาคานวณ พบว่า ระยะเวลาเฉลี่ย ที่กลุ่มนกกระติ๊ด เริ่มลงกินข้าวในแปลงนาจนถึงบินขึ้นจากแปลงนาเฉลี่ยต่อครั้ง เท่ากับ 10.50 นาทีต่อครั้ง โดยลงกิ นข้าวเฉลี่ย 14 ครั้งต่อ วัน สอดคล้องกั บ รายงานของ ทั กษิณ (2533) ว่า กลุ่ม นกกระติ๊ด ชอบอยู่ รวมกันเป็นฝูงใหญ่ และลงกินข้าวพร้อมๆ กัน ตามปกติข้าว 1 กอจะมีนกมาเกาะและจิกกินเมล็ดข้าว 5-7 ตัว และใช้เวลาการกินข้าวแต่ละครั้งนาน 5-15 นาที (หากไม่มีสิ่งรบกวน) โดยมักจะกินรวงข้าวที่เดิมเป็นประจา จนเกือบหมดแล้วจึงขยับไปที่รวงข้างเคียง ทั้งนี้ระยะเวลาการลงกินข้าว อาจขึ้นอยู่กับสภาพพื้นที่ สถานที่ตั้ง ของแปลง สิ่งรบกวน และผู้ล่า ในช่วงเวลานั้น ตารางที่ 1 ชนิดและความหนาแน่นของนกศัตรูข้าวที่พบในระยะการเจริญเติบโตของข้าวระยะต่างๆ ในพื้นที่ จังหวัดเชียงราย ระหว่างเดือนกุมภาพันธ์ 2559 – พฤศจิกายน 2561

1 2 3 4 5 6

ความหนาแน่นของนกศัตรูข้าวที่พบแต่ละระยะการเจริญเติบโตของข้าว (จานวนตัว/ไร่) ชนิดของนกศัตรูข้าว เตรียม กล้า แตกกอ ตั้งท้อง น้านม ก่อนเก็บ หลังเก็บ แปลง เกี่ยว เกี่ยว นกกระติ๊ดขี้หมู 0.92 0.43 1.00 0.50 3.30 2.24 0.85 นกกระติ๊ดตะโพกขาว 0.82 0.40 0.87 0.80 2.40 1.35 0.87 นกกระจอกบ้าน 0.92 0.78 0.79 0.76 1.30 0.82 1.11 นกกระจอกใหญ่ 0.00 0.53 0.50 1.00 0.00 0.80 0.28 นกกระจอกตาล 0.60 0.00 0.20 0.80 1.00 1.4 1.40 นกกระจาบธรรมดา 0.50 0.70 0.30 0.40 1.07 0.7 0.67 12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

565


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

7 8 9

นกเขาชวา นกเขาใหญ่ นกพิราบป่า

0.60 0.45 1.00

0.30 0.44 1.43

0.45 0.54 0.40

0.00 0.40 0.33

0.00 0.27 0.20

PEB-13

0.2 0.41 0.53

0.40 0.45 3.00

กก

ภาพที่ 1 ชนิดและความหนาแน่นของนกศัตรูข้าวที่พบ ในพื้นที่จังหวัดเชียงราย ระหว่างเดือนกุมภาพันธ์ 2559– พฤศจิกายน 2561 ได้แก่ นกกระติ๊ดขี้หมู, Lonchura punctulata (ก), นกกระติ๊ดตะโพกขาว, L. striata (ข), นกกระจอกบ้าน, Passer montanus (ค), นกกระจอกตาล, P. flaveolus (ง), นกกระจอกใหญ่, P. domesticus (จ), นกกระจาบธรรมดา, Ploceus philippinus (ฉ), นกเขาชวา, Geopelia striata (ช), นกเขาใหญ่, Spilopelia chinensis (ซ), นกพิราบป่า, Columba livia (ฌ)

566

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEB-13

ภาพที่ 2 ความหนาแน่นนกศัตรูข้าวที่พบในแต่ละช่วงเวลาของวัน ในพื้นที่จังหวัดเชียงราย การประเมินความเสียหายจากการทาลายของนกศัตรูข้าว จากการเก็บข้อมูลผลผลิตข้าวในกรอบตาข่าย (กรรมวิธีควบคุม) และนอกกรอบตาข่าย มาคานวณ ความเสียหายจากการทาลายของนกศัตรูข้าว พบ ความเสียหายเฉลี่ย ร้อยละ 3.83 ความเสียหายเฉลี่ยสูงสุดใน ฤดูนาปี 2560 ร้อยละ 6.76 (ภาพที่ 3) ใกล้เคียงกับรายงานของ Avery (1979) ที่ศึกษาความเสียหายจากการ ทาลายของนกศัตรูข้าว ในประเทศมาเลเซีย พบความเสียหายจากนกศัตรูข้าว ร้อยละ 5 แต่น้อยกว่ารายงาน ของอุรัสยาน์และคณะ (2559) ที่พบว่าความเสียหายจากนกศัตรูข้าว ในพื้นที่จังหวัดนครนายก ร้อยละ 10.60 และรายงานของ Mey and Demont (2013) ว่า นกในแอฟริกาตะวันตก ทาให้เกิดความเสียหายแก่ธัญพืช ร้อยละ 15-20 และในนาข้าวเขตร้อนชื้น พบความเสียหายสูงสุดถึงร้อยละ 19 จากการศึกษาครั้งนี้ แบ่งเป็นความเสียหายบริเวณกลางแปลง และความเสียหายบริเวณขอบแปลง พบว่าทั้งฤดูนาปรังและฤดูนาปี ความเสียหายที่เกิดขึ้นจะเกิดบริเวณขอบแปลง มากกว่าบริเวณกลางแปลง อาจเนื่องจากพื้นที่บริเวณขอบแปลงที่ศึก ษามีการปลูกไม้ผล เช่น มะม่วง มะพร้าว และต้นกล้วย รวมถึงมี ต้นไม้ และพุ่มไม้จานวนมาก สอดคล้องกับที่ Mey and Demont (2013) รายงานว่า แปลงนาที่อยู่ใกล้แหล่ง ผสมพันธุ์ห รือแหล่งพักนอนของนก และบริเวณแปลงนาที่อยู่ติด ต้นไม้ พุ่ม ไม้ หรือพงหญ้า จะได้รับความ เสียหายจากการทาลายของนกมากกว่า เนื่องจากนกจะใช้เป็นแหล่งเกาะพัก และทารัง รวมถึง แปลงนาที่อยู่ ใกล้แหล่งน้า จะพบความเสียหายมากกว่า เนื่องจากมีแหล่งน้าสาหรับนก เมื่ อเปรี ยบเที ยบความเสียหายในฤดูน าปี และฤดู น าปรัง พบว่า ไม่ มี ความแตกต่ างกั น ทางสถิ ติ (Independent-Sample T Test: T = -0.139, P = 0.89, df = 18) ฤดูนาปรัง และฤดู นาปี ร้อ ยละ 3.59 และ 4.08 ตามลาดับ แตกต่างจากรายงานของ สวาท (2514) ที่ว่า ความเสียหายจากการทาลายของนกศัตรู ข้าวฤดูนาปรังมากกว่าในฤดูนาปี และ Ruelle and Bruggers (1982) ที่ว่า ความเสียหายจากการทาลายของ 12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

567


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEB-13

นกศัตรูข้าวจะเกิดในช่วงฤดูแล้งมากกว่าฤดูฝน เนื่องจากในฤดูฝนจะมีเมล็ดหญ้าจานวนมากที่เป็นแหล่งอาหาร ทางเลือกได้อีกแหล่งหนึ่ง ความสัมพันธ์ระหว่างความหนาแน่นของนกศัตรูข้าว และความเสียหายในนาข้าว ความสัมพันธ์ระหว่างความหนาแน่นของนกศัตรูข้าว และความเสียหายในนาข้าว ในทั้ง 2 ฤดูปลูก พบว่า มี ความสัม พั น ธ์ กั น โดยความสั ม พั น ธ์ไปในทิ ศทางเดียวกั นในระดับ ปานกลาง (Spearman Rank Correlation: rs = 0.603, P = 0.038, n = 12) ซึ่งเมื่อความหนาแน่นของนกศัตรูข้าวในแปลงนามีแนวโน้ม เพิ่มขึ้น ความเสียหายที่เกิดจากการทาลายของนกศัตรูข้าวในแปลงนาก็มีแนวโน้มเพิ่มขึ้นเช่นกัน

ภาพที่ 3 ความเสียหายจากการทาลายของนกศัตรูข้าว และความหนาแน่นของนกศัตรูข้าว ฤดูนาปรัง 2559 ฤดูนาปี 2561 พื้นที่จังหวัดเชียงราย สรุปผลการทดลอง 1. นกศัตรูข้าว ในพื้นที่จังหวัดเชียงราย พบจานวน 9 ชนิด โดยสกุลนกกระติ๊ด เป็นชนิดเด่น พบเข้า ทาลายข้าวสูงสุดในระยะน้านมและระยะก่อนเก็บเกี่ยว ความหนาแน่นเฉลี่ย 5.7 และ 3.6 ตัวต่อไร่ ตามลาดับ 2. ช่วงเวลาที่พบนกศัตรูข้าวมีความหนาแน่นสูงสุด คือช่วง 17.00 - 17.30 น. ความหนาแน่นเฉลี่ย 8.8 ตัวต่อไร่ 3. การประเมินความเสียหายจากนกศัตรูข้าว พบความเสียหายเฉลี่ยในฤดูนาปรัง และฤดูนาปี ร้อยละ 3.59 และ 4.08 ตามลาดับ โดยความหนาแน่นของนกศัตรูข้าวมีความสัมพันธ์ไปในทิศทางเดียวกันในระดับปาน กลางกับร้อยละความเสียหายในนาข้าว 4. ผลของการศึกษาครั้งนี้สามารถใช้เป็นข้อมูลพื้นฐานเพื่อหาวิธีควบคุมนกศัตรูข้าวให้มีประสิ ทธิภาพ มากที่สุดและส่งผลกระทบต่อระบบนิเวศน์น้อยที่สุด และใช้เป็นข้อมูลประเมินประสิทธิภาพในการป้องกัน กาจัดนกศัตรูข้าวต่อไป 568

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEB-13

คาขอบคุณ คณะผู้ดาเนินงานขอขอบคุณ นางสาวยุวลักษณ์ ขอประเสริฐ ที่ปรึกษาด้านสัตว์ศัตรูข้าว กองวิจัยและ พัฒนาข้าว กรมการข้าว ที่ได้ช่วยเหลือ ในการวางแผนงานวิจัยตลอดจนให้คาปรึกษาแนะนา และตรวจแก้ไข งานวิจัย ขอขอบคุณคณะผู้ร่วมดาเนินงาน ได้แก่ ข้าราชการ พนักงานของรัฐ ลูกจ้าง รวมทั้งผู้บังคับบัญชาจาก กองวิจัยและพัฒนาข้าว ศูนย์วิจัยข้าวเชียงราย ศูนย์วิจัยข้าวปราจีนบุรี และทุกท่านที่ไม่ได้กล่าวนามไว้ ณ ที่นี้ เอกสารอ้างอิง จารุจินต์ นภีตะภัฏ กานต์ เลขะกุล และวัชระ สงวนสมบัติ. 2550. คู่มือดูนก หมอบุญส่ง เลขะกุล นกเมืองไทย. คณะบุคคล นายแพทย์บุญส่ง เลขะกุล, กรุงเทพฯ. 439 หน้า. ทักษิณ อาชวาคม. 2533. นกศัตรูข้าวและการป้องกันกาจัด. นสพ. กสิกร. 63 (2) : 157-160. สมบูรณ์ คาเตจา. 2551. ความหลากหลายของนกในพื้นที่นาข้าวทางทิศตะวันตกของจังหวัดพิษณุโลก. รายงานการวิจัย. มหาวิทยาลัยราชภัฏพิบูลสงคราม. 57 หน้า. สวาท รัตนวรพันธุ์. 2514. นกศัตรูข้าวในประเทศไทย. หน้า. 709-713. ใน : รายงานการประชุมทาง วิชาการ เกษตรศาสตร์และชีววิทยา ครั้งที่ 10. มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์, กรุงเทพฯ. อุรัสยาน์ บูลย์ประมุข, ชิณวัฒน์ วันจิตร, ทัสดาว เกตุเนตร และวันทนา ศรีรัตนศักดิ์. 2558. ความหลากชนิด ของนกในพื้นที่นาข้าว อาเภอเมือง จังหวัดนครนายก. วารสารกีฏและสัตววิทยา. 33 (2) : 51-60. อุรัสยาน์ บูลย์ประมุข, ชิณวัฒน์ วันจิตร, ทัสดาว เกตุเนตร และวันทนา ศรีรัตนศักดิ์. 2559. นกศัตรูข้าวและ การประเมิ นความเสียหายในนาข้าว จังหวัดนครนายก. หน้า 369-380. ใน : การประชุม วิชาการ วิชาการข้าวและธัญพืชเมืองหนาว ครั้งที่ 33. โรงแรมระยอง รีสอร์ท, จังหวัดระยอง. อุรัสยาน์ บูลย์ประมุข ทัสดาว เกตุเนตร ณธกร บูลย์ประมุข. 2560. ความหลากชนิดของนกในนาข้าวและ การ ประเมินความเสียหายจากนกศัตรูข้าว จังหวัดเชียงราย. ใน: การประชุมวิชาการข้าวและธัญพืช เมืองหนาว ครั้งที่ 34 พ.ศ. 2560 วันที่ 15-17 พฤษภาคม 2560 ณ โรงแรมเอกไพลิน ริเวอร์แคว อาเภอเมือง จังหวัดกาญจนบุรี. Avery, M. L. 1979. Food preferences and damage levels of some avian rice field pests in Malaysia. pp. 161-166. In : Bird Control Seminar (8th Seminar). The Internet Center for Wildlife Damage Management, University of Nebraska, Lincoln. DeHaven, R. W. 1974. Bird damage appraisal methods in some agricultural crops. pp. 245-248. In : Proceeding of the 6th Vertebrate Pest Conference. Davis, California. Lekagul, B. and P. D. Round. 1991. A guide to the Birds of Thailand. Saha Karn Bhaet Co.,Ltd., Darnsutha Press, Bangkok. 457 p Mey, Y.D. and M. Demont. 2013. Realizing Africa’s Rice Promise: Bird damage to rice in Africa: Evidence and control. CAB International. 450 p. 12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

569


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEB-13

Robson, C. 2000. A Field Guide to the Birds of Thailand and South-East Asia. Asia book, Bangkok. 544 p. Ruelle, P. and R.L. Bruggers. 1982. Traditional approaches for protecting cereal crops from birds in Africa. pp. 80-86. In : March, R.E. (ed.), Proceeding of the Tenth Vertebrate Pest Conference, Vertebrate Pest Conference Proceedings Collection. University of California, California. Russell, F.R. Jr. and L. L. Justiniano. 1979. Perches coated with glue reduce bird damage in rice field plots. pp. 201-206. In: Bird control seminars proceedings. Paper 26., Lincoln

570

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEA-01

อิทธิพลของทิศทางลมต่อการแพร่ระบาดของโรคใบด่างมันสาปะหลังโดยแมลงหวี่ขาว Influence of Wind Direction to Cassava Mosaic Disease Outbreak by Whitefly กิ่งกาญจน์ เสาร์คา1 ชัยโรจน์ ใหญ่ประเสริฐ2 นวลนภา เหมเนียม3 สุกัญญา ฤกษ์วรรณ3 ศิริกาญจน์ หรรษาวัฒนกุล4 จุฑาทิพย์ ถวิลอาพันธ์3 และ วันวิสา ศิริวรรณ์3 Kingkan Saokham2 Chairote Yaiprasert2 Nuannapa Hemniam1 Sukanya Roekwan1 Sirikan Hunsawattanakul3 Jutathip Thawinampan1 and Wanwisa Siriwan1 1

ศูนย์เทคโนโลยีชีวภาพเกษตร มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ นครปฐม 73140 Center of Agricultural Biotechnology, Kasetsart University, Nakhon Pathom 73140 2 มหาวิทยาลัยวลัยลักษณ์ นครศรีธรรมราช 80160 2 Walailak University, Nakhon Si Thammarat 80160 3 ภาควิชาโรคพืช คณะเกษตร มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ กรุงเทพฯ 10900 3 Department of Plant Pathology, Faculty of Agriculture, Kasetsart University, Bangkok 10900 4 ภาควิชาพืชไร่นา คณะเกษตร มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ กรุงเทพฯ 10900 4 Department of Agronomy, Faculty of Agriculture, Kasetsart University, Bangkok 10900 1

บทคัดย่อ โรคใบด่ า งมั น ส าปะหลั ง ซึ่ ง เกิ ด จากเชื้ อ ไวรั ส Cassava mosaic virus สายพั น ธุ์ Sri Lankan (SLCMD) พบครั้งแรกในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ที่จังหวัดรัตนคีรี ไวรัสแพร่กระจายโดยท่อนพันธุ์และมีแมลง หวี่ขาวยาสูบ (Bemisia tabaci) งานศึกษานี้มีจุดประสงค์เพื่อศึกษาอิทธิพลของสภาพอากาศที่อาจจะมีผลต่อ การเคลื่อนที่ของแมลงหวี่ขาวยาสูบ วิธีการศึกษาได้ทาการดาวน์โหลดข้อมูลกระแสลมจากฐานข้อมูลออนไลน์ ขนาดใหญ่เพื่อทาการวิเคราะห์ทิศทางของกระแสลมในรูปของกราฟเรดาร์ที่แสดงค่าความถี่กับทิศทางของ กระแสลมจากช่วง พ.ศ. 2541- ปัจจุบัน โดยนามาวิเคราะห์ร่วมกับข้อมูลชีววิทยาของแมลงหวี่ขาวยาสูบและ ข้อมูลการสารวจโรคใบด่างมันสาปะหลัง บริเวณพื้นที่ตะเข็บชายแดนประเทศไทยที่ติดกับประเทศกัมพูชาใน พ.ศ. 2561-2562 ผลการสารวจพบโรคใบด่างมันสาปะหลังแพร่ระบาดใน 9 จังหวัด ได้แก่ ปราจีนบุรี, ศรีสะ เกษ, สุรินทร์, สระแก้ว, บุรีรัมย์, ชลบุรี, ฉะเชิงเทรา, นครราชสีมาและอุบลราชธานี ซึ่งจาแนกคุณลักษณะโรค ได้ว่าเกิ ดจากแมลงหวี่ขาวยาสูบ เป็นพาหะนาโรค ซึ่งแมลงหวี่ขาวยาสูบ นี้ส ามารถเคลื่อนที่ ได้ป ระมาณ 7 กิ โลเมตรต่ อวงจรชีวิต เฉลี่ย คิด เป็ น 100 กิ โ ลเมตรต่อ ปี และมี ความเร็วในการเคลื่อ นที่ ป ระมาณ 3.22 กิโลเมตรต่อชั่วโมง กราฟเรดาร์ชี้ให้เห็นว่ากระแสลมส่วนใหญ่มีทิศไปทางตะวันตกเฉียงใต้ ส่วนความเร็วของ กระแสลมสูงสุดมักเกิดขึ้นในช่วงที่มีพายุ เช่น การเกิดพายุในมหาสมุทรแปซิฟิกทางตะวันตกมีโอกาสเกิดขึ้น เฉลี่ย 10-15 ครั้งต่อปี ซึ่งเป็นปัจจัยสาคัญที่เสริมการเคลื่อนที่ของแมลงพาหะ และในช่วงปี พ.ศ. 2543-2561 ไม่พบพายุที่พัดผ่านจากประเทศกัมพูชามาประเทศไทย ดัง นั้นจึงมีความเป็นไปได้ว่าการเคลื่อนที่ของแมลง พาหะในประเทศไทยอาจได้รับ อิทธิพ ลมาจากทิศทางของกระแสลมปกติเป็นหลัก จากการศึกษานี้สามารถ 12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

571


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEA-01

คาดการณ์ว่าการแพร่กระจายของแมลงหวี่ขาวยาสูบจากทิศทางของกระแสลมนั้นอาจจะมีแนวโน้มเคลื่อนจาก พื้นที่เกิดโรคใบด่างมันสาปะหลังไปในทิศทางพืน้ ที่ทางทิศตะวันตกเฉียงใต้ตามแนวกระแสลมที่ได้จากพื้นที่ต่าง ๆ ที่เป็นตัวแทนข้อมูลของพื้นที่ศึกษา คาสาคัญ : โรคใบด่างมันสาปะหลัง แมลงหวี่ขาวยาสูบ (Bemisia tabaci) กระแสลม ข้อมูลขนาดใหญ่ (Big data)

ABSTRACT Cassava mosaic disease cause by Cassava mosaic virus stain Sri Lankan (SLCMD). Cassava mosaic disease (CMD) was first reported in Southeast Asia at Ratanakiri Province. SLCMD is naturally transmitted by cutting material and whitefly (Bemisia tabaci). The objective of study is conducting the influence of weather affect to the whitefly movement. The procedures of this study downloaded the wind data from big data for analyzing radar chart of wind direction which presented the frequency of wind direction from 1998-present. The wind information was analyzed with whitefly biology and the CMD surveillance where survey took place in Prachin Buri, Sisaket, Surin, Sa Kaeo, Buri Ram, Chon Buri, Chachoengsao, Nakhon Ratchasima and Ubon Ratchathani province. Those provinces were found CMD infected by whitefly. The whitefly movement ability is approximately 7 kilometers per life cycle which average is 100 kilometers per year. Their movement have average speed approximately 3.22 kilometers per hour. Based on the radar chart show the most wind direction was going to the southwest. The maximum of wind speed usually occurs during storms such as the occurrence of storms in the Western Pacific Ocean has an average 10-15 times a year. It is an important factor that can speed up of whitefly movement. There have no report that, Cambodia was hit by storms and passed to Thailand since 2000 until 2018. Therefore, the possibility of the whitefly spread in Thailand may be influence by the direction of the wind. The prediction of whitefly outbreak may tend to be in the wind direction in the Southwest. Keywords: Cassava mosaic disease, Whitefly (Bemisia tabaci), Wind direction and Big data บทนา มันสาปะหลัง (Manihot esculenta Crantz.) เป็นพืชที่มีความสาคัญต่อเศรษฐกิจของประเทศไทย จัดอยู่ในจีนัส Manihot แฟมมิลี่ Euphorbiaceae ซึ่งในปีพ.ศ. 2561 ประเทศไทยมีการส่งออกถึง 8 ล้านตัน 572

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEA-01

คิดเป็นมู ลค่า 98,600 ล้านบาทและมี พื้นที่ก ารเพาะปลูกรวมทั่วประเทศประมาณ 8.9 ล้านไร่ (สานักงาน เศรษฐกิจการเกษตร, 2562) ในปีพ.ศ. 2437 มีรายงานพบโรคใบด่างมันสาปะหลัง (Cassava Mosaic Disease, CMD) เป็นครั้ง แรกในแทนซาเนีย (Warburg 1894) ต่อมาพบว่าเกิดการแพร่ระบาดไปยังประเทศต่างๆ ในแถบทวีปแอฟริกา เช่นประเทศมาดากัสการ์, ยูกันดา, เคนยาและสาธารณรัฐประชาธิปไตยคองโกทาให้เกิดการระบาดใหญ่ในภาค ตะวันออกและภาคกลางของทวีปแอฟริกา ส่งผลทาให้สญ ู เสียผลผลิตมันสาปะหลัง 1 ใน 3 ของผลผลิตทั้งหมด (Legg 1999) และในปีพ.ศ. 2558 เกิดการระบาดของโรคใบด่างมันสาปะหลังครั้งแรกในเอเชียตะวันออกเฉียง ใต้ที่ จังหวัดรัต นคีรี ประเทศกั มพูชาและต่อมาพบการแพร่ระบาดไปยังจังหวัดเทนินและบินท์ โดง ประเทศ เวีย ดนาม (Uke et al. 2018) ในปีพ .ศ. 2560 พบการแพร่ร ะบาด 8 จัง หวัด ของประเทศกั ม พู ชา ได้แ ก่ จังหวัดรัตนะคีรี, สตรึงเตรง, กระแจะ, กัมปงธม, กัมปงจาม, มันดลคีรี, พระวิหารและอุดรมีชัย ในช่วงเดือนกรกฎาคม พ.ศ. 2561 กรมวิชาการเกษตร (ประเทศไทย) พบต้นมันสาปะหลังที่มีอาการ คล้ายโรคใบด่างมันสาปะหลังในประเทศไทยเป็นครั้งแรกทีจ่ งั หวัดศรีสะเกษและสุรินทร์ จานวน 22 ต้นในพื้นที่ 68 ไร่และในช่วงเดือนตุลาคม พ.ศ. 2561 พบการระบาดของโรคใบด่างมันสาปะหลังในจังหวัดปราจีนบุรี รวม พื้นที่ประมาณ 250 ไร่และต่อมาในช่วงเดือนพฤษภาคม ปีพ.ศ. 2562 พบการระบาดของโรคใบด่างมันสาหลัง ในจังหวัดสระแก้ว ทั้งหมด 5 อาเภอและในปัจจุบันพบการระบาดของโรคใบด่างมันสาปะหลังรวมทัง้ หมดเป็น 9 จังหวัด ได้แก่จังหวัดปราจีนบุรี, ศรีสะเกษ, สุรินทร์, สระแก้ว, บุรีรมั ย์, ชลบุรี, ฉะเชิงเทรา, นครราชสีมาและ อุบลราชธานี (กรมวิชาการเกษตร, 2562) เชื้อไวรัส Sri Lankan Cassava Mosaic virus (SLCMV) จัดอยู่ในจีนสั Begomoviruses แฟมมิลี่ Geminiviridae มีจีโนมเป็น Bipartite เพราะมีสารพันธุกรรมเป็นดีเอ็นเอสายเดี่ยว ซึ่งเชื้อไวรัสชนิดนี้มผี ลทา ให้ผลผลิตลดลง 80-100 % ถ่ายทอดโรคผ่านท่อนพันธุ์และมีแมลงหวี่ขาวยาสูบ (Bemisia tabaci) เป็น พาหะนาโรค ซึ่งมีลักษณะอาการคือใบด่างสีเขียวและสีเหลือง, หงิกงอ, ลดรูป, ต้นแคระแกร็น ถ้าถ่ายทอดโรค ผ่านท่อนพันธุจ์ ะแสดงอาการทั้งต้น แต่ถ้าถ่ายทอดด้วยแมลงหวี่ขาวยาสูบจะแสดงอาการเฉพาะบริเวณยอดลง มา แมลงหวี่ขาวยาสูบเป็นแมลงพาหะทีส่ าคัญในการแพร่ระบาดของโรคใบด่างมันสาปะหลัง จัดอยู่ ในแฟมมิลี่ Aleyrodidae โดยมีวงจรชีวิตจากไข่ถึงตัวเต็มวัย ประมาณ 30-40 วัน ซึ่งมีวงจรชีวิต 10-12 รอบ ต่อปี (Tokunaga et al. 2018) และสามารถเคลื่อนที่ได้ประมาณ 100 กิโลเมตรต่อปี (Legg 2009) ซึ่งกระแส ลมเป็นปัจจัยสาคัญที่มีผลต่อการเคลื่อนที่ของแมลงหวี่ขาวยาสูบ งานวิจัยนีจ้ ึงมีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาอิทธิพล ของกระแสลมที่อาจมีผลต่อการเคลื่อนที่ของแมลงหวี่ขาวยาสูบซึง่ เป็นพาหะสาคัญของโรคใบด่างมันสาปะหลัง และมีโอกาสทาให้เกิดการแพร่ระบาดของโรคใบด่างมันสาปะหลังในพื้นทีเ่ กษตรกรรม โดยใช้ข้อมูลขนาดใหญ่ (Big data) จากฐานข้อมูลเว็บให้บริการแบบ RSS feed (Weather Underground 2019)

12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

573


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEA-01

อุปกรณ์ 1. ฐานข้อมูลอากาศเว็บให้บริการแบบ RSS feed 2. คอมพิวเตอร์ 3. ระบบเก็บพิกัดตาแหน่งพื้นที่ศึกษาของโรคใบด่างมันสาปะหลัง วิธีการ 1. การศึกษาข้อมูลกระแสลม ในการศึกษาครั้งนี้ได้เลือกพื้นที่ศึกษาคือจังหวัดปราจีนบุร,ี ศรีสะเกษ, สุรินทร์, สระแก้ว, บุรรี ัมย์, ชลบุรี, ฉะเชิงเทรา, นครราชสีมาและอุบลราชธานี เนื่องจากเป็นพื้นที่ที่มกี ารระบาดของโรคใบด่างมัน สาปะหลัง ในขณะเดียวกันพื้นที่ดังกล่าวไม่มสี ถานีตรวจวัดอากาศที่สามารถให้ข้อมูลอากาศเพื่อใช้ในการวิจัย จึงเลือกศึกษาข้อมูลกระแสลมจากฐานข้อมูลเว็บไซต์ Weather Underground โดยเลือกสถานีตรวจวัด อากาศในบริเวณใกล้เคียงกับพื้นที่ศึกษาเพื่อเป็นตัวแทนของพื้นที่การเก็บข้อมูลการแพร่ระบาดของโรคใบด่าง มันสาปะหลังใน 9 จังหวัดข้างต้น การศึกษาได้ใช้ข้อมูลย้อนหลังจานวน 5-21 ปี ซึ่งจานวนปีนั้นขึ้นกับแต่ละ สถานีตรวจวัดอากาศที่มจี านวนข้อมูลไม่เท่ากัน โดยได้กาหนดเลือกสถานีตรวจวัดอากาศจานวน 5 สถานี ตรวจวัดอากาศ จาก 3 ประเทศ ได้แก่ ประเทศไทย (จังหวัดกรุงเทพฯ, จังหวัดระยอง) ประเทศกัมพูชา (จังหวัดพนมเปญ), และ ประเทศเวียดนาม (จังหวัดเกิ่นเทอ, นครโฮจิมินห์) การดาวน์โหลดข้อมูลนี้เป็นการ ดาวน์โหลดแบบอัตโนมัติ (Yaiprasert 2018) เพื่อเรียกเก็บข้อมูลทุกอย่างของหน้าเว็บไซต์จากข้อมูลประวัติ ย้อนหลังของระบบ RSS Feed ทาให้ได้ข้อมูลที่ไม่ต้องการปนมาจานวนมากด้วย จึงต้องทาความสะอาดข้อมูล ขนาดใหญ่จานวนมากนีใ้ ห้เหลือเพียงข้อมูลกระแสลมในช่วงเวลาที่ต้องการเท่านั้น เมือ่ ได้ข้อมูลลมตามที่ ต้องการได้จึงนาไปวิเคราะห์ความถี่ของทิศทางลมเพื่อสร้างเป็นกราฟเรดาร์ที่แสดงความถี่และทิศทางของ กระแสลม แสดงดังรูปที่ 1 (a) จากนั้นนากราฟเรดาร์ที่แสดงความถี่และทิศทางของกระแสลมไปเทียบกับ บริเวณพื้นที่ที่ศึกษา แสดงดังรูปที่ 1 (b-f) เพื่อพิจารณาในเชิงพื้นที่ของการเกิดโรคเกิดโรคใบด่างมันสาปะหลัง 2. การศึกษาความสัมพันธ์ระหว่างโรคใบด่างมันสาปะหลัง (Cassava mosaic disease) และแมลงหวี่ขาว ยาสูบ (White fly) ทาการสารวจข้อมูลการเกิดโรคใบด่างมันสาปะหลังพื้นที่จริงของจังหวัดปราจีนบุรี, ศรีสะเกษ, สุรินทร์ , สระแก้ว, บุรีรมั ย์, ชลบุรี, ฉะเชิงเทรา, นครราชสีมาและอุบลราชธานี เพื่อศึกษาหาความสัมพันธ์การระบาด ของโรคใบด่างมันสาปะหลังบริเวณพื้นทีร่ อยต่อตะเข็บชายแดนที่ติดกับประเทศไทยร่วมกับข้อมูลชีววิทยาการ เคลื่อนที่ของแมลงหวี่ขาวยาสูบจากความถี่และทิศทางของกระแสลม ทัง้ นีเ้ พื่อใช้เป็นแนวทางในการวิเคราะห์ และคาดการณ์แนวโน้มหรือทิศทางการระบาดของโรคใบด่างมันสาปะหลังในอนาคต

574

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEA-01

ผลและวิจารณ์ จากผลการศึกษาความสัมพันธ์ระหว่างการระบาดของโรคใบด่างมันสาปะหลังบริเวณพื้นทีร่ อยต่อ ตะเข็บชายแดนที่ติดกับประเทศไทยร่วมกับข้อมูลชีววิทยาของแมลงหวี่ขาวยาสูบ พบว่าในช่วงเดือนกรกฎาคม พ.ศ. 2561 มีรายงานการระบาดของโรคใบด่างมันสาปะหลังเป็นครั้งแรกในประเทศไทย ที่จังหวัดศรีสะเกษ และสุรินทร์และในช่วงเดือนตุลาคม พ.ศ. 2561 พบการระบาดของโรคใบด่างมันสาปะหลังในจังหวัดปราจีนบุรี ต่อมาในช่วงเดือนพฤษภาคม ปีพ.ศ. 2562 พบการระบาดของโรคใบด่างมันสาหลังในจังหวัดสระแก้ว ทั้งหมด 5 อาเภอและในปัจจุบันพบการระบาดของโรคใบด่างมันสาปะหลังรวมทัง้ หมดเป็น 9 จังหวัด ได้แก่จังหวัด ปราจีนบุร,ี ศรีสะเกษ, สุรินทร์, สระแก้ว, บุรีรัมย์, ชลบุรี, ฉะเชิงเทรา, นครราชสีมาและอุบลราชธานี (กรม วิชาการเกษตร, 2562) จากการศึกษาข้อมูลทางชีววิทยาของแมลงหวี่ขาวยาสูบที่มผี ลต่อการเคลื่อนที่ พบว่าแมลงหวี่ขาว ยาสูบสามารถเคลื่อนที่ได้ประมาณ 7 กิโลเมตรต่อวงจรชีวิต เฉลี่ยคิดเป็น 100 กิโลเมตรต่อปีและมีความเร็วใน การเคลื่อนทีป่ ระมาณ 3.22 กิโลเมตรต่อชั่วโมง ส่วนการวิเคราะห์กราฟโครงข่ายใยแมงมุมชี้ให้เห็ นว่ากระแส ลมส่วนใหญ่มที ิศไปทางตะวันตกเฉียงใต้ ส่วนความเร็วของกระแสลมสูงสุดมักเกิดขึ้นในช่วงที่มีพายุ เช่น การ เกิดพายุในมหาสมุทรแปซิฟกิ ทางตะวันตกมีโอกาสเกิดขึ้นเฉลี่ย 10-15 ครั้งต่อปี ซึ่งเป็นปัจจัยสาคัญทีเ่ สริมการ เคลื่อนที่ของแมลงพาหะ แต่ในช่วงปี พ.ศ. 2543-2561 ไม่พบพายุที่พัดผ่านจากประเทศกัมพูชามาประเทศ ไทย จึงมีความเป็นไปได้ว่าการเคลื่อนที่ของแมลงพาหะในประเทศไทยอาจได้รบั อิทธิพลมาจากทิศทางของ กระแสลมเป็นหลัก เนื่องจากกระแสลมเป็นขอบเขตระดับมหภาคหรือระดับภูมภิ าค จึงสามารถใช้ข้อมูลกระแสลมบริเวณ ข้างเคียงเป็นตัวแทนในการศึกษาพื้นที่ศึกษานี้ได้ ซึ่งผลการวิเคราะห์ของความถี่และทิศทางของกระแสลมของ ทุกสถานีตรวจวัดอากาศส่วนใหญ่นั้นมีทิศทางสอดคล้องไปในทางเดียวกัน คือ ไปในทางทิศตะวันตกเฉียงใต้ จากสถานีตรวจวัดอากาศ ดังนั้น พื้นที่ที่ศึกษาซึง่ มีโรคใบด่างมันสาปะหลังอยู่แล้วและมีแมลงหวี่ขาวยาสูบเป็น พาหะมีแนวโน้มจึงมีโอกาสเช่นเดียวกันที่จะสามารถแพร่กระจายโรคไปในทิศของกระแสลมระดับมหภาคไปใน ทิศตะวันตกเฉียงใต้ ดังรูปที่ 1 (b-f) การทราบถึงทิศทางแนวโน้มของการเกิดโรคเช่นนี้ เกษตรที่อยู่ใต้ทิศทาง ของกระลมทางทิศตะวันตกเฉียงใต้ควรได้รับความรู้ในการป้องกันการเกิดโรคและเตรียมพร้อมรับความเสี่ยง ของการเกิดโรคนีห้ รือหน่วยงานภาครัฐที่เกี่ยวข้องอาจต้องมีส่วนเข้ามาช่วยเหลือเกษตรทีม่ ีโอกาสทีจ่ ะได้รบั ผลกระทบของการแพร่ระบาดของโรคนี้ สรุปผลการทดลอง การทีผ่ ู้วิจัยเลือกศึกษาการเคลื่อนที่ของแมลงหวี่ขาวเนื่องจากในขณะที่ทาการสารวจแปลงพบการ แพร่กระจายของโรคโดยมีแมลงหวี่ขาวเป็นตัวถ่ายทอดเชื้อไวรัสมากกว่า 90% ของพืชที่เป็นโรค จาก การศึกษาอิทธิพลของความถี่และทิศทางของกระแสลมทีม่ ีผลต่อการเคลือ่ นที่ของแมลงหวี่ขาวยาสูบและจะ 12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

575


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEA-01

นาไปสู่การแพร่ระบาดของโรคใบด่างมันสาปะหลัง จากการใช้ข้อมูลสถานีตรวจวัดอากาศบริเวณข้างเคียงพื้นที่ ของจังหวัดปราจีนบุรี, ศรีสะเกษ, สุรินทร์, สระแก้ว, บุรรี ัมย์, ชลบุรี, ฉะเชิงเทรา, นครราชสีมาและ อุบลราชธานี สรุปได้ว่า การระบาดของโรคใบด่างมันสาปะหลังบริเวณพื้นทีร่ อยต่อตะเข็บชายแดนที่ติดกับ ประเทศไทยนั้นมีแมลงหวี่ขาวยาสูบเป็นพาหะนาโรคและมีแนวโน้มแพร่กระจายไปในทิศตะวันตกเฉียงใต้ โดย มีอัตราการเคลื่อนทีป่ ระมาณ 3.22 กิโลเมตรต่อชั่วโมง ตามข้อมูลการศึกษาชีววิทยาของของแมลงหวี่ขาว ยาสูบและข้อมูลความถี่และทิศทางของกระแสลม อย่างไรก็ดีการระบาดของโรคใบด่างมันสาปะหลังสามารถถ่ายทอดโรคโดยการใช้ท่อนพันธุ์ทเี่ ป็นโรค ดังนั้นการิเคราะห์แนวโน้มและทิศทางการเกิดโรคต้องมีการนาข้อมูลการเคลื่อนย้ายท่อนพันธุ์มาร่วมวิเคราะห์

(a)

576

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEA-01

(b)

(c)

12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

577


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

(d)

(e)

578

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

PEA-01


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEA-01

(f) รูปที่ 1 แสดงพื้นที่เสี่ยงต่อการระบาดของโรคใบด่างมันสาปะหลังจังหวัดปราจีนบุร,ี ศรีสะเกษ, สุรินทร์, สระแก้ว, บุรรี ัมย์, ชลบุรี, ฉะเชิงเทรา, นครราชสีมาและอุบลราชธานี โดยเทียบอ้างอิงกราฟเรดาร์ข้อมูล ความถี่และทิศทางกระแสลมของข้อมูลย้อนหลัง 5-21 ปี จากบริเวณใกล้เคียงบนพื้นที่เสี่ยง: (a) กราฟเรดาร์ ข้อมูลความถี่และทิศทางกระแสลม 5 สถานีตรวจวัดอากาศ จาก 3 ประเทศ ได้แก่ ประเทศไทย (จังหวัด กรุงเทพฯ, จังหวัดระยอง) ประเทศกัมพูชา (จังหวัดพนมเปญ), และ ประเทศเวียดนาม (จังหวัดเกิ่นเทอ, นคร โฮจิมินห์) (b) ข้อมูลเทียบจากจังหวัดกรุงเทพฯ ประเทศไทย, (c) ข้อมูลเทียบจากจังหวัดระยอง ประเทศไทย, (d) ข้อมูล เทียบจากจังหวัดพนมเปญ ประเทศกัมพูชา, (e) ข้อมูลเทียบจากจังหวัดโฮจิมินห์ ประเทศเวียดนาม, และ (f) ข้อมูลเทียบจากจังหวัดเกิ่นเทอ ประเทศเวียดนาม คาขอบคุณ งานวิจัยนี้ได้รับการสนับสนุนจากศูนย์ความเป็นเลิศด้านเทคโนโลยีชีวภาพเกษตร สานักพัฒนา บัณฑิตศึกษาและวิจัยด้านวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี สานักงานคณะกรรมการการอุดมศึกษา กระทรวงการ อุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรมและมูลนิธิสถาบันพัฒนามันสาปะหลังแห่งประเทศไทย อ้างอิง สานักงานเศรษฐกิจการเกษตร. 2562. สถิติการส่งออกมันสาปะหลัง. แหล่งที่มา URL http://impexp.oae.go.th/service/export.php?S_YEAR=2561&E_YEAR=2561&PRODUCT_ GROUP=5263&PRODUCT_ID=&wf_search=&WF_SEARCH=Y

12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

579


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEA-01

กรมวิชาการเกษตร. 2562. The current status of Sri Lankan cassava mosaic virus (SLCMV) in Thailand. แหล่งที่มา URL https://www.ippc.int/en/countries/thailand/pestreports/2019/03/the-current-statusof-slcmv-in-thailand/ Legg, James P. 2009. 'Epidemiology of a whitefly-transmitted cassava mosaic geminivirus pandemic in Africa.' in, Bemisia: Bionomics and management of a global pest (Springer). Legg, JP %J Crop Protection. 1999. 'Emergence, spread and strategies for controlling the pandemic of cassava mosaic virus disease in east and central Africa', 18: 627-37. Tokunaga, Hiroki, Tamon Baba, Manabu Ishitani, Kasumi Ito, Ok-Kyung Kim, Hoang Khac Le, Kensaku Maejima, Shigeto Namba, Keiko T Natsuaki, and Nguyen Van Dong. 2018. 'Sustainable Management of Invasive Cassava Pests in Vietnam, Cambodia, and Thailand.' in, Crop Production under Stressful Conditions (Springer). Uke, Ayaka, Trinh Xuan Hoat, MV Quan, NV Liem, Masashi Ugaki, and Keiko T %J Plant Disease Natsuaki. 2018. 'First Report of Sri Lankan Cassava Mosaic Virus Infecting Cassava in Vietnam', 102: 2669. Warburg, Otto. 1894. Die kulturpflanzen usambaras (na). Weather Underground, 2019. 'History'. Avaiable online: https://www.wunderground.com/history. Yaiprasert C. 2018. 'Climate Situation in 5 Top-Rated Tourist Attractions in Thailand by Using Big Data RSS Feed and Programming'. Walailak Journal of Science and Technology, Area-based Informatics, 15(5): 371-385.

580

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEA-02

แนวโน้มและความสัมพันธ์ของศัตรูข้าวและผลผลิตของแปลงนาข้าวพันธุ์ กข61 ฤดูนาปีและนาปรังภายใต้สภาพนาชลประทาน Trend and Correlation of Rice Pests RD61 on Wet and Dry Season under Irrigated Lowland Rice Fields ศุภลักษณา หล่าจันทึก1 สุกัญญา อรัญมิตร1 สุภาวดี ฤทธิสนธิ์1 สุนิสา คงสมโอษฐ์1 ปวีณา เข้มประเสริฐ1 ติณณภพ เชิงเทิน1 และ สิทธ์ ใจสงฆ์2 Suphalaksana lachanthuek1 Sukanya Arunmit1 Supawadee Rittison1 Sunisa Kongsom-od1 Parweena Khemparsert1 Tinnapop Churngturn1 and Sith Jaisong2 1

กองวิจัยและพัฒนาข้าว กรมการข้าว เขตจตุจักร กรุงเทพฯ โทรศัพท์ 0-2561-1735 Division of Rice Research and Development, Rice Department, Chatuchak, Bangkok, 10900 Tel. 0-2561-1735 2 ศูนย์วิจัยข้าวพัทลุง อ.เมือง จ.พัทลุง 93000 โทรศัพท์ 0-7484-0111 2 Phatthalung Rice Research Center, Mueang, Phatthalung, 93000 Tel. 0-7484-0111

1

บทคัดย่อ การระบาดของศัตรูข้าวเป็นปัญ หาสาคัญ ต่อการผลิตข้าว พื้นที่ป ลูกข้าวแต่ละที่มี ระบบนิเวศไม่ เหมือนกันทาให้ชนิดของศัตรูข้าวแตกต่างกัน ฉะนั้นวิธีการป้องกันกาจัดศัตรูข้าวจึงมีความแตกต่างกันในแต่ละ พื้นที่หรือฤดูกาล ดังนั้นจึงศึกษาความสัมพันธ์ระหว่างความเสียหายจากศัตรูข้าวและผลผลิตข้าว โดยสารวจ แปลงนาเกษตรกรและวิเคราะห์ความสัมพันธ์ด้วยวิธีการ principle component analysis จานวน 50 แปลง ที่ปลูกข้าวพันธุ์ กข61 อาเภอเมืองสุพรรณบุรี และอาเภอศรีป ระจันต์ จังหวัดสุพรรณบุรี ฤดูนาปีและนาปรัง ปี 2560-2561 พบว่า ในฤดูนาปรังจานวนชนิดของศัตรูข้าวมากกว่าฤดูนาปี ฤดูนาปรังพบการระบาดของโรค เมล็ดด่างมีความสัมพันธ์กับโรคใบจุดสีน้าตาลและโรคใบขีดสีน้าตาล ฤดูนาปีความสัมพันธ์ของโรคเมล็ดด่างก็ ยังสอดคล้องกับฤดูนาปรัง และการระบาดของโรคใบขีดโปร่งแสงมีความสัมพันธ์กับโรคขอบใบแห้ง แนวโน้ม ของผลผลิตข้าวในฤดูนาปรัง พบว่า มีทิศทางผกผันกับการระบาดของแมลงบั่วและอาการยอดเหี่ยว ฤดูนาปี พบว่า มี ทิ ศทางผกผันกั บ การระบาดของหนอนห่ อใบ ความสัม พันธ์ทั้ ง ในเชิง บวกหรือลบสามารถนามา วิเคราะห์การระบาดของศัตรูข้าวและใช้เป็นแนวทางในการป้องกันกาจัดศัตรูข้าวที่สาคัญต่อการผลิตข้าว และ เพื่อให้การป้องกันกาจัดโรคมีประสิทธิภาพควรป้องกันกาจัดโรคเมล็ดด่างและโรคใบขีดสีน้าตาลควบคู่กัน ฤดู นาปรังควรเน้นการป้องกันกาจัดแมลงบั่วและหนอนกอ ส่วนฤดูนาปีควรเน้นการป้องกั นกาจัดหนอนห่อใบ เพราะการระบาดของศัตรูข้าวเหล่านี้มีความสัมพันธ์เชิงลบอย่างชัดเจนกับผลผลิตข้าว คาสาคัญ : กข61 แนวโน้ม ความสัมพันธ์ ความเสียหายจากศัตรูข้าว จังหวัดสุพรรณบุรี

12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

581


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEA-02

ABSTRACT Rice pest outbreaks are important problems of rice production. Ecologies of different rice paddy fields are varied, which reveal various forms of rice pests and outbreaks. Therefore, rice pest management plans are dependent on different areas based on their own problem. This study was to determine the correlations between pest injuries and yield. Surveys of rice pest injuries and yields were conducted in farmers’ fields. Data were analyzed by principle component analysis. Pest injuries were surveyed in 50 RD61-planted field in two districts; Muang Suphan Buri District and Si Prachan District, at Suphan Buri Province in the wet and dry season during in 2017-2018. The results showed that kinds of pests were higher in the dry season more than wet season. The correlation of rice pests and yield revealed that. Incidences of dirty panicle, brown spot, and narrow brown spot were highly correlated in the dry season; moreover, in wet season dirty panicle incidences were also associated with brown spot incidences, and incidences of bacterial leaf streak are positively correlated with bacterial leaf blight incidences. The trend of yield in the dry season is negatively correlated with incidences of rice gall midge and deadheart caused by stem borer. Whereas, in the wet season yields were inversely correlated with rice leaffolder incidences. All in all, the correlations of rice pests and yields were be able to develop as a guideline for improvement of an area-based pest management program. The results of this study point that to prevent the dirty panicle disease effectively required to synchronically control narrow brown spot. To minimize yield gap, in the dry season, incidences of rice gall midge, stem borer are suppressed, whereas in the wet season incidences of rice leaffolders are needed to control because of they are negatively correlated with rice yields. Keywords: RD61, trend, correlation, pest injuries, Suphan Buri province คานา ในการผลิตข้าวนั้นมักพบปัญหาที่มีผลกระทบต่อผลผลิตข้าว ซึ่งมีอยู่หลายปัจจัย เช่น การเข้าทาลาย ของศัตรูข้าว พื้นที่เพาะปลูกลดลง การเขตกรรมที่แตกต่างกันทาให้รูปแบบการทาลายของศัตรูข้าวแตกต่างกัน ด้วย นิเวศและสภาพแวดล้อมที่ไม่เหมาะสมต่อการปลูกข้าว การเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศในช่วง 50 ปีที่ ผ่าน โลกมี อุณหภูมิ สูงขึ้นซึ่งเกิดจากการกระท าของมนุษย์ เป็นหลัก การเปลี่ยนแปลงดังกล่าวมีผ ลต่อการ เจริญ เติบ โตของพื ช และยังส่ง ผลต่อ การแพร่กระจายของเชื้อ ความรุนแรงของเชื้อโรคหลายชนิดอีก ด้วย (Tanmoy et al, 2016) นิเวศและสภาพแวดล้อมจึงเป็นปัจ จัยสาคัญ ที่ มีผ ลโดยตรงต่อชนิด ปริมาณ และ ช่วงเวลาการระบาดของศัตรูข้าว ทั้งนี้ ความเสียหายไม่ว่ามาจากสาเหตุใดล้วนมีผลกระทบต่อผลผลิตข้าว เมื่อ 582

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEA-02

เกิดการระบาดของศัตรูข้าวจนทาให้ผลผลิตเสียหายแล้วนั้น จาเป็นที่จะต้องทราบแนวโน้มความสัมพันธ์ของ ศัตรูข้าวและผลผลิตข้าว เพื่อเตรียมรับสถานการณ์การระบาดของศัตรูข้าว และหาแนวทางการป้องกันกาจัด ได้ทัน งานวิจัยนี้จึงมีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาความสัมพันธ์ระหว่างความเสียหายจากศัตรูข้าวและผลผลิตข้าว ดูแนวโน้มการระบาดของศัตรูข้าวทั้งฤดูนาปีและฤดูนาปรัง เพื่อใช้เป็นแนวทางในการป้องกันกาจัดศัตรูข้าวที่ สาคัญต่อการผลิตข้าวได้ทันต่อสถานการณ์ต่อไป อุปกรณ์และวิธีการ 1. เก็บข้อมูลพื้นฐานของการปลูกข้าว เก็บข้อมูลพื้นฐานของการปลูกข้าวในแปลงนาของเกษตรกรที่ปลูกข้าวพันธุ์ กข61 โดยการสัมภาษณ์ เกษตรกร 2 อาเภอ จังหวัดสุพรรณบุรี ได้แก่ ตาบลสวนแตง อาเภอเมืองสุพรรณบุรี และ ตาบลวังหว้า อาเภอ ศรีประจันต์ ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2560-2561 ทั้งฤดูนาปี (พฤษภาคม-สิงหาคม) และฤดูนาปรัง (ธันวาคม-มีนาคม) รวมทั้งหมด 50 แปลง 2. การสารวจและบันทึกข้อมูล ทาการสารวจประเมินความเสียหายและการทาลายจากศัตรูข้าว โดยเดินทแยงมุม สุ่มนับจานวนต้น/ ใบที่ เป็นโรคหรือแมลงที่ เข้าทาลาย สาหรับแปลงนาหว่านน้าตม ใช้กรอบขนาด 10 x 10 เซนติเมตร สุ่มนับ จานวนต้นต่อกรอบ จานวน 10 จุดต่อแปลง และแปลงนาที่เป็นนาดา สุ่มนับจานวนต้นต่อกอ จานวน 10 กอ โดยประยุกต์จากวิธีการ “A survey portfolio to characterize yield-reducing factors in rice” (Savary and Castilla, 2009) สารวจทั้ งหมด 3 ระยะการเจริญ เติบ โตของข้าว คือ ระยะแตกกอ ระยะตั้งท้อง และ ระยะสุกแก่ เมื่อข้าวระยะสุกแก่ใกล้เก็บเกี่ยวทาการสุ่มเก็บเกี่ยวตัวอย่างผลผลิต ในพื้นที่ขนาด 2x2.5 เมตร จานวน 3 ตัวอย่าง นามาชั่งน้าหนักผลผลิต และบันทึกผล 3. การวิเคราะห์ความสัมพันธ์ของศัตรูข้าวและผลผลิตในแปลงนาเกษตรกร นาข้อ มู ล ที่ ได้ จ ากการส ารวจแปลงนาเกษตรกรมาวิเคราะห์ความสัม พัน ธ์ด้วยวิธี ก าร (Principal component analysis, PCA) ผลและวิจารณ์ ความสัมพันธ์ของศัตรูข้าวและผลผลิตในแปลงนาเกษตรกร จากการสารวจแปลงนาเกษตรกรใน อาเภอเมืองสุพรรณบุรี และ อาเภอศรีประจันต์ ปี พ.ศ. 25602561 ทั้งฤดูนาปี และฤดูนาปรัง จานวน 50 แปลง พบว่า ในฤดูนาปรังพบศัตรูข้าว 19 ชนิด คือ อาการของ หนอนแมลงวันเจาะยอดข้าวเข้าทาลาย กาบใบแห้ง อาการหลอดบั่วที่เกิดจากบั่วเข้าทาลาย ใบไหม้ ขอบใบ แห้ง ใบแถบแดง อาการยอดเหี่ยวจากหนอนกอเข้าทาลาย ใบจุดสีน้าตาล เพลี้ยไฟ แมลงดาหนาม แมลงสิง เพลี้ยกระโดดสีน้าตาล อาการของหนอนห่อใบข้าวเข้าท าลาย หนอนปลอก อาการข้าวหัวหงอกที่เกิดจาก 12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

583


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEA-02

หนอนกอเข้าทาลาย ใบขีดสีน้าตาล ดอกกระถิน ใบขีดโปร่งแสง และเมล็ดด่างของข้าว เมื่อดูความสัมพันธ์ของ ศัตรูข้าวและผลผลิต พบความสัมพันธ์ของอาการหนอนห่อใบข้าวเข้าทาลายไปในทิศทางเดียวกับอาการที่เกิด จากหนอนแมลงวันเจาะยอดข้าวเข้าทาลาย และพบอาการหลอดบั่ว อาการยอดเหี่ยวและอาการข้าวหัวหงอก ที่เกิดจากหนอนกอเข้าทาลายมีความสัมพันธ์กัน โรคพบการระบาดของโรคกาบใบแห้ง โรคใบแถบแดงและโรค ใบขีดโปร่งแสงมีความสัมพันธ์ไปในทิศทางเดียวกัน และการระบาดของโรคเมล็ดด่างมีความสัมพันธ์ไปในทาง เดียวกับการระบาดของโรคใบจุดสีน้าตาล ใบขีดสีน้าตาล ส่วนแนวโน้มของผลผลิตข้าวจะแปรผกผันกับการ ระบาดของบั่ว อาการยอดเหี่ยวและข้าวหัวหงอก สาเหตุจากหนอนกอข้าว (ภาพที่ 1) ส่วนในฤดูนาปีพบศัตรู ข้าว 12 ชนิด คือ เพลี้ยไฟ ใบแถบแดง อาการของหนอนห่อใบข้าวเข้าทาลาย อาการของหนอนแมลงวันเจาะ ยอดข้าวเข้าท าลาย ใบขีดสีน้าตาล เมล็ดด่าง แมลงดาหนาม ใบจุดสีน้าตาล ขอบใบแห้ง ใบขีดโปร่งแสง อาการยอดเหี่ยวจากหนอนกอเข้าทาลาย เพลี้ยกระโดดสีน้าตาล พบความสัมพันธ์ของอาการหนอนห่อใบข้าว เข้าทาลายไปในทิศทางเดียวกับอาการที่เกิดจากหนอนแมลงวันเจาะยอดข้าวเข้าทาลาย การระบาดของโรค เมล็ดด่างมีความสัมพันธ์ไปในทางเดียวกับการระบาดของโรคใบจุดสีน้าตาล ใบขีด สีน้าตาล และการระบาด ของโรคใบขีดโปร่งแสงมีความสัมพันธ์ไปในทางเดียวกับการระบาดของโรคขอบใบแห้งและอาการยอดเหี่ยว สาเหตุจากหนอนกอข้าว แนวโน้มผลผลิตข้าวพบว่ามีทิศทางผกผันกับการระบาดของหนอนห่อใบข้าว (ภาพที่ 2) จากการสารวจ ทั้ง 2 ฤดู พบว่าในฤดูนาปรังมีจานวนชนิดของศัตรูข้าวและความเสียหายจากการเข้าทาลาย ของศัตรูข้าวมากกว่าฤดูนาปี ซึ่ง สอดคล้อ งกั บ Jahn et al (1997) ที่ ร ายงานว่าในฤดูนาปรัง มี ก ารใช้ ส าร ป้องกันจาจัดศัตรูข้าวมากเนื่องจากมีจานวนศัตรูข้าวที่มากกว่าฤดูนาปี และแสดงให้เห็นถึงความสัมพันธ์ของ ศัตรูข้าวและผลผลิตทั้งในเชิงบวก ลบ หรือไม่สัมพันธ์กันในแต่ละฤดูการปลูกข้าว นอกจากนี้การเปลี่ยนแปลง สภาพภูมิอากาศ และนิเวศที่ต่างกันมีผลต่อชนิด ปริมาณและความรุนแรงของเชื้อสาเหตุโรคหรือแมลงศัตรูข้าว หรืออาจจะไม่มีผลกระทบต่อโรคพืชแต่ละชนิดเลยก็เป็นได้ (Chakraborty et al., 2000)

584

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEA-02

ภาพที่ 1 แนวโน้มของศัตรูข้าวของพันธุ์ข้าว กข61 ในฤดูนาปรัง ปี 2560-2561 หมายเหตุ : จากภาพที่ 1 อักษรย่อต่างๆ ตามรายละเอียดดังนี้ wm=หนอนแมลงวันเจาะยอดข้าว blb=ขอบใบแห้ง rthip=เพลี้ยไฟ lf=หนอนห่อใบข้าว rs=ใบแถบแดง rh=แมลงดาหนาม bls=ใบขีดโปร่งแสง cs=หนอนปลอก rb=แมลงสิง wh=ข้าวหัวหงอก sd=เมล็ดด่าง lb=ใบไหม้ bph=เพลีย้ กระโดดสีนาตาล ้ nbs=ใบขีดสีน้าตาล

fsm=ดอกกระถิน ss=หลอดบั่ว bs=ใบจุดสีน้าตาล

shb=กาบใบแห้ง dh=ยอดเหี่ยว

12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

585


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEA-02

ภาพที่ 2 แนวโน้มของศัตรูข้าวของพันธุ์ข้าว กข61 ในฤดูนาปี ปี 2560-2561 หมายเหตุ : จากภาพที่ 2 อักษรย่อต่างๆ ตามรายละเอียดดังนี้ rthip=เพลี้ยไฟ rs=ใบแถบแดง lf=หนอนห่อใบข้าว sd=เมล็ดด่าง rh=แมลงดาหนาม bs=ใบจุดสีน้าตาล dh=ยอดเหี่ยว bph=เพลี้ยกระโดดสีนาตาล ้

wm=หนอนแมลงวันเจาะยอดข้าว blb=ขอบใบแห้ง

nbs=ใบขีดสีน้าตาล bls=ใบขีดโปร่งแสง

สรุปผลการทดลอง จากการสารวจและศึก ษาความสัม พันธ์ ของศัตรูข้าวและผลผลิตในแปลงนาเกษตรกรด้วยวิธีก าร principle component analysis จ านวน 50 แปลง ที่ ป ลูก ข้าวพั นธุ์ กข61 ใน 2 อาเภอ คือ อาเภอเมื อง สุพรรณบุรี และ อาเภอศรีประจันต์ จังหวัดสุพรรณบุรี ในฤดูนาปีและนาปรัง ปี 2560-2561 พบว่า ในฤดูนา ปรังพบจ านวนชนิดของศัตรูข้าวมากกว่าในฤดูนาปี เช่น แมลงสิง หนอนปลอก แมลงบั่ว การศึก ษาเรื่อง ความสัม พันธ์ของศัตรูข้าวในฤดูนาปรัง ชี้ให้เห็นว่า การระบาดของโรคเมล็ดด่างมีความสัม พันธ์ไปในทาง เดียวกั บ การระบาดของโรคใบจุดสีน้าตาล ใบขีดสีน้าตาล ในฤดูนาปี ความสัม พันธ์ของโรคเมล็ดด่างก็ ยัง สอดคล้องกับฤดูนาปรัง และ การระบาดของโรคใบขีดโปร่งแสงมีความสัมพันธ์ไปในทางเดียวกับการระบาด ของโรคขอบใบแห้งและอาการยอดเหี่ยว แนวโน้มของผลผลิตข้าวในฤดูนาปรังพบว่า มีทิศทางแปรผกผันกับ การระบาดของบั่ว อาการยอดเหี่ยวและข้าวหัวหงอก สาเหตุจากหนอนกอข้าว แต่ฤดูนาปี พบว่ามีทิศทาง ผกผันกับการระบาดของหนอนห่อใบข้าว ความสัมพันธ์ของศัตรูข้าวทั้งในเชิงบวกหรือลบสามารถนาวิเคราะห์

586

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEA-02

การระบาดของศัตรูข้าวและใช้เป็นแนวทางในการป้องกันกาจัดศัตรูข้าวที่สาคัญต่อการผลิตข้าว และเพื่อให้ การป้องกันกาจัดโรคเมล็ดด่างมีประสิทธิภาพควรมีการป้องกันกาจัดโรคเมล็ดด่างและใบขีดสีน้าตาลควบคู่กัน ฤดูนาปรังควรเน้นการป้องกันกาจัดแมลงบั่ว และหนอนกอ และฤดูนาปีควรเน้นการป้องกันกาจัดหนอนห่อใบ เพราะการระบาดของศัตรูข้าวเหล่านี้มีความสัมพันธ์เชิงลบอย่างชัดเจนกับผลผลิตข้าว คาขอบคุณ ขอขอบคุณคุณสิทธ์ ใจสงฆ์ ที่ให้คาแนะนา และช่วยวิเคราะห์ข้อมูล และขอขอบคุณคณะทางานทุก ท่านจากกองวิจัยและพัฒนาข้าว กลุ่มงานอารักขาข้าว ที่ทาให้งานวิจัยชิ้นนี้สาเร็จลุล่วงไปได้ด้วยดี เอกสารอ้างอิง Chakraborty, S., A.V. Teidemann, P.S. Teng. 2000. Climate change: potential on plant diseases. Environmental pollution, 108(3) : 317-326. Jahn, G.C., P. Sophea, K. Bunnarith, and P. Chanthy. 1997. Pest management practices of lowland rice farmers in Cambodia. 35-52. In : Heong KL, Escalada MM, editors. Pest management of rice farmers in Asia. International Rice Research Institute. Manila, Philippines: Savary, S., and N. P Castilla. 2009. A survey portfolio to characterize yield-reducing factors in rice. International Rice Research Institute, Los Baños, Philippines. Tanmoy Das, M. Hajong, D. Majumdar, R. K. Tombisana Devi and T. Rajesh. 2 0 1 6 . Climate change impacts on plant disease. SAARC J. Agri., 14(2): 200-209.

12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

587


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEA-03

ศึกษาชนิดและปริมาณของหนูในพืน้ ทีน่ าข้าวที่มีการล้อมรั้วร่วมกับการใช้ลอบดักหนู ใน จังหวัดสุพรรณบุรี Type and Rat Population in Rice Fields Using Trap Barrier System (TBS) at Suphanburi Province. ทัสดาว เกตุเนตร1 ปรัชญา แตรสังข์2 และ อุรัสยาน์ ขวัญเรือน3 Thasdaw Katenate1 Prachya Traesang 2 and Urassaya Kuanruen 3 1

1

ศูนย์วิจัยข้าวปราจีนบุรี อ.บ้านสร้าง จ.ปราจีนบุรี 25150 โทรศัพท์ 0-3727-1385 Prachin Buri Rice Research center, Ban Sang, Prachin Buri 25150 Tel. 0-3727-1385 2 สถาบันวิทยาศาสตร์ข้าวแห่งชาติ อ.เมือง จ.สุพรรณบุรี 72000 โทรศัพท์ 0-3555-5276 2 Thailand Rice Science Institute, Muang, Suphan Buri 72000 Tel. 0-3555-5276 3 ศูนย์วิจัยข้าวเชียงราย อ.พาน จ.เชียงราย 57120 โทรศัพท์ 0-5372-1578 3 Chiang Rai Rice Research center, Phan, Chiang Rai 57120 Tel. 0-5372-1578

บทคัดย่อ การศึกษาชนิดและปริมาณหนูในพื้นที่นาข้าวที่มีการล้อมรั้วร่วมกับการใช้ลอบดักหนู ดาเนินการใน พื้นที่ ตาบลรั้วใหญ่ อาเภอเมือง จังหวัดสุพรรณบุรี ในฤดูการปลูกข้าวปี 2559 โดยใช้แปลงนาข้าวพันธุ์ กข41 ขนาด 5 ไร่ จานวน 1 แปลง หลังจากหว่านข้าวดาเนินการล้อมรั้วผ้าใบและติดตั้งลอบดักหนู จานวน 18 ลอบ ทาการตรวจความเรียบร้อยของผ้าใบพลาสติกและเก็บหนูออกจากลอบทุกวัน ผลการศึกษาพบว่า ในพื้นที่ปลูกข้าวที่ทาการศึกษาครั้งนี้ พบหนูนาตั้งแต่ข้าวระยะกล้า ไปจนถึงระยะ ก่อนเก็บเกี่ยว โดยพบหนูศัตรูข้าวติดในลอบดักหนูตลอดฤดูปลูก จานวน 127 ตัว ชนิดของหนูที่พบในลอบดักหนู มี 5 ชนิด ได้แก่ หนูนาใหญ่ (Rattus argentiventer) 58 เปอร์เซ็นต์ หนูนาเล็ก (Rattus losea) 27 เปอร์เซ็นต์ หนูท้องขาวบ้าน (Rattus rattus) 10 เปอร์เซ็นต์ หนูพุกใหญ่ (Bandicota indica) 4 เปอร์เซ็นต์ และหนูหริ่ง นาหางยาว (Mus caroli) 1 เปอร์เซ็นต์ นอกจากนี้พบสัตว์ผู้ล่าหนูติดเข้าในลอบดักหนูด้วย ได้แก่ งูชนิดต่างๆ ตัวเงินตัวทอง และตะกวด คาสาคัญ : การล้อมรั้วร่วมกับการใช้ลอบดักหนู ปริมาณหนู นาข้าว จังหวัดสุพรรณบุรี ABSTRACT In this study, type and rat population in rice field using trap barrier system (TBS) were surveyed at Rua Yai, Suphanburi province in dry season 2016. 0.8 hectares of rice field, installation of the TBS. The TBS was plastic fence with multiple - capture live rat traps inserted intermittently at its base. 18 multiple - capture live rat traps were placed in the 588

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEA-03

interior side at the base of the fence. Rat catches through the multiple - capture live rat traps placed inside the TBS. The plastic material checked for holes and traps were monitored daily. The results showed a total of 127 rats were collected. The majority of rats species from rice field were Rattus argentiventer, Rattus losea, Rattus rattus, Bandicota indica and Mus caroli, respectively. Furthermore, There are lots of predators in the traps such as snakes, water monitor (Varanus salvator) and tree monitor (Varanus bengalensis). Keywords: trap barrier system (TBS), rat population, rice field, Suphanburi province คานา หนูเป็นสัตว์ศัตรูข้าวที่ เป็นปัญหาและสร้างความเสียหายในนาข้าวให้แก่เกษตรกรมาอย่างต่อเนื่อง ความเสียหายให้แก่นาข้าวที่เห็นเด่นชัดคือ การกัดแทะต้นข้าวที่ปลูกในนา หนูทาความเสียหายแก่ข้าวตั้งแต่ ระยะเริ่มปลูก โดยเก็บกินเมล็ดข้าวที่งอกในแปลงข้าวที่หว่านหรือหยอดในแปลงปลูก เมื่อข้าวเริ่มงอกจนถึง ระยะแตกกอ หนูยังจะกัดทาลายลาต้น โดยไม่จาเป็นต้องกินต้นข้าวที่กัดนั้นทั้งหมด เมื่อถึงระยะที่ข้าวออกรวง หนูจะกัดกินลาต้นหรือคอรวงให้ขาด แล้วจึงแกะเมล็ดออกจากรวงกินเป็นอาหารต่อไป นอกจากนั้น หนูยังเก็บ สะสมรวงข้าวไว้ในรังของมัน เพื่อเป็นอาหารหลังฤดูเก็บเกี่ยวอีกด้วย (กองกีฏและสัตววิทยา, 2544) การปลูกข้าวในท้องที่ภาคกลางของประเทศไทยมักจะประสบกับปัญหาหนูทาลายข้าวอยู่เสมอๆ ทั้งนี้ เนื่องจากในท้องที่ภาคกลาง เกษตรกรสามารถทานาได้ 2 หรือ 3 ครั้งต่อปี เพราะมีระบบการชลประทานดีกว่า ภาคอื่นๆ ทาให้หนูมีอาหารในธรรมชาติกินตลอดปี (Boonsong et al., 1999) ส่วนในแง่ของการป้องกันกาจัด หนู เกษตรกรมักจะใช้สารออกฤทธิ์เร็วแต่เพียงอย่างเดียว ในบางแห่งใช้รั้วไฟฟ้ากาจัดหนู ทาให้หนูเกิดอาการ เข็ดขยาดต่อเหยื่อพิษและสิ้นเปลืองค่าใช้จ่าย และเนื่องจากหนูเป็นทั้งศัตรูพืชและศัตรูในบ้านเรือน หากหนู ระบาดในนาข้าวจะส่งผลให้ผ ลผลิตข้าวลดลงถึงกว่าร้อยละ 6 - 60 ขึ้นกั บ ระดับ ความรุนแรงของการเข้า ทาลาย ประมาณการว่าความเสียหายทีเ่ กิดขึ้นจากการกัดทาลายของหนู และการปนเปื้อนจากของเสียของหนู มีมูลค่าความเสียหายไม่ต่ากว่าปีละ 4,000 ล้านบาท ส่งผลให้แต่ละปีประเทศไทยมีการนาเข้าสารเคมีในการ กาจัดหนูเพิ่มมากขึ้น โดยในปี พ.ศ. 2551 มีการนาเข้าสารเคมีกาจัดหนู คิดเฉพาะปริมาณสารออกฤทธิ์ช้าสูง ถึง 244,490 กิโลกรัม มูลค่ารวมประมาณ 35.14 ล้านบาท และในปี พ.ศ. 2553 ปริมาณการนาเข้าเพิ่มเป็น 437,397 กิโลกรัม และมูลค่ารวมราว 61.74 ล้านบาท (อังคณา, 2554) การป้ อ งกั น ก าจั ด หนู มี ห ลายวิธี ทั้ ง วิ ธี ก ารเขตกรรม วิ ธี ก ล โดยชี ว วิ ธี และการใช้ ส ารเคมี ซึ่ ง เกรียงศักดิ์ (2545) กล่าวว่า สาเหตุที่ ทาให้การแก้ปัญ หาหนูในนาข้าวของเกษตรกรไม่ป ระสบความสาเร็จ กลายเป็นปัญ หาเรื้อ รัง เนื่องจากมีเหตุปัจจัยหลายประการที่ สาคัญ คือ การแก้ไขปัญ หาหนูในนาข้าวของ เกษตรกรส่วนใหญ่เป็นแบบตั้งรับ รอให้เกิดปัญหาก่อนจึงค่อยหาทางแก้ไขไม่ได้มีการเตรียมพร้อม และเฝ้า 12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

589


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEA-03

ติดตามปัญหาอย่างต่อเนื่อง เมื่อเกิดความเสียหายจากการทาลายของหนูปรากฏให้เห็นแล้วจึงหาทางป้องกัน กาจัดหนู ซึ่งอาจล่าช้าหรือสายเกินไป การล้ อ มรั้วร่วมกั บ ใช้ ล อบดั ก หนู (Trap Barrier System) เป็ น วิธีก ารป้อ งกั น ก าจั ดหนู โดยไม่ ใช้ สารเคมีวิธีการหนึ่ง ซึ่งเป็นวิธีที่มีประสิทธิภาพและเป็นมิตรกับสิ่งแวดล้อม โดยจะใช้ได้ดีและครอบคลุมพื้นที่ ประมาณ 62.5 ไร่ (Singleton, 2003) ซึ่งในพื้นที่ที่มีหนูชุกชุม การปลูกข้าวเป็นพืชเดี่ยว ท่ามกลางพื้นที่ที่เป็น แหล่งอาศัยของหนู มักจะถูกหนูเข้าทาลายเสียหายอย่างรุนแรง การปลูกพืชชนิดเดียวกันในพื้นที่ขนาดใหญ่แต่ ปลูกไม่พร้อมกัน หรือใช้พันธุ์ที่มีอายุการเก็บเกี่ยวต่างกัน มักจะถูกหนูเข้าทาลายเสียหายมาก ในกรณีดังกล่าว หากเกษตรกรต้อ งการวิธีป้อ งกั นก าจัดหนูที่มี ป ระสิท ธิภาพสูง สามารถใช้วิธีป้องกั นก าจัดด้วยการล้อมรั้ว ร่วมกับการใช้ลอบดักหนู จะสามารถป้องกันความเสียหายได้ผลดีมาก ส่วนในพื้นที่ที่ปลูกพืชเป็นแปลงใหญ่ การล้อมรั้วและติดตั้งลอบดักหนูในแปลงที่หนูเข้าทาลายก่อน ซึ่งเรียกว่า แปลงปลูกพืชล่อ ก็สามารถป้องกัน กาจัดหนูในแปลงที่ล้อมรั้วไว้ได้ และกาจัดหนูในพื้นที่โดยรอบได้ด้วย ทั้งนี้ขึ้นอยู่กับประสิทธิภาพในการดึงดูด หนูของแปลงพืชล่อ ขนาด และจานวนของแปลงพืชล่อกับพื้นที่ เพาะปลูกทั้ งหมด (กองกีฏและสัตววิทยา, 2544) ดังนั้นงานวิจัยนี้จึงมีวัตถุประสงค์เพื่อเป็นทางเลือกให้เกษตรกรได้เลือกใช้วิธีการในการป้องกันกาจัดหนู ศัตรูข้าวที่มีความปลอดภัย และเป็นวิธีที่เกษตรกรสามารถนาไปปฏิบัติได้ อุปกรณ์และวิธีการ 1. แปลงทดลอง ดาเนินการในพื้นที่แปลงนาข้าว หมู่ 5 ตาบลรั้วใหญ่ อาเภอเมือง จังหวัดสุพรรณบุรี แปลงขนาด พื้นที่ 5 ไร่ จานวน 1 แปลง ช่วงเดือน กุมภาพันธ์ – พฤษภาคม 2559 หลังจากหว่านข้าว ดาเนินการล้อมรั้ว ผ้าใบและติดตั้งลอบดักหนู จานวน 18 ลอบ 2. การสารวจชนิดและประชากรหนูในแปลงนาข้าว 2.1 การดาเนินการล้อมรั้วร่วมกับการใช้ลอบดักหนู 2.1.1 การล้อมรั้วและติดตั้งลอบดักหนู ดาเนินการหลัง จากหว่านข้าว โดยวัสดุที่ใช้ล้อมรั้ว คือ แผ่นผ้าใบกันน้า สูงจากพื้นดินประมาณ 70 เซนติเมตร และฝังลึกลงไปในพื้นดิน 10 เซนติ เมตร กลบดินข้าง แนวรั้วให้แน่นสม่าเสมอ 2.1.2 ลอบดักหนูที่ใช้มีลักษณะคล้ายลอบดักปลา แต่ทาจากวัสดุที่ทนทานต่อการกัดแทะของหนู ได้ คือ ลวดตาข่าย เหล็กเส้นมัดกับโครงขึ้นลอบ มีทางเข้าด้านหน้าเป็นกรวยที่หนูเข้าแล้วไม่สามารถย้อนกลับมา ได้ ด้านท้ายลอบเป็นประตูสาหรับเปิดเอาหนูออก ติดตั้งลอบทุกๆ 20 เมตร โดยวางลอบหันออกด้านนอก ตัว ลอบตั้งฉากกับแนวรั้ว ประตูลอบเสมอกับแนวขอบรั้ว ถ้าทาร่องน้าไว้จะต้องทาคันดินเชื่อมเข้าหาปากลอบไว้ 2.2 การบันทึกชนิดและข้อมูลปริมาณของหนู

590

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEA-03

ทาการเก็บข้อมูลชนิด จานวน และข้อมูล สัตว์ผู้ล่าที่ดักได้ในลอบดัก ทุกๆ 1-2 วัน ตลอดระยะ การเจริญเติบโตของข้าว 3. การบันทึกข้อมูล บันทึกข้อมูล ปริมาณเมล็ดพันธุ์ข้าวที่ใช้ปลูกในแต่ละแปลงของเกษตรกร สภาพนิเวศรอบแปลงนา รวมถึง ข้อมูลสภาพภูมิอากาศอุณหภูมิอากาศ ความชื้นสัมพัทธ์ ปริมาณน้าฝน และบันทึกการเปลี่ยนแปลง อย่างฉับพลันของสภาพอากาศ เช่น ความแห้งแล้ง ฝนตกหนัก พายุ และอื่นๆ ผลการทดลองและวิจารณ์ ชนิดของหนูที่พบในพื้นที่ จากการดาเนินการล้อมรั้วร่วมกับการใช้ลอบดักหนูในแปลงนาข้าว พบหนูศัตรูข้าวติดในลอบดักหนู ตลอดฤดูปลูก (ระยะกล้า แตกกอ ตั้งท้อง และก่อนเก็บเกี่ยว) จานวน 127 ตัว ชนิดของหนูที่พบในลอบดักหนู มี 5 ชนิ ด ได้ แ ก่ หนู น าใหญ่ (Rattus argentiventer) 58 เปอร์ เ ซ็ น ต์ หนู น าเล็ ก (Rattus losea) 27 เปอร์เซ็นต์ หนูท้องขาวบ้าน (Rattus rattus) 10 เปอร์เซ็นต์ หนูพุกใหญ่ (Bandicota indica) 4 เปอร์เซ็นต์ และหนูหริ่งนาหางยาว (Mus caroli) 1 เปอร์เซ็นต์ ตามลาดับ (fig.1, 2) นอกจากนี้ ยังพบสัตว์ผู้ล่าหนูชนิด อื่นๆ ติดเข้าในลอบดักหนูด้วย ได้แก่ งูชนิดต่างๆ ตัวเงินตัวทอง และตะกวด

Fig.1. Rodent species diversity in rice field using Trap Barrier System (TBS) at Suphanburi province.

12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

591


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEA-03

Fig.2. Rice field using Trap Barrier System (TBS) at Suphanburi province. ความผันแปรของประชากรหนูตลอดฤดูปลูก จานวนประชากรหนูในนาข้าวนั้นเกี่ยวข้องกับระยะการเจริญเติบโตของข้าว โดยพบว่าหนูมี การเพิ่ม จานวนขึ้นในช่วงข้าวระยะกล้า ระยะแตกกอสูงสุด ไปจนถึงระยะตั้งท้อง และมีจานวนค่อนข้างคงที่ ในระยะ ก่อนเก็บเกี่ยว (fig.3) ทั้งนี้เป็นเพราะมีแหล่งอาหารธรรมชาติที่อุดมสมบูรณ์ สอดคล้องกับรายงานของ Huan et al. (2010) ซึ่งรายงานว่าอัตราการเพิ่มขึ้นของประชากรหนู ขึ้นอยู่กับระยะของข้าวและคุณภาพของพืช อาหาร นอกจากนี้ Duque et al. (2008) รายงานว่าหนูจะขยายพันธุ์และมีจานวนสูงที่สุดในข้าวระยะตั้งท้อง ไปจนถึงระยะสุกแก่ และ Gergon et al. (2008) ได้ศึกษาการเปลี่ยนแปลงของประชากรหนูในจังหวัดอิฟูเกา (Ifugao) ของประเทศฟิลิปปินส์ พบว่าในข้าวระยะกล้าและระยะสุกแก่ หนูที่จับได้มีจานวนสูงกว่าระยะอื่นๆ จานวนประชากรหนูนนั้ เพิ่มขึ้นตามระยะการเจริญเติบโตของข้าว

Fig.3. Population trend of rats at different rice stages in rice field using Trap Barrier System (TBS) at Suphanburi province. 592

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEA-03

สรุปผลการทดลอง จานวนประชากรหนูที่ดักได้ในแปลงนาข้าวที่มี การล้อมรั้วร่วมกับการใช้ลอบดักหนู พบว่า มีจานวน หนูที่ดักได้สูงสุด ในข้าวระยะแตกกอไปจนถึงระยะตั้งท้อง และพบชนิดของหนูมากที่สุด 5 ชนิด โดยพบหนูนา ใหญ่ มี จ านวนมากที่ สุด รองลงมาได้แก่ หนูนาเล็ก หนูท้ องขาวบ้าน หนูพุก ใหญ่ และหนูห ริ่ง นาหางยาว ตามลาดับ การใช้วิธีการป้องกันกาจัดหนูในนาข้าวโดยการล้อมรั้วร่วมกับการใช้ลอบดักหนู สามารถลดปริมาณ หนูที่จะเข้ามาทาลายผลผลิตข้าวได้และป้องกันความเสียหายของข้าวได้ดี รวมทั้งเป็นแนวทางให้เกษตรกรลด การใช้สารเคมีและอุปกรณ์ที่ก่อให้เกิดอันตรายต่อมนุษย์และสัตว์ในนาข้าวได้อีกด้วย คาขอบคุณ คณะผู้ดาเนินงานขอขอบคุณนางสาวยุวลักษณ์ ขอประเสริฐ ที่ปรึกษาด้านสัตว์ศัตรูข้าว กองวิจัยและ พัฒนาข้าว กรมการข้าว ที่ได้ช่วยเหลือในการวางแผนงานวิจัย ตลอดจนให้คาปรึกษาแนะนา และตรวจแก้ไข งานวิจัย และขอขอบคุณ ผู้ช่วยดาเนินงานจากศูนย์วิจัยข้าวปราจีนบุรี สถาบั นวิท ยาศาสตร์ข้าวแห่ง ชาติ ศูนย์วิจัยข้าวเชียงราย ทุกท่านที่ไม่ได้กล่าวนามไว้ ณ ที่นี้ ที่มีส่วนร่วมดาเนินการและสนับสนุนการวิจัยในครัง้ นี้ เอกสารอ้างอิง กองกีฏและสัตววิทยา, กรมวิชาการเกษตร. 2544. หนูและการป้องกันกาจัด. เอกสารวิชาการ กองกีฏและ สัตววิทยา กรมวิชาการเกษตร, 136 หน้า. เกรียงศักดิ์ หามะฤทธิ์. 2545. ความส าคัญ ของข้อมู ลตัวชี้วัดประชากรในการจัดการหนูศัตรูปาล์มน้ามัน. เอกสารประกอบการประชุมสัมมนา เรื่องหนูศัตรูพืชและมนุษย์ ครั้งที่ 2, กองกีฏและสัตววิทยา, กรม วิชาการเกษตร. อังคณา สุวรรณกู ฎ. 2554. เรื่องของหนู. จดหมายข่าวผลิใบ ก้าวใหม่ก ารวิจัยและพัฒ นาการเกษตร, กรม วิชาการเกษตร: http://it.doa.go.th/pibai/pibai/n14/v_5-june/ceaksong.html Boonsong, P., Hongnark, S., Suasa-ard, K., Khoprasert, Y., Promkerd, P., Hamarit, K., Nookarn, P. and Jäkel, T. 1999. Rodent Management in Thailand. In Ecologically-based Management of Rodent Pests, Australian Centre for International Agricultural Research GPO Box 1571, Canberra. 485 p. Duque, U.G., Joshi, R.C., Singleton, G.R., Marquez, L.V., Florague, M.A. and Sebastian, L.S. 2008. Biology and management of rodent communities in intensive lowland irrigated rice cropping systems in Luzon Island. Philippine Rats Ecology and Management. Philippine Rice Research Institute. pp. 57-65. Gergon, E.B., Catudan, B.M. and Desamero, N.V. 2008. Ecology-based rat management system in Banaue and Hungduan rice terraces. Philippine Rats Ecology and Management. Philippine Rice Research Institute. pp. 85-100. 12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

593


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEA-03

Huan, N.H., Nga, V.T.Q., Brown, P.R., Phung, N.T.M. and Singleton, G.R. 2010. Rodent impacts in lowland irrigated intensive rice systems in Vietnam. Rodent Outbreaks : Ecology and Impacts. International Rice Research Institute. pp. 139-152. Singleton, G. R. (2003). Impacts of rodents on rice production in Asia.IRRI Discussion Paper Series No 45. Los Banos: International Rice Research Institute.

594

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEA-05

ประสิทธิภาพเชื้อแบคทีเรียและสารฆ่าแมลงในการป้องกันกาจัด หนอนกระทูผ้ กั ในพริก Efficacy of Bacteria and Insecticides for Controlling Common Cutworm : Spodoptera litura (Fabricius) in Chili สมศักดิ์ ศิริพลตั้งมั่น และ สุภราดา สุคนธาภิรมณ์ ณ พัทลุง Somsak Siriphontangmun and Suprada Sukonthabhirom na Pattalung สานักวิจัยพัฒนาการอารักขาพืช กรมวิชาการเกษตร กรุงเทพฯ 10900 Plant Protection Research and Development Office, Department of Agriculture, Bangkok 10900

บทคัดย่อ งานวิจัยนี้มีจุดประสงค์เพื่อ ได้ชนิดสารฆ่าแมลงและอั ตราการใช้ที่มีป ระสิท ธิภาพป้องกั นกาจัด หนอนกระทู้ผักในพริก การศึกษาประสิทธิภาพเชื้อแบคทีเรีย และสารฆ่าแมลงในการป้องกันกาจัดหนอน กระทู้ ผักในพริก ทาการทดลองที่แปลงเกษตรกร อาเภอท่าม่วง และอาเภอท่ ามะกา จังหวัดกาญจนบุรี ระหว่างเดือ นพฤศจิก ายน 2560 - มิถุนายน 2561 วางแผนการทดลองแบบ randomized complete block มี 4 ซ้า 10 กรรมวิธี ได้แก่ กรรมวิธีพ่น Bacillus thuringiensis subsp. aizawai, emamectin benzoate 1 . 9 2 %EC, lufenuron 5%EC, methoxyfenozide 24% SC, indoxacarb 15%EC, spinetoram 12%SC, deltamethrin 3%EC, chlorantraniliprole 5.17% SC และ chlorfenapyr 10%SC เปรียบเที ยบกั บ กรรมวิธีไม่ ใช้ส ารฯ ผลการทดลองพบว่า กรรมวิธีพ่ น indoxacarb 15%EC, chlorantraniliprole 5.17% SC, chlorfenapyr 10%SC, emamectin benzoate 1 . 9 2 %EC, spinetoram 12%SC, methoxyfenozide 24% SC, lufenuron 5%EC, deltamethrin 3%EC แล ะ Bacillus thuringiensis subsp. aizawai มีประสิทธิภาพในการป้องกันกาจัดหนอนกระทู้ผักในพริก และ พบแมลงศัตรูธรรมชาติหนอนกระทู้ผัก 1 ชนิด คือ มวนพิฆาต (Stink bug: Eocanthecona furcellata (Wolff)) คาสาคัญ : เชื้อแบคทีเรีย สารฆ่าแมลง หนอนกระทู้ผกั พริก ABSTRACT The purpose of this research was to obtain effective insecticides and their recommended rates to control common cutworm (Spodoptera litura (Fabricius)) damaging chili. A study on the efficacy of bacteria and insecticides for controlling common cutworm: S. litura (Fabricius) in chili was conducted on farmer’s fields in 595

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEA-05

Amphoe Muang and Ta Maka Kanchanaburi province, from November 2017 to June 2018. The trial was a randomized complete block design with 4 replicates and 10 treatments namely, sprays of Bacillus thuringiensis subsp. aizawai, emamectin benzoate 1.92%EC, lufenuron 5%EC, methoxyfenozide 24%SC, indoxacarb 15%EC, spinetoram 12%SC, deltamethrin 3%EC, chlorantraniliprole 5.17%SC, chlorfenapyr 10%SC and non-treated control. The results revealed that indoxacarb 15%EC, chlorantraniliprole 5.17%SC, chlorfenapyr 10%SC, emamectin benzoate 1.92%EC, spinetoram 12%SC, methoxyfenozide 24%SC, lufenuron 5%EC, deltamethrin 3%EC and Bacillus thuringiensis subsp. aizawai were effective for controlling common cutworm. One species of natural enemy, stink bug : Eocanthecona furcellata (Wolff) was found in trials. Keywords: bacteria, insecticides, common cutworm, chili คานา พริกเป็นพืชผักชนิดหนึ่งที่มีความสาคัญทางเศรษฐกิจ ที่ใช้บริโภคภายในประเทศ และส่งออกไป ต่างประเทศ ซึ่งมีพื้นที่ปลูกทั่วประเทศกว่า 3 แสนไร่ ได้ผลผลิตกว่า 3 แสนตัน (นิรนาม, 2559) การปลูก ซ้าที่ เดิมและขยายพื้นที่ ก ารปลูก เป็นบริเวณกว้างติดต่อกัน ปัญ หาต่างๆ ก็จะสะสมมากขึ้น โดยเฉพาะ ปัญ หาแมลงศัต รูพ ริก หนอนกระทู้ ผั ก (common cutworm: Spodoptera litura (Fabricius)) เป็ น หนอนผีเสื้อที่สาคัญชนิดหนึ่งที่พบเข้าทาลายพริกเป็นประจา โดยหนอนจะกัดกินใบ กิ่งก้าน ดอก และผล พริกทาให้ผลผลิตพริกเน่าเสียคุณภาพ (สมศักดิ,์ 2559) ซึ่งการทาลายที่เกิดขึ้นอาจรุนแรงมากหากไม่มีการ ป้องกันกาจัด ทาให้เกษตรกรต้องพ่นสารฆ่าแมลงเพื่อแก้ไขปัญหา และควบคุมการระบาดเข้าทาลายของ แมลงศัตรูดังกล่าว และจากการใช้สารฆ่าแมลงอย่างไม่มีแบบแผนของเกษตรกร การขาดคาแนะนาและ ส่งเสริมการบริหารศัตรูพืช รวมทั้งนักวิชาการขาดแคลนข้อมูลใหม่ๆโดยเฉพาะประสิทธิภาพของสารฆ่า แมลงซึ่งปัจจุบัน IRAC (Insecticide Resistance Action Committee) ได้แบ่งกลุ่มสารฆ่าแมลงออกเป็น 32 กลุ่ม ตามกลไกการออกฤทธิ์ (IRAC, 2019) ซึ่งวิธีการเลือกใช้สารฆ่าแมลงที่มีความเป็นพิษและกลไก การออกฤทธิ์ที่เหมาะสมจะทาให้การจัดการแมลงศัตรูพืชประสบผลสาเร็จ ดังนั้นการศึกษาประสิทธิภาพ เชื้อแบคทีเรีย และสารฆ่าแมลงในการป้องกันกาจัดหนอนกระทู้ผักก็จะเป็นแนวทางการใช้สารฆ่าแมลงได้ อย่างถูกต้องมีประสิทธิภาพ และที่สาคัญเชื้อแบคทีเรียไม่เป็นอันตรายต่อผูใ้ ช้ สิ่งแวดล้อม และปลอดภัยต่อ ศัตรูธรรมชาติ ซึ่งเป็นแนวทางหนึ่งที่จ ะช่วยชะลอความต้านทานต่อสารฆ่าแมลงและลดปัญ หาสารพิษ ตกค้างในผลผลิตได้

12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

596


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEA-05

อุปกรณ์และวิธีการ อุ ป กรณ์ ที่ ใช้ ใ นการทดลอง 1) แปลงพริ ก เหลื อ งพั น ธุ์ อ อเรนจ์ 2) เชื้ อ แบคที เรี ย Bacillus thuringiensis subsp aizawai (Florbac SC) 3) สารฆ่ า แมลงได้ แ ก่ chlorantraniliprole 5.17%SC (DuPont Prevathon), chlorfenapyr 10%SC (Rampage), emamectin benzoate 1 . 9 2 %EC (Proclaim 019 EC), indoxacarb 15%EC (Ammate 15 EC), lufenuron 5%EC (Math 050 EC), methoxyfenozide 24% SC (Prodigy 240 SC), deltamethrin 3%EC (Decis3) และ spinetoram 12%SC (Exalt) 4) ปุ๋ยเคมีสูตร 15-15-15 และ 13-13-21 5.) เครื่องพ่นสารแบบสูบโยกสะพายหลัง และ 6.) อุปกรณ์บันทึกการตรวจนับแมลง เช่น ตารางบันทึก ปากกา เป็นต้น วางแผนการทดลองแบบ Randomized complete block มี 4 ซ้า 10 กรรมวิธี ได้แก่ กรรมวิธีที่ 1 พ่ น Bacillus thuringiensis subsp. aizawai อั ต รา 80 มิ ล ลิ ลิ ต ร/น้ า 20ลิ ต ร กรรมวิ ธี ที่ 2 พ่ น emamectin benzoate 1.92%EC อัตรา 20 มิลลิลิตร/น้า 20ลิตร กรรมวิธีที่ 3 พ่น lufenuron 5%EC อัตรา 30 มิลลิลิตร/น้า 20ลิตร กรรมวิธีที่ 4 พ่น methoxyfenozide 24%SC อัตรา 20 มิลลิลิตร/น้า 20 ลิ ต ร กรรมวิ ธี ที่ 5 พ่ น indoxacarb 15%EC อั ต รา 15 มิ ล ลิ ลิ ต ร/น้ า 20ลิ ต ร กรรมวิ ธี ที่ 6 พ่ น spinetoram 12%SC อัตรา 20 มิลลิลิตร/น้า 20ลิตร กรรมวิธีที่ 7 พ่น deltamethrin 3%EC อัตรา 30 มิลลิลิตร/น้า 20ลิตร กรรมวิธีที่ 8 พ่ น chlorantraniliprole 5.17%SC อัตรา 20 มิ ลลิลิตร/น้า 20ลิตร กรรมวิธีที่ 9 พ่น chlorfenapyr 10%SC อัตรา 30 มิลลิลิตร/น้า 20ลิตร และ กรรมวิธีที่ 10 ไม่ใช้สารฯ โดยย้ายกล้าพริกเหลืองพันธุ์ออเรนจ์ อายุ 30 วัน ปลูกในแปลงทดลองพริกของเกษตรกร จานวน 2 แปลง ทดลอง ขนาดแปลงย่อย 4.8 x 7 เมตร ระยะปลูก 0.8 x 0.7 เมตร หลุมละ 1 ต้น จานวน 77 ต้น/แปลง ย่อย ปฏิบัติดูแลต้นพริก ตามคาแนะนาของกรมวิชาการเกษตร (สัจจะ, 2560) เริ่ม พ่นสารทดลองตาม กรรมวิธีครั้งแรก เมื่ อพบการระบาดเข้าทาลายของหนอนกระทู้ ผักเฉลี่ย 1 ตัว/ต้น และทาการพ่นสาร ทดลองทุก 7 วัน โดยใช้อัตราการพ่นสารทดลอง 80 ลิตร/ไร่ ดาเนินการตรวจนับจานวนหนอนกระทู้ ผัก จานวน 10 ต้น/แปลงย่อย พร้อมทั้ งตรวจนับชนิดและจ านวนศัตรูธรรมชาติ และทาการสุ่ม เก็บ ผลพริก ระยะส่งตลาดจ านวน 20 ต้น /แปลงย่อ ย เพื่อชั่งน้าหนัก ผลผลิต พริกที่ มี คุณ ภาพ แล้วนาข้อมู ล ที่ ได้ไป วิเคราะห์ผลทางสถิติ เวลาและสถานที่ แปลงทดลองที่ 1. แปลงพริกของเกษตรกร อาเภอท่าม่วง จังหวัดกาญจนบุรี ระหว่างเดือ นพฤศจิก ายน 2560 – กุม ภาพันธ์ 2561 และ แปลงทดลองที่ 2. แปลงพริก ของเกษตรกร อาเภอท่ามะกา จังหวัดกาญจนบุรี ระหว่างเดือนมีนาคม – มิถุนายน 2561 ผลและวิจารณ์ ผลการตรวจนับจานวนหนอนกระทู้ ผัก แปลงทดลองที่ 1 รวม 4 ครั้ง (ก่อนพ่นสารฯครั้งแรก 1 ครั้ง และหลังพ่นสารฯ 3 ครั้ง) พบว่า ก่อนพ่นสารฯครั้งแรกพบจานวนหนอนกระทู้ผักในทุกกรรมวิธีเฉลี่ย 597

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEA-05

ระหว่าง 14.0 - 23.3 ตัว/10 ต้น ไม่มีความแตกต่างกันทางสถิติ และหลังพ่นสารฯ 3ครั้ง พบจานวนหนอน กระทู้ผักมีความแตกต่างกันทางสถิติทุกครั้ง และ ทุกกรรมวิธีที่ใช้สารฯ พบจานวนหนอนกระทู้ผักเฉลี่ย ระหว่าง 2.8 - 14.3, 2.0 - 11.5 และ 0 - 8.0 ตัว/10ต้น หลังการพ่นสารฯ ครั้งที่ 1, 2 และ 3 ตามลาดับ ซึ่งน้อยกว่าและแตกต่างอย่างมีนัยสาคัญทางสถิติกับ กรรมวิธีไม่ใช้สารฯที่พบจานวนหนอนกระทู้ผักเฉลี่ย 22.3, 25.5 และ 23.8 ตัว/10 ต้น หลังการพ่นสารฯ ครั้งที่ 1, 2 และ 3 ตามลาดับ โดยหลังการพ่นสารฯ 3 ค รั้ ง ก ร ร ม วิ ธี พ่ น indoxacarb 15%EC, chlorantraniliprole 5.17% SC, chlorfenapyr 10%SC, emamectin benzoate 1.92%EC, spinetoram 12%SC และ methoxyfenozide 24%SC อัตรา 15, 20, 30, 20, 20 และ 20 มิลลิลิตร/น้า 20ลิตร ตามลาดับ มีประสิทธิภาพดีในการควบคุมประชากรหนอน กระทู้ผัก พบจานวนหนอนกระทู้ผัก เฉลี่ยระหว่าง 2.8 - 7.5, 1.5 - 5.5 และ 0 - 1.5 ตัว/10 ต้น หลังการ พ่นสารฯ ครั้งที่ 1, 2 และ 3 ตามลาดับ รองลงมาคือ กรรมวิธีพ่น lufenuron 5%EC และ deltamethrin 3%EC อัตรา 30 และ 30 มิลลิลิตร/น้า 20 ลิตร ตามลาดับ พบจานวนหนอนกระทู้ผักเฉลี่ยระหว่าง 10.3 10.5, 8.0 - 8.5 และ 5.3 - 6.3 ตัว/10 ต้น หลังการพ่นสารฯ ครั้งที่ 1, 2 และ 3 ตามลาดับ ส่วนกรรมวิธี พ่ น Bacillus thuringiensis subsp. aizawai อั ต รา 80 มิ ล ลิ ลิ ต ร/น้ า 20ลิ ต ร ประสิ ท ธิ ภ าพในการ ควบคุมประชากรหนอนกระทู้ผักน้อยที่สุด พบจานวนหนอนกระทู้ผักเฉลี่ย 14.3, 11.5 และ 8.0 ตัว/10 ต้น หลังการพ่นสารฯ ครั้งที่ 1, 2 และ 3 ตามลาดับ (ตารางที่ 1) ผลการตรวจนับชนิดและจ านวนศัตรูธรรมชาติ รวม 3 ครั้ง พบแมลงศัตรูธรรมชาติ 1 ชนิด คือ มวนพิฆาต (Stink bug : Eocanthecona furcellata (Wolff)) โดยทุกกรรมวิธีที่ใช้สารฯ พบจานวนมวน พิฆาตเฉลี่ยระหว่าง 0 - 2.8 ตัว/40 ต้น ซึ่งน้อยกว่าและแตกต่างอย่างมีนัยสาคัญทางสถิติกับกรรมวิธีไม่ใช้ สารฯ ที่ พ บจ านวนมวนพิ ฆ าตเฉลี่ ย 5.3 ตัว/40 ต้ น โดยกรรมวิธีพ่ น Bacillus thuringiensis subsp. aizawai อัตรา 80 มิล ลิลิตร/น้า 20 ลิตร พบจานวนมวนพิฆาตเฉลี่ย 2.8 ตัว/40 ต้น ซึ่งมากกว่า และ แตกต่างอย่างมีนัยสาคัญทางสถิติกับกรรมวิธีพ่น emamectin benzoate 1.92%EC, lufenuron 5%EC, methoxyfenozide 24% SC, indoxacarb 15%EC, spinetoram 12%SC, deltamethrin 3% EC, chlorantraniliprole 5.17%SC และ chlorfenapyr 10%SC อั ต รา 20, 30, 20, 15, 20, 30, 20 และ 30 มิลลิลิตร/น้า 20 ลิตร ตามลาดับ ที่พบจานวนมวนพิฆาตเฉลี่ย 0, 1.3, 0.8, 0, 0, 0.5, 0 และ 0 ตัว/40 ต้น ตามลาดับ (ตารางที่ 1) จากการเปรียบเทียบผลผลิตน้าหนักผลพริกที่มีคุณภาพระยะส่งตลาด พบว่า ทุกกรรมวิธีที่ใช้สารฯ ได้น้าหนักผลพริกเฉลี่ย ระหว่าง 3.6 - 6.3 กิโลกรัม/20 ต้น มากกว่าและแตกต่างอย่างมีนัยสาคัญทางสถิติ กั บ กรรมวิธี ไม่ ใช้ ส ารฯ ที่ ได้น้าหนั ก ผลพริก เฉลี่ย 2.4 กิ โ ลกรัม /20 ต้ น โดยกรรมวิธีพ่ น emamectin benzoate 1 .9 2 %EC, indoxacarb 15%EC, chlorantraniliprole 5.17% SC แ ล ะ chlorfenapyr 10%SC อัตรา 20, 15, 20 และ 30 มิล ลิลิตร/น้า 20 ลิตร ตามล าดับ ได้น้าหนัก ผลพริกเฉลี่ย 5.7, 6.3, 6.1 และ 5.9 กิโลกรัม/20 ต้น ตามลาดับ ซึ่งมากกว่าและแตกต่างอย่างมีนัยสาคัญทางสถิติกับกรรมวิธีพ่น Bacillus thuringiensis subsp. aizawai, lufenuron 5%EC และ deltamethrin 3%EC อัตรา 80, 30 12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

598


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEA-05

และ 30 มิลลิลิตร/น้า 20 ลิตร ตามลาดับ ที่ได้น้าหนักผลพริกเฉลี่ย 3.6, 4.5 และ 4.2 กิ โลกรัม/20 ต้น ตามลาดับ (ตารางที่ 2) ผลการตรวจนับจานวนหนอนกระทูผ้ ัก แปลงทดลองที่ 2 รวม 4 ครั้ง (ก่อนพ่นสารฯครั้งแรก 1 ครั้ง และหลังพ่นสารฯ 3 ครั้ง) พบว่า ก่อนพ่นสารฯครัง้ แรกพบจานวนหนอนกระทูผ้ ักในทุกกรรมวิธี เฉลี่ย ระหว่าง 15.0 - 25.3 ตัว/10 ต้น ไม่มีความแตกต่างกันทางสถิติ และหลังพ่นสารฯ 3ครั้ง พบจานวนหนอน กระทูผ้ ักมีความแตกต่างกันทางสถิติทกุ ครั้ง คือ ทุกกรรมวิธีที่ใช้สารฯพบจานวนหนอนกระทู้ผักเฉลี่ย ระหว่าง 7.3 - 19.3, 2.0 – 12.8 และ 0 – 9.8 ตัว/10 ต้น หลังการพ่นสารฯ ครั้งที่ 1, 2 และ 3 ตามลาดับ ซึ่งน้อยกว่าและแตกต่างอย่างมีนัยสาคัญทางสถิติกับกรรมวิธีไม่ใช้สารฯ ที่พบจานวนหนอนกระทู้ผักเฉลี่ย 24.8, 29.3 และ 31.8 ตัว/10 ต้น หลังการพ่นสารฯ ครั้งที่ 1, 2 และ 3 ตามลาดับ โดยหลังการพ่นสารฯ 3 ครั้ง กรรมวิธีพ่น indoxacarb 15%EC, chlorantraniliprole 5.17%SC, chlorfenapyr 10%SC, emamectin benzoate 1.92%EC, spinetoram 12%SC, methoxyfenozide 24%SC และ lufenuron 5%EC อัตรา 15, 20, 30, 20, 20, 20 และ 30 มิลลิลิตร/น้า 20 ลิตร ตามลาดับ มี ประสิทธิภาพดีในการควบคุมประชากรหนอนกระทูผ้ ัก พบจานวนหนอนกระทูผ้ ักเฉลี่ยระหว่าง 7.3 - 13.8, 2.0 - 8.5 และ 0 – 4.8 ตัว/10 ต้น หลังการพ่นสารฯ ครั้งที่ 1, 2 และ 3 ตามลาดับ รองลงมาคือ กรรมวิธี พ่น deltamethrin 3%EC และ Bacillus thuringiensis subsp. aizawai อัตรา 30 และ 80 มิลลิลิตร/ น้า 20 ลิตร ตามลาดับ พบจานวนหนอนกระทูผ้ ักเฉลี่ยระหว่าง 18.8-19.3, 12.8 และ 9.0-9.8 ตัว/10 ต้น หลังการพ่นสารฯ ครั้งที่ 1, 2 และ 3 ตามลาดับ (ตารางที่ 3) ผลการตรวจนับชนิดและจานวนศัตรูธรรมชาติ รวม 3 ครั้ง พบแมลงศัตรูธรรมชาติ 1ชนิด คือ มวนพิฆาต (Stink bug : Eocanthecona furcellata (Wolff)) โดยทุกกรรมวิธีที่ใช้สารฯ พบจานวนมวน พิฆาตเฉลี่ยระหว่าง 0 - 4.3 ตัว/40 ต้น ซึ่งน้อยกว่าและแตกต่างอย่างมีนัยสาคัญทางสถิติกับกรรมวิธีไม่ใช้ สารฯ ที่ พ บจ านวนมวนพิ ฆ าตเฉลี่ ย 8.5 ตัว/40 ต้ น โดยกรรมวิธีพ่ น Bacillus thuringiensis subsp. aizawai อั ต รา 80 มิ ล ลิลิ ตร/น้ า 20 ลิต ร พบจ านวนมวนพิ ฆาตเฉลี่ย 4.3 ตั ว/40 ต้ น มากกว่า และ แตกต่างอย่างมีนัยสาคัญทางสถิติกับกรรมวิธีพ่น emamectin benzoate 1.92%EC, lufenuron 5%EC, methoxyfenozide 24% SC, indoxacarb 15%EC, spinetoram 12%SC, deltamethrin 3% EC, chlorantraniliprole 5.17%SC และ chlorfenapyr 10%SC อั ต รา 20, 30, 20, 15, 20, 30, 20 และ 30 มิลลิลิตร/น้า 20 ลิตร ตามลาดับ ที่พบจานวนมวนพิฆาตเฉลี่ย 0.5, 1.0, 0.8, 0, 0.8, 1.8, 0.3 และ 0.5 ตัว/40 ต้น ตามลาดับ (Table 3) จากการเปรียบเทียบผลผลิตน้าหนักผลพริกที่มีคุณภาพระยะส่งตลาด พบว่าทุกกรรมวิธีที่ใช้สารฯ ได้น้าหนักผลพริกเฉลี่ ยระหว่าง 3.1 - 6.6 กิโลกรัม/20 ต้น ซึ่งมากกว่าและแตกต่างอย่างมีนัยสาคัญทาง สถิติกับกรรมวิธีไม่ใช้สารฯ ที่ได้น้าหนักผลพริกเฉลี่ย 1.9 กิโลกรัม/20 ต้น โดยกรรมวิธีพ่น emamectin benzoate 1 .9 2 %EC, indoxacarb 15%EC, chlorantraniliprole 5.17% SC แ ล ะ chlorfenapyr 599

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEA-05

10%SC อัตรา 20, 15, 20 และ 30 มิล ลิลิตร/น้า 20 ลิตร ตามล าดับ ได้น้าหนัก ผลพริกเฉลี่ย 5.6, 6.6, 6.2 และ 5.8 กิโลกรัม/20 ต้น ตามลาดับ ซึ่งมากกว่าและแตกต่างอย่างมีนัยสาคัญทางสถิติกับกรรมวิธีพ่น Bacillus thuringiensis subsp. aizawai, lufenuron 5%EC, spinetoram 12%SC แ ล ะ deltamethrin 3%EC อัตรา 80, 30, 20 และ 30 มิลลิลิตร/น้า 20 ลิตร ตามลาดับ ที่ได้น้าหนักผลพริก เฉลี่ย 3.1, 4.5, 4.7 และ 3.9 กิโลกรัม/20 ต้น ตามลาดับ (ตารางที่ 4) จากการทดสอบประสิทธิภาพสารฆ่าแมลงในการป้ องกันกาจัดหนอนกระทู้ผักในพริก พบว่า สาร ฆ่าแมลงที่มีกลไกการออกฤทธิ์ต่อแมลงแตกต่างกัน คือ emamectin benzoate 1.92%EC, lufenuron 5%EC, methoxyfenozide 24% SC, spinetoram 12%SC, indoxacarb 15%EC, chlorantraniliprole 5.17%SC และ chlorfenapyr 10%SC ซึ่งมีกลุ่มกลไกการออกฤทธิ์กลุ่มที่ 6, 15, 18, 5, 22A, 28 และ13 ตามลาดับ แสดงประสิทธิภาพที่ดีในการป้องกันกาจัด หนอนกระทู้ผักตลอดการ ทดลอง สอดคล้องกับการทดลองของ Masui and Ikeda (2018) และ Pang et al. (2018) พบว่า สารฆ่า แมลง chlorfenapyr, emamectin benzoate, indoxacarb และ spinosad มี ป ระสิ ท ธิภ าพป้ อ งกั น ก าจั ด หน อนกระทู้ ผั ก ได้ ดี ข ณ ะที่ ส ารฆ่ า แมลง methomyl, permethrin และ chlorpyrifos มี ประสิทธิภาพเพียงเล็กน้อย เช่นเดียวกับการทดลองของ Azizur and Ram (2007) และ Dharma et al. (2018) รายงานว่า สารฆ่าแมลง emamectin benzoate, indoxacarb, novaluron, lufenuron และ spinosad มี ป ระสิ ท ธิ ภ าพป้ อ งกั น ก าจั ด หนอนกระทู้ ผั ก ที่ ต้ า นทานสารฆ่ า แมลงกลุ่ ม synthetic pyrethroids และ กลุ่ม organophosphate แต่สารฆ่าแมลง spinosad มีประสิทธิภาพน้อยกว่าสารฆ่า แมลง emamectin benzoate, indoxacarb และ novaluron ในการป้อ งกั นก าจัด หนอนกระทู้ ผัก ที่ ต้ านทานสารฆ่ าแมลงดั ง กล่ า ว ขณะที่ Greg et al. (2009) รายงานว่า สารฆ่ า แมลง chlorfenapyr, chlorantraniliprole, emamectin benzoate, indoxacarb, methoxyfenozide, chlorfluazuron, lufenuron, metaflumizone และ spinosad มีประสิทธิภาพป้องกันกาจัดหนอนกระทู้ผักได้ดี โดยที่สาร ฆ่ า แ ม ล ง chlorantraniliprole, chlorfenapyr, emamectin benzoate แ ล ะ indoxacarb มี ป ร ะ สิ ท ธิ ภ า พ ดี ก ว่ า methoxyfenozide, lufenuron, metaflumizone, chlorfluazuron แ ล ะ spinosad ซึ่งสารฆ่าแมลง emamectin benzoate, chlorfenapyr และ indoxacarb ยังมีประสิทธิภาพ ในการฆ่าตัวเต็มวัยหนอนกระทู้ ผัก ส่วนสารฆ่าแมลง chlorantraniliprole มีผลต่อการเจริญ เติบโตของ หนอน ท าให้ ลาตัวหนอนหดสั้น ซึ่งเมื่อเข้าดักแด้ได้มี ขนาดและน้าหนักลดลง (Masanori et al., 2005; Cook et al., 201 8) แ ล ะ จ าก ก าร ท ด ล อ ง ข อ ง Samuel et al. (2018 ) พ บ ว่ า ส าร ฆ่ าแ ม ล ง methoxyfenozide เมื่อหนอนผีเสื้อได้รบั สารฯ จะมีผลต่อระยะดักแด้ทาให้ไม่สามารถเจริญเป็นตัวเต็มวัย ได้จึงทาให้ปริมาณและอัตราการวางไข่ น้อยลง ส่วนสารฆ่าแมลง indoxacarb, emamectin benzoate และ chlorfenapyr ไม่ มี ผ ลต่อ ปริม าณและอัตราการฟัก ไข่ ปั จ จุบั น การใช้ ส ารฆ่าแมลง indoxacarb 15%EC, chlorantraniliprole 5.17%SC, chlorfenapyr 10%SC, emamectin benzoate 1.92%EC, spinetoram 12%SC, methoxyfenozide 24% SC, lufenuron 5%EC, deltamethrin 3% EC และ Bacillus thuringiensis subsp. aizawai ยังคงมี ป ระสิท ธิภาพในการป้องกันกาจัดหนอนกระทู้ ผัก แต่ 12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

600


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEA-05

หากเกษตรกรมีการใช้สารฆ่าแมลงดังกล่าวบ่อยครั้งมากขึ้นอย่างต่อเนื่องอาจทาให้เกิดปัญหาหนอนกระทู้ ผักสร้างความต้านทานสูงขึ้น ได้ เช่นเดียวกับการทดลองของ Sarfraz et al .(2012) พบว่าพื้นที่ที่ใช้สาร ฆ่าแมลง methoxyfenozide, esfenvalerate, spinosad, indoxacarb และ emamectin benzoate ในการป้อ งกั นกาจัดหนอนกระทู้ผัก เป็นประจาหนอนกระทู้ ผัก จะสร้างความต้านทานต่อ สารฆ่าแมลง ดังกล่ าวเพิ่ ม มากขึ้น โดยสร้างความต้านทานต่อสารฆ่าแมลง indoxacarb, methoxyfenozide และ spinosad น้อยกว่าสารฆ่าแมลง esfenvalerate และสร้างความต้านทานต่อสารฆ่าแมลง emamectin benzoate น้อ ยสุด ทั้ งนี้ขึ้นอยู่กั บ พื้ นที่ มีก ารใช้สารฆ่าแมลงแต่ล ะชนิดบ่อยครั้ง และต่อเนื่องมากน้อย เพียงไร ดังนั้นแนวทางการป้องกันและจัดการปัญหาการขยายตัวหรือเพิ่มจานวนประชากรของหนอนกระทู้ ผักต้านทานต่อสารฆ่าแมลง จึงควรสร้างแผนการใช้สารฆ่าแมลงแบบหมุนเวียน (insecticide rotation) เพื่อการใช้ สารฆ่าแมลงได้อย่างมีป ระสิท ธิภาพไม่ ให้ ห นอนกระทู้ ผัก พัฒ นาสร้างความต้านทานได้อย่าง รวดเร็ว ซึ่งการใช้สารฆ่าแมลงแบบหมุนเวียนเป็นวิธีการใช้สารฆ่าแมลงชนิดต่างๆ ที่อยู่ต่างกลุ่มกันโดย หลีกเลี่ยงการใช้ ส ารฆ่าแมลงที่ มีก ลไกการออกฤทธิ์ แบบเดียวกันติดต่ อกั น และสารฆ่าแมลงที่ ใช้ต้องมี ประสิทธิภาพในการป้องกันกาจัดจึงจะช่วยลดหรือชะลอปัญหาการสร้างความต้านทานได้ ทั้งนี้ต้องอาศัย ข้อมู ล ความต้านทานต่อ สารฆ่าแมลงในพื้นที่ ป ระกอบการพิจ ารณาการใช้สารฆ่าแมลงชนิดต่างๆด้วย (Denholm and Rowland, 1992; IRAC, 2018) จากการเก็ บ น้าหนัก ผลผลิ ตพริก ที่ มี คุณ ภาพระยะส่ง ตลาดทั้ ง 2 การทดลอง พบว่ า กรรมวิ ธี พ่ น indoxacarb 15%EC, chlorantraniliprole 5.17%SC, chlorfenapyr 10%SC, emamectin benzoate 1.92%EC, spinetoram 12%SC, lufenuron 5%EC, methoxyfenozide 24%SC, deltamethrin 3%EC และ Bacillus thuringiensis subsp. aizawai ให้ น้าหนักผลผลิตพริกมากกว่าการไม่ใช้สารฯ สอดคล้องกับผลการทดลองกรรมวิธีพ่น indoxacarb 15%EC, chlorantraniliprole 5.17% SC, emamectin benzoate 1 . 9 2 %EC, chlorfenapyr 10%SC, spinetoram 12%SC, methoxyfenozide 24%SC, lufenuron 5%EC และ deltamethrin 3%EC มี ประสิทธิภาพในการป้องกันกาจัดหนอนกระทู้ผัก โดยกรรมวิธีพ่น indoxacarb 15%EC ให้ผลผลิตพริก มากสุด เช่นเดียวกับ Gadhiya et al. (2014) รายงานว่า สารฆ่าแมลงchlorantraniliprole, emamectin benzoate, indoxacarb, lufenuron และ spinosad มีประสิทธิภาพป้องกันกาจัดหนอนกระทู้ผัก โดย การพ่นสารฆ่าแมลง chlorantraniliprole และ indoxacarb ให้ผลผลิตมากสุดแตกต่างกับการพ่นด้วย สารฆ่าแมลง spinosad และ lufenuron สาหรับกรรมวิธีพ่น Bacillus thuringiensis subsp. aizawai ได้น้าหนักผลผลิตพริกน้อยสุดในการพ่ นสารฯ เนื่องจาก เชื้อแบคที เรีย (Bacillus thuringiensis) จะไม่ ออกฤทธิ์ทาให้แมลงตายทันที แต่จะทาให้แมลงเกิดโรคได้ต่อเมื่อแมลงกินอาหารที่มีเชื้อปะปนเข้าไป และ ต้องการระยะเวลาก่อนที่แมลง(หนอนกระทู้ผัก) จะเกิดอาการโรคและตาย ทั้งนีย้ ังขึ้นอยู่กับอายุและขนาด ของหนอน ตลอดจนปริมาณเชื้อที่ กินเข้าไป อีกทั้งเชื้อแบคทีเรียไม่คงทนสลายตัวได้เร็วเมื่อถูกแสงอาทิตย์ และจากรายงานของ อั จฉรา (2544) พบว่าเชื้อแบคที เรียท าให้ห นอนกระทู้ ผัก เกิดอาการของโรคและ หนอนตายใน 1-2 วันหลังกินเชื้อเข้าไปและจะมีประสิทธิภาพลดลงหลังพ่น 4-5 วัน ดังนั้น ในการทดลอง จึงพบจานวนหนอนกระทู้ผักตลอดการทดลองมากกว่า และได้น้าหนักผลผลิตพริกน้อยกว่ากรรมวิธีพ่น 601

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEA-05

indoxacarb15%EC, chlorantraniliprole 5.17% SC, chlorfenapyr 10%SC, emamectin benzoate 1.92%EC, spinetoram 12%SC และmethoxyfenozide 24%SC ส าหรับ ศัตรูธรรมชาติ Rang et al. (2018) รายงานว่า พบศัตรูธรรมชาติห นอนกระทู้ ผักเป็นแมลงเบียน 71ชนิด แมลงห้า 36 ชนิด แมงมุม 12 ชนิด เชื้อรา 4 ชนิด เชื้อแบคทีเรีย 7 ชนิด และไส้เดือนฝอย 4 ชนิด โดยแมลงเบียนไข่ หนอนกระทู้ ผัก มี ป ระสิท ธิภาพลดจานวนหนอนกระทู้ ผัก ได้มากที่ สุด และจากการทดลองกรรมวิธี พ่น Bacillus thuringiensis subsp. aizawai, emamectin benzoate 1 .9 2 %EC, lufenuron 5%EC, methoxyfenozide 24% SC, spinetoram 12%SC, deltamethrin 3% EC, chlorantraniliprole 5.17%SC และ chlorfenapyr 10%SC พบแมลงศัตรูธรรมชาติเพียง 1 ชนิด คือ มวนพิฆาต (Stink bug : Eocanthecona furcellata (Wolff) ซึ่งน้อยกว่ากรรมวิธีไม่ใช้สารฯ เนื่องมาจากผลทางอ้อม คือ จานวน หนอนกระทู้ผักมีปริมาณน้อย หรือสารฆ่าแมลงมีผลกระทบต่อมวนพิฆาตแมลงศัตรู ธรรมชาติโดยตรง ซึ่ง สอดคล้องกับ รัตนาและคณะ (2553) รายงานว่า สารฆ่าแมลง indoxacarb15%SC มีพิษร้ายแรงต่อมวน พิฆาต ขณะที่สารฆ่าแมลง chlorfenapyr 10%SC, emamectin benzoate1.92%EC และ spininosad 12%SC มีพิษน้อยต่อมวนพิฆาต ส่วนสารฆ่าแมลง methoxyfenozide 24%SC, lufenuron 5%EC และ Bacillus thuringiensis subsp. aizawai ไม่มีพิษต่อมวนพิฆาต เช่นเดียวกับ อัจฉรา (2544) ที่รายงานว่า เชื้อแบคทีเรีย (Bacillus thuringiensis) มีความเฉพาะเจาะจงต่อหนอนผีเสือ้ ศัตรูพืชเท่านั้นไม่มีผลกระทบ ต่อแมลงห้า แมลงเบียน และแมลงที่มีประโยชน์อื่นๆ ซึ่งผลการทดลองวิจัยนี้สามารถนาไปใช้ประโยชน์เป็น ข้อมู ล ให้กั บ เกษตรกรผู้ป ลูก พริ ก เพื่ อ เป็นแนวทางในการใช้ส ารฆ่าแมลงได้อย่างถูก ต้อง และนาไปใช้ จัดระบบการพ่นสารฆ่าแมลงแบบหมุนเวียน ในการลดหรือชะลอการสร้างความต้านทานของหนอนกระทู้ ผัก รวมทั้งจัดทาเป็นมาตรฐานการควบคุมแมลงศัตรูพริก เพื่อให้ได้มาตรฐานรับรองของกรมวิชาการเกษตร รวมไปถึง การเผยแพร่ข้อมูลอ้างอิงทางวิชาการให้กับ นักวิชาการด้านการเกษตร และ ผู้สนใจ ทุกภาคส่วน สรุปผลการทดลอง การทดสอบประสิท ธิภาพเชื้อแบคทีเรีย และสารฆ่าแมลงในการป้องกันกาจัดหนอนกระทู้ผักใน พ ริ ก ก รร ม วิ ธี พ่ น indoxacarb 15%EC, chlorantraniliprole 5.17% SC, chlorfenapyr 10%SC, emamectin benzoate 1.92%EC, spinetoram 12%SC และ methoxyfenozide 24%SC อัตรา 15, 20, 30, 20, 20 และ 20 มิลลิลิตร/น้า 20 ลิตร ตามลาดับ มีประสิทธิภาพดีในการควบคุมประชากรหนอน กระทู้ผักและผลผลิตพริกที่ได้ก็ให้น้าหนักดี รองลงมา คือกรรมวิธีพ่น lufenuron5%EC, deltamethrin 3%EC และ Bacillus thuringiensis subsp. aizawai อั ต รา 30, 30 และ 80 มิ ล ลิ ลิ ต ร/น้ า 20 ลิ ต ร ตามลาดับ ตลอดการทดลองพบแมลงศัตรูธรรมชาติ ของหนอนกระทู้ ผัก 1 ชนิด คือ มวนพิฆาต (Stink bug : Eocanthecona furcellata (Wolff)) ส าหรับ แนวทางการใช้สารฆ่าแมลงเพื่อให้มีป ระสิทธิภาพ และชะลอการเกิ ดปัญ หาการต้านทานต่อ สารฆ่าแมลงของหนอนกระทู้ ผัก จึงควรใช้ส ารฆ่าแมลงแบบ หมุนเวียนที่มีกลไกการออกฤทธิ์ต่อแมลงแตกต่างกันไม่ควรใช้สารฆ่าแมลงชนิดใดชนิดหนึ่งเพียงสารเดียว หรื อ ที่ มี ก ลไกการออกฤทธิ์ ใ นกลุ่ ม เดี ย วกั น รวมทั้ ง การพิ จ ารณาการใช้ เ ชื้ อ แบคที เ รี ย Bacillus 12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

602


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEA-05

thuringiensis ซึ่งปลอดภัยต่อศัตรูธรรมชาติ ก็เป็นทางเลือกหนึ่งที่จะชะลอการต้านทานต่อสารฆ่าแมลงได้ โดยเฉพาะช่วงก่อนการเก็บเกี่ยวผลผลิต ในระยะสั้นจะสามารถลดการใช้สารฆ่าแมลงรวมทั้งปลอดภัยต่อ ผู้บริโภค ทั้งนี้เพราะเชื้อแบคทีเรียเป็นสารชีวินทรียท์ ี่มพี ิษตกค้างสัน้ เพียง 1 วัน ซึ่งจะส่งผลให้การใช้สารฆ่า แมลงและสารพิษตกค้างในผลผลิตพริกลดลง เอกสารอ้างอิง นิรนาม. 2559. ยุทธศาสตร์การพัฒ นางานวิจัยพริก พ.ศ.2559 - 2563. กรมวิชาการเกษตร. กระทรวง เกษตรและสหกรณ์. 10 หน้า. รัตนา นชะพงษ์ อุราพร หนูนารถ และสมชัย สุวงศ์ศักดิ์ศรี. 2553. ผลกระทบของสารป้องกันกาจัดศัตรูพืช ที่มีต่อมวนพิฆาต Eocanthecona furcellata (Wolff). หน้า 446-459. ใน: รายงานผลงานวิจัย ประจาปี 2552 เล่มที่ 1 ลาดับเลขที่ 3/2553 สานักวิจัยพัฒนาการอารักขาพืช.กรมวิชาการเกษตร. กระทรวงเกษตรและสหกรณ์. สมศักดิ์ ศิริพลตั้งมั่น. 2559. แมลงศัตรูผักและการป้องกันกาจัด. ใน เอกสารวิชาการ แมลงศัตรูผัก เห็ด และไม้ดอก. กลุ่มบริหารศัตรูพื ช/กลุ่มกีฏและสัตววิทยา. สานักวิจัยพัฒ นาการอารักขาพืช. กรม วิชาการเกษตร. 74 หน้า. สัจจะ ประสงค์ทรัพย์. 2560. GAP พริก. สถาบันวิจัยพืชสวน. กรมวิชาการเกษตร. กระทรวงเกษตรและ สหกรณ์. แหล่งที่มา URL http://hort.ezathai.org/?p=2508 สืบค้นเมื่อ 8 กรกฎาคม 2560 อัจฉรา ตันติโชดก. 2544. บีที: การควบคุมแมลงศัตรูพืช.หน้า 183-208. ใน: เอกสารวิชาการ การควบคุม แมลงศัตรูพืชโดยชีววิธีเพื่อการเกษตรอย่างยั่งยืน. กองกีฏและสัตววิทยา. กรมวิชาการเกษตร. กระทรวงเกษตรและสหกรณ์. Ameta, A. K. 2018. Efficacy of flubendiamide against Helicoverpa armigera (Hübner) and Spodoptera litura (Fabricius) in chilli. Available at URL http://d.wanfangdata.com.cn/NSTLQK_NSTL_QK16657829.aspx Accessed on 08/06/2018. Azizur, R. and S. Ram. 2007. Toxicity of lufenuron against Spodoptera litura and Spilarctia oblique. Annual Plant Protection Science. 15(1):253–257. Cook, D. R., B. R. Leonard and J. Gore. 2018. Field and laboratory performance of novel insecticides against armyworms (Lepidoptera : Noctuidae). Available at URL https://www.jstor.org/stable/3496425 Accessed on 08/07/2018. Denholm, I. and M.W. Rowland. 1992.Tactics for managing pesticide resistance in arthropods : Theory and practic. Annual Review of Entomology. 37:91-112.

603

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEA-05

Dharma, P. K., T. Madhumathi, P. Arjuna Rao and V. Srinivasa Rao. 2018. Toxicity of insecticides to resistant strain of Spodoptera litura (Fabricius) on cotton. Available at URL http://www.indianjournals.com/ijor.aspx?target= =ijor:apps&volume=5&issue=& article=018 Accessed on 08/06/2018. Gadhiya, H. A., P. K. Borad and J. B. Bhut. 2014. Effectiveness of synthetic insecticides againt Helicoverpa armigera (Hübner) hardwick and Spodoptera litura (Fabricius) infesting groundnut.The Bioscan. 9(1):23-26. Greg, T.H., M. Ziegler and P.G. Marçon. 2009. Feeding cessation effects of chlorantraniliprole, new anthranilic diamide insecticide, in comparison with several insecticides in distinct chemical classes and mode of action groups. Pest Management. Science. 65(9):969-974. IRAC. 2019. Insecticide resistance action committee: Resistance management for sustainable agriculture and improve public health. Crop life international. Available at URL http://www.irac-online.org Accessed on 01/07/2019. Masanori, T., H. Nakao, T. Furuya, A. Seo, H. Kodama, K. Tsubata, S. Fujioka, H. Kodama, T. Hirooka and T. Nishimatsu. 2005. Flubendiamide, a novel insecticides highly active against lepidopterous insect pests. Journal Pesticide Science. 30(4):354 360. Masui, S. and M. Ikeda. 2018. Activities of insecticides against Spodoptera litura (Fabricius) in Shizuoka Prefecture. Available at URL http://sciencelinks.jp/jast/article/199915/000019991599A0519894.php Accessed on 08/06/2018. Pang, Y. H., X. Ming, Z. Yong, P. Yongqiang and W. Gang. 2018. Study on the sensitivity of Spodoptera litura (Fabricius) and Spodoptera exigua (Hübner) larvae to insecticides in tobacco fields. Available at URL http://www.tobacco. org.cn/src/bjnews/issue/172/2007/2/en0702-a9.jsp Accessed on 03/06/2018. Rang, R. G. V., J. A. Wightman and D. V. R. Rao. 2018. World review of the natural enemies and diseases Spodoptera litura (Fabricius) (Lepidoptera : Noctuidae). Available at URL https://www.cambridge.org/core/journals/international-journal-oftropical-insect-science/article/world-review-of-the-natural-enemies-anddiseases-of-spodoptera- litura-f-lepidoptera-noctuidae Accessed on 03/06/2018. Samuel, P., F. Budia, M. I. Schneider, A. Gobbi, E. Vinuela, J. Valle and P. D. Estal. 2018. Effects of two biorational insecticides, spinosad and methoxyfenozide, on Spodoptera littoralis (Lepidoptera: Noctuidae) under laboratory conditions. 12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

604


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEA-05

Available at URL https://academic.oup.com/jee/article-abstract/97/6/1906/ 2218171 Accessed on 03/06/2018. Sarfraz, A. S., A. H. Sayyed, S. Fazal, M. A. Saleem, S. Muhammad and Z. M. Ali. 2012. Field evolved resistance to carbamates, organophosphates, pyrethroids, and new chemistry insecticides in Spodoptera litura (Fabricius) (Lepidoptera: Noctuidae). Journal of Pest Science. 85(1):153-162.

605

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEA-05

ตารางที่ 1. เปรียบเทียบค่าเฉลี่ยจานวนหนอนกระทูผ้ ักก่อนและหลังพ่นเชื้อแบคทีเรียและสารฆ่าแมลงในกรรมวิธีต่างๆ และจานวนมวนพิฆาต ในแปลงทดลองพริก ที่อาเภอท่าม่วง จังหวัดกาญจนบุรี ระหว่าง เดือนพฤศจิกายน 2560 – กุมภาพันธ์ 2561 (แปลงทดลองที่ 1) จานวนหนอนกระทูผ้ ัก (ตัวต่อ 10 ต้น) 1/ อัตราการใช้ กรรมวิธี หลังพ่นสารทดลอง (ครั้งที)่ (มิลลิลิตรต่อน้า 20 ลิตร) ก่อนพ่นสารทดลอง 1 2 3 1. Bacillus thuringiensis 80 19.8 14.3 c 11.5 c 8.0 c 2. emamectin benzoate 1.92%W/V EC 20 23.3 3.5 a 2.0 a 0.3 a 3. lufenuron 5%W/V EC 30 14.0 10.5 bc 8.5 b 6.3 bc 4. methoxyfenozide 24% W/V SC 20 19.8 7.5 ab 5.5 ab 1.5 ab 5. indoxacarb 15%W/V EC 15 18.8 3.8 a 1.5 a 0 a 6. spinetoram 12%W/V SC 20 14.5 6.0 ab 4.5 ab 1.5 ab 7. deltamethrin 3%W/V EC 30 18.0 10.3 bc 8.0 b 5.3 bc 8. chlorantraniliprole 5.17%W/V SC 20 18.0 2.8 a 2.0 a 0 a 9. chlorfenapyr 10% W/V SC 30 20.3 4.0 a 2.0 a 0.3 a 10. ไม่ใช้สารฯ 16.3 22.3 d 25.5 d 23.8 d CV (%) 39.7 41.6 40.5 68.8 R.E. (%) 2/ 68.4 49.5 1/ ค่าเฉลี่ยในสดมภ์เดียวกันที่ตามด้วยอักษรเหมือนกันไม่แตกต่างกันทางสถิติทรี่ ะดับความเชื่อมั่น 95% โดยวิธี DMRT 2/ ค่าประสิทธิภาพเชิงสัมพัทธ์ของการวิเคราะห์ความแปรปรวนร่วม กรณีก่อนพ่นสารฯมีความแตกต่างทางสถิติของค่าเฉลี่ยในกรรมวิธีต่างๆ

จานวนมวนพิฆาต (ตัวต่อ 40 ต้น) 1/

12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

2.8 b 0 c 1.3 c 0.8 c 0 c 0 c 0.5 c 0 c 0 c 5.3 a 75.6 -

606


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEA-05

ตารางที่ 2. เปรียบเทียบค่าเฉลี่ยผลผลิตพริกที่มีคุณภาพระยะส่งตลาดหลังพ่นเชื้อแบคทีเรียและสารฆ่าแมลงในกรรมวิธีต่างๆ ในแปลงทดลองพริก ที่อาเภอท่าม่วง จังหวัดกาญจนบุรี ระหว่างเดือนพฤศจิกายน 2560 – กุมภาพันธ์ 2561 (แปลงทดลองที่ 1) ผลผลิตพริกระยะส่งตลาด1/ กรรมวิธี (กิโลกรัมต่อ 20 ต้น) 1. Bacillus thuringiensis 3.6 c 2. emamectin benzoate 1.92%W/V EC 5.7 a 3. lufenuron 5%W/V EC 4.5 bc 4. methoxyfenozide 24% W/V SC 5.3 ab 5. indoxacarb 15%W/V EC 6.3 a 6. spinetoram 12%W/V SC 5.3 ab 7. deltamethrin 3%W/V EC 4.2 c 8. chlorantraniliprole 5.17%W/V SC 6.1 a 9. chlorfenapyr 10% W/V SC 5.9 a 10. ไม่ใช้สารฯ 2.4 d CV % 12.3 1/ ค่าเฉลี่ยในสดมภ์เดียวกันที่ตามด้วยอักษรเหมือนกันไม่แตกต่างกันทางสถิติที่ระดับความเชื่อมั่น 95% โดยวิธี DMRT อัตราการใช้ (มิลลิลิตรต่อน้า 20 ลิตร) 80 20 30 20 15 20 30 20 30 -

607

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEA-05

ตารางที่ 3. เปรียบเทียบค่าเฉลี่ยจานวนหนอนกระทู้ผักก่อนและหลังพ่นเชื้อแบคทีเรียและสารฆ่าแมลงในกรรมวิธีต่างๆ และจานวนมวนพิฆาต ในแปลงทดลองพริก ที่อาเภอท่ามะกา จังหวัดกาญจนบุรี ระหว่างเดือนมีนาคม – มิถุนายน 2561 (แปลงทดลองที่ 2) จานวนหนอนกระทูผ้ ัก (ตัวต่อ 10 ต้น) 1/ อัตราการใช้ กรรมวิธี หลังพ่นสารทดลอง (ครั้งที)่ (มิลลิลิตรต่อน้า 20 ลิตร) ก่อนพ่นสารทดลอง 1 2 3 1. Bacillus thuringiensis 80 20.8 19.3 b 12.8 b 9.8 b 2. emamectin benzoate 1.92%W/V EC 20 16.0 8.3 a 2.8 a 0 a 3. lufenuron 5%W/V EC 30 17.0 13.8 ab 8.5 ab 4.8 ab 4. methoxyfenozide 24% W/V SC 20 15.3 13.3 ab 6.5 ab 3.3 ab 5. indoxacarb 15%W/V EC 15 21.8 7.3 a 2.3 a 0 a 6. spinetoram 12%W/V SC 20 17.0 12.3 ab 8.5 ab 2.8 ab 7. deltamethrin 3%W/V EC 30 24.0 18.8 b 12.8 b 9.0 b 8. chlorantraniliprole 5.17%W/V SC 20 25.3 8.8 a 2.0 a 0 a 9. chlorfenapyr 10% W/V SC 30 15.0 9.8 a 3.0 a 0 a 10. ไม่ใช้สารฯ 15.8 24.8 c 29.3 c 31.8 c CV (%) 44.9 43.3 48.1 86.0 R.E. (%) 85.3 65.2 1/ ค่าเฉลี่ยในสดมภ์เดียวกันที่ตามด้วยอักษรเหมือนกันไม่แตกต่างกันทางสถิติทรี่ ะดับความเชื่อมั่น 95% โดยวิธี DMRT 2/ ค่าประสิทธิภาพเชิงสัมพัทธ์ของการวิเคราะห์ความแปรปรวนร่วม กรณีก่อนพ่นสารฯมีความแตกต่างทางสถิติของค่าเฉลี่ยในกรรมวิธีต่าง

จานวนมวนพิฆาต (ตัวต่อ 40 ต้น) 1/ 4.3 b 0.5 cd 1.0 cd 0.8 cd 0 d 0.8 cd 1.8 c 0.3 cd 0.5 cd 8.5 a 57.5 -

12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

608


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

ตารางที่ 4. เปรียบเทียบค่าเฉลี่ยผลผลิตพริกที่มีคุณภาพระยะส่งตลาดหลังพ่นเชื้อแบคทีเรียและสารฆ่าแมลงในกรรมวิธีต่างๆ ในแปลงทดลองพริก ที่อาเภอท่ามะกา จังหวัดกาญจนบุรี ระหว่าง เดือนมีนาคม– มิถุนายน 2561 (แปลงทดลองที่ 2) ผลผลิตพริกระยะส่งตลาด1/ กรรมวิธี (กิโลกรัมต่อ20 ต้น) 1. Bacillus thuringiensis 3.1 e 2. emamectin benzoate 1.92%W/V EC 5.6 ab 3. lufenuron 5%W/V EC 4.5 cde 4. methoxyfenozide 24% W/V SC 5.0 bc 5. indoxacarb 15%W/V EC 6.6 a 6. spinetoram 12%W/V SC 4.7 cd 7. deltamethrin 3%W/V EC 3.9 de 8. chlorantraniliprole 5.17%W/V SC 6.2 a 9. chlorfenapyr 10% W/V SC 5.8 ab 10. ไม่ใช้สารฯ 1.9 f CV % 14.1 1/ ค่าเฉลี่ยในสดมภ์เดียวกันที่ตามด้วยอักษรเหมือนกันไม่แตกต่างกันทางสถิติที่ระดับความเชื่อมั่น 95% โดยวิธี DMRT อัตราการใช้ (มิลลิลิตรต่อน้า 20 ลิตร) 80 20 30 20 15 20 30 20 30 -

609

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

PEA-05


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEA-07

การควบคุมหอยและทากศัตรูพืชในสวนลองกองเพือ่ การส่งออก Snails and Slugs Pests Control in Exporting Long Kong ปราสาททอง พรหมเกิด1 ชูชาติ วัฒนวรรณ2 ทรงทัพ แก้วตา1 วรินทร ชูช่วย 3 และ สุรพล วิเศษสรรค์4 Prasarttong Promkerd1 Chuchat Watthanavan2 Tongtup Kaewta1 Warinthon Chouchouy3 and Suraphon Visetson4 1

กลุ่มกีฏและสัตววิทยา สานักวิจัยพัฒนาการอารักขาพืช กรมวิชาการเกษตร กรุงเทพมหานคร Plant Protection Research and Development Office. Department of Agriculture Bangkok 2 กองวิจัยและพัฒนาวิทยาการหลังการเก็บเกี่ยวและแปรรูปผลิตผลเกษตร 2 Post-Harvest and Products Processing Research and Development Office Department of Agriculture Bangkok 3 กองส่งเสริมการอารักขาพืชและจัดการดินปุ๋ย กรมส่งเสริมการเกษตร กรุงเทพมหานคร 3 Plant Protection Promotion and Soil –Fertilizer Management Division. Department of Agricultural Extension Bangkok 4 ภาควิชาสัตววิทยา คณะวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ กรุงเทพมหานคร 4 Faculty of Science. Kasetsart University Bangkok 1

บทคัดย่อ หอยและทากศัตรูพืชมักติดไปกับช่อผลลองกองที่ส่งขายต่างประเทศทาให้เสียหายส่งออกไม่ได้ จึงทา การควบคุมประชากรหอยและทากในสวนลองกองของเกษตรกร ได้แก่ การควบคุมแบบวิธีผสมผสาน 4 แปลง เปรียบเทียบกับแปลงเกษตรกรควบคุมเอง ขนาดแปลงละ 5 ไร่ ที่อาเภอมะขาม จังหวัดจันทบุรี โดยสารวจประชากร หอยและทากในสวนลองกองทุกเดือนด้วยตารางสุ่มขนาด 1 ตารางเมตร พบหอยดักดานCryptozona siamensis ห อ ย เจ ดี ย์ เล็ ก Lamellaxis gracillis ท าก ก ล้ วย ต าก Semperura siamensis ห อ ย ส าริ ก า Sarika resplendens ทากเล็บมื อ นาง Pamarion siamensis และบนต้นลองกองพบหอยหางดิ้นน้อย Durgella levicula หอยกระสวยใหญ่สยาม Giardia siamensis หอยขมิ้นใหญ่ Amphidromus atricallosus เป็นต้น ทาการทดลอง 2 ปีติดกัน(2560 – 2561) ช่วงระหว่างมีผลผลิตได้หว่านเหยื่อพิษเมทั ลดีไฮด์ 2 ครั้ง ให้ทั่ว และ รอบๆแปลง บนต้นลองกองพ่นสารสกัดกากเมล็ดชาน้ามั น1 ครั้ง พบหอยและทากเฉลี่ย 1.81 – 4..2 และ 0.43 – 2.93 ตัวต่อตารางเมตร ตามลาดับ ส่วนแปลงเกษตรกรควบคุมเองมีหอยเฉลี่ย8.76 - 18.98 และ 7.93 - 10.68 ตัวต่อตารางเมตร ตามลาดับ สุ่มเก็บช่อผลลองกอง100 ช่อ ในแปลงควบคุมแบบผสมผสานทุกแปลง ไม่พบหอยและ ทากศัตรูพืช ส่วนแปลงเกษตรกรควบคุมเอง พบหอยและทากที่ช่อผล 5 และ 3 เปอร์เซ็นต์ ตามลาดับ หลังจากเก็บผล ลองกองแล้ว ช่วงเดือนกรกฎาคม ถึง เดือนกันยายน พบว่าแปลงทดลองทุกแปลงมีประชากรหอยและทากเพิ่มขึ้นทั้ง ชนิดและปริมาณเพราะไม่มีการควบคุมและมีฝนตก ดังนั้นจะต้องควบคุมหอยและทากต่อเนื่องจนถึงฤดูแล้ง และมีค่าสารกาจัดหอยต่อแปลงต่อปี เป็นเงิน 230 และ 130 บาท ตามลาดับ คาสาคัญ : เมทัลดีไฮด์ กากเมล็ดชาน้ามัน การควบคุมแบบผสมผสาน

610

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEA-07

ABSTRACT Problem of Snails and Slugs Pests were accompanied the Long kong exporting. The study on Snails and Slugs Pests Control in Long Kong garden in Makham, Chantaburi. The plot sizes of ease experimental were prepared 5 rai for comparison between Integrated Pest control (IPC) 4 plots and Farmer control 1 plot . The exploration of snails and slugs in 1 square metre every month found Crytozona siamensis, Lamellaxis gracillis, Semperura siamensis, Sarika resplendens, Pamarion siamensis and on the Long Gong tree found Durgella levicula, Giardia siamensis and Amphidromus africallosus etc.The experiment for two years. The snails and slugs were eliminate in 2 times between of the output by sow metaldehyde poison bait all of rai and outside and spray tea seed extracted 1 time for elimination snails and slugs on Long Kong tree. After treated , the snails and Slugs numbers were averaged 1.81 – 4.2 and 0.43-2.93 per square metre respectively and Farmer control average 8.76 – 18.98 and 7.93 – 10.68 per square metre respectively. The Long Kong harvesting, we random 100 bouquet of Long Kong in 4 Integrated pest control all not found snails and slugs in bouquet of Long Kong and Farmer control found snails and slugs 3 and 5 percentage. After harvesting between July to September found snails and slugs increase type and quantity all of rai for experimental because no control and rainy. So the more control snails and slugs when found snails increase still dry season. Farmer control found snails and slugs increase because no control and elimination it.In term of the expense of molluscicide in ease Integrated Pest Control (IPC) about 230 and 130 bath per year, respectively. Keywords: metaldehyde, tea seed powder, Integrated Pest Control คานา ลองกองเป็นไม้ผลเมืองร้อนที่เจริญเติบโตและให้ผลผลิตได้ดีในสภาพภูมิอากาศ ร้อนชื้น อุณหภูมิที่ เหมาะสมระหว่าง 20-30 องคาเซลเซียส ความชื้นในอากาศค่อนข้างสูงระหว่าง 70-80% มีป ริม าณน้าฝน 2,000-3,000 มิ ลลิเมตร/ปี จานวนวันที่ มี ฝนตก150-200 วัน/ปี ดินดีเป็นดินร่วนปนทรายมี อินทรียวัตถุสูง ลองกองเป็นพื ชที่ชอบร่มเงา แต่ไม่ชอบลมแรง จึงทาให้สภาพภายในสวนลองกองมีความชุ่มชื้นสูง จึงเป็น สภาพที่เหมาะสมต่อการดารงชีวิตและอาศัยอยู่ ของหอยและทาก ซึ่งจะออกหากินได้เกือบตลอดเวลาเพราะมี ทั้งความชื้นสูงแต่แสงแดดน้อย ทาให้เพิ่มจานวนประชากรอย่างรวดเร็ว หอยทากและทากที่อาศัยอยู่บนบกมีหลายชนิดที่เป็นศัตรูพชื จะกัดกินพืชผลทางการเกษตรได้แก่ราก ต้นอ่อน ใบพื ช ดอกและ ผล เป็นต้น ของพืชเหล่านั้นเป็ นอาหาร ท าให้ได้รับ ความเสียหาย ทั้ง ในพื ชไร่ 12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

611


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEA-07

พืชผัก ไม้ดอกและไม้ประดับ ไม้ผล ตลอดจนป่าไม้ (ชมพูนุทและปิยาณี 2545) นอกจากจะเป็นศัตรูพืชแล้วยัง เป็นพาหะนาโรคมาสู่พืชและมนุษย์ด้วย หอยทากและทากมีรูปร่างลักษณะภายนอกแตกต่างกันคือ หอยจะมี เปลือกปกคลุมลาตัวไว้หรือมีเปลือกขนาดเล็กปกคลุมลาตัว ส่วนทากไม่มี เปลือกหอยทาหน้าที่ปอ้ งกันศัตรูและ ความชื้นในลาตัวเมื่ออยู่ในสภาพแห้งแล้ง ดังนั้นหอยทากและทากจึงชอบที่จะอาศัยอยู่ในที่ชุ่มชื้น โดยเฉพาะ ในแปลงที่เป็นโรงเรือนปลูกพืชพากไม้ดอกและไม้ประดับ พืชผัก แปลงเพาะชากล้าไม้ และสวนผลไม้ที่ร่มชุ่ม ชื้นเป็นต้น หอยทากและทากจึง ชอบเข้ามากัดกินพืชเหล่านั้นเป็นอาหารจนได้รับความเสียหายได้ ชมพูนุท (2546) มีการสารวจหอยและทากในประเทศไทยใน 24 จังหวัดพบหอยใน ไม้ผล ไม้ดอกไม้ประดับ พืชผัก พืช สมุนไพรและเครื่องเทศเป็นต้น ปราสาททองและคณะ (2554) ได้ศึกษา สารวจชนิดของหอยทากและทากใน โรงเรือนปลูกพืชพื้นที่ต่างๆ พบหอยและทากหลายชนิดและบางแห่งมีการระบาดทาลายพืชที่ปลูกในโรงเรือ น ตลอดจนสภาพทางนิเวศวิทยาที่ เอื้ ออ านวยต่อการอาศัยอยู่ของหอยทากและทากเหล่านั้น ชูชาติและคณะ (2553) ได้ศึกษาเทคโนโลยีการผลิตลองกองคุณภาพเพื่อการส่งออก และพบปัญหาว่าหอยและ/หรือ ทากมัก หลบซ่อนอยู่ภายในข่อผลลองกองจานวนมาก เมื่อนาไปจุ่มสารกาจัดศัตรูพืชแล้วจะมี หอยตายและเน่าอยู่ ภายในช่อผลลองกองทาให้ผลลองกองเน่าเสียไปด้วยเกิดความเสียหายมาก การป้องกันกาจัดหอยและทากบก นั้นมีหลายวิธี ได้แก่ การทาเขตกรรม ด้วยการทาความสะอาดแปลงเพื่อไม่ให้ หอยและทากเป็นที่หลบซ่อนตัว ทุกฤดูกาล การตัดแต่งกิ่งเป็นวิธีกลที่ทาให้แสงแดดส่องพื้นดินทาให้ดินมีความชื้นน้อย ไม่เหมาะต่อการอาศัย ของหอยและทาก การใช้สารเคมีกาจัดหอยได้แก่ นิโคลซาไมด์ 83.1% WP พ่นให้ถูกตัวหอย อัตรา 40 กรัมต่อ น้า 20 ลิตร ใช้เหยื่อพิษ เมทัลดีไฮด์ 5% GB หว่านบริเวณที่มีหอย การใช้สารสกัดจากพืช เช่น สารสกัดกาก เมล็ดชาน้ามัน อัตรา 4% W/V พ่นให้ถูกตัวหอย ซึ่งสามารถกาจัดหอยได้ดี แต่ปลอดภัยกว่าการใช้สารเคมี เนื่องจากสารสกั ดกากเมล็ดชาน้ามั น มี สารออกฤทธิ์ คือซาโปรนิน มีคุณสมบัติเป็นพิษ เป็นสารประกอบ Polycyclic aglycones มี อ นุ พั น ธ์ ข องสารประกอบซาโปนิ น จั ด แบ่ ง เป็ น 3 กลุ่ ม ใหญ่ ๆ คื อ triterpene glycosides, steroid glycosides และ glycoalkaloids (Bader and Hiller, 1991) มี คุณสมบัติเหมือนสบู่ มีความเป็นพิษสูงต่อสัตว์เลือดเย็น โดยซาโปนินจะทาให้เม็ดเลือดแดงแตก (Marston and Hostettmann, 1991) ทาให้เกิดการระคายเคืองต่อผนังลาไส้การดูดซึมลดลง ซาโปนินสามารถรวมตัวกับไขมันของผนังเซลล์ ทาให้เกิดการแตกของผนังเซลล์ (Agarwal and Rastogi, 1974)ดังนั้นจึงต้องหาวิธีการป้องกันกาจัดหอยและ ทากในสวนลองกองที่มีประสิทธิภาพต่อไป อุปกรณ์ และ วิธีการ การทดลองมี 2 วิธี ได้แก่ วิธีที่ควบคุมแบบผสมผสาน และ วิธีที่เกษตรกรควบคุมเอง ทาการวิจัย 2 ปี (พ.ศ. 2560-2561) 1. การเตรียมแปลงทดลอง ติดต่อกับเกษตรกร และสัมภาษณ์เกษตรกรเจ้าของสวน เกี่ยวกับปัญ หอยและทากศัตรูพืช และการป้องกันกาจัดของเกษตรกร ในสวนลองกองของเกษตรที่เข้าโครงการ ที่มีหอย และทากระบาดเพื่ อ เป็ นแปลงทดสอบแบบผสมผสาน และแปลงที่ เกษตรกรควบคุม หอยเองเป็ นแปลง เปรียบเทียบ สุ่มนับ ชนิด และประชากรหอยและ/หรือทากในสวนลองกอง ทั้งบนพืน้ ดินภายในสวนด้วยการใช้ 612

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEA-07

ตารางสุ่มขนาด 1ตารางเมตร โดยสุ่มนับประมาณ 20 จุดต่อไร่ให้กระจายทั่วพื้นที่ด้วยการเดินสุ่มตามแนวเส้น ทแยงมุมทั้งสองด้าน และบนต้นลองกองจานวน 5 ต้น/ไร่ เป็นข้อมูลเริ่มแรก ซึ่งควรมีประชากรใกล้เคียงกันทั้ง แปลงที่เกษตรกรควบคุมเองกับแปลงควบคุมแบบผสมผสาน คือมีประชากรหอยและ/หรือทากมากกว่า 10 ตัว ต่อตารางเมตร 2. การควบคุมโดยวิธีผสมผสาน ด้วยการทาความสะอาดแปลงด้วยการกาจัดวัชพืช ทั้งภายในแปลง และรอบนอกสวน เพื่อกาจัดแหล่งที่อยู่อาศัยหรือที่หลบซ่อนของทั้งหอยและทาก ส่วนต้นลองกองต้องทาการ ตัดแต่งกิ่งให้โปร่งเพื่อให้แลงแดดส่องผ่านและอากาศถ่ายเทได้ดีเพื่อลดความชื้นภายในสวน ใช้สารกาจัดหอย ทั้งชนิดที่พ่นและชนิดที่เป็นเหยื่อพิษร่วมกันเนื่องจาก อาจพบหอยและทากหลายชนิด โดยเฉพาะถ้าเป็นหอย และทากที่พบอยู่บนต้นลองกองจะกาจัดด้วยการพ่นสารสกัดกากเมล็ดชาน้ามัน (Camelia sp.) มีสารออก ฤทธิ์ซาโปนิน 10% ใช้อัตรา 4% W/V (4 กิโลกรัมต่อน้า100 ลิตร) โดยการนากากเมล็ดชาน้ามันมาสกัดด้วย น้าร้อนแล้วกรองกากออกนาสารสกัด พ่นบนต้นลองกองให้ทั่ว โดยพ่นให้ถูกตัวหอย พ่นเวลาเช้าหรือเย็นให้ทั่ว ต้นลองกอ อัตรา 40 ลิตรต่อ ไร่ ส่วนหอยและทากที่อาศัยอยู่ตามพื้นดิน จะใช้เหยื่อพิษเมทั ลดีไฮด์ 5% GB หว่านให้กระจายทั่วสวน และบริเวณโคนต้นลองกอง ในช่วงเวลาเย็น พอเวลากลางคืนทั้งหอยและทากจะ ออกมากินเหยื่อพิษเหล่านั้นหลังจากใช้สาร 1-2 วัน สุ่มนับประชากรหอยและ/หรือทากทั้งที่มีชีวิตและที่ตาย แล้ว เป็นต้น ถ้ายังมีหอยและทากเกิน 10 ตัวต่อตารางเมตร จะต้องกาจัดซ้าอีก ส่วนวิธีที่เกษตรกรควบคุมเอง จะเก็บข้อมูลด้วยการสุม่ นับประชากรหอยและทาก และสอบถามเจ้าของสวนลองกอง เกี่ยวกับปัญหาหอยและ ทากศัตรูพืช และการจัดการแปลง การป้องกันกาจัดหอยตลอดปี 3 .การประเมินประชากรหอยและ/หรือทาก โดยกาหนดพื้นที่เก็บข้อมูลตรงกลางแปลงจานวน 16 ต้นต่อแปลง นับประชากรหอยและ/หรือทากในสวนลองกองทั้ง 2 วิธีพร้อมกัน ทุกเดือน โดยนับหอยทั้งที่อยู่ พื้นดินด้วยตารางสุ่มขนาด 1ตารางเมตร ที่โคนต้นและบนต้นลองกอง เพื่อประเมินประชากรหอยและ/หรือ ทากในสวนนั้น โดยในแปลงที่ควบคุมแบบผสมผสานจะทาการป้องกันกาจัด ถ้าพบประชากร 10 ตัวต่อตาราง เมตร และเก็บดินในแปลงมาหาความชื้นและความเป็นกรด-ด่าง ด้วยกระดาษลิทมัส 4 การประเมินความเสียหาย สุ่มนับความเสียหายส่วนต่างๆของลองกองที่ถูกหอยและทากทาลาย ทั้ง 2 วิธีพร้อมกัน โดยสุ่มเก็บช่อลองกองจากต้นที่กาหนดจานวน 16 ต้น มาจานวน 100 ช่อ ตรวจนับดูความ เสียหายและจานวนหอยและทากที่อยู่ในช่อผลลองกอง 5. บันทึกข้อมูล ทั้งแปลงที่ควบคุมแบบผสมผสาน และแปลงที่เกษตรกรควบคุมหอยและทากเอง จะเก็บข้อมู ลพร้อมกันดังนี้ ชนิดและจานวนประชากรหอยและทากที่เริ่มแรก และทุ กเดือน .ปริมาณความ เสียหายและจานวนหอยและทากในช่อผลลองกอง ความชื้นของดินและความเป็นกรด-ด่าง และต้นทุนที่ใช้ ควบคุมหอยและ/หรือทาก

12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

613


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEA-07

ผล และวิจารณ์ผลการทดลอง การควบคุม หอยและทากในสวนลองกองเกษตรกร ที่ อาเภอมะขาม จั งหวัดจันทบุรี กาหนดพื้นที่ แปลงทดลอง ได้แก่แปลงควบคุมแบบผสมผสาน 4 แปลง และแปลงเกษตรกรควบคุมเอง 1 แปลง แต่ละแปลง มี พื้นที่ ป ระมาณ 5 ไร่ ระหว่างเดือ นตุล าคม 2559 ถึง เดือนกั นยายน 2561 พื้นดิน มี ความเป็นกรด- ด่าง ใกล้เคียงกันเฉลี่ย 6.2 และ มีความชื้นดินเฉลี่ย 56.38 – 97.62 % ท าแปลงควบคุ ม แบบผสมผสาน (IPC ) เริ่ ม เดื อ นพฤศจิ ก ายน 2559 ทั้ ง ในแปลง IPC 1- 4 เปรียบเทียบกับแปลงเกษตรกรควบคุมเองสุม่ นับหอยและทากในพื้นที่สุ่ม (16ต้น) แปลงIPC 1 พบหอยดักดาน หอยหางดิ้นน้อย และทากเล็บมือนางเฉลี่ย 6.12, 0.25 และ 5.37 ตัวต่อตารางเมตร ตามลาดับ รวม 11.74 ตัวต่อตารางเมตร แปลงIPC 2 พบหอยดักดาน หอยสาริกา และทากเล็บมือนางเฉลี่ย 6.81, 3.5 และ 6.37 ตัว ต่อตารางเมตร ตามล าดับ รวม 16.68 ตัวต่อตารางเมตร แปลงIPC 3 พบหอยดัก ดาน หอยสาริก า ทาก เล็บมือนาง และทากกล้วยตาก เฉลี่ย 4.37, 2.68, 2.8 และ 0.32 ตัวต่อตารางเมตร ตามลาดับ รวม 10.17 ตัว ต่อตารางเมตร แปลงIPC 4 พบหอยดักดาน หอยสาริกา หอยกระสวยใหญ่สยาม และ ทากเล็บมือนางเฉลี่ ย 3.94, 3.75, 0.5 และ 2.56 ตัวต่อตารางเมตร ตามลาดับ รวม 10.75 ตัวต่อตารางเมตร ส่วนแปลงเกษตรกร ควบคุมเอง พบหอยดักดาน หอยสาริกา หอยเจดีย์เล็ก และทากเล็บมือนางเฉลี่ย 5.12, 1.75, 233 และ 1.19 ตัวต่อตารางเมตร ตามลาดับ รวม 10.39 ตัวต่อตารางเมตร เดือนมกราคม หลังหว่านเหยื่อพิษเมทัลดีไฮด์ ใน แปลงIPC ทั้ง 4 แปลงพบว่า แปลงIPC 1 มีหอยดักดาน หอยสาริกา หอยเจดีย์เล็ก และทากเล็บมือนางเฉลี่ย 1.52, 0.05, 0.23 และ 0.12 ตัวต่อตารางเมตร ตามลาดับ รวม 1.92 ตัวต่อตารางเมตร แปลงIPC 2 พบหอย ดักดาน หอยหางดิ้นน้อย และทากเล็บมือนางเฉลี่ย 1.22, 0.41 และ 0.36 ตัวต่อตารางเมตรตามลาดับ รวม 1.99 ตัวต่อตารางเมตร แปลงIPC 3 พบหอยดักดาน หอยสาริกา และ ทากเล็บมือนาง เฉลี่ย 1.67, 0.13 และ 0.18 ตัวต่อตารางเมตร ตามล าดับ รวม 1.98 ตัวต่อตารางเมตร แปลงIPC 4 พบหอยดัก ดาน และ หอย สาริกา เฉลี่ย 1.58 และ 0.28 ตัวต่อตารางเมตร ตามลาดับ รวม 1.86 ตัวต่อตารางเมตร ส่วนแปลงเกษตรกร ควบคุมเอง พบหอยดักดาน หอยสาริ กา ทากกล้วยตาก และทากเล็บมือนางเฉลี่ย 4.62, 3.14, 1.0 และ 0.18 ตัวต่อตารางเมตร ตามลาดับ รวม 8.76 ตัวต่อตารางเมตร เดือนมีนาคม ลองกองออกดอก แปลงIPC 1 มี หอยดักดาน 1.88 ตัวต่อตารางเมตร แปลงIPC 2 พบหอยดักดาน และหอยสาริกา เฉลี่ย 1.15 และ 0.72 ตัว ต่อตารางเมตรตามลาดับ รวม 2.87 ตัวต่อตารางเมตร แปลงIPC 3 พบหอยดักดาน และ หอยสาริกา เฉลี่ย 1.07 และ 0.92 ตัวต่อตารางเมตร ตามลาดับ รวม 1.99 ตัวต่อตารางเมตร แปลงIPC 4 พบหอยดักดาน และ หอยสาริก า เฉลี่ย 1.25 และ 0.62 ตัวต่อตารางเมตร ตามล าดับ รวม 1.87 ตัวต่อตารางเมตร ส่วนแปลง เกษตรกรควบคุมเอง พบหอยดักดาน หอยสาริกา และทากเล็บมือนางเฉลี่ย 8.62, 4.31 และ 2.0 ตัวต่อตาราง เมตร ตามลาดับ รวม 14.93 ตัวต่อตารางเมตร เดือนเมษายน แปลงIPC 1 มีหอยดักดาน และ หอยกระสวย ใหญ่สยาม เฉลี่ย2.56 และ 0.06 ตัวต่อตารางเมตร ตามลาดับ รวม 2.62 ตัวต่อตารางเมตร แปลงIPC 2 พบ หอยดัก ดาน หอยสาริก า และ ทากเล็บมือนาง เฉลี่ย 1.4, 1.0 และ0.58 ตัวต่อตารางเมตรตามลาดับ รวม 1.98 ตัวต่อตารางเมตร แปลงIPC 3 พบหอยดัก ดาน หอยสาริก า และ ทากเล็บมือนาง เฉลี่ย 1.25, 0.67 614

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEA-07

และ0.50 ตัวต่อตารางเมตร ตามลาดับ รวม 2.42 ตัวต่อตารางเมตร แปลงIPC 4 พบหอยสาริกา เฉลี่ย 1.88 ตัวต่อตารางเมตร ส่วนแปลงเกษตรกรควบคุมเอง พบหอยดักดาน หอยสาริกา และทากเล็บมือนางเฉลี่ย 6.4, 2.61 และ 1.02 ตัวต่อตารางเมตร ตามลาดับ รวม 10.03 ตัวต่อตารางเมตร เดือนพฤษภาคม แปลงIPC 1 มี หอยดักดาน และ ทากเล็บมือนาง เฉลี่ย2.18 และ 1.25 ตัวต่อตารางเมตร ตามลาดับ รวม 3.43 ตัวต่อตาราง เมตร แปลงIPC 2 พบหอยดักดาน หอยสาริกา หอยเจดีย์เล้ก และ ทากเล็บมือนาง เฉลี่ย 2.66, 0.36, 0.74 และ0.11 ตัวต่อตารางเมตรตามลาดับ รวม 3.87 ตัวต่อตารางเมตร แปลงIPC 3 พบหอยดักดาน หอยสาริกา และ ทากเล็บมือนาง เฉลี่ย 2.48, 1.10 และ0.29 ตัวต่อตารางเมตร ตามลาดับ รวม 3.87 ตัวต่อตารางเมตร แปลงIPC 4 พบ หอยดักดาน และ หอยสาริกา เฉลี่ย 0.67 และ 0.25ตัวต่อตารางเมตร ตามลาดับ รวม 1.92 ตัวต่อตารางเมตร ส่วนแปลงเกษตรกรควบคุมเอง พบหอยดักดาน หอยสาริกา และทากเล็บมือนางเฉลี่ย 8.21, 1.06 และ 1.18 ตัวต่อตารางเมตร ตามลาดับ รวม 10.45 ตัวต่อตารางเมตร เดือนมิถุนายน ลองกองใกล้แก่ได้ หว่านเหยื่อพิษและพ่นสารสกัดกากชาน้ามันในแปลง IPC 2 และ IPC 3 หลังกาจัดหอยพบว่า แปลงIPC 1 มี หอยดักดาน และทากเล็บมือนางเฉลี่ย 1.33 และ 0.5 ตัวต่อตารางเมตร ตามลาดับ รวม 1.83 ตัวต่อตาราง เมตร แปลงIPC 2 พบหอยดักดาน หอยสาริ กา หอยหางดิ้นน้อย และ ทากเล็บมื อนาง เฉลี่ย 0.63, 0.55, 0.05 และ0.66 ตัวต่อตารางเมตรตามลาดับ รวม 1.89 ตัวต่อตารางเมตร แปลงIPC 3 พบหอยดักดาน หอย สาริก า และทากเล็บ มื อ นาง เฉลี่ย 1.53, 0.33 และ0.08 ตัวต่อตารางเมตร รวม 1.94 ตัวต่อตารางเมตร แปลงIPC 4 พบหอยสาริกา และ ทากเล็บมือนาง เฉลี่ย 0.94 และ0.89 ตัวต่อตารางเมตรตามลาดับ รวม 1.83 ตัวต่อตารางเมตร ส่วนแปลงเกษตรกรควบคุมเอง พบหอยดักดาน หอยสาริกา และทากเล็บมือนางเฉลี่ย 6.06, 3.5 และ 1.68 ตัวต่อตารางเมตร ตามลาดับ รวม 11.09 ตัวต่อตารางเมตร เดือนกรกฎาคม หลังจากเก็บผลอ งกองแล้ว แปลงIPC 1 มี ห อยดัก ดาน หอยสาริก า และทากเล็ บมื อนางเฉลี่ย 1.75, 0.31 และ 0.18 ตัวต่อ ตารางเมตร ตามล าดับ รวม 2.24 ตั วต่อ ตารางเมตร แปลงIPC 2 พบหอยดัก ดาน หอยสาริก า และทาก เล็บมือนาง เฉลี่ย 1.22 1.51 และ0.11 ตัวต่อตารางเมตรตามลาดับ รวม 2.84 ตัวต่อตารางเมตร แปลงIPC 3 พบหอยดักดาน และทากเล็บมือนาง เฉลี่ย 1.40 และ0.43 ตัวต่อตารางเมตร ตามลาดับ รวม 1.83 ตัวต่อ ตารางเมตร แปลงIPC 4 พบหอยสาริกา หอยหางดิ้นน้อย และ ทากเล็บมือนาง เฉลี่ย 0.95, 0.65 และ0.28 ตัวต่อตารางเมตรตามลาดับ รวม 1.88 ตัวต่อตารางเมตร ส่วนแปลงเกษตรกรควบคุมเอง พบหอยดักดาน หอย สาริกา หอยหางดิ้นน้อย และทากเล็บมือนางเฉลี่ย 8.60, 5.75, 3.12 และ 1.51 ตัวต่อตารางเมตร ตามลาดับ รวม 18.98 ตัวต่อตารางเมตร เดือนสิงหาคม แปลงIPC 1 มีหอยดักดาน และทากเล็บมือนางเฉลี่ย 1.37 และ 0.42 ตัวต่อตารางเมตร ตามลาดับ รวม 1.89 ตัวต่อตารางเมตร แปลงIPC 2 พบหอยดักดาน หอยสาริกา และ ทากเล็บมือนาง เฉลี่ย 2.22 1.46 และ0.33 ตัวต่อตารางเมตรตามลาดับ รวม 4.01 ตัวต่อตารางเมตร แปลง IPC 3 พบหอยดักดาน และหอยสาริกา และทากเล็บมือนาง เฉลี่ย 0.93, 0.63 และ 0.36 ตัวต่อตารางเมตร รวม 1.92 ตัวต่อตารางเมตร แปลงIPC 4 พบหอยดักดาน หอยสาริกา และ ทากเล็บมือนาง เฉลี่ย 0.88, 0.83 และ0.18 ตัวต่อตารางเมตรตามลาดับ รวม 1.89 ตัวต่อตารางเมตร ส่วนแปลงเกษตรกรควบคุมเอง พบหอย ดักดาน หอยสาริกา และทากเล็บมือนางเฉลี่ย 4.20, 2.76 และ 2.87 ตัวต่อตารางเมตร ตามลาดับ รวม 9.83 ตัวต่อตารางเมตร เดือนกันยายน แปลงIPC 1 มีหอยดักดาน และทากเล็บมือนางเฉลี่ย 3.31 และ 0.06 ตัวต่อ 12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

615


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEA-07

ตารางเมตร ตามล าดับ รวม 3.37 ตั วต่อ ตารางเมตร แปลงIPC 2 พบหอยดัก ดาน หอยสาริก า และทาก เล็บมือนาง เฉลี่ย 2.4 1.65 และ 0.15 ตัวต่อตารางเมตรตามลาดับ รวม 4.2 ตัวต่อตารางเมตร แปลงIPC 3 พบหอยดักดาน หอยสาริกา และทากเล็บมือนาง เฉลี่ย 0.99, 1.11 และ0.33 ตัวต่อตารางเมตร รวม 2.43 ตัวต่อตารางเมตร แปลงIPC 4 พบหอยดักดาน หอยสาริกา และ ทากเล็บมือนาง เฉลี่ย 1.08, 1.16 และ0.16 ตัวต่อตารางเมตรตามลาดับ รวม 2.40 ตัวต่อตารางเมตร ส่วนแปลงเกษตรกรควบคุมเอง พบหอยดักดาน หอย สาริกาและทากเล็บมือนางเฉลีย่ 5.11,3.57 และ1.73 ตัวต่อตารางเมตร ตามลาดับ รวม10.41 ตัวต่อตารางเมตร การประเมินความเสียหาย สุ่มนับความเสียหายส่วนต่างๆของลองกองที่ถูกหอยและทากทาลายทั้ง 2 วิธีพร้อมกัน โดยสุ่มเก็บช่อ ลองกองจากต้นที่กาหนดจานวน 16 ต้น มาจานวน 100 ช่อ ตรวจนับดูความเสียหายแปลงIPC ทั้ง 4 แปลงไม่ พบความเสียที่ เกิ ดจากหอยและทากกั ดทาลาย และไม่พบจานวนหอยและทากที่อยู่ในช่อผลลองกอง ส่วน แปลงเกษตรกรควบคุมเอง พบหอยและทากอยู่ที่ช่อผลลองกองเฉลี่ย 5% ปี 2561 ท าการควบคุ ม หอยและทากในแปลงเดิ ม ต่ อ เนื่ อ ง สุ่ ม นั บ จ านวนหอยและทาก เดื อ น พฤศจิกายน แปลงIPC 1 มีหอยดักดาน หอยขมิ้นใหญ่ และทากเล็บมือนางเฉลี่ย 0.62, 0.03 และ 0.53 ตัวต่อ ตารางเมตร ตามล าดับ รวม 1.18 ตั วต่อ ตารางเมตร แปลงIPC 2 พบหอยดัก ดาน หอยสาริก า และทาก เล็บมือนางเฉลี่ย 0.95, 0.76 และ 0.40 ตัวต่อตารางเมตรตามลาดับ รวม 2.11 ตัวต่อตารางเมตร แปลงIPC 3 พบหอยดักดาน เฉลี่ย 1.05 ตัวต่อตารางเมตร แปลงIPC 4 พบหอยดักดาน หอยสาริกา และ ทากเล็บมือนาง เฉลี่ย 0.67, 0.43 และ 0.08 ตัวต่อตารางเมตร ตามลาดับ รวม 1.18 ตัวต่อตารางเมตร ส่วนแปลงเกษตรกร ควบคุมเอง พบหอยดักดาน หอยสาริกา และทากเล็บมือนางเฉลี่ย 5.12, 2.75 และ 2.25 ตัวต่อตารางเมตร ตามลาดับ รวม 10.12 ตัวต่อตารางเมตร เดือนมกราคม พบว่า แปลงIPC 1 มีหอยดักดาน หอยสาริกา และ ทากเล็บมือนางเฉลี่ย 0.41, 0.66 และ 0.16 ตัวต่อตารางเมตร ตามลาดับ รวม 1.23 ตัวต่อตารางเมตร แปลง IPC 2 พบหอยดัก ดาน หอยสาริก า และทากเล็ บ มื อนางเฉลี่ ย 1.59, 0.26 และ 0.41 ตั วต่ อตารางเมตร ตามลาดับ รวม 2.26 ตัวต่อตารางเมตร แปลงIPC 3 พบหอยดักดาน หอยสาริกา และ ทากเล็บมือนาง เฉลี่ย 0.67, 0.67 และ 0.08 ตัวต่อ ตารางเมตร ตามล าดับ รวม 0.92 ตัวต่อตารางเมตร แปลงIPC 4 พบหอย ดัก ดาน หอยสาริกา และ ทากเล็บมื อ นางเฉลี่ย 0.75, 0.43 และ 0.12 ตัวต่อตารางเมตร ตามลาดับ รวม 1.31 ตัวต่อตารางเมตร ส่วนแปลงเกษตรกรควบคุมเอง พบหอยดักดาน หอยสาริกา และทากเล็บมือนางเฉลี่ย 5.12, 3.75 และ 1.25 ตัวต่อตารางเมตร ตามลาดับ รวม 10.12 ตัวต่อตารางเมตรเดือนมีนาคม ลองกองออ กดอก แปลงIPC 1 มีหอยดักดาน 2.19 ตัวต่อตารางเมตร แปลงIPC 2 พบหอยดักดาน และหอยสาริกา เฉลี่ย 0.36 และ 0.08 ตัวต่อตารางเมตรตามลาดับ รวม 0.44 ตัวต่อตารางเมตร แปลงIPC 3 พบหอยดักดาน และ หอยสาริกา เฉลี่ย 0.33 และ 0.13 ตัวต่อตารางเมตร ตามลาดับ รวม 0.46 ตัวต่อตารางเมตร แปลงIPC 4 พบหอยสาริกาเฉลีย่ 0.42 ส่วนแปลงเกษตรกรควบคุมเอง พบหอยดักดาน หอยริกา และทากเล็บมือนางเฉลี่ย 4.75, 2.43 และ 1.12 ตัวต่อตารางเมตร ตามลาดับ รวม 8.30 ตัวต่อตารางเมตร เดือนเมษายน แปลงIPC 1 มีหอยดักดาน 2.93 ตัวต่อตารางเมตร แปลงIPC 2 พบหอยดักดาน หอยสาริกา และ ทากเล็บมือนาง เฉลี่ย 616

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEA-07

1.5, 0.22 และ0.03 ตัวต่อตารางเมตรตามลาดับ รวม 1.75 ตัวต่อตารางเมตร แปลงIPC 3 พบหอยดักดาน เฉลี่ย 0.44 ตัวต่อตารางเมตร แปลงIPC 4 พบหอยสาริกา เฉลี่ย 0.75ตัวต่อตารางเมตร ส่วนแปลงเกษตรกร ควบคุม เอง พบหอยดักดาน หอยสาริ กา และทากเล็บมือนางเฉลี่ย 4.5, 3.37 และ 0.06 ตัวต่อตารางเมตร ตามลาดับ รวม 7.93 ตัวต่อตารางเมตรเดือนมิถุนายน ลองกองใกล้แก่ได้หว่านเหยื่อพิษและพ่นสารสกัดกาก ชาน้ามันในแปลง IPC 2และ IPC 3 หลังกาจัดหอยพบว่า แปลงIPC 1 มีหอยดักดาน และทากเล็บมือนางเฉลี่ย 0.37 และ 0.43 ตัวต่อตารางเมตร ตามลาดับ รวม 0.80 ตัวต่อตารางเมตร แปลงIPC 2 พบหอยดักดาน หอย สาริกา ทากกล้วยตาก และ ทากเล็บมือนาง เฉลี่ย 0.33, 0.55, 0.05 และ0.66 ตัวต่อตารางเมตรตามลาดับ รวม 1.59 ตัวต่อตารางเมตร แปลงIPC 3 พบหอยดักดาน และหอยสาริกา เฉลี่ย 1.40 และ0.13 ตัวต่อตาราง เมตร รวม 1.53 ตัวต่อตารางเมตร แปลงIPC 4 พบหอยสาริกา ทากกล้วยตาก และ ทากเล็บ มือนาง เฉลี่ย 0.42, 0.08 และ0.33 ตัวต่อตารางเมตรตามลาดับ รวม 0.83 ตัวต่อตารางเมตร ส่วนแปลงเกษตรกรควบคุม เอง พบหอยดั ก ดาน หอยสาริ ก า และทากเล็ บ มื อ นางเฉลี่ ย 7.31, 1.31 และ 0.31 ตั วต่ อ ตารางเมตร ตามล าดับ รวม 8.93 ตัวต่อตารางเมตร เดือนกรกฎาคม หลัง จากเก็ บ ผลองกองแล้ว แปลงIPC 1 มี ห อย ดักดาน และทากเล็บมือนางเฉลี่ย 1.64 และ 0.34 ตัวต่อตารางเมตร ตามลาดับ รวม 1.98 ตัวต่อตารางเมตร แปลงIPC 2 พบหอยดักดาน หอยสาริกา หอยหางดิ้นน้อย และทากเล็บมือนาง เฉลี่ย 0.94 0.69, 0.33 และ 0.47 ตัวต่อตารางเมตรตามลาดับ รวม 2.43 ตัวต่อตารางเมตร แปลงIPC 3 พบหอยดักดาน และหอยสาริกา หอยหางดิ้นน้อย และทากเล็บมือนาง เฉลี่ย 0.93, 0.33, 0.13 และ1.06 ตัวต่อตารางเมตร รวม 2.45 ตัวต่อ ตารางเมตร แปลงIPC 4 พบหอยสาริกา หอยหางดิ้นน้อย และ ทากเล็บมือนาง เฉลี่ย 0.08, 0.83 และ1.45 ตัวต่อตารางเมตรตามลาดับ รวม 2.28 ตัวต่อตารางเมตร ส่วนแปลงเกษตรกรควบคุมเอง พบหอยดักดาน หอย สาริกา หอยหางดิ้นน้อย และทากเล็บมือนางเฉลี่ย 4.43, 1.56, 2.81 และ 0.56 ตัวต่อตารางเมตร ตามลาดับ รวม 9.36 ตัวต่อตารางเมตร เดือนสิงหาคม แปลงIPC 1 มีหอยดักดาน และทากเล็บมือนางเฉลี่ย 1.94 และ 0.12 ตัวต่อตารางเมตร ตามลาดับ รวม 2.06 ตัวต่อตารางเมตร แปลงIPC 2 พบหอยดักดาน หอยสาริกา หอย หางดิ้นน้อย และทากเล็บมือนาง เฉลี่ย 0.97 0.50, 0.08 และ0.39 ตัวต่อตารางเมตรตามลาดับ รวม 1.94 ตัว ต่อตารางเมตร แปลงIPC 3 พบหอยดักดาน และหอยสาริก า หอยหางดิ้นน้อย และทากเล็บมื อนาง เฉลี่ย 0.87, 0.13, 0.8 และ0.2 ตัวต่อ ตารางเมตร รวม 2.0 ตัวต่อตารางเมตร แปลงIPC 4 พบหอยดัก ดาน หอย สาริกา หอยหางดิ้นน้อย และ ทากเล็บมือนาง เฉลี่ย 0.42, 0.42, 0.23 และ1.0 ตัวต่อตารางเมตรตามลาดับ รวม 2.07 ตัวต่อตารางเมตร ส่วนแปลงเกษตรกรควบคุมเอง พบหอยดักดาน หอยสาริกา และทากเล็บมือนาง เฉลี่ย 4.37, 3.18 และ 2.25 ตัวต่อตารางเมตร ตามลาดับ รวม 9.82 ตัวต่อตารางเมตร เดือนกันยายน แปลง IPC 1 มีหอยดักดาน และทากเล็บมือนางเฉลี่ย 1.62 และ 0.18 ตัวต่อตารางเมตร ตามลาดับ รวม 1.80 ตัวต่อ ตารางเมตร แปลงIPC 2 พบหอยดักดาน หอยสาริกา และทากเล็ บมือนาง เฉลี่ย 1.53 0.27 และ 0.83 ตัวต่อ ตารางเมตรตามลาดับ รวม 2.63 ตัวต่อตารางเมตร แปลงIPC 3 พบหอยดักดาน และหอยสาริกา และทาก เล็บมือนาง เฉลี่ย 0.73, 0.07 และ0.66 ตัวต่อตารางเมตร รวม 1.46 ตัวต่อตารางเมตร แปลงIPC 4 พบหอย สาลิกา และ ทากเล็บมือนาง เฉลี่ย 0.58 และ0.42 ตัวต่อตารางเมตรตามลาดับ รวม 1.0 ตัวต่อตารางเมตร

12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

617


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEA-07

ส่วนแปลงเกษตรกรควบคุมเอง พบหอยดักดาน หอยสาริกา หอยหางดิ้นน้อย และทากเล็บมือนางเฉลี่ย 6.75, 0.44, 1.25 และ1.56 ตัวต่อตารางเมตร ตามลาดับ รวม 10.0 ตัวต่อตารางเมตร การประเมินความเสียหาย สุ่มนับความเสียหายส่วนต่างๆของลองกองที่ถูกหอยและทากทาลายทั้ ง 2 วิธี พร้อมกัน โดยสุ่มเก็บช่อลองกองจากต้นที่กาหนดจานวน 16 ต้น มาจานวน 100 ช่อ ตรวจนับดูความเสียหาย แปลงIPC ทั้ง 4 แปลงไม่พบความเสียที่เกิดจากหอยและทากกัดทาลาย และไม่พบจานวนหอยและทากที่อยู่ใน ช่อผลลองกอง ส่วนแปลงเกษตรกรควบคุมเอง พบหอยและทากอยู่ที่ช่อผลลองกองเฉลี่ย 3% ต้นทุนการควบคุมหอยและทากในสวนลองกอง ได้ท าการควบคุม หอยและทากในแปลงทดลองทั้ ง 4 แปลง ตั้งแต่ล องกองเริ่ม ออกดอกจนถึงเก็ บ ผลผลิต เดือนกรกฎาคม ใช้เหยื่อพิษเมทัลดีไฮด์ 5% GB โรยโคนต้นลองกอง 2 ครั้ง และใช้สารสกัดกากเมล็ด ชาน้ามันอัตรา 4% W/V พ่นบนต้นลองกอง 1 ครั้ง ปี 2560 และ 2561 แปลงควบคุม ค่าสารกาจัดหอยเป็น เงินแปลงละ 230 บาท และ 130 บาท ตามลาดับ ส่วนแปลงเกษตรกรควบคุมเอง ไม่มีการควบคุม จากการศึกษาพบว่าหอยในข่วงฤดูแล้งนั้นจะไม่ค่อยพบหอยและทากในสวนลองกองเนื่องจากความ แห้ง แล้ง จะพบหอยเมื่ อ มี การให้น้ากั บ ต้นลองกองช่วงระหว่างมี ผ ลผลิตหรือมี ฝ นตกเพราะหอยต้องการ ความชื้นขณะออกหาอาหาร และ จับคู่ผสมพันธุ์ สอดคล้องกับรายงานของ (ชมพูนุท 2546และปราสาทสอง และคณะ 2554) จึงพบหอยและทากทั้งที่พื้นดินและบนต้นลองกองมาก และ เป็นช่วงที่ลองกองมีผลผลิตที่จะ เก็ บ ได้พอดี ในบางครั้งเมื่ อซื้อลองกองมากินก็ อาจพบเห็นหอยหรือทากติดมาด้วย และถ้า จะส่งลองกอง ออกไปต่างประเทศก็จะถูกกักกันไม่ให้เข้าประเทศปลายทางถ้ามีการตรวจพบหอยหรือทากติดไป ดังนัน้ จึงต้อง มีการป้องกันกาจัดหอยและทากตั้งแต่ในสวนลองกองก่อน โดยการตัดแต่งกิ่งลองกองเพื่อลดความชื้นในสวน สารวจหอยเมื่อมีการให้น้าบ่อยหรือฝนตกบ่อย ถ้าพบหอยหรือทากจานวนมาก ใช้สารกาจัดหอยและทากทั้ง หว่านและพ่นที่โคนต้นและบนต้นให้ทั่วแปลง หรือหว่านเหยื่อพิษที่พื้นดิน โคนต้น ลองกองเพื่อกาจัดหอย และ ต้องตรวจสวนและคอยควบคุมจนถึงฤดูแล้ง ส่วนความเสียหอยที่ถูกหอยและทากกัดทาลายไม่ค่อยพบเห็น แต่ พบเห็นหอยหางดิ้นน้อย หอยดักดาน ทากเล็บมือนาง กัดกินเนื้อผลลองกองที่ผลแตกแล้ว สรุปผลการทดลอง จากผลการควบคุมประชากรหอยและทากในสวนลองกองของเกษตรกรตั้งแต่ปี 2560 ถึง 2561 ที่ อาเภอมะขาม จังหวัดจันทบุรี โดยทาการสารวจประชากรหอย และ ทากในสวนลองกองทั้งแปลง IPC 4 แปลง และ แปลงเกษตรกรควบคุมเอง 1 แปลง พบหอยหลายชนิด ได้แก่ หอยดักดาน หอยเจดีย์เล็ก ทากกล้วยตาก หอย ดักดาน ทากเล็บมือนาง ทั้งบนพื้นดินและบนต้นลองกอง ได้แก่ หอยหางดิ้นน้อย หอยกระสวยใหญ่สยาม และ หอยขมิ้นใหญ่ ในช่วงมีผลผลิตสามารถควบคุมหอยได้โดยการควบคุมแบบผสมผสานด้วยการหว่านเหยื่อพิษ เมทัลดีไฮด์ที่โคนต้น และรอบแปลง และพ่นสารสกัดกากชาน้ามัน พบว่าแปลง IPC ทั้ง 4 แปลง สามารถควบคุม หอยและทากมีประชากรน้อยเฉลี่ย0.43 – 2.93 ตัวต่อตารางเมตร ไม่พบหอยและทากติดอยู่ที่ช่อผลลองกอง 618

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEA-07

มีค่าซื้อสารกาจัดหอย 130 – 230 บาท ส่วนแปลงเกษตรกรควบคุมเองพบว่ามีประชากรหอยมากถึง 18.98 ตัวต่ อตารางเมตร และพบหอยและทากติ ดอยู่ที่ ช่อ ผลลองกอง 3- 5 % โดยไม่ มี ก ารป้อ งกั น ก าจั ดหอย เนือ่ งจากไม่พบความเสียหายจากการกัดทาลายของหอยและทาก และจากการติดตามหลังเก็บผลลองกองแล้ว เดือนกรกฎาคมถึงเดือนกันยายนพบว่า หอยและทากมีจานวนเพิ่ มขึ้น เป็นเพราะไม่ได้มีการควบคุมและมีฝน ตกชุกหอยจึงเพิ่มปริมาณมาก ดังนั้นจะต้องทาการควบคุมต่อจนเข้าฤดูแล้ง คาขอบคุณ เจ้าหน้าที่ สานักวิจัยและพัฒนาเขต 6 และเกษตรกรเจ้าของสวนลองกองที่เอื้อเฟื้อแปลงทดลองและ ร่วมให้ข้อมูลเป็นอย่างดี เอกสารอ้างอิง ชูชาติ วัฒนวรรณ อรุณี วัฒนวรรณ จรีรัตน์ มีพืชน์ ศรีนวล สราษฎร์ และสุเมธ พากเพียร. 2553. เทคโนโลยีก ารผลิตลองกองคุณ ภาพเพื่ อการส่ งออก รายงานผลการปฏิบั ติง านประจ าปี 2553. สานักวิจัยและพัฒนาการเกษตรเขตที่6 อาเภอ ขลุง จังหวัด จันทบุรี หน้า ชมพูนุท จรรยาเพศ และ ปิยาณี หนูกาฬ. 2545. ชีววิทยาหอยทากซัคซิเนียศัตรูกล้วยไม้. รายงาน ผลการวิ จั ย กลุ่ ม งานสั ต ววิ ท ยาการเกษตร กองกี ฏ และสั ต ววิ ท ยา กรมวิ ช าการเกษตร กรุงเทพมหานคร หน้า304. ชมพูนุท จรรยาเพศ 2546. ทากและหอยทาก.ในเอกสารประกอบการฝึกอบรมแมลงและสัตว์ ศัตรูพืช และการ ป้อ งกันกาจัด ครั้งที่ 12 กลุ่มกีฏและสัตววิท ยา สานักวิจัยพัฒนาการอารักขาพืช กรมวิชาการเกษตร กรุงเทพมหานคร หน้า 1-27. ปราสาททอง พรหมเกิด ดาราพร รินทะรักษ์ ปิยาณี หนูกาฬ สมเกียรติ กล้าแข็ง และทรงทัพ แก้ วตา. 2554.ความหลากชนิ ด และประชากรหอยทากและทากในโรงเรื อ นปลู ก พื ช รายงาน ความก้าวหน้าผลการวิจัย สานักวิจัยพัฒนาการอารักขาพืช กรมวิชาการเกษตร กรุงเทพมหานคร 7 หน้า Agarwal, S.K. and R.P. Rastogi. 1974. Triterpenoid saponins and their genins. Phytochemistry. 13 : 2623 – 2645. Bader, G. and K. Hiller. 1987. Neue Ergebnene Zur Struktur and Wirkungsweise von Triterpensaponins. Pharmazie. 42, 577 – 597. Hostettmann, K.,M. Hostettmann and A. Marston, 1991. Saponins, pp. 435 – 471. In B.V.charlwood and D.V. Banthorpe (ed.) Vol 7 of Methods in Plant Biochemistry J.B. Harborne and P.M. Dey (ed.) Terpenoids. Academic Press. London.

12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

619


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

จานวนหอย/ทาก

ภาพที่ 1 ประชากรหอยและทากในสวนลองกองทั้งแปลงควบคุมและแปลงเกษตรควบคุมเอง ปี 2557-2558

หอยดักดาน

หอยสาลิกา

หอยหางดิ้นน้อย ทากเล็บมือนาง ภาพที่ 2 หอยและทากทีส่ ารวจพบในสวนลองกองทีจ่ ังหวัดจันทบุรี

620

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

หอยกระสวยใหญ่สยาม

หอยเจดีย์เล็ก

PEA-07


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEA-08

การใช้ระบบภูมิสารสนเทศในการศึกษาความหนาแน่นและช่วงการระบาด ของแมลงวันผลไม้ในพี้ช Using GIS Study on Seasonality of the Fruit Fly (Diptera: Tephritidae) on Peach in Royal Project Areas เผ่าไท ถายะพิงค์1 ศุภชัย นาคะพันธ์2 และ ไพศาล จี้ฟ3ู Paothai Thayaping1 Supachai Nakapan2 and Phaisarn Jeefoo3 1

แผนกงานศูนย์อารักขาพืช มูลนิธิโครงการหลวง Plant Protection Center, Royal Project Foundation 2 ภาควิชาฟิสิกส์และวัสดุศาสตร์ คณะวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ 2 Department of Physics and Materials Science, Faculty of Science, Chiangmai University 3 สาขาภูมิสารสนเทศศาสตร์ คณะเทคโนโลยีสารสนเทศและการสื่อสาร มหาวิทยาลัยพะเยา 3 Geographic Information Science, School of Information and Communication Technology, University of Phayao 1

บทคัดย่อ ระบบสารสนเทศภูมิศาสตร์ (Geographic Information System: GIS) เป็นระบบที่สามารถนามาใช้ ในการจัดการแมลงศัตรูในปัจ จุบันซึ่ง สามารถนามาประยุก ต์ใช้ในการศึก ษาด้านการจัดการศัตรูพืชแบบ ผสมผสาน แมลงวันผลไม้เป็นแมลงศัตรูพืชที่มีการระบาดยาวนานพบทาลายในพืชเศรษฐกิจ เช่น มะม่วง ชมพู และพืชเมืองหนาวเช่น พี้ช พลับ และบ๊วย เป็นปัญหาในการผลิตและจาหน่าย ในการศึกษาความหนาแน่น และช่วงฤดูกาลระบาดของแมลงวันผลไม้ในแปลงพี้ช ในพื้นที่ของมูลนิธิโครงการหลวง จังหวัดเชียงใหม่ โดย ทาการศึกษาข้อ มูล ในระหว่าง เดือ น มกราคม 2560- มิถุนายน 2562 โดยวางกับ ดักแบบ Steiner traps จานวน 30 กับดัก ใน 5 แปลง ครอบคลุมพื้นที่ปลูกพี้ชจานวน 208 ไร่ ในพื้นที่สถานีเกษตรหลวงอินทนนท์ ตาบลบ้านกลาง อาเภอจอมทอง จังหวัดเชียงใหม่ ในกับดักใช้สารล่อเมทิลยูจีนอลผสมกับสารฆ่าแมลงเบต้าไซ ฮาโลทริน ในอัตรา 2:1 แขวนไว้ใต้ทรงพุ่มของต้นพี้ชสูง 1.5 เมตร จากพื้นดินเก็บตัวอย่างแมลงในกับดักทุก 15 วัน แล้วมาตรวจสอบชนิดและบันทึกปริมาณแมลงวันผลไม้จากนั้นนาข้อมูลที่ได้มาวิเคราะห์การระบาดด้วย ระบบ GIS นาเสนอข้อ มู ลเชิงพื้ นที่ เพื่ อ นาไปใช้ในการจัดการแมลงวันผลไม้ แบบผสมผสานในพื้นที่ มู ล นิธิ โครงการหลวง พบว่า แมลงวันผลไม้ชนิด Bactrocera dorsalis พบมากที่สุดจานวน 217.2± 16.1ตัว/กับ ดัก/วัน ในเดือน มิถุนายน 2561ทั้ง 5 แปลง ซึ่งเป็นช่วงที่พี้ชติดผลและช่วงเก็บเกี่ยว และพบน้อยที่สุดจานวน 3±1.5 ตัว/กับ ดัก/วัน ในเดือ น มกราคม 2561ซึ่ง เป็นระยะติดดอกและติดผลขนาดเล็ก ของพี้ชและพบว่า จานวนประชากรของ B. dorsalis มีความสัมพันธ์เชิงบวกกับอุณหภูมิ ความชื้น ปริมาณน้าฝน และระยะการ เจริญ เติบ โตของพี้ ช อย่างมี นัยสาคัญ ทางสถิติที่ 0.05 เมื่ อนาข้อมูล มาศึกษาเชิ ง พื้นที่ (Spatial data) และ ระบบสารสนเทศภูมิศาสตร์ (GIS) เพื่อสร้างแผนที่การกระจายและความแปรผันของแมลงวันผลไม้ ในพื้นที่

12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

621


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEA-08

สามารถนาไปใช้ในการตัดสินใจในการควบคุมแมลงวันผลไม้แบบผสมผสาน (IPM) ให้แม่นยายิ่งขึ้นควบคู่กับ การจัดการแปลงดีให้ปลอดจากการทาลายของแมลงวันผลไม้ คาสาคัญ : แมลงวันผลไม้ พี้ช จานวนประชากร ภูมิสารสนเทศ การจัดการแบบผสมผสาน ABSTRACT Fruit flies are a pest for mango rose apple and temperate fruit such as peach plum persimmon and apricot are production. Studies on population dynamics of fruit flies outbreak in peach plots in Royal Project Foundation areas in Chiang Mai, Thailand was proceeded out during 2017-2019which was based on numbers of flies trapped in Steiner traps with methyl eugenol trap and insecticide. The traps were hung firmly on the peach tree branch at 1.5 m. height from the ground. 30 traps were hung on 5 peach plots in 208 Rai at Royal Project agriculture station Inthanon, Jomthong Chiang Mai. Data analyses at the 5% significance level. The results showed that population of Bactrocera dorsalis that trapped had high number, 217.2± 16.1(fruit flies/trap/day) during June 2017followed by May, 2017 peach in harvesting time. The fruit fly population had low during January to February, 2018 (3 ± 1 .5 fruit flies /trap/day) peach in fruiting stage. Populations of B. dorsalis were significant positively correlated with temperature humidity and rainfall. The spatial patterns of B. dorsalis were largely distributed around ripening or ripe fruit. The results give relevant insights into pest management B. dorsalis be distributed differently identification of hot spots through monitoring would allow localization of populations. Based on our results, a more precise IPM strategy could represent a more effective approach to B. dorsalis in Royal Project Foundation areas. Keywords: Fruit flies, peach, population, GIS, IPM บทนา พี้ ช (Peach) เป็ น ไม้ ผ ลยืน ต้น เขตหนาวชนิ ด ผลั ดใบ มี ชื่ อ วิท ยาศาสตร์ว่า Prunus persica (L.) Batsch พืชในสกุลนี้ที่เป็นไม้ ผลเขตหนาวที่สาคัญ พี้ชจัดว่าเป็นราชินีของไม้ผลเขตหนาว รองจากแอปเปิ้ล เนื่องจากได้รับความนิยมในการบริโภคจึงมีการปลูกอย่างแพร่หลายในเขตอบอุ่น (temperate zone) ผู้ผลิต พี้ชที่สาคัญของโลกคือ จีน อิตาลี สหรัฐอเมริกา สเปน และ รัสเซีย พี้ชมีถิ่นกาเนิดในประเทศจีน ซึ่งในประเทศ ไทยการผลิตพี้ชมูลนิธิโครงการหลวงมีการผลิตเป็นแหล่งผลิตหลักซึ่งมีปริมาณ 24 ตัน ในปี 2551 และเพิ่มขึ้น 36 ตันในปี 2555 (อุณารุจ, 2557; มูลนิธิโครงการหลวง, 2562) และมากขึ้นอย่างต่อเนื่องแต่ในการผลิตยังคง

622

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEA-08

พบปัญหาด้านแมลงศัตรูพชื ซึ่งแมลงวันผลไม้เป็นแมลงศัตรูที่สาคัญของพี้ชซึ่งพบว่าแมลงวันผลไม้สามารถเจาะ ทะลุผ่านถุงห่อผลได้ทาให้ผลผลิตในปี 2558 เสียหายมากกว่า 60% แมลงวันผลไม้ในสกุล Bactrocera (Tephritidae, Diptera) เป็นแมลงศัตรูพืชหลายชนิดในประเทศ ไทย มี การระบาดทั่วทุ กภาคและมีพื ชอาศัยหลายชนิดที่ เป็นพืชป่าและพืชเศรษฐกิจ ทั้ งผักและไม้ ผ ล เช่น มะม่วง ชมพู่ฝรั่ง ฟักข้าว ลาไย ลิ้นจี่ กระท้อง กล้วย มะตูม มะเขือ ฟักทอง แตงกวา บ๊วย พลับ พลัม และพี้ ช ซึ่งมีพืชอาหารกว้างจึงทาให้แมลงวันผลไม้แพร่พันธุ์ได้อย่างกว้างขวางและต่อเนื่องตลอดทั้งปี (ทวีศักดิ์และ พินิจนัน ท์, 2559; มูล นิธิโครงการหลวง, 2560) การทาลายของแมลงวันผลไม้ ทาให้ผลผลิตเสียหาย และ คุณภาพต่า ทาให้เกษตรกรต้องทาการป้องกันกาจัดซึ่งเป็นการเพิ่มต้นทุนในการผลิตหากไม่มีการป้องกันกาจัด การทาลายอาจรุนแรงมากถึง 100% และเนื่องจากมี พืชอาหารจานวนมาก แมลงวันผลไม้ จึงส ามารถแพร่ ขยายพันธุ์ และเพิ่มปริมาณในพืชอาศัยต่างๆ ในท้องถิ่นได้ตลอดปี (ศรุต และคณะ, 2556) สาหรับการป้องกันแมลงวันวันผลไม้ทาลายในพี้ชนิยมใช้การห่ อผลด้วยกระดาษ การใช้ยีสต์โปรตีน และการล่อด้วยสารล่อเมทิล ยูจีนอล ซึ่งเป็นการป้องกั นก าจัดที่ นิยมในเกษตรกรปลูกพี้ชแต่ยังไม่ สามารถ ควบคุมการระบาดได้ทั้งหมด ดังนั้นการศึกษาความหนาแน่นของแมลงวันผลไม้และช่วงระบาดของแมลงวัน ผลไม้ในพี้ชด้วยระบบภูมิสารสนเทศในแปลงพี้ชเพื่อเป็นข้อมูลพื้นฐานในการพัฒนาแนวทางควบคุมแมลงวัน ผลไม้และใช้ในด้านการพยากรณ์หรือทานายการระบาดของแมลง เกษตรกรสามารถวางแผนการป้องกันกาจัด และกาหนดแนวทางการจัดการแมลงศัตรูพืชที่เหมาะสมและมีประสิทธิภาพ ส่งผลต่อการพัฒนาศักยภาพการ ผลิตผลไม้ต่อไป อุปกรณ์และวิธีการ อุปกรณ์ -

แปลงปลูกพี้ช จังหวัดเชียงใหม่ กับดักแบบ Steiner สาร methyl eugenal สารฆ่าแมลงเบต้าไซฟูลทริน อุปกรณ์เก็บตัวอย่างแมลงและและอุปกรณ์เก็บข้อมูลสภาพอากาศ กล่องเลี้ยงแมลง วิธีการ 1.การสารวจชนิดของแมลงวันผลไม่ที่ทาลายผลพี้ช สารวจชนิดของแมลงวันที่ทาลายผลพี้ ช เก็บรวบรวมผลพี้ชที่ถูกแมลงวันผลไม้ทาลายจากแปลงปลูก จากแหล่งต่างภายในพื้นที่ของสถานีเกษตรหลวงอินทนนท์ นับจานวนผล บันทึกวันที่เก็บ สถานที่เก็บ จากนั้น 12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

623


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEA-08

มาเลี้ยงในห้องปฏิบัติการ โดยนาผลพี้ชที่ถูกทาลายมาวางในกล่องเลี้ยงแมลงใส่ รองด้วยขี้เลื้อยผสมทรายที่มี ความชื้นสูง 1 นิ้ว รอจนแมลงวันผลไม้ออกมาเข้าดักแด้ในขี้เลื้อยประมาณ 7-15 วัน จากนั้นคัดแยกดักแด้ ออกมาใส่ในกล่อที่บรรจุขี้เลือ้ ยผสมทรายสูง ½ นิ้ว เพื่อรอเป็นตัวเต็มวัย หลังจากแมลงวันผลไม้ออกจากดักแด้ เลี้ย งด้วยอาหารส าหรับ เลี้ย งตัวเต็ ม วัย ของแมลงวันผลไม้ (Yeast extract ผสมน้าตาล อัต รา 1:3) เป็ น ระยะเวลา 7 วัน จึงมาจาแนกชนิดชนิดและนับจานวน 2.การศึกษาจานวนประชากรและช่วงการระบาดของแมลงวันผลไม้ที่สาคัญ 2.1 ศึกษาในแหล่งปลูกพี้ชที่สาคัญของสถานีเกษตรกรหลวงอินทนนท์ ต.บ้านกลาง อ.จอมทอง จ. เชียงใหม่ โดยวางกับดักSteiner trap ในแปลงเกษตรกรจานวน 4 แปลง และ 1 สถานีทดลอง โดยวางกับดัก จานวน 5 อันต่อ แปลง (ภาพที่1) ภายในกั บดักบรรจุเชื้ อผ้าสีขาวหยดสาร methyl eugenal ผสมสารฆ่า แมลงมาลาไทออน ในอัตรา 4:1 แขวนไว้ในทรงพุ่มของต้นไม้ สูงจากพื้น 1-1.5 เมตร เก็บแมลงวันผลไม้ภายใน กับดักทุก 15 วัน นาไปนับจานวนของแมลงวันผลไม้ และทุกครั้งที่เก็บเติมสารล่อและสารกาจัดแมลง บันทึก จานวนแมลงวันผลไม้ และระยะเจริญเติบโตของพืช นาไปเขียนกราฟ 2.2 พื้นที่ศึกษาการระบาดตัวของแมลงวันผลไม้โดย กาหนดจุดวางกับดักแบบ Steiner trap จานวน 30 กับดัก ครอบคลุมพื้นที่ 50 ไร่ กาหนดพิกัดด้วยเครื่องบันทึกพิกดั โลก (GPS) (ตารางที่ 1 และภาพที่ 1) การ บันทึกปัจจัยสภาพแวดล้อมในพื้นที่ ศึกษา โดยบันทึกลักษณะของพื้นที่รอบแปลงพี้ชภายในพื้นที่ ของสถานี ทดลองอินทนนท์ โดยบันทึก 1.ช่วงเวลาการเจริญเติบโตของพืช 2.ระยะออกดอก 3.ระยะพัฒนาการเจริญของ ผล 4. ช่วงระยะเวลาเก็บเกี่ยว ในแต่ละพื ชที่อยู่ในพื้นที่ศึกษา 5. สภาพอากาศภายในสถานีวิจัย (อุณหภูมิ ความชื้น ปริมาณน้าฝน) 2.3 การวิเคราะห์ข้อมูลและการนาเสนอเชิงพื้นที่ เมื่อได้ข้อจานวนแมลงวันผลไม้ที่จับได้จากกับดัก แบบ Steiner trap นาเสนอจานวนตัวต่อวัน (FTD) วิเคราะห์ข้อมูลด้วย ANOVA และ Correlation ที่ระดับ ความเชื่อมั่น 95% กับปัจจัยสภาพแวดล้อมต่างๆ การนาเสนอเชิงพื้นที่ ให้การนาเสนอทางภูมิสารสนเทศทาง ภูมิศาสตร์ศึกษาการกระจายตัวของแมลงวันผลไม้ที่จับได้ในกับดักแบบ Steiner trap ในพื้นที่ศึกษา ด้วย GIS เพื่อสร้างแผนที่การระบาดในแต่ละเดือนตลอดการทดลอง 2 ปีตั้งแต่ปี 2560-2562 เพื่อแสดงจานวนแมลงวัน ผลไม้ในพื้นที่ทดลองเป็นเส้นระดับความหนาแน่นในแต่ละเดือนเพื่อประเมินแนวทางการระบาดของแมลงวัน ผลไม้

624

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEA-08

ตารางที่ 1 ลักษณะของแปลงปลูกพี้ช และกาหนดจุดวางกับดักแบบ Steiner trap ในพื้นที่สถานีเกษตรหลวง อินทนนท์ ต.บ้านกลาง อ.จอมทอง จ.เชียงใหม่ แปลงที่ พิกัด GPS 1 2 3 4

449892E2048435N 450198E2048542N 452373E2049925N 450873E2050272N

ความสูงจาก ระดับน้าทะเล(เมตร) 1336 1384 1040 1185

ชนิด พืช พี้ช พี้ช พี้ช พี้ช

พื้นที่ (ไร่) 7 10 5 9

ชนิดพืชในแปลง พี้ช/พลับ พี้ช/เบญจมาศ พี้ช/ข้าว พี้ช/สตรอเบอรี่/เบญจมาศ

ภาพที่ 1 พื้นที่ปลูกพี้ชภายในพื้นที่ของสถานีเกษตรหลวงอินทนนท์ ผลการทดลอง การสารวจชนิดของแมลงวันผลไม้ที่ทาลายในผลพี้ชจากการเก็บผลพี้ช ที่ถูกแมลงวันผลไม้ทาลายใน แปลงปลูกพี้ชทั้ง 5 แปลง พบแมลงวันผลไม้ทาลาย 2 ชนิด คือ B. dorsalis และB. zonata (ภาพที่ 2) และ พบจานวนของB.dorsalisมีจานวนมากกว่า B. zonata การศึกษาจานวนประชากรและช่วงการระบาดของแมลงวันผลไม้ติดกับดักกาวเหนียว จานวน 5 กับ ดัก/แปลง จานวน 4 แปลงที่ปลูกพี้ช ภายในพื้นที่สถานีฯอินทนนท์ ระหว่างเดือน มกราคม 2560- มิถุนายน 2562 พบแมลงวันผลไม้ในปี 2560 มากที่สุดเฉลี่ยจานวน173.1±8.4 ตัว/กับดัก/วันในเดือน มิถุนายน 2560 และพบน้อยที่ สุดจานวน 11.4±4.9 ตัว/กั บดัก/วัน ในเดือน มกราคม 2560 ในปี 2561พบมากที่ สุดเฉลี่ย จานวน217.2± 16.1 ตัว/กับดัก/วัน ในเดือน มิถุนายน 2561และพบน้อยที่สุดจานวน 4±0.7 ตัว/กับดัก/วัน ในเดือน มกราคม 2561 ในปี 2562 พบมากที่สุดเฉลี่ยจานวน 212.8± 25.8 ตัว/กับดัก/วัน ในเดือน มิถุนายน 2562 และพบน้อยที่ สุดจานวน 3±1.5 ตัว/กับดัก/วัน ในเดื อน มกราคม 2562 จากภาพที่ 3 พบว่าจานวน ประชากรของแมลงวันผลไม้ ในรอบปี รูปแบบระฆังคว่า ซึ่งระยะการเจริญ เติบ โตของพี้ชในเดือนมกราคมกุมภาพันธ์อยู่ในระยะติดผลเล็ก เดือนมีนาคม-พฤษภาคม อยู่ในระยะเก็บเกี่ยว เดือนมิถุนายน-กันยายนใน ระยะหลังการเก็บเกี่ยว และเดือนตุลาคม-ธันวาคม ระยะติดดอก ซึ่งจานวนแมลงวันผลไม้ทั้ง 3 ปี พบช่วง 12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

625


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEA-08

เดือนมกราคมมีจานวนแมลงวันผลไม้น้อยที่สุดซึ่งต้นพี้ชอยู่ในระยะติดดอกและระยะพักตัว และเป็นช่วงฤดู หนาว และช่วงเดือนมิถุนายนเป็นต้นไปเป็นช่วงหลังเก็บเกี่ยวและยังคงมีผลพี้ชค้างต้นและยังอยู่ในช่วงฤดูร้อน เข้าฝนมีความชื้นและอุณหภูมิสูงขึ้นและผลไม้ชนิดอื่นในพื้นที่เริ่มสุก เช่น พลับ ซึ่งเหมาะสมต่อการระบาดของ แมลงวันผลไม้ (ภาพที่ 3) ซึ่งสอดคล้องกับรายงานของเกรียงไกร และคณะ(2553) พบปริ มาณของแมลงวัน ผลไม้ในช่วงที่ผลไม้อยู่ในระยะเก็บเกี่ยว และ VAYSSIERES J.F. และคณะ(2015) ศึกษาปริมาณแมลงวันผลไม้ พบมากในมะม่วงระยะเก็บ เกี่ ยวที่ ประเทศเอธิโอเบีย จากการวิเคราะห์ค่าสัม ประสิท ธิ์สหสัม พันธ์ระหว่าง แมลงวันผลไม้ อุณ หภูมิ ความชื้น ปริม าณน้าฝน และระยะเจริญ เติบ โต ด้วย Correlation พบว่าปริม าณ แมลงวันผลไม้มีความสัมพันธ์เชิงบวกกับอุณหภูมิ ความชื้น ปริมาณน้าฝน และระยะการเจริญเติบโตของพี้ ช โดยเฉพาะอุณหภูมิและระยะเจริญเติบโตของพี้ช มีผลกับปริมาณจานวนประชากรแมลงวันผลไม้ที่มากที่สุด (R=0.53, 0.76 และ 0.74) ความสัมพันธ์กันทางสถิติอย่างมีนัยสาคัญทางสถิติที่ 0.05 (ตารางที่2 และภาพที่ 4) ซึ่งสอดคล้องกับรายงานของทีวศักดิ์ (2562) พบว่าจานวนของแมลงวันผลไม้ในฤดูร้อนมากกว่าฤดูหนาว และฤดูฝน ในแปลงผลไม้จังหวัดลพบุรี

จำนวนเฉลี่ยแมลงวันผลไม้ (FTD)

626

250

จำนวนเฉลี่ยแมลงวันผลไม้ (FTD)่ยแมลงวันผลไม้ (FTD) จำนวนเฉลี

ภาพที่ 2 แสดงลักษณะสาคัญของแมลงวันผลไม้ B. dorsalis

250

200

ป 2560

150 100 50 0

200

ป 2561

150 100 50 0

ป 2562 12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEA-08

300 250 200 150 100 50

0

จำนวนเฉลี่ยแมลงวันผลไม้

ภาพที่ 3 จานวนเฉลี่ยประชากร (FTD) ของ B. dorsalis ปี 2560-2562 ในพื้นที่สถานีเกษตรหลวงอินทนนท์

จำนวนเฉลี่ยแมลงวันผลไม้

RH

600 500

FF(AV) relative humidity

100.0 80.0

400

60.0

300

40.0

200

20.0

100 0

0.0

จำนวนเฉลี่ยแมลงวันผลไม้

mm. 600 500 400 300 200 100 0

25

FF(AV) rainfall

20

15 10 5

0

ภาพที่ 4 จ านวนประชากรแมลงวันผลไม้ B. dorsalis ในปี 2560-2562 กับปัจจัยสภาพแวดล้อมในพื้นที่ ศึกษาได้แก่ อุณหภูมิ ความชื้น ปริมาณน้าฝน

12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

627


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEA-08

ตารางที่ 2 ค่าสัมประสิทธิวิเคราะห์ความสัมพันธ์ (r) ของแมลงวันผลไม้กับปัจจัยสภาพแวดล้อมในพื้นที่ศึกษา ได้แก่ อุณหภูมิ ความชื้น ปริมาณน้าฝน และระยะการเจริญเติบโตของพี้ชในพื้ นที่สถานีเกษตรหลวงอินทนนท์ ต.บ้านกลาง อ.จอมทอง จ.เชียงใหม่ ปัจจัยสภาพแวดล้อม ปี 2560 อุณหภูมิ 0.53* ความชื้น 0.29* ปริมาณน้าฝน 0.13* ระยะการเจริญเติบโตของพี้ช 0.05ns P< 0.05 มีความสาคัญอย่างมีนัยสาคัญทางสถิติ

ปี 2561 0.76* 0.42* 0.32* 0.38*

ปี 2562 (มกราคม-กรกฎาคม) 0.74* 0.73* 0.64* 0.87*

จากผลการศึก ษาการกระจายตั วของแมลงวันผลไม้ ชนิด B. dorsalis ด้ วยระบบภูมิ ส ารสนเทศ ระหว่างเดือนมิถุนายน 2560 – กรกฎาคม 2562 ภายในสถานีเกษตรหลวงอินทนนท์ อาเภอจอมทอง จังหวัด เชียงใหม่พบปริมาณของแมลงวันผลไม้มีจานวนมากในเดือนเมษายน – กรกฎาคม ในปี 2561 และ 2562 ใน ทุกจุดเก็บข้อมูลและมีปริมาณมากสุดในเดือนมิถุนายน และกรกฎาคม ในทุกจุดเก็บข้อมู ลและพบน้อยในช่วง เดือนธันวาคม – มกราคม ในปี 2560 และ 2561 ซึ่งจุดที่พบปริมาณแมลงวันผลไม้มากพบในจุดที่เ ป็นต้นพี้ช และแนวป่าในช่วงเดือนเมษายน – กรกฎาคม และในเดือนธันวาคม – มกราคม พบปริมาณแมลงวันผลไม้มาก ที่อาคารและโรงเรือน จึงทราบว่าแมลงวันผลไม้นั้นพบได้ในแปลงพี้ชและแนวป่าได้เกือบตลอดทั้งปี ยกเว้นช่วง เดือนธันวาคม – มกราคม พบในบริเวณอาคารและโรงเรือน (ภาพที่ 5) จากการศึก ษาการะบาดด้วยภูมิ สารสนเทศนั้นทาให้ทราบว่าแมลงวันผลไม้พบมากในบริเวณต่างๆ จึงสามารถดาเนินการป้องกันกาจัดให้ถูกจุด ที่แมลงวันผลไม้พบมากในช่วงเดือนต่างในรอบปีเพื่อให้การป้องกันกาจัดมีประสิทธิภาพมากที่สดุ ในการควบคุม แมลงวันผลไม้

628

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEA-08

ปี 2560 (มิ.ย.-ธ.ค.)

ปี 2561 (ม.ค.-ธ.ค.)

ปี 2562 (ม.ค.-ก.ค.) ภาพที่ 5 จ านวนแมลงวันผลไม้ B. dorsalis ที่เก็บ จากกับ ดัก Steiner trap ในพื้นที่ สถานีเกษตรหลวงอิน ทนนท์ ต.บ้านกลาง อ.จอมทอง จ.เชียงใหม่ ระหว่างเดือน มกราคม 2560-กรกฎาคม 2562

12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

629


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEA-08

สรุปผลการทดลอง จากการสารวจชนิดของแมลงวันผลไม้ที่ทาลายในผลพี้ชพบแมลงวันผลไม้ทาลาย 2 ชนิด คือ คือ B. dorsalis และB. zonata พบ B. dorsalis ทาลายมากในผลพี้ช สาหรับการศึกษาจานวนประชากรและ ช่วงการระบาดของแมลงวันผลไม้ พบมากในเดือนมิถุนายน ในปี 2560-2562 ซึ่งเป็นช่วงที่พี้ชอยู่ในระยะเก็บ เกี่ยวและหลังเก็บเกี่ยวและมีอุณหภูมิสูง และในเดือนธันวาคม-มกราคม พี้ชอยู่ในระยะดอกบานและอุณหภูมิ ต่ า ส่ ง ผลให้ จ านวนของแมลงวัน ผลไม้ ในช่ ว งนี้ น้ อ ย และจากการวิ เคราะห์ ค่ าความสั ม พั น ธ์ กั บ ปั จ จั ย สภาพแวดล้อมกับจานวนแมลงวันผลไม้พบว่า ปัจจัยด้านอุณหภูมิและระยะเจริญเติบโตของพี้ช มีผลเชิงบวก กับจานวนประชากรแมลงวันผลไม้ที่มากที่สุด และจากผลการศึกษาการกระจายตัวของแมลงวันผลไม้ชนิด B. dorsalis ด้วยระบบภูมิสารสนเทศพบปริมาณของแมลงวันผลไม้มีจานวนมากในเดือนเมษายน–กรกฎาคม ใน ทุกจุดเก็บข้อมูลและมีปริมาณมากสุดในเดือนมิถุนายน และกรกฎาคม ในทุกจุดเก็บข้อมูลและพบน้อยในช่วง เดือนธันวาคม – มกราคม ในแปลงพี้ชแต่พบปริมาณมากในจุดเก็บ บริเวณอาคารและโรงเรือน จึงสามารถ ดาเนินการป้องกันกาจัดให้ถูกจุดที่แมลงวันผลไม้พบมากในช่วงเดือนต่างในรอบปีเพื่ อให้การป้องกันกาจัดมี ประสิทธิภาพมากที่สุดในการควบคุมแมลงวันผลไม้ คาขอบคุณ ขอบคุณมูลนิธิโครงการหลวง ที่ให้งบประมาณสนับสนุนและสถานีเกษตรหลงอินทนนท์ ที่เอือ้ เฟือ้ สถานที่และเกษตรกรในการร่วมเก็บข้อมูล ทาให้งานวิจัยลุลวงไปด้วยดี เอกสารอ้างอิง เกรียงไกร จาเริญมา, ศรุต สุทธิอารมณ์, วิภาดา ปลอดครบุรี และสัญญาณี ศรีคชา.2553. ศึกษาความ หนาแน่นและช่วงฤดูการระบาดของแมลงวันผลไม้ในมะม่วง. กรมวิชการเกษตร. กรุงเทพ. ทวีศักดิ์ ขวัญไตรรงค์. 2562. ความผันแปรตามฤดูกาลของประชากรแมลงวันผลไม้ Bactrocera dorsalis (Hendel) ในจังหวัดลพบุรี 47(1): 909-916 มูลนิธิโครงการหลวง. 2555. รายงานผลการดาเนินงานฝ่ายพัฒนาประจาปี 2555. มูลนิธิโครงการหลวง. เชียงใหม่ มูลนิธิโครงการหลวง. 2560. รายงานผลการดาเนินงานฝ่ายพัฒนาประจาปี 2560. มูลนิธิโครงการหลวง. เชียงใหม่ ศรุต สุทธิอารมณ์, วนาพร วงษ์นิคง, อัญญาณี ศรีคชา และสุเมธ พากเพียร. 2556. ศึกษาปริมาณ ความหนาแน่นและช่วงฤดูการระบาดของแมลงวันผลไม้ในแก้วมังกร ใน รายงานผลงานวิจัยประจาปี 2556 สานักวิจัยพัฒนาการอารักขาพืช.กรมวิชาการเกษตร.กรุงเทพ อุณารุจ บุญประกอบ. 2557. พี้ชยุคใหม่ของมูลนิธิโครงการหลวง. แก่นเกษตร 42(3): 198-203 Vayssieres J.F., M. De Meyer, I. Ouagoussounon, A. Sinzogan, A. Adanonon, S. Korie, R. WarguiI, F. Anato, H. Houngbo, C. Dider, H. De Bon and G. Goergen. 2015. Seasonal 630

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PEA-08

Abundance of Mango Fruit Flies (Diptera: Tephritidae) and Ecological Implications for Their Management in Mango and Cashew Orchards in Benin (Centre & North). Econ. Entomol. 108(5): 2213–2230

12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

631


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PPB-02

การเปรียบเทียบประสิทธิภาพของ Pichia sp. ในปุ๋ยอินทรีย์ชีวภาพต่อ การส่งเสริมการเจริญและการยับยั้งโรคผักกวางตุ้ง Comparative Efficacy of Pichia sp. in Organic Biofertilizer on Growth Stimulation and Disease Inhibition of Choy Sum (Brassica Rapa) สิรีธร แสงเพ็ง1 ณัฐวดี ไกลศรี1 คนึงกานต์ กลั่นบุศย์1 และ ตันติมา กาลัง2* Sireethon Sangpheng1 Nutthawadee Klaisree1 Khanungkan Klanbut1 and Tantima Kumlung2 1

สถาบันเทคโนโลยีพระจอมเกล้าเจ้าคุณทหารลาดกระบัง King Mongkut's Institute of Technology Ladkrabang 2 ศูนย์เชี่ยวชาญนวัตกรรมเกษตรสร้างสรรค์ สถาบันวิจัยวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งประเทศไทย 2 Thailand Institute of Scientific and Technological Research Corresponding author: *tantima@tistr.or.th 1

บทคัดย่อ จากการทดสอบประสิทธิภาพในด้านการส่งเสริมการเจริญและการยั บยั้งเชื้อราก่อโรคในผักกวางตุ้ง ของปุ๋ยอินทรีย์ชีวภาพสองสูตรที่ใช้หัวเชื้อยีสต์ต่างประเภทกันในการผลิต พบว่าผักกวางตุ้งที่ปลูกโดยใช้ปุ๋ย อินทรีย์ชีวภาพสูตรที่ 1 (ใช้หัวเชื้อยีสต์สดในการผลิต) มีน้าหนักสด 1.47 ± 0.56 กรัม ในขณะที่ผักกวางตุ้งที่ ปลูก โดยใช้ ปุ๋ยอิ นทรีย์ชีวภาพสูตรที่ 2 (ใช้หั วเชื้อ ยีส ต์ แห้ งในการผลิต ) มี น้าหนัก สด 0.36 ± 0.16 กรัม นอกจากนี้ยัง พบว่าปุ๋ยอิ นทรีย์ชีวภาพสูตรที่ 1 สามารถลดความรุนแรงของโรคที่ เกิ ดจากเชื้อ Fusarium oxysporum, Fusarium solani และ Sclerotium rolfsii ได้ดีก ว่าปุ๋ยอินทรีย์ชีวภาพสู ตรที่ 2 และเมื่อนา ยีสต์สายพันธุ์ Pichia sp. ซึ่งเป็นยีสต์ที่ใช้ในการผลิตปุ๋ ยอินทรีย์ชีวภาพทั้งสองสูตร มาทดสอบคุณสมบัติใน ด้านการส่งเสริมการเจริญของพืช พบว่า Pichia sp. มีความสามารถในการละลายฟอสเฟต โดยมีค่าดัชนีการ ละลายฟอสเฟตเฉลี่ยเท่ากับ 3.95 มีความสามารถในการผลิตไซเดอโรฟอร์ และยังสามารถผลิตกรดอินโดล-3แอซิติก ได้ 42.75 ไมโครกรัมต่อมิ ลลิลิตร และเมื่ อทดสอบคุณสมบัติในด้านการยับยั้งเชื้อราก่อโรคด้วยวิธี Dual culture technique พบว่ายีส ต์ Pichia sp. สามารถยับ ยั้ ง เชื้ อ F. oxysporum และ F. Solani ได้ 48.77 และ 50.31 เปอร์เซ็นต์ ตามลาดับ และยังพบว่ายีสต์มีค่ากิจกรรมของเอนไซม์เบต้า1-3 กลูคาเนส และ ค่ากิจกรรมของเอนไซม์ไคติเนสเฉลี่ยเท่ากับ 3.61 - และ 4.64 - ยูนิตต่อมิลลิลิตร ตามลาดับ คาสาคัญ : ปุ๋ยอินทรีย์ชีวภาพ การส่งเสริมการเจริญพืช การยับยั้งเชื้อราก่อโรค ยีสต์ Pichia sp.

632

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PPB-02

ABSTRACT The effective testing of growth enhancer and Fungal disease inhibition in Choy Sum (Brassica Rapa) of two organic biofertilizers using different types of yeast found that, Brassica Rapa had been growing by using organic biofertilizer formula 1 (fresh yeast ) and had fresh weight of 1.47 ± 0.56 g. while had been using organic biofertilizer formula 2 (active dry yeast) had a fresh weight of 0.36 ± 0.16 g. In addition, it was found that the organic biofertilizer formula 1 could reduce the severity of diseases caused by Fusarium oxysporum, Fusarium solani and Sclerotium rolfsii rather than organic biofertilizer formula 2. The abilities of plant growth promoting substances, found that Pichia sp. which was the yeast used in the production of both organic biofertilizers had the ability to dissolve phosphate with the average phosphate solubility index of 3.95, capable of producing siderophore and could also produce indole-3-acetic acid 42.75 mg/ml. Fungal disease inhibition test by Dual culture technique; Pichia sp. could inhibit F. oxysporum and F. Solani by 48.77 and 50.31 %, respectively. It was also found that this yeast had the activity of β-1,3-glucanase enzyme activity and chitinase enzyme activity averaged 3.61×10-4 and 4.64×10-4 units/ml, respectively. Keywords: Organic biofertilizers, Growth stimulation, Disease inhibition, Pichia sp. คานา ผัก กวางตุ้ง (Chinese Flowering Cabbage; Choy Sum) จัดอยู่ในผักตระกูล กะหล่าและผัก กาด เช่นเดียวกับผักจาพวก คะน้า บร็อคโคลี่ ผักกาดขาว ผักกาดหอม เป็นต้น เป็นผั กที่ผู้คนนิยมนามาบริโภค เนื่องจากมีคุณค่าทางโภชนาการที่ดี อุดมไปด้วยวิตามินและสารอาหารที่มีประโยชน์ และยังเป็นที่ต้องการของ ตลาดตลอดทั้งปี จึงถือได้ว่าเป็นผักที่มีความสาคัญทางเศรษฐกิจอีกชนิดหนึ่ง โดยผักกวางตุ้งสามารถเพาะปลูก ได้ตลอดฤดูก าล อาจส่งผลให้เกษตรกรต้ อ งปลูก พืชชนิดเดิมซ้า โดยไม่ ปลูก พืชชนิดอื่นหมุนเวียน ผลเสียที่ ตามมาคือ ดินขาดสารอาหารและแร่ธาตุที่สาคัญ หรืออาจประสบปัญหากับการแพร่ระบาดของโรคและแมลง โดยเฉพาะโรคที่เกิ ดจากเชื้อ รา ได้แก่ โรคเหี่ยวเหลือง (Fusarium wilt disease) ที่ มี สาเหตุมาจากเชื้อรา Fusarium spp. และ โรครากเน่า โคนเน่า (southern blight) ที่เกิดจากเชื้อรา Sclerotium rolfsii เป็นต้น ในการป้องกันและแก้ไขปัญหาดังกล่าว เกษตรกรมักจะใช้สารเคมีเพื่อกาจัดเชื้อรา ถึงแม้จะให้ผลในการกาจัด เชื้อราได้ดี แต่สารเคมีอาจจะยังตกค้างอยู่ในพืชผักหรือในดินและอาจเป็นอันตรายต่อเกษตรกร ผู้บริโภคและ สิ่งแวดล้อมได้ (สุภา, 2557) เชื้อราสาเหตุโรคพืชที่ก่อโรคในพืชผักและส่งผลให้เกิดความเสียหายกับพืชผัก เข้าทาลายระบบราก และท่อลาเลียงน้าและอาหารของพืช ผัก ส่วนใหญ่พบ 3 สายพันธุ์คือ Fusarium oxysporum Fusarium 12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

633


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PPB-02

solani และ Sclerotium rolfsii เชื้อที่กล่าวมานี้พบได้ทั่วไปในดินตามธรรมชาติ สามารถเจริญได้ดีในสภาพ ภูมิอากาศที่ ร้อ น สามารถแพร่กระจายและเจริญได้อย่างรวดเร็วในดิน อีกทั้ งสามารถมีชีวิตรอดอยู่ในดินได้ หลายฤดูกาลเพาะปลูก จึงอาจส่งผลให้เกิดการแพร่กระจายของโรคพืชจนยากต่อการควบคุม ในปัจจุบันการ ป้องกันและแก้ไขปัญหาเชื้อราก่อโรคในพืช นิยมใช้วิธีการทางชีวภาพเข้ามาช่วยในการทาการเกษตร เพราะ นอกจากจะสามารถป้ อ งกั น การเกิ ด โรคในพื ชผั ก ได้แล้ ว ยั งสามารถลดการปนเปื้ อนสารเคมี ในผัก และ สิ่งแวดล้อมได้อีกด้วย โดยจุลินทรีย์ที่นามาใช้นั้นไม่ก่อให้เกิดอัน ตรายต่อเกษตรกรหรือผู้บริโภค จุลินทรีย์ที่ นามาใช้อาจอยู่ในรูปของส่วนประกอบในปุ๋ยชีวภาพ มักจะอยู่ในกลุ่มของแบคทีเรีย รา หรือยีสต์ โดยนอกจาก จะทาหน้าที่เป็นปฏิปักษ์ต่อเชื้อราก่อโรคแล้ว ยังมีความสามารถส่งเสริมการเจริญของพืช ในด้านต่างๆได้ด้วย เช่น การตรึงแก๊สไนโตรเจนจากอากาศ หรือสามารถละลายฟอสเฟตให้อยู่ในรูปที่ พืชนาไปใช้ประโยชน์ได้ การผลิตฮอร์โมนเร่งการเจริญเติบโตของพืช นอกจากนี้อาจช่วยให้พืชดูดซึม แร่ธาตุ ต่าง ๆ ได้ดีขึ้น เช่น เหล็ก ฟอสฟอรัส โพแทสเซียม เป็นต้น ด้วยเหตุที่ก ล่าวมานี้ งานวิจัยนี้ จึงได้มี วัตถุประสงค์ในการทดสอบคุณสมบัติที่สง่ เสริมการเจริญเติบโตของพืช ความสามารถในการยับยั้งเชื้อราสาเหตุ โรคพืช และนามาผลิตปุ๋ยอินทรีย์ชีวภาพนาไปทดสอบประสิทธิภาพของปุ๋ยในสภาพโรงเรือนทดลองเพื่อศึกษา ศักยภาพในการนาไปผลิตเชิงพาณิชย์ในอนาคต อุปกรณ์และวิธีการ 1. การทดสอบคุณสมบัติในการส่งเสริมการเจริญพืชของยีสต์สายพันธุ์ Pichia sp. เตรียมยีส ต์ที่ ใช้ในการทดสอบโดยเลี้ ยงยีส ต์ ในอาหารเหลว Yeast Extract-Peptone-Dextrose (YPD) ปริมาตร 250 มิลลิลิตร เขย่าที่ 150 รอบ/นาที บ่มที่อุณหภูมิ 25 องศาเซลเซียส เป็นเวลา 48 ชั่วโมง 1.1 การทดสอบความสามารถในการละลายฟอสเฟต (Phosphate solubilization) ตาม วิธีการของ Punam et al. (2018) นายีส ต์ในอาหารเหลว YPD ปริม าตร 30 ไมโครลิตร หยดลงในอาหารแข็ง National Botanical Research Institute's phosphate growth medium (NBRIP) บ่ ม ที่ อุ ณ หภู มิ 25 องศาเซลเซี ย ส เป็ น ระยะเวลา 10 วัน จากนั้นตรวจสอบและวัดขนาดการเกิดบริเวณใสรอบโคโลนียีสต์ และนามาคานวณค่าดัชนี การละลายฟอสเฟต (Phosphate solubilization index, PSI) โดยคานวณตามสมการดังนี้ ค่าดัชนีการละลายฟอสเฟต = 1.2 การทดสอบการผลิตไซเดอโรฟอร์ (Production of siderophore) ตามวิธีการของGarcia et al. (2012) นายีสต์ในอาหารเหลว YPD ปริมาตร 30 ไมโครลิตร หยดลงในอาหารแข็ง Chrome Azurol S (CAS) agar บ่ม ที่อุณหภูมิ 25 องศาเซลเซียส เป็นระยะเวลา 7 วัน ท าการตรวจสอบผล โดยยีส ต์ที่ ส ามารถผลิต สารประกอบไซเดอร์โรฟอร์ได้จะเปลี่ยนสีอาหารจากสีน้าเงินเป็นสีส้มที่บริเวณรอบโคโลนี 634

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PPB-02

1.3 การทดสอบความสามารถในการตรึงไนโตรเจน (Nitrogen fixation) ตามวิธีการของ จตุพร และคณะ (2562) นายีสต์ในอาหารเหลว YPD ปริมาตร 30 ไมโครลิตร หยดลงในอาหารแข็ง N free medium บ่มที่ อุณหภูมิ 25 องศาเซลเซียส เป็นระยะเวลา 7 วัน ทาการตรวจสอบผล โดยยีสต์ที่สามารถตรึงไนโตรเจนได้สี ของอินดิเคเตอร์จะเปลี่ยนจากสีเขียวเป็นสีน้าเงินที่บริเวณรอบๆโคโลนี 1.4 การทดสอบการผลิตกรดอินโดล-3-แอซีติก (IAA) ตามวิธีการของ Savitree and Nampueng (2012) เลี้ยงยีสต์ในอาหารเหลว YPD ที่เสริมด้วย L-tryptophan 1 กรัม/ลิตร ปริมาตร 250 มิลลิลิตร เขย่า ที่ 150 รอบ/นาที บ่ม ที่ อุณ หภูมิ 25 องศาเซลเซียส เป็นระยะเวลา 7 วัน เก็ บ ส่วนใส (Supernatant) มา ทดสอบการผลิตกรดอินโดล-3-แอซีติก คานวณหาปริมาณการผลิตกรดอินโดล-3-แอซีติกโดยเปรียบเทียบกับ กราฟมาตรฐาน 2. การทดสอบคุณสมบัติที่เกี่ยวข้องกับความสามารถในการยับยั้งเชื้อราก่อโรคในพืชโดยยีสต์สาย พันธุ์ Pichia sp. 2.1 การทดสอบประสิ ทธิภ าพของยี ส ต์ส ายพันธุ์ Pichia sp. ในการยั บ ยั้ งเชื้ อราก่อโรค ตาม วิธีการของ Rahman et al. (2007) เตรีย มยี ส ต์ ที่ ใช้ ในการทดสอบโดยเลี้ ย งยี ส ต์ ในอาหารเหลว Yeast Extract-PeptoneDextrose (YPD) ปริมาตร 250 มิลลิลิตร เขย่าที่ 150 รอบ/นาที บ่มที่อุณหภูมิ 25 องศาเซลเซียส เป็นเวลา 48 ชั่วโมง และ เลี้ยงเชื้ อรา F. oxysporum, F. Solani และ S. rolfsii บนอาหาร PDA บ่มที่ อุณหภูมิ 25 องศาเซลเซียส เป็น เวลา 4 วัน จากนั้ น น ามาทดสอบความสามารถในการต้านทานเชื้ อราด้ วยวิธี Dual Culture technique โดยนายีสต์ที่เลี้ยงในอาหารเหลว YPD มาขีดลงบนอาหารแข็ง PDA ให้เป็นเส้นตรง เว้น ระยะจากขอบจานอาหาร 2 เซนติเมตร (รูปที่ 1) และนาชิ้นวุ้นของเชื้อรามาวางลงในจานอาหารแข็งที่ได้ทา การขีดยีสต์ไว้ บ่มที่ อุณหภูมิ 25 องศาเซลเซียส ตรวจผลบนจานควบคุมเมื่ อเส้นใยเชื้อราเจริญ จนเต็มจาน จากนั้นนามาหาค่าเปอร์เซ็นต์การยับยั้งการเจริญของเส้นใย ดังสมการ เปอร์เซ็นต์การยับยั้งการเจริญ = 100-

12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

635


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PPB-02

รูปที่ 1 แสดงรูปแบบการทดสอบประสิทธิภาพของยีสต์สายพันธุ์ Pichia sp. ในการยับยั้งเชื้อราก่อโรค ที่มา http://www.natres.psu.ac.th/researchcenter/OPARC-phase2/menu/picactivity/Poster-Onnicha.pdf

2.2 การศึกษากิจกรรมเอนไซม์เบต้า1-3กลูคาเนส และกิจกรรมเอนไซม์ไคติเนสของยีสต์สายพันธุ์ Pichia sp. ตามวิธีการของ Žurl et al. (2013) นาน้าเลี้ยงเซลล์ยีสต์ในอาหารเหลว YPD มาทดสอบกิจกรรมของเอนไซม์เบต้า 1-3 กลูคาเนส และ เอนไซม์ ไคติเนส โดยวัดปริม าณน้าตาลรีดิวซ์ วัดค่าการดู ดกลืนแสงที่ ความยาวคลื่ น 540 นาโนเมตร และ คานวณหาปริมาณน้าตาลรีดิวซ์เปรียบเทียบกับ กราฟมาตรฐานกลูโคส และกราฟมาตรฐานเอ็น-อะซิทิลกลูโค ซามีน (N-acetyl-D-glucosamine) ตามลาดับ จากนั้นนาปริมาณน้าตาลรีดิวซ์มาคานวณกิจกรรมของเอนไซม์ ดังสมการนี้ กิจกรรมของเอนไซม์ = (ยูนิต/มิลลิลิตร) 3. การทดสอบประสิทธิภาพของปุ๋ยอินทรีย์ชีวภาพในการยับยั้งเชื้อราก่อโรค ทดสอบประสิทธิภาพปุ๋ยอินทรีย์ 2 สูตรที่มีส่วนผสมของหัวเชื้อยีสต์ Pichia sp ในการยับยั้งเชื้อรา สาเหตุโรคสามชนิด คือ F. oxysporum F. solani และ S. rolfsii ในผักกวางตุ้ง อายุ 14 วัน ที่เพาะเลี้ยงใน ตู้ควบคุมการเจริญเติบโต (Growth chamber) โดยให้แสงเป็นเวลา 10 ชั่วโมง ที่อุณหภูมิ 28 องศาเซลเซียส ความชื้นสัมพัทธ์ของอากาศ 80 เปอร์เซ็นต์ โดยทาการทดลองทั้งหมด 12 ชุดการทดลองดังแสดงในตารางที่ 1 ตารางที่ 1 ชุดการทดลองการทดสอบประสิทธิภาพของปุ๋ยชีวภาพในการยับยั้งเชื้อราก่อโรค ชุดการ รายละเอียด ทดลอง 1 ผักกวางตุง้ ที่ปลูกด้วยดินทีผ่ สมขี้เถ้าแกลบ 2 ผักกวางตุง้ ที่ปลูกด้วยดินที่ใส่ปุ๋ยอินทรีย์ชีวภาพสูตรที่ 1 3 ผักกวางตุง้ ที่ปลูกด้วยดินที่ใส่ปุ๋ยอินทรีย์ชีวภาพสูตรที่ 2 636

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

4 5 6 7 8 9 10 11 12

PPB-02

ผักกวางตุง้ ที่ปลูกด้วยดินทีผ่ สมขี้เถ้าแกลบและคลุกเคล้าด้วยสปอร์ F. oxysporum ผักกวางตุง้ ที่ปลูกด้วยดินทีผ่ สมขี้เถ้าแกลบและคลุกเคล้าด้วยสปอร์ F. Solani ผักกวางตุง้ ที่ปลูกด้วยดินทีผ่ สมขี้เถ้าแกลบและคลุกเคล้าด้วยสปอร์ S. rolfsii ผักกวางตุง้ ที่ปลูกด้วยดินที่ใส่ปุ๋ยอินทรีย์ชีวภาพสูตรที่ 1และคลุกเคล้าด้วยสปอร์ F. oxysporum ผักกวางตุง้ ที่ปลูกด้วยดินที่ใส่ปุ๋ยอินทรีย์ชีวภาพสูตรที่ 1และคลุกเคล้าด้วยสปอร์ F. solani ผักกวางตุง้ ที่ปลูกด้วยดินที่ใส่ปุ๋ยอินทรีย์ชีวภาพสูตรที่ 1และคลุกเคล้าด้วยสปอร์ S. rolfsii ผักกวางตุง้ ที่ปลูกด้วยดินที่ใส่ปุ๋ยอินทรีย์ชีวภาพสูตรที่ 2 และคลุกเคล้าด้วยสปอร์ F. oxysporum ผักกวางตุง้ ที่ปลูกด้วยดินที่ใส่ปุ๋ยอินทรีย์ชีวภาพสูตรที่ 2 และคลุกเคล้าด้วยสปอร์ F. solani ผักกวางตุง้ ที่ปลูกด้วยดินที่ใส่ปุ๋ยอินทรีย์ชีวภาพสูตรที่ 2 และคลุกเคล้าด้วยสปอร์ S. rolfsii

วางแผนการทดลองแบบสุ่มสมบูรณ์ (completely randomized design, CRD) จานวน 5 ซ้า บันทึ กผลการเกิดโรคหลังการปลูกเชื้อ เป็นเวลา 7 วัน การวัดผลประเมินการเกิ ดโรคท าได้โดยการนับ จานวนต้นที่แสดงอาการของโรค เทียบกับจานวนต้นผักกวางตุ้งทั้งหมดในชุดการทดลอง และประเมินผลความ รุนแรงของการเกิดโรคลาต้นเน่า โรคเน่าคอดิน และโรคเหี่ยว โดยแบ่งระดับความรุนแรงของการเกิดโรค ดังนี้ โรคเหี่ยวที่เกิดจากเชื้อรา F. oxysporum (Park et al., 2002) 0 = ต้นผักกวางตุ้งไม่ปรากฏอาการของโรค 2 = ต้นผักกวางตุ้งปรากฏอาการบริเวณใบมีสีเหลือง (>25% และ ≤50%) 3 = ต้นผักกวางตุ้งปรากฏอาการบริเวณใบมีสีเหลืองมากขึ้น (>50% และ ≤75%) 4 = ต้นผักกวางตุ้งปรากฏอาการใบทั้งใบเหี่ยวแห้งและต้นตาย โรคเน่าคอดินที่เกิดจากเชื้อรา F. solani (Vettraino et al., 2003) 1 = ต้นผักกวางตุ้งปรากฏเนื้อเยื่อแข็งแรงสมบูรณ์ 2 = ต้นผักกวางตุ้งปรากฏสีน้าตาลเข้มบางส่วนของเนื้อเยื่อราก (0-25%) 3 = ต้นผักกวางตุ้งปรากฏสีน้าตาลเข้มเพียงผิวเผินของเนื้อเยื่อราก (25-50%) 4 = ต้นผักกวางตุ้งปรากฏอาการตายเฉพาะส่วน (50-75%) 5 = ต้นผักกวางตุ้งเนื้อเยื่อตาย โรครากเน่าโคนเน่าที่เกิดจากเชื้อรา Sclerotium rolfsii (Richard et al., 2002) 1= ต้นผักกวางตุ้งไม่ปรากฏอาการเหี่ยวแห้ง 2 = ต้นผักกวางตุ้งปรากฏอาการเหี่ยวแห้งเล็กน้อยหรือบางส่วน 3 = ต้นผักกวางตุ้งปรากฏอาการแบบพืชเหี่ยวแห้งทั่วไป 4 = ต้นผักกวางตุ้งตาย 12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

637


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PPB-02

นามาคานวณเป็นเปอร์เซ็นต์การเกิดโรค และเปอร์เซ็นต์ดัชนีความรุนแรงของโรค (Cirulii and Alexander, 1996) ดังสมการนี้ การเกิดโรค (%) = ดัชนีความรุนแรงของโรค (%) = วิเคราะห์ค่าทางสถิติด้วยโปรแกรม Minitab version 18.0 โดยทาการวิเคราะห์แบบ one way ANOVA และเปรียบเทียบความแตกต่างของค่าเฉลี่ยด้วยวิธี Dunnett’s Multiple Comparison ที่ระดับ ความเชื่อมั่นร้อยละ 95 ผลการทดลองและวิจารณ์ 1. การทดสอบคุณสมบัติในการส่งเสริมการเจริญพืชของยีสต์สายพันธุ์ Pichia sp. 1.1 การทดสอบความสามารถในการละลายฟอสเฟต (Phosphate solubilization) จากการทดสอบความสามรถในการละลายฟอสเฟตของยีสต์สายพันธุ์ Pichia sp. พบว่าเมื่อนายีสต์ที่ เลี้ยงในอาหารเหลว YPD มาหยดลงในอาหารแข็ง NBRIP และบ่มที่อุณหภูมิ 25 องศาเซลเซียส เป็นเวลา 7 วัน เกิดการสร้างบริเวณใสรอบโคโลนีของยีส ต์ ดัง แสดงในรูปที่ 2 และมี ค่าดัชนีการละลายฟอสเฟตเฉลี่ย เท่ากับ 3.95

รูปที่ 2 ความสามารถในการละลายฟอสเฟตของยีสต์ Pichia sp. บนอาหาร NBRIP A) การเกิดบริเวณใสรอบ โคโลนียีสต์ B) จานควบคุม (อาหารเหลว YPD ที่ปราศจากยีสต์) ไม่มีการเกิดบริเวณใส 1.2 การทดสอบการผลิตไซเดอโรฟอร์ (Production of siderophore) จากการทดสอบการผลิตไซเดอโรฟอร์ของยีสต์สายพันธุ์ Pichia sp. พบว่าเมื่อนายีสต์ที่เลี้ยงในอาหาร เหลว YPD มาหยดลงในอาหารแข็ง Chrome Azurol S (CAS) agar และบ่มที่อุณหภูมิ 25 องศาเซลเซียส เป็นเวลา 7 วัน เกิดการเปลี่ยนสีของอาหารจากสีน้าเงินเป็นสีส้มที่บริเวณรอบโคโลนีของยีสต์ ดังแสดงในรูปที่ 3 แสดงให้เห็นว่ายีสต์สายพันธุ์ Pichia sp. มีความสามารถในการผลิตไซเดอโรฟอร์ได้

638

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PPB-02

รูปที่ 3 การผลิตไซเดอโรฟอร์ของยีสต์สายพันธุ์ Pichia sp. บนอาหาร Chrome Azurol S (CAS) A) การ เปลี่ยนสีของอาหารทีบ่ ริเวณรอบโคโลนีของยีสต์ B) จานควบคุม (อาหารเหลว YPD ทีป่ ราศจากยีสต์) ไม่มีการ เปลี่ยนสีของอาหาร 1.3 การทดสอบความสามารถในการตรึงไนโตรเจน (Nitrogen fixation) จากการทดสอบความสามารถในการตรึงไนโตรเจนของยีสต์สายพันธุ์ Pichia sp. พบว่าเมื่อนายีสต์ที่ เลี้ยงในอาหารเหลว YPD มาหยดลงในอาหารแข็ง N free medium และบ่มที่ อุณหภูมิ 25 องศาเซลเซียส เป็นเวลา 7 วัน เกิดการเปลี่ยนสีของอินดิเคเตอร์ในอาหารจากสีเขียวเป็นสีส้มบริเวณรอบโคโลนีของยีสต์ ดัง แสดงในรูปที่ 4 ซึ่งแสดงให้เห็นว่ายีสต์สายพันธุ์ Pichia sp. ไม่มีความสามารถในการตรึงไนโตรเจน

รูปที่ 4 ความสามารถในการตรึงไนโตรเจนของยีสต์สายพันธุ์ Pichia sp. A) การเปลี่ยนสีของอาหารที่บริเวณ รอบโคโลนีของยีสต์ B) จานควบคุม (อาหารเหลว YPD ที่ปราศจากยีสต์) ไม่มีการเปลี่ยนสีของอาหาร 1.4 การทดสอบการผลิตกรดอินโดล-3-แอซีติก (IAA) จากการทดสอบการผลิตกรดอินโดล-3-แอซีติก (IAA) ของยีสต์สายพันธุ์ Pichia sp. เมื่อทาการ เลี้ ย งยี ส ต์ ในอาหารเหลว YPD บ่ ม ที่ อุ ณ หภู มิ 25 องศาเซลเซี ย ส เป็ น ระยะเวลา 7 วัน และน าส่ วนใส (Supernatant) มาทดสอบการผลิตกรดอินโดล-3-แอซีติกตามวิธีการ Salkowski’s method พบว่ายีสต์สาย พันธุ์ Pichia sp. สามารถผลิตกรดอินโดล-3-แอซีติกได้เฉลี่ย 42.825 ไมโครกรัม/มิลลิลิตร 2. การทดสอบคุณสมบัติที่เกี่ยวข้องกับความสามารถในการยับยั้งเชื้อราก่อโรคในพืชโดยยีสต์สาย พันธุ์ Pichia sp. 2.1 การทดสอบประสิทธิภาพของยีสต์สายพันธุ์ Pichia sp. ในการยับยั้งเชื้อราก่อโรค 12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

639


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PPB-02

จากการทดสอบการยับ ยั้งเชื้อ ราก่ อโรคของยีส ต์ส ายพั นธุ์ Pichia sp. ต่อเชื้อรา F. oxysporum F. solani และ S. rolfsii บนอาหาร PDA ด้ ว ยวิ ธี Dual culture technique พบว่ า ยี ส ต์ Pichia sp. มี ประสิทธิภาพในการยับยั้งเชื้อรา F. oxysporum และ F. Solani โดยคิดเป็นเปอร์เซ็นต์การยับยั้งการเจริญ ของเส้นใยเฉลี่ยเท่ากับ 48.77 และ 50.31 เปอร์เซ็นต์ ตามลาดับ ในขณะที่เชื้ อรา S. rolfsii ยีสต์ Pichia sp. ไม่สามารถยับยั้งการเจริญของเส้นใยได้ ดังแสดงในรูปที่ 5

รูปที่ 5 แสดงประสิทธิภาพของยีสต์สายพันธุ์ Pichia sp.ในการ การยับยั้งเชื้อรา F. oxysporum (A) F. Solani (B) และ Sclerotium rolfsii (C) 2.2 การศึกษากิจกรรมเอนไซม์ เบต้า 1-3 กลูคาเนส และกิจกรรมเอนไซม์ไคติเนสของยี สต์สาย พันธุ์ Pichia sp. จากการศึกษากิจกรรมเอนไซม์เบต้า 1-3 กลูคาเนส และกิจกรรมเอนไซม์ไคติเนสของยีสต์ สายพันธุ์ Pichia sp. ที่ อ ายุเชื้อ 48 ชั่วโมง ด้วยวิธีก าร DNS method และนามาคานวณหากิ จกรรมของ เอนไซม์ พบว่ายีสต์มี ค่ากิจกรรมของเอนไซม์เบต้า 1-3 กลูคาเนสเฉลี่ย 3.61 ยูนิต /มิลลิลิตร และมีค่า กิจกรรมของเอนไซม์ไคติเนสเฉลี่ย 4.64

ยูนิต/มิลลิลิตร

3. การทดสอบประสิทธิภาพของปุ๋ยอินทรีย์ชีวภาพในการยับยั้งเชื้อราก่อโรค จากผลการทดสอบ พบว่าปุ๋ยอินทรีย์ชีวภาพทั้งสองสูตรสามารถลดเปอร์เซนต์การเกิดโรคและความ รุนแรงของโรคที่เกิดจากเชื้อโรคพืชทั้งสามชนิดได้ โดยปุ๋ยอินทรีย์ชีวภาพสูตรที่ 1 สามารถลดการเกิดโรคที่เกิด จาก F. oxysporum F. solani และ S. rolfsii ได้ม ากกว่า ปุ๋ยสูตรที่ 2 เท่ ากั บ 20 40 และ 40 เปอร์ เซ็นต์ ตามลาดับ สาหรับความสามารถในการลดความรุนแรงของโรคนั้น ปุ๋ยชีวภาพสูตรที่ 1 สามารถลดดัชนีความ

640

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PPB-02

รุนแรงของโรค ได้ดีกว่าปุ๋ยสูตรที่ 2 โดยมีค่าเท่ากับ 5 28 และ 50 เปอร์เซ็นต์ ตามลาดับ ดังแสดงในตารางที่ 2 ตารางที่ 2 แสดงร้อยละการเกิดโรคและร้อยละดัชนีความรุนแรงของโรค ชุดการทดลอง

การเกิดโรค (%) ดัชนีความรุนแรงของโรค (%) 1 (ชุดควบคุม) 0 0 2 (ปุ๋ยอินทรีย์ชีวภาพสูตรที่ 1) 0 0 3 (ปุ๋ยอินทรีย์ชีวภาพสูตรที่ 2) 0 0 A4 (F. oxysporum) 60 30 B5 (F. solani) 60 40 C6 (S. rolfsii) 100 90 A7 (ปุ๋ยอินทรีย์ชีวภาพสูตรที่ 1 +F. oxysporum) 20 5* B8 (ปุ๋ยอินทรีย์ชีวภาพสูตรที่ 1+ F. solani) 40 28* C9 (ปุ๋ยอินทรีย์ชีวภาพสูตรที่ 1+ S. rolfsii) 40* 50* A10 (ปุ๋ยอินทรีย์ชีวภาพสูตรที่ 2 + F. oxysporum) 20 10 B11 (ปุ๋ยอินทรีย์ชีวภาพสูตรที่ 2+ F. solani) 40 32 C12 (ปุ๋ยอินทรีย์ชีวภาพสูตรที่ 2+ S. rolfsii) 60 70 ***หมายเหตุ - เปรียบเทียบชุดการทดลองที่กากับด้วยอักษรเดียวกัน ตัวเลขที่กากับด้วย * แสดงถึงผลลัพธ์การลดลงของการเกิดโรคและความ รุนแรงของโรคที่ดีกว่า

สรุปผลการทดลอง จากผลการทดสอบคุณสมบัติของยีสต์สายพันธุ์ Pichia sp ในการส่งเสริมการเจริญของพืช พบว่ายีสต์ มีความสามารถในการละลายฟอสเฟต ซึ่งมีค่าดัชนีการละลายฟอสเฟตเฉลี่ยเท่ากับ 3.95 มีความสามารถใน การผลิตไซเดอโรฟอร์ และยังสามารถผลิตกรดอินโดล-3-แอซีติกได้เฉลี่ย 42.75 ไมโครกรัม/มิลลิลิตร แต่ไม่มี ความสามารถในการตรึงไนโตรเจน สาหรับคุณสมบัติในการยับยั้งเชื้อราก่อโรคในพืช พบว่ายีสต์มีประสิทธิภาพ ในการยับ ยั้งเชื้อรา F. oxysporum และ F. Solani โดยคิดเป็นเปอร์เซ็นต์ก ารยับ ยั้ง การเจริญ ของเส้นใย เท่ากับ 48.77 และ 50.31 เปอร์เซ็นต์ ตามลาดับแต่ไม่สามารถยับยั้งการเจริญของเชื้อรา S. rolfsii ได้ และ เมื่อศึกษากิจกรรมเอนไซม์เบต้า 1-3 กลูคาเนส และกิจกรรมเอนไซม์ไคติเนสของยีสต์สายพันธุ์ Pichia sp. พบว่ายีสต์มีค่ากิจกรรมของเอนไซม์เบต้า 1-3 กลูคาเนสเฉลี่ย 3.59 ยูนิต/มิลลิลิตร และมีค่ากิจกรรม ของเอนไซม์ไคติเนสเฉลี่ย 4.64

ยูนิต/มิลลิลิตร

สาหรับผลการทดสอบประสิทธิภาพของปุ๋ยอินทรีย์ชีวภาพในการยับยั้งเชื้อราก่อโรคพบว่า ปุ๋ยทั้ง 2 สูตร มีความสามารถในการยับยั้งการเกิดโรคและลดความรุนแรงของโรคพืชที่เกิดจากเชื้อราสาเหตุโรคพืชทั้ง 3 12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

641


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PPB-02

ชนิดได้ แต่ปุ๋ยอินทรีย์ชีวภาพสูตรที่ 1 ให้ผลลัพธ์ที่ดีกว่าทั้งความสามารถในการลดการเกิดโรคและลดความ รุนแรงของโรค แต่ไม่สามารถยับยั้งการเจริญของเชื้อรา S. rolfsii ได้ และเมื่อศึกษากิจกรรมเอนไซม์เบต้า 1-3 กลูคาเนส และ กิจ กรรมเอนไซม์ ไคติเนสของยีส ต์สายพั นธุ์ Pichia sp. พบว่ายีสต์มี ค่ากิ จกรรมของเอนไซม์ เบต้า 1-3 กลู คาเนสเฉลี่ย 3.59 ยูนิต/มิลลิลิตร และมีค่ากิจกรรมของเอนไซม์ไคติเนสเฉลี่ย 4.64 ยูนิต/มิลลิลิตร คาขอบคุณ ขอขอบคุณศูนย์เชี่ยวชาญนวัตกรรมเกษตรสร้างสรรค์ สถาบันวิจัยวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่ง ประเทศไทย ที่อนุเคราะห์เชื้อจุลินทรีย์ และอานวยความสะดวกเครื่องมือ และสถานที่ปฏิบัติงานวิจัย เอกสารอ้างอิง จตุพร บุณณดากุล, ศิราภรณ์ ชื่นบาล, ฐปน ชื่นบาล, ศรีกาญจนา คล้ายเรือง, ศุภธิดา อ่าทอง และ พันธ์ลพ สินธุยา. 2019. “การศึกษาประสิทธิภาพของแบคทีเรียตรึงไนโตรเจนอิสระที่แยกจากดินรอบรากข้าว ในการผลิตออกซินและจิบเบอเรลลิน” . The Journal of Applied Science. 18(1) : Y-Z. Carlos, A. Garcia, Beatriz Passerini De Rossi, Eliana Alcaraz, Carlos Vay, Mirta Franco. 2012. “Siderophores of Stenotrophomonas maltophilia : detection and determination of their chemical nature”. Revista Argentina deMicrobiología. 44 : 150-154. Cirulii, M. and Alexander, L. J. 1966. “A comparison of pathogenic isolates of Fusarium oxysporum and different sources of resistance in tomato”. Phytopathology. 56 : 1301-1304. Punam Kumaria, Mukesh Meenaa and Upadhyaya, R.S. 2018. “Characterization of plant growth promoting rhizobacteria (PGPR) isolatedfrom the rhizosphere of Vigna radiate (mung bean)”. Biocatalysis and Agricultural Biotechnology. 16 : 155–162. Rahman, M.A., Kadir, J., Mahmud,T.M.M., Abdul Rahman, R. and Begum, M.M. 2007. “Screening of Antagonistic Bacteria for Biocontrol Activities on Colletotrichum gloeosporioides in Papaya”. Asian Journal of Plant Sciences. 6: 12-20. Richard, L. Fery, Philip, D. and Dukes, Sr. 2002. “Southern blight (Sclerotium rolfsii Sacc.) of cowpea:yield-loss estimates and sources of resistance”. Crop Protection. 21 : 403–408. Savitree Limtong and Nampueng Koowadjanakul. 2012. “Yeasts from phylloplane and their capability to produce indole-3-acetic acid”. World J Microbiol Biotechnol 28 : 3323– 3335.

642

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PPB-02

Vettraino, A.M., Belisario, A., Maccaroni, M. and Vannini, A. 2 0 0 3 . “Evaluation of root damage to English walnut caused by five Phytophthora species”. Plant Pathol. 52 : 491–495.

12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

643


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PPB-03

ประสิทธิภาพของเชื้อแบคทีเรียปฏิปกั ษ์ทแี่ ยกได้จากบริเวณรอบรากต้นกะเพรา (Ocimum sanctum Linn.) ในการยับยั้งเชื้อราและแบคทีเรียก่อโรคพืช Efficiency of Antagonistic Bacteria Isolated from Basil Rhizosphere (Ocimum sanctum Linn.) on Inhibiting of Fungus and Bacterium Plant Pathogens วราภรณ์ สุทธิสา* สุรศักดิ์ ขันคา ภาณินทร์ญดา ไชยคาม พุทธพร เลาหพิบูลรัตนา และ วราพร รวมสุข Waraporn Sutthisa* Surasak Khankhum Phaninyada Chaiyacam Phuttaporn Laohaphiboonrattana and Waraporn Ruamsuk ภาควิชาชีววิทยา คณะวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหาสารคาม อ.กันทรวิชัย จ.มหาสารคาม 44150 Department of Biology, Faculty of Science, Mahasarakham University, Kantarawichai District, Mahasarakham 44150

บทคัดย่อ การควบคุม โรคพื ชมี อ ยู่ห ลายวิธี แต่วิธีที่ เ กษตรกรนิยมใช้คือ การใช้ส ารเคมี ซึ่ งเป็ นอั นตรายต่ อ เกษตรกร ผู้บริโภค รวมถึงแมลง และจุลินทรีย์ที่อาศัยในแหล่ง ธรรมชาติ และมีการปนเปื้อนสะสมก่อให้เกิด มลพิษกั บสิ่งแวดล้อม เพื่ อเป็นการลดปัญ หาดังกล่าว การวิจัยนี้จึงได้ท าการทดสอบประสิทธิภาพของเชื้อ แบคที เรียปฏิปักษ์ที่ คัดแยกได้จ ากบริเวณรอบรากต้ นกะเพราในการยับยั้งเชื้อรา Fusarium oxysporum สาเหตุโรคเหี่ยว และเชื้อแบคทีเรีย Xanthomonas campestris pv. citri สาเหตุโรคแคงเกอร์ โดยวิธี dual culture พบว่าเชื้อ แบคที เรียไอโซเลต RsOs002 สามารถยับ ยั้ง เชื้อ X. campestris pv. citri ได้ดีที่ สุดใน ระดับสามบวก และไอโซเลต RsOs004 สามารถยับยั้ง F. oxysporum ได้ดีที่สุดที่ร้อยละ 15.56 การทดสอบ ผลของสารกรองเชื้อ RsOs002 ต่อการยับยั้งการเจริญของเชื้อ F. oxysporum พบว่าสามารถยับยั้งการเจริญ ของเส้นใยได้ดีเมื่อเปรียบเทียบกับกรรมวิธีควบคุม และสามารถยับยั้งการงอกของโคนิเดียเชื้อราได้ร้อยละ 57 แต่ส ารกรองเชื้อไม่มี ผ ลต่อ การยับ ยั้ง การเจริญ ของ X. campestris pv. citri เมื่ อทดสอบด้วยวิธี poison plate การจาแนกชนิดของ RsOs002 เบื้องต้นด้วยลักษณะทางสัณฐานวิทยาพบว่า มี ความใกล้เคียงกั บ เชื้อ แบคทีเรียสกุล Bacillus คาสาคัญ : การส่งเสริมการเจริญเติบโตของพืช บาซิลลัส โรคเหี่ยว ABSTRACT Several control methods of plant pathogens have been attempting to perform to be the best practice for an integrated pest management. However, most farmers still require 644

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PPB-03

the use of chemicals which usually harmful to themselves and consumers, and subsequent effect on a number of insects and microorganisms living in the environment. The accumulation of chemical contaminant is significantly affecting environments. To reduce such problem, this study was established to obtain the potential antagonists, which were isolated from basil (Ocimum sanctum Linn.) rhizosphere and were tested against Fusarium oxysporum, the causal agent of wilting, and Xanthomonas campestris pv. citri, the causal agent of canker, with dual culture method. The result found the bacterial isolate RsOs002 was expressed the highest growth inhibition to X. campestris pv. citri, while the isolate RsOs004 was inhibited the growth of F. oxysporum at 15.56 percentage. The culture filtrate of RsOs002 was significantly inhibited the mycelial growth of F. oxysporum compared to the control method. This culture filtrate was also inhibited the conidial germination of tested pathogenic fungus at 57 percentages. The poison plate test using RsOs002 culture filtrate was not found an effect on the growth of X. campestris pv. citri. Morphological identification of the bacterium RsOs002 revealed that it was closely related to the genus Bacillus. Keywords: plant growth promoting, Bacillus, wilt disease คานา การควบคุมโรคพืชมีอยู่หลายวิธีแต่วิธีที่เกษตรกรนิยมใช้คือการใช้สารเคมี ซึ่งเป็นวิธีที่มีข้อเสียหลาย ประการ เช่น สารเคมีที่ใช้อาจเป็นอันตรายต่อเกษตรกรและผู้บริโภครวมถึงยังอาจเป็นอันตรายต่อแมลงและ จุลินทรีย์ที่มีประโยชน์ นอกจากนี้สารเคมียังสามารถสะสมก่อให้เกิดมลพิษต่อสิ่งแวดล้อม ดังนั้นในปัจจุบันจึง หันมาใช้การควบคุมโรคพืชด้วยวิธีชีวภาพ ซึ่งเป็นวิธีที่ไม่เป็นอันตรายต่อเกษตรกร ผู้บริโภค และสิ่งแวดล้อม การควบคุมโรคพื ชด้วยวิธีชีวภาพ คือการใช้สิ่งมีชีวิตหรือเชื้อจุลินทรีย์มายับยั้ งหรือทาลายเชื้อโรคเพื่อไม่ให้ สร้างความเสียหายต่อพืช เชื้อจุลินทรีย์เหล่านี้เรียกว่า เชื้อจุลินทรีย์ปฏิปักษ์ เชื้อจุลินทรีย์ปฏิปักษ์มีกลไกการ ยับ ยั้งหรือควบคุมเชื้อ ที่ เป็นสาเหตุของโรคพืชอยู่ 4 รูป แบบคือ การท าลายชีวิต (antibiosis) การแข่ง ขัน (competition) การเป็นปรสิต (parasitism) และการชักนาให้ต้านทานต่อโรค (induced host resistance) การนาเชื้อปฏิปักษ์ไปใช้ควบคุมโรคพืชมีห ลายวิธีโดยการใช้เชื้อปฏิปักษ์เพื่อควบคุมโรคบริเวณผิวรากพืชมี วิธีการดังนี้ การคลุกเมล็ดพืชที่ใช้เพาะปลูกกับเชื้อปฏิปักษ์ การราดเชื้อปฏิปักษ์ที่ละลายในน้าจานวนมากลง ดินเพื่อให้เชื้อปฏิปักษ์ไปสัมผัสกับรากของพืช การคลุกผสมเชื้อปฏิปักษ์กับดินเพื่อให้เชื้อปฏิปักษ์ลงไปสัมผัส กับรากของพืช การนารากไปจุ่มในสารละลายเชื้อปฏิปักษ์จะทาให้เชื้อปฏิปักษ์สัมผัสกับรากของพืชได้อย่าง ทั่วถึง (จิระเดช, 2549) จากงานวิจัยของ อนุสรา และ สุพจน์ (2561) พบว่า Bacillus cereus N55314 และ Serratia sp. N43203 ที่แยกและคัดเลือกได้จากดินบริเวณรอบรากข้าวที่เก็บจากจังหวัดปทุมธานี สุพรรณบุรี และอยุธยา มีศักยภาพสูงสุดในการส่งเสริมการเจริญเติบโตและยับยั้งแบคทีเรีย Xanthomonas oryzae pv. oryzae (Xoo) สาเหตุโรคขอบใบแห้งของข้าว โดยกลไกสาคัญคือ การผลิตสารทุติยภูมิ ยับยั้งเชื้อโรค เจริญใน 12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

645


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PPB-03

สภาวะไนโตรเจนต่า (N-free medium) ละลายฟอสเฟตในอาหาร pikovskaya ส่งเสริมการงอกของเมล็ด และการเจริญเติบโตของกล้าข้าว และเมื่อทดสอบประสิทธิภาพในการควบคุมโรคขอบใบแห้งของข้าวภายใต้ สภาพโรงเรือนพบว่า B. cereus N55314 และ Serratia sp. N43203 มีประสิทธิภาพป้องกันและลดการเกิด โรคขอบใบแห้งของข้าวได้ถึง 67.47 และ 46.73 เปอร์เซ็นต์ ตามลาดับ เปรียบเทียบกับการใช้สารเคมีคอป เปอร์ไฮดรอกไซด์ซึ่งลดการเกิดโรค ได้เพียง 8.74 เปอร์เซ็นต์ กะเพรา (Ocimum tenuiflorum L.) กะเพราเป็นไม้ล้มลุก โคนต้นออกแข็ง กะเพราแดงจะมีลาต้นสี แดงอมเขียว กะเพราขาวมีลาต้นสีเขียวอมขาว และยอดอ่อนมีขนสีขาว มีใบเป็นใบเดี่ยวสีเขียวรูปรีออกตรง ข้ามกัน ปลายใบมนหรือแหลม โคนใบแหลม ขอบใบเป็นจักฟันเลื่อยและเป็นคลื่น แผ่นใบมีขนสีขาว ส่วนดอก กะเพราจะออกเป็นช่อที่ปลายยอด ดอกสีขาวแกมม่วงแดงมีจานวนมาก กลีบเลี้ยงโคนจะเชื่อมติดกัน ปลาย เรียวแหลม ด้านนอกมีขน กลีบดอกแบ่งเป็น 2 ปาก ปากบน 4 แฉก ปากล่าง 1 แฉกและยาวกว่าปากบน มีขน ประปราย เกสรตัวผู้มี 4 อัน ส่วนผลเป็นผลแห้ง เล็ก เมื่อแตกออกจะมีเมล็ดสีดาถึงน้าตาลคล้ายรูปไข่ กะเพรา จัดเป็นสมุนไพรชนิดหนึ่งทีม่ ีสรรพคุณทางยาช่วยรักษาโรคได้หลายชนิด ทั้งตารับยาไทยและต่างประเทศ ตารา สมุนไพรไทยรายงานว่ากะเพรามีรสฉุน ร้อน ช่วยขับลมแก้ซาง แก้ท้องขึ้น จุกเสียดแน่นท้อง ปวดท้อง ช่วยใน การย่อยอาหาร และช่วยบ ารุงธาตุ เป็นต้น และในต่างประเทศก็มี การใช้กะเพราในการรักษาโรคกันอย่าง กว้างขวาง โดยเฉพาะประเทศอิ นเดีย ถือ ว่ากะเพราเป็นยารัก ษาโรคได้ทุ ก โรค และยังจัดเป็ นราชินีแห่ ง สมุนไพร (The queen of herbs) หรือเป็นยาอายุวัฒนะ (The elixir of life) การศึกษาสารสาคัญในกะเพรา พบว่ามี ursolic acid ซึ่ ง มี ฤ ทธิ์ยับ ยั้ ง การหลั่ ง histamine จาก mast cell และ eugenol ในน้ ามั น หอม ระเหยมีฤทธิ์ยับยั้งแบคทีเรีย (Rajasekam et al., 1984) และขับน้าดี (Yamahara et al., 1983) นอกจากนี้ ยั ง มี ส ารลดการอั ก เสบ ได้ แ ก่ cirsilineol, cirsimaritin, isothymonin, apigenin, rosmaric acid และ eugenol (Burstein et al., 1976; Pandey and Madhuri, 2010) ซึ่ง eugenol ในน้ามันหอมระเหยมีฤทธิ์ ยับยั้งแบคทีเรียที่ทาให้ท้องเสีย (Okonogi et al., 1994; Phulan and Neeraj, 2004) การศึกษาฤทธิ์ในการ ต้านแบคทีเรียพบสารในกลุ่ม phenol, tannin และ saponin จากต้นกะเพรา (Mukherjee et al., 2009; Ahmad et al., 2001) และสารสกัดด้วยเอทิลแอลกอฮอล์ เมทิลแอลกอฮอล์ น้า และน้ามันหอมระเหยจาก กะเพราสามารถต้ า นเชื้ อ แบคที เ รี ย ที่ เ ป็ น สาเหตุ ท าให้ เ กิ ด โรค ได้ ได้ แ ก่ Escherichia coli, Shigella dysenteriae, Staphylococcus aureus, Klebsiella, Proteus และแบคที เ รี ย สายพั น ธุ์ ดื้ อ ยา ได้ แ ก่ Salmonella typhi, S. aureus และ Neisseria gonorrhea (Phulan and Neeraj, 2004; Pandey and Madhuri, 2010) น้ ามั นห อ มระเห ยจาก ใบ ก ะเพ รายั ง มี ฤ ท ธิ์ ต้ า น เชื้ อ แบ คที เรี ย ที่ ท าให้ เ กิ ด สิ ว Propionibacterium acnes (Lertsatitthanakorn et al., 2006) และต้ านเชื้อยีส ต์ Candida albicans (Mondal et al., 2007) นอกจากนี้น้ามันกะเพรายังสามารถออกฤทธิ์ต้านเชื้อแบคทีเรีย S. aureus, Bacillus pumilus และ Pseudomonas aeruginosa ได้ โดยคาดว่าสารออกฤทธิ์ต้านแบคทีเรียในน้ามันกะเพรา คือ linolenic acid (Singh et al., 2005) จากงานวิจัยของ เอกชัย และคณะ (2544) พบว่าสามารถยับ ยั้งการ แบ่งตัวของเซลล์มะเร็งในช่องปากได้ โดยมีการนาเอาสารสกัดชนิดน้าและชนิดผงจากใบกะเพราแบบเข้มข้น และแบบอ่อนมาทดลองกับเซลล์มะเร็งช่องปาก พบว่าสารสกัดทั้งสองนั้นมีฤทธิ์ในการทาลายเซลล์มะเร็งใน 646

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PPB-03

ช่องปากได้ นอกจากนี้ยังพบว่าสารที่สกัดจากใบกะเพราด้วยเอทิลแอลกอฮล์ มีฤทธิ์ต้านการเจริญเติบโตของ เซลล์มะเร็งปอด มะเร็งกระเพาะอาหาร มะเร็งตับ และมะเร็งผิวหนังในหนูเม้าส์ได้ การศึกษาฤทธิ์การต้านเชื้อ แบคทีเรียของน้ามันหอมระเหยจากกะเพรา ต่อเชื้อ Staphylococcus ATCC25175 และ Streptococcus KPSK2 ซึ่ง เป็นเชื้อ ที่ ท าให้ฟั นผุโดยใช้น้ามั นหอมระเหยที่ ส กั ดจากใบของกะเพราโดยการกลั่นด้วยไอน้ า ทดสอบฤทธิ์ต้านเชื้อด้วยวิธี agar disk diffusion และ micro broth dilution ผลการศึกษาพบว่าน้ามันหอม ระเหยกะเพรามีฤทธิ์ในการต้านเชื้อ แบคทีเรี ย โดยวัดขนาดเส้นผ่านศูนย์กลางของวงใสในการยับยั้งเชื้อ ได้ ตั้งแต่ 7–25.95 มิล ลิเมตร และฤทธิ์ก ารต้านเชื้อ Streptococcus KPSK2 ของน้ามันหอมระเหยกะเพรามี ศักยภาพสูงกว่าการต้าน Staphylococcus ATCC25175 โดยมีค่าความเข้มข้นต่าสุด (MIC) ของน้ามันหอม ระเหยที่ ส ามารถยับ ยั้ง Staphylococcus ATCC25175 และ Streptococcus KPSK2 เท่ ากั บ 0.188 และ 0.047 มิลลิกรัมต่อมิลลิลิตร ตามลาดับ ส่วนค่าความเข้มข้นต่าสุดของน้ามันหอมระเหยใบกะเพราที่สามารถ ฆ่ า เชื้ อ (MBC) Staphylococcus ATCC25175 และ Streptococcus KPSK2 เท่ า กั บ 0.377 และ 0.095 มิล ลิ กรัมต่อ มิ ลลิลิตร ผลการศึก ษานี้อ าจเป็นแนวทางในการศึกษาเพิ่ม เติม เพื่อการนาน้ามั นหอมระเหย กะเพราไปพัฒนาใช้ประโยชน์ในการป้องกันหรือรักษาโรคฟันผุต่อไป (รัตติพร และคณะ, 2558) การวิจัยนี้จึงได้ท าการศึกษาหาจุลินทรีย์ป ฏิปัก ษ์ที่ แยกได้จากดินบริเวณรอบรากต้นกะเพรา ที่ มี คุณสมบัติเบื้องต้นในการยับยั้งการเจริญของแบคทีเรียก่อโรคพืช Xanthomonas campestris pv. citri และ เชื้อราก่อโรคพืช Fusarium oxysporum เพื่อนาไปใช้ประโยชน์ในด้านการเกษตรต่อไป อุปกรณ์และวิธีการ การเก็บตัวอย่างดินและแยกเชื้อแบคทีเรีย เก็ บ ตัวอย่างดิน บริเ วณสวนผัก ของเกษตร หมู่ บ้ านดอนหน่อง ตาบลขามเรียง อาเภอกั นทรวิชัย จังหวัดมหาสารคาม โดยถอนต้นกะเพราแล้วเคาะเอาเฉพาะดินบริเวณที่ติดกับราก ( rhizosphere soils) นา ใส่ถุงพลาสติกที่ปราศจากเชื้อรัดปากถุงให้แน่น แล้วนามาตากให้แห้งที่อุณหภูมิห้อง จากนั้นนามาทาการเจือ จางด้วยเทคนิค serial dilution โดยนาดิน 10 กรัม ใส่ลงในน้านึ่งฆ่าเชื้อ 90 มิลลิลิตร เขย่าที่ 120 รอบต่อ นาที นาน 30 นาที แล้วนามาเจือ จางที่ ความเข้ม ข้น 10-2, 10-3 และ 10-4 ท าการการเกลี่ยเชื้อ บนจาน อาหาร nutrient agar (NA), arginine glycerol mineral salt agar (AGMA) และ rose bengal agar (RBA) ความเข้มข้นละ 3 ซ้า บ่มที่ 28 องศาเซลเซียส เป็นเวลา 24 ชั่วโมง สังเกตการเจริญของเชื้อบนจาน อาหารและทาการแยกให้บริสุทธิ์เพื่อใช้ในการทดสอบต่าง ๆ การทดสอบประสิทธิภาพของเชื้อแบคปฏิปักษ์ต่อการยับยั้งแบคทีเรีย Xanthomonas campestris pv. citri โดยวิธี dual culture โดยเลี้ยงเชื้อ แบคที เรีย ปฏิปัก ษ์ บ นอาหาร NA บ่ม ที่ อุณหภูมิ 28 องศาเซลเซียส นาน 24 ชั่วโมง จากนั้ น ขี ด เชื้ อ แบคที เ รียปฏิ ปั ก ษ์ และ X. campestris pv. citri บนอาหาร NA จานใหม่ โดยขี ดเชื้อ X. 12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

647


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PPB-03

campestris pv. citri กลางจานอาหาร แล้วขี ดเชื้อแบคที เรียปฏิปักษ์ในแนวตั้ง ฉาก จ านวน 2 เส้น บ่ม ที่ อุณ หภูมิ 28 องศาเซลเซียส นาน 24 ชั่วโมง ท าการทดลองไอโซเลตละ 3 ซ้า กรรมวิธีควบคุม ขีดเชื้อ X. campestris pv. citri เพียงเชื้อเดียว สังเกตการเจริญของเชื้อแบคทีเรียก่อโรคและประเมินผลดังนี้ 0 คือไม่มี การยับยั้ง + คือเจริญร่วมกับเชื้อโรค ++ คือเชื้อก่อโรคมีการเจริญลดลง และ +++ คือยับยั้งเชื้อก่อโรคได้ดี การทดสอบประสิทธิภาพของเชื้อแบคปฏิปักษ์ต่อการยับยั้งเชื้อรา Fusarium oxysporum โดยวิธี dual culture ทาการขีดเชื้อแบคทีเรียปฏิปักษ์ที่เจริญบนอาหาร NA นาน 24 ชั่วโมง บนจานอาหาร NA ที่มีเชื้อรา F. oxysporum เจริญอยู่กลางจานอาหาร นาน 3 วัน โดยขีดแบคทีเรียในแนวขนาน ทั้ง 4 ด้านของโคโลนีเชื้อ รา ให้ ห่างจากขอบจาน 2 เซนติเมตร บ่ ม ที่ อุณ หภูมิ 28 องศาเซลเซียส สังเกตการเจริญ ของเชื้อรา F. oxysporum และเชื้อแบคทีเรียปฏิปกั ษ์เป็นเวลา 10 วัน ทาการทดลองไอโซเลตละ 3 ซ้า ในกรรมวิธีควบคุมมี เฉพาะเชื้อ F. oxysporum เพียงเชื้อเดียว คานวณหาเปอร์เซ็นต์การยับยั้งโดยใช้สูตร เปอร์เซ็นต์การยับยั้งการ เจริญของเส้นใยเชื้อราสาเหตุโรค = [(R1 - R2)/R1 x 100] เมื่อ R1 คือ ค่าเฉลี่ยรัศมีของเชื้อราสาเหตุโรค ใน จานควบคุม และ R2 คือ ค่าเฉลี่ยรัศมีของเชื้อราสาเหตุโรคในจานทดสอบ (วราภรณ์ และนิวัฒ, 2557) การทดสอบประสิ ท ธิ ภ าพของสารกรองเชื้ อ จากเชื้ อ จุ ลิ นทรี ย์ ป ฏิ ปั ก ษ์ ต่ อ การยั บ ยั้ งเชื้ อ แบคที เรี ย Xanthomonas campestris pv. citri เตรียมสารกรองเชื้อโดยเลี้ยงเชื้ อแบคปฏิปักษ์ไอโซเลต RsOs002 ในอาหารเลี้ยงเชื้อ NB สภาวะ เขย่า 150 รอบต่อนาที ที่อุณหภูมิห้อง เป็นเวลา 48 ชั่วโมง จากนั้นนามาปั่นเหวี่ยงที่ 6000 รอบต่อนาที เป็น เวลา 20 นาที เพื่อแยกส่วนเซลล์และส่วนน้าเลี้ยงเชื้อ ทาการกรองส่วนของน้าเลี้ยงเชื้อด้วยแผ่นกรองขนาด 0.2 ไมโครเมตร เก็บไว้ที่อุณหภูมิ 4 องศาเซลเซียส จนกว่าจะนาไปทดสอบต่อ ทดสอบด้วยวิธีการ poison plate โดยเตรียมอาหารแข็ง NA ผสมกับสารกรองเชื้อ RsOs002 ที่ความเข้มข้น 50 เปอร์เซ็นต์ ทิ้งอาหารไว้ ให้ห น้าอาหารแห้ง สนิท แล้วท าการดูดเซลล์แขวนลอยของ X. campestris pv. citri ความเข้ม ข้นเซลล์ 1.5×108 เซลล์ต่อมิลลิลิตร ปริมาตร 5 ไมโครลิตร ลงบนผิวหน้าอาหารแข็ง ใช้ลูปขีดเชื้อเป็นเส้นตรง ความ ยาว 4 เซนติเมตร จานวน 3 เส้นต่อจาน และทาการทดลอง 3 ซ้า บ่มที่อุณหภูมิ 28 องศาเซลเซียส สังเกตการ เจริญของเชื้อและประเมินผลดังนี้ - หมายถึง ไม่พบการยับยั้ง + หมายถึงการยับยั้งได้น้อยที่สุด ++ หมายถึง การยับยั้งได้ปานกลาง และ +++ หมายถึงการยับยั้งได้ดีที่สุด การทดสอบประสิทธิภ าพของสารกรองเชื้ อจากเชื้ อ จุลินทรีย์ ปฏิปั กษ์ต่ อการยั บยั้ งเชื้ อ รา Fusarium oxysporum การทดสอบการยับยั้งการเจริญของเส้ นใย โดยใช้ cork borer เส้นผ่านศูนย์กลาง 8 มิลลิเมตร เจาะ ลงบนขอบโคโลนีของเชื้อรา F. oxysporum ที่เจริญบนอาหาร PDA นาน 7 วัน แล้วนาไปแช่ในสารกรองเชื้อ RsOs002 ปริมาตร 10 มิลลิลิตร ที่อยู่ในจานเพาะเชื้อ จานวน 3 ชิ้นต่อจาน ทาการทดลอง 3 ซ้า ในกรรมวิธี 648

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PPB-03

ควบคุมวางเส้นใยเชื้อราในจานอาหาร yeast malt broth (YMB) สังเกตการเจริญของเส้นใยและประเมินผล ดังนี้ - หมายถึง ไม่พ บการเจริญ + หมายถึง เจริญ ได้เล็กน้อย ++ หมายถึง เจริญ ได้ป านกลาง และ +++ หมายถึงเจริญได้ดีที่สุด หลังจากนั้นย้ายชิ้นวุ้นในจานทดลองลงบนอาหาร PDA จานใหม่สังเกตการเจริญและ ลักษณะโคโลนีของเชื้อรา F. oxysporum การทดสอบการยับยั้งการงอกของสปอร๋เชื้อรา F. oxysporum โดยเตรียมสปอร์แขวนลอยของเชื้อรา F. oxysporum ให้ได้ความเข้มข้น 106 สปอร์ต่อมิลลิลิตร จากนั้นดูดมาปริมาตร 10 ไมโครลิตร ลงในสไลด์ หลุม (depression slide) แล้วดูดสารกรองเชื้อ ปริมาตร 10 ไมโครลิตร ลงไป นาไปบ่มในกล่องชื้นที่อุณหภูมิ 28 องศาเซลเซียส นาน 24 ชั่วโมง ทาการทดลองละ 3 ซ้า แล้วนามาตรวจดูการงอกของสปอร์ภายใต้กล้อง จุลทรรศน์ การศึกษาลักษณะสัณฐานวิทยาของเชื้อแบคทีเรียปฏิปักษ์ โดยเลี้ยงเชื้อแบคทีเรียปฎิปักษ์ในอาหาร NA สังเกตลักษณะโคโลนีบนอาหารเลี้ยงเชื้อศึกษาลักษณะ และรูปร่างของเชื้อภายใต้กล้องจุลทรรศน์ และทดสอบการติดสีแกรม (วราภรณ์ และ ปพิชญา, 2560) ผลการทดลองและวิจารณ์ การแยกเชื้อแบคทีเรีย การคัดแยกเชื้อแบคทีเรียจากตัวอย่างดินบริเวณรอบรากต้นกะเพราสามารถแยกเชื้อแบคทีเรียทัง้ หมด (total plate count) ได้ 7.26 x 106, 3.77 x 106 และ 4.73 x 104 เซลล์ต่อมิล ลิลิตร จากอาหารเลี้ยงเชื้อ NA, AGMA และ RBA ตามลาดับ ทาการคัดเลือกมา 10 ไอโซเลต เพื่อนาไปทดสอบต่อไป ซึ่งคล้ายคลึงกั บ งานวิจัยของ วราภรณ์ และคณะ (2562) ที่ได้ศึกษาความหลากหลายของจุลนิ ทรีย์ในแปลงหม่อนที่เกิดโรคราก เน่าจากศูนย์หม่อนไหมเฉลิมพระเกียรติฯ โดยนาดินตัวอย่างมาแยกเชื้อบนอาหารเลี้ยงเชื้อ 4 ชนิด ได้แก่ NA, PDA, RBG และ modified SFA พบว่าการแยกเชื้อแบคทีเรียบนอาหาร NA สามารถคัดแยกแบคทีเรียทั้งหมด ได้ 1.1x105, 1.31x105, 1.24x105 และ 1.43x105 เซลล์ต่อดิน 1 กรัม ตามลาดับ การทดสอบประสิทธิภาพของเชื้อแบคปฏิปักษ์ต่อการยับยั้งแบคทีเรีย Xanthomonas campestris pv. citri โดยวิธี dual culture การทดสอบความสามารถของเชื้อแบคทีเรีย ปฏิปักษ์ 10 ไอโซเลต ในการยับยั้งเชื้อแบคทีเรียก่อโรค X. campestris pv. citri โดยวิธี dual culture พบว่าไอโซเลต RsOs002 สามารถยับ ยั้ง ได้ดีที่ สุดในระดับ +++ (ตารางที่ 1, ภาพที่ 1) สอดคล้ อ งกั บ งานวิ จั ย ของ Mishra and Arora (2012) ได้ ท าการประเมิ น ประสิ ท ธิ ภ าพของไรโซแบคที เ รี ย ในการจั ด การโรคเน่ า ด าที่ เกิ ด จากเชื้ อ แบคที เ รี ย Xanthomonas campestris pv. campestris (Xcc) โดยแยกเชื้อจากดินบริเวณรอบราก Brassica campestris มา 54 ไอโซ เลต พบว่ามี 2 ไอโซเลตคือ KA19 และ SE สามารถยับยั้งการเจริญของเชื้อ Xcc ได้ และจากการศึกษาลาดับ 12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

649


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PPB-03

นิวคลีโอไทด์ของยีนในส่วน 16S rRNA พบว่าไอโซเลต KA19 คือ Pseudomonas aeruginosa และไอโซเลต SE คือ Bacillus thuringiensis โดยมีความคล้ายคลึงกัน 99.4 เปอร์เซ็นต์

ภาพที่ 1 การทดสอบความสามารถของเชื้อแบคทีเรียปฏิปกั ษ์ ในการยับยั้งเชื้อแบคทีเรียก่อโรค X. campestris pv. citri โดยวิธี dual culture ก. เชื้อแบคทีเรียไอโซเลต RsOs001 และ RsOs002 กับ X. campestris pv. citri ข. เชื้อแบคทีเรียไอโซเลต RsOs009 และ RsOs010 กับ X. campestris pv. citri ค. กรรมวิธีควบคุม (X. campestris pv. citri) ตารางที่ 1 ประสิทธิภาพของเชื้อแบคทีเรียปฏิปักษ์ในการยับยั้งเชื้อแบคทีเรีย Xanthomonas campestrispv. citri และเชื้อรา Fusarium oxysporum โดยวิธี dual culture แบคทีเรียไอโซลเลต RsOs001 RsOs002 RsOs003 RsOs004 RsOs006 RsOs008 RsOs009 RsOs010 RsOs011 RsOs012 1/

ระดับการยับยั้ง X. campestris pv. citri1/ + +++ + + + + + + + +

+ คือเจริญร่วมกับเชื้อโรค ++ คือเชื้อก่อโรคมีการเจริญลดลง และ +++ คือยับยั้งเชื้อก่อโรคได้ดี

650

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

%การยับยั้ง F. oxysporum 4.55 3.17 8.15 15.56 11.11 7.58 9.52 8.15 8.15 3.17


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PPB-03

การทดสอบประสิทธิภาพของเชื้อแบคปฏิปักษ์ต่อการยับยั้งเชื้อรา Fusarium oxysporum โดยวิธี dual culture การทดสอบความสามารถของเชื้อแบคที เรียปฏิปัก ษ์ 10 ไอโซเลต ในการยับ ยั้งเชื้อราก่ อโรค F. oxysporum พบว่าเชื้อแบคทีเรียปฏิปักษ์ไอโซเลต RsOs004 และ RsOs005 สามารถยับยั้งการเจริญของเชื้อ ราก่อโรคได้โดยมีเปอร์เซ็นต์การยับยั้ง 15.56 และ 11.11 เปอร์เซ็นต์ ตามลาดับ หลังจากการทดลอง 10 วัน (ตารางที่ 1, ภาพที่ 2) คล้ายกับงานวิจัยของ Yu et al. (2011) ที่ทดสอบเชื้อแบคทีเรีย Bacullus subtilus CAS15 ในการยับ ยั้ง เชื้อ ราก่ อ โรคพื ช 15 ชนิด ด้วยวิธีก าร dual culture พบว่า CAS15 สามารถต้านการ เจริญของเชื้อราก่อโรคได้ โดยมีเปอร์เซ็นต์การยับยั้งระหว่าง 19.26 ถึง 94.07 เปอร์เซ็นต์

ภาพที่ 2 การทดสอบความสามารถของเชื้อแบคทีเรียปฏิปกั ษ์ในการยับยั้งเชื้อราก่อโรค F. oxysporum ก. เชื้อแบคทีเรียไอโซเลต RsOs001, RsOs002, RsOs003 และ RsOs004 กับ F. oxysporum ข. เชื้อแบคทีเรียไอโซเลต RsOs005, RsOs006, RsOs007 และ RsOs008 กับ. F. oxysporum ค. กรรมวิธีควบคุม (F. oxysporum) การทดสอบประสิ ท ธิ ภ าพของสารกรองเชื้ อ จากเชื้ อ จุ ลิ นทรี ย์ ป ฏิ ปั ก ษ์ ต่ อ การยั บ ยั้ งเชื้ อ แบคที เรี ย Xanthomonas campestris pv. citri การทดสอบผลของสารกรองเชื้อแบคทีเรียปฏิปักษ์ไอโซเลต RsOs002 ต่อการยับยั้งการเจริญของเชื้อ แบคที เ รี ย X. campestris pv. citri ด้ ว ยวิ ธี ก าร poison plate พบว่ า การใช้ ส ารกรองเชื้ อ แบคที เ รี ย RsOs002 ที่ความเข้มข้น 50 เปอร์เซ็นต์ ไม่สามารถยับยั้งการเจริญของ X. campestris pv. citri ได้ (ภาพที่ 3) ในขณะที่งานวิจัยของ Yoshida et al. (2001) ศึกษากิจกรรมการต้านจุลินทรีย์ของสารกรองเชื้อแบคทีเรีย Bacillus amyloliquefaciens RC-2 ที่ แยกได้จ ากใบหม่ อน พบว่าสารกรองเชื้อ RC-2 สามารถยับ ยั้งการ เจริญ ของเชื้อ ราและแบคที เรี ยก่ อ โรคพื ชหลายชนิ ด ได้ แก่ Rosellinia necatrix, Pyricularia oryzae, Agrobacterium tumefaciens และ Xanthomonas campestris pv. campestris

12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

651


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PPB-03

ภาพที่ 3 ประสิทธิภาพของสารกรองเชื้อจากเชื้อจุลินทรียป์ ฏิปักษ์ต่อการยับยั้งเชื้อแบคทีเรีย Xanthomonas campestris pv. citri ก. X. campestris pv. citri เจริญบนอาหาร NA ที่ผสมสารกรองเชื้อ RsOs002 ข. กรรมวิธีควบคุม การทดสอบประสิทธิภ าพของสารกรองเชื้ อจากเชื้ อ จุลินทรีย์ ปฏิปั กษ์ต่ อการยั บยั้ งเชื้ อ รา Fusarium oxysporum จากการทดสอบประสิทธิภาพของสารกรองเชื้อแบคทีเรีย RsOs002 ต่อการยับยั้งการเจริญของเส้นใย เชื้อรา F. oxysporum หลังจากบ่มเชื้อนาน 4 วัน พบว่าในจานเพาะเชื้อที่มีสารกรองเชื้อ RsOs002 เชื้อรา F. oxysporum มีการเจริญของเส้นใยในระดับ + ในขณะที่กรรมวิธีควบคุมเส้นใยมีการเจริญในระดับ ++ เมื่อทา การย้ ายชิ้ น วุ้น ของเชื้อ รา F. oxysporum ไปวางบนอาหารเลี้ย งเชื้ อ PDA พบว่าเชื้ อรา F. oxysporum สามารถเจริญได้ไม่แตกต่างกัน (ภาพที่ 4) การทดสอบผลของสารกรองเชื้อ แบคที เรีย RsOs002 ต่อการยับ ยั้ง การงอกของสปอร์เชื้ อรา F. oxysporum พบว่าสารกรองเชื้อแบคทีเรีย RsOs002 สามารถยับยั้งการงอกของสปอร์ F. oxysporum ได้ 57 เปอร์เซ็นต์ สอดคล้องกับงานวิจัยของ Bianca et al. (1997) ซึ่งพบว่าสารกรองเชื้อแบคทีเรีย Bacillus sp. สามารถยับยั้งการงอกของโคนิเดียและการเจริญของเส้นใยเชื้อรา F. oxysporum f.sp. ciceris และ F. oxysporum สายพันธุ์ที่ไม่ก่อให้เกิดโรค การศึกษาลักษณะสัณฐานวิทยาของเชื้อแบคทีเรียปฏิปักษ์ การศึกษาลักษณะทางสัณฐานวิทยาของเชื้อแบคทีเรีย RsOs-002 ที่เจริญบนอาหาร NA พบลักษณะ โคโลนีสีขาวครีม รูปร่างไม่แน่นอน ขอบเป็นคลื่น โค้งหรือเว้าเพียงเล็กน้อย ผิวหน้าโคโลนีแห้ง ติดสีแกรมบวก และเซลล์รูปท่อนสัน้ สร้างเอนโดสปอร์ภายในเซลล์ ซึ่งมีความใกล้เคียงกับเชื้อแบคทีเรียสกุล Bacillus (ภาพที่ 5)

652

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PPB-03

ภาพที่ 4 ประสิทธิภาพของสารกรองเชื้อจากเชื้อจุลินทรียป์ ฏิปักษ์ต่อการยับยั้งเชื้อรา Fusarium oxysporum ก. เชื้อรา F. oxysporum ในสารกรองเชื้อแบคทีเรีย RsOs002 และ ค. ย้ายเส้นใยไปเลี้ยงบน อาหาร PDA ข. และ ง. กรรมวิธีควบคุม

ภาพที่ 5 ลักษณะของเชื้อแบคทีเรียปฏิปักษ์ไอโซเลต RsOs-002 ก. โคโลนีบนอาหาร NA ข.การติดสีแกรม คาขอบคุณ ขอขอบคุณภาควิชาชีววิทยา คณะวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหาสารคาม ที่ให้ทุนสนับสนุนการวิจั ยใน ครั้งนี้ เอกสารอ้างอิง จิระเดช แจ่มสว่าง. 2549. การควบคุมโรคพืชโดยชีววิธี. ภาควิชาโรคพืช คณะเกษตร กาแพงแสน มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ วิทยาเขตกาแพงแสน นครปฐม. รัตติพร กายเพชร ธนิยา หมวดเชียงคะ และ ไพรินทร์ ต้นพุฒ. 2558. ฤทธิ์การต้านเชื้อสเตร็ปโตคอคคัสมิว แทนส์ของน้ามันหอมระเหยกะเพรา. วิทยาสารทันตแพทยศาสตร์มหิดล 35(3): 311-319.

12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

653


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PPB-03

วราภรณ์ สุทธิสา ณัฐินา สวัสดิ์พาณิชย์ สุนิสา หนูจิต และ สุมาลี ผิวขาว. 2562. ความหลากหลายของ จุลินทรีย์ดินในแปลงหม่อนที่เกิดโรครากเน่าและการตรวจหาเชื้อสาเหตุโรคโดยใช้ไพรเมอร์จาเพาะ. วารสารวิชาการและวิจัย มทร.พระนคร 13(1): 158-169. วราภรณ์ สุทธิสา และ นิวัฒ เสนาะเมือง. 2557. ประสิทธิภาพของเห็ดรังนก (Cyathus sp.) ในการควบคุม เชื้อราสาเหตุโรคพืชในดินโดยชีววิธี. แก่นเกษตร 42(4): 539-546. วราภรณ์ สุทธิสา และ ปพิชญา นามแสง. 2560. การคัดเลือกเชื้อแบคทีเรียจากผิวใบมะเขือเทศในการควบคุม เชื้อรา Stemphylium sp. สาเหตุโรคใบจุดสีเทา. วารสารวิทยาศาสตร์บูรพา 22 (ฉบับพิเศษ): 7383. อนุสรา จันทร์แสง และ สุพจน์ กาเซ็ม. 2561. กลไกที่หลากหลายของแบคทีเรียปฏิปักษ์สายพันธุ์ใหม่จากดิน บริเวณรากข้าวต่อการส่งเสริมการเจริญเติบโตและควบคุมโรคขอบใบแห้งของข้าว. วารสารเกษตร พระจอมเกล้า 36 (2): 33-42 เอกชัย คุ้มพันธ์ พรทิพย์ ฐิตะพานิชย์ วิภาวี วิสาวะโท และ ดรุณี บุรีภักดี ลอว์สัน. 2544. การศึกษาคุณสมบัติ ต้านการก่อกลายพันธุ์พร้อมกับคุณสมบัติต้านการเจริญของเซลล์มะเร็งตับของสารสกัดจากใบกะเพรา ในหนูแรท Sprague-Dawley ที่ได้รบั การปลูกถ่ายเซลล์มะเร็งตับสายพันธุ์ AS-30D. การประชุม วิชาการกรมวิทยาศาสตร์การแพทย์ ครั้งที่ 13, 15-16 พฤษภาคม, 2544. กรุงเทพ. Ahmad, I. and A.Z. Beg. 2001. Antimicrobial and phytochemical studies on 44 Indian medicinal plants against multi drug resistant human pathogens. J. Ethnopharmacol 74: 113-123. Bianca, B.L, A. Hervás, W. BettiolRafael and M. Jiménez-Díaz. 1997. Antagonistic activity of bacteria from the chickpea rhizosphere against Fusarium oxysporum f. sp. ciceris. Phytoparasitica 25(4): 305–318 Burstein, S., P. Taylor, F.S. EL-Feraly and C. Tumer. 1976. Prostaglandins and cannabis V. Identification of p-vinylphenol as a potent inhibitor of prostaglandin synthesis. Biochem Pharmacol 25(17): 2003-2004. Lertsatitthanakorn, P., S. Taweechaisupapong, C. Aromdee and W. Khunkitti. In vitro bioactivities of essential oils used for acne control. Int. J. Aromatherapy 16(1): 43-48. Mishra, S. and N.K. Arora. 2012. Evaluation of rhizospheric Pseudomonas and Bacillus as biocontrol tool for Xanthomonas campestris pv. campestris. World J. Microbiol Biotechnol. 28(2): 693-702. Mondal, S., S.C. Mahapatra, S.N. Naik and B.R. Mirdha. 2007. Antimicrobial activities of essential oils obtained from fresh and dried leaves of Ocimum sanatum (L.) against enteric bacteria and yeast. Proceedings of the International Symposium on Medicinal and Nutraceutical Plants, New Delhi India p. 267-269. 654

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PPB-03

Mukherjee, J., U. Bhaumik, P.K. Mukherjee and B.P. Saha. 2009. CNS activity of the methanol extract obtained from the roots of Ocimum sanctum LINN. Pharmacologyonline 2: 673-685. Okonogi, S., T. Sekine, Y. Fujii, Y. Pongpaibul and I. Murakoshi. 1994. Antimicrobial activities of some medicinal plants family Labitae. Proceedings of 15th Asian Congress of Pharmaceutical Sciences, 15-19 November, Bangkok Thailand. p.132. Pandey, G. and S. Madhuri. 2010. Pharmacological activities of Ocimum sanctum (Tulsi): a review. Int. J. Pharm. Sci. Rev. Res. 5(1): 61-66. Phulan, R. and K. Neeraj. 2004. Antimicrobial evaluation of some medicinal plants for their anti-enteric potential against multi-drug resistant Salmonella typhi. Phytother. Res. 18(8): 670-673. Rajasekarn, M., C. Sudhadaran, S.C. Pradhan, J.S. Bapna and A.G.R. Nair. 1982. Mast cell protective activity of ursolic acid- a triterpene from the leaves of Ocimum sanctum L. and its antimicrobial activity. Indian Perfum 28: 82-87. Singh, S., M. Manjusha and D.K. Majumdar. 2005. Antibacterial activity of Ocimum sanctum L. fixed oil. Indian J. Exp. Biol. 43(9): 835-837. Yoshida, S., S. Hiradate, T. Tsukamoto, K. Hatakeda and A. Shirata. 2001. Antimicrobial Activity of culture filtrate of Bacillus amyloliquefaciens RC-2 isolated from mulberry leaves. Biological Control 91(2): 181-187. Yu, X., C. Ai, L. Xin and G. Zhou. 2011. The siderophore-producing bacterium, Bacillus subtilis CAS15, has a biocontrol effect on Fusarium wilt and promotes the growth of pepper. European Journal of Soil Biology 47(2): 138-145.

12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

655


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PPB-04

การจาแนกชนิดแบคทีเรียสาเหตุโรคใบแห้งของหอม Identification of Bacteria Causing Leaf Blight Disease on Allium ทิพวรรณ กันหาญาติ ณัฎฐิมา โฆษิตเจริญกุล บูรณี พั่ววงษ์แพทย์ รุ่งนภา ทองเคร็ง และ กาญจนา ศรีไม้ Tippawan Kanhayart Nuttima Kositcharoenkul Buranee Puawongphat Rungnapha Thongkreng and Kanchana Srimai สานักวิจัยพัฒนาการอารักขาพืช กรมวิชาการเกษตร กรุงเทพฯ 10900 Plant Protection Research and Development Office, Department of Agriculture, Bangkok 10900

บทคัดย่อ โรคใบแห้งของหอมในประเทศไทยพบการระบาดครั้งแรกเมื่อปี 2526 ในหอมหัวใหญ่ เมื่อศึกษาเชื้อ สาเหตุตามลักษณะทางสรีรวิทยาและชีวเคมีสามารถจาแนกเชื้อแบคทีเรียสาเหตุโรคได้เป็น Xanthomonas sp. ดังนั้น เพื่อให้ได้ข้อมูลชนิดแบคทีเรียสาเหตุโรคใบแห้งของหอมที่พบระบาดในประเทศไทยเป็นปัจจุบัน งานวิจัยนี้จึงมี วัตถุประสงค์เพื่ อจ าแนกชนิดแบคที เรียสาเหตุโรคใบแห้งของหอมที่ พบในประเทศไทย โดย ดาเนินการตั้งแต่เดือนตุลาคม 2559 – กันยายน 2561 พบว่าเชื้อแบคทีเรียสาเหตุโรคมีลักษณะโคโลนีกลมนูน ผิวมัน สีเหลือง บนอาหาร PSA สามารถทาให้เกิดอาการของโรคบนหอมแดง หอมแบ่ง และหอมหั วใหญ่ได้ เมื่อตรวจสอบเบื้องต้นโดยใช้ไพรเมอร์ที่จาเพาะต่อเชื้อ X. axonopodis pv. allii พบว่าให้ผลของปฏิกิริยา เป็นบวก การจาแนกชนิดของเชื้อ เพื่ อ ยืนยันผลการตรวจสอบด้วยการวิเคราะห์ multilocus sequence analysis จากยีน dnaK, fyuA, gyrB และ rpoD รวมทั้ งข้อมูล คุณสมบัติทางสรีร วิท ยาและชีวเคมีของเชื้อ แบคที เรีย ท าให้ส ามารถระบุได้ว่าเชื้อ แบคที เรียสาเหตุโรคใบแห้ง ของหอมที่ พบระบาดในประเทศไทยมี คุณสมบัติใกล้เคียงกับเชื้อ X. axonopodis pv. allii คาสาคัญ : หอม โรคใบแห้ง จาแนกชนิด ABSTRACT The bacterial leaf blight disease of Allium in Thailand was first observed in 1983 in onion. Studying the causal pathogens based on physiological and biochemical characteristics, the pathogen bacteria were classified as Xanthomonas sp. Therefore, to obtain the species of bacteria causing leaf blight disease of Allium plants that are prevalent in Thailand. The objective of this research is to identify the bacteria causing leaf blight disease of Allium found in Thailand. The identification had been conducted during October 2016 - September 2018. The results showed that the colonies of pathogenic bacteria on PSA 656

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PPB-04

were round, convex and yellow mucoid. The pathogenic strain infected shallots, multiplied onions and onions, which later presented the typical symptoms of the disease. The Xanthomonas isolations had been pre-identified using specific primer to X. axonopodis pv. allii, which showed the positive reactions. To confirm the identification, phylogenetic reconstruction had been conducted to identify the Xanthomonas spp. collected from this study. The result of ML analysis of concatenated dataset of four house-keeping genes, namely dnaK, fyuA, gyrB and rpoD, confirmed that all isolations of Xanthomonas spp. from Allium in Thailand were X. axonopodis pv. allii. Keywords: Allium, leaf blight, identification คานา โรคใบแห้ง (bacterial leaf blight) ของหอมในประเทศไทยพบรายงานการระบาดครั้งแรกเมื่อปี 2526 ในหอมหัวใหญ่ที่ตาบลทุ่งทอง อาเภอท่าม่วง จังหวัดกาญจนบุรี (นิตยา และคณะ, 2530) ต่อมาพบแพร่ ระบาดในหอมแบ่งและหอมแดงที่จังหวัดราชบุรีและนครปฐม (นิตยาและคณะ, 2532) โดยวนิดาและคณะ (2529) ทาการศึกษาเชื้อสาเหตุตามลักษณะทางสรีรวิทยาและชีวเคมี จาแนกเชื้อแบคทีเรียสาเหตุโรคได้เป็น Xanthomonas sp. ซึ่ง ยังไม่ ได้จ าแนกเชื้อ ในระดับ ชนิ ด (species) จึง ยัง ไม่ ท ราบชนิดที่ ถู ก ต้องและเป็ น ปัจจุบันทาให้เกิดปัญหาในการส่งออกเนื่องจากประเทศไทยส่งออกพืชตระกูลหอมไปต่างประเทศแต่ข้อมูลชนิด ของเชื้อสาเหตุโรคใบแห้งของหอมยังไม่เป็นปัจจุบันทาให้เกิดข้อเสียเปรียบในการจัดทาข้อมูลเพื่อวิเคราะห์ ความเสี่ยงศัตรูพืชประกอบการเจรจาทางการค้าสินค้าเกษตร ดังนั้นเพื่อให้ได้ข้อมูลแบคทีเรียสาเหตุโรคใบแห้ง ของหอมที่พบระบาดในประเทศไทยเป็นปัจจุบัน งานวิจัยนี้จึงมีวัตถุประสงค์เพื่อจาแนกชนิดแบคทีเรียสาเหตุ โรคใบแห้ ง ของหอมที่ พ บในประเทศไทย โดยศึก ษาคุ ณ สมบั ติ ท างสั ณ ฐานวิท ยา สรีร วิท ยาและชี วเคมี เปรี ยบเที ย บล าดั บ นิ วคลี โ อไทด์ข อง 16S rRNA gene และจ าแนกชนิ ด ด้ วยวิธี multilocus sequence analysis (MLSA) เพื่ อ ใช้เป็นข้อมู ลอ้ างอิ งแก่ นักวิชาการในการท าวิจัย และเป็นข้อมู ล พื้นฐานในการจัดท า ข้อมูลศัตรูพืช (pest list) อุปกรณ์และวิธีการ 1. เชื้อแบคทีเรียสาเหตุโรคใบแห้งของหอมและทดสอบการเกิดโรค (Pathogenicity test) เชื้อแบคทีเรียสาเหตุโรคใบแห้งของหอมที่ใช้ในงานวิจัยเป็นเชื้อ Xanthomonas sp. ที่เก็บรักษาไว้ ในแหล่งเก็บจุลนิ ทรีย์ของกลุม่ วิจัยโรคพืช และจากการเก็บตัวอย่างที่มีลกั ษณะอาการคล้ายโรคใบแห้งของหอม จากแหล่งปลูกที่สาคัญ ได้แก่ จังหวัดอุบลราชธานี ศรีสะเกษ บุรีรัมย์ สุรินทร์ กาญจนบุรี ราชบุรี ตาก ลาปาง ลาพูน เชียงใหม่ เชียงราย แม่ฮ่องสอน สุโขทัย พะเยา อุตรดิตถ์ และเพชรบูรณ์ ตั้งแต่เดือนตุลาคม 2559 – กันยายน 2561 นามาแยกเชื้อบนอาหาร PSA บ่มเชื้อไว้ที่อุณหภูมิ 28 องศาเซลเซียส เป็นเวลา 48 ชั่วโมง 12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

657


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PPB-04

เลือกเก็บเชื้อแบคทีเรียที่มีลักษณะโคโลนีกลมนูน ผิวเป็นมันวาวสีเหลือง และทดสอบการเกิดโรคกับหอมแดง หอมแบ่ง หอมหัวใหญ่ และกุยช่าย โดยพ่นเชื้อแบคทีเรียความเข้มข้นของเชื้อประมาณ 108 CFU/ml บนพืช ทดสอบแล้วใช้ถุงพลาสติกคลุมไว้ให้มีความชื้น เป็นเวลา 48 ชั่วโมง จึงเปิดถุงออก และสังเกตอาการต้นพืช เปรียบเทียบกับกรรมวิธีควบคุมที่ปลูกเชื้อ X. campestris pv. campestris และน้านึ่งฆ่าเชื้อ 2. ศึกษาคุณสมบัติทางสัณฐานวิทยา สรีรวิทยา และชีวเคมีของเชื้อ ทาการศึกษาคุณสมบัติทางสัณฐานวิทยา สรีรวิทยา และชีวเคมีของเชื้อแบคทีเรีย บางประการตาม วิ ธี ก า ร ข อ ง Laboratory Guide for Identification of Plant Pathogenic Bacteria Third Edition (Schaad et al., 2001) 3. การตรวจสอบเชื้อแบคทีเรียด้วยเทคนิค Multiplex nested PCR ตรวจสอบเชื้ อ ด้ ว ยเทคนิ ค multiplex nested PCR โดยใช้ ไ พ รเมอร์ ที่ จ าเพ าะต่ อ เชื้ อ X. axonopodis pv. allii ตามรายงานของ Robe`ne-Soustrade et al. (2010) โดยใช้ปริมาตรรวมในการทา ปฏิกิริยา PCR 20 ไมโครลิตร ประกอบด้วยดีเอ็นเอของเชื้อแบคทีเรียความเข้มข้น 100 ng/µl, One PCR Master Mix (GeneDirex® Inc., Taiwan) และไพรเมอร์ชนิดละ 0.2 µM เพิ่ม ปริม าณดีเอ็น เอด้วยเครื่อ ง ควบคุมอุณหภูมิ Biometra® (Biometra biomedizinische Analytik GmbH, Germany) ตรวจสอบผลการ เพิ่มปริมาณดีเอ็นเอด้วยวิธีอะกาโรสเจลอิเล็กโตรโฟรีซิส และตรวจดูแถบดีเอ็นเอภายใต้แสงอุลตราไวโอเลต ด้วยเครื่อง UVITEC Cambridge Platinum (Uvitec Ltd., UK) 4. การเปรียบเทียบลาดับนิวคลีโอไทด์บริเวณ 16S rDNA gene แยกสกั ด ดีเ อ็ น เอเชื้ อ แบคที เรีย สาเหตุโ รคใบแห้ ง ของหอมด้ วยชุ ดสกั ด QIAamp DNA Mini kit (Qiagen, USA) เพิ่มปริมาณ 16S rDNA gene ของดีเอ็นเอที่สกัดได้ตามวิธีการของ Weisburg et al. (1991) โดยใช้ปริมาตรรวมในการทาปฏิกิรยิ า PCR 50 ไมโครลิตร ประกอบด้วยดีเอ็นเอของเชื้อแบคทีเรียความเข้มข้น 100 ng/µl, One PCR Master Mix (GeneDirex® Inc., Taiwan) และไพรเมอร์ชนิดละ 0.5 µM เพิ่มปริมาณ ดีเอ็นเอด้วยเครื่องควบคุมอุณหภูมิ Biometra® (Biometra biomedizinische Analytik GmbH, Germany) ตรวจสอบผลการเพิ่มปริมาณดีเอ็นเอด้วยวิธีอะกาโรสเจลอิเล็กโตรโฟรีซิส (agarose gel electrophoresis) ตรวจดูแถบดีเอ็นเอภายใต้แสงอุลตราไวโอเลตด้วยเครือ่ ง UVITEC Cambridge Platinum (Uvitec Ltd., UK) ส่งผลผลิต PCR วิเคราะห์หาลาดับ นิวคลีโอไทด์ที่บริษัท Macrogen Korea ตรวจสอบลาดับนิวคลีโอไทด์ด้วย โปรแกรม Bioedit จัดเรียงลาดับนิวคลีโอไทด์ด้วยโปรแกรมคอมพิวเตอร์สาเร็จรูป MEGA X (Kumar et al., 2018) แล้วนาข้อมูลที่ได้เปรียบเทียบกับฐานข้อมูลลาดับนิวคลีโอไทด์ของ 16S rDNA gene ของเชื้อแบคทีเรีย type strain ที่มีรายงานอยู่ใน GenBank และจัดลาดับความสัมพันธ์ของแบคทีเรีย โดยใช้การประมวลผลและ วิเคราะห์ข้อมู ล แบบ Maximum Likelihood (ML) ด้วยโปรแกรม RAxML v 8.1.15 (Stamatakis, 2014)

658

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PPB-04

กาหนดค่า model of evolution แบบ GTRGAMMA วิเคราะห์ด้วย rapid bootstrap (command –f a) เริ่มวิเคราะห์จาก random starting tree และกาหนดค่า maximum likelihood bootstrap 1,000 ซ้า 5. การวิเคราะห์ลาดับนิวคลีโอไทด์ด้วยวิธี multilocus sequence analysis (MLSA) นาดีเอ็นเอเชื้อแบคทีเรียสาเหตุโรคใบแห้งของหอมที่สกัดได้มาเพิ่มปริมาณ housekeeping gene จานวน 4 ยีน ได้แก่ ยีน dnaK, fyuA, gyrB และ rpoD ตามรายงานของ Young et al. (2008) โดยใช้ ปริมาตรรวมในการทาปฏิกิริยา PCR 50 ไมโครลิตร ประกอบด้วยดีเอ็นเอของเชื้อแบคทีเรียความเข้มข้น 100 ng/µl, One PCR Master Mix (GeneDirex® Inc., Taiwan) และไพรเมอร์ ชนิ ด ละ 0.5 µM เพิ่ ม ปริม าณ ดีเอ็นเอด้วยเครื่องควบคุมอุณหภูมิ Biometra® (Biometra biomedizinische Analytik GmbH, Germany) ตรวจสอบผลการเพิ่มปริมาณดีเอ็นเอด้วยวิธีอะกาโรสเจลอิเล็กโตรโฟรีซิส ตรวจดูแถบดีเอ็นเอภายใต้แสงอุล ตราไวโอเลตด้วยเครื่อง UVITEC Cambridge Platinum (Uvitec Ltd., UK) ส่งผลผลิต PCR ที่มีขนาดดีเอ็น เอเป้ าหมายเพื่ อ วิเ คราะห์ ห าล าดั บ นิวคลีโอไทด์ ตรวจสอบล าดับ นิวคลีโ อไทด์ด้วยโปรแกรม Bioedit จั ด เรียงลาดับนิวคลีโอไทด์ทั้ง 4 ยีน ด้วยโปรแกรมคอมพิวเตอร์สาเร็จรูป MEGA X (Kumar et al., 2018) และ วิเคราะห์ความสัม พั นธ์เชิง วิวัฒ นาการเพื่ อจัดจ าแนกเชื้อ เปรียบเที ยบกั บ เชื้อแบคที เรีย type strain ที่ มี รายงานอยู่ใน GenBank โดยใช้การประมวลผลและวิเคราะห์ข้อมูล แบบ Maximum Likelihood (ML) ด้วย โปรแกรม RAxML v 8.1.15 (Stamatakis, 2014) ก าหนดค่ า model of evolution แบบ GTRGAMMA วิ เ คราะห์ ด้ ว ย rapid bootstrap (command –f a) เริ่ ม วิ เ คราะห์ จ าก random starting tree และ กาหนดค่า maximum likelihood bootstrap 1,000 ซ้า ผลและวิจารณ์ 1. เชื้อแบคทีเรียสาเหตุโรคใบแห้งของหอมและทดสอบการเกิดโรค (Pathogenicity test) เชื้อแบคที เรียสาเหตุโรคใบแห้ง ของหอมที่ ใช้ในงานวิจัยเป็ นเชื้อ Xanthomonas sp. มีลัก ษณะ โคโลนีกลม นูน ขอบเรียบ ผิวมันวาวสีเหลือง บนอาหาร PSA เก็บรักษาไว้ในแหล่งเก็บจุลินทรีย์ของกลุ่มวิจัย โรคพืช ตั้งแต่ปี 2527 –2528 และจากการเก็บตัวอย่างที่มีลักษณะอาการคล้ายโรคใบแห้งของหอมจากแหล่ง ปลูกที่สาคัญ ตั้งแต่เดือนตุลาคม 2559 – กันยายน 2561 รวมทั้งหมดจานวน 10 ไอโซเลท เป็นเชื้อแบคทีเรีย ที่แยกได้จากหอมแดง 3 ไอโซเลท หอมหัวใหญ่ 5 ไอโซเลท และหอมแบ่ง 2 ไอโซเลท ซึ่งแยกเชื้อสาเหตุจาก ลักษณะอาการใบจุดรูปร่างคล้ายเลนส์ตรงกลางแผลบางสีขาวซีด ขอบแผลฉ่าน้า และใบแห้งของหอม ที่เก็บ จากอาเภอพบพระ จังหวัดตาก (ภาพที่ 1)

12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

659


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PPB-04

ภาพที่ 1 อาการโรคใบแห้งของหอมจากตัวอย่างหอมแบ่ง (ก) และทดสอบการเกิดโรคบนหอมแดง (ข) หอม แบ่ง (ค) หอมหัวใหญ่ (ง) และกุยช่าย (จ) เมื่อทดสอบการเกิดโรคกับหอมแดง หอมแบ่ง หอมหัวใหญ่ และกุยช่าย พบว่าเชื้อแบคทีเรียสามารถ ทาให้หอมแดง หอมแบ่ง และหอมหัวใหญ่เกิดโรคได้ แต่ไม่ ก่อให้เกิดโรคในกุยช่าย โดยพืชทดสอบเริ่มแสดง อาการจุดฉ่าน้าหัวท้ายแหลมคล้ายวงรีหรือรูปเลนส์ หลังจากปลูกเชื้อแล้ว 4 วัน บริเวณแผลใบจะยุบตัวหรือ บางลง เมื่อแผลขยายใหญ่ขึ้นอาจทาให้ใบหักพับและปลายใบแห้งได้ โดยที่ต้นที่ปลูกเชื้อ X. campestris pv. campestris และกรรมวิธีควบคุมลบ (negative control) คือน้านึ่งฆ่าเชื้อไม่ทาให้พืชทดสอบปรากฏอาการ โรค ผลทดสอบการเกิดโรคสอดคล้องกับรายงานของ Kadota et al. (2000) ซึ่งพบว่าเชื้อแบคทีเรียสามารถ ทาให้เกิดโรคใน Welsh onion (A. fistulosum L.) และหอมหัวใหญ่ (A. cepa L.) แต่ไม่ ท าให้เกิ ดโรคใน chive (A. schoenoprasum L.) กุ ย ช่ า ย (A. tuberosum Rottler) แ ล ะ hyacinth (Hyacinthus orientalis L.) และจากข้ อ มู ล การศึ ก ษาความสามาถในการท าให้ เ กิ ด โรค (Pathogenicity test) ของ Roumagnac et al. (2004) พบว่าเชื้อแบคทีเรียสามารถทาให้เกิดโรคบนหอมหัวใหญ่ (A. cepa L. cv. Red Creole) กระเที ยม (A. sativum L. cv. Vacoa) กระเที ยมต้น (A. porrum L. cv. Gros long d’e ´te ´) และหอมแดง (A. cepa var. ascalonicum Backer cv. Ambition) แต่ ไม่ ท าให้ เ กิ ด โรคบน chive (A. schoenoprasum L. cv. Civette) และ hyacinth (H. orientalis L. cv. Carnegie) การพิ สูจ น์ โ รคตาม วิธีการของ Koch สามารถแยกได้เชื้อแบคทีเรียที่มีลักษณะโคโลนีกลมนูน ขอบเรียบ ผิวมันวาวสีเหลือง จาก แผลที่ทาการปลูกเชื้อ (ตารางที่ 1) ตารางที่ 1 เชื้อแบคทีเรียที่ใช้ในการทดลองและทดสอบการเกิดโรค (Pathogenicity test) เชื้อแบคทีเรีย DOABCC 206 DOABCC 229 DOABCC 322 DOABCC 449 DOABCC 474 DOABCC 477 DOABCC 488 660

พืชอาศัย

แหล่งที่เก็บ ปีที่เก็บ

หอมแดง หอมหัวใหญ่ หอมหัวใหญ่ หอมแดง หอมหัวใหญ่ หอมแดง หอมหัวใหญ่

ราชบุรี กาญจนบุรี กาญจนบุรี กาญจนบุรี กาญจนบุรี กาญจนบุรี กาญจนบุรี

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

2527 2527 2527 2528 2528 2528 2528

ทดสอบการเกิดโรค หอมแดง หอมหัวใหญ่ หอมแบ่ง กุยช่าย + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + -


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ” DOABCC 2325 DOABCC 2809 DOABCC 2810 X. campestris pv. campestris DOABCC 493 +P708 หมายถึง เกิดโรค; - หมายถึง ไม่ทาให้เกิดโรค

หอมหัวใหญ่ หอมแบ่ง หอมแบ่ง กะหล่าดอก

กาญจนบุรี ตาก ตาก ปทุมธานี

2528 2561 2561 2528

+ + + -

PPB-04 + + + -

+ + + -

2. ศึกษาคุณสมบัติทางสัณฐานวิทยา สรีรวิทยา และชีวเคมีของเชื้อ ศึกษาคุณสมบัติทางสัณฐานวิทยา สรีรวิทยา และชีวเคมีของเชื้อ พบว่าเชื้อแบคทีเรียสาเหตุโรคใบ แห้งของหอมเป็นแบคทีเรียแกรมลบ รูปร่างเป็นท่อน สามารถเคลื่อนที่ได้ เจริญในสภาพที่มีอากาศ เจริญได้ใน อาหารที่มีเกลือ 4% สามารถผลิตเอนไซม์ catalase และ pectinase แต่ไม่ผลิตเอนไซม์ oxidase, nitrate reductase, arginine dihydrolase และ urease เชื้อ สามารถย่อย gelatin, casein, esculin, cellulose, Tween 80 และแป้งได้ สามารถสร้าง H2S และเจริญ บนอาหาร YPGA ที่อุณหภูมิ 35 องศาเซลเซียส แต่ไม่ เจริญ ที่อุณหภูมิ 40 องศาเซลเซียส สร้างกรดจาก cellobiose lactose และ glycerol ได้ แต่เชื้อไม่ ส ร้าง indole และไม่สร้างเม็ดสีเรืองแสง (fluorescent pigment) บนอาหาร King’s B (ตารางที่ 2) ตารางที่ 2 คุณสมบัติทางสรีรวิทยาและชีวเคมีของเชื้อแบคทีเรียสาเหตุโรคใบแห้งของหอม คุณสมบัติทางสรีรวิทยาและชีวเคมี Gram reaction Aerobic metabolism of glucose Anaerobic metabolism of glucose Motility test Catalase test Oxidase test Nitrate reduction Arginine dihydrolase test Urease test Indole production Esculin hydrolysis Gelatin hydrolysis Starch hydrolysis Casein hydrolysis Cellulose hydrolysis Tween 80 hydrolysis H2S production Pectinolytic activity Tolerance to 3% NaCl Fluorescent pigment production

206 + + + + + + + + + + + + -

229 + + + + + + + + + + + + -

332 449 + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + -

DOABCC Xaa1/ 474 477 488 2325 2809 2810 493 + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + -

12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

661

-


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ” Growth at 35oC Growth at 40oC Acid production from: Cellobiose Lactose Glycerol 1/

PPB-04

+ -

+ -

+ -

+ -

+ -

+ -

+ -

+ -

+ -

+ -

+ -

+ -

+ + +

+ + +

+ + +

+ + +

+ + +

+ + +

+ + +

+ + +

+ + +

+ + +

+ + +

+ + +

Kadota et al. (2000), Roumagnac et al. (2000), Xaa: X. axonopodis pv. allii

3. การตรวจสอบเชื้อแบคทีเรียด้วยเทคนิค multiplex nested PCR ตรวจสอบเชื้อ ด้วยเทคนิ ค multiplex nested PCR พบว่าเชื้ อแบคที เรีย ทั้ ง 10 ไอโซเลท ให้ ผ ล ปฏิกิ ริย าเป็ นบวกโดยปรากฏแถบดีเ อ็ น เอเป้ าหมายขนาดประมาณ 400 bp และ 450 bp ของเชื้อ X. axonopodis pv. allii (ภาพที่ 2) สอดคล้องกับรายงานของ Robe`ne-Soustrade et al. (2010)

ภาพที่ 2 แสดงผลการตรวจสอบเชื้ อ ด้ ว ยเทคนิ ค multiplex nested PCR โดย M คื อ ดี เ อ็ น เอขนาด มาตรฐาน onemark 100 ช่อง 1-10 คือแบคทีเรียสาเหตุโรคใบแห้งของหอมปรากฏแถบดีเอ็นเอ เป้าหมายขนาดประมาณ 400 bp และ 450 bp ของเชื้อ Xanthomonas axonopodis pv. allii และ ช่อง 11 คือน้ากลั่นนึ่งฆ่าเชื้อ 4. การเปรียบเทียบลาดับนิวคลีโอไทด์บริเวณ 16S rDNA gene ทาการเพิ่มปริมาณ 16S rDNA gene ของดีเอ็นเอที่สกัดได้ แล้วส่งวิเคราะห์ห าลาดับ นิวคลีโอไทด์ เปรียบเทียบกับ ฐานข้อ มูลลาดับนิวคลีโอไทด์ บ ริเวณ 16S rDNA gene ของ type strain ที่มี รายงานอยู่ใน GenBank พบว่าเชื้อแบคทีเรียสาเหตุโรคใบแห้งของหอมมีลาดับนิวคลีโอไทด์ใกล้เคียงกับเชื้อแบคทีเรียในกลุ่ม Xanthomonads มากกว่ า 99% โดยเชื้ อ X. euvesicatoria DSM19128 (accession NR104773.1) ค่ า identity เท่ า กั บ 99.66% เชื้ อ X. perforans XV938 (accession NR104792.1) ค่ า identity เท่ า กั บ 99.60% เชื้อ X. fuscans LMG 826 (accession NR104958.1) ค่า identity เท่ ากับ 99.66% และเชื้ อ X. campestris ATCC 33913 (accession NR074936.1) ค่า identity เท่ากับ 99.46% นาข้อมูลลาดับนิวคลี โอไทด์ขนาด 1,358 bp ของเชื้อแบคทีเรียสาเหตุโรคใบแห้งของหอมสร้างแผนภูมิต้นไม้เพื่อดูความสัมพันธ์กับ เชื้อแบคทีเรีย Xanthomonas spp. ด้วยวิธี Maximum Likelihood (ML) พบว่าเชื้อแบคทีเรียสาเหตุโรคใบ 662

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PPB-04

แห้งของหอมในไทย จัดกลุ่มรวมกับ เชื้อ X. axonopodis LMG 538T และเชื้อที่มีรายงานเป็นสาเหตุโรคใน พืชผักและหอม ได้แก่ X. euvesicatoria DSM 19128T และ X. perforans XV938 สาเหตุโรคใบจุดในพริก และมะเขื อ เทศ เชื้ อ X. fuscans LMG 826T สาเหตุ โ รคใบจุ ด ในถั่ว และเชื้ อ X. axonopodis pv. allii CFBP6369 PT สาเหตุ โ รคใบแห้ ง ของหอม แยกกลุ่ ม ชั ด เจนออกจากเชื้ อ แบคที เ รีย X. campestris pv. campestris LMG 568T สาเหตุโรคเน่าดา (black rot) ของพืชผักตระกูลกะหล่า และแบคที เรีย Pantoea allii BD390T สาเหตุ center rot ของหอมหัวใหญ่ (ไม่แสดงข้อมูล) จากข้อมูลลาดับนิวคลีโอไทด์บริเวณ 16S rDNA gene ของเชื้อแบคทีเรียสาเหตุโรคใบแห้งของหอมที่ มีความใกล้เคียงกันมากกับ เชื้อแบคที เรีย Xanthomonas spp. ไม่ เพียงพอต่อการจาแนกชนิดแบคที เรีย สอดคล้องกับ การศึกษาของ Hauben et al. (1997) ซึ่งทาการเปรียบเทียบลาดับนิวคลีโอไทด์บ ริเวณ 16s rDNA ของเชื้อสกุล Xanthomonas พบว่ามีความใกล้เคียงกันมากและให้ผลไม่สอดคล้องกับข้อมูลของ DNADNA hybridization ที่มีการศึกษาไว้ ทาให้ไม่สามารถนาข้อมูลลาดับนิวคลีโอไทด์บริเวณ 16S rDNA gene มาใช้ในการจาแนกชนิดของเชื้อแบคทีเรีย Xanthomonas ในระดับสปีชีส์ได้แต่เป็นข้อมูลยืนยันเชื้อแบคทีเรีย สาเหตุโรคใบแห้งของหอมเป็นเชื้อในสกุล Xanthomonas 5. การวิเคราะห์ multilocus sequence analysis (MLSA) นาดีเอ็นเอเชื้อแบคทีเรียสาเหตุโรคใบแห้งของหอมที่สกัดได้มาเพิ่มปริมาณ housekeeping gene จานวน 4 ยีน ได้แก่ ยีน dnaK, fyuA, gyrB และ rpoD แล้วส่งวิเคราะห์หาลาดับนิวคลีโอไทด์ ได้ข้อมูลลาดับ นิวคลีโ อไทด์ ขนาด 940 bp, 698 bp, 865 bp และ 873 bp ตามล าดับ นามาเรียงต่ อกั นรวมความยาว ทั้งหมด 3,376 bp สร้างเป็นแผนภูมิต้นไม้เพื่อดูความสัมพันธ์กับเชื้อแบคทีเรีย X. axonopodis pathovars และ Xanthomonas spp. ที่เป็น type strain และ pathotype strain ของเชื้อแบคทีเรียและมีข้อมูลของ ทั้ ง 4 ยี น ในฐานข้ อ มู ล Genbank วิเคราะห์ ค วามสั ม พั น ธ์เชิ ง วิวั ฒ นาการเพื่ อ จั ดจ าแนกเชื้อ โดยใช้ ก าร ป ระม วล ผล แ ละ วิ เ คราะห์ ข้ อ มู ล แ บ บ Maximum Likelihood (ML) โดย มี Stenotrophomonas maltophilia ICMP17033 เป็น outgroup พบว่าเชื้อแบคทีเรียสาเหตุโรคใบแห้งของหอมจัดกลุ่มร่วมกับ X. axonopodis pv. axonopodis LMG538T และเชื้อ X. axonopodis pv. allii CFBP6369PT สาเหตุโรคใบ แห้ ง ของหอม แยกกลุ่ ม ชั ด เจนออกจากเชื้ อ แบคที เ รี ย X. hyacinthi ICMP189T, X. campestris pv. campestris LMG 568T สาเหตุโรคเน่าดา (black rot) ของพืชผักตระกูลกะหล่า และแบคทีเรีย Pantoea allii BD390 T สาเหตุ center rot ของหอมหัวใหญ่ (ภาพที่ 3) ผลการวิเ คราะห์ multilocus sequence analysis จากนิว คลี โอไทด์ บ างส่ วนของยี น dnaK, fyuA, gyrB และ rpoD ของเชื้อ แบคที เ รียในกลุ่ ม X. axonopodis pathovars ด้ ว ย วิ ธี maximum likelihood โ ด ย มี X. campestris pv. campestris ICMP13T และ ICMP6541 เป็ น outgroup สามารถยืนยั น ได้ว่าเชื้อแบคที เรียสาเหตุโรคใบแห้ง ของหอม ใกล้เคียงกั บของเชื้อ X. axonopodis pv. allii CFBP6369PT ซึ่งเป็น pathotype strain ตามรายงานของ Roumagnac et al. (2004) โดยเชื้อแบคทีเรียสาเหตุโรคใบแห้งของหอมในประเทศไทยจัดอยู่ในกลุ่ม RG 9.2 ตามรายงานของ Rademaker et al. (2005) (ภาพที่ 4) 12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

663


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PPB-04

ภาพที่ 3 แผนภูมิความสัมพันธ์ทางพันธุกรรมของเชื้อแบคทีเรียสาเหตุโรคใบแห้งของหอมจากการวิเคราะห์ multilocus sequence analysis ของยีน dnaK, fyuA, gyrB และ rpoD ด้วยวิธี maximum likelihood โรคใบแห้งของหอม (Bacterial leaf blight) มีรายงานการพบโรคครั้ งแรกที่ฮาวายในปี 1975 และ จาแนกเชื้อสาเหตุครั้งแรกเป็นเชื้อ Xanthomonas sp. อาการของโรคเริ่มแรกใบเป็นจุดฉ่าน้า แล้วขยายเป็น รูปวงรีแหลมหัวท้าย และขยายใหญ่ไปตามความยาวใบ จากนั้นแผลเริ่มแห้งแตกตรงกลางแผลและใบหักพับลง หากอาการรุนแรงใบจะแห้งตายมีผลทาให้หัวมีขนาดเล็กหรือฝ่อ (Alvarez et al., 1978) ต่อมา Paulraj and O’Garro (1993) ท าการจ าแนกเชื้ อ สาเหตุ โรคใบแห้ ง ของหอมที่ ร ะบาดในแหล่ ง ปลู ก หอมที่ ส าคั ญ ใน Barbados โดยศึกษาคุณสมบัติทางชีวเคมีและสรีรวิทยาของเชื้อ และทา fatty acid analysis พบว่าเกิดจาก เชื้อแบคทีเรีย X. campestris และ Kadota et al. (2000) ทาการศึกษา pathovar ของเชื้อ X. campestris สาเหตุ โรคไหม้ ข อง Welsh onion (Bacterial blight of Welsh onion) ซึ่ ง พบระบาดที่ เ มื อ งโอกิ น าวา ประเทศญี่ปุ่นในปี 1998 พบว่าเชื้อแบคทีเรียสามารถทาให้เกิดโรคใน Welsh onion และหอมหัวใหญ่ แต่ไม่ ทาให้เกิดโรคใน chive, กุยช่าย (Chinese chive) และ hyacinth จึงเสนอเป็น pathovar ใหม่ และจาแนก เชื้อสาเหตุเป็น X. campestris pv. allii pv. nov. อย่างไรก็ตาม การศึกษาของ Kadota et al. (2000) ใช้ เพี ย งคุ ณ สมบั ติ ท างชี วเคมี แ ละสรี ร วิ ท ยา และความสามารถในการท าให้ เกิ ด โรคบนพื ช อาศั ย ต่ อ มา Roumagnac et al. (2004) ได้ทาการจาแนกเชื้อสาเหตุโรคใบแห้งของหอมใหม่โดยใช้ลาดับนิวคลีโอไทด์ของ ยี น บริ เ วณ 16S rRNA, วิธี DNA–DNA hybridization, ทดสอบการใช้ แ หล่ ง คาร์ บ อน (carbon source 664

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PPB-04

utilization), การวิ เคราะห์ อ งค์ ป ระกอบไขมั นของเซลล์ แ บคที เ รี ยและเทคนิ ค fluorescent amplified fragment length polymorphisms (FAFLPs) จาแนกเชื้อแบคทีเรียสาเหตุโรคได้เป็น X. axonopodis pv. allii

ภาพที่ 4 แผนภูมิความสัมพันธ์ทางพันธุกรรมของเชื้อแบคทีเรียสาเหตุโรคใบแห้งของหอมกับเชื้อแบคทีเรีย Xanthomonas axonopodis partovars จากการวิเ คราะห์ multilocus sequence analysis ของยีน dnaK, fyuA, gyrB และ rpoD ด้วยวิธี maximum likelihood สาหรับประเทศไทยพบโรคใบแห้งของหอมระบาดในปี 2526 ในหอมหัวใหญ่ที่ ตาบลทุ่งทอง อาเภอ ท่าม่วง จังหวัดกาญจนบุรี (นิตยา และคณะ, 2530) ต่อมาพบแพร่ระบาดในหอมแบ่งและหอมแดงที่จั งหวัด ราชบุรีและนครปฐม (นิตยา และคณะ, 2532) การศึกษาเชื้อสาเหตุตามลักษณะทางสัณฐานวิทยา สรีรวิทยา และชีวเคมี โดยวนิดา และคณะ (2529) จาแนกเชื้อแบคทีเรียสาเหตุโรคเป็น Xanthomonas sp. และยังไม่ พบรายงานการจาแนกเชื้อสาเหตุโรคใบไหม้ของหอมในประเทศไทยในระดับสปีชีส์ แต่เนื่องจากการขาดแคลน เชื้อสายพันธุ์ต้นแบบ (type strain) สาหรับใช้จาแนกชนิดเชื้อแบคทีเรียด้วยวิธี DNA–DNA hybridization เพื่อดูความคล้ายคลึง กันทางพั นธุก รรมของเชื้อแบคที เรียท าให้นัก วิจัยพยายามหาวิธีก ารเพื่อลดข้ อจ ากั ด ดังกล่าว เทคนิค multilocus sequence analysis เป็นการวิเคราะห์กลุ่มยีนที่ เป็น housekeeping gene ซึ่งมีความจาเป็นต่อการดารงชีวิตของแบคทีเรียจานวน 4-7 ยีน เปรียบเทียบกับฐานข้อมูล Genbank มีความ นิยมใช้จาแนกชนิดแบคทีเรียมากขึ้นเนื่องจากสามารถจาแนกชนิดของเชื้อได้สอดคล้องกับการศึกษา DNA– 12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

665


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PPB-04

DNA hybridization โดย Young et al. (2008) ทาการศึกษาเชื้อแบคทีเรีย Xanthomonas spp. จานวน 119 สายพันธุ์ โดยใช้ multilocus sequence analysis ของ 4 ยีน ได้แก่ dnaK, fyuA, gyrB และ rpoD พบว่าสามารถแยก Xanthomonas spp. ออกเป็น 2 กลุ่ม สอดคล้องกับการจัดกลุ่มโดยเปรีย บเทียบกับวิธี DNA-DNA hybridization การนาเทคนิค MLSA มาใช้จาแนกชนิดเชื้อในกลุ่มของ Xanthomonas spp. โดย Lang et al. (2017) วิเคราะห์กลุ่มยีน atpD, dnaK, gyrB, fusA, lepA และ rpoD เพื่อจาแนกชนิดแบคทีเรีย สาเหตุอาการใบขีด (bacterial leaf streak) ของข้าวโพดที่พบในสหรัฐอเมริกาพบว่าเกิดจากเชื้อ X. vasicola pv. vasculorum (Cobb 1894) comb. nov. และการศึก ษาของ Roach et al. (2018) ใช้ก ารวิเคราะห์ กลุ่มยีน atpD, dnaK, efp และ gyrB จาแนกชนิดเชื้อ Xanthomonas spp. สาเหตุโรคใบจุดของมะเขือเทศ และพริก ในออสเตรเลี ย จ านวน 64 ไอโซเลท พบว่า สามารถจ าแนกเชื้ อ ได้ เ ป็ น X. euvesicatoria, X. perforans และ X. vesicatoria สรุปผลการทดลอง เก็ บ ตัวอย่างโรคใบแห้งของหอมจากแหล่งปลูก หอมและเลี้ยงเชื้อแบคที เรีย Xanthomonas sp. สาเหตุโรคใบแห้งของหอมที่เก็บรักษาไว้ในแหล่งเก็บจุลินทรีย์ของกลุ่มวิจัยโรคพืชเพื่อจาแนกชนิด พบว่าเชื้อ แบคทีเรียสาเหตุโรคมี ลัก ษณะโคโลนี กลม ขอบเรียบ ผิวมัน สีเหลือง การพิสูจน์โรคตามวิธีการของ Koch สามารถทาให้เกิดอาการของโรคบนหอมแดง หอมหัวใหญ่ และหอมแบ่งได้ ผลการศึกษาลักษณะทางสัณฐาน วิท ยา คุณสมบัติทางสรีรวิทยาและชีวเคมี ของเชื้อแบคที เรีย พบว่าเป็นแบคทีเรียแกรมลบ รูปร่างเป็นท่อน สามารถเคลื่อนที่ได้ เจริญในสภาพที่มีอากาศ เจริญได้ในอาหารที่มีเกลือ 4% สามารถผลิตเอนไซม์ catalase และ pectinase แต่ไม่ผลิตเอนไซม์ oxidase, nitrate reductase, arginine dihydrolase และ urease เชื้อ สามารถย่อย gelatin, casein, esculin, cellulose, Tween 80 และแป้งได้ สามารถสร้าง H2S และเจริญ บนอาหาร YPGA ที่ อุ ณหภูมิ 35 องศาเซลเซียส แต่ไม่ เจริญ ที่ อุณ หภูมิ 40 องศาเซลเซียส สร้างกรดจาก cellobiose lactose และ glycerol ได้ แต่เชื้อไม่ ส ร้าง indole และไม่ ส ร้างเม็ ดสีเรืองแสง (fluorescent pigment) บนอาหาร King’s B ตรวจสอบเชื้อด้ วยเทคนิ ค multiplex nested PCR พบว่าเชื้อแบคที เ รีย ให้ผลปฏิกิริยาเป็นบวกโดยปรากฏแถบดีเอ็นเอเป้าหมายขนาดประมาณ 400 bp และ 450 bp ของเชื้อ X. axonopodis pv. allii การวิเคราะห์ลาดับนิวคลีโอไทด์บางส่วนของยีน 16S rDNA และจาแนกชนิดของเชื้อ แบคที เรีย ด้วยวิธี multilocus sequence analysis จากยีน dnaK, fyuA, gyrB และ rpoD รวมทั้ งข้อมู ล คุณสมบัติทางชีวเคมีและสรีรวิทยาของเชื้อแบคทีเรีย สามารถระบุได้ว่าเชื้อแบคทีเรียสาเหตุโรคใบแห้งของ หอมที่พบในประเทศไทยมีคุณสมบัติใกล้เคียงกับเชื้อ X. axonopodis pv. allii เอกสารอ้างอิง นิตยา กันหลง พัน อินทร์จันทร์ วนิดา ฐิติฐาน และลักษณา วรรณภีร์. 2530. การป้องกันกาจัดโรคใบแห้งของ หอมหัวใหญ่. ใน รายงานผลงานวิจัย พ.ศ. 2530 กองโรคพืชและจุลชีววิทยา กรมวิ ชาการเกษตร. หน้า 69-76. 666

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PPB-04

นิตยา กันหลง พัน อินทร์จันทร์ วนิดา ฐิติฐาน และลักษณา วรรณภีร์. 2532. การป้องกันกาจัดโรคใบแห้งของ หอมหัวใหญ่. ใน รายงานผลงานวิจัย พ.ศ. 2532 กองโรคพืชและจุลชีววิทยา กรมวิชาการเกษตร. หน้า 106-114. นิตยา กันหลง. 2545. สมุดภาพโรคสาคัญของพืชสกุลหอมกระเทียมในประเทศไทย. เอกสารวิชาการกองโรค พืชและจุลชีววิทยาปี 2545. 33 หน้า. วนิดา ฐิติฐาน นิตยา กันหลง สมใจ วิวิธจินดา และสุเนตรา ภาวิจิตร. 2529. ศึกษาเชื้อบักเตรีสาเหตุโรคใบ ไหม้ของหอมแดง. ใน รายงานผลงานวิจัย พ.ศ. 2529 กองโรคพื ชและจุล ชีววิท ยา กรมวิชาการ เกษตร. หน้า 47-54. Alvarez, A.M., I.W. Buddenhagen, E.S. Buddenhagen and H.Y. Domen. 1978. Bacterial blight of onion, a new disease caused by Xanthomonas sp. Phytopathol. 68: 1132-1136. Hauben, L., L. Vauterin, J. Swings and E.R.B. Moore. 1997. Comparison of 16s Ribosomal DNA Sequences of All Xanthomonas Species. Int. J. Syst. Bacteriol. 47: 328-335. Kadota, I., K. Uehara, H. Shinohara and K. Nishiyama. 2000. Bacterial blight of Welsh onion: a new disease caused by Xanthomonas campestris pv. allii pv. nov. J Gen Plant Pathol 66: 310–315. Kumar, S., G. Stecher, M. Li, C. Knyaz, and K. Tamura. 2018. MEGA X: Molecular Evolutionary Genetics Analysis across computing platforms. Molecular Biology and Evolution 35: 1547-1549. Lang, J.M., E. DuCharme, J. Ibarra Caballero, E. Luna, T. Hartman, M. Ortiz-Castro, K. Korus, J. Rascoe, T. A. Jackson-Ziems, K. Broders and J. E. Leach. 2017. Detection and Characterization of Xanthomonas vasicola pv. vasculorum (Cobb 1894) comb. nov. Causing Bacterial Leaf Streak of Corn in the United States. Phytopathol. 107: 1312– 1321. Paulraj, L. and L. W. O’ Garro. 1 9 9 3 . Leaf blight of onions in Barbados caused by Xanthomonas campestris. Plant Dis. 77: 198-201. Rademaker, J.L.W., F.J. Louws, M.H. Schultz, U. Rossbach, L. Vauterin, J. Swings and F.J. De Bruijn. 2005. A comprehensive species to strain taxonomic framework for Xanthomonas. Phytopathology 95: 1098-1111. Roach, R. , R. Mann, C. G. Gambley, R. G. Shivas and B. Rodoni. 2018. Identification of Xanthomonas species associated with bacterial leaf spot of tomato, capsicum and chilli crops in eastern Australia. Eur. J. Plant Pathol. 150: 595–608.

12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

667


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PPB-04

Robene-Soustrade, I., D. Legrand, L. Gagnevin, F. Chiroleu, A. Laurent and O. Pruvost. 2010. Multiplex nested PCR for detection of Xanthomonas axonopodis pv. allii from onion seeds. Appl. Environ. Microbiol. 72: 1072–1078. Roumagnac, P., L. Gagnevin, L. Gardan, L. Sutra, C. Manceau, E.R. Dickstein, J. B. Jones, P. Rott, and O. Pruvost. 2 0 0 4 . Polyphasic characterization of xanthomonads isolated from onion, garlic and Welsh onion (Allium spp.) and their relatedness to different Xanthomonas species. Int. J. Syst. Evol. Microbiol. 54: 15-24. Schaad, N.W., J.B. Jones and W. Chun. 2001. Laboratory Guide for Identification of Plant Pathogenic Bacteria. 3rd Edition. APS Press, Minnessota, USA. 373 p. Stamatakis, A. 2014. RAxML Version 8: A tool for phylogenetic analysis and post-analysis of large phylogenies". Bioinformatics 30: 1312–1313. Weisburg, W.G., S.M. Barns, D.A. Pelletier and D.J. Lane. 1991. 16S ribosomal DNA amplification for phylogenetic study. J. Bacteriol. 173: 697–703. Young, J.M., D.C. Park, H.M. Shearman and E. Fargier. 2008. A multilocus sequence analysis of Xanthomonas. Sys. Appl. Microbiol. 31: 366–377.

668

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PPB-05

การศึกษาประสิทธิภาพของสารป้องกันก้าจัดโรคราน้าค้างในชาโยเต้ Study on Some Fungicides Efficacy to Control Downy Mildew Disease in Chayote ทิวา บุบผาประเสริฐ1 พจนา ตระกูลสุขรัตน์2 ธัญพร งามงอน3 และ วิทยา ทองอินทร์3 Thiva Bubpaprasert1 Photchana Trakunsukharat2 Thunyaporn Ngamngon3 and Witthaya Thongin3 1

สถาบันวิจัยพืชสวน กรมวิชาการเกษตร เขตจตุจักร กรุงเทพฯ 10900 Horticulture Research Institute, Department of Agriculture, Bangkok 10900 2 ส้านักวิจัยพัฒนาการอารักขาพืช กรมวิชาการเกษตร เขตจตุจกั ร กรุงเทพฯ 10900 2 Plant Protection Research and Development Office, Department of Agriculture, Bangkok 10900 3 ศูนย์วิจัยเกษตรที่สูงเพชรบูรณ์ อ.เขาค้อ จ.เพชรบูรณ์ 67270 1 Phetchabun Highland Agricultural Research Center, Khaokho, Phetchabun 67270 1

บทคัดย่อ ชาโยเต้ มีโรคราน้าค้างสาเหตุเกิ ดจากเชื้อรา Pseudoperonospora cubensis เป็นโรคพืชสาคัญ ที่ ระบาดทาความระบาดอย่างรุนแรงเช่นเดียวกับพืชตระกูลแตงชนิดอื่น สภาพที่อุณหภูมิต่าในเวลากลางคืนและ อุณหภูมิสูงในเวลากลางวัน เป็นสภาวะที่เหมาะสมต่อการเกิดอาการและพัฒนาการของเชื้อสาเหตุ การป้องกัน กาจัดโดยการใช้สารป้องกันกาจัดโรคพืชในปัจจุบัน ยังไม่มีคาแนะนาที่ให้ใช้ควบคุมราน้าค้างที่เกิดบนชาโยเต้ โดยตรง ดัง นั้นการทดสอบหาสารป้อ งกั นก าจัดโรคราน้าค้างที่ เกิ ดกั บ ซาโยเต้ จึง มี ความจาเป็นเพื่อใช้เป็ น คาแนะนาในการป้องกันกาจัดและวิธีการใช้ สารที่มีประสิทธิภาพให้กับเกษตรกร การทดสอบประสิทธิภาพสาร ดาเนินการทดลองที่แปลงทดลองศูนย์วิจัยเกษตรที่สูงเพชรบูรณ์ อ.เขาค้อ จ.เพชรบูรณ์ ระหว่างเดือนมีนาคม– เมษายน 2561 และเดือนกุมภาพันธ์–มีนาคม 2562 วางแผนการทดลองแบบ RCB จานวน 4 ซ้า 5 กรรมวิธี คือ cymoxanil+mancozeb 8%+64% WP, metalaxyl 25% WP, dimethomorph 50% WP แ ล ะ fluopicolide+ fosetyl-aluminium 4.4% +66.7% WG เปรียบเทียบกับกรรมวิธีไม่ใช่สาร (พ่นน้าเปล่า) ผล การทดลองพบว่าทุกกรรมวิธีพ่นสารทดลองสามารถควบคุมการระบาดโรคได้ดีกว่ากรรมวิธีควบคุมที่ไม่พ่นสาร กรรมวิธีที่พ่นด้วย dimethomorph 50% WP อัตรา 20 กรัม/น้า 20 ลิตร มีประสิท ธิภาพในการควบคุมการ ระบาดของโรคราน้าค้างในชาโยเต้ดีที่สุด เมื่อเปรียบเทียบกับกรรมวิธีพ่นด้วยสารป้องกันกาจัดโรคพืชอื่น โดย เชื้อสาเหตุไม่แพร่ระบาดถึงใบยอด แผลจะแห้งเป็นสีน้าตาล ไม่มีการแพร่กระจายของแผลเพิ่มขึ้น ในการทดลอง ครั้งนี้ไม่พบความเป็นพิษของสารทดลองต่อพืช ค้าส้าคัญ : โรคราน้าค้างของพืชตระกูลแตง การควบคุมโรคด้วยสารเคมี สารป้องกันกาจัดเชื้อรา

12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

669


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PPB-05

ABSTRACT Downy mildew disease is the severe plant disease of Chayote same as other plants in Cucurbitaceae family. Low temperature conditions at night and high temperatures during the daytime was a favorable condition for the occurrence of symptoms and development of the cause fungus, Pseudoperonospora cubensis. There were no the current recommendation for directly control in chayote. Therefore it is necessary to study effective fungicides and use as a effective control guide to recommend for farmers. Efficacy of four fungicides, cymoxanil + mancozeb 8%+64% WP, metalaxyl 25% WP, dimethomorph 50% WP , fluopicolide+ fosetylaluminium 4.4% +66.7% WG and control (water spraying), was tested at Phetchabun Highland Agricultural Research Center, during March to April 2018 and repeated in February to March 2019 again. Each of tested fungicides was sprayed four times at an interval of 7 days following appearance of the disease symptoms. All the tested fungicides were been effective in controlling this downy mildew disease. Dimethomorph 50% WP (20 mg/ 20 L of water) was the most effective in controlling the disease severity. This spray treatment showed no increase in the spread of disease and symptoms to top leaves. Former lesions were dry and not enlarge. No phototoxicity to plants could be found in both experiments. Keywords: downy mildew of Cucurbitaceae family, chemical control, fungicide ค้าน้า ชาโยเต้ (Chayote) หรือฟักม้ง (Sechium edule (Jacq.) Swartz) พืชพื้นเมืองจากทวีปอเมริกากลาง ที่ส ามารถเจริญ เติบ โตได้ดีบ นพื้ นที่ สูงในเขตภาคเหนือของประเทศไทย เป็นพืชผัก ที่ มี คุณค่าทางอาหารสูง บริโภคได้ทั้งใบ ยอด ผลและรากสะสมอาหาร ปัจจุบันตลาดมีความต้องการมาก อ.เขาค้อ จ.เพชรบูรณ์ เป็น แหล่งผลิตชาโยเต้ที่สาคัญ มีผลผลิตทั้งยอดอ่อนและผลอ่อนส่งจาหน่าย เป็นอาชีพที่สร้างรายได้ให้แก่เกษตรกร ได้เป็นอย่างดี จากการผลิตที่ยาวนานกว่าสิบปีในพื้นที่เดิม ทาให้เกษตรกรประสบปัญหาการระบาดของโรครา น้าค้าง (Downy mildew disease) เช่นเดียวกับพืชตระกูลแตงชนิดอื่น ในเดือนกันยายน 2551 มีรายงานว่า พบการระบาดของโรคนี้ในพื้นที่จังหวัดที่ปลูกชาโยเต้ เช่น เชียงราย เชียงใหม่ เพชรบูรณ์ (นิพนธ์, 2548) เป็น โรคพืชที่ มี ความส าคัญ มากในพื ชตระกู ลแตงเนื่องจากสามารถระบาดได้อย่างรุนแรง สาเหตุเกิ ดจากเชื้อ รา Pseudoperonospora cubensis (Berk.& Curt) Rost. อาการที่พบบนใบมีความแตกต่างกันบ้างในแต่ละพืช ลักษณะอาการที่พบคือมีปื้นสีเหลืองบนผิวใบด้านบน ทาให้ใบเป็นแผล มีรูปร่างผิดปกติ ใบเปลี่ยนเป็นสีน้าตาล อย่างรวดเร็ว แต่เมื่อระบาดมากขึ้นใบจะแห้งเป็นสีน้าตาลเข้มหรือ เทาดา สังเกตเห็นเป็นขุยสีดาด้านหลังใบได้ ชัดเจน ทาให้พืชแคระแกรนและผลผลิตลดลง (อรพรรณและจุมพล, 2558) โรคราน้าค้างมีสาเหตุเกิดจากเชื้อรา ในตระกูล (Family) Peronosporaceae ทั้งหมดจัดเป็นพวก obligate parasite อาศัยเซลพืชที่มีชีวิตในการ 670

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PPB-05

ดารงชีวิต และแต่ละชนิดมีความเฉพาะเจาะจงกับพืชอาศัย สามารถขยายพันธุ์ได้โดยอาศัยสปอร์ทั้งแบบใช้เพศ และไม่ใช้เพศ เส้นใยไม่มีผนังกั้น มีวงจรการเข้าทาลายพืชภายหลังจากที่สปอร์ขยายพันธุ์สัมผัสกับเนื้อเยื่อเซล พืชแล้วจะสร้าง haustoriua แทงเข้าไปในเจริญอยู่ในเซลของพืช ทาลายเนื้อเยื่อพืชให้เกิ ดความเสียหาย (วิจัย, 2551) สภาพอุณหภูมิต่าในเวลากลางคืนและอุณหภูมิสูงในเวลากลางวัน เป็นสภาวะที่ เหมาะสมต่อการเกิ ด อาการและพัฒนาการของเชื้อสาเหตุ (อรพรรณและจุมพล, 2558) การป้องกันกาจัดโดยการใช้สารป้องกันกาจัด โรคพืชในปัจจุบัน ยังไม่มีคาแนะนาที่ให้ใช้ควบคุมโรคราน้าค้างที่เกิดบนชาโยเต้โดยตรง ดังนั้นการทดลองเพื่อหา สารป้องกั นกาจัดโรคราน้าค้างที่เกิดกับ ซาโยเต้ และอัตราใช้สารที่ เหมาะสม จึงมีความจาเป็นส าหรับใช้เป็น คาแนะนาให้กับเกษตรกรในการป้องกันกาจัดโรคที่มีประสิทธิภาพต่อไป อุปกรณ์และวิธีการ อุปกรณ์ 1. แปลงชาโยเต้ที่ศูนย์วิจัยเกษตรที่สูงเพชรบูรณ์ อ.เขาค้อ จ.เพชรบูรณ์ 2. สารป้องกันกาจัดโรคพืช จานวน 4 ชนิด ได้แก่ cymoxanil+mancozeb 8%+64% WP, metalaxyl 25% WP, dimethomorph 50% WP และ fluopicolide+fosetyl-aluminium 4.4%+66.7% WG 3. วัสดุทางการเกษตร ได้แก่ ปุ๋ยคอก อุปกรณ์ให้น้า และป้ายแปลง ฯลฯ 4. อุปกรณ์ผสมและพ่นสาร ได้แก่ ถังพ่นสารแบบสะพายหลัง ถังผสมสาร ไม้กวน ฯลฯ 5. กล้องจุลทรรศน์แบบส่องผ่าน (Compound microscope) 6. อุปกรณ์บันทึกข้อมูล เช่น สมุดบันทึก ปากกา ฯลฯ วิธีการ ทาการปลูกซาโยเต้ ในแปลงทดลองภายในศูนย์วิจัยเกษตรที่สูงเพชรบูรณ์ อ.เขาค้อ จ.เพชรบูรณ์ โดยมี ขนาดแปลงย่อ ย 1.5x5.0 ตารางเมตร (รวมระยะทรงพุ่ม ) วางแผนการทดลองแบบ RCB จ านวน 4 ซ้ามี 5 กรรมวิธี คือ กรรมวิธีที่ 1 พ่นด้วย cymoxanil + mancozeb 8% + 64% WP อัตรา 50 กรัม/น้า 20 ลิตร กรรมวิธีที่ 2 พ่นด้วย metalaxyl 25% WP อัตรา 20 กรัม/น้า 20 ลิตร กรรมวิธีที่ 3 พ่นด้วย dimethomorph 50% WP อัตรา 10 กรัม/น้า 20 ลิตร กรรมวิธีที่ 4 พ่นด้วย fluopicolide+fosetyl-aluminium 4.4% +66.7% WG อัตรา 20 กรัม/น้า 20 ลิตร กรรมวิธีที่ 5 กรรมวิธีไม่พ่นสาร (พ่นน้าเปล่า) เป็นกรรมวิธีควบคุม สุ่มเลือกต้น และติดป้ายล าดับ ต้นไว้ จ านวน 20 ต้นต่อแปลงย่อย เมื่ อพบเริ่มการระบาดของโรค ท าการเก็ บ ตัวอย่างพืชเพื่อตรวจสอบลักษณะเชื้อสาเหตุภายใต้กล้องจุลทรรศน์ ดาเนินการพ่นสารทดลองตามกรรมวิธีครั้ง แรก และพ่นห่างกันทุก 7 วัน จานวน 4 ครั้ง ทาการประเมินความรุนแรงของโรคก่อนพ่นสารทุกครั้ง และหลัง พ่นสารครั้งสุดท้าย (ครั้งที่ 4) 7 และ 14 วัน โดยการประเมินครั้งแรกจะประเมินจากทุกใบเพื่อหาระดับความ 12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

671


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PPB-05

รุนแรงของโรค หลังจากพ่นสารทดลองแล้วประเมินความรุนแรงของโรคจากใบที่ 5–10 ของต้นเดิมโดยนับจาก ใบล่างขึ้นไป แบ่งตามระดับความรุนแรงโดยดัดแปลงจากวิธีการให้คะแนนของ James (1971) (ภาพที่ 1) ดังนี้ ระดับ 1 = ใบไม่ปรากฏอาการของโรค ระดับ 2 = ใบปรากฏอาการของโรค 1–10 เปอร์เซ็นต์ของพื้นที่ใบ ระดับ 3 = ใบปรากฏอาการของโรค 11–25 เปอร์เซ็นต์ของพื้นที่ใบ ระดับ 4 = ใบปรากฏอาการของโรค 26–50 เปอร์เซ็นต์ของพื้นที่ใบ ระดับ 5 = ใบปรากฏอาการของโรค 51–75 เปอร์เซ็นต์ของพื้นที่ใบ ระดับ 6 = ใบปรากฏอาการของโรคมากกว่า 75 เปอร์เซ็นต์ของพื้นที่ นาข้อมูลระดับความรุนแรงของโรคมาวิเคราะห์ ทางสถิติด้วยวิธี Analysis of variance และเปรียบเทียบความ แตกต่างระหว่างค่าเฉลี่ยระดับ ความรุนแรงของโรคแต่ละกรรมวิธี ด้วยวิธี Duncan’s Multiple Range Test (DMRT) วิเคราะห์ต้นทุนและผลตอบแทนทางด้านเศรษฐศาสตร์เปรียบเทียบระหว่างการใช้สารป้องกันกาจัดโรค พืชที่ทดลองแต่ละชนิด ทาการทดลองจ านวน 2 แปลงทดลองระหว่างเดือนมีนาคม–เมษายน 2561 และเดือนกุ มภาพันธ์ – มีนาคม 2562 ผลและวิจารณ์ เชือสาเหตุโรค พบอาการโรคราน้าค้างบนใบชาโยเต้ ที่อยู่บริเวณด้านล่างก่อน แล้วขยายลุกลามไปยังใบที่อยู่ด้านบน อาการเริ่มแรกบนใบปรากฏจุดแผลฉ่าน้า ต่อมาแผลจะขยายตามกรอบของเส้นใบย่อยทาให้เห็นแผลเป็นรูป เหลี่ยมเล็กๆ ในกรอบเส้นใบ ต่อมาแผลเปลี่ยนเป็นสีเหลือง ในตอนเช้าที่สภาพอากาศมีความชื้นสูงจะพบเส้นใย ของเชื้อรา ลักษณะเป็นขุยสีขาวถึงเทาตรงแผลบริเวณด้านใต้ใบ ตรวจสอบลักษณะเชื้อสาเหตุโรคราน้าค้างที่พบ ระบาดบนในชาโยเต้ในแปลงทดลอง ภายใต้กล้องจุลทรรศน์แบบส่องผ่าน (Compound microscope) เชื้อรา สร้างเส้นใยไม่ มีผนังกั้น สปอร์ขยายพั นธุ์ที่ เรียกว่า sporangia มีลัก ษณะค่อนข้างกลมถึงเป็นวงรี (ovoid to ellipsoidal) ก้านชูสปอร์ (sporangiophore) มีปลายแยกเป็น 2 แฉก (dichotomously branched) (ภาพที่ 2) ตรงกับลักษณะเชื้อสาเหตุโรคราน้าค้างคือ เชื้อรา Pseudoperonospora cubensis (Berk.& Curt) Rost. ซึ่งมีรายงานว่าพบระบาดกับชาโยเต้ที่ประเทศไต้หวัน (Ko et al., 2008) และประเทศอินเดีย (Baiswar et al., 2010) การประเมินระดับความรุนแรงของโรคราน้าค้างในชาโยเต้ แปลงที่ 1 ระหว่างเดือนมีนาคม–เมษายน 2561 (ตารางที่ 1) ก่อนพ่นสารทดลอง ทุกกรรมวิธีมีระดับความรุนแรงของโรคไม่แตกต่างกันโดยมีค่าระหว่าง 1.98–2.16 ก่อนพ่นสารทดลองครั้งที่ 2 ทุกกรรมวิธียังคงมีระดับความรุนแรงของโรคไม่ แตกต่างกัน โดยมีค่าอยู่ ระหว่าง 2.02–2.35 672

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PPB-05

ก่อนพ่นสารทดลองครั้งที่ 3 ทุ ก กรรมวิ ธีพ่นสารทดลองมีร ะดับ ความรุนแรงของโรคแตกต่างอย่างมี นัยสาคัญยิ่งทางสถิติกับ กรรมวิธีไม่พ่ นสารซึ่งมีระดับความรุนแรงของโรคมากที่สุดคือ 3.69 โดยกรรมวิธีพ่น dimethomorph 50% WP อัตรา 20 กรัม/น้า 20 ลิตร มีระดับความรุนแรงของโรคน้อยที่สุด (2.35) รองมาคือ กรรมวิธีพ่นด้วย fluopicolide +fosetyl-aluminium 4.4% +66.7% WG อัตรา20 กรัม/น้า 20 ลิตร (2.65) กรรมวิธีพ่นด้วย cymoxanil + mancozeb 8% + 64% WP อัตรา 60 กรัม/น้า 20 ลิตร (2.77) และกรรมวิธี พ่นด้วย metalaxyl 25% WP อัตรา 40 กรัม/น้า 20 ลิตร (2.88) ตามลาดับ ก่อนพ่นสารทดลองครั้งที่ 4 ทุ ก กรรมวิธีพ่นสารทดลองมี ร ะดับ ความรุนแรงของโรคแตกต่างอย่างมี นัยสาคัญยิ่งทางสถิติกับกรรมวิธีไม่พ่นสารซึ่งมีระดับความรุนแรงของโรคมากที่สุดคือ 3.41 ซึ่งกรรมวิธีพ่นสาร dimethomorph 50% WP อัตรา 20 กรัม/น้า 20 ลิตร สามารถควบคุมการระบาดของโรคราน้าค้างได้ดีที่สุด โดยมีระดับความรุนแรงของโรคน้อยที่สุด คือ 2.17 และแตกต่างอย่างมีนัยสาคัญกับกรรมวิธีพ่นด้วยสารทดลอง อื่น คือกรรมวิธีพ่นด้วย fluopicolide +fosetyl-aluminium 4.4% +66.7% WG อัตรา20 กรัม/น้า 20 ลิตร (2.77) กรรมวิธี พ่ น ด้ ว ย metalaxyl 25% WP อั ต รา 40 กรัม /น้ า 20 ลิ ตร (2.85) และกรรมวิ ธีพ่ น ด้ ว ย cymoxanil + mancozeb 8% + 64% WP อัตรา 60 กรัม/น้า 20 ลิตร (2.89) ตามลาดับ 7 วันหลัง พ่นสารทดลองสุดท้ายคือครั้งที่ 4 ทุ กกรรมวิธีพ่นสารทดลองมี ระดับความรุนแรงของโรค แตกต่างอย่างมีนัยสาคัญ ยิ่งทางสถิติกับกรรมวิธีไม่พ่นสารที่มีระดับความรุนแรงของโรคมากที่สุดคือ 3.35 โดย กรรมวิธีที่สามารถควบคุมความรุนแรงของโรคราน้าค้างดีที่สุดคือกรรมวิธีพ่นสาร dimethomorph 50% WP อัตรา 20 กรัม/น้า 20 ลิตร มีระดับ ความรุนแรงของโรคน้อยที่ สุด คือ 1.58 ซึ่งแตกต่างอย่างมีนัยส าคัญ กั บ กรรมวิธีพ่นด้วย cymoxanil + mancozeb 8% + 64% WP อัตรา 60 กรัม/น้า 20 ลิตร (2.32) กรรมวิธีพ่น ด้วย fluopicolide +fosetyl-aluminium 4.4% +66.7% WG อัตรา20 กรัม/น้า 20 ลิตร (2.33) กรรมวิธีพ่น ด้วย metalaxyl 25% WP อัตรา 40 กรัม/น้า 20 ลิตร (2.50) ตามลาดับ 14 วันหลังพ่นสารทดลองสุดท้ายคือครั้งที่ 4 กรรมวิธีไม่พ่นสารที่มีระดับความรุนแรงของโรคมากที่สุด คือ 3.42 มีความแตกต่างอย่างมี นัยส าคัญ ยิ่งทางสถิติกั บ ทุ กกรรมวิธีพ่นสารทดลอง และกรรมวิธีพ่นสารที่ สามารถควบคุมความรุนแรงของโรคราน้าค้างดีที่สุดคือกรรมวิธีพ่นด้วย dimethomorph 50% WP อัตรา 20 กรัม/น้า 20 ลิตร มีระดับความรุนแรงของโรค 1.75 ซี่งแตกต่างจากกรรมวิธีพ่นสารทดลองอื่น โดยกรรมวิธีพ่น ด้วย fluopicolide+fosetyl-aluminium 4.4%+66.7% WG อัตรา 20 กรัม/น้า 20 ลิตร มีระดับความรุนแรง ของโรค 2.54 กรรมวิธีพ่นด้วย metalaxyl 25% WP อัตรา 40 กรัม/น้า 20 ลิตร มีระดับความรุนแรงของโรค 2.74 และกรรมวิธีพ่นด้วย cymoxanil+ mancozeb 8%+64% WP อัตรา 60 กรัม/น้า 20 ลิตรมีระดับความ รุนแรงของโรค 2.82 ตามลาดับ แปลงที่ 2 ระหว่างเดือนกุมภาพันธ์–มีนาคม 2562 (ตารางที่ 2) ก่อนพ่นสารทดลอง ทุกกรรมวิธีมีระดับความรุนแรงของโรคไม่แตกต่างกัน โดยมีค่าระหว่าง 2.04–2.26

12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

673


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PPB-05

ก่อนพ่นสารทดลองครั้งที่ 2 ทุกกรรมวิธีมีระดับความรุนแรงของโรคแตกต่างอย่างมีนัยสาคัญทางสถิติ โดยกรรมวิธีพ่นด้วย metalaxyl 25% WP อัตรา 40 กรัม/น้า 20 ลิตร มีระดับความรุนแรงของโรคน้อยที่สุดคือ 2.35 รองมาคื อกรรมวิธีพ่ นด้วย fluopicolide+fosetyl-aluminium 4.4% +66.7% WG อัตรา20 กรัม/น้า 20 ลิตร มีระดับความรุนแรงของโรค 2.36 กรรมวิธีพ่นด้วย cymoxanil + mancozeb 8% + 64% WP อัตรา 60 กรัม/น้า 20 ลิตรมีระดับความรุนแรงของโรค 2.62 กรรมวิธีพ่นด้วย dimethomorph 50% WP อัตรา 20 กรัม/น้า 20 ลิตรมีระดับความรุนแรงของโรค 2.63 และกรรมวิธีไม่พ่นสารมีระดับความรุนแรงของโรคมากที่สุด คือ 3.22 ก่อนพ่นสารทดลองครั้งที่ 3 ทุ ก กรรมวิธีพ่นสารทดลองมี ร ะดับ ความรุนแรงของโรคแตกต่างอย่างมี นัยสาคัญทางสถิติกับกรรมวิธีไม่พ่นสารซึ่งมีระดับความรุนแรงของโรคมากที่สุดคือ 3.47 เมื่อเปรียบเทียบกับแต่ ละกรรมวิธีพ่นสารทดลองมีระดับความรุนแรงของโรคไม่แตกต่างกัน โดยมีค่าอยู่ระหว่าง 2.44–2.63 ก่อนพ่นสารทดลองครั้งที่ 4 กรรมวิธีไม่ พ่นสารซึ่งมี ระดับ ความรุนแรงของโรคมากที่ สุดคือ 3.38 ซึ่ง แตกต่างอย่างมีนัยสาคัญยิ่งทางสถิติกับทุกกรรมวิธีพ่นสารทดลอง โดยกรรมวิธีพ่นสาร dimethomorph 50% WP อัตรา 20 กรัม/น้า 20 ลิตร มีระดับความรุนแรงของโรคน้อยที่สุด คือ 1.68 แตกต่างจากกรรมวิธีพ่นด้วย metalaxyl 25% WP อั ตรา 40 กรัม/น้า 20 ลิตร กรรมวิธีพ่นด้วย cymoxanil + mancozeb 8% + 64% WP อัตรา 60 กรัม /น้า 20 ลิตร และกรรมวิธีพ่นด้วย fluopicolide +fosetyl-aluminium 4.4% +66.7% WG อัตรา 20 กรัม/น้า 20 ลิตรที่มีระดับความรุนแรงของโรค 2.30, 2.48 และ 2.49 ตามลาดับ 7 วันหลัง พ่นสารทดลองสุดท้ายคือครั้งที่ 4 ทุ กกรรมวิธีพ่นสารทดลองมี ระดับ ความรุนแรงของโรค แตกต่างอย่างมีนัยสาคัญ ยิ่งทางสถิติกับกรรมวิธีไม่พ่นสารที่มีระดับความรุนแรงของโรคมากที่สุดคือ 3.10 โดย กรรมวิธีที่สามารถควบคุมความรุนแรงของโรคราน้าค้างดีที่สุดคือกรรมวิธีพ่นสาร dimethomorph 50% WP อัตรา 20 กรัม/น้า 20 ลิตร มีระดับ ความรุนแรงของโรคน้อยที่ สุด คือ 1.23 ซึ่งแตกต่างอย่างมีนัยส าคัญ กั บ กรรมวิธีพ่ นด้ วย metalaxyl 25% WP อั ตรา 40 กรัม /น้า 20 ลิ ตร (1.72) กรรมวิธีพ่ นด้วย fluopicolide +fosetyl-aluminium 4.4% +66.7% WG อัตรา20 กรัม/น้า 20 ลิตร (1.93) กรรมวิธีพ่นด้วย cymoxanil + mancozeb 8% + 64% WP อัตรา 60 กรัม/น้า 20 ลิตร (1.95) ตามลาดับ 14 วันหลังพ่นสารทดลองสุดท้ายคือครั้งที่ 4 กรรมวิธีพ่นสารที่สามารถควบคุมความรุนแรงของโรครา น้าค้างได้ดีที่สุดคือกรรมวิธีพ่นด้วย dimethomorph 50% WP อัตรา 20 กรัม/น้า 20 ลิตร (1.30) ที่แตกต่าง อย่ า งมี นั ย ส าคั ญ ยิ่ ง ทางสถิติ กั บ กรรมวิ ธีพ่ น สารทดลองอื่ น โดยกรรมวิ ธีพ่ น ด้ วย fluopicolide+fosetylaluminium 4.4% +66.7% WG อัตรา 20 กรัม/น้า 20 ลิตร กรรมวิธีพ่นด้วย metalaxyl 25% WP อัตรา 40 กรัม/น้า 20 ลิตร และกรรมวิธีพ่ นด้วย cymoxanil + mancozeb 8% + 64% WP อัตรา 60 กรัม /น้า 20 ลิตร มี ร ะดับ ความรุนแรงของโรค 1.76, 1.78 และ 1.87 ตามล าดับ ซึ่งทุ ก กรรมวิธีพ่นสารทดลองมี ความ แตกต่างอย่างมีนัยสาคัญ ทางสถิติกั บกรรมวิธีไม่พ่นสารมีระดับความรุนแรงของโรคมากที่สุดคือ 2.93 ที่ เป็น กรรมวิธีควบคุม 674

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PPB-05

ในการทดลองทั้ง 2 แปลงทดลอง ไม่พบความเป็นพิษของสารทดลองกับพืช ผลการทดลองทั้ ง 2 แปลงทดลองสอดคล้องกั น โดยพบว่ากรรมวิธีพ่นสารทดลองทุ กชนิดสามารถ ควบคุม การระบาดของโรคราน้าค้างในชาโยเต้ได้ดีก ว่ากรรมวิธีไม่ พ่นสาร และสารป้องกั นก าจัดโรคพืช ที่ มี ประสิทธิภาพดีที่สุดคือ dimethomorph 50% WP อัตรา 20 กรัม/น้า 20 ลิตร สามารถควบคุมการระบาดของ โรคราน้าค้างได้โดยเชื้อสาเหตุไม่แพร่ระบาดถึงใบยอด แผลจะแห้งเป็นสีน้าตาล ไม่มีการแพร่กระจายของแผล เพิ่มขึ้น ตรงกับงานทดลองของณิชกานต์และคณะ (2558) ที่ศึกษาประสิทธิภาพของสารป้องกันกาจัดโรคพืชใน การควบคุมโรคราน้าค้างในพืชตระกูลแตงได้รายงานว่า dimethomorph 50% WP อัตรา 20 กรัม/น้า 20 ลิตร มีประสิทธิภาพดีที่สุดในการป้องกันกาจัดโรคราน้าค้างของแตงเมื่อเปรียบเทียบระหว่างสารป้องกันกาจัดโรคอื่น อีก 7 ชนิด ต้นทุนและผลตอบแทนทางด้านเศรษฐศาสตร์ ในการทดลองครั้งนี้ ปริมาตรน้าที่ใช้ผสมสารต่อพื้นที่แปลงย่อย (รวมระยะทรงพุ่ม) 7.5 ตร.ม. (1.5 x 5.0) จานวนซ้าที่ทดลองคือ 4 ซ้า คิดเป็นพื้นที่ 30 ตร.ม. ปริมาตรน้าที่ใช้พ่นในพื้นที่ คือ 5 ลิตร หรือพ่นในพื้นที่ 1 ไร่ (1,600 ตร.ม.) คื อ 267 ลิ ตร สารป้ องกั นก าจั ด โรคพื ชที่ มี ต้ นทุ นเฉลี่ ยของการพ่ น สารน้ อยที่ สุ ด เมื่ อ เปรียบเทียบจากราคาซื้อ ณ วันที่ 14 มีนาคม 2561 คือ metalaxyl 25% WP รองลงมาคือ dimethomorph 50% WP, cymoxanil+mancozeb 8+64% WP และ fluopicolide +fosetyl-aluminium 4.4% +66.7% WG มีต้นทุนพ่นสารเฉลี่ยสูงที่สุด โดยต้นทุนเฉลี่ยต่อไร่ในการพ่นสารทดลองแตะละชนิดจานวนทั้งหมด 4 ครั้ง อยู่ที่ 331, 1,057, 1,469 และ 2,008 บาทต่อไร่ ตามลาดับ (ตารางที่ 3) สรุปผลการทดลอง ตรวจสอบเชื้อ สาเหตุโรคราน้าค้างของชาโยเต้คือ เชื้อรา Pseudoperonospora cubensis (Berk.& Curt) Rost และทาการทดลองทดสอบประสิทธิภาพสารป้องกันกาจัดโรคพืช บางชนิดในการป้องกันกาจัดโรค ดาเนินการที่แปลงทดลองศูนย์วิจัยเกษตรที่สูงเพชรบูรณ์ อ.เขาค้อ จ.เพชรบูรณ์ ระหว่างเดือนมีนาคม–เมษายน 2561 และเดือนกุมภาพันธ์–มีนาคม 2562 ผลการทดลองพบว่าทุกกรรมวิธีพ่นสารทดลองสามารถควบคุมการ ระบาดโรคได้ดีก ว่ากรรมวิธีควบคุมที่ ไม่ พ่ นสาร และกรรมวิธีพ่นด้วย dimethomorph 50% WP อัตรา 20 กรัม/น้า 20 ลิตร มีประสิทธิภาพดีที่สุดในการควบคุมการระบาดของโรคราน้าค้างในชาโยเต้ เมื่อเปรียบเทียบกับ กรรมวิธีพ่นด้วยสารป้องกันกาจัดโรคพืชอื่น เปรียบเทียบต้นทุนการพ่นสารพบว่ากรรมวิธีพ่นด้วย metalaxyl 25% WP มีต้นทุนต่าที่สุด เอกสารอ้างอิง ณิชกานต์ นเรวุฒิกุล พรพิมล อธิปัญญาคม ยุทธศักดิ์ เจียมไชยศรี ศรุต สุทธิอารมณ์ และวัชรา สุวรรณอาศน์. 2558. การศึกษาประสิทธิภาพของสารป้องกันกาจัดโรคพืชในการป้องกันกาจัดโรคราน้าค้าง. น. 957-

12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

675


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PPB-05

971. ใน รายงานผลงานวิจัยประจาปี 2557 (เล่มที่ 2). สานักวิจัยพัฒนาการอารักขาพืช กรมวิชาการ เกษตร กระทรวงเกษตรและสหกรณ์. กรุงเทพฯ นิพนธ์ ไชยมงคล. 2548. ระบบข้อมูลพืชผัก. มหาวิทยาลัยแม่โจ้. สาขาวิชาพืชผัก ภาควิชาพืชสวน คณะผลิต กรรมการเกษตร มหาวิทยาลัยแม่โจ้. จ.เชียงใหม่ หน้า 1-4 อรพรรณ วิเศษสังข์. 2552. คู่มือการเลือกใช้สารป้องกันกาจัดโรคพืช. โรงพิมพ์ชุมนุมสหกรณ์การเกษตรแห่ง ประเทศไทย จากัด. กรุงเทพฯ. 128 น. อรพรรณ วิเศษสังข์ และจุมพล สาระนาค. 2558. โรคพืชผักและการป้องกันกาจัด. เคหการเกษตร. บริษัทสยาม คัลเลอร์พริน จากัด. จ.นนทบุรี. 164 น. Baiswar, P., Chandra, B.S., and S.V. Ngachan2010. Pseudoperonospora cubensis on Sechium edule in India. Australasian Plant Disease Notes 2010(5): 3–4. James, W.C. 1971. A Manual of Assesment Keys for Plant Diseases. The American Phytopathological Society. St. Paul, MN. 54 p. Ko, Y., Chen, C.Y., Liu, C.W., Chen, S.S., Maruthasalam, S., and C.H. Lin. 2008. First report of downy mildew caused by Pseudoperonospora cubensis on chayote (Sechium edule) in Taiwan. Plant Disease 92(12):1706. doi:10.1094/PDIS-92-12-1706C (Abstract in English)

676

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PPB-05

ตารางที่ 1 เปรียบเทียบประสิทธิภาพของสารป้องกันกาจัดโรคพืช 4 ชนิด ในการควบคุมโรคราน้าค้างในชาโยเต้สาเหตุเกิดจากเชื้อรา Pseudoperonospora cubensis แปลงทดลองที่ศูนย์วิจัยเกษตรที่สงู เพชรบูรณ์ อ.เขาค้อ จ.เพชรบูรณ์ ระหว่างเดือนมีนาคม–เมษายน 2561 กรรมวิธีพ่นสาร 1. cymoxanil + mancozeb 8% + 64% WP 2. metalaxyl 25% WP 3. dimethomorph 50% WP 4. fluopicolide+fosetyl-aluminium 4.4% +66.7% WG 5. ไม่ใช้สาร (พ่นน้าเปล่า) F-test3/ cv (%) 1/ 2/

3/

อัตราผสมต่อ น้า 20 ลิตร 60 40 20 20

ครั้งที่ 1 2.01 2.16 2.07 1.98

ระดับความรุนแรงของโรค 1/2/ ก่อนพ่นสารทดลอง ครั้งที่ 2 ครั้งที่ 3 ครั้งที่ 4 2.18 2.77 b 2.89 b 2.35 2.88 b 2.85 b 2.02 2.35 a 2.17 a 2.18 2.65 ab 2.77 b

2.13

2.09

16.73

14.77

3.69 c ** 7.96

3.41 c ** 5.41

หลังพ่นสารครัง้ สุดท้าย 7 วัน 14 วัน 2.32 b 2.82 b 2.33 b 2.74 b 1.58 a 1.75 a 2.50 b 2.54 b 3.35 c ** 15.07

3.42 c ** 7.72

ค่าเฉลี่ยที่กากับด้วยตัวอักษรเหมือนกันในคอลัมน์เดียวกันไม่แตกต่างทางสถิติที่ระดับความเชื่อมั่น 95% โดยวิธี DMRT แบ่งตามระดับความรุนแรงโดยดัดแปลงจากวิธีการให้คะแนนของ James (1971) ดังนี้ ระดับ 1 = ใบไม่ปรากฏอาการของโรค ระดับ 2 = ใบปรากฏอาการของโรค 1–10 เปอร์เซ็นต์ของพื้นที่ใบ ระดับ 3 = ใบปรากฏอาการของโรค 11–25 เปอร์เซ็นต์ของพื้นที่ใบ ระดับ 4 = ใบปรากฏอาการของโรค 26–50 เปอร์เซ็นต์ของพื้นที่ใบ ระดับ 5 = ใบปรากฏอาการของโรค 51–75 เปอร์เซ็นต์ของพื้นที่ใบ ระดับ 6 = ใบปรากฏอาการของโรคมากกว่า 75 เปอร์เซ็นต์ของพื้นที่ * ค่าเฉลี่ยมีความแตกต่างอย่างมีนัยสาคัญทางสถิติ ** ค่าเฉลี่ยมีความแตกต่างอย่ างมีนัยสาคัญยิ่งทางสถิติ 12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

677


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PPB-05

ตารางที่ 2 เปรียบเทียบประสิทธิภาพของสารป้องกันกาจัดโรคพืช 4 ชนิด ในการควบคุมโรคราน้าค้างในชาโยเต้สาเหตุเกิดจากเชื้อรา Pseudoperonospora cubensis แปลงทดลองที่ศูนย์วิจัยเกษตรที่สงู เพชรบูรณ์ อ.เขาค้อ จ.เพชรบูรณ์ ระหว่างเดือนกุมภาพันธ์–มีนาคม 2562 กรรมวิธีพ่นสาร 1. cymoxanil + mancozeb 8% + 64% WP 2. metalaxyl 25% WP 3. dimethomorph 50% WP 4. fluopicolide+fosetyl-aluminium 4.4% +66.7% WG 5. ไม่ใช้สาร (พ่นน้าเปล่า) F-test3/ cv (%) 1/ 2/

3/

อัตราผสมต่อ น้า 20 ลิตร 60 40 20 20

ครั้งที่ 1 2.04 2.26 2.14 2.11 2.22 6.05

ระดับความรุนแรงของโรค 1/2/ ก่อนพ่นสารทดลอง ครั้งที่ 2 ครั้งที่ 3 ครั้งที่ 4 2.62 ab 2.59 a 2.48 b 2.35 a 2.63 a 2.30 b 2.63 ab 2.58 a 1.68 a 2.36 a 2.44 a 2.49 b

หลังพ่นสารครัง้ สุดท้าย 7 วัน 14 วัน 1.95 b 1.87 b 1.72 b 1.76 b 1.23 a 1.30 a 1.93 b 1.78 b

3.22 b * 18.91

3.10 c ** 8.39

3.47 b * 14.98

3.38 c ** 16.23

ค่าเฉลี่ยที่กากับด้วยตัวอักษรเหมือนกันในคอลัมน์เดียวกันไม่แตกต่างทางสถิติที่ระดับความเชื่อมั่น 95% โดยวิธี DMRT แบ่งตามระดับความรุนแรงโดยดัดแปลงจากวิธีการให้คะแนนของ James (1971) ดังนี้ ระดับ 1 = ใบไม่ปรากฏอาการของโรค ระดับ 2 = ใบปรากฏอาการของโรค 1–10 เปอร์เซ็นต์ของพื้นที่ใบ ระดับ 3 = ใบปรากฏอาการของโรค 11–25 เปอร์เซ็นต์ของพื้นที่ใบ ระดับ 4 = ใบปรากฏอาการของโรค 26–50 เปอร์เซ็นต์ของพื้นที่ใบ ระดับ 5 = ใบปรากฏอาการของโรค 51–75 เปอร์เซ็นต์ของพื้นที่ใบ ระดับ 6 = ใบปรากฏอาการของโรคมากกว่า 75 เปอร์เซ็นต์ของพื้นที่ * ค่าเฉลี่ยมีความแตกต่างอย่างมีนัยสาคัญทางสถิติ ** ค่าเฉลี่ยมีความแตกต่างอย่างมีนัยสาคัญยิ่งทางสถิติ

678

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

2.93 c ** 5.80


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PPB-05

ตารางที่ 3 เปรียบเทียบต้นทุนของกรรมวิธีพ่นสารป้องกันกาจัดโรคพืช 4 ชนิดต่อ 1 แปลงทดลอง ในการควบคุมโรคราน้าค้างในชาโยเต้สาเหตุเกิดจากเชื้อรา Pseudoperonospora cubensis ระหว่างเดือนมีนาคม 2561 – เมษายน 2562 กรรมวิธีพ่นสาร 1. cymoxanil + mancozeb 8% + 64% WP 2. metalaxyl 25% WP 3. dimethomorph 50% WP 4. fluopicolide+fosetyl-aluminium 4.4% +66.7% WG

ขนาดบรรจุ 500 กรัม 1,000 กรัม 500 กรัม 1,000 กรัม

ราคาต่อแพค (บาท) 1/ 275 310 990 1,880

อัตราสารทีผ่ สม (ต่อน้า 20 ลิตร) 50 20 10 20

ราคา (บาทต่อลิตร) 1.38 0.31 0.99 1.88

ราคาต่อไร่ (บาท) 2/, 3/ 1,469 331 1,057 2,008

1/

ราคาขาย ณ วันที่ 14 มีนาคม 2561 2/ ปริมาณน้าที่พ่นต่อพื้นที่ 1.5 x 5.0 ตร.ม. (รวมระยะทรงพุ่ม) จานวน 4 ซ้า คิดเป็น 30 ตร.ม. คือ 5 ลิตร = พื้นที่ 1 ไร่ (1,600 ตร.ม.) ใช้น้าทั้งหมด 267 ลิตรต่อครั้ง 3/ จานวนครั้งที่พ่นสารในการทดลอง คือ 4 ครั้ง

12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

679


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PPB-05

ภาพที่ 1 การประเมินเปอร์เซ็นต์ความรุนแรงของโรคที่ปรากฏบนใบพืช (James, 1971)

ภาพที่ 2 อาการโรคราน้าค้างในชาโยเต้ที่พบบนใบทั้งด้านบนและด้านล่าง และลักษณะเชื้อราสาเหตุโรค Pseudoperonospora cubensis (Berk.& Curt) Rost. ภายใต้กล้องจุลทรรศน์ (กาลังขยาย 40X)

680

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PPB-06

ประสิทธิภาพของสารไบโอแอคทีฟอิลิซิเตอร์ต่อการแสดงออกของยีนที่สามารถกระตุ้นความ ต้านทานโรคในถั่วเหลือง Efficiency of Elicitor for Induced Resistance Gene Expression Against Disease in Soybean ศุภลักษ์ สัตยสมิทสถิต พรนิภา ถาโน และ ฉันทนา คงนคร Supalak Sattayasamitsathit Pornipa Thano and Janana Kongnakorn ศูนย์วิจัยและพัฒนาเมล็ดพันธุ์พืชพิษณุโลก อ. วังทอง จ.พิษณุโลก 65130 Phitsanulok Seed Research and Development Center, Wangthong, Phitsanulok 65130

บทคัดย่อ ถั่วเหลืองเป็นพืชที่อ่อนแอต่อการเข้าทาลายของเชื้อสาเหตุโรคพืชหลายชนิด เช่น เชื้อรา แบคทีเรีย ไวรัส และไส้เดือนฝอย โรคถั่วเหลืองสามารถพบได้ทุกระยะการเจริญเติบโต การจัดการให้ถั่วเหลืองไม่เป็นโรค หรือจัดการให้พืชปลอดภัยจากการเข้าทาลายโดยเชื้อโรคโดยการส่งเสริมให้พืชต้านทานต่อการเข้าทาลายของ เชื้อโรคจากการใช้สิ่ง ไม่มี ชีวิตมากระตุ้นเพื่อการสร้างระบบป้องกั นตนเองจึงเป็นแนวทางการจัดการโรค แนวทางหนึ่ง ดังนั้นงานวิจัยนี้จึงศึกษาประสิทธิภาพของสารไบโอแอคทีฟอิลิซิเตอร์ต่อการแสดงออกของ PR ยีนที่สามารถกระตุ้นความต้านทานโรคในถั่ วเหลือง ได้แก่ เมทิลจัสโมเนตและ เอทิลอะซิเตท เพื่อใช้ฉีดพ่นถั่ว เหลืองในระยะ R1 พบว่าเมทิลจัสโมเนตที่ความเข้มข้น 90 พีพีเอ็ม สามารถเพิ่มระดับการแสดงออกของยีน PR4 สูงสุดโดยมากกว่าชุดควบคุมถึง 3.14 เท่า ในขณะที่เอทิลอะซิเตท ความเข้มข้น 6,000 พีพีเอ็ม สามารถ เพิ่มระดับการแสดงออกของยีน PR10 สูงสุดโดยมากกว่าชุดควบคุมถึง 7.38 เท่า แต่ไม่มีการแสดงออกของยีน PR4 คาสาคัญ : สารไบโอแอคทีฟอิลิซิเตอร์ การแสดงออกของยีน ความต้านทานโรค ถั่วเหลือง ABSTRACT Soybean is susceptible to the destruction of many plant pathogens such as fungi, bacteria, viruses and nematodes. Soybean disease can be found at all stages of growth. The management of soybeans disease or the plants are safe from infestation by pathogen. By inducing plants to resistance to pathogens by using bioactive elicitors is a way of managing diseases. Therefore, this research investigated the effectiveness of bioactive elicitors in the expression of PR-genes that can stimulate disease resistance in soybeans, such as jasmonic acid and ethyl acetate, for spraying soybean in the R1 stage of growth, it was found that the 12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

681


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PPB-06

concentration of 90 ppm methyl jasmonate was able to increase the expression of the PR4 gene by up to 3.14 times higher than the control, while ethyl acetate concentration of 6,000 ppm can increase the level of gene expression PR10 by up to 7.38 times more than the control, but does not promote expression of PR4. Keywords: elicitor, resistance gene, soybean คานา ถั่วเหลืองเป็นพืชที่มีความสาคัญและมีบทบาทต่อเศรษฐกิจโลกตั้งแต่การผลิต การตลาด การแปรรูป และใช้ประโยชน์ในรูปแบบต่างๆ มีการนาถั่วเหลืองมาใช้ประโยชน์มากมาย เช่น เมล็ดใช้สกัดน้ามัน แปรรูปใน อุตสาหกรรมอาหาร ใช้ในอุตสาหกรรมอาหารสัตว์และอุตสาหกรรมต่อเนื่องอีกหลายชนิด แต่ถั่วเหลืองเป็นพืช ที่อ่อนแอต่อการเข้าทาลายของเชื้อสาเหตุโรคพืชหลายชนิด เช่น เชื้อรา แบคทีเรีย ไวรัส และไส้เดือนฝอย โรค ถั่วเหลืองสามารถพบได้ทุกระยะการเจริญเติบโต นอกจากนี้โรคหลายชนิดเป็นโรคที่ถ่ายทอดผ่านทางเมล็ด พันธุ์ เช่น โรคราน้าค้าง โรคใบจุดนูน โรคแอนแทรคโนส โรคเมล็ดสีม่วง โรคเมล็ดโฟมอบซิส โรคใบจุดวง และ โรคไวรัสใบด่าง มีเชื้อมากกว่า 200 ชนิดที่มีผลกระทบต่อการผลิตถั่วเหลือง และมีประมาณ 35 ชนิดที่เป็นเชื้อ สาคัญทางเศรษฐกิจที่ทาให้ถั่วเหลืองมีผลผลิตลดลง โดยทั่วไปการปลูกถั่วเหลืองในทุกพื้นที่จะประสบปัญหา โรคและแมลงศัตรูจานวนมาก ซึ่งทุกส่วนของต้นถั่วเหลืองมีความไวต่อการเข้าทาลายของศัตรูพืชและมีผลต่อ ปริมาณและคุณภาพผลผลิตถั่วเหลืองทั้งสิ้น โดยการสูญเสียขึ้นอยู่กับปัจจัยหลักได้แก่ เชื้อโรคหรือสภาวะที่ เกี่ยวข้อง ระยะการพัฒนาการเจริญของถั่วเหลืองและสุขภาพพืชในขณะเชื้อเข้าทาลาย ความรุนแรงของโรค ต่อต้นถั่วเหลืองแต่ละต้น และจานวนต้นถั่วเหลืองที่ถูกเชื้อเข้าทาลาย การจัดการให้ถั่วเหลืองไม่เป็นโรคหรือ จัดการให้ถั่วเหลืองปลอดภัยจากการเข้าทาลายจากเชื้อโรค โดยการส่งเสริมให้พืชต้านทานต่อการเข้าทาลาย ของเชื้อโรคโดยการใช้สิ่งไม่ มีชีวิตเป็นอีกวิธีการหนึ่งที่มีการนามาใช้ โดยเฉพาะอีลิซิเตอร์ (elicitors) ซึ่งเป็น สารประกอบที่ช่วยกระตุ้นกระบวนการทางสรีระของพืชให้เกิดการเปลี่ยนแปลง สารดังกล่าวมีผลต่อการ ขับ เคลื่อนกิ จ กรรมภายในพื ชโดยมี ก ลไกการกระตุ้นกระบวนการทางสรีระของพืชหลายทาง กลไกที่ พื ช ตอบสนองเมื่ อ ได้รับ อี ลิซิเ ตอร์ คล้ายกั บ การตอบสนองเพื่อป้องกั นตั วจากการรุก รานของเชื้อโรค หรือ ตอบสนองต่อสิ่งเร้าด้านสภาพแวดล้อม เนื่องจากอีลิซิเตอร์มีผลกระทบต่อเทแทบอลิซึมของพืชและกระตุ้นให้ พืชสังเคราะห์สารประกอบอินทรีย์บางชนิดขึ้นมา นอกจากนี้มีรายงานว่าอิลิซิเตอร์หลายชนิดสามารถชักนาให้ พืชมีการตอบสนองในลักษณะต่างๆ เช่น เพิ่มความแข็งแรงของผนังเซลล์, สร้าง reactive oxygen species (ROS), สังเคราะห์ ethylene และมีการแสดงออกของ pathogenesis-related (PR) proteins รวมถึงการ กระตุ้น hypersensitive response (HR) มี ก ารวิ จัยศึก ษาผลของการฉีดพ่นด้วยอีลิซิเ ตอร์ salicylic acid, methyl salicylate และ ethyl acetate ที่ ร ะดับความเข้มข้น 10-6, 10-3 และ 10-1 โมลาร์ของถั่วเหลืองใน ระยะ R1 (ระยะออกดอก) และระยะ R4 (ระยะติดเมล็ด) พบว่าเมื่อฉีดพ่นด้วย Methyl acetate ที่ระดับ ความเข้มข้น 10-3 โมลาร์ในระยะ R1 สามารถเพิ่มปริมาณไอโซฟลาโวนอยด์อย่างมีนัยสาคัญ และอีลิซิเตอร์ที่

682

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PPB-06

ท าการทดสอบทั้ ง สามชนิด ความเข้ม ข้นเป็นปัจ จัยส าคัญ ที่ สุดในการเพิ่ม ปริม าณไอโซฟลาโวนมากกว่า ระยะเวลาการฉีดพ่น (Zhang et al., 2006) นอกจากนีก้ ารศึกษาผลของอีลีซิเตอร์ methyl jasmonate (20 µM) และ sodium nitroprusside (500 µM) ในถั่วเหลืองจานวน 6 พันธุ์เพื่อส่งเสริมความสามารถในการ ต้านทาน cotton leaf worm (Spodoptera littoralis) พบว่าพันธุ์ Giza 82 และ 22 เป็นพันธุ์ที่อ่อนแอต่อ cotton leaf worm (Spodoptera littoralis) ขณะที่พันธุ์ Giza 83 และ21 มีความต้านทานปานกลางและ พันธุ์ Giza 35 และ111 มีความต้านทานสูง การฉีดพ่นทั้ง methyl jasmonate และ sodium nitroprusside มีผลต่อปริมาณรงควัตถุในการสังเคราะห์แสง ปริมาณโปรตีนที่ละลายได้ กรดอะมิโน ไกลโคลิปิดและฟอสโฟลิ ปิดในรากถั่วเหลืองทุกสายพันธุ์ ขณะที่ Lipid peroxidation และ H2O2 ลดลงอย่างมีนัยสาคัญ เนื่องจากมี โปรตีนต้านทานในระบบป้องกันเซลล์ (Pathogenesis-related protein) เป็นกลุ่มโปรตีนที่มีบทบาทสาคัญ ต่อการต้านทานเชื้อหลายชนิด ซึ่งสามารถแบ่งได้หลายกลุ่มตามลักษณะของลาดับเบสหรือการทานายลาดับ กรดอะมิโน ความสัมพันธ์ทางซีรั่มและกิจกรรมทางชีวภาพ มีรายงานว่ามี 4 กลุ่มของเอนไซม์ไคติเนส ได้แก่ PR-3, -4, -8 และ -11) อีก 1 กลุ่มของเอนไซม์-1,3-glucanases (PR-2), อีก 1 กลุ่มของเอนไซม์ proteinase inhibitors (PR-6) และอีก 1 กลุ่มของเอนไซม์ peroxidase ที่จาเพาะ (PR-9) เช่นเดียวกับกลุ่มของ PR-1 ที่ ยังไม่ทราบคุณสมบัติทางชีวเคมี นอกจากนี้ยังมีกลุ่มของ thaumatin-like PR-5 family และ birch allergen Betv1-related PR-10 family แต่อย่างไรก็ตามในพืชแต่ละชนิดไม่ได้มีโปรตีน PR ทุกกลุ่ม และ โปรตีน PR แต่ละกลุ่มบางชนิดยังมีกลุ่มย่อย (Van loon et al., 1997) ดังนั้นงานวิจัยนี้จึงศึกษาการใช้ เมทิลจัสโมเนต และเอทิลอะซีเตทเพื่อดูรูปแบบการแสดงออกของยีน pathogenesis-related (PR) proteins บางกลุ่มได้แก่ PR2, PR4 และ PR10 อุปกรณ์และวิธีการ วัสดุอุปกรณ์ 1. ถั่วเหลืองพันธุ์เชียงใหม่ 60 2. กระถางดินเผาขนาด 12 นิ้ว 3. สารเคมีสาหรับการสกัดอาร์เอ็นเอ และเพิ่มขยายขนาดดีเอ็นเอ 4. เครื่อง ABI QuantStudioTM 6 (Applied Biosystems, Foster, city, CA, USA) วิธีการ 1. การเตรียมตัวอย่างถั่วเหลืองในสภาพโรงเรือน ปลูก ถั่วเหลืองพั นธุ์เชียงใหม่ 60 ในกระถางขนาดเส้นผ่านศูนย์กลาง 12 นิ้ว จ านวน 3 กระถาง ต่อ 1 กรรมวิธี หยดเมล็ดกระถางล่ะ 2 เมล็ด พ่นสารเคมีป้องกันกาจัดแมลงวันหนอนเจาะลาต้น หลังจาการ งอก ประมาณ 1 สัป ดาห์ ใส่ปุ๋ยเคมี สูตร 12-24-12 อัตราส่วน 25 กิ โ ลกรัม ต่อไร่ เมื่ อถั่วเหลืองเจริญ ใน

12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

683


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PPB-06

ระยะ R1 พ่นเมทิ ล จัส โมเนตที่ความเข้มข้น 30, 60, 90 และ 120 ppm และเอธิล อะซิเตทที่ความเข้มข้น 3,000, 6,000, 9,000, 12,000 และ 15,000 ppm เก็บใบถั่วเหลืองหลังฉีดพ่นสาร 3 วัน 2. การสกัดอาร์เอ็นเอด้วยชุดสกัดสาเร็จรูป Nucleo Spin Kit ยี่ห้อ MACHEREY-NAGEL นาใบถั่วเหลืองหลังจากพ่นสาร 3 วัน มาบดในโกร่งบด สกัด Total RNA โดยชุดสกัดสาเร็จรูปตาม วิธีการของบริษัท นาอาร์เอ็นเอที่ได้ไปตรวจสอบ 3. การสังเคราะห์ cDNA นาอาร์เ อ็ นเอที่ ได้ม าสั ง เคราะห์ cDNA โดยใช้ชุดน้ายา ReverTra Ace qPCR RT Master Mix with gDNA Remover ยี่ห้อ TOYOBO มีส่วนผสมของปฏิกิริยาปริมาตรรวม 8 ไมโครลิตร ที่มีองค์ประกอบ ได้แก่ อาร์เ อ็ นเอความเข้ม ข้น 0.5 pg-0.5 µg, 4X DN Master Mix 2 ไมโครลิตร, Nuclease-free Water 5 ไมโครลิตร จากนั้นนาไปบ่มที่อุณหภูมิ 37 องศาเซลเซี ยลเป็นเวลา 5 นาที เมื่อครบกาหนดแล้วนาไปทา ปฏิกิริยาต่อไปโดยมีส่วนผสมปริมาตรรวม 10 ไมโครลิตร ที่มีองค์ประกอบของ Reacted solution ที่ได้จาก ข้างต้น 8 ไมโครลิตร และ 5x RT Master Mix II 2 ไมโครลิตร จากนั้นนาไปเข้าเครื่อง Thermal cycles โดย ตั้งโปรแกรมดังนี้ 37oC เป็นเวลา 15 นาที, 50oC เป็นเวลา 5 นาที และ 98oC เป็นเวลา 5 นาที 4. การวิเคราะหการแสดงออกของยีนด้วยเทคนิค Real-time PCR ศึกษาการแสดงออกของ PR gene โดยใช้ Soy Actin gene เป็นยีนอ้างอิงซึ่งมีลาดับนิวคลีโอไทด์ของ ไพรเมอร์ ดั ง นี้ PR2: Forward (5’-GTCTCCTTCGGTGGTAGTG), Reverse (5’-ACCCTCCTCCTGCTTTCT C) PR4: Forward (5’-GCTTGCGGGTGACAAATAC), Reverse (5’-ACACTCCCACGTCCAAATC) PR10: Forward (5’-GCCCAGGAACCATCAAGAAG), Reverse (5’-CGCTGTAGCTGTATCCCAAG) Actin: Forward (5’-GAGCTATGAATTGCCTGATGG), Reverse (5’-CGTTTCATGAATTCCAGTAGC) การเตรียมปฏิกิริยาพีซีอาร์ เตรี ย มปฏิ กิ ริ ยาพี ซีอ าร์ ด้ว ยชุ ด น้ ายา THUNDERBIRD SYBRqPCR Mix ยี่ ห้ อ TOYOBO ใน ปฎิกริยาปริมาตรรวม 20 ไมโครลิตร ประกอบไปด้วย cDNA ที่ได้จากขั้นตอนข้างต้น 1 ไมโครลิตร, Forwardprimer 1 ไมโครลิตร, Reverse-primer 1 ไมโครลิตร, THUNDERBIRD SYBRqPCR Mix 4 ไมโครลิตร 50X Rox dye 0.04 ไมโครลิตร และน้ากลั่น 12.96 ไมโครลิตร นาปฏิกิริยาไปเพิ่มปริมาณดีเอ็นเอและวิคราะห์ การแสดงออกของยี น ด้ ว ยเครื่ อ ง Real-time PCR รุ่ น ABI QuantStudioTM 6 (Applied Biosystems, Foster, city, CA, USA) โดยก าหนดสภาวะดั ง นี้ Pre-denaturation 95 องศาเซลเซี ย ส นาน 30 วิ น าที Denaturation 95 องศาเซลเซียส นาน 15 วินาที และ Extension 60 องศาเซลเซียส นาน 60 วินาที 40 รอบ ตามด้วยวิเคราะห melting curve เพื่อยืนยันวา ผลิตภัณฑ (PCR product) ที่ไดจากการศึกษา ดวยวิธี

684

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PPB-06

real-time PCR เปนผลิตภัณฑที่ตองการ ซึ่งผลิตภัณฑที่ถูกตองมักจะแสดง peak เดียวที่อุณหภูมิสูง ในขณะที่ ผลิตภัณฑที่เกิดจากการจับ แบบไมจาเพาะ (non-specific product) หรือ primer-dimer จะให peak ที่มี ขนาดกวางที่อุณหภูมิต่า การท าปฏิก ริยาแต่ล ะครั้ง จะมี negative control และ ชุดน้ายามาตรฐานที่ เ ตรียมจาก RT-PCR product การวิเคราะห์ผลจะเป็นการคานวณแบบสัมพัทธ์ (Relative quantification) โดยหาอัตราส่วนการ แสดงออกของยีน protein PR ต่อการแสดงออกของยีนอ้างอิง housekeeping gene ได้แก่ Soy actin โดย ทาการตรวจสอบระดับการแสดงออกของยีนอ้างอิงก่อนว่ามีความเหมาะสมหรือไม่ ก่อนนาไปคานวณ สูตร Comparative Ct (2-Ct) (Livak and Schmittgen, 2001) ผลการทดลองและวิจารณ์ เนื่องปัจ จัยส าคัญ ในการหาปริม าณการแสดงออกของยีน แบบสัม พัท ธ์ก็ คือ การหายีนอ้างอิง ที่ เหมาะสมสาหรับเปรียบเทียบหาอั ตราส่วน ทั้ ง นี้ถ้าเลือกยีนอ้างอิงที่ไม่ เหมาะสมจะส่งผลต่อความถูกต้อง แม่นยาหรือก่อให้เกิดความผิดพลาดในการแปลผลได้ ดังนั้นจึงทาการตรวจสอบการแสดงออกของยีนอ้างอิง Soy actin ว่ามีความเหมาะสมในการนามาใช้เป็นยีนอ้างอิงหรือไม่ เมื่อพิจารณาค่า Ct ของยีนอ้างอิง Actin มี ค่าคงที่ไม่วาจะทดสอบกับสารที่ระดับความเข้มข้นต่างๆ (ตารางที่ 1-2) จึงมีความเหมาะสมต่อการนาไปใช้เป็น ยี น อ้ า งอิ ง ซึ่ ง สอดคล้ อ งกั บ รายงาน Upchurch และ Ramirez (2010) ซึ่ ง ใช้ ยี น Actin เป็ น ยี น อ้ า งอิง ใน การศึกษาการแสดงออกของ Defense-related gene expression ในใบและเมล็ดถั่วเหลืองหลังจากมีการ ปลูกเชื้อ Cercospora kikuchii และ Diaporthe phaseolorum var. meridionalis ตารางที่ 1 การแสดงออกของยีนอ้างอิงและยีนเป้าหมายในตัวอย่างใบถั่วเหลืองที่พ่นด้วยเมทิลจัสโมเนต

ค่า Ct ของยีนอ้างอิง (Soy actin) ค่า Ct ของยีน PR2 ค่า Ct ของยีน PR4 ค่า Ct ของยีน PR10

30 25.21 31.93 26.78 27.97

เมทิลจัสโมเนต (ppm) 60 90 25.96 25.85 30.69 30.12 27.89 28.31 31.91 28.28

120 25.88 31.99 26.95 29.08

ตารางที่ 2 การแสดงออกของยีนอ้างอิงและยีนเป้าหมายในตัวอย่างใบถั่วเหลืองที่พ่นด้วยเอทิลอะซีเตท เอทิลอะซีเตท (ppm) 3,000 6,000 9,000 12,000 15,000 ค่า Ct ของยีนอ้างอิง (Soy actin) 26.01 25.91 25.66 25.86 26.05 ค่า Ct ของยีน PR4 32.94 26.00 29.52 27.83 27.31 ค่า Ct ของยีน PR10 29.31 26.70 26.61 27.34 27.84 12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

685


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PPB-06

จากการทดลองฉีดพ่นถั่วเหลืองด้วยอิลิซิเตอร์ได้แก่ เมทิลจัสโมเนตที่ความเข้มข้น 30, 60, 90 และ 120 ppm พบว่าหลังฉีดพ่นเป็นระยะเวลา 3 วัน มีการแสดงออกของยีน PR4 สูงสุดที่ความเข้มข้น 90 ppm โดยมีการแสดงออกเพิ่มขึ้น 3.1 เท่า เมื่อเทียบกับ house keeping gene (HKG) รองลงมาที่ความเข้มข้น 120 ppm มีการแสดงออกของยีน PR4 เพิ่มขึ้น 2.4 เท่า ขณะที่ยีน PR2 และ PR10 มีการแสดงออกเพิ่มขึ้นเพียง เล็กน้อย (ภาพที่ 1) ซึ่งสอดคล้องกับรายงานของ Agrawal และคณะ 2003 พบว่าการฉีดพ่น JA และ ABA ที่ ความเข้ม ข้นต่ากว่า 0.1% (v/v) ในต้นกล้าข้าวอายุ 2 สัป ดาห์ สามารถเพิ่มการแสดงออกของยีน OsPR4 mRNA อย่างยิ่ง ซึ่งสอดคล้องกับรายงานว่าจาสโมนิกช่วยให้พืชทนต่อโรคจากเชื้อราและทนต่อความเครียดทีม่ ี จากหลายสาเหตุเนื่องจากกรดจาสโมนิกมีบทบาทเหนี่ยวนาให้พืชสังเคราะห์เมแทบอไลต์ทุติยภูมิ ประเภท สารอัลคาลอยด์ (Yan and Xie, 2015) ขณะที่การฉีดพ่นถั่วเหลืองด้วยเอทิลอะซีเตทที่ความเข้มข้น 3,000, 6,000, 9,000, 12,000 และ 15,000 ppm กลับพบว่ายีน PR10 มีการแสดงออกสูงสุด โดยเอทิลอะซีเตทที่ ความเข้ม ข้น 6,000 ppm มี ก ารเพิ่ มการแสดงออกของยีนสูงสุดเท่ ากับ 7.4 เท่ า รองลงมาที่ความเข้มข้น 9,000 ppm การแสดงออกของยีนสูงสุดเท่ากับ 6.6 เท่า ส่วนยีน PR4 มีการเพิ่มการแสดงออกเพิ่มขึ้น 0.6 เท่าที่ความเข้มข้นของเอทิลอะซีเตท 6,000 ppm แต่อย่างไรก็ตามไม่พบการแสดงออกของยีน PR2 ทุกความ เข้ม ข้นของเอทิลอะซีเตท (ภาพที่ 2) จากการทดลองจะเห็นได้ว่าการฉีดพ่นถั่วเหลืองด้วยอิลิซิเตอร์ได้แก่ เมทิลจัสโมเนตและเอทิลอะซีเตทสามารถเพิ่มการแสดงออกของยีน โปรตีน PR ที่เกี่ยวข้องกับระบบความ ต้านทานโรค ซึ่งเป็นกลุ่มที่มีบทบาทในการป้องกันการรุกรานของเชื้อทั้งในระบบการตอบสนองแบบเฉียบพลัน หรือแบบกระจาย เพื่อป้องกันไม่ให้เชื้อกระจายเพิ่มขึ้ น มีการค้นพบว่าการสังเคราะห์โปรตีน PR ถูกควบคุม ตั้ง แต่ก ระบวนการถอดรหัสของยีน โปรตีน PR จะถูก สังเคราะห์ขึ้นหลังจากได้รับเชื้ออย่างน้อย 8 ชั่วโมง (Matsuoka and Ohashi, 1986) และโปรตีนนี้ถูกสังเคราะห์ขึ้นเฉพาะบริเวณที่ถูกกระตุ้น แต่จะไม่มีการส่ง โปรตีน PR ไปยังบริเวณอื่น

686

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PPB-06

3.5 3.139

Relative Quantification (RQ)

3 2.425

2.5 2

1.728

1.678

PR2

1.5

PR4 PR10

1 0.378

0.5 0.099

0.019 0.058

0.03

0.026

0.008

0.044

0 30

60

90

120

Methyl jasmonate (ppm)

ภาพที่ 1 การแสดงออกของยีน PR2, PR4 และ PR10 หลัง การฉีดพ่นถั่วเหลืองด้วยจัสโมนิกที่ระดับความ เข้มข้น 30, 60, 90 และ 120 ppm 8

7.379

Relative Quantification (RQ)

7

6.586

6 5 3.735

4

3.698 PR4

3 2

PR10 1.291 0.658

1

0.048

0.006

0.064

0.293

0 3,000

6,000

9,000

12,000

15,000

Ethyl acetate (ppm)

ภาพที่ 2 การแสดงออกของยีน PR4 และ PR10 หลัง การฉีดพ่นถั่วเหลืองด้วยเอทิลอะซีเ ตทที่ระดับความ เข้มข้น 3000, 6000, 9000, 12,000 และ 15,000 ppm

12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

687


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PPB-06

เนื่องจากโปรตีน PR มี บ ทบาทส าคัญ ต่อการจัดการโรค ดัง นั้น การศึก ษาด้านโปรตีน PR จะเป็น แนวทางหนึ่งที่มีประโยชน์ต่อระบบการป้องกันโรคของพืช การใช้เทคนิคด้านพันธุวิศวกรรมที่เกี่ยวข้อง รวมถึง การเพิ่ม การแสงออกของยีนที่เกี่ ยวข้องโปรตีน PR ด้วยกลไกการป้องกันต่างๆต่อเชื้อสาเหตุโ รคสามารถ ประยุกต์ใช้ได้กว้างขวางต่อการต้านทานโรคต่างๆ ดังนั้นพืชดัดแปรพันธุกรรมที่มีความสามารถในการเพิ่มการ แสดงออกหรือรวมกันของโปรตีน PR สามารถนามาใช้สาหรับการจัดการโรคที่มีประสิทธิภาพและประสบ ความสาเร็จได้ ในเบื้องต้นของการควบคุมยีนของโปรตีน PR นั้นเป็นที่เข้าใจกัน แต่การศึกษากลไกที่แน่นอน ของการควบคุมยีนและการรับยีนจะทาให้เกิ ดวิธีก ารใหม่สาหรับ เทคโนโลยี พันธุวิศวกรรมสาหรับพืชเพื่อ ป้องกันโรคพืชได้ในอนาคต คาขอบคุณ ขอขอบคุณเจ้าหน้าที่ของศูนย์วิจัยและพัฒนาเมล็ดพันธุ์พืชพิษณุโลกที่ให้ความช่วยเหลือในการทาวิจยั ในครั้งนี้ให้สาเร็จลุล่วงไปด้วยดี เอกสารอ้างอิง Agrawal, G.K., N.-S. Jwa, K.-S. Han, V. P.Agrawal and R. Rakwal. 2003. Isolation of a novel rice PR4 type gene whose mRNA expression is modulated by blast pathogen attack and signaling components. Plant Physiol and Biochem. 41:81-90. Livak, K.J and T.D. Schmittgen. 2001. Analysis of relative gene expression data using Real-time q u a n t i t a t i v e PC R a n d t h e 2 − Δ Δ C T m e t h o d . M e t h o d s . 2 5 : 4 0 2 -8 . L.C. Van Loon. 1997. Induced resistance in plants and the role of pathogenesis-related proteins. Euro J. of Plant Patho. 103: 753-765. Matsuoka, M. and Y. Ohashi. 1986. Induction of pathogenesis-related proteins in tobacco leaves. Plant Physiol. 80:505-510. Upchurch, R.G. and M. E. Ramirez. 2010. Defense-related gene expression in soybean leaves and seeds inoculated with Cercospora kikuchii and Diaporthe phaseolorum var. meridionalis. Physiol. and Molecular Plant Patho. 75:64-70. Yan, C. and D. Xie. 2015. Jasmonate in plant defence: sentinel or double agent. Plant Biotechnol. J. 13:1233-1240. Zhang, B., N. Hettiarachchy, P. Chen, R. Horax, B. Cornelious and D. Zhu 2006. Influence of the Application of Three Different Elicitors on Soybean Plants on the Concentrations of Several Isoflavones in Soybean Seeds. J. Agric. Food Chem. 54: 5548-5554.

688

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PPB-07

ผลของสารไดเมโทมอร์ฟ 50% W/V SC และเมทาแลกซิล 25% WP ในการควบคุมเชื้อรา Phytophthora palmivora สาเหตุโรครากเน่าโคนเน่าของทุเรียนหมอนทอง ในห้องปฏิบัตกิ ารและเรือนทดลอง Effect of Dimethomorph 50% W/V SC and Metalaxyl 25% WP for Controlling Phytophthora palmivora Causing Root and Stem Rot of Monthong Durian in Laboratory and Greenhouse เรวัฒ เพียซ้าย1,2* เนตรนภิส เขียวขา1 และ อรอุมา เพียซ้าย1 Rawat Piasai1,2* Netnapis Khewkhom1 and Onuma Piasai1 1

ภาควิชาโรคพืช คณะเกษตร บางเขน มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ วิท ยาเขตบางเขน กรุงเทพมหานคร, 10900 Department of Plant Pathology, Faculty of Agriculture, Kasetsart University, Bangkok 10900 2 บริษัท อดามา (ประเทศไทย) จากัด. 127/33 อาคารปัญจธานี ทาวเวอร์. ชั้น 28 ถ.นนทรี ช่องนนทรี ยานนาวา กรุงเทพฯ 2 Adama (Thailand) Ltd. 127/33 Panjathani Tower Bl. 28th floor, Nonsi Rd, Chongnonsi , Yannawa , Bangkok 1

บทคัดย่อ ทุเรียนหมอนทองเป็นผลไม้ที่ได้รับความนิยมในไทยและเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ โรครากเน่าโคนเน่า เป็นปัญหาที่สาคัญในการผลิตทุเรียนในประเทศและส่งออก วัตถุประสงค์ของงานวิจัยนี้ เพื่อศึกษาผลของสาร ไดเมโทมอร์ ฟ 50% W/V SC และ สารเมทาแลกซิ ล 25% WP ในการควบคุ ม เชื้ อ รา Phytophthora palmivora สาเหตุ โ รครากเน่ า โคนเน่ า ของทุ เ รี ย น ทดสอบสารป้ อ งกั น ก าจั ด เชื้ อ ราทั้ ง สองชนิ ด ใน ห้ อ งปฏิ บั ติ ก ารโดยวิ ธี detached leaf และในเรือ นทดลองโดยวิ ธี ร าดดิ น วางแผนการทดลองแบบ Completely Randomized Design (CRD) จานวน 7 กรรมวิธี 10 ซ้า ได้แก่ กรรมวิธีใช้ สารไดเมโทมอร์ฟ ความเข้มข้น 1, 1.5, 2 และ 2.5 มิลลิลิตรต่อน้า 1 ลิตร เปรียบเทียบกับกรรมวิธีใช้สารเมทาแลกซิล 25% WP ความเข้มข้น 4 กรัมต่อน้า 1 ลิตร และกรรมวิธีในชุดควบคุมแบบปลูกเชื้อ P. palmivora และไม่ปลูกเชื้อ P. palmivora ผลการทดสอบในห้องปฏิบัติการและในเรือนทดลองให้ผลสอดคล้องกันโดยพบว่าสารไดเมโท มอร์ฟ 50% W/V SC ทุกความเข้มข้นมีประสิทธิภาพในการควบคุมเชื้อรา P. palmivora สาเหตุโรครากเน่า โคนเน่าในทุเรียนได้ดีกว่าสารเมทาแลกซิล 25% WP และกรรมวิธีในชุดควบคุมแบบปลูกเชื้อ P. palmivora อย่างมีนัยสาคัญทางสถิติ คาสาคัญ : ทุเรียน ไดเมโทมอร์ฟ เมทาแลกซิล ไฟทอปธอรา พาล์มิโวรา โรครากเน่าโคนเน่า ABSTRACT Monthong durian is one of the most famous fruit in Thailand and South-East Asia. Root and stem rot disease is the serious problem in durian production for domestic and export. The 12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

689


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PPB-07

objectives of this research were studied the effect of dimethomorph 50% W/V SC and metalaxyl 25% WP for controlling Phytophthora palmivora causing root and stem rot of Mon-thong durian. Both fungicides were conducted for controlling P. palmivora in laboratory using detached leaf method as well as soil drenching method in greenhouse. Completely Randomized Design (CRD) was designed in the experimental with 7 treatments and 10 replications per treatment including dimethomorph at 1, 1.5, 2 and 2.5 ml/L compare with metalaxyl 4 g/L, positive control with P. palmivora and negative control without P. palmivora. The result revealed that all treatments of dimethomorph could control P. palmivora causing root and stem rot of durian better than and significant when compare with metalaxyl 4.0 g/L and positive control with P. palmivora.

Keywords: durian, dimethomorph, metalaxyl, Phytophthora palmivora, root and stem rot disease คานา ทุเรียน (durian) จัดอยู่ในวงศ์ Bombacaceae สกุล (genus) Durio L. เป็นไม้ผลยืนต้นขนาดใหญ่ สามารถเจริญเติบโตได้ดีในเขตที่มีสภาพอากาศร้อนชื้น จัดเป็นไม้ผลเศรษฐกิจที่มีมูลค่าการส่งออกสูง และ เป็นที่นิยมของผู้บริโภคหลายประเทศ การปลูกทุเรียนในประเทศไทยพบปัญหาโรคและแมลงศัตรูเข้าทาลาย หลายชนิด ซึ่งโรคที่พบในทุเรียนส่วนมากมาจากเชื้อรา เช่น โรคใบจุด ราสีชมพู แอนแทรคโนส ราแป้ง โรคใบ ติด และโรครากเน่าโคนเน่า ซึ่ง โรครากเน่าโคนเน่าของทุเรียนนับว่าเป็นปัญหาสาคัญและสร้างความเสียหาย กับทุเรียนเป็นอย่างมาก มีสาเหตุจากเชื้อ Phytophthora palmivora โดยพบรายงานการแพร่ระบาดของ โรคตั้งแต่ปี พ.ศ. 2509 ในจังหวัดนนทบุรี และจังหวัดในภาคตะวันออก รวมถึงภาคใต้ และทุกแห่งที่มีการนา กล้าทุ เรียนที่ ปลูกในดินที่ มีราสาเหตุโรคไปปลูก โดยเฉพาะอย่างยิ่งในทุเรียนพันธุ์หมอนทองซึ่งเป็นพันธุ์ ที่ อ่อนแอต่อโรค สร้างความเสียหายต่อผลผลิตทุเรียน (ขจรศักดิ์ และวินิต, 2509) ลักษณะอาการทั่วไป ในระยะ กล้าจะทาให้เกิดโรคลาต้นเน่า ใบเหี่ยวและมีสีเขียวซีด จากนั้นจะเปลี่ยนเป็นสีเหลือง และร่วงในที่สุด อาการ ที่โคนต้นจะมีน้าเยิ้มสีน้าตาลแดงไหลออกมา เมื่อถากเปลือกต้นจะพบเนื้อเยื่อเป็นสีน้าตาล หากอาการเน่า ลุกลาม จะทาให้ใบร่วง โดยเริ่มจากปลายกิ่ง ในที่อากาศชื้น เชื้อราสามารถแพร่กระจายทางลม เข้าทาลายกิ่ง และผลได้ หากอาการรุนแรงมากอาจทาให้ทุเรียนยืนต้นตาย (อมรรัตน์, 2556) การควบคุมโรครากเน่าโคน เน่าของทุเรียนในปัจจุบันนิยมทาโดยใช้มีดถากเปลือกบริเวณแผลที่โคนต้นและทาด้วยสารป้องกันกาจัดเชื้อรา (fungicide) ได้แก่ เมทาแลกซิล (metalaxyl) หรือ ฟอสอีสทิล -อะลูมิเนียม (fosetly-Al) หรือใช้สารละลาย ฟอสฟอรัส แอซิด (phosphorous acid) ฉีดเข้าลาต้น อย่างไรก็ตามเกษตรกรส่วนใหญ่จะควบคุมโรคโดยใช้ สารป้องกันกาจัดเชื้อราเมทาแลกซิลต่อเนื่องกันเป็นระยะเวลานาน จึงทาให้ในปัจจุบันเกิดปัญหาการต้านทาน ต่อสารเมทาแลกซิลเพิ่มมากขึ้น และไม่สามารถควบคุมโรคได้อย่างมีประสิทธิภาพ โดยสารป้องกันกาจัดเชื้อรา ที่มีฤทธิ์ดูดซึม (systemic fungicide) ซึ่งมีรายงานในการควบคุมราชั้นต่าในกลุ่ม Oomycetes ได้ผลดีอีกชนิด หนึ่งได้แก่ สารไดเมโทมอร์ฟ โดยสารนี้จะออกฤทธิ์ยับยั้งการสร้างไคติน ทาลายผนังเซลล์ของเชื้อราส่งผลให้ 690

12–14 พฤศจิกายน2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PPB-07

การสร้างผนังเซลล์ผิดปกติ ก่อให้เกิดการอุดตันของเส้นใย และยับยั้งการสร้างสปอร์ (Kuhn et al.,1991; Ojiambo et al., 2010) สารไดเมโทมอร์ฟมีประสิทธิภาพในการควบคุมโรคใบไหม้ โรครากเน่าและลาต้นเน่า ที่ เ กิ ด จากเชื้ อ รา Phytophthora spp. (Duvenhage and Köhne, 1995; Babadoost et al., 2015) รวมถึงสามารถป้องกันกาจัดโรคราน้าค้างได้อย่างมีประสิทธิภาพ (Ojiambo et al., 2010) ดังนั้นงานวิจัยนี้จึง มีวัตถุประสงค์เพื่อทดสอบประสิทธิภาพของ ไดเมโทมอร์ฟ 50% W/V SC และอัตราการใช้ที่เหมาะสมในการ ควบคุมโรคลาต้นเน่าของกล้าทุเรียนที่เกิดจากเชื้อรา P. palmivora อุปกรณ์และวิธีการ 1. การสารวจและเก็บตัวอย่าง เก็บตัวอย่างใบ ดินบริเวณรากและเปลือกต้ นทุเรียนที่แสดงอาการโรคในพื้นที่แปลงปลูกทุเรียนพันธุ์ หมอนทองของเกษตรกรในตาบลทุ่ งเบญจา อาเภอท่ าใหม่ จังหวัดจันทบุรี บันทึ ก ข้อมู ล จากแหล่ง ที่ เก็ บ ถ่ายภาพ และนาตัวอย่างมาแยกเชื้อในห้องปฏิบัติการ 2. การแยกและจาแนกชนิดเชื้อราสาเหตุโรคจากใบและเปลือกต้นทุเรียนพันธุ์หมอนทอง ใช้มีดตัดบริเวณรอยต่อเนื้อเยื่อพืชที่เป็นโรคกับเนื้อเยื่อปกติขนาด 0.5 x 0.5 เซนติเมตร วางชิ้นส่วน พืชที่ตัดแล้วบนอาหาร potato dextrose agar (PDA) ที่ผสมสารปฏิชีวนะ BNPRA (selective media) บ่ม เชื้อที่อุณหภูมิห้องเป็นเวลา 24 ชั่วโมง หลังจากนั้นตัดปลายเส้นใยเชื้อราที่เจริญออกจากเนื้อเยื่อพืช นามา เลี้ยงบนอาหาร potato carrot agar (PCA) แยกเก็บเชื้อบริสุทธิ์ในหลอดทดลองที่อุณหภูมิ 25 องศาเซลเซียส เพื่อใช้ศึกษาต่อไป (อรอุม า, 2561) จาแนกชนิดเชื้อราโดยศึกษาลัก ษณะทางสัณฐานวิท ยาบนอาหาร PDA และกระตุ้นให้ราสร้างโครงสร้างสืบพันธุ์โดยวิธีใช้เหยื่อล่อ (baiting technique) โดยตัดใบทุเรียนให้มีขนาด 1x1 เซนติเมตร ใส่จานเลี้ยงเชื้อ เติมน้าที่ผสมระหว่างน้ากลั่นและน้าบ่อธรรมชาติในสัดส่วน 1:1 โดยปริมาตร ที่ผ่านการนึ่งฆ่าเชื้อแล้ว จานวน 10 มิลลิลิตร และใส่วุ้นอาหารที่มี เส้นใยราที่ต้องการจาแนก บ่มเชื้อไว้ 24 ชั่วโมง ตรวจดูโครงสร้างของเชื้อราใต้กล้องจุลทรรศน์แบบ stereo และ compound ถ่ายภาพและวัดขนาด เชื้อราเปรียบเทียบกับเอกสารอ้างอิง (อรอุมา, 2561) 3. ผลการทดสอบสารไดเมโทมอร์ฟในการควบคุมโรครากเน่าโคนเน่าทุเรียนโดยวิธีเด็ดใบ เลี้ยงเชื้อราที่แยกได้บนอาหาร PCA เป็นเวลา 7 วัน ใช้ cork borer ขนาดเส้นผ่านศูนย์กลาง 0.5 เซนติเมตร เจาะบริเ วณปลายเส้ นใยของเชื้ อรา น าไปปลู ก เชื้อ บนใบทุ เรียนระยะเพสลาดโดยวิธีเด็ ดใบ (detached leaf) ร่วมกับวิธีการทาแผล บ่มไว้ในกล่องพลาสติกที่อุณหภูมิห้ อง วางแผนการทดลองแบบสุ่ม สมบูรณ์ (Completely Randomized Design, CRD) จานวน 8 กรรมวิธี ได้แก่ กรรมวิธีฉีดพ่นสารไดเมโท มอร์ฟ 50% W/V SC ที่ความเข้มข้น 1, 1.5, 2 และ 2.5 มิลลิลิตรต่อน้า 1 ลิตร กรรมวิธีพ่นสารเมทาแลกซิล 25% WP ความเข้มข้น 2.5 กรัมต่อน้า 1 ลิตร กรรมวิธีในชุดควบคุมแบบปลูกเชื้อ P. palmivora (positive

12–14 พฤศจิกายน 2562 โรงแรมดุสิตธานี หัวหิน จังหวัดเพชรบุรี

691


การประชุมวิชาการอารักขาพืชแห่งชาติ ครั้งที่ 14 “ เกษตรแม่นยา ก้าวนาเกษตรไทย ”

PPB-07

control) และกรรมวิธีไม่ปลูกเชื้อ P. palmivora (negative control) บันทึกผลโดยวัดขนาดแผลหลังจากบ่ม เชื้อเป็นเวลา 3, 5 และ 7 วัน 4. การทดสอบความสามารถของไดเมโทมอร์ฟในการควบคุมโรคลาต้นเน่าของกล้าทุเรียนพันธุ์หมอนทอง เตรียมกล้าทุเรียนพันธุ์หมอนทองที่ปล