Issuu on Google+


IV

POMORSKI EKOLOG

Dziennik Pomorza - 15 lutego 2011 - nr 7 www.portalpomorza.pl

Biała śmierć na drodze

Sól wysypywana zimą na drogi szkodzi głównie przyrodzie. Źródło: gddkia.gov.pl

Gdy pada śnieg, drogowcy natychmiast zasypują jezdnie solą. Jej nadmiar może być jednak szkodliwy dla środowiska. Sól obniża temperaturę topnienia śniegu, więc wysypywana na drogi i chodniki zapobiega oblodzeniu. Efekty są widoczne bardzo szybko – śnieg i lód znika, jezdnia staje się czarna. Jednak sól, likwidując jeden problem, powoduje inne. Mokra nawierzchnia także jest śliska i niebezpieczna (chociaż w mniejszym stopniu), a topniejący śnieg szybko zamienia się w kałuże lub tzw. błoto pośniegowe. Narzekamy także na białe ślady na spodniach i butach. Skarżą się także zmotoryzowani, bo słona

breja wywołuje korozję karoserii. Ale najbardziej podstępnym i wyniszczającym działaniem soli drogowej jest negatywny wpływ na przyrodę. Sól nie wyparowuje z drogi – razem z wodą Separatory znajdujące się m.in. na stacjach paliw muszą być regularnie czyszczone, by mogły spełniać swoją funkcję. Fot. Archiwum wnika w ziemię, spływa do kanalizacji a potem do rzek, dostaje się też do wody pitnej. Wzrastające zasolenie ma ogromny wpływ na florę i faunę. Zmienia strukturę gleby, przez co blokuje przyswajalność składników Możemy zachwycać się wielobarwną plamą przetwórstwo rolno spo- Służą również do oczyszżywcze itp.). mineralnych. Utrudnia roczania zaolejonych ścieków Temu służą separatory, technologicznych z myjni ślinom pobieranie wody po- oleju na mokrej jezdni. Jednak mina nam zrzednie, gdy wyobrazimy sobie, że te czyli urządzenia przezna- samochodowych, warsztawodując ich obumieranie. czone do usuwania ze ście- tów samochodowych, zaNiestety, w każdym substancje ropopochodne traÞą wprost do ków substancji olejowych. kładów itp. sezonie zimowym na uliSą one wykorzystywane do cach pojawiają się kolejne rzeki, w której sąsiad łowi ryby. Niestety, substancje, oczyszczania ścieków opa- które trafiają do rzek, wciąż porcje białych ziarenek, Nawet najbardziej uważNa szczęście aktualnie dowych z terenów zanie- przyprawiają o zawrót głoa ich zawartość wciąż się nie tankując, można rozlać obowiązujące przepisy na- czyszczonych substancjami wy. Najczęściej w wodzie kumuluje. nieco paliwa. Podobne za- kładają wręcz obowiązek ropopochodnymi, a więc znajdą się: m.in. formalnieczyszczenia pojawiają się oczyszczania ścieków opa- wspomnianych stacji pa- dehyd (jedna z przyczyn na wszystkich drogach, pla- dowych i technologicznych liw, parkingów, płyt lotnisk. nowotworu płuc), substancach i parkingach, po czym odprowadzanych między cje ropopochodne(zabija wpływają do kanału burzo- innymi z centrów miast, teunikalną florę podwodną), wego. Stamtąd przedostają renów przemysłowych, baz fenole (silne trucizny), mesię do wód powierzchnio- transportowych, stacji bentale ciężkie (zatrucie nimi wych, czyli do rzek i kana- zynowych, myjni, warsztapowoduje szereg chorób). łów przepływających przez tów samochodowych, dróg, Tylko tyle rzek Większość z tych substancji nasze miejscowości. Czy nie parkingów, punktów ga- w Polsce nie jest jest zabójcza dla naturalnema rady na wielobarwne stronomicznych, zakładów go środowiska. plamy ropopochodnych? przemysłowych (ubojnie, zanieczyszczona. Anna Szade

Tęcza w kałuży

Nie myj auta pod chmurką

10 proc.

Jak działa separator? Mycie samochodu poza myjnią może okazać się zgubne dla środowiska, Fot. Archiwum ale i dla kieszeni.

Zabronione jest mycie samochodów przy domu lub nawet na własnym podwórku. To dlatego, że szkodliwe substancje mogą przedostawać się do wód gruntowych i powierzchniowych. Przydomowy parking nie jest dobrym miejscem na kąpiel auta. Smary, oleje i detergenty nie są substancjami obojętne dla środowiska, ale je zanieczyszczające. Niektóre ze środków chemicznych, jakie współcześnie stosuje się

do mycia samochodów, są naprawdę trudno rozkładalne. Tymczasem wraz z wodą mogą trafić do kratki ściekowej i później, wraz z deszczówką, wpłynąć prosto do rzeki.

500 zł Mandat w takiej wysokości może zapłacić każdy, kto myje samochód na własną rękę. Jeśli mandatu nie przyjmie, sprawa może trafić do sądu, a ten może nałożyć karę finansową sięgającą nawet 5 tys. zł.

W pierwszej kolejności wykorzystywane jest sito, umożliwiające odseparowanie z przepływających wód burzowych odpadów oraz większych ciał stałych. Moduł separacyjny zawiera też specjalny nośnik, który oddziela ciała stałe od cieczy oraz powoduje odseparowanie substancji oleistych od wody. Mniejsze osady są wyłapywane w labiryncie przypominającym swoją budową plaster miodu i ostatecznie opadają na dno zbiornika, skąd są w prosty sposób usuwane. Wpadające do systemu substancje ropopochodne ulegają łączeniu w większe zespoły wypływają na powierzchnię wody, skąd są usuwane. Czysta woda deszczowa jest następnie kierowana do przegrody wylotowej oraz rury ściekowej, skąd łączy się ponownie z główną siecią wód burzowych Nie ma mowy, by w pobliżu dystrybutora paliwa znalazła się taka studzienka kanalizacyjna. Odpływ wód deszczowych musi być wyposażony w czynny separator. Fot. Archiwum lub odpływa do odbiornika.

Dodatek dofinansowany został przez Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Gdańsku. Fundusz nie ponosi odpowiedzialności za treści zawarte w dodatku. red tech. KK


POMORSKI EKOLOG

Z deszczu pod rynnę

TO CIEKAWE

Spacer dżdżownic

Po deszczu dżdżownice chętnie wychodzą. Ale widać je na powierzchni wcale nie dlatego, że bardzo lubią wilgoć. Wręcz przeciwnie, deszczówka zalewa podziemne tunele, w których żyją. Niestety, dżdżownice nie są odporne na ultrafiolet światła słonecznego. Dlatego giną w świetle dziennym.

Kałuże w mieście, jak widać, też mogą być przydatne, choć lepiej, gdy sieć kanalizacji burzowej są na tyle Źródło: blip.pl sprawne, by odebrać wszystkie wody opadowe…

ska zdarzają się zwłaszcza w dużych miastach. Kanalizacja deszczowa jest odpowiedzialna za odwodnienie dróg, chodników i placów. W przeciwnym razie woda z opadów atmosferycznych, czyli nie tylko deszczu, ale i topniejącego śniegu, zniszczyłaby miejską infrastrukturę. Niestety, to, co wpływa do „burzówki” najczęściej nie jest czyste, bo wody opadowe porywają ze sobą wszystko, co napotkają po drodze: zanieczyszczenia powietrza, trujące metale z dachów, niebezpieczne substancje ropopochodne z jezdni, odpadki, liście.

Z takiej grubej rury wszystko to, co zabrała deszczówka, przedostaje się więc prosto do rzeki lub morza. Pół biedy, gdy są to odpady naturalne, ulegające stopniowemu rozkładowi. Gorzej, jeśli wpuszczamy do rzek toksyczne zanieczyszczenia. Co prawda woda oczyszcza się podczas swego naturalnego cyklu, bo zawiera mikroskopijne bakterie i grzyby, które przetwarzają nawet bardzo niebezpieczne substancje. Jeśli jednak odpady są zbyt liczne lub zbyt trujące, to może dojść do skażenia środowiska. (AMS)

Pieniądze z dachu Coraz więcej samorządów chce nakładać na mieszkańców podatek od deszczówki. Jak tłumaczą władze, takie decyzje wymuszą zarówno dyrektywy unijne, zgodnie z którymi to „zanieczyszczający płaci”, jak i polskie prawo oraz stan techniczny urządzeń. Dzięki podatkowi deszczowemu będą więc środki na rozbudowę i modernizację „burzówek”. Mieszkańcy wielu miast są oburzeni, bo dotąd nikt nie kazał płacić za deszcz, jednak ta danina ma przede wszystkim pomóc środowisku naturalnemu, bo im lepsza sieć kanalizacji deszczowej, tym mniej trucizn trafi bezpośrednio do najbliższej rzeki. Jak wynika z zapowiedzi, płacić będzie się za te wody deszczowe i roztopowe, które

trafią z dachu do kanalizacji deszczowej – nieważne czy bezpośrednio, czy też poprzez podjazd lub chodnik, z których przedostaje się do kratki ściekowej. Jeśli jednak część z nich trafia do ogrodu – wówczas podatek naliczony zostanie za część powierzchni dachu. Wysokość naliczanej opłaty ma być uzależniona od wielkości nieruchomości. Dlatego najwięcej mogą płacić właściciele domów jednorodzinnych, którzy będą regulować podatek samodzielnie. W przypadku budynków wielorodzinnych niewykluczone są podwyżki czynszów, w ten sposób zarządcy nieruchomości przerzucą na lokatorów koszty ponoszone na opłacenie daniny.

Złap deszczówkę! TO CIEKAWE. Jeśli mieszkasz na przedmieściach we własnym domku spróbuj gromadzić wodę deszczową i oszczędzać w ten sposób na rachunkach.

Kiedy pada deszcz, strugi wody zabierają wszystko, co jest na powierzchni. A są to nie tylko odpady organiczne z trawników i ogrodów, ale, niestety, także trujące przyrodę plamy oleju i benzyny z jezdni i góry śmieci. Wszystko to wpływa do kratek kanalizacji deszczowej, a stamtąd – bezpośrednio do rzek i kanałów.

W miastach, gdzie duże powierzchnie są pokryte betonem i asfaltem, woda deszczowa praktycznie nie ma gdzie wsiąkać. Dlatego mieszkańcy już praktycznie nie wyobrażają sobie życia bez kanalizacji deszczowej, zwanej również „burzówką”. Gdyby jej nie było, nawet przy niezbyt dużych opadach mogłyby pojawić się gigantyczne kałuże, które pozalewałyby wszystko. Prawdą jest również to, że nawet najsprawniejsza instalacja nie jest w stanie poradzić sobie z gwałtowną ulewą, bo ilość wody jest tak duża, że sieć nie nadąża z jej odbieraniem. Takie zjawi-

V

Dziennik Pomorza - 15 lutego 2011 - nr 7 www.portalpomorza.pl

Owadzie laboratorium

Deszczówkę można z powodzeniem wykorzystywać do spłukiwania toalet, prania, bo jest wodą miękką, w pracach porządkowych czy choćby tylko do podlewania ogródka. W ten sposób można ograniczyć codzienne wydatki. To dlatego, że – jak podają specjaliści – spośród 150 litrów, który każdy z nas codziennie zużywa, spożywamy zaledwie trzy litry. Jeśli więc zastąpi się „kranówkę” odpowiednio przefiltrowaną wodą deszczową, to zysk wydaje się oczywisty. Ekolodzy dostrzegają również dodatkowe zale-

ty – gdy woda deszczowa pozostanie w tym miejscu, gdzie spadła, to zapobiega się w ten sposób m.in. obniżaniu się poziomu wód gruntowych czy przeciążeniom kanalizacji burzowej. Warto się nad tym zastanowić, bo deszczówka sama w sobie jest czysta i wolna od zarazków. Wystarczy więc zacząć ją gromadzić w zbiornikach, do których trafi poprzez rynnę i rury. Najlepiej, jeśli zbiornik znajdować się będzie pod ziemią, bo gwarantuje to stałą i niską temperaturę, a brak dostępu światła uniemożliwi rozwój glonów. Tak zgromadzoną wodę trzeba oczyścić z ewentualnych zabrudzeń. W przypadku wykorzystania jej w domu, należy wykonać w budynku dodatkową instalację rozprowadzającą deszczówkę.

Karygodne ścieki

Jeśli nad rzeką zobaczysz roje tańczących wiosną jętek jednodniówek, to znaczy, że woda jest tam czysta. Larwy tych owadów są bardzo delikatne i nie znoszą żadnych, nawet najmniejszych śladów zanieczyszczeń. Obecność muszek oznacza więc, że rzeka jest czysta.

Rozszczelnianie miast

Największe miasta na świecie nie chcą być dłużej „betonowymi dżunglami” i zapraszają zieleń na swoje ulice. Trzeba bowiem wiedzieć, że zabetonowanie miast walnie przyczynia się do lokalnych podtopień, zanieczyszczenia wód gruntowych oraz wzmaga tzw. efekt miejskiej wyspy ciepła (a wszyscy wiemy jak uciążliwy jest upał w mieście). Na przykład na Manhattanie w Nowym Jorku, gdzie ponad 90 proc. powierzchni stanowi beton, temperatura w nocy potrafi być wyższa nawet o 14°C niż na obszarze podmiejskim! Dlatego w centrach miast powstają obszerne pasy zieleni, czyli wydzielone w przestrzeni miejskiej obszary z naturalną roślinnością. Zielone ogrody powstają również na dachach.

Z takiej na pozór niewinnej rury wraz z deszczówką mogą przedostawać się do rzeczki także nieczyszczone ściek, doprowadzając do skażenia wody. Fot. Archiwum

TO ZABRONIONE. Jeśli z kratek ściekowych brzydko pachnie, może to oznaczać, że ktoś nielegalne podłączył swoją domowa instalację do kanalizacji burzowej. Choć to nie mieści się w głowie, nadal są całe osiedla, gdzie nie ma kanalizacji sanitarnej, a posesje podłączone są do „burzówki”. To oznacza, że wszystko, co wpada do rur kanalizacyjnych w domu, przedostaje się prosto do najbliższej rzeki. Co prawda, ścieki składają się głównie z wody, ale charakteryzują się także dużą zawartością zawiesin oraz związków organicznych i nieorganicznych, posiadają również niebez-

pieczne wirusy i bakterie chorobotwórcze. Mogą to być bakterie żółtaczki zakaźnej, duru brzusznego, a nawet cholery oraz zawierają jaja robaków pasożytniczych, takich jak tasiemce. Stałym elementem ścieków komunalnych jest pałeczka okrężnicy, znana pod nazwą Escherichii coli. Jest to bakteria, która sama nie stanowi większego zagrożenia dla człowieka, lecz jeżeli występuje w ściekach, jest to wskaźnik obecności czynników wywołujących tyfus, dur brzuszny lub nawet dyzenterię. Oznacza to, że pozbywając się w taki sposób swoich ścieków szkodzimy nie tylko naturze, ale również sobie. (as)

Dodatek dofinansowany został przez Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Gdańsku. Fundusz nie ponosi odpowiedzialności za treści zawarte w dodatku. red tech. KK


X

NIE TRUJ SĄSIADA

Dziennik Pomorza - 25 stycznia 2011 - nr 4 www.portalpomorza.pl

Warto zapamiętać Co wrzucać do pieca, a czego unikać Jeśli masz w domu tradycyjny piec, możesz w nim spalać, poza węglem, miałem czy koksem: • papier, tekturę i drewno, • opakowania z papieru, tektury i drewna, • odpady z gospodarki leśnej, ale nie chemikalia i opakowania z tworzyw sztucznych, • odpady kory i korka, • trociny, wióry i ścinki, • mechanicznie wydzielone odrzuty z przeróbki makulatury.

Absolutnie zakazane jest palenie • • • • • • • • • • •

plastikowych pojemników i butelek po napojach, zużytych opon innych odpadów z gumy, przedmiotów z tworzyw sztucznych, elementów drewnianych pokrytych lakierem, sztucznej skóry, opakowań po rozpuszczalnikach czy środkach ochrony roślin, opakowań po farbach i lakierach, pozostałości farb i lakierów, plastikowych toreb z polietylenu, papieru bielonego związkami chloru z nadrukiem farb kolorowych. Praca uczniów ze Szkoły Podstawowej w Żukowie, która została wyróżniona w ubiegłorocznym konkursie w ramach projektu „Nie truj sąsiada”.

Odpady w kotle

Co leci z domowego komina TO WAŻNE. W sezonie grzewczym narzekamy na dokuczliwe zanieczyszczenia z domowych kominów. Ci, którzy palą w piecach, nie zdają sobie sprawy, ile substancji toksycznych wydostaje się przez komin do atmosfery.

Słoma, zamiast zalegać na polach, lub – o zgrozo – być palona na polach, może trafiać do pieca. Fot. Archiwum

TO CIEKAWE. Ciepłownie też palą… odpady, ale przede wszystkim pochodzenia roślinnego. To głównie różne postacie drewna oraz słoma. Biomasa jest zaliczana do źródeł energii odnawialnej. Ich używanie nie wiąże się z długotrwałym ich deficytem, bo zasoby odnawiają się w krótkim czasie. Do produkcji energii może być wykorzystane drewno odpadowe z sadów i zieleni miejskiej oraz odpady przemysłu drzewnego. Mają różną postać. Mogą to być zrębki drzewne, kora drzew liściastych i iglastych, kawałki drewna ze stolarni czy trociny opałowe. Można byłoby do nich dołączyć również połamane opakowania, palety itp., jednak ich wykorzystanie dla celów energetycznych może być utrudnione ze względu na

ich rozproszenie, niejednorodność, zanieczyszczenie związkami chemicznymi i metalami ciężkimi. Zawartość metali ciężkich może też ograniczać wykorzystanie zasobów drewna odpadowego z zieleni miejskiej. Istnieją również kotłownie opalane słomą. Polskie rolnictwo produkuje rocznie około 25 mln ton słomy (głównie zbożowej i rzepakowej). Najważniejszym efektem ekologicznym wykorzystywania słomy do celów energetycznych jest redukcja emisji dwutlenku węgla do atmosfery. Co prawda powstaje on podczas spalania i uchodzi do atmosfery, ale jest to tylko taka jego ilość, jaką roślina przejęła w procesie fotosyntezy podczas swojego wzrastania. Jest to zatem tylko oddawanie do atmosfery pobranego wcześniej dwutlenku węgla. (AMS)

Dym z domowego komina traktowany jest jako tzw. źródło niskiej emisji. To dlatego, że nie jest wynoszony wysoko, gdzie mógłby się swobodnie rozprzestrzenić, ale ściele się nisko, dlatego jest tak uciążliwy. Bywa, że aż szczypie w oczy. Ale to nie jedyna dokuczliwość. Najgorsze jest bowiem to, czego nie widzimy, a co wdychamy. Śmiertelnym zagrożeniem dla naszego zdrowia są dioksyny i furany. Powstają zwykle jako produkty bezmyślnego spalania różnych odpadów. Na tej karygodnej liście są: • drewno meblowe zawierające chlorowane fenole (substancje do konserwacji); • pozostałości farb i lakierów zawierają metale ciężkie np. rtęć; • plastikowe torby i butelki czy papier bielony nieorganicznymi związka-

mi chloru z nadrukiem farb kolorowych z dodatkowa zawartością metali ciężkich. Dopuszczalne stężenie tych toksyn wynosi 0,1 nanograma na metr sześcienny, tymczasem w dymie z domowych kominów stężenie dioksyn i furanów może być przekroczone nawet 100 razy. Specjaliści uznają, że ich emisja pochodzi przede wszystkim zezłych technologii spalania zanieczysz-

20 – 5000 zł

Taką grzywnę można dostać za spalanie śmieci z tworzyw sztucznych w domowym piecu.

czonych paliw stałych, biomasy i odpadów domowych w małych instalacjach grzewczych nie wyposażonych w układy oczyszczania spalin i posiadających kominy o wysokości najczęściej do 10 m. Dioksyny działają podstępnie. Ich skutki objawia-

ją się po latach Najcześciej w postaci chorób nowotworowych. Wykorzystano materiały Fundacji Ekologicznej ARKA, która realizuje wiele kampanii na rzecz ochrony środowiska. Więcej na www.fundacjaarka.pl. (as)

Pszczoły na straży Władze francuskiego lotniska badają poziom zanieczyszczenia powietrza przy pomocy pszczół. Dokładniej, badają miód, który produkują te owady. Jest on bowiem doskonałym wskaźnikiem zanieczyszczeń. To dlatego, że na roślinach, z pszczoły pobierając nektar i pyłki, osadzają się wszystkie obecne w powietrzu związki chemiczne. Jeśli więc na kwiatach będą też substancje toksyczne, trafią one do miodu.

Niebezpieczne związki • SO2 - dwutlenek siarki powoduje trudności w oddychaniu u ludzi; zanik chlorofilu u roślin (zamierają blaszki liściowe). Powstałe siarczany i kwas siarkowy prowadzą do tworzenia się suchych i mokrych opadów kwaśnych deszczy. Kumulowane w glebie, powodują jej zakwaszenie i zasolenie. Rośliny stają się nieodporne na szkodniki. Konstrukcje metalowe ulegają szybszej korozji.

• NOx - tlenki azotu podrażniają i uszkadzają płuca. 280 mikrogramów NO na metr sześcienny prowadzi do śmiertelnego uszkodzenia płuc, a około 47 mikrogramów wywołuje bronchit. Kwas azotowy utworzony w powietrzu odkłada się w glebie w postaci azotanów. W procesie fotosyntezy roślin jest kumulowany, a potem w łańcuchu pokarmowym

dostaje się do organizmów zwierząt i ludzi. • CO - tlenek węgla (czad) truje ludzi i zwierzęta. Wiąże się z czerwonymi ciałkami krwi i utrudnia transport tlenu. Działa na centralny układ nerwowy. W powietrzu utlenia się do CO2. • Pył odkłada się w glebie i zanieczyszcza rośliny metalami ciężkimi. Przyspiesza powstawanie trójtlenku siarki.

Dodatek dofinansowany został przez Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Gdańsku. Fundusz nie ponosi odpowiedzialności za treści zawarte w dodatku. red tech. KK


NIE TRUJ SĄSIADA

Sprawdź dofinansowanie WARTO WIEDZIEĆ. Zanim zaczniesz rozważać zmianę sposobu ogrzewania, sprawdź, czy możesz uzyskać dotację na takie przedsięwzięcie. Wiele samorządów korzysta z dofinansowania wymiany źródeł ciepła w ramach programu „Czyste powietrze Pomorza” realizowanego przez Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Gdańsku. Fundusz ogłosił konkurs dla gmin miejskich (miast), miejsko –wiejskich oraz gmin wiejskich leżących w pasie nadmorskim (Krynica Morska, Sztutowo, Stegna, Kosakowo, Puck, Krokowa, Choczewo, Wicko, Smołdzino, Ustka) województwa pomorskiego. Adresatami są również podmioty realizujące zadania z zakresu zaopatrzenia w energię cieplną. Z udziału w konkursie wyłączone są miasta aglomeracji trójmiejskiej – Gdańsk, Sopot i Gdynia. Jeśli samorząd zdecyduje się na udział w konkursie, do uzyskanych środków musi dołożyć również pieniądze z własnej kasy. Jednym z zadań, które mogą liczyć na wsparcie

WFOŚiGW jest przyłączenie do sieci ciepłowniczej. Ale nie tylko, bo na liście zadań, które mogą sięgnąć po te środki znalazły się inne sposoby modernizacji źródeł energii cieplnej: likwidacja kotłów opalanych węglem lub koksem i zastąpienie ich piecami gazowymi lub na olej opałowy, zastosowanie pomp ciepła, kotłów na biomasę (drewno kawałkowe, zrębki drzewne, brykiety, pelety), czy kolektorów słonecznych. Przedsięwzięcia polegające na wyeliminowaniu trujących pieców mogą być realizowane przez właścicieli domów jednorodzinnych, gdy docelowa moc źródeł po modernizacji wyniesie do 30 kW, przez wspólnoty mieszkaniowe w budynkach wielorodzinnych a także przez samorząd we własnych kamienicach czy blokach. Ale uwaga, do konkursu nie mogą być zgłaszane zadania rozpoczęte lub zakończone. Wnioski należy składać w terminie do 31 maja 2012 r. Rozstrzygnięcie konkursu i opublikowanie wyników nastąpi w terminie do 31 lipca 2012 r. (as)

8 - tyle projektów uzyskało doÞnansowanie w ramach konkursu „Czyste powietrze Pomorza”. Ich autorami byli: gmina Żukowo, Malbork, Starogard Gdański, gmina Kartuzy, Pruszcz Gdański, Władysławowo, Syndraft EC Słupsk sp. z o.o. i Zakład Energetyki Cieplnej KOSPEC sp. z o.o. z Kościerzyny.

Dziennik Pomorza - 25 stycznia 2011 - nr 4 www.portalpomorza.pl

XI

Przyłącz się do sieci Ogrzewanie energią dostarczaną przez ciepłownię ma wiele zalet. Jest wygodniejsze bezpieczniejsze i tańsze. A produkcja ciepła mniej szkodzi ludziom i środowisku. Stare kamienice czy domki na osiedlach, które powstały przed laty są zwykle ogrzewane różnego rodzaju piecami. Jeśli w pobliżu jest sieć ciepłownicza, warto rozważyć, czy się do niej nie przyłączyć. To przede wszystkim bardzo wygodne rozwiązanie, bo nie trzeba kupować węgla, dźwigać go z piwnicy, usuwać popiołu, pamiętać o przeglądach pieców czy przewodów kominowych. Jeśli skorzystamy z ciepła sieciowego, nie będziemy musieli martwić się, że grozi nam zatrucie tlenkiem węgla czy pożar. To także oszczędność czasu, bo zamiast mordować się z domowym paleniskiem, odkręcamy kaloryfer i gotowe. Wiele osób przerażają jednak rosnące ceny ciepła. Wydaje im się, że mając własny piec, sami regulują, ile wrzucą do niego opału, a więc, ile przy tej okazji zaoszczędzą. Panuje mit, że np. w wielorodzinnym budynku nie ma się zbyt

Stare kominy, które trują i brudzą, a w tle nowa elewacja niedawno docieplonego bloku – tak wygląda wiele Fot. Anna Szade pomorskich miast.

wielkiego wpływu na wysokość wydatków związanych z ogrzewaniem. To nieprawda, bo wystarczy obniżyć temperaturę w mieszkaniu o 1 stopień Celsjusza, by zużyć o 5 proc. mniej energii, czyli i płacić mniej. Im więcej osób w budynku tak zrobi, tym rachunki będą niższe. A więc, zamiast narzekać i otwierać okno, gdy w domu jest za ciepło, lepiej przykręcić kaloryfery. Możemy też wpłynąć na wysokość opłat wymieniając stare okna na nowe oraz instalując termostatyczne zawory grzejnikowe. Jeśli zdecydujemy się na przyłączenie do sieci, warto pomyśleć o skorzystaniu z automatyki pogodowej. W wielorodzinnym budynku trzeba do takiego rozwiązania namówić administrację. „Pogodynka” sprawi, że dostępność ciepła nie będzie zależała od pory roku, ale od temperatury zewnętrz-

nej. Tym samym, budynek nie będzie przegrzewany i nie trzeba będzie płacić za utracone ciepło. Poza tym, nad ceną ciepła sieciowego nie zależy wyłącznie od widzimisię producenta. Owszem, wiele zależy od tego, jakie są straty ciepła w sieci ciepłowniczej, sprawność produkcji ciepła czy wykorzystywanego opału i jego ceny. Niemniej opłaty za dostarczaną energię muszą przede wszystkim odzwierciedlać koszty ponoszone przez producent oraz niewielką marżę. Uważnie przygląda się temu Urząd Regulacji Energetyki, który musi zaakceptować propozycje cenowe ciepłowni zanim zaczną obowiązywać klientów. Za przyłączeniem się do sieci przemawia również konieczność dbania o naturę oraz nasze zdrowie. Im mniej będzie dymiących kominów na dachach budyn-

ków czy małych kotłowni osiedlowych, tym lepsza będzie jakość powietrza, którym oddychamy. Owszem, duża ciepłownia to duży komin, ale systematyczne kontrole zarówno spalanego opału, jak i poziomu emisji spalin, pozwalają na bieżącą analizę jakości i ilości emitowanych do atmosfery gazów i innych zanieczyszczeń. Przedsiębiorstwa muszą bowiem spełniać wyśrubowane normy ochrony środowiska nie mogą podtruwać całej okolicy. I jeszcze jedno – jeśli z miast ubędzie domowych pieców, to czystsze będą również elewacje budynków. Pyły, które wszystko brudzą, zimą widać gołym okiem, zwłaszcza na świeżym śniegu. Czasami aż trudno uwierzyć, ile sadzy może „wyprodukować” jeden niewinny komin starej kamienicy. Anna Szade

Co zrobić, by korzystać z energii produkowanej przez ciepłownię? KROK PO KROKU. Żeby przyłączyć się do ciepła sieciowego, najpierw trzeba skierować pisemne zapytanie do producenta, czy w ogóle istnieje taka możliwość. Jeśli okaże się, w pobliżu budynku, w którym mieszkamy, przebiegają rury, którymi płynie ciepło, to jesteśmy szczęściarzami, bo możemy liczyć na jgo podłączenie. W przypadku bloku czy kamienicy, w której zawiązała się wspólnota mieszkaniowa, potrzebne jest podjęcie uchwały o przyłączeniu się do sieci ciepłowniczej. Ważne, aby do sieci chciała się podłączyć znacząca większość lokatorów, w innym

przypadku budowa węzła ciepłowniczego służącego do obsłużenia domu, podczas gdy z systemowego ciepła będzie korzystać niewiele ponad połowa mieszkańców – może się po prostu nie opłacać. Kolejny etap to wystąpienie należy wystąpić o wydanie warunków przyłączenia, dołączając odpowiednie załączniki wymagane przez przedsiębiorstwo ciepłownicze. Dostawca ciepła przygotowuje wówczas ofertę handlową. Trzeba pamiętać, że prócz węzła ciepłowniczego, trzeba wymienić również instalację wewnętrzną w budynku oraz w mieszkaniach. Jeśli w budynku znajdowały się już źródła centralnego

Czasami to niemożliwe

ogrzewania (np. kotłownia na piec olejowy czy gazowy) to pół biedy, instalacje zwykle są już przystosowane do podłączenia ich do ciepłowniczego węzła. Po uzgodnieniu optymalnych warunków dla obu stron – spisana zostanie

umowa o przyłącze, w której określony zostanie zakres i sposób finansowania budowy przyłącza, węzła cieplnego, termin rozpoczęcia dostawy ciepła oraz wydane zostaną warunki techniczne. Na koniec mała formalność – podpisanie umowy

Przedsiębiorstwo ciepłownicze może odmówić przyłączenia do sieci, jednak tylko wówczas, gdy nie istnieją po stronie firmy techniczne lub ekonomiczne warunki przyłączenia lub gdy potencjalny odbiorca nie spełnia warunków przyłączenia. Kwestia obowiązkowego zawierania umów wynika z art. 7 Prawa energetycznego. Zgodnie z paragrafem 1 przedsiębiorstwo energetyczne zajmujące się przesyłaniem lub dystrybucją paliw gazowych lub energii jest obowiązane do zawarcia umowy o przyłączenie do sieci, jeżeli istnieją techniczne i ekonomiczne warunki przyłączenia, a żądający spełni warunki przyłączenia do sieci i odbioru. Warto przy tym pamiętać, iż zgodnie z art. 3 pkt. 1 Prawa energetycznego mówiąc o energii mamy na myśli jej dowolną postać, a więc takie same warunki dotyczą przyłączenia do sieci ciepłowniczej.

sprzedaży ciepła. Jej podpisanie stanowi podstawę rozpoczęcia dostawy ciepła po spełnieniu warunków technicznych, takich jak odbiór przyłącza i węzła

cieplnego oraz urządzeń pomiarowych. Jeżeli wszystko jest załatwione pozytywnie, to wystarczy wówczas odkręcić pokrętło kaloryfera.

Dodatek dofinansowany został przez Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Gdańsku. Fundusz nie ponosi odpowiedzialności za treści zawarte w dodatku. red tech. KK


IV

POMORSKI EKOLOG

Dziennik Pomorza - 11 stycznia 2011 - nr 2 www.portalpomorza.pl

Śmieci w rękach samorządowców W GMINACH. 1 stycznia 2012 r. uznany został za początek tzw. rewolucji śmieciowej. Tego dnia weszła w życie zmieniona ustawa o utrzymaniu czystości i porządku w gminach. Co to oznacza dla samorządów? Zdaniem autorów nowego prawa, ma być tylko lepiej, bo w całości zmieni się postępowanie z odpadami komunalnymi. Gminy dostały 18 miesięcy na wprowadzenie w życie wszystkich zapisów znowelizowanej ustawy. Zgodnie z nową zasadą, to samorząd zagwarantuje odbieranie i właściwe zagospodarowanie wszystkich śmieci, a przede wszystkim – umożliwi mieszkańcom ich selektywne zbieranie, czyli zapewni odpowiednie pojemniki do segregacji odpadów lub określi inny sposób ich gromadzenia. Mniejsze gminy w Polsce decydują się na tzw. system workowy. Czyli do oddzielnych worków mieszkańcy wrzucają szkło, papier czy odpady ulegające biodegradacji. Gmina jest również zobowiązana do zorganizowania i wskazania mieszkańcom punktów odbioru

Ważne daty 1 stycznia 2012 r. – to początek śmieciowej rewolucji. Gminy mają do półtora roku (do połowy 2013 r.) na wprowadzenie na swoim terenie nowego sposobu zarządzania odpadami, wyłonienie firm przewożących odpady w przetargach i poinformowanie mieszkańców o nowym systemie. 1 lipca 2012 r. - sejmik województwa uchwala aktualizację wojewódzkiego planu gospodarki odpadami oraz uchwałę w sprawie wykonania wojewódzkiego planu gospodarki odpadami, w której określone zostaną regiony oraz regionalne instalacje do zagospodarowania odpadów, czyli wskazane miejsca, gdzie będą przetwarzane odpady: np. spalane, sortowane, kompostowane. 1 stycznia 2013 r. – do tego czasu gminy powinny uchwalić lokalne regulaminy utrzymania czystości i porządku na swoim terenie. Do tego czasu gminy są zobowiązane również wyznaczyć stawki opłat i szczegółowe zasady ich ponoszenia. Tego dnia rozpoczną się kampanie edukacyjno-informacyjne dla mieszkańców na temat nowych zasad odbioru odpadów w ich gminie.

Taki widok wkrótce ma należeć do przeszłości. Nowe przepisy mają zagwarantować skuteczniejszą walkę z dzikimi wysypiskami. Fot. Archiwum

takich odpadów, jak stary sprzęt RTV i AGD, szafy, przeterminowane leki albo zużyte baterie. Ale to nie koniec nowych obowiązków, które spoczywają na barkach urzędników. Muszą ogłosić przetarg, w którym wyłonią firmę zajmującą się odbiorem odpadów od mieszkańców. Co więcej, prócz zapewnienia wywozu śmieci, muszą jeszcze nadzorować ich dalszą drogę - recykling, odzysk tych, które mogą stać się surowcem produkcyjnym, kompostowanie, czy spalanie. To dalsze

4300 Tyle dzikich

wysypisk w Polsce naliczyło Ministerstwo Środowiska. postępowanie z odpadami zostanie ściśle określone w umowie podpisanej z przedsiębiorcą, który będzie opróżniał przydomowe kosze. Za tę usługę zapłacą

oczywiście mieszkańcy, przy czym stawka opłat ma być kalkulowana lokalnie i uchwalana przez radnych. Po co to wszystko? Zmieniona ustawa to nie próba skomplikowania życia i mieszkańcom, i urzędnikom. Samorządy mają mieć pełną kontrolę nad śmieciami, a jednocześnie wpływy do gminnej kasy z opłat za opróżnianie pojemników mają im umożliwić rozwój infrastruktury do zagospodarowywania odpadów. Ale przede wszystkim na całej operacji ma zyskać środowisko naturalne. Za

1 lipca 2013 r. – zatrudnione przez gminy firmy odbierają śmieci na terenie całego kraju – Polska dołącza do europejskiego standardu zagospodarowania odpadów. Każdy mieszkaniec może oddać dowolną ilość śmieci – w tym np. te wielkogabarytowe. Podane powyżej daty są terminami ostatecznymi. Gminy, które będą gotowe do wcześniejszego wprowadzenia systemu, mogą wprowadzić go wcześniej.

jakiś czas będzie po prostu czyściej, bo nowe przepisy mają zagwarantować skuteczniejszą walkę z dzikimi wysypiskami. Nie chodzi tylko o względy estetyczne, bo z podrzucanych nielegalnie odpadów do wód gruntowych i do gleby może przedostawać się wiele niebezpiecznych substancji. Jeśli jednak wszyscy będą płacić po równo, bez względu na ilość wytworzonych w danym okresie śmieci,

to nikomu nie będzie się opłacało wyrzucać ich do rowu czy do lasu. Tworzący nowe prawo liczyli również, że z tych samych powodów część mieszkańców zrezygnuje ze spalania śmieci w domowych piecach, co jest zjawiskiem nagannym. Ale, choć to nielegalne, nadal część osób pozbywa się wielu odpadków wrzucając je do ognia i trując w ten sposób całą okolicę. (AMS)

Pomorze podzielone na regiony gospodarki odpadami TO WAŻNE. W grudniu ubiegłego roku w Urzędzie Marszałkowskim Województwa Pomorskiego odbyło się spotkanie dotyczące nowego podziału Pomorza na regiony gospodarki odpadami. Zmiana ustawy o utrzymaniu czystości i porządku w gminach to także alert dla samorządu województwa. Od 1 stycznia 2012 r. plany gospodarki odpadami będą opracowywane na poziomie krajowym i wojewódzkim, a ich aktualizacja następować będzie nie rzadziej niż co sześć lat. Nie będzie więc potrzeby wykonania planów gospodarki odpadami na szczeblu powiatowym i gminnym. W planie uchwalonym przez sejmik województwa znaleźć się musi m.in. zapis o podziale województwa na regiony gospodarki odpadami. To obszary liczące co najmniej 150 tys. mieszkańców lub obszar gminy liczącej powyżej 500 tys. mieszkańców. Termin uchwalenia wojewódzkich planów gospodarki odpadami przypada najpóźniej 30 czerwca 2012

r., czyli sześć miesięcy po wejściu w życie nowych przepisów. Według proponowanego nowego podziału, w województwie pomorskim istnieć będzie siedem regionów: • Szadółki (ZZO Szadółki), • Eko Dolina (ZZO Eko Dolina), • Północno-Zachodni (ZZO Bierkowo i Sierzno), • Południowy (ZZO Stary Las), • Północny (ZZO Czarnówko), • Południowo-Zachodni (ZZO Nowy Dwór) • Wschodni (ZZO Gilwa Mała i Rokitki). W czterech pierwszych funkcjonują obecnie instalacje mogące przetworzyć odpady komunalne z całego regionu. (as)

NOWE REGIONY GOSPODARKI ODPADAMI

Źródło: Urząd Marszałkowski Województwa Pomorskiego

Dodatek dofinansowany został przez Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Gdańsku. Fundusz nie ponosi odpowiedzialności za treści zawarte w dodatku. red tech. KK


POMORSKI EKOLOG

Dziennik Pomorza - 11 stycznia 2011 - nr 2 www.portalpomorza.pl

Segregujesz – zyskujesz DLA MIESZKAŃCA. Nowelizacja przepisów dotyczących śmieci oznacza zmiany dla każdego z nas. Premiowane będą dobre nawyki – segregacja odpadów ma oznaczać niższe rachunki. Zysk będzie więc nie tylko dla natury, ale także dla naszych kieszeni. Okazuje się, że nie warto wrzucać wszystkich śmieci do jednego kosza, bo jeśli oddzielnie gromadzi się papier, szkło, metal czy odpady organiczne, ulegające biodegradacji, można liczyć na niższe opłaty. Taką korzyść dla mieszkańców przewiduje zmieniona ustawa o utrzymaniu porządku i czystości w gminach, która obowiązuje od stycznia tego roku. Co więcej, zostaniemy zwolnieni z wszelkich umów, jakie do tej pory trzeba było podpisywać z przedsiębiorcami odbierającymi śmieci. Nie trzeba więc będzie poszukiwać najatrakcyjniejszej na rynku oferty, bo taką firmę znajdą za nas urzędnicy,

316 kg

Tyle śmieci wytwarza jeden Polak. Z danych Ministerstwa Środowiska wynika, że z tej ilości zbieranych i wywożonych na legalne wysypiska jest jedynie 264 kg.

V

Pomyśl zanim wyrzucisz Jeśli prawidłowo posegregujemy odpady, to zostaną one ponownie przetworzone.

Na plastik Do pojemnika na plastik wrzucamy: • puste butelki po napojach, • opróżnione opakowania po chemii gospodarczej, czyli np. po szamponach i płynach, • czyste torby i worki foliowe. Przed wyrzuceniem dobrze jest dokładni opróżnić butelki, a nawet przemyć je wodą. Koniecznie odkręcić nakrętkę. A także zgnieść butelki – zajmują wówczas zdecydowanie mniej miejsca. Nie wrzucamy: • tłustych i zabrudzonych tworzyw plastikowych, • metalowych puszek po konserwach, • pojemników po farbach i lakierach, • opakowań po lekarstwach, • klisz fotograficznych i rentgenowskich, • opakowań po margarynach. • opakowań po środkach owado- i chwastobójczych, • zabawek.

Na papier którzy ogłoszą przetarg na opróżnianie przydomowych pojemników. Każdego mieszkańca obowiązywać będzie jedna opłata, której wysokość określi w drodze uchwały rada miasta lub gminy. Prócz stawki, samorząd ustali także tryb, sposób i częstotliwość jej wnoszenia. Trudno na razie przewidzieć, czy ceny za wywóz śmieci będą wyższe niż obecnie. Zgodnie z obowiązującymi przepisami, samorządy mogą wybrać sposób kalkulowania opłaty, biorąc pod uwagę jeden ze wskaźników: liczbę mieszkańców, powierzchnię domu lub mieszkania, ilość zużywanej wody lub po prostu ustali ry-

Stare umowy Do 30 czerwca 2013 r. możesz zachować dotychczasową umowę na odbieranie odpadów komunalnych i nie wnosić opłaty do gminy. Należy jednak przekazać urzędnikom informację oraz kopię umowy z przedsiębiorcą odbierającym odpady komunalne we wskazanym przez urząd terminie. Jeżeli gmina wprowadzi nowy system gospodarki odpadami komunalnymi przed dniem 30 czerwca 2013 r., będziesz miał wybór: możesz korzystać z systemu gminnego (wskazane będzie rozwiązanie umowy z przedsiębiorcą odbierającym odpady komunalne – warunki rozwiązania dotychczasowej umowy powinny być zapisane w umowie) lub korzystać z dotychczasowej umowy.

czałtową stawkę dla jednego gospodarstwa domowego. Będzie ona jednakowa dla wszystkich mieszkańców, bez względu na ilość produkowanych śmieci. Ale ta cena oznacza jednocześnie, że skończą się problemy z nietypowymi odpadami – zużytym sprzętem elektrycznym czy elektronicznym, starymi meblami, przeterminowanymi lekami lub zużytymi bateriami. Powstaną bowiem

punkty, do których będzie można dostarczać tego typu śmieci. O wszystkich zmianach – nowych opłatach, sposobach ich uiszczania, punktach zbiórki nietypowych śmieci i wielu innych urzędnicy będą nas zawiadamiać na bieżąco. Kampania informacyjna to jeden z elementów wprowadzanego prawa. W pełni ma zadziałać za półtora roku. Anna Szade

Zapłacimy kary Nowe przepisy nakładają obowiązki również na lokalne społeczności. Co prawda, mowa jest o odpowiedzialności władz, ale sposób postępowania z odpadami zależy przede wszystkim od codziennych nawyków każdego mieszkańca i tego, co robi ze śmieciami w swoim domu. Dlatego warto pamiętać, że każda gmina jest zobowiązana do ograniczenia trafiającej na składowisko masy odpadów komunalnych, które ulegają biodegradacji. Do 16 lipca 2013 r. ma ich być składowanych nie więcej niż 50 proc., a do 16 lipca 2020 r. – nie więcej niż 35 proc. To nie jedyne wyzwania. Do końca grudnia 2020 r. mamy osiągnąć 50-procentowy poziom recyklingu i przygotowania do ponownego użycia papieru, metalu, tworzyw sztucznych, a 70-procentowy – odpadów budowlanych i rozbiórkowych. Jeśli więc gminy stworzą odpowiednie warunki do gromadzenia tego typu odpadów, to grzechem byłoby z nich nie korzystać. Ostatecznie bowiem wszyscy będziemy za to płacić. Za nieprzestrzeganie ustalonych norm, gminy będą ponosić kary pieniężne. Gminy, czyli mieszkańcy, bo trzeba będzie wygospodarować środki z gminnej kasy kosztem np. innych wydatków.

TO CIEKAWE Bluza z butelek

Recykling szkła

Miliony puszek

Co można zrobić z plastikowych butelek po wodzie mineralnej lub np. coca coli? Zostaną one poddane granulacji, a następnie przetworzone na włókno do produkcji firan lub odzieży polarowej Na jedną bluzę potrzebna ok. 30 butelek. Natomiast butelki po chemii gospodarczej można wykorzystać do produkcji skrzynek, rur kanalizacyjnych, kontenerów, okien i wiele innych.

W ciągu roku każdy z nas wyrzuca ok. 56 szklanych opakowań, które mogłyby zostać poddane recyklingowi, czyli ponownego wykorzystania. Jeśli każdy z nas wyrzuci do kosza choćby jeden słoik, to na wysypiska w całej Polsce trafi w ciągu roku 10 tys. ton szkła.

W Polsce rocznie zużywanych jest ok. 400 mln aluminiowych puszek, które można powtórnie przetworzyć oraz wykorzystać i to nieskończenie wiele razy. Wyprodukowanie sześciu puszek ze złomu aluminiowego daje oszczędność energii równoważną energii uzyskanej ze spalenia litra benzyny.

Do kosza przeznaczonego na papier możemy wrzucać: • papier, • gazety, • książki w miękkich okładkach lub po usunięciu twardych, • katalogi, prospekty i ulotki, • tekturę, • worki papierowe i papier pakowy. Nie wrzucamy tam: • zatłuszczonego papieru, • opakowań z jakąkolwiek zawartością, • opakowań po proszkach do prania, • papieru lakierowanego lub foliowanego z folderów reklamowych, • kalki, • opakowań wielomateriałowych, czyli np. kartoników po sokach czy mleku, • jednorazowych pieluch.

Na szkło Do pojemników przeznaczonych do szkła możemy wrzucać: • czyste butelki i słoiki, • inne szklane opakowania, zarówno kolorowe, jak i białe, np. po kosmetykach. Nie powinniśmy tam umieszczać: • wyrobów fajansowych i porcelanowych, • opakowań po lekach, • kawałków luster, • szkła zbrojonego i technicznego, • szklanek, kieliszków, naczyń żaroodpornych, • szkieł z okularów, • żarówek, świetlówek i kineskopów.

Na metal Do pojemników na metal można wrzucać: • puszki aluminiowe oraz z blachy stalowej, • naczynia do gotowania, • metalowe narzędzia, • drobny złom, • folię aluminiową, • pokrywki ze słoików, • kapsle z butelek oraz metalowe nakrętki. Przed wrzuceniem można taki metalowy śmieć dobrze zgnieść. Tak można postępować z aluminiowymi puszkami po napojach. Wówczas zajmują dużo mniej miejsca w pojemniku. Nie wrzucamy tam: • opakowań po aerozolach, • baterii, • puszek po farbach, • opakowań po lekach, • opakowań po olejach przemysłowych, • sprzętu AGD.

Dodatek dofinansowany został przez Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Gdańsku. Fundusz nie ponosi odpowiedzialności za treści zawarte w dodatku. red tech. KK


VIII

nie truj sąsiada

Dziennik Pomorza - 26 października 2011 - nr 43 www.portalpomorza.pl

Żeberka na zimno Koszty ogrzewania pochłaniają mnóstwo naszych pieniędzy i to bez względu na to, czy mieszkamy w budynku jednorodzinnym, czy we własnym domku. Jest na to rozwiązanie. Można zużywać mniej ciepła i płacić mniej, wcale przy tym nie marznąc, a dzięki temu spadnie emisja szkodliwych gazów do atmosfery, bo w sezonie grzewczym rośnie też liczba kominów, z których snują się różnokolorowe dymy. Oszczędzanie ciepła wcale nie oznacza szczękania zębami podczas oglądania ulubionego serialu i konieczności chodzenia po domu w grubych swetrach i wełnianych skarpetkach. Chodzi raczej o zwrócenie uwagi na drobiazgi, dzięki którym mniej energii potrzebnej do ogrzania mieszkania będzie marnotrawiona. Poza tym, zredukowanie niepotrzebnej utraty ciepła jest kluczowe dla zmniejszenia emisji dwutlenku węgla do atmosfery i dla ochrony klimatu. Według ekspertów, im niższa temperatura za oknem a wyższa w mieszkaniu, tym więcej ciepła ucieka. Gdy na zewnątrz jest około zera, a wewnątrz ok. 23 stopni Celsjusza, to stracimy o ok. 15 proc. więcej niż wtedy, gdy w pokojach jest ok. 20 stopni. Dlatego warto zacząć zwracać uwagę, co pokazują termometry. Gdy popołudnia i wieczory spędzamy w domu, lubimy, gdy jest ciepło. Ale gdy wychodzimy do pracy lub wyjeżdżamy, wówczas temperaturę w pomieszczeniach spokojnie można obniżyć. To samo w nocy. Lepiej śpi się w chłodniejszym pomieszczeniu. W większości mieszkań grzejniki są już zaopatrzone w zawory termoregulacyjne. One „myślą za nas”, bo ich praca polega na automatycznym zwiększaniu lub zmniejszaniu przepływu gorącej wody przez grzejnik w zależności

Zysk w portfelu Ekonomiczne efekty rozsądnego ogrzewania na pewno prędzej zauważą ci, którzy mają w mieszkaniach ciepłomierze lub podzielniki ciepła. Wówczas można finansowo odczuć zysk z oszczędności. Tam, gdzie wciąż funkcjonuje system rozliczeń ryczałtowych, czyli wg powierzchni mieszkania, trudniej zauważyć różnicę w rachunkach. Nie oznacza to wcale, że gdy w pokoju jest za ciepło, to można sobie pozwolić na otwarcie okna zamiast przykręcenia kaloryfera, „bo i tak płacę tyle samo”. Wyobraźmy sobie, że zrobią tak wszyscy lokatorzy w bloku i ciepło bezpowrotnie ucieknie. Wtedy solidarnie będą musieli zrzucić się na pokrycie kosztów jego zużycia. Jeśli natomiast obniżyliby temperaturę w swoim mieszkaniu, to wówczas opłaty dla wszystkich mogą się obniżyć.

Ekolodzy namawiają Ustalając temperaturę w pomieszczeniu, warto skorzystać z zaworów termoregulacyjnych. I nie zasłaniać Fot. Iwona Skopińska kaloryferów, zapewniając właściwą cyrkulację ciepła.

od temperatury powietrza. Dlatego warto poćwiczyć, np. w weekend, w jakim położeniu powinny znajdować się pokrętła, by ograniczyć pobór ciepła. Podczas nieobecności w domu, w nocy oraz w pomieszczeniach rzadko używanych temperatura może być niższa - warto zatem ustawić zawory przygrzejnikowe na minimalny poziom poboru ciepła. Grzejników nie należy bowiem wyłączać całkowicie, wystarczy obniżyć temperaturę o dwa, trzy stopnie. Udowodniono, że stała średnia temperatura daje większą oszczędność niż włączanie i wyłączanie ogrzewania na zmianę. Bardzo ważna jest dbałość o czystość grzejników. Zakurzone grzeją gorzej, przez co rośnie zużycie energii. Istotne jest również, by kaloryfery, które znajdują się zwykle pod oknami, nie były zasłonięte grubymi firanami czy zasłonami albo zastawiać meblami, bo w ten sposób uniemożliwimy prawidłowe rozchodzenie się ciepła w pomieszcze-

5-10 proc. Tyle oszczędności może przynieść obniżenie temperatury w mieszkaniu o zaledwie 1 stopień Celsjusza.

niu – więcej ucieknie przez okna i ściany, a mniej przepłynie w stronę pokoju. Najczęstszym jednak grzechem przeciw energooszczędności grzejników jest używanie ich jako „szybkiej” suszarki do prania i kładzenia na nich wilgotnych ubrań czy ręczników. Wtedy ciepło nie przenosi się właściwie na pomieszczenie. I następuje jego strata, a tym samym większe zużycie energii. Warto pamiętać, że „ubranie” okien w wymyślne i gęste tkaniny uniemożliwia dopływ energii z zewnątrz. A to dlatego, że zatrzymają ciepło promieni słonecznych, które mogłyby całkowicie za darmo ogrzać mieszkanie w ciągu dnia. Im „głębiej” promienie słoneczne wpadną do pokoju, tym mniejsza szansa, że część ich energii zostanie wypromieniowana na zewnątrz. Specjaliści radzą też, by zamontować ekrany zagrzejnikowe. Chronią one ściany przy kaloryferze przed niepotrzebnym nagrzaniem i ucieczką ciepła na zewnątrz. Można też za-

stosować mały trik – nad grzejnikami powiesić półki. Dzięki nim ciepłe powietrze uniesie się na środek pokoju, a nie pod sufit. Z głową trzeba też wietrzyć mieszkanie. Należy wówczas całkowicie otworzyć okno, ale tylko np. na kilka minut. Chodzi o to, by wietrzenie było krótkie i intensywne. Z punktu widzenia finansowego opłaca się bowiem szybka wymiana powietrza, nawet krótkotrwały przeciąg. Unikniemy dzięki temu nadmiernego wychłodzenia ścian i mebli, a w związku z tym – potrzeba będzie mniej energii, by wszystko ponownie ogrzać. Ale należy pamiętać o jednoczesnym zakręceniu zaworów termostatycznych na grzejnikach. Jeśli się tego nie zrobi, zaczną grzać jeszcze mocniej. Warto pamiętać, że długie wietrzenie, np. stale uchylone okno lub nieszczelność stolarki, może wpłynąć na zwiększenie zużycia ciepła, bo znaczna jego część zwyczajnie wydostaje się na zewnątrz. Tym bardziej, że grzejniki zwykle znajdują się pod oknem. Przy tej okazji warto wspomnieć, że jednym z najbardziej wymiernych inwestycji skutkujących oszczędnościami energii cieplnej jest wymiana okien. Stare są zwykle nieszczelne. Decydując się na nową stolarkę, możemy liczyć się z ograniczeniem strat ciepła nawet o połowę. Anna Szade

Według WWF Polska, obecnie ok. 40 proc. zużywanej w kraju energii przeznaczane jest na przygotowanie ciepłej wody oraz ogrzewanie naszych domów i budynków. Energia ta w większości oparta jest na spalaniu węgla kamiennego. W Polsce zużywa się ponad dwa razy więcej energii na jednostkę powierzchni mieszkaniowej niż w krajach zachodnioeuropejskich o podobnym klimacie. Dlatego ekolodzy namawiają na jednorazowe inwestycje w termomodernizację budynków, bo to się opłaca - nie tylko dla naszych kieszeni, ale przede wszystkim dla klimatu i środowiska.

Bez przesady

Nadmierne oszczędzanie ciepła może skutkować pojawieniem się Fot. Archiwum wilgoci w mieszkaniu.

Jeśli część mieszkańców wielorodzinnego domu zaczęłaby przesadnie oszczędzać ciepło, mogłoby się to źle skończyć. Doszłoby wówczas dojść do nadmiernego zawilgocenia lub wręcz zagrzybienia ścian, a to wymagałoby poniesienia dodatkowych nakładów finansowych na remonty. Rozprzestrzenianie się wilgoci następuje bardzo często w wyniku wychłodzenia ścian. Jeśli nie zapewnimy odpowiedniej temperatury w pomieszczeniach (ok. 20 stopni C), pojawienie się grzybów i pleśni to tylko kwestia czasu. Dlatego coraz częściej mówi się nie o oszczędzaniu energii cieplnej, ale o jej racjonalnym wykorzystaniu lub o zarządzaniu energią. Chodzi więc o to, by obniżając koszty ogrzewania, nie zaszkodzić mieszkańcom, ani budynkowi.

Dodatek dofinansowany został przez Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Gdańsku. Fundusz nie ponosi odpowiedzialności za treści zawarte w dodatku. red tech. KK


IV

pomorski ekolog

Dziennik Pomorza - 12 października 2011 - nr 41 www.portalpomorza.pl

Wielkie czyszczenie na Pomorzu REGION. Jak samorządy województwa pomorskiego radzą sobie z oczyszczaniem ścieków? Na Pomorzu obecnie funkcjonuje 89 aglomeracji: • 27 z nich wyposażonych jest w oczyszczalnie, które nie wymagają inwestycji, • w siedmiu planowana jest budowa nowych oczyszczalni, • w 15 władze przymierzają się do rozbudowy i modernizacji części obiektów, • w kolejnych 14 konieczne jest zwiększenie przepustowości, • 10 samorządów przewiduje poprawę jakości oczyszczanych ścieków, • 16 – planuje modernizować tylko część osadową istniejących oczyszczalni. W dwóch aglomeracjach – Domachowo i Sobowidz w gm. Trąbki Wielkie – brak jest gminnych oczyszczalni ścieków i nie przystąpiono tam jeszcze do ich budowy. - Na 31 grudnia 2010 r. zbiorczym systemem kanalizacji sanitarnej obsługiwanych było około 1742,9 tys. mieszkańców aglomeracji (tj. około 86,3 proc.), przy rzeczywistej liczbie mieszkańców tych aglomeracji około 2019,0 tys. W wyniku realizowanych inwestycji planuje się wzrost liczby mieszkańców korzystających z tych systemów o około 79,1 tys. do poziomu około 1822,0 tys. (tj. około 90,3 proc.). Docelowo do końca 2015 r. powinno być objętych zbiorczymi systemami co najmniej około 1871,0 tys. mieszkańców aglomeracji – informował we wrześniu Tadeusz Styn, kierownik Re-

Powinny być wszędzie TO WAŻNE. W traktacie akcesyjnym Polska zobowiązała się do wdrożenia unijnej dyrektywy dotyczącej oczyszczania ścieków komunalnych do 2015 r.

To oficjalny moment oddania do użytku oczyszczalni ścieków w miejscowości Swornegacie (gm. Chojnice). Inwestycja, polegająca na rozbudowie i modernizacji, kosztowała ponad 9 mln zł. Została sfinansowana ze środków własnych gminy, która przeznaczyła na ten cel 1,7 mln zł. EkoFundusz udzielił dotacji w wysokości 4 mln 290 tys. zł, Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej przekazał 3 mln zł pożyczki. Źródło: www.wfosigw-gda.pl

feratu Polityki Ekologicznej Departamencie Środowiska i Rolnictwa Urzędu Marszałkowskiego Województwa Pomorskiego. - W pozostałych 49 aglomeracjach, a w szczególności w tych których poziom skanalizowania po zrealizowania ww. przedsięwzięć nie przekroczy 60 proc. (Gniewino, Prabuty, Karsin, Chmielno, Smętowo Graniczne, Wicko, Osiek, Jabłowo, Choczewo, Łęczyce, Szemud, Luzino, Wielki Klincz, Łebień, Subkowy, Suchy Dąb, Ostaszewo, Sobowidz i Domachowo – łącznie 19 aglomeracji)

będą musiały zostać podjęte działania w poprawy sytuacji w zakresie wyposażenia w przedmiotowe systemy kanalizacyjne. Zdaniem urzędników, są również aglomeracji, w których poziom skanalizowania, nawet po zrealizowaniu wszystkich przedsięwzięć nie przekroczy 60 proc. Tak może być m.in. w gm. Gniewino, Prabuty, Karsin, Chmielno, Smętowo Graniczne, Wicko, Osiek, Jabłowo, Choczewo, Łęczyce, Szemud, Luzino, Wielki Klincz, Łebień, Subkowy, Suchy Dąb, Ostaszewo, So-

bowidz i Domachowo. Dlatego będą musiały zostać podjęte kolejne kroki, które przybliżą mieszkańców do unijnych standardów, przynajmniej w zakresie dotyczącym systemów kanalizacji sanitarnych. Według ekspertów, konieczne może być również zweryfikowania obszaru i granic aglomeracji – wyłączenie terenów o dużym rozproszeniu zabudowy, gdzie realizacja sieci kanalizacyjnej może być technicznie i ekonomicznie nieuzasadniona. Anna Szade

Zobowiązanie to oznacza budowę i modernizację oczyszczalni ścieków i systemów kanalizacji tak, aby spełniały unijne standardy, zarówno jeśli chodzi o ilość przetworzonych ścieków, jak również jakość procesu oczyszczania. Zgodnie z unijnymi przepisami, oczyszczalnie powinny mieć wszystkie miejscowości, które produkują ścieki w większej ilości, niż wytworzyłoby je 2 tys. osób. Podczas negocjacji akcesyjnych Polska uzyskała przesunięcie obowiązywania przepisów dotyczących oczyszczania ścieków do końca 2015 r. Krajowy Program Oczyszczania Ścieków Komunalnych, przyjęty przez rząd w 2003 r., określa, w jakich miejscowościach i kiedy powstaną oczyszczalnie. Od 2003 r. program był aktualizowany trzy razy. Ostatni raz rząd zaktualizował Krajowy Program Oczyszczania Ścieków Komunalnych w lutym tego roku. Dzięki temu Polska będzie mogła spełnić za cztery lata unijne wymogi ochrony środowiska. Program dotyczy gmin, które muszą zbudować lub rozbudować systemy kanalizacyjne i oczyszczalnie ścieków. Lutowa aktualizacja KPOŚK przesuwa terminy zakończenia 126 inwestycji, spośród wszystkich 1577 zawartych w dokumencie. Zmiana dotyczy czterech mniejszych i 122 większych miejscowości, w których zakończenie inwestycji w zaplanowanym terminie nie było realne.

Co to za aglomeracja? Zgodnie z ustawą Prawo wodne, „aglomeracja oznacza teren, na którym zaludnienie lub działalność gospodarcza są wystarczająco skoncentrowane, aby ścieki komunalne były zbierane i przekazywane do oczyszczalni ścieków komunalnych”. Przepisy mówią o tym, że „aglomeracje o równoważnej liczbie mieszkańców (RLM) powyżej 2000 powinny być wyposażone w systemy kanalizacji zbiorczej dla ścieków komunalnych, zakończone oczyszczalniami ścieków, zgodnie z ustaleniami krajowego programu oczyszczania ścieków”. Za jednego równoważnego mieszkańca rozumie się ładunek substancji organicznych biologicznie rozkładalnych wyrażony, jako wskaźnik pięciodobowego biochemicznego zapotrzebowania na tlen w ilości 60 g tlenu na dobę”.

Dalsze losy domowych nieczystości TO CIEKAWE. Rzadko zastanawiamy się nad tym, co dzieje się ze ściekami, które wpływają do rur kanalizacyjnych. Tymczasem w oczyszczalni ścieków wiele się dzieje. Oczyszczanie ścieków to proces polegający na usuwaniu substancji szkodliwych (zanieczyszczeń), mające na celu jak największe zmniejszenie ich negatywnego wpływu na środowisko, a więc wody powierzchniowe i glebę. Maksymalne oczyszczenie jest niemożliwe, jednak można oczyścić ściek w ponad 90 proc.

W całym procesie, któremu poddawane są nieczystości z naszych domów, stosowane są trzy metody oczyszczania. Pierwsza, mechaniczna, polega na stosowaniu krat i sit, które filtrują ścieki. To pierwszy stopień, w których usuwane są wszelkie ciała stałe, bo grube sita i kraty zatrzymują większe śmieci

Źródło: projektbiologia.hpu.pl

znajdujące się w ściekach. To najróżniejsze substancje, m.in. zawiesiny organiczne lub nieorganiczne zawierające piasek, popiół, żużel, czy rudę. Tego typu zawiesiny oddzielane są

w odkrytych typach zbiorników (tzw. osadnikach). Polega to na tym, że ciężar takich zawiesin nieorganicznych jest większy niż wody i osiadają one same na dnie.

Druga metoda, chemiczna, to zobojętnianie wpływających do oczyszczalni substancji przy użyciu środków chemicznych. Trzecia, biologiczna, polegająca na stosowaniu zespołu bakte-

rii i pierwotniaków, które – rozmnażając się w odpowiednich warunkach, rozkładają wszystkie substancje organiczne na m.in. tlenek węgla, wodę, azotany. . W czasie biologicznego procesu oczyszczania ścieków 45-80 proc. substancji szkodliwych ulega rozkładowi. Powstające podczas oczyszczania ścieków osady zostają poddane kolejnym przeróbkom. Ich celem jest odwodnienie, ograniczenie ilości organizmów chorobotwórczych, a także stabilizacji, które zapobiega gniciu.

Dodatek dofinansowany został przez Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Gdańsku. Fundusz nie ponosi odpowiedzialności za treści zawarte w dodatku. red tech. KK


pomorski ekolog

Dziennik Pomorza - 12 października 2011 - nr 41 www.portalpomorza.pl

Nie lej wody

wskazówki Toksyczne nie do rury

WARTO SPRÓBOWAĆ. Ścieki to spory kłopot. Każdy z nas produkuje ich około 150 l dziennie. Można zmniejszyć ich ilość oszczędzając wodę, co przełoży się na wysokość płaconych rachunków. • Nie odkręcaj niepotrzebnie kranu z wodą, na przykład na czas mycia zębów czy golenia. W ciągu minuty z odkręconego kranu wylewa się do kanalizacji około czterech litrów ścieków. Używaj kubka do płukania zębów po umyciu. Nabieranie wody w usta bezpośrednio z kranu powoduje, że bardzo dużo jej się Im mniej wody zużyjesz, tym marnuje. Gdy zastosuje się mniejsze rachunki będziesz płacić do tych zaleceń cała rodzina, za ścieki. Źródło: kropladokropli.pl oszczędności wyniosą kilkadziesiąt litrów dziennie. • Bierz prysznic zamiast kąpieli w wannie – ścieków • Zlikwiduj wszelkie nie- będzie mniej. Ale tylko pod szczelności. Wprawdzie ciek- warunkiem, że będzie to nące krany i zawory to już szybki prysznic. W przeciwdzisiaj rzadkość, ale jeśli ktoś nym razie oszczędności da ma starą armaturę, może się raczej korzystanie z niezbyt natknąć na taki problem. dużej wanny. Starajmy się nie napełniać jej wodą po brzegi. • Zadbaj o to, by baterie były wyposażone w perla• Jeśli masz taką możlitory – nasadki mieszające wość, korzystaj z oszczędnowodę z powietrzem. Dzięki ściowych programów pralki temu do umycia na przykład i zmywarki. Uruchamiajmy rąk wystarczy nawet o poło- je dopiero, gdy będą w pełwę mniej wody, niż gdyby jej ni załadowane – mogą mieć strumień wypływał z kranu z tym kłopot osoby samotne. bez perlatora. A więc jeśli W ich wypadku ręczne myjeszcze go nie masz, kup go. cie naczyń może dać lepsze efekty niż zmywarka, którą • Nie wyrzucaj śmieci do musiałyby uruchamiać z niesedesu. Ograniczysz dzię- pełnym wkładem lub bardzo ki temu jej spłukiwanie, rzadko (zaschnięty brud wtezmniejszymy też ryzyko za- dy trudno domyć). pchania odpływu. • Jeśli myjesz naczynia • Zadbaj, by spłuczka ręcznie, rób to w wypełnionie wylewała do kanalizacji nych komorach zlewu, a nie zbyt dużo wody za każdym pod bieżącą wodą. razem – można ją wyregulować tak, by nie napełniała • Wiele możesz zyskać, się do końca. A najlepiej ku- wykorzystując wodę dwupić taką, która ma funkcję krotnie. Woda, w której się stop lub dwa przyciski (3/6 myliśmy lub robiliśmy pral) i jak najczęściej opróżniać nie, może posłużyć do spłutylko część zbiornika. kiwania toalety.

Ile zyskasz? • Jeśli czteroosobowa rodzina zrezygnuje z mycia zębów pod bieżącą wodą, zaoszczędzi ponad 36 m sześciennych wody rocznie. Skrócenie czasu kąpieli do pobytu jedynie pod prysznicem w skali roku przyniesie oszczędności rzędu 150 m metrów sześciennych (podobne oszczędności zapewnia napełnianie wanny do połowy). • Używanie spłuczki z przyciskiem dwudzielnym pozwala zaoszczędzić do 46 m sześciennych wody rocznie. • Używając zmywarki (przy założeniu, że na jeden wsad zmywarki przypadają średnio trzy zmywania ręczne), rocznie zaoszczędzimy minimum 90 m sześciennych wody. • Korzystając z funkcji „pół wsadu” w pralce, zużywamy około 20 proc. mniej wody w porównaniu z pełnym programem. Zastosowanie powyższych praktyk zaowocuje zmniejszeniem wydatków na wodę i odprowadzanie ścieków o kilkaset złotych rocznie.



Myjąc ręcznie naczynia zużywasz 50-100 litrów wody, czyli produkujesz w tym czasie tyle samo ścieków, w których znajdują się dodatkowo resztki jedzenia i płyn do zmywania. To wszystko trafia do sieci kanalizacyjnej i dalej – do oczyszczalni. Źródło: ekorodzice.pl

O czym szumią… ścieki WARTO WIEDZIEĆ. Wyciągasz korek z wanny, spuszczasz wodę w toalecie i zwykle nie zaprzątasz sobie głowy domowymi ściekami. Tymczasem do rur kanalizacyjnych wpływa mieszanina zarówno zużytej wody, jak i różnego rodzaju substancji płynnych. Ale nie tylko, mogą to być też substancje stałe, gazowe, radioaktywne oraz ciepło usuwane z terenów miast i zakładów przemysłowych. Ścieki zawierają przede wszystkim wodę, a jej ilość dochodzi nawet do 99,9 proc. To oznacza, że zanieczyszczenia zajmują niewielką część , a jednak mogą to być substancje szkodliwe dla zdrowia i życia. Sporą część ścieków produkują ludzie w domach, budynkach gospodarczych czy miejscach użyteczności publicznej i zakładach pracy. Do kanalizacji tra-

fiają m.in. odchody, resztki jedzenia z mytych naczyń wraz z płynem, brudy z prania z proszkiem i środkami zmiękczającymi. Nieczystości te to nie tylko wiele zawiesin oraz związków organicznych i nieorganicznych, ale również niebezpieczne wirusy i bakterie chorobotwórcze, na liście których są m.in. żółtaczka zakaźna i dur brzuszny. Stałym „gościem” ścieków jest pałeczka okrężnicy, znana pod nazwą Escherichii coli. Jest to bakteria, która sama nie stanowi większego zagrożenia dla człowieka, lecz jeżeli występuje w ściekach, jest to wskaźnik obecności czynników wywołujących tyfus, dur brzuszny lub na-

wet dyzenterię. Skażenie powierzchniowych i podziemnych wód ściekami bytowymi jest poważnym zagrożeniem higienicznym oraz bakteriologicznym. Innym rodzajem ścieków są ścieki przemysłowe, które powstają w zakładach produkcyjnych i usługowych, jako skutek różnych procesów technologicznych. Najwięcej zanieczyszczeń spowodowanych jest działalnością przemysłu górniczego, metalurgicznego, elektromaszynowego, włókienniczego, chemicznego, paliwowoenergetycznego, celulozowego, garbarskiego oraz spożywczego. I to właśnie te dziedziny przemysłu, na skutek działania ludzi propagujących ekologię, są szczególnie i restrykcyjnie badane pod względem ochrony środowiska. (as)

Masz obowiązki wobec natury Jeśli jesteś producentem ścieba jeszcze podpisać umowę ków, musisz więc zadbać o z firmą upoważnioną do to, by nie zagrażały środowiwywozu ciekłych nieczysku naturalnemu i trafiały do stości. Nawet taką oczyszczalni. Zgodnie z ustaJeśli nie spełnisz tych obową o utrzymaniu czystości i grzywnę możesz wiązków, musisz liczyć się porządku w gminach, każdy z sankcjami, także finansozapłacić, jeśli właściciel nieruchomości ma wymi, bo takie postępowaobowiązek przyłączenia jej do w porę nie zadbasz nie może być potraktowane istniejącej kanalizacji sanitar- o to, co dzieje się jak wykroczenie. Poza tym nej. A jeśli sieci nie ma, bo brak umowy na wywożenie jej budowa jest technicznie z nieczystościami ścieków może spowodować, lub ekonomicznie nieuzasad- powstającymi że w tzw. trybie zastępczym niona, musi wyposażyć swozajmie się tym twój urząd ją posesję w bezodpływowy w twoim domu. gminy. Jednak czyniąc to, zbiornik nieczystości ciekłych, może obciążyć cię kosztami, czyli szambo lub wybudować przydomową stosując karne stawki. A te mogą być znacznie oczyszczalnię ścieków. To jeszcze nie wszyst- wyższe niż cenniki firm zajmujących się opróżko, bo nie wystarczy zbiornik na ścieki, trze- nianiem szamba.

5 tys. zł

Farby, lakiery, rozpuszczalniki itp. surowce posiadają na opakowaniu umieszczone informacje, jak nie należy ich się pozbywać. Etykiety przestrzegają, by nie wylewać toksycznych substancji do kanalizacji. Każdy ekspert ochrony środowiska zgodzi się, że karygodną jest praktyką usuwanie bezpośrednio do zlewu różnych niebezpiecznych substancji, bo zawierają szkodliwe związki, poza tym, mogą także powodować zagrożenie ze względu na możliwość wybuchu łatwopalnych oparów.

Myj z głową

Do mycia nie powinno się używać środków silnie żrących. Mogą zatruć nasz organizm w dwojaki sposób. Po pierwsze, mimo płukania, pozostają one na powierzchni mytych przedmiotów skąd trafiają również do naszego organizmu. Po drugie - wraz ze ściekami trafiają do wody, którą zanieczyszczają. Jako że woda krąży w przyrodzie kiedyś z powrotem trafią do nas i doprowadzą do zatrucia naszego organizmu – w myśl zasady, że w przyrodzie nigdy nic nie ginie jedynie może się skumulować. Nie należy też wylewać do kanalizacji wody po umyciu pędzli malarskich.

Uwaga na olej

Odpływ w kuchennym zlewie to niezbyt dobre miejsce dla zużytego np. podczas smażenia oleju spożywczego. Nie zaleca się wylewania żadnego rodzaju oleju do kanalizacji. Lepiej jego resztki wytrzeć z patelni jednorazowym ręcznikiem i wyrzucić do odpadów komunalnych. Natomiast większe ilości, np. z barów czy restauracji, należy oddać do punktów przyjmujących zużyty olej spożywczy. Takie rozwiązanie zapobiega zanieczyszczaniu środowiska, w którym każdy z nas egzystuje.

Kanalizacja to nie śmietnik

Pamiętajmy, że rury kanalizacyjne to nie śmietnik. Dlatego nie można do nich wrzucać odpadków, zwłaszcza piasku, szkła, ścinków tkanin czy skór, bo zwyczajnie się zapchają. To samo dotyczy pieluszek jednorazowych czy innych materiałów higienicznych, które nie powinny lądować np. w sedesie. Kanalizacja sanitarna nie jest również dobrym miejscem do wrzucania odpadów z hodowli zwierząt.

Dodatek dofinansowany został przez Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Gdańsku. Fundusz nie ponosi odpowiedzialności za treści zawarte w dodatku. red tech. KK


IV

nie truj sąsiada

Dziennik Pomorza - 21 września 2011 - nr 38 www.portalpomorza.pl

Skąd wziąć pieniądze?

Którędy znika? Wiadomo już, którędy ciepło ucieka z naszych domów. Najwięcej energii przenika przez: • ściany – 35 proc. • dach – 30 proc. • okna i drzwi – 20 proc. • fundamenty i piwnicę – 15 proc. Te właśnie miejsca powinny być przede wszystkim dobrze zaizolowane, by z jednej strony obniżyć straty i… nasze rachunki, a z drugiej – poprawić komfort cieplny w pomieszczeniach, w których przebywamy na co dzień.

Jak to sprawdzić? Każdy budynek ma właściwie inne zapotrzebowanie na ciepło, a zależy to między innymi od jego wieku, stanu, wielkości okien, liczby ścian zewnętrznych itd. Może to potwierdzić audyt energetyczny. Polega on na szukaniu najsłabszych punktów domu czy innej budowli, czyli tych, gdzie tracimy najwięcej ciepła. Dokładnie stwierdza więc nie tylko, w jakiej klasie jakości energetycznej znajduje się obiekt, ale także określa czas i sposoby jego najbardziej ekonomicznej termomodernizacji.

Osoby fizyczne i prawne, m.in: właściciele domów jednorodzinnych, spółdzielnie mieszkaniowe oraz wspólnoty mieszkaniowe mogą ubiegać się o premię termomodernizacyjną. Premia jest udzielana ze środków Funduszu Termomodernizacji i Remontów, którym zarządza Bank Gospodarstwa Krajowego. Warunkiem otrzymania premii jest zaciągnięcie kredytu w banku komercyjnym na pokrycie kosztów realizacji inwestycji termomodernizacyjnej, a także wykazanie przez wnioskodawcę realnych oszczędności energii, jakie zapewni przedsięwzięcie. Podstawą musi być jednak audyt energetyczDodatkowymi zyskami z termomodernizacji jest poprawa estetyki ocieplonego budynku, a także wzrost war- ny, który określi korzyści, Fot. Archiwum tości rynkowej nieruchomości. którymi mogą dotyczyć

Złap ciepło nim ucieknie Dlaczego warto zająć się termomodernizacją? Bo poszanowanie energii to jej mniejsze zużycie, a więc i niższe rachunki związane z ogrzaniem budynku. A im mniej ciepła zużywamy, tym mniej szkodliwych substancji emitowanych jest do atmosfery.

Koszty ogrzewania i cie- przewidują, że będą one ro- czy wentylatorów, które są płej wody są coraz większym snąć, nie maleć. pożeraczami prądu i mogą obciążeniem dla domowych To dlatego warto przyj- spustoszyć nasze kieszenie. budżetów. Wysokie rachun- rzeć się, czy z budynku, Ale ograniczanie zużycia ki, które płacimy, są zwykle w którym mieszkamy, cie- energii to nie tylko wymierspowodowane dużym zuży- pło nadmiernie nie ucieka. ne oszczędności finansowe. ciem ciepła, które zamiast Właśnie temu służy termo- To także mniejsza produkcja ogrzewać wnętrze, przenika modernizacja. Polega ona ciepła czy prądu w ciepłowprzez źle zaizolowane ścia- na wprowadzeniu takich niach i elektrociepłowniach, ny czy nieszczelne okna. zmian, które przełożą się na a więc i mniejsza emisja szkoNa zdjęciu zrobionym kamerą ter- W przeszłości nie przywią- oszczędzanie i ciepła, i pie- dliwych gazów do atmosfery, mowizyjną widać miejsca, którymi zywano do tego szczegól- niędzy. Co więcej, z ulepszeń które mają wpływ na niekonej wagi, bo energia była skorzystamy także latem, rzystne zmiany klimatyczne. ciepło ucieka z domu. Źródło: dobryklimat.pl po prostu tania. Teraz, gdy bo gdy jest gorąco, uszczel- W prosty sposób zadbamy jej koszty są coraz wyższe, nione ściany uchronią nas nie tylko o ciepło domowego Współczesna technika zaczynamy trzymać się za przed upałem z zewnątrz, ogniska, ale mamy również pozwala na bardzo dokładne portfele, zwłaszcza że pro- nie będziemy więc musieli wpływ na globalne zjawiska wskazanie miejsc, w których gnozy dotyczące cen energii korzystać z klimatyzatorów pogodowe. Anna Szade powinniśmy coś poprawić, aby zaoszczędzić ciepło. Bardzo pomocna może być kamera termowizyjna, czyli widząca Jak twierdzą specjaliści, docieplanie budynku należy zaczynać od stropu, gdyż jest ono o wiele promieniowanie podczerwotańsze od docieplenia ścian. Polega jedynie na rozłożeniu izolacji. Nie ma kosztów związanych ne, którego ludzkie oko nie z pracą, klejami, zamocowaniami, a także elewacją zewnętrzną. Efekty zależą w dużej mierze jest w stanie zarejestrować. od jakości materiału izolacyjnego (jak na przykład styropian, wełna mineralna), dlatego nie Kamera termowizyjna jest warto tu szukać oszczędności. Grubość warstwy izolacyjnej ze styropianu lub wełny mineralnej więc „rentgenem” tego, co powinna wynosić ok. 15-20 cm pod dachem, ok. 10-12 cm na ścianach zewnętrznych i ok. 10należy wykonać w budynku. 12 cm w podłodze na gruncie. Tworzenie obrazu polega na Ale warto przyjrzeć się też zewnętrznym ścianom. Na przykład ściana wykonana z betonu o rejestracji promieniowania grubości 50 cm ma taką samą izolacyjność cieplną, jak mur z cegły dziurawki o grubości ok. emitowanego przez obser35 cm lub płyta izolacyjna z wełny mineralnej lub styropianu o grubości 2,5 cm. Przez wełnę wowany obiekt, a następnie mineralną lub styropian przenika około 20 razy mniej ciepła niż przez beton. przetworzeniu na kolorową Wpływ na wielkość strat energii ma także szczelność i powierzchnia okien. Przez szczeliny w stamapę temperatur. System terrych framugach wieje, ale i ucieka ciepło. Dlatego warto albo starannie je uszczelnić, albo wymowizyjny jest więc rodzajem mienić na nowe. Niemniej istotna od dociepleń jest również modernizacja instalacji centralneniezwykłego termometru, któgo ogrzewania. Jak twierdzą specjaliści z branży, główny potencjał tkwi w węźle ciepłowniczym, ry pozwala mierzyć temperatudzięki któremu można regulować pracę całej instalacji, a co za tym idzie sterować temperaturą rę na odległość, bezinwazyjnie we wnętrzach. Najbardziej polecane jest stosowanie systemów automatyki pogodowej, która diagnozuje izolację cieplną pozwala dostosować temperaturę w budynku do warunków atmosferycznych na zewnątrz. Taki budynku. Na podstawie zdjęć system pozwala także wprowadzić harmonogram czasowy pracy instalacji - w pomieszczeniach termowizyjnych widać jak na będzie chłodniej, kiedy domowników nie ma w domu, a cieplej, kiedy jest to potrzebne do dłoni te miejsca, w których pełnego komfortu zamieszkiwania. tracona jest energia.

Okiem kamery

Co trzeba zrobić?

m.in. zmniejszenia zapotrzebowania na ciepło do ogrzania budynku lub podgrzania wody, zmniejszenie rocznych strat energii w sieciach ciepłowniczych, zmniejszenie kosztów pozyskania ciepła w wyniku likwidacji lokalnego źródła ciepła i przyłączenia budynku do sieci ciepłowniczej czy zmianę źródła energii z tradycyjnego na odnawialne. Z takiej formy wsparcia mogą korzystać właściciele lub zarządcy: budynków mieszkalnych, budynków użyteczności publicznej stanowiących własność jednostek samorządu terytorialnego i wykorzystywanych przez nie do wykonywania zadań publicznych, lokalnej sieci ciepłowniczej, lokalnego źródła ciepła.

Termomodernizacja się opłaca System wspierania inwestycji termomodernizacyjnych jest korzystny dla wszystkich zainteresowanych stron. Inwestorowi ułatwia, a niekiedy wręcz umożliwia uruchomienie i realizację inwestycji poprawiającej warunki użytkowania obiektu mieszkalnego, przy jednoczesnym obniżeniu kosztów z tym związanych. Zyskuje również państwo, bo uruchomienie inwestycji termomodernizacyjnych przynosi bezpośrednio skutek w postaci obniżania sumarycznego zapotrzebowania na energię na potrzeby grzewcze. Pośrednio prowadzi to do polepszenia warunków

ekologicznych i zmniejszanie emisji dwutlenku węgla do atmosfery. Poza tym termomodernizacja odbywa się przy zaangażowaniu relatywnie niskich środków finansowych z państwowej kasy, przy czym część tych wydatków wraca do budżetu w postaci podatków od zakupionych urządzeń i materiałów oraz podatku od dochodów osobistych z płac wykonawców. (as)

Świadectwa energetyczne Od 1 stycznia 2009 r. wszystkie nieruchomości wprowadzane do obrotu na rynku muszą posiadać świadectwa energetyczne. Obowiązkowi temu muszą się poddać także nieruchomości, których charakterystyka energetyczna uległa zmianie w wyniku przebudowy. To sposób na promowanie budownictwa efektywnego energetycznie i zwiększanie świadomości społecznej w zakresie możliwości uzyskania oszczędności energii w budownictwie. Świadectwo energetyczne to dokument określający wielkość zapotrzebowania energii niezbędnej do zaspokojenia potrzeb związanych z użytkowaniem budynku czy lokalu, czyli do jego ogrzania, do przygotowania ciepłej wody, chłodzenia, wentylacji oraz, w przypadku obiektów użyteczności publicznej, także oświetlenia. Dzięki informacjom zawartym w certyfikacie właściciel, najemca lub użytkownik obiektu może określić orientacyjne roczne koszty jego utrzymania.

Dodatek dofinansowany został przez Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Gdańsku. Fundusz nie ponosi odpowiedzialności za treści zawarte w dodatku. red tech. KK


IV

pomorski ekolog

Dziennik Pomorza - 7 września 2011 - nr 36 www.portalpomorza.pl

Morze w twoich rękach Jak twierdzą działacze WWF Polska, każdy z nas może mieć wpływ na to co dzieje się z Bałtykiem. Nie tylko rolnicy, którzy powinni stosować się do zasad Dobrej Praktyki Rolnej. Także my wykonując nawet codzienne czynności decydujemy o losie Morza Bałtyckiego. Oto wskazówki, jak możesz postępować, by wpływać na ochronę Bałtyku: • Wybieraj te środki czystości, które ulegają biodegradacji (naturalnemu rozpadowi biologicznemu) i nie szkodzą środowisku. • Używaj tych proszków do prania, które nie zawie-

rają fosforanów. Są równie skuteczne jak te z fosforanami, a nie zanieczyszczają Morza Bałtyckiego nadmiarem fosforu. • Nigdy nie wylewaj ścieków bezpośrednio do rzek, jezior czy morza. • Substancji niebezpiecznych (jak np. kwasy, silne chemikalia) nigdy nie wylewaj bezpośrednio do kanalizacji. • Nie stosuj nawozów sztucznych i środków ochrony roślin na działce bądź w ogrodzie. Stosuj nawóz naturalny - samemu wypro-

Bałtyk wciąż jest zagrożony WARTO WIEDZIEĆ. WFF Polska ostrzega: największym zagrożeniem dla Morza Bałtyckiego jest eutrofizacja. Jej nazwa, którą należy tłumaczyć dosłownie jako dużo pożywienia (od greckich słów eu i tropy), wcale nie oznacza pozytywnego zjawiska.

Morze dotknięte eutrofizacją jest jak organizm, który nie jest w stanie strawić spożywanego w nadmiernej ilości pokarmu i wskutek „przejedzenia” zamiera. Bałtyk jest najmłodszym morzem na naszej planecie. Powstał ponad 10 tysięcy lat temu z wód topniejącego lodowca. Do początku XIX wieku Morze Bałtyckie było bardzo czystym akwenem. Jednak podczas następnych dwóch stuleci zamienił się w jedno z najbardziej zanieczyszczonych mórz świata. Jak podkreślają ekolodzy z WWF Polska, Bałtyk jest morzem śródlądowym, Szacuje się, że nieczystości z toalet statków pływających po Bałtyku położonym w głębi kontynentu europejskiego. Jedymogą być spuszczane do morza nawet 100 milionów razy rocznie. Źródło: bip.hel.eu nym miejscem, gdzie łączy się przez Morze Północne z Oceanem Atlantyckim są wąskie cieśniny duńskie. W związku z tym wymiana Wybierając się w podróż promem po wody w Bałtyku następuje Bałtyku, sprawdź czy przewoźnik zrzuca bardzo powoli. Musi minąć ścieki prosto do morza i wybierz takiego, 30 lat, aby została odświe-

Podróż bliżej natury który nie szkodzi środowisku Opróżnianie ścieków za statków prostu do morza to jeden z ważniejszych czynników tzw. eutrofizacji. Każdego roku z promów i statków, które pływają po Bałtyku korzystają tysiące pasażerów. Mało kto zdaje sobie sprawę, że powstałe na ich pokładach ścieki są zrzucane wprost do wody. Szacuje się, że nieczystości z toalet jednostek pływających mogą być spuszczane do morza nawet 100 milionów razy rocznie. Ponieważ większość przewoźników promowych nie informuje o tym, co robi ze ściekami, należy przypuszczać, że są one pompowane wprost do Bałtyku. Zrzucane ścieki są nie tyl-

ko źródłem związków azotu i fosforu odpowiedzialnych za eutrofizację Morza Bałtyckiego. Kryją się w nich bakterie, wirusy i inne patogeny oraz detergenty i metale ciężkie. Biorąc pod uwagę słabą wymianę wody w Bałtyku i długi czas usuwania wprowadzonych do niego substancji, nieczystości z promów i statków pasażerskch mogą pozostawać w morzu nawet do 25 lat. Problem nieczystości ze statków pasażerskich można rozwiązać już teraz. Wystarczy, że bałtyckie promy zaczną zostawiać ścieki w porcie, skąd trafią do oczyszczalni. Jednak potrzebna jest dobra wola

Fosforany są w chwili obecnej jednym z dwóch największych zagrożeń dla Bałtyku. Według Komisji Helsińskiej, gdyby wszystkie kraje nadbałtyckie wstrzymały się od wykorzystania fosforanów w proszkach do prania, ilość tych związków w Bałtyku zmniejszyłaby się o jedną czwartą. Źródło: viditur.com.pl

żona tą z oceanu. Dlatego wszystkie wprowadzane do niego substancje pozostają w Morzu Bałtyckim przez ponad ćwierć wieku! - Jeszcze dwieście lat temu Bałtyk był czysty. Jednak wraz z rozwojem przemysłu i rolnictwa, a przede wszystkim ze wzrostem liczby ludzi, mieszkających w jego basenie, doszło do jego zanieczyszczenia. Ilość tych zanieczyszczeń rosła, a możliwości wymiany wody z oceanem przez cieśniny w Danii były wciąż te same – tłumaczą ekolodzy. - Tymczasem już teraz 10 proc. powierzchni Morza Bałtyckiego to tzw. pustynie wodne, gdzie nie ma żadnego życia. Dlatego możemy powiedzieć, że stajemy się świadkami śmierci Bałtyku. Śmierci, której ciągle możemy zapobiec.

Jak co roku w Morzu Bałtyckim dochodzi do zakwitów toksycznych sinic, które mogą być groźne dla zdrowia człowieka. Jedną z głównych przyczyn powstawania nadmiernych zakwitów sinic jest właśnie eutrofizacja, czyli przeżyźnienie. Oznacza to, że do Bałtyku dociera zbyt duża ilość składników odżywczych: azotanów i fosforanów. Morze Bałtyckie w takim stanie można porównać do organizmu chorego z przejedzenia. Związki azotu i fosforu pochodzą przede wszystkim z nawozów, stosowanych w rolnictwie, ale także ze środków piorących zawierających fosforany. - Każdy z nas ma wpływ na to ile fosforanów trafia do Bałtyku! Wybierając bezfosforanowe proszki do

prania pomagamy chronić morze – mówi mówi Anna Marzec z WWF Polska. - Oczywiście szczególnie ważną rolę do odegrania mają rządy nadbałtyckich państw jak i Unia Europejska. Mamy nadzieję, że politycy zdadzą sobie wreszcie sprawę, że los Bałtyku i to czy będziemy mogli odpocząć nad czystym morzem zależy w dużej mierze od ich decyzji. Szczególnie ważna jest tu rola, którą może odegrać Polska w czasie swojego przewodnictwa w UE, gdyż właśnie teraz decydowany jest kształt Wspólnej Polityki Rolnej . Więcej na temat zagrożeń dla Bałtyku można przeczytać na stronie internetowej www.wwfpl.panda. org. (AMS)

Będzie zakaz używania fosforanów w środkach do prania? UNIA EUROPEJSKA. Fosforany nie służą jakości wody i podwodnym ekosystemom. Dlatego Komisja Europejska chce zakazać ich dodawania do proszków do prania. Głosowanie nad tym projektem zaplanowane jest na listopadowej sesji plenarnej. Fosforanów używa się do zmiękczania wody, co ułatwia czyszczenie. Mają jednak bardzo zły wpływ na nasze zbiorniki wodne. Przyczyniają się m.in. do eutrofizacji zbiorników wodnych, a tym samym do

Europosłowie w listopadzie zdecydują, czy pranie będzie przyjaźniejsze dla natury. Fot. Archiwum

nadmiernego zakwitu glonów, które zabierają rybom niezbędny do życia tlen. Jak informuje Parlament Eu-

ropejski najgorzej pod tym względem jest w Bałtyku i Dunajcu. Dlatego eurodeputowani chcą nie tylko zakazać stosowania fosforanów w środkach do prania, ale także walczą o to, by wprowadzić zakaz stosowania tych związków w zmywarkach do naczyń. Niektóre kraje Unii Europejskiej już wprowadziły przepisy ograniczające stosowanie fosforanów, jednak według Parlamentu Europejskiego nie są one jednolite. Zakaz dotyczący środków do prania obo-

wiązywałby od 2013 r., a od 2015 r. dotyczyłby również środków używanych w zmywarkach do naczyń. Według brytyjskiego posła Billa Newtona Dunn, są już dostępne mieszanki bez fosforanów, a przemysł ciągle wprowadza kolejne innowacje i prawdopodobnie za cztery lata producenci będą mogli się przestawić na produkty bez fosforanów, które będą jednocześnie bardzo skuteczne w zmywaniu naczyń. Komisja Europejska zachęca producentów do pracy nad takimi zamiennikami.

Dodatek dofinansowany został przez Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Gdańsku. Fundusz nie ponosi odpowiedzialności za treści zawarte w dodatku. red tech. KK


pomorski ekolog

Dziennik Pomorza - 7 września 2011 - nr 36 www.portalpomorza.pl

Wpływasz na szerokie wody TO WAŻNE. Coraz więcej środków chemicznych gości w naszych domach. W łazience i kuchni mamy cudowne preparaty, które działają na brud, tłuszcz, osady, rdzę, zagrażające bezpieczeństwu domowników bakterie. Można je zastąpić tańszymi środkami, które tak bardzo nie szkodzą naturze. Nie wszyscy czytamy etykiety proszków do prania, szamponów, środków zmiękczających i czyszczących nasze toalety. A przecież każdy taki środek nie jest obojętny dla środowiska naturalnego, nawet jeśli nasze domowe ścieki trafią do oczyszczalni. Substancją czynną w większości konwencjonalnych środków czyszczących są detergenty. Sprawiają one, że brud czy tłuszcz „odkleja się” od tkaniny czy innej rzeczy. Większość detergentów zawiera w swoim składzie jakieś związki fosforu. To jeden z biogenów, który przyczynia się do tzw. przeżyźnienia. Nieoczyszczone ścieki zawierające detergenty, gdy trafią do wód powierzchniowych, przyczyniają się do zakwitu glonów i w konsekwencji nawet do śmierci ryb, którym glony zabierają tlen. Czy można radzić sobie bez całej baterii kolorowych butelek i buteleczek, korzystając ze sposobów naszych babć i współczesnych technologii, które mają certyfikat ekologów? Oczywiście, że tak. Dom będzie czysty i nie ucierpi na tym przyroda. A przy okazji – niektóre z tych propozycji są po prostu tańsze. Bezpieczne związki chemiczne to woda, sól, kwa-

Zamiast wielu detergentów, do sprzątania, mycia i prania można używać domowych sposobów lub środków bezpiecznych dla środowiska. Fot. Archiwum

sek cytrynowy, ocet i soda. To naprawdę niedrogie, a jednocześnie bardzo uniwersalne środki czyszczące, które ulegają biodegradacji, czyli całkowicie rozkładają się w przyrodzie. Jeśli skorzystamy ze starych sprawdzonych sposobów sprzątania, to do kanalizacji nie trafi wiele szkodliwych substancji chemicznych. Nie mówiąc już o tym, że dzięki temu nasze życie stanie się zdrowsze. Niewinnie wyglądająca chemikalia do użytku domowego mogą

wywoływać choćby alergie. Właściwie większość używanych środków czystości można zastąpić kombinacjami wody, octu, soli, sody i kwasku cytrynowego. Co ciekawe, czasami wystarczy… sama woda. Z pomocą przyszły nam bowiem nowe technologie, które stosują producenci szmatek, ściereczek czy mopów, którzy sięgnęli po specjalne struktury włókien. Ich wadą jest cena. Ale plusem to, że można nimi myć, czyścić i wycierać różne powierzchnie bez konieczności sięgania po detergenty, a dom będzie lśnił. Pozwalają usunąć tłuszcz z kuchenki, innymi można domyć okna bez stosowania żadnego płynu. Ściereczki wytrzymają długi czas i można prać je w pralce. Jeśli nie wyobrażasz sobie jednak sprzątania bez dostępnych na rynku środków, to wybieraj substancje bez chloru i dodatków antybakteryjnych oraz słabiej pachnące. Są też na sklepowych półkach płyny uniwersalne, nadające się do mycia podłóg, drzwi, glazury itd. Kupując je, ograniczasz liczbę chemikaliów w domu. Anna Szade

Soda czyni cuda Soda oczyszczona to substancja nie tylko skuteczna, ale przede wszystkim eko. Jest całkowicie biodegradowalna – rozkłada się już w temperaturze powyżej 60 stopni Celsjusza. W przeciwieństwie do powszechnie stosowanych w gospodarstwach domowych środków czyszczących, piorących i wybielaczy, soda nie jest szkodliwa dla organizmu człowieka, ponieważ nie grozi poparzeniem ani zatruciem oparami. Jest substancją niepalną. Soda usuwa nie tylko brud, wywabia plamy z tkanin, ale również eliminuje niepożądane zapachy, których dzięki niej możemy pozbyć się z lodówki, pralki czy… butów, a nawet kompostownika, w którym trzeba nią zasypać odpadki i problem znika. Warto więc mieć torebkę sody pod ręką. To kilka przetestowanych sposobów jej wykorzystania: • Mycie kuchenki – wierzch kuchenki można wyczyścić pastą z sody, która nadaje się również do wnętrza piekarnika; szybę w klapie piekarnika można posypać sodą, przykryć mokrym papierowym ręcznikiem, po czym go usunąć, a szybę wytrzeć wilgotną gąbką. Soda nadaje się też do umycia kuchenki mikrofalowej, bo wystarczy pogotować cztery minuty wodę z dodatkiem kilku łyżeczek sody, a potem dokładni e wytrzeć ścianki kuchenki. • Czyszczenie kafelków – wystarczy posypać kafelki sodą i wyszorować szorstką stroną gąbki. • Czyszczenie kabiny prysznicowej – spryskać drzwi octem, po kilku minutach wyszorować gąbką z sodą, następnie spłukać. • Czyszczenie sedesu – zasypać muszlę sodą i wyszorować szczotką; efekt można wzmocnić dodając do sody octu. • Usuwanie kamienia ze słuchawki prysznicowej – do plastikowej torebki wsypać ćwierć szklanki sody i wlać szklankę octu, do środka włożyć słuchawkę, torebkę zawiązać, po godzinie torebkę zdjąć, a słuchawkę opłukać.

to ciekawe Kropla wystarczy

Jeśli często myjesz ręce płynnym mydłem, zwróć uwagę, ile go aplikujesz. Wystarczy jedna kropla, by dokładnie usunąć brud. Trzy krople to już przesada, którą odczuje przyroda. Płynne mydła zawierają zwykle fosforany, przez które ginie życie w rzekach. Pamiętaj, że tradycyjne mydło w kostce zanieczyszcza środowisko dużo mniej, a jest przecież równie skuteczne.

Orzechy w pralce

Furorę robią ostatnio indyjskie orzechy piorące (Sapindus Mucorossi). Mówi się o nich jako ekologicznej alternatywie dla chemicznych środków do prania i czyszczenia. Łupiny tych orzechów zawierają bowiem saponiny, które wydzielają się pod wpływem temperatury, tworząc pianę. Jak podaje Wikipedia, saponiny „wykazują zdolność obniżania napięcia powierzchniowego roztworów wodnych. Pienią się w wodzie jak mydło (szczególnie dobrze w ciepłej), dlatego organy roślinne bogate w saponiny stosowano jako namiastkę mydła, do prania.” Sprzedawcy twierdzą , że orzechy mogą w pełni zastąpić proszki do prania lub tabletki do zmywarki. Są wydajne (można ich używać kilkakrotnie), wielofunkcyjne (mogą służyć do prania, mycia i czyszczenia czegokolwiek), tanie, zdrowe (nie zawierają optycznych wybielaczy, chemicznych dodatków, nie alergizują) i ekologiczne (ulegają biodegradacji). Jednak nie nadają się do prania białych rzeczy – ubrania szarzeją. Natomiast kolorom orzechy nie szkodzą.



rady na sprzątanie

W łazience W łazience i toalecie dobrze sprawdza się najzwyklejszy ocet. Wystarczy łyżeczka na pół litra ciepłej wody, by zrobić własny płyn do mycia lustra. Wlany do butelki ze spryskiwaczem będzie służył przez jakiś czas, a ze szklanej tafli znikną smugi, zwłaszcza jeśli wycierając czyszczoną powierzchnię sięgniemy po gazetę. Do czyszczenia płytek trzeba zrobić nieco

mocniejszy roztwór – pół litra wody trzeba zmieszać z dwoma łyżeczkami octu. Nasączamy miksturą gąbkę i do dzieła. Osad znika, jak za dotknięciem czarodziejskiej różdżki. Chromowane elementy – klamki, krany, kurki można domyć samym octem. Natomiast kamień i rdzę dobrze czyści się cytryną – wystarczy na nalot położyć plasterek i zostawić na kwadrans.

W kuchni Najpopularniejsze środki do mycia naczyń można zastąpić własnym. Sok z trzech cytryn, półtorej szklanki wody, szklankę drobnoziarnistej soli i ćwierć szklanki octu gotujemy przez ok. 10 minut stale mieszając, by płyn się zagęścił. Potem trzeba przelać go do szklanego naczynia i… gotowe. Zamiast najlepszych środków chemicznych, do czyszczenia naczyń ze stali szlachetnej można użyć soku z cytryny. Natomiast

osad z kubków po kawie czy herbacie zniknie, gdy zastosujemy pastę z sody oczyszczonej. Na kamień w czajniku działa kwasek cytrynowy lub ocet – trzeba go pogotować z wodą.

W pokoju

Meble najlepiej przetrzeć wilgotną ściereczką z magicznych włókien – kurz nie ma wtedy żadnych szans. Drewniane powierzchnie można wypolerować szmatką nasączoną oliwką dziecięcą, schłodzoną esencją herbaty lub octem. Nie wiesz, jak pozbyć się kurzu czy sierści swego czworonoga z ulubionej kanapy lub fotela? Przyłóż do tapicerki taśmę klejącą. Natomiast gumę do żucia, która przyklei się do salonowych megli można potrzeć kostką lodu, a kiedy stwardnienie, można usunąć ją za Orzechy pienią się w wodzie jak pomocą szpilki. Drewniane podłogi i pamydło i mogą służyć do prania. Fot. Archiwum nele dobrze myje się octem,

który znamy już z łazienki – proporcje są następujące: Półtorej szklanki octu na półtorej szklanki ciepłej wody. Jeśli nie lubimy charakterystycznego octowego zapachu, można dodać olejek eteryczny – będzie przyjemniej. Jest też sposób na wyczyszczenie dywanu lub wykładziny. Wystarczy równomiernie wysypać sodę oczyszczoną na całą powierzchnię, a potem przy pomocy suchej szmatki wetrzeć ją okrągłymi ruchami w dywan. Całość powinna odpoczywać przez noc, a rano odkurzyć dywan. (as)

Dodatek dofinansowany został przez Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Gdańsku. Fundusz nie ponosi odpowiedzialności za treści zawarte w dodatku. red tech. KK


IV

to ciekawe Połykacze spalin

Specjaliści dowodzą, że przy ruchliwych ulicach, gdzie tylko jest to możliwe, powinno się sadzić żywopłoty zamiast trawników. Te zielone mogą być niezwykle urodziwe, bo kształtowane w dowolny sposób. Ale funkcja ozdobna jest tylko małym dodatkiem. Przede wszystkim żywopłot „połyka” dwutlenek węgla. Wyliczono, że gęsty szpaler roślin rosnący wzdłuż jezdni jest w stanie ograniczyć rozprzestrzenianie się zanieczyszczeń wydobywających się z rur wydechowych samochodów. Poza tym, nawet do 80 proc. są w stanie zmniejszyć zanieczyszczenie gleb, których sprawcą są przejeżdżające auta. Poza tym, wysoki żywopłot tłumi również hałas, którego źródłem jest ruch uliczny. Niestety, w miastach częściej można spotkać płaskie trawniki niż zielone płoty różnej wysokości.

Ciężka praca zieleni miejskiej TO WAŻNE. W miastach powinno być jak najwięcej skwerów, zieleńców, żywopłotów, bo produkują one życiodajny tlen. Im więcej zieleni, tym ludzie w miastach po prostu mniej się duszą.

Według dostępnych wyników badań, na 40 miast w Polsce w 37 odnotowuje się ciągłe przekroczenie norm dopuszczalnych stężeń takimi substancjami jak: tlenkami siarki, tlenkami azotu, formaldehydem, substancjami smolistymi, benzopirenem, ozonem, fenolem, fluorem, chlorem, amoniakiem, metalami ciężkimi takimi jak: ołów, nikiel, kadm i żelazo oraz pyłami opadowymi i zawieszonymi, itd. Popracować nad tym może zieleń, jeśli tylko pozwolimy jej wybuchnąć w miejskiej przestrzeni. Rośliny mają niezwykłą zdolność absorbowania zanieczyszczeń pochodzących z silników aut. Drzewo liściaste średniej wielkości jest zdolne w ciągu jednego okresu wegetacyjnego wchłonąć składniki toksyczne pochodzące ze spalania ok. 130 kg paliwa. Nawet na zwyczajnych trawnikach osadza się dość znaczna ilość pyłu z warstw przyziemnych powietrza. Trawiaste place zapobiegają także wtórnemu pyleniu z podłoża, które w warunkach miejskich jest Żywopłot, prócz swych funkcji bardzo uciążliwe. czyszczących, może mieć również Tereny zielone w mianiebanalną formę. Źródło: eko.opole.pl stach mają także inne obowiązki. Podstawowe, które wskaże pewnie każdy, to produkcja tlenu i usuwanie dwutlenku węgla. Szacuje się, że jedno drzewo 1 tona produkuje w ciągu doby Tyle dwutlenku węgla może tyle tlenu, że wystarczy go pochłonąć jedno drzewo dla kilku osób. Natomiast w ciągu ca��ego swego życia. jest w stanie przetworzyć tyle dwutlenku węgla, ile

w liczbach

2,7 kg

Tyle ozonu jest w stanie wyłapać rocznie 30-letnie drzewo. Przy okazji pochłania również 0,5 kg dwutlenku azotu i 0,1 kg dwutlenku siarki.

75 proc.

nie truj sąsiada

Dziennik Pomorza - 24 sierpnia 2011 - nr 34 www.portalpomorza.pl

Tyle pyłów „wypluwanych” z rur wydechowych samochodów są w stanie oddalić od drogi rosnące wzdłuż niej drzewa i krzewy. Zieleń reguluje bowiem kierunek wiatru, który unosi szkodliwe substancje.

Drzewa rosnące na ulicach to nie tylko przyjemny cień. To także pracujące non stop naturalne filtry, które pochłaniają wiele niebezpiecznych substancji ulatniających się z rur wydechowych samochodów. Fot. Anna Szade

„wyprodukują” dwa domki jednorodzinne. Drzewa i krzewy zatrzymują także niezliczone ilości pyłów, które znajdują się w powietrzu. Zieleń działa jak filtr, który sam się czyści gdy pada deszcz. Nie bez znaczenia jest również bariera wiatrochronna, którą tworzą zwłaszcza duże drzewa. Ale zieleń to nie tylko miejskie płuca. Skwery, klomby, żywopłoty, parki i pojedyncze drzewa wpływają na mikroklimat, bo podnoszą wilgotność powietrza, obniżają temperaturę czy po prostu – dają cień. Nad najzwyklejszym trawnikiem przeciętna temperatura jest w południe niższa o ok. 10 stopni Celsjusza niż nad asfaltową jezdnią. Kolejną funkcją roślinności, wpływającą na polepszenie warunków życia ludzi w mieście, jest wydzielanie fitoncydów. Związki te są wydzielane przez wiele gatunków

WARTO WIEDZIEĆ. Prawo stoi po stronie słabszego, czyli roślin. Trzeba obchodzić się z nimi jak z jajkiem, bo produkują życiodajny tlen. Dlatego sprawca niszczenia zieleni miejskiej, jeśli zostanie ustalony, nie będzie bezkarny. Nieważne, kto niszczy zieleń: czy uszkodzi ją bezmyślny wandal, czy działający z premedytacją sprawca. Każdy może zostać pociągnięty do odpowiedzialności za wykroczenie gdy: • stosuje środki chemiczne, wykonuje roboty ziemne lub korzysta ze sprzętu mechanicznego albo urządzeń technicznych w sposób powodujący uszkodzenie drzew – podlega karze aresztu, ograniczenia wolności, grzywny albo karze nagany (art. 106 ustawy o ochronie i kształtowaniu środowiska), • niszczy lub uszkadza roślinność albo depcze trawnik lub zieleniec, lub też dopuszcza do niszczenia

ich przez zwierzęta znajdujące się pod jego nadzorem – podlega karze grzywny albo karze nagany (art. 144 par. 1 Kodeksu wykroczeń), • usuwa, niszczy lub uszkadza drzewa lub krzewy stanowiące zadrzewienie przydrożne lub ochronne albo żywopłot przydrożny – podlega karze aresztu, ograniczenia wolności albo grzywny (art. 144 par. 2 Kodeksu wykroczeń), • zanieczyszcza lub zaśmieca miejsca dostępne dla publiczności, a w szczególności drogę, ulicę, plac, ogród, trawnik lub zieleniec – podlega karze grzywny albo karze nagany (art. 145 Kodeksu wykroczeń). Nie wolno też samodzielnie wycinać żadnego drzewa, nawet na swoim terenie. Wyjątek stanowią drzewa owocowe. Jeśli z jakiegoś powodu musisz usunąć przeszkadzającą zieleń, musisz uzyskać zgodę miejskich urzędników. W przeciwnym razie kara cię nie minie. (AMS)

drzew i krzewów, np.: sosnę, jodłę, jałowiec, świerk, brzozę, jesion, głóg, bez czarny. Działanie fitoncydów przejawia się głównie w zwalczaniu drobnoustrojów, a także niektórych grzybów i owadów. Fitoncydy przyczyniają się także do wzbogacenia powietrza w jony ujemne, które wywierają korzystny wpływ na psychikę człowieka. Ale zieleń może wpływać także na nasze… kieszenie. Okazuje się, że odgrywa niebanalną rolę jeśli chodzi o wartość mieszkania. Są one droższe jeśli usytuowane są wśród zieleni lub znajdują niedaleko terenów zielonych. Nawet żyjąc w wielkim blokowisku można otoczyć się zielenią. Skrzynki Dokładne analizy rynku nie- można postawić na balkonie, a w domu urządzić roślinne kąciki. Fot. Anna Szade ruchomościami pokazały, że największy wpływ na wartość mieszkania w przypadku zieleni, ma widok na nią z okna. Nie da się ukryć, że prócz całej swej dobroczynności, miejska roślinność po WYPRÓBUJ. Możesz otoczyć się roślinami prostu cieszy nasze oczy. nawet jeśli nie masz własnego ogrodu, nawet Anna Szade

Domagajmy się sadzenia Miejskie tereny zieleni są istotnym elementem całego systemu przestrzeni publicznej miasta. To na skwerach można usiąść na ławeczce, a park stanowi doskonałe tło do rekreacji. Według europejskich standardów, około jednej piątej powierzchni miejskiego osiedla powinny zajmować tereny zielone. Normy określa również Światowa Organizacja Zdrowia (WHO). Stanowią one, że minimalna powierzchnia terenów zielonych na jednego mieszkańca aglomeracji miejskiej powinna wynosić 50 m kw. Jednak na co dzień te wytyczne rzadko są wypełniane. Kształtowanie zieleni miejskiej wokół budynków wynika z lokalnych aktów prawnych,

Nie niszcz, bo spotka cię kara

czyli miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego. A zatem to na etapie przygotowywania tych dokumentów każdy mieszkaniec miasta może zadbać o odpowiednie zapisy regulujące kwestię istnienia skwerów, które stanowią „zielone płuca”. Albo przynajmniej sprawdzić, czy urzędnicy pamiętają o zachowaniu istniejących drzew i nasadzeniach nowych roślin. Na straży zieleni staje również minister infrastruktury, który w swoim rozporządzeniu określa, jaką powierzchnię działek pod zabudowę wielorodzinną należy zabezpieczyć na tereny zielone.

Balkon tonący w roślinach

najmniejszego. Wystarczy taras, balkon albo nawet zewnętrzny i wewnętrzny parapet okienny. Coraz więcej osób zdaje sobie sprawę, że warto otaczać się zielenią produkującą tlen. Wystarczy spojrzeć na balkony w dużych miastach. Rosną na nich już nie tylko tradycyjne pelargonie czy surfinie, ale także ozdobne krzewy – tuje, cyprysiki, jałowce, a po ścianach wspinają się dorodne pnącza. Te ostatnie, prócz tego, że pomagają oczyszczać powietrze, mają dodatkowe walory: stano-

wią naturalną izolację murów. Latem chłodzą ściany naszych mieszkań, a zimą – ocieplają, przez co oszczędzamy na ogrzewaniu. Doniczki warto stawiać także w mieszkaniach, bo rośliny tworzą niepowtarzalny mikroklimat i mają niebagatelny wpływ na jakość tego, co wdychamy na co dzień. Nie mówiąc już o tym, że wszystkie kwiaty, duże i małe, wnoszą wiele piękna do naszego życia.

Dodatek dofinansowany został przez Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Gdańsku. Fundusz nie ponosi odpowiedzialności za treści zawarte w dodatku. red tech. KK


IV

pomorski ekolog

Dziennik Pomorza - 10 sierpnia 2011 - nr 32 www.portalpomorza.pl

Niebieskiej planecie grozi kryzys? Inwestycje w infrastrukturę na zdjęciach mogą wyglądać bardzo barwnie. Źródło: bydgoszcz.pl

Ochrona środowiska na fotografii REGION. Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Gdańsku ogłosił konkurs fotograficzny „Kolory Pomorza w inwestycjach”. Wiele z nich ma związek z wodą lub jej oczyszczaniem. Konkurs poświęcony jest 15 projektom realizowanym na Pomorzu w ramach Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko. Mogą wziąć w nim udział wszyscy mieszkańcy naszego regionu, a najlepsze zdjęcia będą oceniane w dwóch kategoriach wiekowych: osoby pełnoletnie i osoby niepełnoletnie. Każdy z uczestników może

przesłać maksymalnie trzy prace konkursowe. Zdjęcia należy przesyłać pojedynczo e-mailem pod adresem konkursfoto@ wfosigw-gda.pl, każdorazowo podając w treści e-mail: tytuł zdjęcia, opis zdjęcia, imię, nazwisko i rok urodzenia autora, jego adres zamieszkania oraz adres poczty elektronicznej. Termin nadsyłania fotografii mija 10 września. Wszelki informacje i regulamin konkursu znajdują się na stronie internetowej Wojewódzkiego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Gdańsku www.wfosigw-gda.pl w zakładce Konkursy. (AMS)

Pozująca piętnastka Na liście przedsięwzięć, które zostały wytypowane do fotografowania, są inwestycje realizowane w województwie pomorskim w ramach Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko. Do wyboru są: 1. Rozbudowa oczyszczalni ścieków w Gniewinie wraz z rozbudową sieci kanalizacyjnej i wodociągowej 2. Kompleksowe wyposażenie w kanalizację sanitarną miasta Tczew-Etap IV wraz z magistralą wodociągową 3. Kompleksowy program gospodarki ściekowej gminy Tczew 4. Uporządkowanie gospodarki ściekowej na terenie części gminy Starogard Gdański 5. Uporządkowanie gospodarki ściekowej na terenie gminy Szemud w Bojanie, Koleczkowie i Dobrzewinie 6. Rozbudowa systemu kanalizacji sanitarnej, deszczowej oraz sieci wodociągowej w aglomeracji Kwidzyn 7. Uporządkowanie gospodarki wodno-ściekowej na terenie gminy Kartuzy 8. Uporządkowanie gospodarki wodno-ściekowej w zlewni rzek Słupi i Łupawy w aglomeracji Sierakowice 9. Zabezpieczenie brzegów Morza Bałtyckiego będących w administracji Urzędu Morskiego w Gdyni 10. Uporządkowanie gospodarki wodno-ściekowej w Uzdrowisku Sopot 11. Rozbudowa systemów kanalizacji sanitarnej i zaopatrzenia w wodę na obszarze Gdyni 12. Uporządkowanie gospodarki wodno-ściekowej strefy nadmorskiej w aglomeracji Władysławowo 13. Uporządkowanie gospodarki wodno-ściekowej na terenie miasta Hel 14. Modernizacja gospodarki ściekowej w mieście Łeba 15. Przebudowa z rozbudową oczyszczalni ścieków i sieci kanalizacyjnej w gminie Ustka

TO WAŻNE. Ziemię możemy nazywać niebieską planetą ze względu na występującą na niej wodę – nasz glob z daleka wygląda przecież jak wielka niebieskawa kula. Jednak niewielka część tej wody może być przez nas wykorzystywana. Zużycie wody cały czas wzrasta. Z jednej strony przybywa ludzi, a przecież nikt z nas nie może obejść się bez wody. Jej wielkie ilości pochłania również przemysł i rolnictwo. I tu zaczynają się problemy. Z jednej strony wzrosło zapotrzebowanie, a z drugiej – z powodu rosnącego skażenia, coraz mniej zasobów wodnych jest zdatna do picia. Dlatego jak najszybciej powinniśmy sobie uświadomić, że choć woda jest źródłem odnawialnym, to jednak jej ilość jest ograniczona. Tym bardziej, że słodka woda jest nierówno rozmieszczona na powierzchni globu, co sprawia, że nie wszędzie jest do niej jednakowy dostęp. W Polsce specjaliści grzmią: grozi nam wodny kryzys. - Częste występowanie suszy jest jedną z niekorzystnych cech klimatu Polski. Deficyt wody w naszym kraju wynika nie z braku wody w ogóle, lecz raczej

z braku wody w odpowiednim miejscu i czasie oraz odpowiedniej jakości. Dotyczy to głównie okresu od maja do sierpnia, kiedy parowanie terenowe przewyższa opady. Niedobór wody zaznacza się najsilniej w regionach o wysokiej koncentracji wodochłonnego przemysłu, w obszarach objętych oddziaływaniem górnictwa, zwłaszcza odkrywkowego i w dużych aglomeracjach miejskich, obejmując w latach suchych znaczny zasięg terytorialny – tłumaczą w Krajowym Zarządzie Gospodarki Wodnej. Najbardziej narażone na susze są: Nizina Wielkopolska, Pojezierze Wielkopolskie, Nizina Mazowiecka, Nizina Podlaska, północne krańce Wyżyny Lubelskiej. Pomorza na tej liście, na szczęście, nie ma. Po co nam na co dzień woda w Polsce? Według ostatnich danych, na pierwszym miejscu w jej poborze są cele produkcyjne, pochła-

Oto zawartość wody w różnych częściach ludzkiego ciała: mózg – 75 proc., kości – 22 proc., nerki – 83 proc., mięśnie – 76 proc., krew – 83 proc.

Choć Ziemia zwana jest niebieską planetą ze względu na ogromne ilości wody, tylko 3 proc. z niej jest słodka, czyli przydatna dla nas.

niają 73 proc. wyprodukowanej wody. 18 proc. trafia za pośrednictwem sieci wodociągowych do gospodarstw domowych. Natomiast nawodnienia w rolnictwie i leśnictwie to ok. 9 proc. Co ciekawe, woda do celów przemysłowych pochodzi w blisko 96 proc. z ujęć wód powierzchniowych, jedynie ok. 4 proc. poboru stanowiły wody podziemne. Tymczasem w wodociągach 69 proc. wody pobieranej było z ujęć wód podziemnych, a 31 proc. - z ujęć wód powierzchniowych. Co ważne, dostępne dla zagospodarowania zasoby wód podziemnych dla obszaru całego kraju wynoszą, wg stanu rozpoznania około 37 720 tys. m sześc. na dobę, co w przeliczeniu na jednego mieszkańca Polski daje ilość około 1, m sześc. wody na dobę. (AMS)

Mamy cel: dobry stan wszystkich wód PRAWO. W naszym kraju od dawna przyglądamy się każdej wodnej kropli. Ta troska o środowisko wynika także z polityki Unii Europejskiej. Ramowa Dyrektywa Wodna 2000/60/WE (RDW) z dnia 23 października 2000 r., która nas również obowiązuje, ustanawiaramywspólnotowego działania w dziedzinie polityki wodnej. Jest wynikiem wieloletnich prac wspólnot europejskich zmierzających do lepszej ochrony wód poprzez wprowadzenie wspólnej europejskiej polityki wodnej, opartej na przejrzystych, efektywnych i spójnych ramach legislacyjnych. Zobowiązuje państwa członkowskie do racjonalnego wykorzystywania i ochrony zasobów wodnych w myśl zasady zrównoważonego

rozwoju. Najważniejszy cel, to osiągnięcie dobrego stanu wszystkich wód do 2015 r. Jak tłumaczy Krajowy Zarząd Gospodarki Wodnej, czyli instytucja stojąca na straży wody, ów cel wynika z wprowadzenia do polityki zasady zrównoważonego rozwoju. Dlatego wszelkie podejmowane działania dotyczyć będą: - zaspokojenia zapotrzebowania na wodę ludności, rolnictwa i przemysłu, - promowania zrównoważonego korzystania z wód, - ochrony wód i ekosystemów znajdujących się w dobrym stanie ekologicznym, - poprawy jakości wód i stanu ekosystemów zde-

wodne liczby Człowiek może żyć bez pożywienia ok. 40 dni, natomiast bez wody zaledwie kilka dni. Utrata wody z organizmu człowieka na poziomie 10 proc. jest niebezpieczna dla zdrowia, natomiast utrata 20 proc. wody powoduje śmierć.

gradowanych działalnością człowieka, - zmniejszenia zanieczyszczenia wód podziemnych, - zmniejszenia skutków powodzi i suszy.

Ramowa Dyrektywa Wodna „...woda nie jest produktem handlowym takim jak każdy inny, ale raczej dziedziczonym dobrem, które musi być chronione, bronione i traktowane jako takie…” (z preambuły Ramowej Dyrektywy Wodnej)

Wyliczono dokładnie, ile wody dziennie zużywa przeciętny Europejczyk, a więc także mieszkaniec naszego regionu. I tak, do gotowania i picia to 3-6 litrów, mycie naczyń pochłania 4-6 litrów, pielęgnacja ciała 10-20 litrów, a kąpieli i prysznic to kolejne 20-40 litrów. Tyle samo wykorzystujemy do spłukiwania muszli i do prania bielizny. Ale zdaniem naukowców, podstawowe potrzeby zaspokaja 50 litrów wody dziennie. Niestety, nawet miliard ludzi ma do dyspozycji mniej niż 50 litrów dziennie. 75 proc. – tyle żywego drzewa stanowi zwykle woda. 3 proc. – tylko tyle wody na świecie jest słodka. Ale tylko 1 proc. jest dostępny dla człowieka. To szacunki specjalistów z United States Environmental Protection Agency. 57 proc. – tyle światowego poboru wody przypada na mieszkańców Azji. To największy użytkownik na świecie. Woda jest tam wykorzystywana głównie w rolnictwie. 90 proc. – tyle miejskich ścieków w krajach rozwijających się jest odprowadzanych do rzek, jezior i wód przybrzeżnych bez jakiegokolwiek oczyszczania Woda w rzekach azjatyckich zawiera średnio 20 razy więcej ołowiu niż rzeki krajów rozwiniętych i średnio 50 razy więcej bakterii pochodzących z odchodów ludzkich niż pozwalają na to normy Światowej Organizacji Zdrowia. 20 proc. gatunków ryb słodkowodnych jest na granicy wyginięcia z powodu skażonej wody. Oto ilość wody potrzebna do wyprodukowania różnych towarów: 1 kg cukru – 80 litrów, 1 litr piwa – 10 litrów, 1 kg papieru – 40 litrów, 1 kg wełny – 150 litrów, 1 kg aluminium – 1250 litrów, 1 samochód – 35 000 litrów.

Dodatek dofinansowany został przez Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Gdańsku. Fundusz nie ponosi odpowiedzialności za treści zawarte w dodatku. red tech. KK


pomorski ekolog

Dziennik Pomorza - 10 sierpnia 2011 - nr 32 www.portalpomorza.pl



Płynie z kranu i... z kieszeni OSZCZĘDZAJMY. Nie wyobrażamy sobie życia bez wody. Towarzyszy nam cały czas. Ale ważne, by nie przeciekała nam przez palce. Wystarczy zmiana nawyków, by zaoszczędzić każdą kroplę i jeszcze odczuć to w portfelu. Wiele codziennych czynności związanych jest z odkręceniem kurka. Każdy poranek związany jest z myciem. Wystarczy, że nie pozwolimy, by woda lała się non stop podczas szczotkowania zębów, golenia czy namydlania twarzy. W ciągu każdej minuty z odkręconego kranu wypływa 12 litrów wody. Jeśli na to pozwolimy, trzy minuty tej beztroski to zmarnowanych 36 litrów. Takie mycie dwa razy dziennie, rano i wieczorem, przełoży się w ciągu roku na 26 tys. 280 litrów wodnego marnotrawstwa. Ekolodzy, którzy dbają o zasoby słodkiej wody, przyjrzeli się również kąpielom. I zalecają szybki prysznic, bo jest nie tylko bardziej higieniczny – nie moczymy się wówczas we własnym brudzie. Przede wszystkim zużywamy trzy razy mniej wody. Do napełnienia wanny potrzeba jej 200 a nawet 300 litrów, zależy od rozmiarów. Tymczasem skorzystanie z prysznica to raptem 60 do 120 litrów, zwłaszcza jeśli będziemy polewać się małym stru-

mieniem. A jeśli już trzeba pławić się wannie, można ją napełnić w jednej trzeciej. Ale przed odkręceniem kurka koniecznie trzeba zatkać odpływ korkiem. Początkowy napływ zimnej wody, czego tak nie lubimy, może być ogrzany przez dodanie później gorącej. Unikniemy za to bezsensownej straty. Przyjrzyj się również, w jaki sposób korzystasz z toalety. Nie musisz jej ciągle spłukiwać. Poza tym pamiętaj, że chusteczki, owady i inne tego typu śmieci lepiej wynosić do kosza na odpadki, niż do toalety. Na szczęście dzisiaj istnieją już systemy oszczędnościowe, z dwoma guzikami. Mniejszy uwalnia mniej wody, ok. trzech litrów, większy mniej więcej dziewięć litrów. Ale jeśli masz jeszcze tradycyjną spłuczkę, możesz zastosować mały fortel – umieścić w zbiorniku torbę z kamykami, wtedy potrzeba będzie mniej wody do jego zapełnienia. Wciąż zbyt wiele wody wypływa z kranu podczas prac kuchennych. Średnio dziennie wykorzystujemy

Szczelność to podstawa Sprawdźcie czy domowe instalacje wodociągowe nie mają przecieków. Odczytajcie swój wodomierz przed i po dwugodzinnym niekorzystaniu z wody. Jeżeli nie wykazuje dokładnie tego samego, oznacza to nieszczelność, którą trzeba zlokalizować i naprawić. Taki kapiący kran może być prawdziwą zmorą, także dla kieszeni. Jeśli z powodu wadliwej uszczelki woda kapie z częstotliwością jednej kropli na sekundę, można spodziewać się utraty nawet 11 tys. 935 litrów wody rocznie. Nie dość, że ją zmarnujemy to jeszcze zostanie to dopisane do naszych rachunków za wodę i ścieki Warto skontrolować również spłuczkę w WC. Do zbiornika można dodać dowolny barwnik spożywczy. Sprawdźcie, czy nie wycieka woda ze zbiornika Państwa toalety. Można dodać do zbiornika barwnik spożywczy. Jeżeli występuje przeciek, barwnik pojawi się w sedesie w ciągu 30 minut. Należy wówczas sprawdzić, czy w zbiorniku nie ma zużytych, zardzewiałych czy zepsutych części. Większość z nich jest niedroga, dostępna i łatwa w montażu.. Co ważne wodę należy spuścić tuż po teście, aby barwnik nie zabarwił zbiornika.

Korzystanie ze zmywarki to nie tylko luksus oszczędzania czasu, ok. 300 godzin rocznie. To także świadome oszczędzanie wody. Fot. Anna Szade

tylko od 10 do 15 litrów wody do gotowania i picia, reszta wody w kuchni wykorzystywana jest w większości przypadków do mycia naczyń. Jeśli myjesz je ręcznie, napełnij jedną komorę zlewu lub miskę wodą z pły-

nem. A spłukuj szybko, pod niewielkim strumieniem bieżącej wody. Nie rozmrażaj mięsa lub mrożonek pod kranem. Można je odmrozić pozostawiając na noc w lodówce lub skorzystać z mikrofalówki. Poza tym, jeśli

lubisz napić się chłodnej „kranówki”, przechowuj ją w lodówce zamiast, odkręcając maksymalnie kurek, czekać aż wypłynie zimniejszy strumień. W ten sposób również unikniesz marnotrawienia cennej cieczy. Dużą oszczędność dają zmywarki. Zwłaszcza jeśli mają „inteligentny” system dopasowywania ilości zużywanej wody do stopnia zabrudzenia naczyń. Tak naprawdę do jednego sporego zmywania potrzebują maksymalnie kilkunastu litrów. To tyle, ile mieści się w dwóch sporych garnkach. Ale ważne, by włączać ją dopiero wówczas, gdy kosze będą kompletnie za-

pełnione. Unikniemy wówczas „pustych przebiegów” – wówczas nie zmarnujemy ani wody, ani energii. To rada przydatna również przy korzystaniu z pralki. Jeśli producent określił, ile jednorazowo zmieści się w niej prania, skorzystajmy z jego wskazówek. Każda niefrasobliwość to niepotrzebne wylanie wody do ścieków. Spróbuj zrobić choć jedną rzecz dziennie, choćby z podanych przykładów, która zaowocuje oszczędnościami. Nie musisz się martwić, że będą minimalne. Liczy się przecież każda kropla, której nie zmarnujemy. Anna Szade

Poza domem obserwuj każdą kroplę NA ZEWNĄTRZ. Każde podlewanie ogródka czy mycie samochodu oznacza wiele litrów zużytej wody. Czy zawsze potrzebnie? Trawnik może być podlewany oszczędnie. Reguła mówi, że trawa wymaga wody co 5-7 dni, a nie codziennie. Obfity deszcz, a takie mieliśmy ostatnio, eliminuje konieczność podlewania nawet do dwóch tygodni. Poza tym, ogród można nawadniać wczesnym rankiem, gdy temperatura i prędkość wiatru są najniższe. Skutek? Wyparuje mniej wody. Jeśli korzystacie z automatycznych zraszaczy, ustawcie je tak, by nie moczyły ulicy, podjazdu czy chodnika. Beton wcale nie

nę podstawić sporą beczkę. Jeśli marzysz o fontanTo co się w niej zbierze, jak nie w swoim ogrodzie, nie znalazł nadaje się dla spra- stosuj takiej, która nie ma gnionych roślin. zamkniętego obiegu wody. Sprawdź też szczelność Wybierz też odpowiednie potrzebuje wody. Poza tym, zaworów w zewnętrznej miejsce, czyli takie, gdzie zamiast spłukiwać wężem instalacji. Czasami kran na będą mniejsze straty wody ogrodowym swoje podwór- tyłach domu też może prze- spowodowane parowaniem ko, lepiej użyć szczotki. ciekać. i wiatrem. Część klombów można okryć korą, by zachować wilgotność gleby. Przy okazji pod kontrolą będą Samochód najlepiej jest myć w tzw. bezdotykowej myjni Ogród warto podlewać z głową, by nie marnować wody. chwasty, które rywalizują o Źródło: wymarzonyogrod.pl samochodowej, gdzie ilość zużytej wody jest zdecydowanie wilgoć z naszymi kwiatami mniejsza niż mycie wodą z węża ogrodowego lub w tzw. myjni czy krzewami. Niektóre roręcznej. Poza tym część wody może być powtórnie użyta np. śliny w ogóle nie wymagają do wstępnego namaczania karoserii lub być wykorzystana w częstego podlewania. Warto Marnotrawstwo możesz również spotkać wokół siebie. Dlatego wybranych procesach produkcyjnych. więc tak urządzić ogród, by jeśli idziesz ulicą i widzisz uszkodzoną rurę, otwarty hydrant Samochody, które są myte koło domu, na ulicy, zanieczyszczazgrupować je pod względem czy zbędne zraszacze, które nawadniają np. chodnik zamiast ją wody odprowadzane do rzek i jezior. Woda z mycia samozapotrzebowania w wodę. trawnika, zgłoś to „wodociągom”, urzędnikom lub właściciechodów, jeżeli nie jest poddana procesowi recyclingu, szkodzi Można też zbierać deszlom terenu. środowisku naturalnemu. czówkę. Wystarczy pod ryn-

Auto w kąpieli

Zgłaszaj awarie

Dodatek dofinansowany został przez Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Gdańsku. Fundusz nie ponosi odpowiedzialności za treści zawarte w dodatku. red tech. KK


VIII

nie truj sąsiada

Dziennik Pomorza - 8 czerwca 2011 - nr 23 www.portalpomorza.pl

Węgiel węglowi nierówny Autor: Sara Jakubowska, Szkoła Podstawowa Lasowice Wielkie, gm. Malbork.

Pal z głową, nie truj sąsiada

TO WAŻNE. Co robić, by nie zadymiać całej okolicy podczas opalania domu czy mieszkania węglem? Spalanie to proces chemicznego łączenia się paliwa z tlenem zawartym w powietrzu. Jak mówią specjaliści, spalenie zupełne to takie, gdy w spalinach nie występują gazy palne np. tlenek węgla. Jeżeli spalimy paliwo całkowicie i zupełnie, wtedy z określonej jego ilości uzyskamy najwięcej energii, a o to przecież chodzi. Jak sprawdzić czy nasz piec dobrze spala? Zobacz, co leci z komina. Widoczny dym to drobne cząstki węgla lub szkodliwe związki azotu. A to oznacza, że z paleniskiem może być coś nie tak. Poza tym ażde paliwo stałe zawiera w swoim składzie chemicznym węgiel, który pali się dwuetapowo.

Najpierw powstaje tlenek węgla, a następnie dwutlenek węgla. Jeżeli widzimy czarny dym, to spalanie jest nieprawidłowe. Oprócz węgla i innych pierwiastków, paliwo zawiera także wodór. Jest to gaz palny. Spalając wodór otrzymamy wodę. Dlatego nawet przy prawidłowym spalaniu w mroźne dni możemy zaobserwować obłoki pary wydobywające się z komina. Znaczenie ma także jakość kupowanego węgla. Im tańszy, tym… gorszy. Nie dość, że trzeba go zużywać więcej, to jeszcze – może bardziej truć otoczenie niż droższy gatunek. (as)

Piec to nieprzyjaciel WARTO WIEDZIEĆ. Choć za oknem piękny czerwiec, jeśli masz piec w domu, przyjrzyj mu się uważnie. Może wymaga wymiany? Coraz więcej samorządów na Pomorzu wspiera takie przedsięwzięcia. W zadymionych miastach źle się żyje. A to dlatego, że dym, a przede wszystkim zawarte w nim niebezpieczne związki - tlenki węgla, siarki i fluoru, metale ciężkie oraz pyły wpływają na nasze zdrowie. Nie za wszystko odpowiada węgiel. Nie bez znaczenia jest stan pieców, które, zwłaszcza w starszych budynkach, mogą być w opłakanym stanie. Na szczęście, jest na to rada. „Czyste powietrze Pomorza” to program Wojewódzkiego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Gdańsku, który wspiera finansowo samorządy zainteresowane po-

prawą jakości powietrza. Działanie jest proste – część pieniędzy pochodzi z Funduszu, część z miejskich budżetów, resztę dokłada zainteresowany wymianą starego, opalanego węglem, pieca na nowy, czyli gazowy lub olejowy. Dotację można też wykorzystać na podłączenie do sieci centralnego ogrzewania albo sięgnąć po odnawialne źródła energii. Bo głównym celem całego przedsięwzięcia jest poprawa jakości powietrza. Warto zapytać w swoim urzędzie gminy, czy dba o to, co wdychają mieszkańcy i wspiera finansowo proekologiczne inwestycje.

TO CIEKAWE. Węgiel jest od dawna najpopularniejszym źródłem energii w Polsce. Ale jednocześnie jest utożsamiany z dużą emisją związków siarki, tlenków azotu, pyłu i popiołów, czyli substancji, uznawanych za groźne i dla człowieka, i dla przyrody. Pod względem ekonomicznym żadne inne źródło energii wciąż nie jest w stanie konkurować z węglem – jest po prostu tańszy niż korzystanie z gazu ziemnego czy oleju opałowego. Wiele osób nadal korzysta z węgla, chociaż jest z nim na co dzień dużo problemów. Za takie można uznać transport, składowanie, usuwanie popiołu, a przede wszystkim nadzór nad procesem spalania. Jednak, mimo tych ewidentnych minusów węgiel kamienny wciąż jest głównym surowcem energetycznym świata. Zaspokaja ok. 40 proc. globalnego zapotrzebowania na energię. W Polsce wartość ta jest jeszcze wyższa, bo, mimo poszukiwania alternatywnych i odnawialnych źródeł ciepła, wciąż przekracza 70 proc. Jak widać, węgiel jest powszechnie stosowany, a jednak coraz częściej jest uznawany za paliwo przestarzałe i nieefektywne, a przede wszystkim – bardzo szkodzące środowisku. Przede wszystkim dlatego, że jego spalaniu towarzyszy emisja pyłów i szkodliwych gazów. W przypadku braku urządzeń oczyszczających, spalenie 1 mln ton węgla kamiennego średniej jakości powoduje emisję około 20 tys. ton pyłów, 35 tys. ton dwutlenku siarki, 6 tys. ton tlenku azotu oraz 2 mln ton dwutlenku węgla, którego nie potrafimy się pozbyć. Nie mówiąc o tym, że na składowisko trafia prosto z pieca 300 tys. ton popiołów. Największym zagrożeniem środowiska jest emisja dwutlenku siarki i tlenków azotu powodująca kwaśne deszcze, które niszczą życie w rzekach i jeziorach, dewastują olbrzymie obszary

Aż trudno uwierzyć, że dawniejsze ogromne skrzypy miały wpływ na to, czym dzisiaj pali się w piecu. Fot. Archiwum

lasów i powodują korozję konstrukcji metalowych i niszczenie budynków. W Europie straty z tego powodu szacowane są na wiele miliardów dolarów. Nie mówiąc o powolnym niszczeniu zabytkowych pomników, rzeźb i budowli, których przecież odtworzyć się nie da. Nie da się ukryć, że dym z komina zawiera niebezpieczne substancje również dla nas samych. Ale węgiel węglowi nierówny. Natura ukształtowała jego pokłady z bardzo dużą różnorodnością. Kopalnie dwoją się troją, by przekonać odbiorców do sięgania po czarne złoto. Podkreślają, że jeśli stoso-

Węgiel zawdzięcza swoją popularność temu, iż w przeciwieństwie do innych skał pali się wydzielając dużo ciepła i dużo energii.

wać się będzie nowoczesne techniki jego zużycia, spalanie węgla nie musi być uciążliwe dla środowiska, a przede wszystkim wpływa na stan portfela. Choć węgiel, nazywany przez górników ekologicznym, jest droższy od innych gatunków sprzedawanych przez kopalnie, to jednocześnie jest tańszy od alternatywnych źródeł energii, które są powszechnie stosowane: oleju opałowego i gazu.

Minusem jest konieczność zainwestowania w specjalny typ pieca. Poza tym ekolodzy kręcą nosem, bo choć węgiel ten ma w nazwie „eko”, to nie można zaliczyć go najprzyjaźniejszych naturze, bo emituje do atmosfery znaczne ilości siarki, a podczas spalania powstaje bardzo duża ilość popiołu. Minusem jest konieczność zainwestowania w specjalny typ pieca. Anna Szade

Jak powstało czarne złoto Węgiel kamienny jest paliwem kopalnym pochodzenia organicznego. Powstał w wyniku powolnych przekształceń tkanek roślinnych i ich rozkładu przez mikroorganizmy w warunkach ograniczonego dostępu tlenu oraz działania wysokiej temperatury i ciśnienia panujących pod powierzchnią ziemi. Do powstania złóż węgla kamiennego przyczyniły się zmiany klimatyczne przed milionami lat. Wywołały one masowe wymieranie panującej wówczas roślinności. W ciepłym i wilgotnym klimacie rozwijały się, a następnie obumierały wielkie ilości roślin. Do dominujących gatunków należały wówczas między innymi ogromne widłaki, skrzypy, paprocie oraz prymitywne rośliny nagonasienne. Tkanki roślin rosnących na podmokłych terenach po obumarciu poddawane były powolnym procesom fermentacji beztlenowej. Przykrywane warstwami osadów w warunkach coraz wyższego ciśnienia i temperatury przekształcały się powoli w węgiel, którego złoża dzięki procesom górotwórczym zostały wyniesione bliżej powierzchni ziemi. O tym, z czego powstał, świadczą odciśnięte fragmenty roślin, które można obserwować na bryłach węgla.

Dodatek dofinansowany został przez Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Gdańsku. Fundusz nie ponosi odpowiedzialności za treści zawarte w dodatku. red tech. KK


IV

pomorski ekolog

Dziennik Pomorza - 25 maja 2011 - nr 21 www.portalpomorza.pl

warto zobaczyć

Arboretum Wirty W Wirtach (pow. starogardzki) jest najstarszy w Polsce leśny ogród dendrologiczny. Na 39 kwaterach (zajmują 33,61 ha) rośnie blisko 145 gatunkó, odmian i form roślin iglastych i 310 liściastych a także około 150 gatunków runa leśnego. W arboretum znajduje się jedyny w Polsce okaz orzecha pośredniego. Ogród podzielony na cztery części: ogród dendrologiczny, roślinność europejska, amerykańska i azjatycka. Poszczególne części dzielą się na kwatery poprzedzielane drogami i oznaczone cyframi. Kolekcja arboretum dzieli się na dwie części. Część parkowa obejmuje kolekcję drzew iglastych i liścia-

To fragment arboretum w Wirtach. Fot. Archiwum

stych wysadzanych rzędami wzdłuż ścieżek. Część leśna przylegająca bezpośrednio do jeziora Borzechowskiego, poprzecinana dolinkami z okazami drzew egzotycznych i blisko dwustuletnich drzew krajowych. Na rowerową wycieczkę można wybrać się całą rodziną.

Cuda natury Na terenie województwa pomorskiego znajdują się dwa parki narodowe, najbardziej cenne pod względem przyrodniczym. To Słowiński Park Narodowy z największą atrakcją ruchomymi wydmami, poruszające się z z prędkością od 2 - 10 m na rok i Park Narodowy Borów Tucholskich, fragment jednego z największych kompleksów leśnych w Polsce. Jest też dziewięć parków krajobrazowych: Park Krajobrazowy Dolina Słupi,

Kaszubski Park Krajobrazowy, Park Krajobrazowy Mierzeja Wiślana, Nadmorski Park Krajobrazowy, Park Krajobrazowy Pojezierza Iławskiego, Trójmiejski Park Krajobrazowy, Tucholski Park Krajobrazowy, Wdzydzki Park Krajobrazowy i Zaborski Park Krajobrazowy. W naszym regionie są również, odznaczające się wyjątkową czystością wód, jeziora lobeliowe. Osobliwością tej krainy jest Jaskinia Mechowska.

Tam jest pięknie

Źródło: mosir.zory.pl

Rower to przyjaciel natury Jazda na dwóch kółkach to jeden z bardziej przyjaznych dla środowiska środków transportu. Rower ma wiele atutów. Nie hałasuje, zajmuje mało miejsca, nie emituje spalin, można nim dojechać niemal wszędzie. Poza tym pedałowanie dobrze wpływa na nasze zdrowie i kondycję. Rower jest zawsze gotowy do podróży. A poza tym nie musisz na przystanku czekać na zapchany autobus czy tramwaj, którego pasażerowie mogą cię zarazić grypą lub okraść. Gdy masz sprawę do załatwienia, po prostu wsiadasz i jedziesz. Choć ilość energii, której potrzebujesz, poruszając się rowerem, jest porównywalna do ilości zużywanej

podczas szybkiego marszu, odległość, którą w tym czasie pokonasz, jest niemal trzy razy większa. Owszem, zmęczysz się, wjeżdżając pod górę, ale za to zjazd będzie frajdą. Rower doskonale nadaje się, by pojechać nim na majówkę, bo nie wymaga specjalnych parkingów, nie zatruje atmosfery, nie wypłoszy dzikich zwierząt, nie rozjeździ łąki. Na wycieczki rowerowe można jeździć samotnie albo w większej grupie, które, mniej lub bardziej sformalizowane, tworzone są w wielu pomorskich miejscowościach. Rowe-

rzyści skrzykują się na kilka dni przed wyjazdem, ustalają program wycieczki i… ruszają. Najczęściej w weekendy. W regionie jest coraz więcej tras, przygotowywanych z myślą o wymagających cyklistach. Ale tak naprawdę nie trzeba zbyt wiele, by z siodełka podziwiać piękne pomorskie widoki. Wystarczy polna droga, którą można dojechać do wielu uroczych zakątków. W czasie jazdy na rowerze i uprawiania innych sportów twój organizm wydziela endorfiny zwane hormonami szczęścia. Minimalizują one odczuwanie wysiłku i zmęczenie mięśni, poprawiają samopoczucie i zwiększają zadowolenie. Stabilizuje się praca ukła-

du oddechowego. Szybsze krążenie sprawia, że organizm jest lepiej dotleniony i sprawniej funkcjonuje. Jesteśmy zdrowsi. Dodatkowo jazda na rowerze pozwala uniknąć stresu i się zrelaksować. Masz przecież tę przewagę nad innymi pojazdami, że bez większego problemu wjedziesz prawie wszędzie. Możesz też korzystać z rozmaitych skrótów. Kierowcom samochodów do wielu miejsc uniemożliwiają dojazd zakazy albo brak odpowiedniej drogi. Pamiętaj też, że jeśli przesiądziesz się z samochodu na rower, to do atmosfery przedostanie się dużo mniej dwutlenku węgla, no i zaoszczędzisz na paliwie. (AMS)

Wybierz się na dłuższą wyprawę Tak wyglądają Żuławy z lotu ptaka.

Wcale nie trzeba jechać daleko, by odkryć niezwykłe miejsca. Tysiące jezior, pagórki, wzniesienia doliny morenowe, lasy i dzika przyroda powodują, że jest to niezwykle piękna okolica. Mowa o Szwajcarii Kaszubskiej, którą, kto poznał bliżej – na pewno pokocha.

Źródło: gminyturystyczne.pl

Z kolei słynne z najbardziej żyznych gleb Żuławy to z kolei kraina wiatraków, domów podcieniowych, zwodzonych mostów i mennonickich cmentarzysk. To spotkanie nie tylko z okiełznaną przez człowieka naturą, ale i historią, bo znajduje się tam największa ceglana budowla, czyli pokrzyżacki zamek w Malborku.

Na Pomorzu jest wiele szlaków rowerowych, bardziej lub mniej odkrytych. Dzięki nim poznać region wzdłuż i wszerz. W części północnej województwa pomorskiego można przejechać pomarańczowym szlakiem przez gminę Choczewo. To 21-kilometrowa trasa prowadząca z Lubatowa Kopalino, Osetnik, Sasino, Słajszewo do Lubatowa. Jest też szlak z Helu do Władysławowa oraz z Karwi do Władysławowa. W części środkowo-wschodniej regionu odkryć można szlak Kaszubskie Ścieżki - (częściowo pokrywający się z czerwonym szlakiem pieszym - do Gołubia). To

60-kilometrowa trasa z Kartuz i dalej przez Chmielno - Zawory - Ręboszewo Złota Góra - Brodnica Dolna - Ostrzyce - Wieżyca - Szymbark. To połowa trasy, bardzo. Dalej: Gołubie (tutaj opuszczamy szlak czerwony )- Stężyca - Zgorzałe - Brama Kaszubska - Wygoda - Łączyńska Huta - Lipowiec - Chmielno - Kartuzy.! Znany jest także Szlak - KościerskoWdzydzki, gdzie do pokonania jest aż 90 km. Start: Kościerzyna PKP - szlak niebieski, rowerowy - Szarlota - Lizaki Juszki - Wdzydze Kiszewskie (tutaj "przesiadka" na czerwony Szlak Kaszubski - Czarlina - Loryniec (tutaj przesiadka na

szlak rowerowy - przy pomnikowym klonie) - Schodno - Dąbrówka - Piechowice - Dziemiany - Dywan - Sominy - Trzebuń - Raduń - Jastrzębie - Głuchy Bór -Piechowice – Dziemiany, skąd można wrócić do Kościerzyny lub wsiąść do pociągu Jest też Szlak Doliny Dolnej Wisły, który przebiega od Tczewa przez Subkowy i Gniew i Szlak Grzymisława - biegnie z Tczewa przez Subkowy, Pelplin, Gniew, Piaseczno, Smarzewo i Smętowo Graniczne. Obie trasy liczą ponad 50 kilometrów. Ale tak naprawdę można wytyczać własne trasy, bliższe i dalsze, dopasowując ich długość do swoich możliwości.

Dodatek dofinansowany został przez Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Gdańsku. Fundusz nie ponosi odpowiedzialności za treści zawarte w dodatku. red tech. KK


pomorski ekolog

Dziennik Pomorza - 25 maja 2011 - nr 21 www.portalpomorza.pl



to ciekawe

Unikaj burzy

Przebywając na otwartej przestrzeni, musisz pamiętać o zagrożeniach, które się z tym wiążą. Jednym z nich są burze, które mogą być niebezpieczne, zwłaszcza na otwartym terenie. Nie należy wówczas stawać pod wysokimi drzewami, latarniami, jeździć na rowerze ani dotykać jego metalowych części. Na łące nie można też kłaść się na ziemi czy stawać w rozkroku. Aby uniknąć uderzenia pioruna, najlepiej po prostu kucnąć ze złączonymi nogami i w ten sposób przeczekać burzę.

Dobry strój w plenerze

Majówka to nie rewia mody, ale warto zwrócić uwagę na to, co na siebie wkładam. Jeśli wybieramy się do lasu, lepiej wybrać buty z wysoką cholewką lub kalozse, a także długie spodnie i bluzy z długimi rękawami. A to dlatego, by uniknąć ewentualnych owadzich ukąszeń. Można też stosować specjalne preparaty, które odstraszają komary czy meszki. Ale jeśli ktoś nie lubi środków chemicznych, to może po prostu łykać witaminę B, która pomoże zneutralizować zapach wydzielany przez ludzkie ciało, który jest przyjemny dla owadów. Witamina B, jeśli będziemy ją zażywać codziennie, sprawi, że aromat naszej skóry przestanie być atrakcyjny i uchroni nas to przed bąblami.

Mniej chemii Jeśli zdecydujesz się na nocleg w dzikim miejscu, musisz pamiętać, że nie ma tam toalety. Załatwiaj się wystarczająco daleko od zbiorników wodnych oraz samego obozowiska. Odchody staraj się zakopać lub przynajmniej przysyp je ziemią. Nie myj się w rzece lub jeziorze, lepiej zrób to na lądzie napełniając miskę wodą, a brudną – wylej na ziemię. Zminimalizujesz w ten sposób zanieczyszczenie ekosystemów wodnych. A już na pewno nie myj samochodu w plenerze, bo spłukasz nie tylko płyn do czyszczenia karoserii, ale również resztki benzyny.

Nie zostawiaj w lesie choćby najmniejszego śmiecia, bo szkodzisz w ten sposób przyrodzie. Fot. K. Kowalczyk/kacpereko.blox.pl

Po prostu nie śmieć

Ileż to razy podczas majowego spaceru każdy z nas natknął się na dzikie wysypisko śmieci…

Ognisko w lesie można rozpalić tylko w miejscu do tego wyznaczonym, a zwłaszcza – pod kontrolą dorosłych. Źródło: szkolastarepole.dynalias.org

Ekolog na majówce Ciepłe dni sprzyjają wypadom za miasto, nad jezioro, do lasu, na łąkę, by tam podziwiać budzącą się do życia przyrodę. Warto wiedzieć, że obowiązują zasady, których nie można łamać, by nie szkodzić naturze. Gdy otacza nas dzika przyroda, myślimy tylko o relaksie. Zachowujmy się więc tak, jakbyśmy chcieli wtopić się w zielone otoczenie. W lesie czy na łące powinniśmy zachowywać się trochę jak w muzeum czy galerii sztuki, by nie zakłócać innym kontemplowania uroków krajobrazu. Podstawowa zasada, bez względu na to, dokąd się wybierzemy, to zostawić odwiedzane miejsce w nienaruszonym stanie. Podczas weekendowego wypadu powinniśmy być niewidzialni i niesłyszalni. W głuszy nie powinno się krzyczeć czy włączać radia na cały regulator. W końcu jedzie się tam po to, by usłyszeć śpiew ptaków. Zresztą wszystkie dziko żyjące zwierzęta są płochliwe, nie lubią odgłosów cywilizacji. Dlatego jeśli wjeżdżasz na zielony parking – nie zostawiaj włączonego silnika, bo możesz przestraszyć mieszkające tam zwierzaki. Jeśli wyruszasz na leśną przechadzkę, to nie zbaczaj z wytyczonych ścieżek. Są po to, by nie zniszczyć roślin, by nie rozdeptać żadnej niedużej norki, w której mieszka jakaś czworonoż-

na roślina. Absolutnie nie wolno rozgarniać też leśnej ściółki czy łamać gałęzi albo wycinać swoich inicjałów na korze drzewa. Wyobraźmy sobie, że zrobi to każdy, kto w weekend odwiedzi taki zielony teren. W następną sobotę nie mielibyśmy już dokąd pojechać, bo leśna polana byłaby praktycznie ogołocona. Gdybyś podczas spaceru między drzewami napotkał dzikie zwierzątko, powstrzymaj się od pogłaskania go, zwłaszcza jeśli to maleństwo. Wiele zwierzęcych mam po takich pieszczotach nie rozpoznaje potem swoich młodych, bo pachną inaczej i zwyczajnie je porzuca. Lepiej w ogóle unikać

spotkania z czworonożnym gospodarzem terenu. Może nas potraktować jak intruza i zaatakuje, na wszelki wypadek, stając w obronie swego potomstwa. Nie należy też dotykać ptasich gniazd, a już na pewno nie wybierać z nich jaj. Nie niszcz też mrowisk – to dla mieszkających w nich owadów kataklizm równy trzęsieniu ziemi. Z głową należy również wybierać miejsce do biwakowania. Trzeba pamiętać, że jesteśmy gośćmi, więc to właściciel terenu lub leśniczy decyduje o tym, gdzie można urządzić sobie piknik czy rozstawić namiot. Podczas takiej przerwy w wędrówce lepiej nie używać ognia, ba nawet zrezygnować z palenia papierosów. Każda iskra czy porzucony niedopałek może spowodować pożar, którego skutki będą nieodwracalne dla środowiska. Dlatego na majówce lepiej przegryźć kanapkę niż pieczone w ognisku kiełbaski. Anna Szade

Cztery łapy na wycieczce Na wycieczkę lepiej nie brać ze sobą psa, bo może spłoszyć dzikie zwierzęta czy rozgrzebać leśne poszycie. A gdy już ci towarzyszy, to pamiętaj, że musisz go cały czas pilnować. Nie może swobodnie biegać po lesie, koniecznie trzeba go prowadzić na smyczy. Gdy oddali się, może się zgubić albo myśliwy uzna go za porzuconego, wałęsającego się czworonoga i cała wyprawa zakończy się tragicznie.

Jeśli na wycieczkę zabierasz kanapki, napoje w jednorazowych opakowaniach, pamiętaj, że wszystkie opakowania musisz zabrać ze sobą, by wrzucić do kosza. Wydaje się to takie oczywiste, jednak sądząc po ilości odpadków, które leżą później w trawie czy w krzakach, nie wszyscy znają te elementarne zasady. Zresztą dzika zieleń często bywa tłem dla innych śmieci – trafia tam gruz, odpady, które powstały po remoncie mieszkania, biurowe archiwa, a zdarza się także niejedna pralka czy lodówka, którą porzucił właściciel. Tak nie można! Już nie tylko o względy estetyczne chodzi. Liczba związków chemicznych, które zawierają elektrośmieci czy zużyte baterie jest ogromna. To trucizny, które – porzucone – swobodnie przedostaną się do gleby,

Niestety, taki widok jest dość częsty. Fot. Archiwum

a to jest niebezpieczne i dla przyrody, i dla nas. Tymczasem stary sprzęt gospodarstwa domowego można bezpłatnie odstawić do punktu zbierania, baterie wrzucić w byle jakim markecie do specjalnego pojemnika, a pozostałości po pikniku schować do torby.

Zawsze szanuj zieleń, boś przecież nie jeleń Jeśli wybierzesz się do lasu, niewykluczone, że spotkasz tam rośliny chronione prawem. Takie działania mają ustrzec je przed wyginięciem. Skoro więc są pod ochroną, to znaczy, że pod żadnym pozorem nie można ich zabierać do domu. Jeśli nie znasz listy chronionych gatunków, to koncentruj się na obserwacji, na fotografowaniu, a nie na zrywaniu. Po powrocie do domu sprawdź, jaka roślina wprawiła cię w zachwyt. W ten sposób poznasz przyrodę, która nas otacza. Lista chronionych gatunków dostępna jest na stronie internetowej www. Sasanka na pewno jest pod ochroną. eko.org.pl. Fot. Archiwum

Dodatek dofinansowany został przez Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Gdańsku. Fundusz nie ponosi odpowiedzialności za treści zawarte w dodatku. red tech. KK


nie truj sąsiada

Dziennik Pomorza - 11 maja 2011 - nr 19 www.portalpomorza.pl



Spaliny nie pachną jak maliny Rozwój motoryzacji przyniósł nie tylko nowe rozwiązanie techniczne, technologiczne, ale również zagrożenia dla naszego środowiska. Samochody stały się jednym z głównych źródeł skażenia, prześcigając przemysł. Za komfort związany z korzystaniem z własnego auta płacimy… własnym zdrowiem. Zanieczyszczenia pochodzące ze środków transportu mają niebagatelny wpływ na samopoczucie ludzi, ale również nie pozostają obojętne dla całego otoczenia. Jednak większość z nas to straszne leniuchy, które uważają, że samochód to przede wszyst-

15 tysięcy Tyle związków chemicznych wylatuje w powietrze z rury wydechowej samochodu.

kim wygoda. Dlatego wsiadają za kierownicę nawet wtedy, jeśli wybierają się tylko do sklepu za rogiem. Niestety, każda jazda zostawia ślad w powietrzu. Litr zużytego w samochodzie paliwa to dodatkowe ponad 2,5 grama dwutlenku węgla w atmosferze. Jeśli pomnożyć to przez to, co ubywa każdego dnia z auta i przez liczbę pojazdów – ilość zanieczyszczeń wędrujących do powietrza przekroczy możliwości naszej wyobraźni. To wszystko, co przedostaje się do atmosfery, wpływa na stan gleb, na rośliny i zwierzęta oraz na nas samych. Spaliny samochodowe to trucizna dla ludzi. Są dużo bardziej szkodliwe niż zanieczyszczenia pochodzące z przemysłu, bo

Samochody emitują • Tlenek węgla, który jest produktem niedokończonego procesu spalania węgla w komorze spalania silnika przy ograniczonej ilości powietrza. Jest gazem silnie trującym, bezbarwnym, bezwonnym. Wysokie stężenie tlenku węgla może doprowadzić do śmierci, bo odbiera on całą zawartość tlenu z krwi człowieka. • Węglowodory są niespalonymi lub częściowo spalonymi cząsteczkami paliwa. To związki szczególnie trujące o bardzo negatywnym działaniu na ludzki organizm. Wśród nich jest benzen, który w dużych stężeniach może być śmiertelny. • Tlenki azotu zaliczane są do najbardziej toksycznych gazów spalinowych. Jest to bezbarwny gaz, który w organizmie szybko reaguje z hemoglobiną. W małych stężeniach wywołuje podrażnienia dróg oddechowych, w dużych – może doprowadzić do śmiertelnego zatrucia.

Rosnąca liczba samochodów niszczy krajobraz i naturę betonem parkingów i zatruwa powietrze spalinami. Choć to wygodny środek transporFot. Archiwum tu, powoli staje się wrogiem człowieka i natury.

rozprzestrzeniają się w dużych stężeniach w naszym bezpośrednim sąsiedztwie. Specjaliści wyliczyli nawet, że wewnątrz auta jest więcej spalin niż w otoczeniu. Kierowca po przejechaniu w mieście tego samego odcinka co rowerzysta, miał

Spróbuj poruszać się inaczej TO WAŻNE. Po mieście można jeździć nie tylko samochodem. Można skorzystać z komunikacji zbiorowej, wsiąść na rower albo po prostu – przejść się. Ekolodzy najbardziej namawiają na poruszanie się po mieście piechotą – twoje nogi po prostu w ogóle nie szkodzą naturze. Na drugim miejscu jest rower - używany na co dzień jest jak najbardziej przyjazny środowisku, bo nie wydziela żadnych spalin, więc nie truje przyrody, nie hałasuje, zajmuje niewiele miejsca. Jednak jeśli musimy dotrzeć gdzieś szybciej, skorzystajmy z autobusu, tramwaju, kolejki. Autobus zabiera jednorazowo kilkadziesiąt osób. Gdyby każdy chciał dojechać na miejsce własnym samochodem, na ulicy od razu zrobiłby się tłok. Taki sznur samocho-

o wiele większe stężenie tlenku węgla we krwi. Jest on bardzo niebezpieczny, bo może spowodować ciężkie zatrucie, a nawet doprowadzić do śmierci. Zdaniem lekarzy, oddziaływanie zanieczyszczeń powietrza skutkuje wielo-

TO CIEKAWE Maluchy cierpią

Zanieczyszczenia najbardziej szkodzą dzieciom, bo gdy idą ulicą, przebywają na wysokości rur wydechowych samochodów. Maluchy bezpośrednio wdychają więc wszystkie wydobywające się spaliny przejeżdżających obok aut. Warto o tym pamiętać wybierając się na spacer po mieście. Przejażdżka wózkiem czy chodzenie obok ruchliwych tras to więcej szkody niż pożytku. Dlatego lepiej wybierać oddalone od śmigających samochodów skwery i parki. Tam dziecko naprawdę się dotleni.

Trucizny w nosie

W mieście dobrze sprawdza się rower, bo dostaniemy się nim wszędzie i nie utkniemy w korkach. Można też przesiąść się do autobusu zamiast truć naturę spalinami z własnego samochodu. Fot. Archiwum

dów zużyłby dużo więcej paliwa niż jeden autobus, a więc i z rur wydechowych wydostałoby się więcej trucizn. Tymczasem firmy komunikacyjne sięgają coraz częściej po ekologiczne pojazdy, z silnikami zasilanymi gazem. Jeśli się do

Przez nasze płuca każdego dnia przepływa 15 tys. litrów powietrza, także tego ze spalinami. Mieszkając w mieście, jesteśmy bardziej narażeni na wdychanie szkodliwych substancji, bo jest ich tam po prostu więcej. Naukowcy zwrócili uwagę, że mieszkańcy miast częściej skarżą się na niewydolność dróg oddechowych i bóle głowy.

nich przesiądziemy, będzie to nasz wkład w ochronę środowiska. A przy okazji odczujemy to również w kieszeni – przy systematycznie drożejącym paliwie bilet jest tańszym rozwią2 miliardy zaniem. Tyle samochodów ma (as) być na świecie do 2050 r.

• Pyły – wśród nich najgroźniejsze są bardzo drobne cząsteczki sadzy, czyli czystego węgla. Z uwagi na mały rozmiar przedostają się do płuc i osadzają się w nich w podobny sposób, jak u osób palących papierosy. U człowieka podrażniają oczy, skórę i drogi oddechowe, powodują alergie. • Ołów jest pochłaniany przez rośliny, a następnie spożywany przez ludzi i zwierzęta, powodując choroby. Mleko krów karmionych skażoną ołowiem paszą jest szkodliwe dla ludzi. Ołów łączy się z czerwonymi krwinkami i zaburza proces krwiotwórczy.

ma chorobami i dolegliwościami. Należą do nich choroby układu oddechowego, z których najgroźniejsze są nowotwory płuc, zapale-

nie spojówek, zaburzenia w układzie krążenia. Spaliny mogą wywołać także bezsenność czy bóle głowy. Anna Szade

Daj odpocząć swemu autu AKCJA. Miłośnicy jazdy na dwóch kółkach namawiają, by w czerwcu jak najwięcej osób przesiadło się z samochodu na rower w drodze do pracy. To już trzecia edycja ogólnopolskiej akcji „Zagoń rower do roboty!” - Chcielibyśmy namówić wszystkich, by przez tydzień pozwolili odpocząć swoim samochodom przed sezonem wakacyjnym i by do pracy wybrali się rowerem. Nie ma nic piękniejszego niż świadomość, że możesz spędzić czas z korzyścią dla siebie – mówią organizatorzy. - Trochę ruchu na pewno pozytywnie wpłynie na zdrowie i sylwetkę, a to rzecz niebagatelna – przecież za moment będziesz się rozbierać na plażach całego świata. Tydzień na rowerze pozwoli odpocząć od stresu, jakiego można nabawić się stojąc w korkach. Jest też inny aspekt, zwłaszcza dla tych, którzy za kółkiem spędzili więk-

szość życia – poznają świat oczami rowerzystów, z którymi nieraz pewnie wymieniali uwagi na temat zasad ruchu drogowego. - Zobaczysz pogodniejszą, życzliwszą i uśmiechniętą twarz miasta, której do tej pory nie znałeś. Odnajdziesz zakątki, o których istnieniu nie miałeś do tej pory pojęcia, szczególnie jeśli nie korzystasz z GPS na rowerze – reklamują akcję jej pomysłodawcy. Więcej informacji na www.zagonrowerdoroboty. pl.

Dodatek dofinansowany został przez Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Gdańsku. Fundusz nie ponosi odpowiedzialności za treści zawarte w dodatku. red tech. KK


12

NIE TRUJ SĄSIADA

Dziennik Pomorza - 27 kwietnia 2011 - nr 17 www.portalpomorza.pl

Duży komin mniej truje? TO WAŻNE. Dla laika może zabrzmieć to paradoksalnie, ale z wielkich kominów ciepłowni górujących nad miastami i miasteczkami może wydobywać się mniej szkodliwych substancji niż z domowych palenisk. Wszystko dlatego, że producenci ciepła są cały czas pod kontrolą. Zmiany gospodarcze i technologiczne sprawiły, że udział przemysłu energetycznego w emisji trujących środowisko substancji jest coraz mniejszy. Batem dla polskich ciepłowni są także wyśrubowane normy unijne. To dzięki temu z dużych kominów wydobywa się coraz mniej szkodliwych gazów i pyłów. Dużo poważniejszym problemem ekologicznym i ekonomicznym są spaliny pochodzące ze źródeł niskiej emisji, a więc palenisk domowych

wykorzystujących przestarzałe kotły węglowe, lokalnych kotłowni, które nie przeszły modernizacji, małych warsztatów i hurtowni, które wciąż same produkują ciepło. Wszystko dlatego, że duzi producenci energii cieplnej muszą spełniać wysokie kryteria ekologiczne nakładane przez przepisy ochrony środowiska. Kotły i turbiny, w których produkuje się ciepło są dużo bardziej sprawne od zwykłego kaflowego pieca, czy domowej instalacji centralnego ogrzewa-

nia. Oznacza to oszczędność surowców, bo z takiej samej ilości gazu, czy węgla można wyprodukować więcej energii. Jeszcze sprawniejsze jest produkowanie ciepła w elektrociepłowniach - wspólnie z prądem elektrycznym. Takie rozwiązanie pozwala lepiej wykorzystać opał w porównaniu z osobnym wytwarzaniem ciepła i prądu. Taka kogeneracja pozwala na zużycie mniejszej ilości surowców, co sprawia, że oprócz oszczędności ekologicznej, mamy zysk z mniejszych kosztów, które za te surowce trzeba zapłacić. Ponieważ firmy energetyki cieplnej muszą inwestować w ekologię, coraz częstsze staje się wykorzystywanie odnawialnych źródeł energii w ich instalacjach. Zamiast tradycyjnych paliw do pieców trafia biomasa rolnicza, lub leśna. Modernizo-

wane są zakłady i sieć przesyłowa, by ograniczyć straty ciepła. Na kominach elektrociepłowni i ciepłowni montowane są filtry ograniczające ilość pyłów i szkodliwych związków powstających podczas spalania, podczas gdy domowe instalacje po prostu wypuszczają dym do atmosfery. W dymie oprócz pyłu i sadzy jest dwutlenek siarki, tlenek i dwutlenek węgla oraz tlenki azotu. Z komina trafiają one do powietrza, którym oddychamy. Nad tym, by były przestrzegane normy środowiskowe oprócz pracowników elektrociepłowni, czy ciepłowni czuwają też inspektorzy ochrony środowiska. Takiej kontroli nie ma nad pojedynczymi, domowymi instalacjami, w których czasami oprócz węgla, czy drewna spalane są nielegalnie śmieci, plastikowe opakowania, czy guma. Przyczynami tego zja-

wiska jest m.in. nieświadomość i źle pojmowana oszczędność. W polskich realiach w domowych piecach stosuje się paliwa najniższej jakości, bo są tanie, które na dodatek często mieszane są z odpadami. To powoduje, że do palenisk trafiają - prócz najbardziej zanieczyszczonych gatunków węgla – również niebezpieczne odpady. Warto pamiętać, że dla ekologii ważne jest też jak korzystamy z zasobów. Ciepła woda, która płynie z kranu dzięki podłączeniu do sieci ciepłowniczej, pozwala na ograniczenie jej zużycia. Nie czekamy już zanim bojler nagrzeje się, czy podgrzana w piecyku gazowym woda dopłynie do kranu. Po odkręceniu kurka, od razu możemy myć ręce czy naczynia. Mniejsze zużycie wody, to przy okazji mniejsze obciążenie dla oczyszczalni ścieków. Anna Szade

Pakiet klimatyczny w kieszeni Zielona strategia na Pomorzu Od 2008 r. kraje Unii Europejskiej zobowiązane są do wypełniania celów tzw. pakietu klimatycznego. Może on być realizowany przez każdego Kowalskiego. Zakłada on redukcję zużycia energii elektrycznej o 20 proc., redukcję emisji dwutlenku węgla o 20 proc. oraz stawia on na odnawialne źródła energii, których udział w produkcji ma wynieść 20 proc. (warunek dla Polski to 15 proc.). Wszystko to ma być zrealizowane do 2020 r., przy czym punktem odniesienia jest rok 2005. Nad realizacją tzw. pakietu 3x20 najczęściej pochylają się eksperci i branża energetyczna. Ciepłownie rozglądają się za rozwiązaniami, dzięki którymi przy okazji produkcji ciepła mogłyby produkować prąd, zwracają uwagę na to, co wrzucają do pieca, sięgając często po biomasę czy decydując się na kotły gazowe w przypadku lokalnych ciepłowni.

Ale tak naprawdę ta unijna dyrektywa dotyczy każdego z nas. Jak więc można dołożyć swoją cegiełkę? Warto przyjrzeć się swemu domowi – może warto go zmodernizować, by nie uciekało gdzieś ciepło, którym jest ogrzewany? Przyjrzeć się można też źródłom energii cieplnej i elektrycznej – na rynku jest pełno urządzeń wykorzystujących promienie słońca, pomp ciepła oraz mikroturbin wiatrowych. Można spróbować i mieć własne źródło ciepłej wody czy energii elektrycznej. Ale, jak twierdzą specjaliści, najczystszą formę energii ma energia… niezużywana. To prawdopodobnie również najtańszy prąd i ciepło, bo jeśli ich nie pobierzemy z sieci, to nikt nie wystawi nam za nie rachunku. A więc im więcej energii zaoszczędzimy na co dzień, tym więcej zrobimy nie tylko dla klimatu, ale również dla swojej kieszeni. Korzyści ze zmiany nawyków mogą więc mieć wszyscy. (AMS)

Bałtycka Agencja Poszanowania Energii SA opracowała „Regionalny Plan Działań BIOMASA dla województwa pomorskiego”. „Regionalna strategia energetyki ze szczególnym uwzględnieniem źródeł odnawialnych” ma za cel przetworzenie ustaleń polityki energetycznej państwa na szczebel regionalny. Regionalna strategia energetyki, sporządzona dla horyzontu czasowego obejmującego 2025 r., wprowadza zasadę zrównoważonego rozwoju gospodarki energetycznej z uwzględnieniem zdecydowanych działań termomodernizacyjnych i prooszczędnościowych na obszarze województwa pomorskiego. Opisywany dokument dzieli się na trzy priorytety oraz pięć celów strategicznych. Cel strategiczny nr 2 „Obniżenie zużycia energii pierwotnej w paliwach poprzez realizację działań modernizacyjnych zmierza-

jących do poprawy sprawności przetwarzania, przesyłania i dystrybucji energii” odnosi się bezpośrednio do poprawy sprawności przetwarzania energii w indywidualnych źródłach ciepła o 25-33 proc., poprzez ich wymianę i modernizację oraz konwersję paliw. Cel strategiczny nr 3 „Redukcja uzależnienia od tradycyjnych źródeł energii poprzez zwiększenie udziału produkcji energii ze źródeł odnawialnych do poziomu, co najmniej 19 proc. w 2025 r.”, a co za tym idzie wprowadzenie źródeł ciepła oraz źródeł skojarzonych opalanych biomasą stałą. Kierunki działań (w zakresie dotyczącym biomasy): • Promocja i rozwój źródeł ciepła opalane biomasą stałą (zrębki drzewne, rośliny energetyczne, słoma, pelety, granulat, brykiety) – kotłownie lokalne o mocy

cieplnej od kilkuset kW do kilku MW oraz indywidualne kotłownie mniejszej mocy. • Promocja i rozwój źródeł ciepła opalanych biogazem (biogaz pochodzący z ferm hodowlanych, zakładów przetwórczych, zakładów utylizacji odpadów, oczyszczalni ścieków, biomasy i innych odpadów organicznych) – kotłownie lokalne i indywidualne o mocy cieplnej, jak w przypadku biomasy stałej. • Promocja i rozwój agregatów kogeneracyjnych, produkujących energię elektryczną i cieplną w układzie skojarzonym o mocy elektrycznej i cieplnej od kilkudziesięciu kW do kilku MW, wykorzystujących odnawialne surowce energetyczne i wspomaganych gazemziemnym. • Rozwój plantacji roślin energetycznych. Źródło: www.bape.com.pl

Sieć ciepłownicza to korzyści nie tylko dla branży Jeśli sieć ciepłowni- dać własnego pieca, dźwigać cza będzie się rozwijać, węgiel i wynosić popiół, • poprawa komfortu zyskają wszyscy, nie tylcieplnego, bo kaloryfer ko producenci ciepła. w każdej chwili można odRozwój ciepłowni ozna- kręcić i będzie ogrzewał cza także zalety dla miesz- mieszkanie bez względu na kańców: porę dnia czy nocy, • zmniejszenie wysiłku, • zmniejszenie niebezbo nie trzeba wciąż doglą- pieczeństwa pożarowego,

bo nie zapalą się już żadne w kominie kamienicy i nie spłonie dach, czy też nie wypadnie żar z pieca, od którego może zająć się całe wyposażenie domu, • zmniejszenie niebezpieczeństwa zatrucia spalinami, bo każdy sezon grzewczy to doniesienia o śmiertel-

nych przypadkach zatrucia tlenkiem węgla z pieca czy piecyka gazowego ogrzewającego wodę do kąpieli, • mniej małych osiedlowych trucicieli, którzy do ognia wrzucają wszystko co im wpadnie w ręce. Jeśli po ciepło z sieci zaczną ustawiać się kolejki

chętnych, branża energetyczna również może odczuć pozytywne zmiany. To z kolei może przełożyć się na koszty produkcji ciepła, a więc i jego cenę dla odbiorców. Rozwój i modernizacja ciepłowni oznaczać może również: • zmniejszenie zużycia paliwa na skutek poprawy

sprawności palenisk, • możliwość spalania gorszych gatunków węgla w dużych ciepłowniach i elektrociepłowniach, • wprowadzenie gospodarki skojarzonej cieplnoenergetycznej, która przynosi oszczędności paliwa w skali kraju.

Dodatek dofinansowany został przez Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Gdańsku. Fundusz nie ponosi odpowiedzialności za treści zawarte w dodatku. red tech. KK


POMORSKI EKOLOG

nr 15

Porządni też śmiecą

Dziennik Pomorza/Wspólnota Regionalna

Światowy Dzień Ziemi Od 1970 r. 22 kwietnia obchodzony jest jako Światowy Dzień Ziemi. To święto mające ma na celu propagowanie kultury i postaw ekologicznych oraz uświadomienie problemów związanych z naturalnym środowiskiem.

Taki widok podczas wiosennego spaceru to raczej nic przyjemnego. Źródło: eko.uj.edu.pl

Robisz remont czy gruntowne porządki? Pamiętaj, by wszelkie odpady budowlane i śmieci z szaf, komórek i garaży nie traÞły w krzaki. Przydrożne rowy, podmiejskie łąki i lasy odwiedzane są przez wielkich śmieciarzy, którzy pozornie mogą uchodzić za porządnych – w końcu w swoim otoczeniu mają wszystko wyczyszczone na błysk. Ale chcą przy okazji zaoszczędzić parę groszy na wywiezieniu śmieci w odpowiednie miejsce, czyli na składowisko. Zdaniem urzędników i leśników, wyrzucane jest wszystko, co już nie przydaje się w domu czy

w gospodarstwie. Począwszy od sprzętu komputerowego czy AGD przez rozmaite kable, kartony, odkute ze ścian kafelki, pokruszone cegły, eternit po całkiem drobne codzienne odpadki. Słowa potępienia nie wystarczą. Na tych, co podrzucają śmieci gdzie popadnie nakładane są wysokie kary. Z mandatem muszą się liczyć nie tylko ci, którzy zostaną przez służby porządkowe złapani na gorącym uczynku. Dociekliwi stróże prawa potraÞą zidentyÞkować śmieciarza po odpadach – bywają w nich rachunki albo charakterystyczne przedmioty, które mogą ich doprowadzić do sprawcy.

Dniu Ziemi co roku przyświeca inne hasło, będące odzwierciedleniem aktualnych światowych problemów ekologicznych. Hasłem tegorocznego święta będzie „Las całkiem blisko nas”. Ma to związek z przypadającymi na cały 2011 rok obchodami Międzynarodowego Roku Lasów, ustanowionego przez Organizację Narodów Zjednoczonych. W Polsce Dzień Ziemi obchodzony jest od 1990 r. W wielu miejscowościach naszego regionu odbędą się tego dnia festyny i happeningi, które mają przybliżyć społecznościom aktualne problemy związane ze współczesną ekologią oraz upowszechniać życie w zgodzie z naturą choćby przez stosowanie czystych technologii. To również doskonała okazja do reßeksji dla każdego – jakie drobne codzienne gesty mogą wpłynąć pozytywnie na środowisko i powstrzymać zagrożenia, z którymi zmaga

17 mln Tyle partnerów i organizacji ze wszystkich

Elektrośmieci, czyli cały sprzęt elektryczny i elektroniczny, z którego już nie korzystamy, możemy wymienić w sklepie na nowy. Czyli kupując np. nową pralkę czy lodówkę, starą musi przyjąć od nas sprzedawca. W większości miast i miasteczek są też specjalne punkty, w których możemy oddać nieużywany już monitor komputerowy, suszarkę, lokówkę, telewizor czy stary odkurzacz. Adresy są zwykle dostępne w firmach komunalnych lub urzędach. Takie niepotrzebne elektrośmieci od mieszkańców są przyjmowane nieodpłatnie.

VI

Giną rośliny Wyginięcie niektórych gatunków roślin może być niebezpieczne dla ludzi. Wiele z nich ma właściwości lecznicze. Służą do produkcji leków oraz do przygotowywania naparów i herbatek, które pomagają pozbyć się różnych dolegliwości. Jeśli więc ginie roślina, ginie też przy okazji jakieś lekarstwo. Dlatego wiele roślin leczniczych znajduje się pod ochroną. Wszystko dlatego, by bezpowrotnie nie zniknęły – ich zbierać w ogóle nie wolno. Natomiast w przypadku roślin znajdujących się pod częściową ochroną, trzeba postarać się o zezwolenie na ich zbiór od władz regionu. Warto pamiętać, że zawsze należy pozostawić część zbieranych roślin, by mogły się rozmnożyć lub odrosnąć. Nie wolno też zadeptywać i niszczyć innych gatunków, gdy zbieramy określone zioła.

kontynentów włączyło się przez 40 lat Dnia Ziemi To największe święto na świecie obchodzone jest w 192 krajach i uczestniczy w nich corocznie ok. miliarda osób.

12 miesięcy pomorskich lasów

Nasz region ma własny akcent związany z Międzynarodowym Rokiem Lasów. Sejmik Samorządowy Województwa Pomorskiego ogłosił 2011 r. Wszystko po to, by pierwiastki Rokiem Lasów Pomorza. z całej tablicy Mendelejewa, które zawierają zużyte urząOrganizacja Narodów dzenia, nie trafiły w krzaki. Zjednoczonych ogłosiła 2011 Najpierw zatruć mogą środowi- Międzynarodowym Rokiem sko, a w końcu poczujemy to na Lasów. W celu podkreślenia roli własnej skórze, bo niebezpiecz- i znaczenia lasów w regionie, ne związki mogą przedostać radni Sejmiku Województwa się do wód gruntowych i może Pomorskiego podjęli decyzję zatruć nas. o ustanowieniu 2011 Rokiem To samo dotyczy wyczer- Lasów Pomorza. panych baterii i akumulator- Jeżeli mówimy o lesistości ków. Te trzeba oddawać do Polski to mówimy o 29 propunktu zbiórki lub wrzucać centach. Lasy pomorskie to do specjalnych pojemników, 36 proc. powierzchni naszego które znajdują się w szkołach, województwa. Znacząca jego sklepach i urzędach. Niepo- część to piękne i bezcenne dozorne bateryjki kryją w sobie bro, jakim jest las. Trzydzieści zagrożenia, bo zawierają metale osiem procent polskich lasów ciężkie, m.in. ołów, kadm, rtęć jest objętych ochroną sieci i lit. A te mogą się bez żadnej Natura 2000. W żadnym kraju kontroli przedostawać do środo- europejskim taką formą ochrowiska, jeśli zostaną wyrzucone ny nie objęto lasów na takiej byle gdzie. powierzchni niezależnie od (as) formy ich własności. Oznacza

Pomyśl zanim podrzucisz Masz w domu stary telewizor? Zużyły się baterie w pilocie i przepaliła świetlówka? Nie wyrzucaj ich do kontenera na podwórku.

TO WAŻNE

to, że są one cenne przyrodniczo. Dzisiaj trzeba również w Polsce podnosić świadomość i określić rolę i znaczenie lasów. Mam nadzieję, że po tym roku i po tych inicjatywach, które będą prowadzone przez samorządy i przede wszystkim przez nas leśników, ta świadomość wzrośnie i wpłynie na poziom troski o nasze dobro narodowe – mówił podczas sesji sejmiku Zbigniew Kaczmarczyk, dyrektor Regionalnej Dyrekcji Lasów Państwowych w Gdańsku, cytowany na stronie internetowej www.gdansk. lasy.gov.pl.

Lasy, jak czytamy w branżowym portalu, zajmują ponad jedną trzecią powierzchni województwa pomorskiego. Plasuje to nasz region na trzecim miejscu w Polsce. W 2009 r. zalesiono 331 ha gruntów, co równa się powierzchni 500 boisk do piłki nożnej. Ogólna powierzchnia lasów w województwie pomorskim wynosi 661 000 ha, z czego 86% pozostaje w zarządzie Państwowego Gospodarstwa Leśnego Lasy Państwowe. Regionalna Dyrekcja Lasów Państwowych w Gdańsku zaplanowała w 2011 r. szereg imprez i wydarzeń edukacyjnych. Jak czytamy kwietniu zorganizowana zostanie akcja „Pomorzanie sadzą las”, w czerwcu – Dni Lasu i konferencja „Las – Człowiek – Życie”. We wrześniu odbędzie się festyn edukacyjny, w październiku plener malarski „Kolory lasu”. Szczegółowe informacje na stronie internetowej www.gdansk.lasy.gov.pl.

To aksamitne futerko skrywa naszego wielkiego sprzymierzeńca. Fot. Archiwum

Kret to przyjaciel Krety, choć wielu rolników i działkowców skarży się na usypywane przez nich kopce, są bardzo pożyteczne. Przede wszystkim zjadają szkodniki, a drążąc swoje niekończące się korytarze dotleniają glebę niczym mali oracze. Niestety, zarzuca im się podcinanie korzeni. Dlatego wciąż są tępione. Należy jednak pamiętać, że krety są pod ochroną i nie wolno ich zabijać. Jeśli więc nie jest mile widzianym gościem w ogrodzie – można go złapać i później wypuścić na nieużytek, gdzie nikomu nie będzie przeszkadzał i będzie mógł spokojnie sobie żyć.

Dodatek dofinansowany został przez Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Gdańsku. Fundusz nie ponosi odpowiedzialności za treści zawarte w dodatku.


Dziennik Pomorza/Wspólnota Regionalna

POMORSKI EKOLOG

nr 15

Poczekaj na zieleń, nie wypalaj traw! Przyroda powoli budzi się do życia. Niestety, dla wielu nierozważnych i bezmyślnych ludzi sprzymierzeńcem wiosennych porządków stał się… ogień. Jak Polska długa i szeroka, nad ogródkami, drogami i polami unoszą się kłęby dymu. Tymczasem ludzie zapominają, że wystarczy słabszy wiatr, by ogień wymknął się spod kontroli, szybko rozprzestrzenił i przeistoczył w tragiczny w skutkach pożar. Niefrasobliwość powoduje, że giną ludzie, zwierzęta, płoną lasy, zabudowania gospodarcze, domy i altanki w ogródkach działowych. Wielkość płomieni zwykle zaskakuje podpalacza. Niestety, mimo tych zagrożeń, wciąż utrzymuje się moda na podpalanie wszystkiego, co porośnięte jest uschniętą trawą – na łąkach, w przydrożnych rowach, zaroślach, trzcinowiskach wokół stawów. To wypalanie jest niechlubną tradycją w naszym kraju, z którą od lat zmagają się strażacy, policjanci i strażnicy miejscy. Ekolodzy, naukowcy,

Jeśli podpalisz suchą trawę na łące, w ogniu zginą m.in. wszystkie żyjące tam biedronki. Fot. Archiwum

Wypalanie traw i zarośli jest jednym z najbardziej brutalnych sposobów zabijania życia. Może taki argument traÞ do wyobraźni podpalaczy? Ogień niszczy nie tylko suchą roślinność, ale przede wszystkim żywe rośliny, które już obudziło wiosenne słońce i puszczają pierwsze pędy. Pożar łąk to wyrok dla niezliczonej liczby drobnych bezkręgowców – dżdżownic, krocionogów, pająków, świerszczy, biedronek, pasikoników, motyli,

Gaszenie pożarów, które powstały przy okazji wypalania traw angażuje wielu strażaków i… publiczne pieniądze. Źródło:lasypolskie.pl

przyrodnicy i leśnicy alarmują – wypalanie wcale nie jest efektywnym sposobem odnawiania gleby. Zostało bowiem naukowo udowodnione, że spalanie suchej roślinności wpływa na nią negatywnie. Ziemia zostaje zwyczajnie wyjałowiona, bo nie dochodzi w niej do naturalnego rozkładu resztek roślinnych. Przerywamy więc

w ten sposób proces tworzenia się próchnicy. A przy okazji – do atmosfery przedostaje się szereg związków chemicznych, które są trujące zarówno dla ludzi, jak i dla zwierząt. Specjaliści szacują, że celowe podpalanie traw stanowi ok. 70 proc. wszystkich pożarów. Każdy z nich sporo kosztuje.

Sam przyjazd straży pożarnej do ognia kosztuje minimum kilkaset złotych. W skali kraju to dziesiątki tysięcy pożarów, których gaszenie pokrywane jest z budżetu państwa. Czyli to my wszyscy ponosimy ciężar walki ze skutkami bezmyślności wypalaczy. Anna Szade

Działce też ogień nie służy Z każdym cieplejszym dniem coraz więcej osób decyduje się na porządkowanie przydomowych ogródków czy działek. I pozbywa się odpadów podpalając je. Zgrabiłeś już liście z trawnika, przyciąłeś gałęzie, przerzedzając korony drzew. Powstała przy tym cała masa odpadów zielonych. Niestety, najczęstszym sposobem ich utylizacji jest ich spalanie. Tymczasem obowiązuje całkowity zakaz spalania odpadów komunalnych i biodegradowalnych. Domowe śmieci, bez względu co zawierają, muszą traÞać na wysypisko. A odpady ulegające biodegracji powinny traÞać na kompost.

Płomień może zabijać

Działkowcy i rolnicy najczęściej tłumaczą się, że w ten sposób walczą z chwastami, bo ich nasiona nie rozsiewają się po całej okolicy. Ale wystarczy dbać przez cały rok, by nie rozprzestrzeniały się tam, gdzie rosnąć nie powinny i nie niszczyły upraw – usuwać je i regularnie kosić.

500 zł Nawet taki mandat

może nałożyć na palącego śmieci ogrodnika. Sprawa może również trafić do sądu.

po wiele gatunków kręgowców – ropuch, jaszczurek. Jedna zapałka, której użyjesz, może oznaczać także śmierć czyhającą na ptaki. Niszczone są ich miejsca lęgowe wraz z kwilącymi pisklętami. W ekosystemach leśnych pożary niszczą kryjówki zwierząt oraz bazę pokarmową dla wielu organizmów. Łąka nie będzie już tak piękna i kolorowa, bo zniszczysz pszczoły, trzmiele i motyle. Nad całą okolicą zalegnie cisza, będąca niemym krzykiem zabitej przyrody.

Przez kieszeń do rozumu Ustawa o ochronie przyrody zabrania wypalania roślinności na łąkach, pastwiskach, nieużytkach, rowach, pasach przydrożnych, szlakach kolejowych lub streÞe oczeretów i trzcin. Łamanie tego przepisu stanowi wykroczenie, zagrożone aresztem lub grzywną. Kary mogą być wysokie - nawet do 5 tys. zł a w przypadkach kiedy zostanie zagrożone mienie lub życie od jednego roku do 10 lat pozbawienia wolności. Odpowiedzialność następuje niezależnie od tego, czy sprawcy można zarzucić nieostrożne obchodzenie się z ogniem, czy nie. Jak tłumaczą specjaliści, jest to bowiem wykroczenie „przyrodnicze” a nie „pożarowe”. Również ustawa o lasach mówi, że „w lasach oraz na terenach śródleśnych, jak również w odległości do 100 metrów od granicy lasu, zabrania się działań i czynności mogących wywołać niebezpieczeństwo”. W szczególności chodzi o rozniecanie ognia poza miejscami do tego wyznaczonymi, korzystanie z otwartego płomienia, wypalanie wierzchniej warstwy gleby i pozostałości roślinnych.

Skutki Þnansowe wypalania łąk mogą odczuć także rolnicy. Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa ostrzega, że za taki brak rozsądku może grozić zmniejszenie wysokości wszystkich rodzajów dopłat bezpośrednich, gdy gospodarzowi zostanie udowodnione celowe wypalanie traw. Rolnik nie tylko łamie w ten sposób prawo, ale również działa wbrew „Wymogom dobrej kultury rolnej”. (AMS)

Dodatek dofinansowany został przez Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Gdańsku. Fundusz nie ponosi odpowiedzialności za treści zawarte w dodatku.

VII


POMORSKI EKOLOG TO JEST WAŻNE

Pożeracze energii Przyjemność kosztuje. Jeśli lubimy przesiadywać przed telewizorem, pamiętajmy, że tracimy nie tylko czas, ale i pieniądze. „Energożerne” są tradycyjne i plazmowe telewizory. Oszczędniejsze są telewizory LCD. Ważne, by nie były włączone non stop, bo w niektórych domach grają nawet jeśli nikogo nie ma w pokoju. Zwróć też uwagę na to, że w telewizorze zawsze pali się światło. Ktoś kiedyś powiedział, że telewizor jest jak wierny pies, śpi z jednym okiem otwartym, gotowy by zareagować, jeśli tego potrzebujemy. Ale to oznacza, że taki niezupełnie wyłączony, wciąż pobiera prąd z gniazdka. W ciągu jednego dnia zużyje w ten sposób więcej energii niż gdy jest włączony. A wystarczy po prostu nacisnąć jeden guzik – światełko znika, a telewizor może spać spokojnie. To samo dotyczy wszystkich innych urządzeń, które mają funkcję czuwania. W ten sposób masowo marnotrawi się energię. To samo dotyczy wszelkich możliwych ładowarek, zwłaszcza tych od telefonów komórkowych. Kilka takich

IV

Dziennik Pomorza/Wspólnota Regionalna

Używaj sprzętów

i swojego rozsądku W każdym domu jest sporo urządzeń, zasilanych prądem. Nie musisz z nich rezygnować, jeśli chcesz obniżyć rachunki za prąd. Wystarczy, że będziesz ich używać z głową.

kabli wetkniętych do kontaktu i używanych bez przerwy, daje całkiem spore ilości zużytego prądu. Jeśli nie jesteś pewien, czy zasilacz faktycznie pobiera energię, dotknij go ręką. Gdy jest ciepły, to znaczy, że na pewno pobiera. Pamiętaj też o wyłączaniu na noc komputera i listwy zasilającej, zwłaszcza jeśli wpięte są nią w inne urządzenia i zasilacze do modemu, routera, zewnętrznego dysku, głośników. Niepotrzebnie nie włączaj drukarki, te nowoczesne uruchamiają się bardzo szybko, więc nie muszą cały czas być w gotowości. Ustaw oszczędne zarządzanie energią komputera: automatyczne wyłączanie monitora po 10 minutach nieużywania, usypianie komputera po 30 minutach i wyłączanie po godzinie.

Alfabet na zakupach

Oszczędzanie można zacząć już w sklepie. Jeśli kupujemy nowy sprzęt AGD, warto zwrócić uwagę funkcje EKO oraz na tzw. klasą energetyczną. Te oznaczone klasą A są energooszczędne. Należy za to unikać tych z literą G, jak głodomór, bo zużywają bardzo dużo prądu. Dla przykładu, energooszczędna lodówka klasy A o pojemności 200 litrów zużywa od 0,8 do 1 kWh, a klasy G o tej samej

nr 12

pojemności – nawet 3,3 kWh. To w przeliczeniu na koszty daje kilkadziesiąt złotych miesięcznie a kilkaset rocznie. Nie warto kupować zbyt dużej lodówki, ale taką dopasowaną do potrzeb domowników. Lepiej też zdecydować się na chłodziarko – zamrażarkę zamiast dwóch oddzielnych urządzeń, bo w ten sposób podczas eksploatacji zaoszczędzić można ok. 20 proc. energii.

Ze wszystkich domowych sprzętów, najwięcej energii pobiera lodówka. Wiadomo, że nowoczesne są coraz oszczędniejsze. Ale nie namawiamy od razu na wymianę, bo to spory wydatek. Zwróć uwagę na tę, którą już masz – lodówka nie powinna stać na słońcu i w pobliżu kaloryfera, piekarnika czy pieca. Ta, która nie jest przystosowana do zabudowy, nie powinna być zabudowana – zła wymiana powietrza z tyłu urządzenia zwiększa zużycie prądu. Tak samo stanie się, jeśli wstawisz gorące produkty do środka – lodówka „pożre” nawet trzy razy więcej energii na ich schłodzenie. Nie rozmyślaj przy otwartych drzwiach, bo to kosztuje. Tak samo, jak szron, który zbiera się w środku. Im go więcej, tym temperatura w lodówce wyższa. 5 milimetrów lodu zmusza urządzenie do zużywania trzykrotnie większej ilości prądu. Dlatego warto regularnie rozmrażać lodówkę. Zwróć też uwagę na uszczelkę, bo przez nieszczelności przeciekają twoje pieniądze, gdyż taki sprzęt pracuje praktycznie na okrągło. Często używamy również pralki. Dlatego ważne, by zabierając się do prania, ładować ją do pełna, w ten sposób optymalnie wykorzystujemy jej funkcję. Im mniej ubrań włożyły do środka, tym więcej za takie pranie zapłacimy, bo pralka zużyje tyle samo energii, czy ma w środku bieliznę wszystkich domowników, czy też jedynie kilka par skarpetek. Warto zajrzeć do instrukcji naszego urządzenia i wybierać program ekonomiczny, bo pranie wstępne i gotowanie powinno być wykorzystane do bardzo brudnych rzeczy. A wyjątkowo trudne plamy można wcześniej wywabić ręcznie zamiast używać dłuższego cyklu prania. Wielu z nas marzy o zmywarce, bo to oszczędzacz energii, wody, ale i naszego czasu. Ale i w tym przypadku potrzebne jest minimum wiedzy. Przede wszystkim – zmywarka powinna być wypełniona przed uruchomie-

Nim włączysz zmywarkę, załaduj ją do pełna. „Pusty przebieg” to strata energii i zbędny wydatek. Źródło: yaacool-eko.pl

niem. Warto uważnie przeczytać instrukcję obsługi i na co dzień korzystać z zaawansowanych funkcji ekonomicznego zmywania oraz programów szybkiego mycia. Gdy zanieczyszczenia są świeże, na pewno naczynia będą czyste jak łza. Zwłaszcza jeśli włożymy do środka tabletki do mycia najnowszej generacji. Wówczas można spokojnie używać krótszych programów. Ale tak czy inaczej – zmywarka to dobre rozwiązanie – na jedno mycie zużywa przynajmniej dwa razy mniej wody niż podczas mycia ręcznego. To bardzo ważne, zwłaszcza jeśli ma się elektryczne przepływowe ogrzewacze wody.

30 zł Tyle możesz

stracić w ciągu roku, jeśli gotując wodę w czajniku elektrycznym zawsze wlejesz do niego o szklankę za dużo. Tak wyliczyli specjaliści, zakładając, że w ciągu dnia osiem razy korzystamy z czajnika.

Jeśli w kuchni masz elektryczną płytę, też możesz zadbać to, by nie przeraziły cię rachunki za prąd. Wystarczy, że nie zapomnisz o używaniu pokrywek na garnkach. W ten sposób można zużyć nawet o jedną trzecią mniej energii Gdy twoja potrawa już się zagotuje, zmniejsz moc grzania płyty. Używaj naczyń o płaskich dnach i nie mniejszych niż grzejące go pole. Jeżeli garnek nie przywiera całą powierzchnią, kuchnia zużyje nawet 50 proc. więcej prądu. Niepotrzebnie możesz podwyższać sobie opłaty za energię bezmyślnie gotując wodę w czajniku elektrycznym. Zawsze wlewaj do niego tyle wody, ile faktycznie potrzebujesz. Odkamieniaj też czajnik, bo kamień oznacza dłuższy czas gotowania. Starty można też ograniczać mając piekarnik elektryczny. Przede wszystkim – lepiej nie otwierać drzwiczek podczas pracy, bo ucieka wtedy sporo ciepła. Urządzenie można wyłączyć kilka minut przed zakończeniem pieczenia, bo przez ten czas utrzyma się potrzebna temperatura, a licznik przestanie już bić. Jeśli regularnie odkurzasz mieszkanie, często wymieniaj worki w odkurzaczu. Im pełniejsze, tym urządzenie pracuje z większą mocą, przez co rośnie zużycie energii. (as)

TO CIEKAWE

Skąd prąd? To, że mamy w domach prąd, zawdzięczamy Benjaminowi Franklinowi. Ten amerykański wielki mąż stanu, wytrawny dyplomata, pisarz, Þlozof, poliglota i naukowiec był też wynalazcą i bystrym obserwatorem natury. Jego wnikliwe badania nad zjawiskiem elektryczności przyniosły sukces w 1752 r. Dowiódł wówczas, że burze i pioruny mają związek z elektrycznością. Złapał prąd z błyskawicy do butelki lejdejskiej – specjalnego urządzenia do gromadzenia ładunku elektrycznego. To szklana butelka, której wewnętrzna i zewnętrzna powierzchnia pokryte są odizolowanymi warstwami metalu. Franklin jest też autorem powiedzenia „Nic nie jest słodsze od miodu, prócz pieniędzy”. A więc – oszczędzanie może mieć całkiem przyjemny smak.

Wieki światła Pierwsze próby skonstruowania żarówki elektrycznej podjęto już w pierwszej połowie XIX w. Ale za najbardziej praktyczną i użyteczną żarówkę uznano wynalazek Thomasa Edisona. Pierwsza paliła się tylko osiem minut, ale w 1879 r. udoskonalona świeciła już kilkadziesiąt godzin, a później przedłużył czas jej świecenia do ponad 100 godzin. Historia mówi, że przy następnych próbach wybrano pewien gatunek japońskiego bambusa, którego zwęglone włókna okazały się najtrwalsze. Umieszczone w szklanej banieczce, z której wypompowano powietrze paliły się przez kilkaset godzin jasnym żółtym światłem. Historycy twierdzą, że podczas prac nad żarówką Edison przebadał ogromną ilość materiałów (około 1600) z których można by zrobić włókno - żarnik. Kosztowało go to około 100 tysięcy dolarów, o czym powiadomił całą Amerykę. Pośród jego zachowanych notatek można znaleźć wpis z dnia, w którym włókno chciał zrobić z… włosów z brody rudego Szkota.

Dodatek dofinansowany został przez Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Gdańsku. Fundusz nie ponosi odpowiedzialności za treści zawarte w dodatku.


Dziennik Pomorza/Wspólnota Regionalna

POMORSKI EKOLOG

nr 12

80 proc. – tyle energii można zaoszczędzić stosując świetlówki lub świetlówki kompaktowe. Rocznie w portfelu może zostać ok. 50 zł, jeśli zamiast dawnej 100-watowej żarówki użyłbyś 23watowej świetlówki.

Godzina dla Ziemi 2011 Spraw by trwała dłużej

15 tys. godzin

Wybierając żarówkę warto dopasować ją nie tylko do lampy, ale i swoich potrzeb, bo zużycie energii to nie tylko nasze koszty, ale wpływ na naturę, bo mniej zużytego prądu to mniej zanieczyszczeń. Źródło: dom.pl

– tyle czasu mogą świecić najlepsze nowoczesne świetlówki. Dla porównania, żywotność tradycyjnej świetlówki to ok. 1000 godzin. Rachunek jest prosty – rzadziej wymieniasz, mniej wydajesz na nowe.

Oszczędzaj i ucz oszczędzać Wiosną dni są coraz dłuższe, ale wciąż nie możemy obejść się bez światła lampy. Co zrobić, by oświetlenie w mieszkaniu nie rujnowało nam portfela? Okazuje się, że zamiast oszczędzać prąd, można maksymalnie wykorzystywać naturalne światło. Nie dość, że nic w ten sposób nie wydamy, to jeszcze jest zdrowsze dla naszych oczu. Ale warto skorzystać też z kilku wskazówek, by jak najdłużej cieszyć się z promieni słonecznych, tak dla nas zbawiennych: • pomalować ściany jasnymi kolorami, • zastosować jasne materiały na podłodze, • wybrać białe framugi okien, • regularnie myć szyby w oknach – osadzający się brud niepotrzebnie pochłania część światła, •

nie używać ciemnych Þranek i zasłon. Poza tym można jeszcze efekt wzmocnić i zastosować w pomieszczeniach duże lustra, które będą światło odbijały i wybrać wewnętrzne drzwi z okienkami. A przede wszystkim – nie pracować w nocy, bo wtedy potrzebne jest światło…

Chwyty z lampą Specjaliści mają też w zanadrzu kilka innych rad, które mogą sprzyjać naszym kieszeniom. Bez względu na to, jakie stosujemy żarówki, warto przyjrzeć się lampom

Koniec żarówek Unia Europejska stopniowo wycofuje z rynku tradycyjne żarówki. W tym roku zakaz wprowadzania do sprzedaży obejmie żarówki 60-watowe, a od 1 września 2012 r. – 40 i 25-watowe. Jako pierwsze ze sklepowych półek zniknęły żarówki 100-watowe, w ubiegłym roku pożegnaliśmy 75-watowe. Projektodawcy uznali, że tradycyjne żarówki marnują aż 90 proc. zużywanego prądu na emisję niepotrzebnego ciepła, a na produkcję światła wykorzystują zaledwie 10 proc. pobieranego prądu. Dlatego UE stawia na nowocześnie źródła światła

i oprawom. Klosze powinny być jak najjaśniejsze i w miarę możliwości – przejrzyste, wówczas dociera do nas większa ilość światła. Warto też pamiętać, że na naszych lampach osadza się kurz, który z czasem może działać jak przesłona. Dlatego warto od czasu do czasu czyścić nasze lampki i żyrandole. W większym pomieszczeniu lepiej używać kilku źródeł oświetlenia – lampek nad łóżkiem, nad stołem w jadalni, nad biurkiem czy nad kuchenką. Wówczas główne oświetlenie pod sufitem może być słabsze. Ale uwaga, lepiej użyć jednej mocniejszej żarówki niż kilku mniejszych – dają mniej światła a czerpią tę samą ilość energii elektrycznej.

Wkręcaj z głową W przedpokojach, łazienkach, toaletach i piwnicach eksperci, póki co, radzą stosować tradycyjne żarówki, dostosowując ich moc do potrzeb. Wiadomo, są miejsca, gdzie musi być jasno, np. nad łazienkowym lustrem. Ale w garażu, wokół domu czy na klatce schodowej dobrym rozwiązaniem może być czujnik ruchu. Lampa zapali się wtedy, gdy faktycznie będzie potrzebna.

Wyobraźmy sobie, ile energii tracą mieszkańcy wieżowców: ktoś chce wieczorem wsiąść do windy na siódmym piętrze. Potrzebuje oświetlenia tylko w tym na swojej kondygnacji, ale pstrykając kontakt zapala wszystkie lampy o parteru po dach. Gdyby zarządca zastosował „inteligentniejszą” lampę reagującą światłem na ruch – zapaliłaby się tylko jedna i to na czas oczekiwania na windę. W pomieszczeniach, w k t ó r y c h p r z eb y wa m y dłużej niż dwie godziny, czyli głównie w pokojach, lepiej stosować żarówki tzw. energooszczędne. Wraz z ich pojawieniem się, w domach nie słychać już pouczeń adresowanych do dzieci i nastolatków w stylu „Zgaś światło, gdy wychodzisz z pokoju”, bo tak się składa, że nie warto tego robić jeśli nie będzie ich tam krócej niż pięć minut. A na tyle mniej więcej dzieciaki opuszczają swoje królestwa. Zbyt częste wyłączanie świetlówki zwyczajnie skraca jej życie. Coraz popularniejsze staje się również oświetlenie wyposażone w diody LED – pobierają mało prądu i dają dużo światła. Anna Szade

PRZYŁĄCZ SIĘ. Dokładnie w Krakowie, Spodek w Katoo godz. 20.30, w sobotę, 26 marca, setki milionów osób i instytucji na całym świecie ponownie zgaszą światła podczas niezwykłej akcji zainicjowanej przez organizację ekologiczną WWF. Jak mówią pomysłodawcy kampanii, gaszenie świateł podczas Godziny dla Ziemi WWF to globalna, najbardziej doniosła i wyrazista akcja setek milionów ludzi na świecie dla Ziemi. Nie chodzi o oszczędzanie energii, bo nie powstrzymamy zmian klimatu, oszczędzając energię raz do roku przez jedną godzinę. Symbolicznym gestem gaszenia światła, przekraczając bariery religijne, kulturowe, społeczne, pokoleniowe i geograÞczne połączymy się podczas globalnej demonstracji zaangażowania w ochronę naszego wspólnego domu - Ziemi. W Polsce akcja przeprowadzona zostanie po raz czwarty. W ubiegłym roku wzięło w niej udział ponad 40 miast, w tym 15 wojewódzkich. Zgasło oświetlenie najważniejszych budynków m.in. Pałac Kultury i Nauki, Teatr Wielki i Zamek K ról ew s k i w Warszawie, Sukiennice i Kopiec Ko ś c i u s z k i

wicach, Katedra w Gnieźnie, Ossolineum we Wrocławiu, Dwór Artusa i Bazylika Mariacka w Gdańsku, Pałac Poznańskiego w Łodzi oraz Biblioteka Raczyńskich w Poznaniu. - Bez względu na zamieszkiwaną przez nas szerokość geograficzną, każdy ma taki sam wpływ na stan środowiska naturalnego na Ziemi. Kiedy odbyły się pierwsze edycje Godziny dla Ziemi WWF, tym, do czego zachęcaliśmy, było symboliczne zgaszenie światła w celu wyrażenia naszej troski o naszą planetę – mówi Małgorzata Kosowska z WWF Polska. – W tym roku chcemy, aby stała się ona okazją również do zmiany codziennych nawyków, z których możemy zrezygnować bez straty dla nas samych, a z korzyścią dla środowiska. Przesiadając się z samochodu na rower, korzystając z komunikacji miejskiej, wyłączając światło lub urządzenie pobierające energię, jeśli nie jest nam to potrzebne, segregując śmieci, to tylko niektóre z postanowień, zaś ich podjęcie nie wymaga wielkich wyrzeczeń. Więcej informacji o akcji Godzina dla Ziemi na stronie www.wwf. pl. (AMS)

Śpimy krócej 27 marca, a dokładnie w nocy z soboty na niedzielę, zmieniamy czas zimowego na letni. Zegarki przestawimy z godz. 2 na 3. To w praktyce oznacza, że będziemy niewyspani. Ale argumentem podnoszonym przez zwolenników czasu letniego przemawiającym za jego stosowaniem jest to, że wiosną, latem i wczesną jesienią „przedłużany” jest o godzinę zegarowego dnia. Dzięki temu korzystamy wtedy dłużej z dnia i naturalnego światła, oszczędzając ponoć energię elektryczną, choć eksperci do tych oszczędności nastawieni są bardzo sceptycznie.

Dodatek dofinansowany został przez Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Gdańsku. Fundusz nie ponosi odpowiedzialności za treści zawarte w dodatku.

V


Dziennik Pomorza/Wspólnota Regionalna

EKOLOG OSZCZĘDZA

Przykręcaj kaloryfer

NIE TRUJ SĄSIADA

nr 10

Ekologiczne grzanie, czyli alternatywa dla węgla

Zima nadszarpnęła nasze kieszenie. Ogrzewanie domu czy mieszkania tradycyjnym opałem jest kosztowne. Czy są tańsze i mniej zatruwające naturalne Masz gęsią skórkę, gdy myślisz o rachunkach za środowisko źródła ogrzewanie? Czasami wystar- energii? czy regulować kaloryfer, bo każdy z nas ma indywidualne odczucie komfortu cieplnego. Statystyka mówi, że osoby w wieku do 45 lat najlepiej czują się w pomieszczeniach, w których temperatura wynosi 19-21 stopni Celsjusza. Niemowlaki i osoby starsze preferują temperaturę o 1-2 stopnie wyższą. Nocą, gdy śpimy i jesteśmy zdrowi, temperatura w pomieszczeniu nie powinna przekraczać 18 stopni Celsjusza. Starajmy się tak wyregulować zawory termostatyczne, aby temperatury w poszczególnych pomieszczeniach dostosować do indywidualnych potrzeb każdego z nas oraz pory dnia.

Nie zasłaniaj Przypilnuj grzejnika, to poczujesz różnicę w swojej kieszeni, a koszty ciepła przestaną mrozić ci krew w żyłach. Zasłonięcie grzejnika zasłoną spowoduje, że ogrzane powietrze będzie praktycznie od razu wywiewane przez nasze okna, zwłaszcza jeśli są nieszczelne. Ciepło to zostanie bezpowrotnie stracone, a pokój i tak będzie niedogrzany. Dodatkowo zasłonięcie meblami lub zasłoną grzejnika powoduje także nieprawidłową pracę zaworu termostatycznego. Utrudniona wymiana ciepła między grzejnikiem a pomieszczeniem spowoduje, że powietrze wokół takiego grzejnika bardzo szybko się nagrzeje, co spowoduje zamknięcie się zaworu termostatycznego, mimo, że temperatura w pomieszczeniu jest za niska.

Wiosną ci, którzy mają własny piec, wreszcie łapią oddech. Z domowego budżetu znika bowiem pozycja „wydatki na ogrzewanie”. Przy tej okazji warto zastanowić się, czy nie zmienić wieloletnich nawyków i przestać wrzucać do paleniska co popadnie. Co prawda pokutuje przeświadczenie, że najtańszym rozwiązaniem jest ogrzewanie gorszymi gatunkami węgla lub jego pochodnymi. Inni, w trosce o środowisko, sięgają po wszelkiego rodzaju ekogroszki, będące rezultatem przeróbek węgla. Jednak trudno zaliczyć je do paliw ekologicznych. Podczas spalania emitują bowiem znaczne ilości siarki. No i pozostaje po nich sporo popiołu, od kilku do kilkunastu procent, przy czym jego część, w postaci pyłów, trafia do atmosfery. Jeśli więc faktycznie chcemy poczuć różnicę w powietrzu i w portfelu, możemy sięgnąć po alternatywny opał. Do kotłów trafiać mogą w postaci nieprzetworzonej: kora, igliwie, liście, zrębki, gałęzie,

Piec na węgiel to najbardziej przestarzały i najmniej ekonomiczny sposób ogrzewania domu lub mieszkania. Fot. Archiwum

wióry i trociny. Ale na rynku obecne są również pelety i brykiety, czyli przetworzone drewno. Brykiety mają cylindryczny kształt i mogą mieć od kilku do kilkunastu centymetrów długości. To nic innego jak mieszanina trocin, kory, pozostałości po wycince drzew, poddane obróbce ciśnieniowej. Natomiast pelety to sprasowane trociny, które mają ok. 2,5 centymetra długości. Coraz popularniejsze jest również drewno wiklinowe. Wierzba z krzewiastych gatunków rośnie bardzo szybko: z 25centymetrowej sadzonki wyra-

sta w ciągu roku kilka pędów, które ścina się w zimie. Z tego samego pnia w następnych sezonie wyrasta już 40-60 łodyg. Rocznie z jednego hektara takiej uprawy otrzymuje się 1215 ton suchego drewna. Taka ilość to odpowiednik 6-7,5 tony węgla kamiennego, bo wartość opałowa wikliny jest dwa razy mniejsza. Do pieca można też wrzucić słomę. Jej wielką zaletą jest dostępność, bo rocznie w Polsce zostaje na polach ok. 25 mln ton słomy. To nie jedyny walor. Spalić 1,7 tony sprasowanych słomianych brył, to jak wrzucić do paleniska tonę węgla.

Szacuje się, że stosując roślinny opał można zmniejszyć koszty ogrzewania od 30 do nawet 70 proc. Ale to nie wszystkie zalety tego ekologicznego paliwa - spalaniu towarzyszy przyjemny zapach, a po spaleniu pozostaje niewielka ilość popiołu, który można wykorzystać jako ekologiczny nawóz do roślin doniczkowych czy ogrodowych. - Obojętne czy z powodu chęci zaoszczędzenia, czy też w trosce o klimat, ważne że ludzie coraz częściej rezygnują z węglowych pieców – mówią ekolodzy. Anna Szade

WARTO WIEDZIEĆ

Gmina pomoże

Samorządy coraz częściej decydują się na tworzenie programów tzw. likwidacji niskiej emisji. W ten sposób mogą pozyskiwać środki na wymianę przestarzałych źródeł ciepła na nowocześniejsze, np. z narodowego lub wojewódzkiego funduszu ochrony środowiska i gospodarki wodnej. Władze zwykle pulę do podziału między mieszkańców powiększają o pieniądze z gminnej kasy. Zakres udzielanej pomocy jest różny, zależy od decyzji władz konkretnej miejscowości. Ale każdy zastrzyk Þnansowy przy modernizacji źródła ogrzewania jest ważny. Dlatego warto zajrzeć do swojego urzędu miasta lub gminy, o wydziału zajmującego się ochroną środowiska, i zapytać, czy istnieje możliwość uzyskania dotacji. Najczęściej odbywa się to na zasadach konkursu, w którym oceniane są efekty ekologiczne tych inwestycji. Gminy, które zaczęły dbać o czystość powietrza na swoim terenie, adresują swoje programy do właścicieli domków jednorodzinnych, którzy zdecydują się wyrzucić piec węglowy a kupić kocioł na ekologiczny opał lub zastosować do ogrzewania którąś z dostępnych technologii, choćby pompy ciepła. Z dotacji mogą korzystać także wspólnoty mieszkaniowe, które planują np. przyłączenie się do miejskiej sieci ciepłowniczej. (as)

Pompowanie ciepła do domu Energię do ogrzewania może pozyskać z powietrza, gruntu, wody powierzchniowej lub podziemnej. Specjaliści odkryli, że zawierają one nieocenione ilości energii. Za pomocą pomp ciepła już przy głębokości od 1,5 m możemy czerpać ciepło, które zaspokoi nasze codzienne potrzeby ogrzewania. Cała energia pobrana z gruntu zostaje zregenerowana przez energię promieni słonecznych, której jest więcej niż Ziemia jest w stanie pochłonąć. Słońce dostarcza bowiem 5000-krotnie więcej energii niż świat rocznie potrzebuje. Cała ta energia jest magazynowana w ziemi. Warto więc z niej korzystać. Pompy ciepła działają identycznie jak lodówki, lecz w przeciwieństwie do nich wykorzystuje się tu nie zimną, lecz gorącą stronę obiegu termodynamicznego.

Tak przy pomocy pompy można pobierać ciepło z gruntu. Źródło: zielonedomy.pl

10 proc. O tyle mogą

zmniejszyć się twoje rachunki za ogrzewanie, jeśli obniżysz temperaturę w pokojach tylko o 2 stopnie Celsjusza.

Dodatek dofinansowany został przez Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Gdańsku. Fundusz nie ponosi odpowiedzialności za treści zawarte w dodatku.

VII


POMORSKI EKOLOG

To już historia Azbest znany był już starożytnej Grecji. Pierwsze wzmianki znajdują się w zapiskach Teofrasta z Eresos pochodzące z 300 r. p.n.e.! Ze względu na miękkość, giętkość i odporność na ogień uważany był za „mineralny jedwab”. Przez wieki nadawano mu wiele nazw. Znany był jako kamień bawełniany, len kamienny, skalny oprzęd, płótno niepalne. W średniowieczu alchemicy przypisywali azbestowi magiczne właściwości, głosząc, że stanowi on owłosienie ogniotrwałych salamander (stąd też jedna z jego nazw). Tajemnicze właściwości azbestu wzbudzały podziw wielu uczonych i filozofów. Wzmianki o minerale azbestion (grec. nie-ugaszony) zamieścił Pliniusz Starszy w „Historii naturalnej”, stamtąd też najprawdopodobniej wzięła się obecna nazwa. Aktualnie używane nazwy azbest i amiantus. Azbest to znaczy „niegasnący" (z ang., niem., inne); natomiast amiantu - „nieplamisty" (z franc.), a wywodzi się stąd, że minerał wrzucony do ognia nie spala się i nie traci na wadze, a staje się jakby czystszy. Tkane z włókien azbestu - już w czasach starożytnych

- obrusy, chusteczki do nosa czyszczone były przez wrzucenie do ognia. Staroż ytni Rzymianie używali azbestu do wyrobu płótna zwanego „linum vivurn" („żyjące płótno"), w które owijali zwłoki władców, aby po spaleniu zachować ich prochy. Stosowanie azbestu stwierdzono już ok. 4,5 tys. lat temu, na podstawie wykopalisk w Finlandii. W Europie Północnej znany był już od ponad 2,5 tys. lat. Wzmianki w różnego rodzaju kronikach świadczą, że azbest od XV do XIX wieku dodawany był do różnych surowców w celu uzyskania m.in.: knotów do świec, niepalnego papieru, skóry, do wyrobów tekstylnych, np. sukna na płaszcze żołnierskie. Prawdziwą karierę azbest rozpoczął w XIX wieku, za sprawą maszyn parowych. Stosowanie azbestu jako izolacji polepszyło znacznie bezpieczeństwo ówczesnych kotłów parowych. Technologia rozwijała się, a azbest uważany za rewelacyjny wynalazek, znajdował coraz szersze zastosowanie. W 1853 r. opatentowano smary do łożysk z domieszką azbestu. W 1868 r. zaczęto używać niepalnej papy zawierającej ten minerał do pokrywania dachów, bo w tym czasie prawdziwą plagą były pożary budynków.

Groźny dla zdrowia

nr 8

TO CIEKAWE

Ważny zakaz Raptem 14 lat temu wprowadzono w Polsce zakaz stosowania azbestu i wyrobów, które go zawierają. Produkcja wyrobów zawierających ten niebezpieczny minerał rozpoczęła się w naszym kraju na przełomie 1907 i 1908 r. Trwała przez 90 lat. Szczyt popularności azbest przeżywał w latach 70. ubiegłego wieku, kiedy to zużycie wynosiło ok. 2 proc. światowej produkcji. Jeszcze w latach 80. XX wieku Polska zajmowała 16 miejsce na świecie jeśli chodzi o zużycie wyrobów azbestowych na jednego mieszkańca. Wyliczano je wówczas na 1,7 kg rocznie.

Staruszek eternit Eternit skończy w tym roku 127 lat. Najbardziej znany i zarazem najbardziej zabójczy wynalazek, czyli płyty azbestowo-cementowe zostały opatentowane w 1884 r. To nic innego jak słynny eternit, który zrobił w kolejnych latach wielką "karierę". Najwięcej wyprodukowano go w latach 70. ubiegłego wieku. Płyty były lekkie i bardzo wytrzymałe, o czym świadczy ich obecność do dzisiaj na wielu dachach.

W kosmosie

Dziennik Pomorza/Wspólnota Regionalna

Zapukaj do samorządu po pieniądze FINANSE. Jeśli planujesz wymianę eternitowego pokrycia dachowego, sprawdź w urzędzie gminy lub starostwie, czy możesz skorzystać z dofinansowania. Obowiązujące przepisy zalecają, by jak najszybciej pozbyć się niebezpiecznych wyrobów zawierających azbest. Problem w tym, że trzeba to zrobić na własny koszt. To jeden z problemów, z którym nie potraÞmy sobie poradzić. Niektórzy tłumaczą, że problemem jest bieda, i że ludzi zwyczajnie nie stać na nowe dachy w miejsce starych, zawierających azbest. Tymczasem na usunięcie materiałów czy wyrobów zawierających azbest, czyli np. eternitu, można dostać dotację pokrywającą nawet 100 proc. kosztów. Takich subwencji udzielają niektóre urzędy gminne, starostwa powiatowe oraz wojewódzkie fundusze ochrony środowiska i gospodarki wodnej. Można też wystąpić o dotację unijną na ten cel. Program Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013 dostępny jest dla wszystkich, którzy mają dom na wsi pokryty eternitem. Finansowane są z niego działania związane obiektów na ternach wiejskich. Źródłem doÞnansowania budowy lub modernizacji składowisk

odpadów azbestowych oraz modernizacja i wyposażenie obiektów związanych z ochroną zdrowia jest Program Operacyjny Infrastruktura i Środowisko, którym zarządza Ministerstwo Środowiska. Natomiast gminy,

spółdzielnie i wspólnoty mieszkaniowe mogą szukać pieniędzy w regionalnych programach operacyjnych. Oferują one środki na rewitalizację obszarów miejskich związanych z usuwaniem azbestu poprzez renowację części wspólnych wielorodzinnych budynków mieszkalnych oraz renowację lub adaptację socjalnych budynków mieszkalnych, będących własnością władz publicznych. O szczegóły warto więc zapytać w Urzędzie Marszałkowskim Województwa Pomorskiego. (AMS)

Fundusz wspiera W ubiegłym roku Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Gdańsku podpisał umowy z samorządami, których wnioski zostały zakwalifikowane do dofinansowania w ramach konkursu „Usuwanie wyrobów zawierających azbest z terenu województwa pomorskiego”. Po środki zgłosiło się 50 jednostek samorządu terytorialnego województwa pomorskiego. Drugi etap dotyczyć będzie zadań przewidzianych do wykonania w 2011 r. Koszt realizacji wszystkich inwestycji to około 9 mln zł. Środki finansowe na realizację zadań konkursowych pochodzą z dotacji Wojewódzkiego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Gdańsku z udziałem środków udostępnionych przez Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w ramach Programu priorytetowego „Gospodarowanie odpadami innymi niż komunalne – część III: usuwanie wyrobów zawierających azbest”.

Bomba tyka w trawie Nie wyrzucaj na dzikie wysypiska

Włókienka azbestu są bardzo małe, niewidoczne dla oka i niewyczuwalne w dotyku. Są zadrą, która na zawsze może utkwić w organizmie człowieka, wywołując wiele zagrażających życiu chorób. Zdradliwość azbestu polega na tym, że pyłki azbestowe widoczne są dopiero pod bardzo dokładnym mikroskopem elektronowym. Są bowiem czterokrotnie cieńsze od ludzkiego włosa. Takie kompletnie niewidoczne gołym okiem

VI

włókienka, uwalniane w trakcie łamania czy kruszenia, podczas wdychania docierają do płuc, gdzie zostają już na zawsze. PotraÞą wbić się jak drzazga w tkankę komórkową i – podobnie jak drzazga – powodują obrzęk. Ich szkodliwe działanie może się ujawnić nawet po wielu latach. Azbest może wywoływać choroby układu oddechowego, nowotwory złośliwe i inne poważne zmiany w płucach. (as)

Amerykanie nadal wykorzystują azbest do osłony silników rakietowych. Fot. Archiwum

Azbest, mimo że został uznany za chorobotwórczy, w Stanach Zjednoczonych jest ważnym elementem zaawansowanych technologii. Na przykład aktualnie jest wykorzystywany w amerykańskim programie wahadłowców kosmicznych. Ich silniki rakietowe pokrywane są osłoną impregnowaną azbestem. Amerykanie stosują mniej szkodliwy rodzaj azbestu także w przemyśle okrętowym.

Nadal istnieje skażenie środowiska pyłem azbestu, pochodzącym z tzw. dzikich składowisk odpadów, szczególnie w lasach i odkrytych wyrobiskach. Nigdy nie wyrzucaj zdemontowanych wyrobów azbestowych, na przykład eternitowych płyt, w krzaki lub na łące. Nie zakopuj go też w swoim ogródku. W ten sposób bardzo szkodzisz środowisku. A taka bomba może bardzo długo tykać w trawie. Za kilka czy kilkanaście lat cement płyty ulegnie rozkładowi, a azbest może przenikać do wód gruntowych. W ten sposób cała okolica może pić wodę, nie wiedząc, że może zawierać niebezpieczne minerały.

Odpadów azbestowych nie można wyrzucać gdzie popadnie, muszą trafić na wyspecjalizowane składowisko. Fot. Archiwum

Nielegalne składowanie pozostałych po remoncie pokruszonych płyt azbestowych jest nie tylko naganne, ale i niezgodne z prawem. Bezpiecznie składować można je wyłącznie na wyspecjalizowa-

nych wysypiskach. Nim tam trafią, podczas demontażu muszą być ułożone na paletach i zabezpieczone folią. Bo z azbestem naprawdę nie ma żartów. (AMS)

Dodatek dofinansowany został przez Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Gdańsku. Fundusz nie ponosi odpowiedzialności za treści zawarte w dodatku.


Dziennik Pomorza/Wspólnota Regionalna

POMORSKI EKOLOG

nr 8

Gdzie go szukać? Azbest można znaleźć w mniej więcej 3 tys. wyrobów przemysłowych. B y ł s z l ag i e re m w ś ró d materiałów budowlanych w ubiegłym wieku. Wykorzystywano go do produkcji płyt dachowych i elewacyjnych oraz rur. Ale nadal znaleźć go można także w postaci płyt na balkonach, w rurach wodociągowych i kanalizacyjnych, w przewodach wentylacyjnych i przewodach kominowych. Jeszcze do niedawna stosowany był również w sprzętach używanych w domu – żelazkach,

piecach akumulacyjnych czy płytkach kuchennych. Zresztą niewykluczone, że nadal ktoś korzysta z takiego urządzenia, nie zdając sobie nawet z tego sprawy. Szacuje się, że w całej Polsce wciąż na usunięcie czeka kilkanaście milionów ton wyrobów, które zawierają ten szkodliwy minerał. Według publikowanych danych, na jednego mieszkańca naszego regionu przypada średnio aż 68 kilogramów wyrobów z azbestem.

Wyrobów azbestowych nie można usuwać samodzielnie, trzeba wynająć do remontu przeszkolonych pracowników. Źródło: e-dach.pl

Azbest musi zniknąć

TO WAŻNE. Ze względu na zagrożenia, jakie wywołują, wyroby azbestowe są nazywane bombą z opóźnionym zapłonem. W Polsce wszystkie mają być usunięte w ciągu najbliższych 21 lat. Produkcja i handel wyrobami zawierającymi azbest są w naszym kraju zakazane. Jednak ich użytkowanie dopuszcza się w Polsce do 2032 r. Producenci płyt azbestowo-cementowych, stosowanych przede wszystkim w budownictwie, określali czas użytkowania swoich wyrobów na 30 lat. Wynikało to z kilkudziesięcioletnich doświadczeń, mówiły o tym, że prawidłowo położone i zamontowane płyty, pomalowane farbą akrylową oraz konserwowane co pięć, siedem lat. Przy założonym okresie usuwania do 2032 r., wiele z tych wyrobów przekroczy wszelkie normy i granice bezpiecznego użytkowania. Dlatego niezwykle istotne jest

ustalenia kolejności usuwania wyrobów zawierających azbest. Obecnie wszyscy, między innymi właściciele i zarządcy budynków, mają obowiązek inwentaryzacji i kontroli stanu wyrobów zawierających azbest oraz wykonania oceny możliwości ich dalszego bezpiecznego użytkowania. Natomiast samorządy gmin i powiatów zostały zobowiązane rozporządzeniem ministra gospodarki do sporządzenia inwentaryzacji budynków zawierających materiały azbestopochodne wraz z oceną ich stanu technicznego, a tym samym oceną szacunkową czasu, w którym muszą zostać usunięte. Sprawozdania z tych inwentaryzacji muszą

Nie używaj młotka Na co dzień można zaobserwować różne zachowania, wynikające przede wszystkim z braku świadomości. W małych miejscowościach zdarza się, że dzieci bawią się eternitem z pokruszonego dachu. Albo ktoś zdejmuje takie pokrycie, rozbija go młotkiem i rozsypuje je na drogę, po której jeżdżą samochody. W tumanach kurzu są też włókna azbestowe, które wdychają przejeżdżający. Strach pomyśleć, ale może się to skończyć tragicznie, bo skutki będą odczuwalne za 10, 20 czy 30 lat.

być co roku składane w województwach. W przypadku ujawnienia widocznych uszkodzeń powierzchni wyrobów zawierających azbest, zarządca lub użytkownik powinien taki wyrób usunąć w pierwszej kolejności. Azbest staje się on niebezpieczny dla otoczenia i dla zdrowia ludzi wówczas, gdy jego włókienka znajdują się w powietrzu. Odpowiednio zabezpieczony, uniemożliwia uwalnianie włókien i właściwie nie stanowi zagrożenia dla zdrowia. Dlatego eksperci uspokajają – wyroby zawierające azbest znajdujące się w budynkach, jeśli są w dobrym stanie technicznym, nie stanowią samoczynnego zagrożenia dla jego mieszkańców i nie trzeba ich natychmiast usuwać. To samo dotyczy sieci wodociągowych. Rury zawierające w swoim składzie azbest nie są szkodliwe

Poczytaj w sieci www.bazaazbestowa.pl www.biblioteka.itb.pl www.ciop.pl www.gios.gov.pl www.gunb.gov.pl www.imp.lodz.pl www.izolacje.com.pl www.mg.gov.pl www.pip.gov.pl www.pzh.gov.pl

dla otoczenia do momentu, kiedy nie zostaną uszkodzone, ponieważ procentowe stężenie rakotwórczego minerału nie jest w nich wystarczająco wysokie. Jednak jeśli elementy wykonane z azbestu znajdują się wewnątrz obiektów, zwłaszcza tych, które są użytkowane bez przerwy, choćby domy, w których zastosowano izolacje azbestowe, należy je bezwzględnie wymienić. Azbestu nie można wymie- Płyty faliste, czyli eternit – najbardziej znany wyrób zawierający azbest. Fot. Archiwum nić tak po prostu. Na własną rękę zgarnąć z dachu pokrycie, zapakować i wyrzucić do Azbest jest nazwą handlową. Z naukowego śmietnika na podwórku. Trzeba punktu widzenia to nic innego jak włókniste to zrobić zgodnie z prawem minerały z grupy serpentynów i amfiloli, budowlanym. Zatajenie inforwystępujących w formie włóknistych skupień. macji o remoncie, którego elePod względem chemicznym minerały te są mentem są wyroby zawierające uwodnionymi krzemianami różnych metali, azbest powoduje odpowiedzialtakich jak magnez, wapń, żelazo, mangan, sód, glin i in. ność prawną. Do usuwania np. W zależności od metali, z jakimi związane są krzemiany, eternitu powinno się wynająć wyróżnia się kilka typów azbestów o różnych szkodliwościach specjalistyczną firmę, która dla zdrowia: zagwarantuje zabezpieczenia • niebieski (krokidolit) – najgroźniejszy, przed emisją niebezpiecznych • biały (chryzotyl) - szkodliwy, powszechnie stosowany azbestowych włókienek w czaw przemyśle, sie wykonywania prac. Zwykle • brązowy (amosyt) - mniej szkodliwy, powszechnie stosowany lista Þrm zajmujących się tego w przemyśle. Choć jest niebezpieczny, przez wiele lat doceniano głównie jego typu robotami znajduje się zalety, bo jest praktycznie niezniszczalny – nie reaguje na wysow urzędzie gminy lub starokie temperatury, działanie mrozu, kwasów i substancji żrących stwie. Ich usługi nie są bardzo i wodę morską, jest odporny na ścieranie, ma dużą sprężystość drogie. Istotne jest również to, i wytrzymałość mechaniczną. Jest również izolatorem termiczby demontowane w odpowiedni nym i elektrycznym. Jednak skutki, które mogą wywołać wyroby sposób wyroby azbestowe traÞły zawierające azbest, przyćmiły te właściwości. na specjalne składowisko. (as) Anna Szade

Minusy i plusy minerału

Dodatek dofinansowany został przez Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Gdańsku. Fundusz nie ponosi odpowiedzialności za treści zawarte w dodatku.

VII


pomorski ekolog

Czy wiesz co kupujesz?

nr 49

Dziennik Pomorza/Wspólnota Regionalna

Warto na co dzień robić drobne gesty dla natury

Koniecznie bierz rozs

Zbliża się najgorętszy w roku okres zakupowy. Tak naprawdę w sklepie można bardzo wiele ZAPAMIĘTAJ. Jeśli chcesz być odpowiedzialnym kon- zrobić i dla środowiska, i dla swojej kieszeni. sumentem, nie bez znaczenia jest to, co wrzucasz do koszyka. Sprawdź, jak oznaczane są produkty bezpieczne Nie tylko od święta, ale i na co dzień.

Nim wrzucisz do koszyka

Nieważne czy jesteś młody produkcja energii elektrycznej czy masz już swoje lata, czy je- oparta jest głównie na węglu kasteś bogaty, czy też masz gruby miennym. A więc jeśli będziesz Ten symbol informuje konsumenta, że produkt portfel. Ważne, byś podczas pilnował swoich rachunków, nie zawiera freonów, które niszczą warstwę robienia zakupów nie tracił przyczynisz się również do ozonową, przyczyniając się do globalnego głowy. Nieważne czy wybierasz zmniejszenia emisji dwutlenku ocieplenia klimatu. Na produktach (często są się do osiedlowego sklepiku czy węgla do atmosfery. nimi kosmetyki) można też spotkać napis „Ozon hipermarketu – przed wyjściem Staraj się spożywać krajowe Friendly” (Przyjazny dla ozonu). zrób listę wyłącznie potrzeb- produkty sezonowe. Najlepiej, nych rzeczy . Po co? Po to, by owoce i warzywa pochodziły Znak Ecolabel (zwany też Stokrotką lub Margeby nie reagować na promocje z regionu, w którym mieszkasz. rytką) został ustanowiony przez Komisję Europejską i wszelkie obniżki. W ten sposób W ten sposób będziesz miał w 1992 r. i jest głównym europejskim wyróżuchronisz się przed kupieniem wpływ na zużycie paliwa ponieniem przyznawanym wyrobom spełniającym wielu zbędnych przedmiotów, trzebnego sprowadzenia towawyższe normy środowiskowe. Informuje konsumenta, z którymi nie wiesz co później rów z zagranicy. Jeśli to możliże produkty nie są szkodliwe dla środowiska - tj. spełpocząć. Dotyczy to zarówno we, unikaj mrożenia artykułów niają określone kryteria unijne. Margerytką oznaczone jedzenia, bo wiele produktów spożywczych – zaoszczędzisz są różne produkty i usługi, poczynając od pralek i telewizorów, szybko się zepsuje i trafi do energię elektryczną. Poza tym przez wyroby papierowe na hotelarstwie kończąc. kubła na odpady, jak i trwałych świeża żywność jest zdrowsza produktów, które zamiast zale- i tańsza. Nie kupuj fermowych Znak ten został wymyślony przez niemieckie gać w sklepowych magazynach, jajek, ale te od kur hodowanych Ministerstwo Środowiska. Po raz pierwszy zapycha nasze półki. w sposób naturalny. W fermach przyznano go w 1978 r. Jest najstarszym zwierzęta są często traktowane oznaczeniem ekologicznym tego typu na Kupuj mniej, w sposób niehumanitarny, świecie. Można go spotkać na produktach dwa razy zastanawiając się, stłoczone w małych pomieszróżnego rodzaju - od piły mechanicznej, przez czy naprawdę w kuchni potrzeb- czeniach. zegarki, do komputerów. Pomaga identyfikować ponad 10 tys. ny będzie wielofunkcyjny robot Koniecznie produktów. O przyznaniu znaku decydują m.in. oszczędność w zu- jeśli w tygodniu nie masz czasu życiu energii, wpływ zastosowanych materiałów na środowisko na gotowanie. Jeśli nie lubisz zwracaj uwagę na opakowania. i możliwości przetworzenia produktu. kawy z ekspresu, niech nie skusi cię promocja tych urządzeń. JeJeśli kupujesz pastę do zęZnak rolnictwa ekologicznego jest przyznaśli masz trawnik przed domem bów, to tubka wcale nie musi wany ekologicznym gospodarstwom. Liczy się i do jego pielęgnacji przydałaby być dodatkowo zapakowana przyjazna środowisku produkcja. Powinna ona się kosiarka, zapytaj sąsiada czy w kartonik. Ten, gdy tylko wejprzebiegać zgodnie z unijnymi rozporządzenianie możecie jej kupić na spółkę dziesz do domu i rozpakumi i pod nadzorem jednostek certyfikujących. albo poszukaj odpowiedniego jesz torby, wyląduje przecież Produkty oznaczone tym znakiem pochodzą bezpośrednio od modelu w sklepie z używanym w koszu. Jeśli lubisz ryż, to nie producenta lub są sprzedawane w zamkniętym i zabezpieczonym sprzętem. Decydując się na musisz wybierać tego pakoopakowaniu. nowy telewizor, pralkę czy wanego w woreczki – przecież lodówkę, koniecznie sprawdź, je wyrzucisz, a ryż w kilograEnergy Star to ekologiczny znak speile zużywa prądu. W Polsce mowej torbie jest zwyczajnie cjalnego programu Amerykańskiej Agencji Ochrony Środowiska i Amerykańskiego Departamentu Energii (U.S. Department Wybierając się do sklepu, warto wziąć ze sobą własną torbę, najof Energy). Jest przyznawany jako wyróżlepiej z naturalnego materiału – bawełny lub lnu albo koszyk. nienie dla energooszczędnych produktów. Na pewno w dostępnej na rynku ofercie każdy znajdzie coś Energy Star istnieje od 1992 r. Jest spotykany na całym odpowiedniego dla siebie – torby mają zwyczajne uszy, ale świecie m.in. na sprzęcie biurowym, RTV, AGD, sprzęcie i długie, dzięki którym nie trzeba dźwigać zakupów w ręce, ogrodniczym, urządzeniach klimatyzacyjnych i systemach bo siatkę można zawiesić na ramieniu. Współczesne torby są i gładkie, i kolorowe, i z nadrukiem. Ale najważniejsze, że są oświetleniowych. Od 2006 r. w programie uczestniczy wielokrotnego użytku i wystarczają na lata. Po złożeniu mieszczą również Unia Europejska. się w damskiej torebce czy męskiej kieszeni, a gdy się zabrudzą – można je po prostu uprać i znów z niej korzystać. Zielony punkt widnieje na kartonach, Lepiej unikać jednorazowych torebek, zarówno papierowych, puszkach, butelkach i innych produktach. Jest jak i z tworzywa. Jedne i drugie są szkodliwe dla natury. Plajednym z najczęściej stosowanych znaków na stikowe rozkładają się bardzo długo, do wyrobu papierowych świecie. Oznacza, że producent wniósł wkład wycina się lasy. Jeśli ma się przy sobie własną siatkę z tkaniny, finansowy w budowę i funkcjonowanie systemu unika się dylematu: lepsza plastikowa czy papierowa. Poza tym odzysku i recyklingu odpadów opakowaniowych. Zielony coraz sklepy każą sobie płacić za te „reklamówki”. Mając w co punkt jest zarejestrowany w ponad 170 państwach. Korzysta zapakować zakupy, za każdym razem oszczędza się kilkadziez niego 98 tys. przedsiębiorstw. Każdego roku umieszcza się go siąt groszy. Spróbuj policzyć, ile takich plastikowych torebek na około 460 mld produktów. dla środowiska.

Pamiętaj, by zakupy zawsze robić z głową. Im mniej kupisz, tym mniej później

tańszy a smakuje tak samo. Pamiętaj, że im mniej opakowań, tym lepiej dla środowiska. Przeciętny mieszkaniec Polski, wytwarza kilkaset kilogramów śmieci rocznie. Część z tego jest segregowana i powtórnie wykorzystywana jako surowiec.

A i to nie jest rozwiązaniem idealnym. Po co wytwarzać coś co z góry wiadomo, że będzie składowane na wysypisku? Może dało by się obejść bez części opakowań nic przy tym nie tracąc? Bez sensu jest wytwarzać rzeczy, które kupujemy

Weź swoją torbę

IV

Do wyboru do koloru – producenci toreb na zakupy prześcigają się w ofertach. Fot. zielonemigdaly.pl

„zaoszczędzisz” każdego dnia jeśli podziękujesz sprzedawcom, którzy uwielbiają w nie pakować praktycznie wszystko - ubrania, kosmetyki, książki, warzywa i owoce.

Dodatek dofinansowany został przez Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Gdańsku. Fundusz nie ponosi odpowiedzialności za treści zawarte w dodatku.


Dziennik Pomorza/Wspólnota Regionalna

pomorski ekolog

nr 49

sądek na zakupy

ZASTANÓW SIĘ

Latające tacki

Nietrafione prezenty

Kupujesz mięso, sery, owoce i warzywa ułożone na tackach i jajka zapakowane w plastikowe foremki? Wyglądają estetycznie, ale są wykonane z polistyrenu, odmiany tworzywa sztucznego, trudnego do przetworzenia. Dodatkowo jest bardzo lekkie i lubi sobie pofruwać z wiatrem, lądując na łonie natury. Dlatego poszukaj alternatywy – po jajka możesz iść na targ z własnym koszem albo Unikaj prezentów, z którymi darczyńca nie będzie wiedział, co ma wybrać z półki te w wytła- zrobić. Pomyśl, zanim wybierzesz upominki dla najbliższych. Fot. maximus.pl czance ze sprasowanej masy papierowej. Pod choinką na pewno znajdą się kupowane w ostatniej chwili podarunki. Obdarowani nie zawsze bywają nimi zachwyceni…

Bez ulotek

Na pewno niejeden raz zdarzyło ci się wziąć ulotkę reklamową na ulicy lub w markecie. To zwykle kartka papieru zadrukowana informacjami, które… zupełnie cię nie interesują. Chcąc uwolnić się od niej, dyskretnie wrzucasz ją do śmietnika, a jeśli nawet upychasz w kieszeni lub chowasz do torby, to prędzej czy później i tak trafi do kosza. Dlatego najlepiej ich nie brać. Mniej rozdanych ulotek to mniej wyprodukowanych ulotek, czyli mniej zużytego papieru. A ulotkarze i tak zarobią tyle wyrzucisz. Nie tylko zaoszczędzisz pieniądze, bo zyska również środowisko naturalne. Fot. strefabiznesu.gp24.pl samo – mają płacone za goi wyrzucamy do śmietnika. Ma zanim je wyrzucisz ekologiczne warzywa brudzą ręce dzinę, bez względu na to, ile – pomyśl. to przecież również przełożenie i siatki, podczas gdy sąsiad wy- osób obdarują materiałami na zasobność twojej kieszeni. Może w pudełku po butach pakuje w tym czasie elegancko promocyjnymi. Każda dodatkowa folia, ozdob- zmieści się kolekcja rzadziej umyte, idealnie równe ziemniaki ne pudełeczko, sznureczek, używanych płyt CD, w kubkach i marchewkę z plastikowych torewstążeczka, błyszczący nadruk po jogurcie możesz przygotować bek… Możesz również narzekać, ma wpływ na cenę. rozsadę ziół, słoik po dżemie że poszukiwanie informacji Kupując proszki, płyny do wykorzystać do przechowywa- o ekologicznych produktach kąpieli czy mycia, wybieraj te nia długopisów i kredek? Jeśli zabiera czas. Ale ten wysiłek na gotowych w większe, bo są tańsze i na masz wyobraźnię, podpowie ci pewno się opłaci. Na przykład dłużej wystarczą. Rzadziej wy- ona dużo więcej rozwiązań. kupując przyjazne dla natury kartek papieru wymaga rzucisz butelkę po szamponie, Oczywiście, bycie świado- urządzenia, choć kosztują trochę a więc wyprodukujesz mniej mym konsumentem ma pewne więcej, są zdecydowanie tańsze wycięcia -metrowego odpadów. wady. Możesz odczuwać pewien w eksploatacji. Sprawdzaj też skład ko- dyskomfort, bo kupowane luzem Anna Szade drzewa, energii smetyków. Z czasem wszystkie żarówek i litrów szampony, płyny i sole do wody. kąpieli przedostaną się wraz Starsi ludzie często powtarzają: biednego nie stać na tanie ze ściekami do kanalizacji. rzeczy. Ta prawda sprawdza się do dzisiaj i ma również znaNastępnie będą one musiały być czenie dla natury. Jeśli kupimy niedrogie żelazko, za rok trzeba Na kartek unieszkodliwione w oczyszczalbędzie wydać pieniądze na następne, bo tanie zwyczajnie się niach ścieków. W przypadku zepsuje. W ten sposób po pięciu latach w domu będzie jedno papieru z makulatury sprawne, a cztery wylądują na składowisku odpadów. Lepiej od kosmetyków, ważne jest rówrazu kupić żelazko wyższej jakości, droższe, nawet kosztujące nież to, by nie były testowane wystarczają gazety, tyle, co pięć tanich. Wytworzy się w ten sposób mniej śmieci. na zwierzętach, bo przyczyniasz żarówek i litrów Zasada ta dotyczy praktycznie wszystkich trwałych produktów się do ich cierpienia. – butów, które nie rozpadną się po miesiącu, toreb i plecaków, Ale jeśli już kupujesz opakowody. rowerów, sprzętu RTV i AGD. wane artykuły,

PAPIER W LICZBACH

100

2

50

Tanie, czyli gorsze?

100

8

2 8

50

Kolejne ciepłe skarpetki, krawat w znienawidzony wzór, gliniany wazonik, szkatułka na biżuterię czy książka, której na pewno nikt z domowników nie przeczyta. Pewnie coś z tej listy znajdzie się wśród gwiazdkowych upominków. Część z nich będą upchnięte w szufladach i szafach i przez lata przekładane z miejsca na miejsce. Inne – od razu trafią do kosza na śmieci. Ale wcale nie musi tak być! To, co jest nietrafionym prezentem dla nas, bo np. nigdy nie włożymy swetra z reniferem, innej osobie może sprawić wiele radości. Wszak o gustach się nie dyskutuje. Zastanówmy się więc, komu podarować taki nieprzydatny przedmiot, by nie trafił na składowisko odpadów. Coraz częściej takie niechciane podarunki są sprzedawane w Internecie na portalach aukcyjnych. Oczywiście należy całą akcję przeprowadzić w taki sposób, by darczyńca nigdy się o tym nie dowiedział.

Jednorazowe przekleństwo Są tanie, proste w użyciu i… bardzo szybko wyrzucane do kosza. Przyzwyczailiśmy się do wielu jednorazowych produktów, które używamy na co dzień. Czy warto? Mowa o plastikowych sztućcach, papierowych serwetkach, długopisach, maszynkach do golenia, zapalniczkach. Wydaje się, że nie potrafimy się już bez nich obejść. Gdybyśmy jednak znów zaczęli korzystać z serwetek z materiału, wiecznego pióra i wkładów do długopisu i wymienialibyśmy żyletki zamiast całej maszynki, znacznie mniej odpadów trafiałoby do kosza. Lepiej kupić coś, co jest lepsze i choć nieco droższe, to ten wydatek i tak się zwróci, bo jest dokonywany rzadziej. W sklepach kuszą nas też piękne miniopakowania jogurtów, miniporcyjki deserów, pojedynczo pakowane ciasteczka. To dotyczy również np. wody mineralnej, rozlewanej do mniejszych butelek. Zwykle nie zastanawiamy się nad tym, że kupując wodę mineralną w butelce 1,5-litrowej zużyjemy mniej plastiku niż w trzech butelkach 0,5 litra. Poza tym większa wychodzi taniej. Ta sama prawidłowość dotyczy wielu innych produktów, głównie spożywczych i artykułów gospodarstwa domowego. Większe opakowania to mniej mniej ale i po prostu tańsze zakupy. W ten sposób zadbamy też o naszą planetę, bo byłaby mniej zaśmiecona. Poza tym jej zasoby byłyby znacznie lepiej wykorzystane. (AMS)

Dodatek dofinansowany został przez Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Gdańsku. Fundusz nie ponosi odpowiedzialności za treści zawarte w dodatku.




NIE truj sąsiada TO CIEKAWE

Płuca czują Przez nasze płuca każdego dnia przepływa 15 tys. litrów powietrza. Nic dziwnego, że zanieczyszczenia, które wdychamy wraz z nim, mogą nam szkodzić. Naukowcy zaobserwowali, że w zadymionych miastach dużo częściej występują niewydolność dróg oddechowych i bóle głowy. Mieszczuchy częściej chorują też na astmę.

Zimą gorzej

Niska emisja jest szczególnie uciążliwa w sezonie grzewczym. Wtedy z tysięcy palenisk domowych do atmosfery przedostają się tony zanieczyszczeń. Nie chodzi tylko o „gryzący” dym, bo niektórych groźnych dla nas substancji po prostu nie widać gołym okiem. Ale problem jest ogromny – według europejskich raportów, w Polsce z powodu zanieczyszczeń powietrza umiera rocznie ok. 28 tys. osób. To najwięcej spośród wszystkich krajów Unii Europejskiej. (AMS)

NASZ KONKURS

Namaluj plakat

Wciąż czekamy na prace uczniów pomorskich szkół podstawowych. Trwa konkurs na plakat ilustrujący hasło „Nie truj sąsiada”. Adresujemy go do uczniów szkół podstawowych z całego regionu. Można startować indywidualnie, ale zapraszamy do udziału także całe klasy i reprezentantów poszczególnych placówek. Prace mogą być wykonane dowolną techniką plastyczną. Liczy się pomysł, bo najlepsza praca zostanie opublikowana w katalogu, podsumowującego cykl "Nie truj sąsiada", który ukaże się 12 stycznia 2011 r. Chcemy ją również wykorzystywać w kolejnych publikacjach, przygotowywanych w ramach prowadzonej edukacji ekologicznej. Przewidujemy również nagrody dla najlepszych, bo nadesłane plakaty oceni jury. Na prace czekamy do 17 grudnia. Można je przesyłać pod adres naszej redakcji w Malborku: ul. Sikorskiego 13, 82 200 Malbork. (AMS)

VIII

nr 47

Dziennik Pomorza/Wspólnota Regionalna

Piece na celowniku Specjaliści alarmują: za to, co dzieje się z powietrzem w miastach odpowiedzialna jest przede wszystkim emisja niebezpiecznych związków pochodzących z indywidualnych pieców opalanych głównie węglem.

TO WAŻNE. Niska emisja to lub takie, w których można spaliny, które wydobywają się z niskich kominów, głównie 1020 metrowych, czyli z domów jednorodzinnych, kamienic i małych kotłowni. Zawierają one więcej zanieczyszczeń niż spaliny kotłowni przemysłowych. Najgorsze jest to, że nikt tej emisji tak naprawdę nie kontroluje. Tymczasem emitują one bardzo szkodliwe dla zdrowia substancje. Nie tylko je wdychamy, bo jeśli opadają na ziemię, przedostają się do wody i roślin, zgodnie z zasadą, że „w przyrodzie nic nie ginie”. Niska emisja od dawna jest w centrum uwagi nie tylko ekologów. Plan działań naprawczych dla Pomorza zawarty jest m.in. w programach ochrony powietrza Pomorza, które zostały uchwalone przez samorząd województwa. Podstawowy wniosek jest wspólny dla całego regionu: w miastach należy podłączać budynki wielorodzinne ogrzewane indywidualne do miejskich sieci ciepłowniczych lub wymienić piece na gazowe

palić ekologicznym paliwem. Ciepłownicy chętnie zaopatrywaliby w ciepło całe kwartały starych kamienic. Ale modernizacja ogrzewania łączy się z wydatkami, które muszą ponieść przyszli klienci. Jednak większość mieszkań z piecami już dawno należy do prywatnych właścicieli, a ci nie zawsze chcą lub mogą ponieść koszty związane z podłączeniem do centralnego ogrzewania. W tym mogą pomóc lokalne władze, przystępując do opracowania programu ograniczenia niskiej emisji, którego celem będzie ochrona zdrowia mieszkańców. A że na zdrowiu oszczędzać się nie powinno, w miejskich budżetach można wygospodarować pieniądze na dofinansowanie wymianę pieców na ekologiczne. Wkrótce samorządy znów będą mogły dofinansować wymianę pieców na ekologiczne. Od początku 2010 r. nie jest to możliwe. Co ważne, na mocy znowelizowanych przepisów, o dotację z miejskiej kasy będzie

Kominy w centrach miast uznawane są za główne źródło niebezpiecznych dla zdrowia zanieczyszczeń powietrza. Fot. Anna Szade

mógł ubiegać się każdy właściciel mieszkania. Dotacja z budżetu gminy na wymianę źródła ogrzewania tak naprawdę nie jest niczym nowym. Takie działania od lat prowadziło wiele pomorskich samorządów.

95 proc. Tyle kamienic na

tczewskiej starówce ma prywatnych właścicieli. Z tego prawie nikt nie jest podłączony do centralnego ogrzewania.

M.in. władze Kwidzyna i Starogardu Gdańskiego realizowały własne program likwidacji niskiej emisji. W ten sposób ograniczano stopniowo liczbę groźnych dla środowiska i zadymiających całą okolicę źródeł ciepła w miastach. Samorządowcy, przekazując dotacje na wymianę pieców lub przyłą-

cza do sieci ciepłowniczych, liczyli nie tylko na efekty ekologiczne całego przedsięwzięcia. Jednym ze skutków walki z zadymieniem miasta było również zażegnanie konfliktów sąsiedzkich. To, co leci z komina sąsiada, często bywa przedmiotem sporów. Anna Szade

Sprawdź u siebie

Wiele samorządów finansowało wymianę źródeł ciepła z tradycyjnych na ekologiczne. Wypłacanie dotacji musiało zostać wstrzymane. Wymusiła to nowa ustawa o finansach publicznych, na mocy której zniknęła możliwość dofinansowania małych inwestycji ekologicznych. Istniały specjalne programy, dzięki którym można było otrzymać dotację na ten cel. Gdy prawo zostanie już zmienione, sprawdź, co dzieje się w twojej gminie, nim zdecydujesz się na instalację pieca przyjaźniejszego dla środowiska.

Jeśli masz w domu piec, nigdy nie wrzucaj do niego śmieci!

Jakość powietrza zależy od ciebie Spalanie odpadów to najgorszy z możliwych sposobów ogrzewania domu czy mieszkania. Choćby dlatego, że domowy piec nie jest do niego przystosowany. Osiąga się w nim temperaturę od 200 do 500 stopni Celsjusza. To stanowczo za mało, by skutecznie spalić śmieci. To dlatego do atmosfery przedostają się pyły zawierające metale ciężkie, tlenek węgla, tlenki azotu, cyjanowodór i rakotwórcze związki – dioksyny i furany. Same tylko dioksyny to jedne z najgroźniejszych substancji jakie znamy – bo mogą uszkodzić płód i wywołać raka. A zanieczyszczenia z domowych kominów słabo się rozprzestrzeniają. Przy niekorzystnych warunkach pogodowych i zwartej zabudowie często po

prostu ponownie trafiają do mieszkań. W gospodarstwach domowych można spalać tylko czyste (niezanieczyszczone chemikaliami i impregnatami) drewno. Nie wolno palić mebli, opakowań plastikowych, kartonów po mleku i sokach, butów, odzieży itp. - Jedynym ratunkiem jest świadomość ekologiczna, która przegrywa, niestety, z rachunkiem ekonomicznym. Problem wynika ze stosowania złej

jakości paliw do spalania, ale i wszelkich odpadów z gospodarstw domowych. Jedynie mówienie ludziom, że sami siebie trują i jakie to niesie za sobą konsekwencje, może w jakimś stopniu ograniczyć niską emisję – mówi Bogusława Luterek, naczelnik Wydziału Środowiska i Rolnictwa w Starostwie Powiatowym w Malborku. - Jeśli uda się nam udowodnić, że ktoś pali niedozwolonym paliwem, możemy nałożyć na niego karę. (as)

Do domowego paleniska nigdy nie wrzucaj śmieci. W ten sposób trujesz siebie i powietrze. Fot. Archiwum

Dodatek dofinansowany został przez Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Gdańsku. Fundusz nie ponosi odpowiedzialności za treści zawarte w dodatku.


pomorski ekolog

Instrukcja do kosza Na metal

Do pojemników na metal można wrzucać: • puszki aluminiowe oraz z blachy stalowej, • naczynia do gotowania, • metalowe narzędzia, • drobny złom, • folię aluminiową, • pokrywki ze słoików, • kapsle z butelek oraz metalowe nakrętki.

nr 45

Dziennik Pomorza/Wspólnota Regionalna

Jak radzimy sobie z segregacją Powoli uczymy się wyjmować z pojemnika szkło, plastik, papier, bioodpady. Selektywna zbiórka odpadów – na różną skalę – prowadzona jest w większości pomorskich miejscowości. W GMINACH. W wielu do-

mach nie wrzuca się wszystkiego do jednego kosza na śmieci. Obok pojemnika rośnie sterta przeczytanych gazet i ulotek, odstawiamy opróżnione plastikowe butelki po napojach i szklane słoiki po przetworach. Co się później z nimi dzieje? W Kwidzynie tak wyselekcjonowane odpady zbierane są do oddzielnych pojemników nim trafią do Zakładu Utylizacji Odpadów w Gliwie Małej. Posortowane śmieci gromadzone są albo w specjalnych pojemnikach, albo w workach, które sprawdzają się w domkach Przed wrzuceniem można taki metalowy śmieć dobrze zgnieść. jednorodzinnych. Podobnie jest Tak można postępować z aluminiowymi puszkami po napojach. np. w Starogardzie Gdańskim, który szykuje się do budowy Wówczas zajmują dużo mniej miejsca w pojemniku. nowoczesnego składowiska odpadów. Nie wrzucamy tam: Powoli rozwija się selektyw• opakowań po aerozolach, na zbiórka w Malborku, gdzie • baterii, ustawione są pojemniki na • puszek po farbach, • opakowań po lekach, szkło, papier i plastik. Tczew na razie uczy swoich miesz• opakowań po olejach przemysłowych, kańców segregacji. Za dwa, • sprzętu AGD. dwa i pół roku będą zmuszeni wybierać ze swoich koszy wszystko, co da się zagospodaNa leki rować. Tczewianie, podobnie Przeterminojak mieszkańcy ponad 20 wane leki traktoinnych gmin w regionie, będą wane są jak odpadostarczać swoje śmieci do dy niebezpieczne. nowoczesnego zakładu, który Nie wolno ich powstanie w ramach tczewwyrzucać do zwyskiego Regionalnego Systemu kłego pojemnika na śmieci czy wylewać do zlewu, by to, z czego się składają, nie trafiło do gleby czy wód gruntowych. Leki to przede wszystkim wiele związków chemicznych, które po terminie do przydatności stanowią potencjalne zagrożenie dla zdrowia a nawet TO WAŻNE. Przystępując do Unii Europejskiej, nasz kraj zożycia, szczególnie najmłodszych. Nieprzydatne lub przeterminowane medykamenty można bowiązał się do ograniczenia wrzucić do pojemników, które są ustawione w wielu aptekach. ilości odpadów, które trafiają bezpośrednio na wysypiska.

Segregacja odpadów w naszym regionie dopiero raczkuje. Tymczasem powinniśmy dość szybko się jej nauczyć w trosce o środowisko. Fot. Anna Szade

300 kg

Tyle śmieci w ciągu roku produkuje statystyczny mieszkaniec naszego regionu. Gospodarki Odpadami. Tamtejsza firma komunalna pozyskała ok. 150 mln zł z funduszy unijnych na ten cel. (AMS)

Śmieciowe doświadczenia

W Gdańsku, oprócz tradycyjnego systemu segregacji odpadów, od 1 kwietnia tego roku mieszkańcy niektórych dzielnic oddzielają śmieci suche od mokrych, czyli m.in. wszystkie kuchenne odpadki, które ulegają biodegradacji. Od stycznia 2012 r. taki sposób selekcji śmieci ma objąć całe miasto. To na razie jedyne miejsce na Pomorzu, w którym wprowadzono śmieciowy system dualny na taką skalę. Kompostowane są również bioodpady pochodzące z miejscowości należących do Komunalnego Związku Gmin Dolina Redy i Chylonki, czyli Gdyni, Redy, Rumi, Wejherowa, Sopotu, Kosakowa i Szemudu. Ale do kompostowni halowej, która działa w zakładzie unieszkodliwiania odpadów EKO DOLINA, trafiają odpady wyodrębnione tam z innych domowych śmieci, a nie przez samych mieszkańców.

Wspólnotowe ograniczenia na składowiskach

Na baterie

Baterie po zużyciu stają się odpadami niebezpiecznymi dla środowiska. Zawierają metale ciężkie: ołów, kadm, rtęć, lit. Dlatego nie powinny trafiać na wysypiska razem z innymi śmieciami, bo mogą doprowadzić do skażenia gleby lub wód gruntowych. Stamtąd, poprzez łańcuch pokarmowy, mogą one trafić do organizmu człowieka, powodując poważne konsekwencje zdrowotne. Rozejrzyj się dookoła – w większych sklepach i w szkołach są ustawione specjalne pojemniki, do których można całkowicie za darmo wrzucać zużyte baterie i akumulatorki. (AMS)

VI

W Polsce w ciągu roku powstaje ponad 11 milionów ton odpadów. Z tej gigantycznej góry śmieci przetwarzanych jest zaledwie nikłe 5 proc. Tymczasem zgodnie z naszymi zobowiązaniami wobec UE, od 2013 r. na wysypiska trafiać ma najwyżej połowa odpadów. Natomiast druga połowa ma być przerabiana na surowce wtórne albo spalana. Na razie niewiele udało się zrobić w tym zakresie. Jak

wyliczyli eksperci, w tym roku zmniejszyliśmy ilość śmieci wyrzucanych na wysypiska zaledwie o 8 proc., a powinniśmy o 25 proc. Wątpliwe więc, czy zdążymy wypełnić unijne zalecenia. A to oznacza, że czekają nas słone kary za to, że dotąd nie potrafiliśmy sobie skutecznie poradzić z problemem odpadów. Od 16 lipca Komisja Europejska liczy nam grzywnę sięgającą 40 tys. euro dziennie. To ma zmobilizować polskie władze do działania. Tym bardziej, że od 2013 r. stawka może być znacznie wyższa – każdy dzień zwłoki może nas kosztować Lekką ręką wyrzucamy śmieci wprost na wysypisko, tymczasem nawet 250 tys. euro. zgodnie z normami unijnymi, powinniśmy stopniowo ograniczać (AMS) ilość trafiających tam odpadów. Fot. Archiwum

Dodatek dofinansowany został przez Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Gdańsku. Fundusz nie ponosi odpowiedzialności za treści zawarte w dodatku.


Dziennik Pomorza/Wspólnota Regionalna

TO CIEKAWE Śmieciu, rozłóż się

W przyrodzie jednorazowa papierowa chusteczka rozkłada się przez trzy miesiące, zapałka przez sześć miesięcy, guma do żucia przez pięć lat, puszka przez 200 lat, a plastikowa butelka od 100 do 1000 lat. Ale jeśli odzyskamy i przetworzymy plastik, to będzie z niego można zrobić wąż do podlewania, meble ogrodowe, podeszwy do butów, piankę do wypełnienia poduszek czy kurtek. Nawet bluza z polaru powstaje z udziałem odzyskanych butelek po wodzie.

pomorski ekolog

nr 45

Bioodpady szkodzą naturze Instrukcja do kosza Resztki roślin pochodzące z ogródków, odpadki kuchenne i spożywcze z domów, restauracji i sklepów oraz z zakładów przetwórstwa nie powinny trafiać na wysypisko. Choć są naturalne, to rozkładając się, są groźne dla środowiska.

Kuchenne odpadki nie powinny trafiać na składowisko, bo gdy się tam rozkładają, do atmosfery emitowany jest metan. Fot. Archiwum

Pierwszy kosz

W s z y s t ko z a c z ę ł o s i ę w 1883 r. we Francji. Prefekt departamentu Sekwany, Eugene Poubelle, wydał rozporządzenie dotyczące składowania śmieci i sprzątania ulic. Zobowiązał zarządców budynków do umieszczania śmieci w pojemniku nowego rodzaju. Tak narodził się śmietnik. Wymagał on segregacji odpadów.

Nie wyrzucaj. Używaj!

Nie powinniśmy wszystkiego wyrzucać, istnieje bowiem recykling domowy. Słoiki można wykorzystać jako pojemniki w kuchni, opakowania po jogurtach mogą służyć jako doniczki dla małych roślin, w pudełkach po butach zmieści się kolekcja zdjęć czy płyt kompaktowych. Możliwości powtórnego użycia wielu przedmiotów są praktycznie nieograniczone. (AMS)

Do pojemnika na plastik wrzucamy: • puste butelki po napojach, • opróżnione opakowania po chemii gospodarczej, czyli np. po szamponach i płynach, • czyste torby i worki foliowe. Przed wyrzuceniem dobrze jest dokładnie opróżnić butelki, a nawet przemyć je wodą. Koniecznie odkręcić nakrętkę. A także zgnieść butelki – zajmują wówczas zdecydowanie mniej miejsca. Nie wrzucamy: • tłustych i zabrudzonych tworzyw plastikowych, • metalowych puszek po konserwach, • pojemników po farbach i lakierach, • opakowań po lekarstwach, • klisz fotograficznych i rentgenowskich, • opakowań po margarynach. • opakowań po środkach owado- i chwastobójczych, • zabawek.

Kupujemy… odpady

Wychodząc ze sklepu, siatki mamy wypełnione opakowanych produktów żywnościowych. Mamy w nich konserwy w metalowych puszkach, tekturowe pudełka ze słodyczami, słoiki z dżemem, kartony z mlekiem i sokami… Te wszystkie opakowania trafiają najczęściej na śmietnik. Co roku każda rodzina może kupić nawet 3,5 tys. opakowań, czyli dziennie ok. 10.

Na plastik

Odpady ulegające biodegradacji to ok. 70 proc. tego, co wyrzucamy do kosza. Właściwie nie są to odpady, bo po prostym kilkumiesięcznym składowaniu można zwracać je glebie w postaci znakomitego nawozu. O tym doskonale wiedzą działkowcy, którzy mają w swoich ogródkach kompostowniki i tam gromadzą wszelkie roślinne resztki. Jednak przede wszystkim bioodpady trafiają na składo-

wiska. W ten sposób zatruwamy środowisko. Samorzutna fermentacja beztlenowa odpadów biodegradowalnych, która występuje na wysypiskach, oznacza emisję do atmosfery głównie metanu. To gaz dużo gorszy w skutkach dla ocieplenia klimatu niż dwutlenek węgla. Tymczasem, jeśli będziemy takie odpady kompostować i poddawać kontrolowanemu procesowi rozkładu, to powsta-

nie głównie dwutlenek węgla a nie metan. Zgodnie z unijną dyrektywą, powinniśmy ograniczać ilość odpadów ulegających biodegradacji składowanych na wysypiskach. Przede wszystkim ze względu na środowisko. Ale sprawa ta ma również aspekt finansowy. Jeśli nie osiągniemy wskaźników określonych w dokumentach Unii Europejskiej, będziemy karani. Anna Szade

Śmieci suche, śmieci mokre WAŻNE. Powinniśmy przy-

zwyczajać się do segregowania odpadów „po nowemu”, czyli dzieląc je na suche i mokre. W ten sposób łatwiej będzie poddawać je dalszemu przetwarzaniu. Jeśli z kosza wyjmiemy szkło, plastik, papier, metal i bioodpady, okaże się, że… prawie nic w nim nie zostanie. Gromadząc oddzielnie śmieci suche, sprawimy, że pozostaną one czyste i będą podlegały dalszej segregacji i zagospodarowaniu. Odpady suche to: puszki metalowe, kartony po mleku i sokach, pojemniki z resztkami jedzenia, pojemniki po kosmetykach, tubki po paście do zębów, fajans, pampersy, tekstylia. Ale także wszystkie śmieci, które są segregowane od lat, czyli papier, szkło i plastiki. Te ostatnie można będzie nadal

Na papier

Do kosza przeznaczonego na papier możemy wrzucać: • papier, • gazety, • książki w miękkich okładkach lub po usunięciu twardych, • katalogi, prospekty i ulotki, • tekturę, • worki papierowe i papier pakowy. Nie wrzucamy tam: • zatłuszczonego papieru, • opakowań z jakąkolwiek zawartością, • opakowań po proszkach do prania, • papieru lakierowanego lub foliowanego z folderów reklamowych, • kalki, • opakowań wielomateriałowych, czyli np. kartoników po sokach czy mleku, • jednorazowych pieluch.

Na szkło

Do pojemników przeznaczonych do szkła możemy wrzucać: • czyste butelki i słoiki, • inne szklane opakowania, zarówno kolorowe, jak i białe, np. W domu można segregować odpady, zbierając je do kolorowych wor- po kosmetykach. ków. Ten prosty sposób na pewno opanują wszyscy domownicy.

Fot. Archiwum

wrzucać do oznakowanych pojemników. Gdy będziemy zbierać w innym pojemniku śmieci mokre, zostaną one poddane kompostowaniu. To wszelkie resztki żywności, obierki z owoców i warzyw, fusy po kawie i herbacie, skorupki po jajkach i orzechach, zużyte ręczniki papierowe i

chusteczki higieniczne, mokry i zabrudzony papier bez dodatków innych materiałów, czyli np. folii, trawa, zgrabione liście, rośliny i ziemia po kwiatach, popiół z pieców i kominków, kurz z odkurzaczy. A także wszystkie inne odpady, które mogłyby pobrudzić suche śmieci. (as)

Nie powinniśmy tam umieszczać: • wyrobów fajansowych i porcelanowych, • opakowań po lekach, • kawałków luster, • szkła zbrojonego i technicznego, • szklanek, kieliszków, naczyń żaroodpornych, • szkieł z okularów, • żarówek, świetlówek i kineskopów.

Dodatek dofinansowany został przez Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Gdańsku. Fundusz nie ponosi odpowiedzialności za treści zawarte w dodatku.

(AMS)

VII


pomorski ekolog

Pierwsza w regionie

nr 41

Dziennik Pomorza/Wspólnota Regionalna

Pomorze ma duży potencjał

W ciągu najbliższych 15 lat w naszym regionie może zostać zbudowanych nawet 150 biogazowni. Taki program inwestycyjny został zapisany w dokumencie „Aktualizacja Regionalnej Strategii Energetyki z uwzględnieniem źródeł odnawialnych do roku 2025”.

Poldanor SA zasłynął z budowy pierwszej w kraju biogazowni rolniczej. Źródło: poldanor.com.pl

DOBRE WZORCE. Pierwsza zowanej przez nas misji. Jej w kraju biogazownia rolnicza powstała na Pomorzu. W 2005 r. zbudowała ją przechlewska spółka Poldanor SA, producent trzody chlewnej w powiecie człuchowskim.

Pierwsza biogazownia Poldanoru została wybudowana w Pawłówku, a kolejne powstały w Płaszczycy i Kujankach. Uruchomiona w 2009 r. biogazownia w Koczale jest czwartą pomorską inwestycją tej spółki, piąta powstała w tym roku w Nacławiu w województwie zachodniopomorskim. Wszystkie traktowane są jako inwestycje proekologiczne. - Budowa biogazowni rolniczych wynika z reali-

bardzo istotnym elementem jest przyczynianie się do polepszania stanu środowiska w obszarze naszego działania, czyli w rolnictwie, poprzez wprowadzania nowoczesnych i przyjaznych dla otoczenia technologii. W latach 2011-13 planujemy budowę kolejnych sześciu o łącznej mocy ok. 7 MW. W rezultacie, prawie przy każdej naszej fermie hodowlanej powstanie biogazownia – mówi Grzegorz Brodziak, prezes Poldanor SA. Wyprodukowana w nich energia odpowiadać będzie zapotrzebowaniu energetycznemu dla około 35-40 tys. gospodarstw. (as)

Woń z sąsiedztwa KONTROWERSJE. Część Po-

Choć przedsięwzięcie miało być realizowane poza miastem, przeciwników mocno wspiera malborski samorząd, który powiedział stanowcze „nie” dla tej inwestycji, bo uznał, że Firma, która chce usytuo- może uprzykrzyć życie całej wać instalację biogazową na okolicy. pograniczu Malborka i gminy Malbork, natknęła się na Wartość biogazowni, która znaczący opór. Część miesz- mogłaby zostać zrealizowana kańców obawia się brzydkich w gminie Malbork, szacuje się zapachów ulatniających się z na ok. 30 mln zł. Ma mieć moc biogazowni. Ich zdaniem, odór 2 MW, a jej właściciele chcą może pojawić się nie tylko przy również produkować ciepło i wytwarzaniu biogazu, ale także energię elektryczną. Na razie podczas transportu odpadów, plany realizacji przedsięwzięcia które mają trafiać do biogazow- zależą od decyzji Samorządoni oraz podczas składowania wego Kolegium Odwoławczeodpadów pofermentacyjnych. go w Gdańsku, dokąd trafiła Dlatego uznali, że będzie to zbyt sprawa. kłopotliwe sąsiedztwo. (AMS) morzan z niechęcią spogląda na plany budowy biogazowni w pobliżu swoich domów. Tak jest na przykład w Malborku.

IV

Źródło: woj-pomorskie.pl

ANALIZA. Biogaz, w tym

biogaz rolniczy, wciąż jest s ł abo w y ko r z y s t y wa n y m źródłem energii produkowanym z biomasy. Szacuje się, że w naszym regionie wykorzystanie ekologicznych źródeł energii wynosi obecnie zaledwie kilka procent. Władze województwa chcą to zmienić, dlatego już kilka lat temu uznały, że biogazownie rolnicze powinny być umieszczone na liście przedsięwzięć priorytetowych. Produkcja biogazu z odchodów i odpadów rolniczych przyczynia się do redukcji zawartych w nich zanieczyszczeń oraz pozwala na uzyskanie wysokoenergetycznego źródła energii odnawialnej w postaci biogazu rolniczego. W naszym regionie znajdują się 133 gospodarstwa hodowlane, w oparciu o które można zastosować nowoczesne technologie produkcji biogazu. Potencjał produkcji biogazu, możliwy do uzyskania z odchodów zwierzęcych pochodzących z większych ferm szacuje się na ok. 217 mln m sześc. w ciągu roku Instalacje biogazowe powinny powstawać tam, gdzie znajdują się fermy drobiu, trzody chlewnej i bydła.

- Optymalnym rozwiązaniem, uwzględniającym logistykę dostawy surowców, jest utworzenie biogazowni scentralizowanych lub sieci współpracujących z sobą mniejszych biogazowni, przetwarzających i utylizujących odpady produkcyjne z terenów o dużym zagęszczeniu gospodarstw hodowlanych – uważa inż. Teresa Jakubowska z Departamentu Rozwoju Gospodarczego Urzędu Marszałkowskiego Województwa Pomorskiego. Anna Szade

Strategiczne powiaty Analiza wielkości potencjalnych zasobów produkcji biogazu w woj. pomorskim wykazała, że najlepszymi powiatami do lokalizacji biogazowni są: • powiat człuchowski – 14 gospodarstw hodowlanych trzody chlewnej powyżej 2000 sztuk, • powiat malborski – 10 gospodarstw hodowli bydła (powyżej 200 szt.) oraz trzy hodowle trzody chlewnej (powyżej 2000 szt.), • powiat starogardzki – 10 dużych gospodarstw hodowlanych trzody chlewnej, • powiat tczewski – cztery gospodarstwa hodowli bydła i siedem gospodarstwa hodowli trzody, • powiat bytowski – pięć hodowli bydła i sześć gospodarstw hodowli trzody chlewnej, • powiat słupski – pięć gospodarstw hodowli bydła i siedem gospodarstw hodowli trzody chlewnej.

Źródło: woj-pomorskie.pl

Dodatek dofinansowany został przez Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Gdańsku. Fundusz nie ponosi odpowiedzialności za treści zawarte w dodatku.


Dziennik Pomorza/Wspólnota Regionalna

nr 41

Jak powstaje biogaz?

pomorski ekolog

Jedna biogazownia może jednocześnie produkować prąd, ogrzewać i jednocześnie – utylizuje odpady. Taką skutecznością nie może pochwalić się żadne inne odnawialne źródło energii. TECHNOLOGIA. Wiele wska- niku fermentacji odpadów zuje na to, że tego instalacje biogazowe, choć na razie wciąż mało w Polsce rozpowszechnione, powinny zostać docenione. Tym bardziej, że zgodnie z przepisami, które obowiązują w Unii Europejskiej, składowanie odpadów organicznych może odbywać się jedynie w sposób zabezpieczający przed niekontrolowanymi emisjami metanu. Dlatego odchody zwierzęce muszą być poddawane fermentacji, a gaz powstający na wysypiskach – spalany w pochodni lub w instalacjach energetycznych. Biogaz, który jest wykorzystywany do celów energetycznych może powstawać w wy-

Zielone plusy

organicznych na wysypiskach śmieci, odpadów zwierzęcych Eksperci widzą głównie zalety wynikające ze stosowania instalacji biogazowych, akcentując w gospodarstwach rolnych lub przede wszystkim to, że są one źródłem zielonej energii. To również skuteczny sposób na ograosadów ściekowych w oczyszniczanie emisji gazów cieplarnianych poprzez wykorzystanie metanu. Produkcja biogazu wpływa czalniach. Jak tłumaczą sperównież na obniżenie kosztów składowania odpadów. Nie bez znaczenia jest również fakt, że cjaliści, szybkość rozkładu zapobiega się w ten sposób zanieczyszczeniom gleb oraz wód gruntowych i rzek i zbiorników materii organicznej zależy wodnych. Eliminuje się również brzydkie zapachy, które – niczym całun – otaczają większość od szeregu czynników. Na miejsc, w których gromadzone są odpady organiczne. przebieg procesu fermentacji korzystnie wpływa utrzymanie stałej wysokiej temperatury, wysokiej wilgotności (powyżej Biogaz powstaje w procesie beztlenowej fermentacji odpadów organicznych, podczas której są 50 proc.), korzystnego pH (poone rozkładane są przez bakterie na związki proste. W procesie fermentacji beztlenowej do 60 wyżej 6,8) oraz ograniczenie proc. substancji organicznej zamienianej jest w biogaz. Przy temperaturze 32-35 stopni Celsjusza pracują bakterie mezofile, a fermentacja trwa 18-38 dni. Jeśli temperatura jest wyższa 52–55 dostępu powietrza. Biogaz stopni Celsjusza (działają bakterie termofilne) – proces może trwać 14-16 dni. powstający w wyniku fermentacji beztlenowej składa się w głównej mierze z metanu proc.), ale zawiera także inne Do produkcji energii cieplnej wierający powyżej 40 proc. (od 40 do 70 proc.) i dwu- gazy, m. in. azot, siarkowodór, lub elektrycznej może być metanu. tlenku węgla (około 40-50 tlenek węgla, amoniak i tlen. wykorzystywany biogaz zaAnna Szade

Magia chemii

To ciekawe Różne powody

W zależności od kraju, różne bywają powody budowania biogazowni. W Indiach i Chinach służy do wytwarzania energii na potrzeby oświetlania i gotowania. Inaczej jest w Europie Zachodniej, gdzie istnieje nacisk na rozwijanie energii odnawialnej, jako alternatywy dla tradycyjnych źródeł, uznawanych za bardziej szkodliwe dla środowiska naturalnego. Dla tamtejszych rolników, którzy budują i eksploatują biogazownie, oznaczają one przede wszystkim stały dochód.

Dwa w jednym

Obornik, czyli kłopotliwy produkt uboczny hodowli zwierząt, może służyć nie tylko do nawożenia pól uprawnych. To doskonałe źródło biogazu. Wykorzystanie go w ten sposób nie oznacza, że nie można zastosować go ponownie. Wręcz przeciwnie, jeśli trafi do biogazowni, wcale nie pomniejszy to jego właściwości jako doskonałego nawozu. Nikt więc na tym nie straci, a wręcz przeciwnie – zyska. Bo z jednej strony wyprodukowana zostanie energia, z drugiej – po przetworzeniu nadal może służyć do wzbogacenia gleby w składniki pokarmowe.

Gaz na drodze

To schemat działania biogazowni rolniczej, w której do produkcji biogazu używane są głównie odchody zwierzęce i kiszonka z kukurydzy.

Z wielu źródeł

Unia zielonej energii

WARTO WIEDZIEĆ. Produk- jówka, gnojowica, obornik, TO WAŻNE. Biogaz należy do cześnie przedostawanie metanu cja biogazu to bardzo skomplikowany proces, w wyniku którego powstaje plany gaz pochodzenia organicznego. Dużo prostsze są surowce, tzw. substraty, których używa się w biogazowni. Trafiać tam mogą rośliny energetyczne - kukurydza, pszenżyto, pszenica, jęczmień, rzepak, lucerna, burak pastewny, burak cukrowy, ziemniak, ale również słoma,, odchody zwierzęce – gno-

odchody drobiu, opady przemysłu rolno – spożywczego, w tym np. poubojowe czy cukrownicze, a nawet odpady komunalne. To oznacza, że za jednym zamachem, realizując inwestycję, rozwiązujemy problem, co robić z odpadami z różnych źródeł, które na dzisiaj w większości trafiają na tradycyjne składowiska lub muszą być poddane kosztownej utylizacji. (AMS)

Źródło: eco-watt.pl

odnawialnych źródeł energii (OZE) cieszących się sporym wsparciem Unii Europejskiej. Polityka Wspólnoty ma ścisły związek ze światową strategią przeciwdziałania zmianom klimatycznym oraz ograniczania emisji dwutlenku węgla i innych gazów cieplarnianych do atmosfery. Wszystko dlatego, że – zdaniem ekspertów - pozyskiwanie energii w biogazowniach rolniczych rozwiązuje problem składowania odpadów, ograniczając jedno-

do atmosfery ze swobodnie składowanych odpadów. Jeśli jesteś zainteresowany produkcją zielonej energii, możesz poszukać wsparcia finansowego z UE. W województwie pomorskim w Regionalnym Programie Operacyjnym przewidziano Działanie 5.4 Rozwój energetyki opartej na źródłach odnawialnych. Dotacja może wynieść do 75 proc. kosztów inwestycji, przy czym wartość przedsięwzięcia nie może być niższa niż 1 mln zł.

Pieniędzy można szukać w Programie Operacyjnym Infrastruktura i Środowisko (obowiązuje dla całego kraju), w którym przewidziane są następujące działania: • Działanie 9.1: Wysokosprawne wytwarzanie energii, • Działanie 9.4: Wytwarzanie energii ze źródeł odnawialnych, • Działanie 9.5: Wytwarzanie biopaliw ze źródeł odnawialnych, • Działanie 10.3: Rozwój przemysłu dla odnawialnych źródeł energii. (AMS)

Biogaz może zostać stać się atrakcyjnym i czystym paliwem do napędzania silników. Niektóre kraje poddają go obróbce, polegającej głównie na oczyszczeniu, a następnie sprężają i zużywają w pojazdach. Technologia ta przyjęła nazwę CNG. W Szwecji z biogazu korzysta nawet komunikacja miejska. W jednej z miejscowości na północy kraju jeżdżą dwunastometrowe autobusy niskopodłogowe z napędem na sprężony gaz, pozyskiwany jako produkt uboczny w procesie utylizacji odpadów komunalnych. Co ciekawe, pojazdy szwedzkiemu przewoźnikowi dostarczyła polska firma. (AMS)

Dodatek dofinansowany został przez Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Gdańsku. Fundusz nie ponosi odpowiedzialności za treści zawarte w dodatku.




NIE truj sąsiada

nr 43

Samochody nas trują

W miastach często tworzą się korki, nad którymi unoszą się toksyczne dla nas i dla środowiska spaliny. Fot. Archiwum

Każdy kierowca może znacząco przyczynić się do ograniczenia emisji szkodliwych substancji. Wystarczy, że… zrezygnuje z jazdy swoim autem. Jeśli chcesz sprawić, by w twojej okolicy było mniej toksycznych spalin, zacznij regularnie korzystać z komunikacji zbiorowej: autobusu czy tramwaju. Jednorazowo przewożą kilkadziesiąt osób,

10 kg O tyle mniej dwu-

tlenku węgla trafi do atmosfery, jeśli zaoszczędzisz cztery litry paliwa. Jadąc samochodem, spróbuj nie przyspieszać i nie hamować gwałtownie i nie przekraczaj dozwolonej prędkości. Wszyscy to odczujemy.

a produkują znacznie mniej zanieczyszczeń niż gdyby każdy pasażer użył swego auta. Tam gdzie możesz, dojdź po prostu na własnych nogach, to najbardziej ekologiczny środek transportu. Możesz też jeździć rowerem, to również pojazd przyjazny naturze. Jeśli jednak musisz podróżować własnym samochodem, dbaj o niego, zwłaszcza o silnik i ciśnienie w oponach. Jedź spokojnie, maksymalnie 100 km na godzinę, bez gwałtownego hamowania, bo możesz w ten sposób zmniejszyć zużycie paliwa, co odczujesz w kieszeni, a i spalin będzie wówczas mniej. Jeśli zatrzymujesz się np. przed przejazdami kolejowymi czy w korkach, a więc na dłużej niż 30 sekund, wyłączaj silnik. Z rury wydechowej wydostanie się w ten sposób mniej spalin. Pracujący na biegu jałowym przez trzy minuty, zużyje tyle paliwa, ile potrzeba do przejechania jednego kilometra z prędkością 50 km na godzinę. (as)

Namaluj naszą akcję KONKURS. Zapraszamy ucz- cyklu, że to my najbardziej niów szkół podstawowych z Pomorza do stworzenia plakatu promującego naszą kampanię edukacyjną „Nie truj sąsiada”.

Konkurs plastyczny adresowany jest do wszystkich uczniów podstawówek. Technika jest dowolna. Ważne, by zilustrować przesłanie naszego

VIII

zanieczyszczamy powietrze wokół siebie. Młodzi artyści mogą już przesyłać gotowe plakaty pod adres redakcji „Gazety Malborskiej”: ul. Sikorskiego 13, 82 200 Malbork. Najciekawsze wykorzystamy w naszych publikacjach w ramach cyklu „Nie truj sąsiada”. (red.)

Twój piec nie śmietnik Nie wolno palić starych mebli, ponieważ zawierają szkodliwe kleje, farby i powłoki, z których podczas spalania wydzielają się szkodliwe substancje. Do ognia nie można także dokładać śmieci – np. plastikowych opakowań czy torebek, butów, ubrań, resztek wełny czy skór. Nie chodzi tylko o nieprzyjemny zapach, który czuć w powietrzu. Palenie odpadów w niskich temperaturach, czyli od 200 do 500 stopni Celsjusza, a właśnie takie osiągają domowe piece, sprawia, że do atmosfery przedostaje się wiele trucizn. Nie tylko pyły zawierające metale ciężkie, ale także tlenek i dwutlenek węgla, tlenki azotu, dwutlenek siarki, cyjanowodór i chlorowodór. Wraz z dymem, z komina mogą wydobywać się również rakotwórcze związki, bardzo niebezpieczne dla nas i dla natury.

Dziennik Pomorza/Wspólnota Regionalna

Pył wisi w powietrzu TO WAŻNE. Wciąż odstajemy od europejskich standardów jakości

powietrza. Na jego zanieczyszczanie wpływ mają przede wszystkim osiedlowe kotłownie, domowe piece oraz samochody.

500 zł Tyle możesz stracić

z portfela, jeśli zostaniesz przyłapany na paleniu śmieci. Gdy sprawa trafi do sądu, możesz zostać ukarany nawet 5 tys. zł.

To wrzucaj W gospodarstwach domowych można spalać tylko: papier, tekturę, drewno i opakowania z nich zrobione, a także drewniane odpady, czyli korę, korek, trociny, wióry i ścinki. Można także dorzucać do pieca mechanicznie wydzielone odrzuty z przeróbki makulatury.

Ekopaliwa Ci, którzy nie chcą truć siebie i najbliższej okolicy, decydują się na odnawialne źródła energii cieplnej: drewno, trociny lub słomę. Ekopaliwa, prócz tego, że są przyjazne dla środowiska, mają jeszcze jeden niepodważalny atut: są od 30 do 70 proc. tańsze od tradycyjnego węgla. (AMS)

Domowe piece i paleniska są uznawane za jedno z największych źródeł zanieczyszczeń powietrza. Fot. Anna Szade

Komisja Europejska wezwała Polskę do jak najs z y b s z e go d o s t o s owa n i a norm jakości powietrza. Powodem jest przekroczenie dopuszczalnych poziomów koncentracji cząstek PM10. Głównym źródłem tych cząstek jest tzw. niska emisja, na którą składają się lokalne kotłownie węglowe, paleniska indywidualne oraz transport – alarmuje portal ChrońmyKlimat.pl. Z go d n i e z d y rek t y wą w sprawie jakości powietrza, dopuszczalny poziom dziennej koncentracji cząstek PM10 wynosi 50 mikrogramów na m sześc. i może być przekroczony maksymalnie 35 razy w roku kalendarzowym. Norma roczna wynosi 40 mikrogramów na m sześc. i jej przekroczenie nie jest dopuszczalne. Jak tłumaczy Bruksela, nadrzędnym celem dyrektywy jest ochrona zdrowia Europejczyków. Komisja Europejska tłumaczy, że poprawa jakości powietrza pozwoliłaby zmniejszyć liczbę

zgonów o 60 tys. rocznie i zaoszczędzić na ochronie zdrowia blisko 42 mld euro. Tak naprawdę podstawową przyczyną złej jakości powietrza w Polsce jest stosowanie węgla kamiennego jako głównego źródła energii cieplnej. Tymczasem nasze Ministerstwo Środowiska tłumaczy, że dostosowanie się do unijnych standardów na dzisiaj jest prawie niemożliwe z powodu kosztów, jakie pochłonęłaby wymiana przestarzałych instalacji. Rząd szacuje je na ok. 50 mld zł.

Do źródeł niskiej emisji należy również transport. Zmniejszenie emisji tych cząstek możliwe jest dzięki budowie obwodnic, rozbudowie i modernizacji komunikacji miejskiej oraz wdrażaniu zintegrowanych systemów zarządzania ruchem. Duża rola przypisywana jest tu również Inteligentnym Systemom Transportowym, poprawiającym płynność ruchu i likwidującym zatory komunikacyjne w aglomeracjach miejskich. Więcej na www.chronmyklimat.pl. (AMS)

Co to jest PM10? Pył PM10 zawiera m.in. rakotwórczy benzopiren. Grupami ludności wrażliwymi na przekroczenie poziomu alarmowego dla pyłu PM10 są dzieci, osoby starsze oraz cierpiące na choroby dróg oddechowych i układu krwionośnego. Pyły, osiadając na ściankach pęcherzyków płucnych, utrudniają wymianę gazową i mogą powodować podrażnienia naskórka i śluzówki, zapalenie górnych dróg oddechowych oraz wywoływać choroby alergiczne, a także nasilać reakcje astmatyczne. Specjaliści zalecają nawet osobom wrażliwym pozostanie w domu i unikanie długotrwałego przebywania na otwartej przestrzeni.

Dodatek dofinansowany został przez Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Gdańsku. Fundusz nie ponosi odpowiedzialności za treści zawarte w dodatku.


NIE truj sąsiada

KONKURSY Portret akcji

To my najbardziej zanieczyszczamy powietrze wokół siebie. Takie jest przesłanie zainaugurowanego właśnie cyklu edukacyjnego „Nie truj sąsiada”, dofinansowanego ze środków Wojewódzkiego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Gdańsku.

nr 39

Co czujemy w powietrzu

W powietrzu jest bardzo dużo zanieczyszczeń. Ich ilość jest na bieżąco monitorowana przez służby ochrony środowiska. Wszystko po to, byśmy wiedzieli, czym oddychamy na Pomorzu.

Zapraszamy uczniów szkół podstawowych z Pomorza do stworzenia plakatu promującego naszą kampanię edukacyjną. Autorzy prac, które jurorzy uznają za najlepsze, zostaną nagrodzeni. Dodatkowym wyróżnieniem będzie wykorzystywanie plakatu w naszych publikacjach w ramach cyklu „Nie truj sąsiada”. Młodzi artyści już mogą projektować swoje prace, bo czekamy na nie do Z lotu ptaka powietrze wydaje się idealnie przezroczyste, ale tak naprawdę jest zanieczyszczone, często połowy listopada. bardzo niebezpiecznymi dla nas substancjami.

Więcej informacji na temat konkursu plastycznego na stronie internetowej www. portalpomorza.pl w zakładce „Pomorski ekolog” oraz w lokalnych tygodnikach.

Nasze jezioro, nasza sprawa

Wo j e w ó d z k i F u n du s z Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Gdańsku zachęca uczniów, by zainteresowali się jeziorami. Właśnie ogłoszony został konkurs „Nasze jezioro – nasza sprawa”, adresowany do gimnazjalistów. Zgłaszane zadanie powinno obejmować działania polegające na monitorowaniu jakości wody i badaniu jej parametrów fizyko-chemicznych oraz na opracowaniu raportu z przeprowadzonych działań. Po zakończeniu zadania uczestnik konkursu zobowiązany jest do zorganizowania dla społeczności lokalnej seminarium podsumowującego osiągnięte rezultaty. WFOŚiGW czeka na wnioski do 30 listopada. Rozstrzygnięcie ma nastąpić do 28 lutego 2011 r. Najlepsze zadania mogą liczyć na maksymalne dofinansowanie do 30 tys. zł. Więcej szczegółów oraz regulamin konkursu dostępne są na stronie internetowej www.wfosigw-gda.pl. (AMS)

VIII

Do atmosfery, wskutek naszej codziennej działalności, przedostają się setki tysięcy różnych substancji. Niektóre z nich są przedmiotem stałych badań. Taki monitoring na Pomorzu regularnie jest prowadzony przez Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Gdańsku. W ten sposób oceniana jest jakość powietrza w regionie. Pomiary prowadzone są nie tylko w Trójmieście, ale także we wszystkich większych pomorskich miastach. Jeśli chodzi o zawartość w powietrzu drobinek pyłu, wskaźnik jest uzależniony od temperatur, jakie panują w sezonie grzewczym. Prowadząc badania przez kilka ostatnich lat badacze WIOŚ stwierdzili, że im zima łagodniejsza, tym mniej pyłów, bo wówczas mieszkańcy ograniczają ogrzewanie. Obecność pyłów zawdzięczamy zwłaszcza wszelkim źródłom ciepła. Przede wszystkim domowe piece są odpowiedzialne za zanieczyszczenie powietrza. Przekroczony też bywa do-

puszczalny poziom dwutlenku węgla. Z danych uzyskanych ze stacji pomiarowych wynika, że dotyczy to głównie aglomeracji trójmiejskiej i ma związek z wysoką emisją spalin samochodowych. Zgodnie z obowiązującym prawem unijnym, od kilku lat w Polsce przy okazji badania jakości powietrza oceniania się również zawartość benzopirenu. To bardzo silny czynnik, zwiększający ryzyko rozwoju nowotworów. Najgorzej jest w aglomeracji trójmiejskiej, strefie kwidzyńsko-tczewskiej, kartusko-kościerskiej i puckowejherowskiej. Fachowcy stwierdzili, że najczęstszym źródłem najgroźniejszych zanieczyszczeń powietrza są domowe kominy. - Wysokie notowania benzopirenu odnotowywane są w okresie grzewczym, latem spadają praktycznie do zera. Głównym źródłem emisji są przestarzałe, niskoenergetyczne paleniska domowe ogrzewane paliwami stałymi – tłumaczą inspektorzy ochrony środowiska.

Co nam szkodzi? Człowiek wdycha dziennie około 16 kilogramów powietrza. Nic więc dziwnego, że jego jakość nie jest dla nas bez znaczenia. Im więcej trucizn przepływa przez nasze płuca, tym bardziej to odczuwamy. Z zanieczyszczeniami nie ma żartów. Nawet niewielkie ich stężenie może wywołać negatywne skutki. Dwutlenek węgla najczęściej atakuje drogi oddechowe i struny głosowe. Bardzo niebezpieczny jest tlenek węgla, bo może spowodować ciężkie zatrucie, a nawet śmierć. Za to dwutlenek azotu działa drażniąco na oczy i nasz układ oddechowy, może również wywołać choroby alergiczne.

W powietrzu obecne są również metale ciężkie, głównie ołów, kadm i rtęć, odkładające się w szpiku kostnym, śledzionie i nerkach. Mogą wywołać anemię, zaburzenia snu, pogorszenie sprawności umysłowej, agresję, a także bywają odpowiedzialne za zmiany nowotworowe. Zagrożeniem są również pyły, zwłaszcza te najmniejsze, do pięciu mikrometrów, które swobodnie przedostają się do naszego organizmu. Odpowiadają za podrażnienie naskórka, śluzówki, zapalenia górnych dróg oddechowych. Mogą też wywołać bardzo poważne schorzenia: pylicę płuc oraz nowotwory płuc, gardła i krtani. (A)

Właśnie tyle zużywasz każdego dnia

Fot. Archiwum prywatne

1000 km Taka gruba jest

3kg wody

atmosfera, czyli warstwa gazu, która otacza i chroni naszą planetę.

1 kg jedzenia

Szczegółowe raporty i oceny jakości powietrza na Pomorzu są dostępne na stronie internetowej Wojewódzkiego Inspektoratu Ochrony Środowiska: www.gdansk.wios.gov.pl. Anna Szade

Na pewno sprawdzasz, jaką pijesz wodę, sprawdzasz również przydatność żywności, którą zjadasz. Czy tak samo troszczysz się o powietrze, którym oddychasz?

Jakość w sieci

To, czym oddychamy, możemy śledzić na bieżąco na stronie internetowej Fundacji Agencja Monitoringu Regionalnego Atmosfery Aglomeracji Gdańskiej. Na www.armaag.gda.pl dostępne są aktualne dane, bo fundacja non stop prowadzi monitoring powietrza. Pomiary prowadzone są w Gdańsku, Gdyni, Sopocie i Tczewie. Wkrótce stacja pomiarowa ma zacząć pracę w Malborku. Jak wyjaśnia AMRAAG, wybrano te miejsca jako reprezentatywne dla jakości powietrza w regionie, albo jako "gorące miejsca" wyjątkowo wysokich stężeń substancji zanieczyszczających.

Dziennik Pomorza/Wspólnota Regionalna

16 kg powietrza

Stąd się biorą zagrożenia • Kominy – te domowe, ale i kotłowni, elektrowni czy fabryki. Ze wszystkich wydostają się spore ilości dwutlenku węgla, siarki, azotu i wiele innych groźnych substancji, które mają wpływ na wszystko, co żyje, nie tylko na człowieka. • Ruch na ulicach – spaliny, które emitują samochody, są szczególnie niebezpieczne dla przechodniów. To oni są bezpośrednio narażeni na toksyczne substancje. Spacer wzdłuż ruchliwej miejskiej alei to nic dobrego. • Cywilizacja – bo chcemy żyć coraz wygodniej, a to oznacza rozwój przemysłu. W czołówki dużych trucicieli należą: branża zajmująca się wydobyciem i transportem surowców, przemysł chemiczny i metalowy, rafinerie, cementownie oraz składowiska odpadów. • Sama natura – emituje zanieczyszczenia poprzez wybuchy wulkanów, erozję wietrzną skał, pył kosmiczny czy pożary lasów i stepów. (AMS)

To ciekawe

Częstym źródłem emisji groźnych pyłów i związków są domowe kominy.

Obserwując przyrodę, sami możemy stwierdzić, jaka jest jakość powietrza. Np. mech jest rośliną niezwykle wrażliwą na skażenia i znika tam, gdzie występują zanieczyszczenia. Aby to zbadać, wystarczy przejść się do parku czy nawet własnego ogrodu.

Dodatek dofinansowany został przez Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Gdańsku. Fundusz nie ponosi odpowiedzialności za treści zawarte w dodatku.


pomorski ekolog

Nieproszeni goście na grządce

nr 37

Dziennik Pomorza/Wspólnota Regionalna

Tajemnice prawdziwego ekologicznego ogrodu Nieważne, czy sadzisz rośliny przy domu, czy decydujesz się na działkę na peryferiach miasta, czy chcesz mieć zieleń na tarasie. Ważne, byś znał tajniki ekologicznej uprawy.

Biedronka jest przyjaciółką ekologicznego ogrodu, bo potrafi zjadać dużo więcej mszyc niż ma kropek na swoich skrzydłach. Działa jak odkurzacz, likwidując nawet 100 tych owadów, których nie lubią ogrodnicy. Fot. Archiwum

Są tacy mieszkańcy naszych ogrodów, za którymi nie przepadamy. To szkodniki, które potrafią zniszczyć to, co z takim zapałem hodowaliśmy. Jeśli na twojej rabatce dojdzie do spustoszenia i stwierdzisz, że zaatakowały ją owady lub gryzonie, nie musisz od razu biec do sklepu po środki chemiczne. Są inne skuteczne sposoby na pozbycie się nieproszonych gości. Są rośliny, które mogą pełnić rolę strażników na grządce. Na przykład bazylia może być skuteczną towarzyszką pomidora nie tylko na talerzu, bo może odstraszyć również szkodniki od pomidorowej uprawy. Owady nie lubią zresztą wielu innych roślin przyprawowych, np. zapachu czosnku, tymianku czy mięty rosnących obok innych roślin. A na przykład ślimaki, za którymi nie przepadają doświadczeni działkowcy, bo wiedzą, jakie spustoszenie może zrobić ich wizyta, omijają wiele bylin, m.in. orlika, piwonię, krwawnik czy lawendę. Można też walczyć ze ślimakami usypując bariery z trocin, popiołu, kory czy skorupek jaj,

które uniemożliwią dotarcie do roślin. Są również preparaty ekologiczne, które można stosować zamiast chemii. To gnojówki, wywary i wyciągi z roślin. Najczęściej wykorzystuje się do tego celu pokrzywę, wrotycz, skrzyp polny, czosnek, żywokost, paprocie - narecznicę samczą i orlicę pospolitą oraz rumianek. Denerwujące dla myszy i szczurów, którym smakują nasze uprawy, mogą być butelki, zakopane w ziemi do połowy wysokości. Wiatr pogwizdywać będzie na otwartych wlotach, co jest denerwujące dla gryzoni. Ogród może również demolować kret, mimo że jest naszym sprzymierzeńcem, bo żywi się larwami owadów, które niszczą kwiaty i warzywa. Ale krety, kopiąc podziemne korytarze, uszkadzają korzenie drzew. Kreta można spróbować odstraszyć przy pomocy pustej puszki, którą zawiesza się na pręt wbity w kreci kopiec. Bo te objęte ochroną zwierzęta nie lubią hałasu, a ten przeniesie się w głąb podziemnych korytarzy. Nie jest to jednak najestetyczniejszy sposób. (AMS)

Na grzyby… Wiele naturalnych preparatów działa na choroby uprawianych przez nas okazów. Możemy je zrobić sami, bo rośliny mamy na wyciągnięcie ręki – w naszym ogrodzie lub na łące. Wywar z suszu z aksamitki zwalczy choroby grzybowe, podobnie jak napar z cebuli. Przeciętym ząbkiem czosnku można posmarować liście pokryte plamami chorobowymi. Wywar z pokrzywy to sposób na szarą pleśń i rdze. Wyciąg z rumianku podziała profilaktycznie przeciw infekcjom grzybowym.

VI

Ogród w zgodzie z naturą wcale nie oznacza dzikiego, bo pozostawionego samemu sobie, gąszczu. To przede wszystkim miejsce nawiązujące do środowiska, w którym żyjemy, do krajobrazu. Powinien więc obfitować w roślinność przystosowaną do miejscowego klimatu. Nie obsiany na całości trawą i obsadzony iglakami, chyba że w sąsiedztwie mamy las, do którego ma nawiązywać. Raczej trochę jak ogródek naszych babć, z rabatami wielobarwnych kwiatów. Ale nie tych egzotycznych nowości, których nazw nie potrafimy wymówić, ale raczej lokalnych roślin. Będą doskonale rosły i nie wymagały szczególnych zabiegów. A zatem bez sensu w okolicy, w której brakuje wody, sadzić rośliny nieodporne na suszę. Musimy pamiętać także o zimach, bo bywają mroźne, więc nie możemy otaczać się roślinnością, która uwielbia ciepło.

Ekologiczny ogród może być trochę „nieuczesany”, niedostrzyżony. W takim miejscu aż chce się odkrywać tajemnice natury. Fot. darmowe-zdjecia.org

Zaprzyjaźnijmy się z chwastami. Niektóre bywają bardzo ozdobne. Ale nie tylko ich uroda ma znaczenie, bo pozwalają przywrócić glebie równowagę. Udostępniają „naszym” roślinom składniki odżywcze z głębszych warstw ziemi poprzez wydzielanie korzeniowe lub wtedy, gdy się rozłożą. Jeśli konieczne jest ogrodzenie, bo w sąsiedztwie są inne domy lub ruchliwa ulica, to wybierzmy żywopłot. To naturalny sposób, by odgrodzić się od świata. Chroni

glebę przed wiatrem i erozją, utrzymuje wyższą temperaturę i wilgotność gleby, filtruje kurz i spaliny. Jeśli dobrze zaplanujemy nasz ogródek, w którym trawnik będzie zajmował tylko niewielki jego fragment, okaże się, że niepotrzebna będzie kosiarka, nieważne spalinowa czy elektryczna. Obydwie są głośne i pochłaniają energię. A jaka to ulga dla uszu! Nie warto wydawać też pieniędzy na inne elektronarzędzia – pilarka czy narzędzia do żywopłotu. Ekolog

wykorzystuje w swoim ogrodzie narzędzia do pracy ręcznej. Projektując nasz teren zielony, warto sięgnąć po naturalne materiały. Jeśli musimy wytyczyć alejki i drogę dla samochodu, niech będą wykonane z drobnych elementów ułożonych na podsypce piaskowej. Nieprzepuszczalne powierzchnie to duża szkoda dla środowiska. 50-90 proc. wody opadowej z przydomowych szczelnych podjazdów spływa kanałami burzowymi do rzek. Anna Szade

Ekolog podlewa rośliny z umiarem Bez wody nasze ogrodowe okazy mogą nie przetrwać, zwłaszcza w wielkie upały. Ale podlewanie to sztuka, zwłaszcza że wodę należy oszczędzać. Nie można marnotrawić wody, bo Polska jest stosunkowo uboga w jej naturalne zasoby. Warto w ogrodzie postawić zbiornik, w którym gromadzić będziemy wodę podczas opadów. Choćby beczkę. Można z niej czerpać wodę konewką i podlewać grządki z roślinami.

Wyjątkowo leniwi, mogą stworzyć system nawodnień, oparty na zbieranej deszczówce. Warto to rozwiązanie zastosować, bo w ten sposób oszczędzamy nie tylko wodę pitną, ale i pieniądze. Jak wyliczyli specjaliści, średnia roczna wartość opadów w Polsce to 600 milimetrów na metr kwadratowy, a więc rocznie z dachu o powierzchni 200 metrów kwadratowych możemy zebrać 120 metrów sześciennych deszczówki. Nawet jeśli w okresie najintensywniejszych opadów nie będziemy mieli gdzie jej

Aby nie marnować wody pitnej, warto zbierać deszczówkę. Fot. siec-otwocka.pl

gromadzić i zbierzemy tylko część, to i tak się to opłaci. Stosowane są również inne rozwiązania nawadniania ro-

ślin, jeśli nie chce się do tego wykorzystywać wody pitnej. Można wykorzystywać tę, która jest odzyskiwana w przydomowych oczyszczalniach z osadnikiem. Oczyszczają ścieki do poziomu, który umożliwia ich wykorzystanie w ogrodzie. Ważne również, jak się podlewa. Latem – najlepiej wieczorem, bo w pełnym słońcu woda od razu wyparuje, a rośliny nie zdążą się jej napić. Za to zimą – rano, by w nocy woda nie zamarzła. (AMS)

Dodatek dofinansowany został przez Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Gdańsku. Fundusz nie ponosi odpowiedzialności za treści zawarte w dodatku.


Dziennik Pomorza/Wspólnota Regionalna

TO CIEKAWE l Najpospolitszym drzewem Polski jest sosna. l Fusy z kawy i herbaty są bardzo pożytecznym nawozem. Można je stosować zamiast torfu, gdyż rozluźniają zbyt zbitą glebę, a dodane do ziemi piaszczystej powodują, że trzyma ona dłużej wodę. Jeżeli mamy w domu niewielkie ilości fusów, wykorzystajmy je rozkładając pod szczypiorkiem. Podobno tak zasilony rośnie dwa razy szybciej.

pomorski ekolog

nr 37

Naturalnie szpikujemy rośliny nawozem W ekologicznym ogrodzie ważny jest sposób dokarmiania roślin. Unikamy chemii, bo przyroda zorganizowała doskonały sposób nawożenia.

Aż chce się żyć, gdy ma się trochę zieleni po obydwu stronach okna.

l Magnolie, obok lilii wodnych, to pierwsze z roślin, które w drodze ewolucji pojawiły się na Ziemi i do dziś się prawie nie zmieniły. W Chinach kwiaty magnolii uważane są za symbol czystości i szczerości. l Jeśli nie udało się nam pokonać kretów buszujących w ogrodzie, pozostaje nam je pokochać, a ziemię z usypanych kopców wykorzystać do doniczek. Jest ona wypchana z niższych, nie skażonych wartstw gleby i zazwyczaj nie ma w niej bakterii chorobotwórczych ani groźnych grzybów. Idealnie nadaje się więc na rozsady.

Za oknem posadź bluszcz

Fot. Anna Szade

Jeśli nie masz szans na własny ogródek albo czasu na jego regularne uprawianie, wykorzystaj do tego balkon lub parapet okienny.

Gotowy kompost powinien mieć przyjemny zapach leśnej ściółki i przypominać wilgotną czarną ziemię.

W naszym naturalnym ogródku nie używamy nawozów sztucznych. Częste ich stosowanie doprowadziło do tego, że stężenie pestycydów na działkach jest o wiele wyższe niż na intensywnie uprawianych l Największym chwastem, na polach. Tymczasem nawozy jaki można natrafić w naszej chemiczne mogą przedostawać strefie klimatycznej, jest barszcz się do wód gruntowych. Dlatego z rodziny baldaszkowatych. lepiej wykorzystywać naturalne Może on mieć wysokość 3,5 metody nawożenia. Jedną z nich metra, liście o długości 90 cm wymyśliła sama natura, a my i średnicę baldacha (rodzaj możemy stosować w kompostowkwiatostanu) dochodzącą niku. To tam odbywa się natunawet do 40 - 50 centymetrów. ralny rozkład obumarłych roślin Jeżeli zobaczycie kiedyś tę i innych organicznych odpadów roślinę, nie dotykajcie jej, gdyż pochodzących z ogrodu i z domu. jej sok ma własności drażniące To najtańszy i jednocześnie od i może wywołać alergiczne początku do końca samodzielnie wyprodukowany nawóz. reakcje skóry. Właśnie teraz, jesienią, jest doskonały moment na kompol Mak stowanie, bo to okres sprzątania. polny Najczęściej nie wiadomo, co zrobić jest najz odpadami, których na działkach starszym pod dostatkiem – zgrabionymi chwaliśćmi, skoszoną trawą, resztkami stem, znanym już od roślin jednorocznych. To właśnie epoki kamiennej. najlepszy surowiec do produkcji własnego nawozu. Możemy usypać l Bluszcz pospolity kwitnie zwyczajną pryzmę, ale można pierwszy raz dopiero po również postarać się o drewnianą 8 latach i dożywa naażurową skrzynię lub plastikowy wet do 1000 lat. kompostownik. Warto pamięl Mszyce z rodziny miodow- tać, by usytuować go w mniej uczęszczanej, także przez sąsiadów, nicowatych to główni producenci spadzi - substancji, którą części ogródka. Zapachy, które się unoszą podczas kompostowania, zbierają pszczoły, by wytwonie są najprzyjemniejsze. rzyć z niej miód spadziowy.

Fot. kompost.ch

Jedni mówią, że nawóz jest gotowy już po trzech miesiącach, inni że po pół roku, jeszcze inni twierdzą, że trzeba czekać nawet trzy lata. Wszystko zależy od tego, co wrzucimy do kompostowania, jak bardzo resztki były rozdrobnione, ale też od temperatury i wilgotności masy. Gotowy kompost powinien mieć przyjemny zapach leśnej ściółki i przypominać wilgotną czarną ziemię. Najważniejsze, że to, w co zamienią się odpadki, to uczta dla naszych roślin. Wyprodukowany w ten sposób nawóz możemy stosować do użyźniania rabat, dodawać do podłoża przy sadzeniu drzew, krzewów, a po przesianiu przez rzadkie sito - wzbogacać nim nawet ziemię do kwiatów doniczkowych.

Nie dorzucaj

• Nie należy kompostować: • materiałów nieorganicznych (plastiku, szkła, metalu), • liści porażonych przez choroby, • solonych i tłustych odpadów kuchennych (sól i tłuszcz spowalniają rozkład), • owoców cytrusowych i skórek po nich, • kłączy perzu, • resztek gotowanych potraw (bo ściągają szczury).

Kompost to nie jedyny sposób na odżywianie roślin. Są inne nawozy organiczne, stosowane w ogrodach. To m.in. obornik, gnojówka, gnojowica czy torf. Na rabatach można również uprawiać tzw. poplon, czyli rośliny na nawóz zielony. Mogą to być np. facelia, gryka, seradela, łubin, wyka ozima, koniczyna inkarnatka, rzodkiew oleista, gorczyca biała, rzepak ozimy. nostrzyk i koniczyna biała. Siane w sierpniu, przekopywane są zwykle przed pierwszymi przymrozkami. Zielony nawóz wzbogaca podłoże w materię organiczną (próchnicę), poprawia strukturę gleby a w najbliższej przyszłości - zwiększa plony. Anna Szade

Na tarasie czy balkonie możemy hodować przepiękne odmiany kwiatów, które będą nie tylko cieszyły oczy, ale również produkowały tlen. A także wieloletnie pnącza, oplatające bezbarwne mury. Niektórzy w sporych donicach sadzą nawet zimozielone krzewy. W obydwu przypadkach trzeba pamiętać o odpowiednim zabezpieczeniu roślin przed mrozami. Bardziej zaawansowani eksperymentują również z warzywami – miniaturowymi pomidorami czy pnącymi truskawkami. Przyjemnie zerwać czerwoną kulę, jeszcze ciepłą od słońca, i poczuć, jak rozpływa się w ustach. Nie mówiąc o dekoracyjnych walorach takiej uprawy.

Nie trzeba być bardzo doświadczonym ogrodnikiem, by hodować rośliny na okiennym parapecie. To nie muszą być wyszukane gatunki. W kuchni można mieć wtedy własne przyprawy pod ręką, bo kto nie da sobie rady z gotową rozsadą bazylii czy tymianku? Trzeba pamiętać tylko o regularnym podlewaniu. By mieć na przedwiośniu szczypior i natkę pod ręką, wystarczy doniczka z ziemią, w której umieszcza się pietruszkę lub cebulę. Za to pokojowych roślin ozdobnych jest całe mnóstwo. Początkujący mogą poprosić o sadzonki znajomych i zapytać o wymagania poszczególnych gatunków. Są bowiem kwiaty, które mogą rosnąć praktycznie w każdych warunkach, inne wymagają bardziej skomplikowanych zabiegów pielęgnacyjnych. Wszystkie jednak odwdzięczają się zielenią. (AMS)

Łąka w kąciku

Dobre źródło

Na kompost nadają się: • skoszona trawa, • wyrwane chwasty (bez nasion), • opadłe liście, • rozdrobnione gałęzie, • popiół z kominka i grilla, • obierki warzyw i owoców (prócz cytrusów), • opadłe owoce, • muł i glony z oczka wodnego, • podarta tektura i papier (z wyjątkiem kolorowych czasopism), • fusy z kawy i herbaty, • skorupki jajek, • odchody zwierzęce.

Motyle uwielbiają kwiaty w ogrodzie.

Jeśli masz ogród, zostaw jeden kąt, którego nie będziesz uprawiał. Wyrosną w nim dziko trawy i kwiaty, które bywają równie piękne, jak te, które zasadziłeś na rabatach.

Fot. yunphoto.net

Ten dziki fragment będzie służył jako schronienie dla ptaków i jeży, wielkich amatorów gąsienic i ślimaków. Tę twoją własną łąkę bardzo chętnie odwiedzać będą również wielobarwne motyle. (AMS)

Dodatek dofinansowany został przez Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Gdańsku. Fundusz nie ponosi odpowiedzialności za treści zawarte w dodatku.

VII


3RPRUVNL(NRORJ

6ÇSLHQLÇG]H QDSU]\GRPµZNL 1$ .5('<7 =DQLP

SU]\VWÇSLV] GR EXGRZ\ SU]\GRPRZHMRF]\V]F]DO QLĝFLHNµZUR]HMU]\MVLÛ F]\QLHPRľHV]VNRU]\VWDÉ ]]HZQÛWU]Q\FKĝURGNµZ QDWHQFHO : 6WUDWHJLL ']LDĄDQLD :RMHZµG]NLHJR )XQGXV]X 2FKURQ\ ĜURGRZLVND L *R VSRGDUNL:RGQHMZ*GDĆVNX QDODWD‫ٶ‬F]\WD P\ ‫ =ځ‬XZDJL QD UR]SUR V]RQ\FKDUDNWHU]DEXGRZ\ Z QLHNWµU\FK UHJLRQDFK ZRMHZµG]WZD QLH]DVDGQD HNRQRPLF]QLHMHVWEXGRZD VLHFL NDQDOL]DF\MQHM : REV]DUDFK W\FK F]ÛVWR R Z\VRNLHM ZDUWRĝFL SU]\ URGQLF]HM)XQGXV]ZVSR PDJDÉ EÛG]LH WZRU]HQLH DOWHUQDW\ZQ\FKV\VWHPµZ XQLHV]NRGOLZLDQLDĝFLHNµZ E\WRZRJRVSRGDUF]\FKZ W\P RSDUW\FK QD SU]\GR PRZ\FK RF]\V]F]DOQLDFK ĝFLHNµZ‫ڀ‬

: ĝODG ]D W\P %DQN 2FKURQ\ ĜURGRZLVND 6$ G]LDĄDMÇF ZH ZVSµĄSUD F\ ] :)2ĜL*: Z *GDĆ VNX RUD] NRU]\VWDMÇF ]H ĝ U R G N µ Z  I L Q D Q V R Z \ F K X G R V W Û S Q L R Q \ F K  S U ] H ] )XQGXV]XUXFKRPLĄOLQLÛ N U H G \ W R Z Ç   Z  U D P D F K NWµU\FK RVRE\ IL]\F]QH Z W\P SURZDG]ÇFH G]LD ĄDOQRĝÉJRVSRGDUF]ÇRUD] VSµĄG]LHOQLH L ZVSµOQR W\ PLHV]NDQLRZH PRJÇ XELHJDÉVLÛRNUHG\WSUH IHUHQF\MQ\ 7R OLQLD /.   EXGRZD L PRGHUQL]DFMD PDĄ\FK L SU]\GRPRZ\FK RF]\V]F]DOQL ĝFLHNµZ R SU]HSXVWRZRĝFL GR  P V]HĝF QD GREÛ L V\VWH PµZ RGSURZDG]DMÇF\FK ĝFLHNL :LÛFHMLQIRUPDFMLRW\P SUHIHUHQF\MQ\PNUHG\FLHQD ZZZERVEDQNSO $06

QU

6DPF]\ĝÉĝFLHNLQD &RUD]ZLÛFHMPLHV]NDĆFµZPLDVWXFLHND RGPLHMVNLHJR]JLHĄNXLRVLHGODVLÛQD ZVLDFKE\ľ\ÉZVÇVLHG]WZLHQDWXU\ 5RĝQLHWHľĝZLDGRPRĝÉHNRORJLF]QD PDĄ\FKVSRĄHF]QRĝFL]QLHGXľ\FK PLHMVFRZRĝFL1DWDNLFKWHUHQDFK JG]LHPDP\GRF]\QLHQLD]UR]SURV]RQÇ ]DEXGRZÇVDPRU]ÇGRPQLHRSĄDFD VLÛEXGRZDÉNDQDOL]DFML-DNZWDNLHM V\WXDFMLUDG]LÉVRELH]HĝFLHNDPL" 7RFR]RVWDMHSRP\FLX QDF]\ĆSUDQLXLZV]HONLFK F]\QQRĝFLDFK ]ZLÇ]DQ\FK ] XWU]\PDQLHP FRG]LHQQHM KLJLHQ\ E\ZD NĄRSRWOLZH 1DMSURVWV]H L SR]RUQLH QDMWDĆV]H UR]ZLÇ]DQLH WR EXGRZDV]DPEDF]\OLEH] RGSĄ\ZRZHJR ]ELRUQLND GRNWµUHJRVSĄ\ZDMÇĝFLHNL ]H ZV]\VWNLFK SU]\ERUµZ VDQLWDUQ\FK Z GRPX $OH VÇ PLQXV\ WHJR UR]ZLÇ ]DQLD .LHG\ Z\SHĄQL VLÛ ]ELRUQLN WU]HED Z]\ZDÉ VSHFMDOLVW\F]QÇૼUPÛE\JR RSUµľQLĄD3R]DW\PĝFLHNL ]JURPDG]RQH Z V]DPEDFK VÇ VWÛľRQH  MHĝOL Xľ\WNRZ QLNQLHSLOQXMHUHJXODUQHJR Z\ZR]XSRMDZLDVLÛU\]\NR SU]HELFLD =DFKRZDQLH UH ľLPX Z\ZR]X ĝFLHNµZ MHVW XFLÇľOLZH L E\ZD WUXGQH QS ]ELRUQLN QDSHĄQL VLÛ

:ĄDĝFLFLHOH WHJR GRPX SRVWDZLOL JR QD XERF]X EOLVNR ODVX %\ľ\ÉZ]JRG]LH]QDWXUÇ]GHF\GRZDOLVLÛQDZĄDVQÇRF]\V] V]\EFLHMSRGF]DVĝZLÇWOXE F]DOQLÛĝFLHNµZ ZL]\WJRĝFL&]WHURRVRERZD QDMSLHUZ RF]\ĝFLÉ L XQLH -HVWWRQLFLQQHJRMDNXU]Ç URG]LQD VZRERGQLH NRU]\ V]NRGOLZLÉ 'R WHJR VĄXľÇ G]HQLH NWµUH RF]\V]F]D VWDMÇFD]ZRG\SURGXNXMH SU]\GRPRZH RF]\V]F]DO ĝFLHNL SRFKRG]ÇFH Z\ĄÇF] PV]HĝFĝFLHNµZW\JRGQLR QLH ĝFLHNµZ ,FK LQVWDODFMD QLH ] RELHNWX GOD NWµUHJR ZR .RV]W LFK Z\ZLH]LHQLD MHVW QD SHZQR GURľV]D RG ]RVWDĄR ]DSURMHNWRZDQH WR RNRĄR  ‫  ٶ‬W\V ]Ą V]DPEDOHF]ZHNVSORDWDFML DZLÛFZRGÛ]Xľ\WÇSRGF]DV WD UµľQLFD ]ZUDFD VLÛ EDU NÇSLHOL ]P\ZDQLD SUDQLD URF]QLH G]RV]\ENR3R]DW\PVĄXľÇ RUD]VSĄXNLZDQLDWRDOHW 'ODQDWXU\ RFKURQLH ]GURZLD ľ\FLD -DNWRG]LDĄD" LNLHV]HQL ĝURGRZLVND RUD] FKURQLÇ 0RľH ZDUWR ]DVWDQRZLÉ ]DVRE\ F]\VWHM ZRG\ NWµUD 3URFHV\ ]DFKRG]ÇFH VLÛ QDG UR]ZLÇ]DQLHP WDĆ EÛG]LH Z\NRU]\VWDQD SU]H] Z NDľGHM RF]\V]F]DOQL VÇ V]\PZHNVSORDWDFML":HGĄXJ SU]\V]ĄHSRNROHQLD SRGREQHLPRľQDMHSRG]LHOLÉ HNVSHUWµZ ĝFLHNL ] JRVSR 'REUD RF]\V]F]DOQLD QDGZDJĄµZQHHWDS\EH]WOH GDUVWZGRPRZ\FKWRZPL SU]\GRPRZD PRľH ]DSHZ QRZHL]XG]LDĄHPWOHQX-DN QLPXPSURFZRGDUHV]WD QLÉ Z\VRNÇ MDNRĝÉ RF]\V] WĄXPDF]ÇIDFKRZF\ZVWÛSQH WR QDMUµľQLHMV]H VXEVWDQFMH F]RQ\FK ĝFLHNµZ  FR QDM SRGF]\V]F]DQLH SROHJD QD RUJDQLF]QHLQLHRUJDQLF]QH PQLHM WDN VDPR Z\VRNÇ PHFKDQLF]Q\P RGG]LHOHQLX -HGQDN QLH PRľQD RGSUR D QDZHW NRQNXUHQF\MQÇ ]DQLHF]\V]F]HĆ Z SURFH ZDG]LÉ LFK EH]SRĝUHGQLR ZREHF RF]\V]F]DOQL JPLQ VDFKRSDGDQLDLZ\SĄ\ZDQLD GR JUXQWX QLH QDUXV]DMÇF Q\FKOXEPLHMVNLFK=DWHP D WDNľH SURFHV\ ]ZLÇ]DQH UµZQRZDJLELRORJLF]QHMLQLH ZSURZDG]DQLH WDN RF]\V] ]IHUPHQWDFMÇRVDGXZNWµ ]DQLHF]\V]F]DMÇFZµGJUXQ F]RQHJRRGSĄ\ZXGRJUXQWX U\PGRPLQXMÇEDNWHULHRUD] WRZ\FK 7U]HED MH ]DWHP OXE ZRG\ MHVW EH]SLHF]QH LQQHPLNURRUJDQL]P\EH]WOH

&RZ\EUDÉGODVLHELH"

3UREOHP]JPLQQÇNDVÇ %(= '27$&-, 3U]HSLV\

NWµUHRERZLÇ]XMÇRGVW\F] QLDUXQLHPRľOLZLDMÇ VDPRU]ÇGRP GRILQDQVR ZDQLH RVRERP IL]\F]Q\P LQZHVW\FML HNRORJLF]Q\FK F]\OL PLQ SU]\GRPRZ\FK RF]\V]F]DOQL ĝFLHNµZ DOH WDNľH FKRFLDľE\ XVXZDQLD D]EHVWX:\ZRĄDĄRWRZLHO NLH]G]LZLHQLHLQZHVWRUµZ NWµU]\ GR WHM SRU\ PRJOL VLÛJDÉSRSLHQLÇG]H]JPLQ Q\FK NDV 8VWDZRGDZFD VSUDZLĄ ľH FKRÉ SU]\JR WRZ\ZDOL VLÛ GR UHDOL]DFML VZRLFK SODQµZ EDUG]R GĄXJR WR GRWDFMH JPLQQH RVWDWHF]QLH SU]HV]Ą\ LP NRĄRQRVD

,9

: FDĄ\P NUDMX VDPR U]ÇGRZF\ ]DF]ÛOL GRSR PLQDÉ VLÛ R SU]\ZUµFHQLH SRSU]HGQLHJR VWDQX SUDZ QHJR NWµU\ SU]HZLG\ZDĄ SU]HND]\ZDQLHRNUHĝORQ\FK ĝURGNµZ PLHV]NDĆFRP GH F\GXMÇF\PVLÛQDSU]HGVLÛ Z]LÛFLDVSU]\MDMÇFHQDWXU]H *ĄRV\ GRWDUĄ\ Z NRĆFX GR SDUODPHQWDU]\VWµZ NWµU]\ ]JĄRVLOL MXľ LQLFMDW\ZÛ SR VHOVNÇ 3URSR]\FMD ]RVWDĄD SR]\W\ZQLH ]DRSLQLRZDQD SU]H] 0LQLVWHUVWZR ĜUR GRZLVND-HVWZLÛFV]DQVD ľH ] EXGľHWµZ JPLQ ]QµZ EÛGÇ GRWRZDQH ZDľQH GOD ĝURGRZLVND LQG\ZLGXDOQH SURMHNW\  $06

']LHQQLN3RPRU]D

: NDľGHM ILUPLH GR ZLHP\ VLÛ ľH LVWQLHMH NLONDURG]DMµZSU]\GR PRZ\FK RF]\V]F]DOQL ĝFLHNµZLZLHOHV]F]H JµĄRZ\FK UR]ZLÇ]DĆ 0RľHP\ Z\UµľQLÉ SLÛÉ JĄµZQ\FK URG]D MµZ SU]\GRPRZ\FK RF]\V]F]DOQL ĝFLHNµZ ] GUHQDľHP UR]VÇF]DMÇF\P ] ILOWUHP SLDVNRZ\P ] ILOWUHP JUXQWRZRURĝOLQQ\P]H]ĄRľHPELRORJLF]Q\P]NRPRUÇRVDGX F]\QQHJR :\EµUURG]DMXRF]\V]F]DOQL]DOHľ\QLHW\ONRRG]DVREQRĝFL SRUWIHODLGHF\]MLLQZHVWRUDDOHWHľRGSHZQ\FKRJUDQLF]HĆ SUDZQ\FKLWHFKQLF]Q\FK]ZLÇ]DQ\FK]MHMEXGRZÇબWĄXPDF]\ HNVSHUW]SRUWDOXSU]\GRPRZHRF]\V]F]DOQLHZDZSO%XGXMÇF LQG\ZLGXDOQÇRF]\V]F]DOQLÛĝFLHNµZQDOHľ\]DFKRZDÉRGSR ZLHGQLHRGOHJĄRĝFLRGPLQEXG\QNµZPLHV]NDOQ\FKVWXGQL JUDQLF G]LDĄNL L GU]HZ .DľGD LQVWDODFMD PXVL E\É GREUDQD Z VSRVµE LQG\ZLGXDOQ\ -HVW WR PRľOLZH SRQLHZDľ LVWQLHMÇ UµľQHZDULDQW\SRV]F]HJµOQ\FKURG]DMµZRF]\V]F]DOQL3URMHNW PXVLXZ]JOÛGQLDÉZLHOHDVSHNWµZPLQOLF]EÛPLHV]NDĆFµZ DW\PVDP\PLORĝÉGRVWDUF]DQ\FKĝFLHNµZFKDUDNWHURELHNWX PRľOLZRĝFLJUXQWRZRSU]HVWU]HQQH 0RQWDľ QDOHľ\ ]OHFLÉ GRĝZLDGF]RQHM ILUPLH LQVWDODWRUVNLHM NWµUD ]DSHZQL VWDUDQQH Z\NRQDQLH RF]\V]F]DOQL L ZĄDĝFLZ\ MHMUR]UXFK

*G]LHV]DPERE\ÉPXVL" 0XVLV]E\ÉSU]\JRWRZDQ\ QD WR ľH VÇ V\WXDFMH JG\ QD GDQ\P WHUHQLH QLH PRľQD ]DVWRVRZDÉ ľDGQHJRW\SXRF]\V]F]DO QL SU]\GRPRZHM :WHG\ QLH PD Z\MĝFLD WU]HED Z\EUDÉ GREU\ ]ELRUQLN EH]RGSĄ\ZRZ\ -HVW WDN ZµZF]DV JG\ G]LDĄND ]QDMGXMH VLÛ QD WHUHQLH SUDZQLH FKURQLRQ\P JG]LH FDĄNRZLFLH ]DEURQLRQHMHVWRGSURZDG]DQLHĝFLHNµZGRJUXQWXOXEZRG\0RľH WHľRW\P]GHF\GRZDÉVDPRU]ÇGZSLVXMÇFGRPLHMVFRZHJRSODQX ]DJRVSRGDURZDQLDSU]HVWU]HQQHJREUDNPRľOLZRĝFLVWRVRZDQLD RF]\V]F]DOQLSU]\GRPRZ\FKZNRQNUHWQHMRNROLF\=GDU]\ÉVLÛWHľ PRľHľHQDWZRMHMSRVHVMLLZMHMQDMEOLľV]\PVÇVLHG]WZLHQLHPD PRľOLZRĝFLRGSURZDG]HQLDĝFLHNµZERQLHPDVWDZXF]\URZX PHOLRUDF\MQHJRDQDGRGDWHNQDG]LDĄFH]DOHJDVSRUDZDUVWZD QLHSU]HSXV]F]DOQHJR JUXQWX 1LHZ\NOXF]RQH ľH SRWHQFMDOQ\ RGELRUQLNĝFLHNµZMHVWDOHQDG]LDĄFHRERNDMHMZĄDĝFLFLHOEÛG]LH NUÛFLĄQRVHPQDPRľOLZRĝÉGRVWDUF]DQLDGRMHJR]ELRUQLNDWZRLFK ĝFLHNµZQDZHWMHĝOLVÇRF]\V]F]RQH 1D V]DPER PRľHV] ]GHF\GRZDÉ VLÛ WDNľH ZµZF]DV JG\ ORNDO QH ZĄDG]H PDMÇ Z SHUVSHNW\ZLH EXGRZÛ ]ELRUF]HM NDQDOL]DFML VDQLWDUQHM E\ XOľ\É PLHV]NDĆFRP :µZF]DV NRV]W\ ]ZLÇ]DQH ]NXSQHPPRQWDľHPZ\NRU]\VWDQLHPLSµļQLHMV]\PGHPRQWDľHP ]ELRUQLNDVÇQLľV]HLWREDUG]LHMVLÛRSĄDFDQLľEXGRZDZĄDVQHM RF]\V]F]DOQL

Dodatek dofinansowany został przez Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Gdańsku. Fundusz nie ponosi odpowiedzialności za treści zawarte w dodatku.


']LHQQLN3RPRU]D

3RPRUVNL(NRORJ

QU

RGOXG]LX

.URNSRNURNX -HĝOL MHVWHĝ ]DLQWHUHVR ZDQ\ PDĄÇ RF]\V]F]DOQLÇ ĝFLHNµZSU]\VZRLPGRPX PXVLV] GRZLHG]LHÉ VLÛ R SUDZQ\FK PRľOLZRĝFLDFK PRQWDľXLHNVSORDWDFMLW\FK XU]ÇG]HĆ

3UDZRORNDOQH

=JRGQLH ] 3UDZHP EX GRZODQ\P SR]ZROHQLD QLH Z\PDJDVWDZLDQLHLQG\ZLGX DOQ\FKSU]\GRPRZ\FKRF]\V] F]DOQLĝFLHNµZRZ\GDMQRĝFL GRPV]HĝFQDGREÛ -HĝOLQDWHUHQLHJPLQ\QLH -HGHQ]HWDSµZEXGRZ\SU]\GRPRZHMRF]\V]F]DOQLF]\OLPRQWDľ ]ELRUQLNDĝFLHNµZ ]RVWDĄXFKZDORQ\SODQ]DJR VSRGDURZDQLDSU]HVWU]HQQH JR SRWU]HEQD MHVW GHF\]MD R ZDUXQNDFK ]DEXGRZ\ :\GDMH MÇ ZµMW EXUPLVWU] DOERSUH]\GHQWPLDVWD

3R]ZROHQLH QDEXGRZÛ

 6]F]HOQRĝÉ SU]\GRPRZHM RF]\V]F]DOQL MHVW EDUG]R ZDľQD GODWHJRFDĄÇLQVWDODFMÛWU]HEDGRNĄDGQLH]PRQWRZDÉ ĻUµGĄR]LHORQHWHFKQRORJLHSO

QRZH 3URFHV\ WH ]DFKRG]Ç ZSLHUZV]\P]ELRUQLNXNDľ GHMRF]\V]F]DOQLWMRVDGQLNX JQLOQ\P 3RGF]\V]F]RQH RGSĄ\ZDMÇFH GR GDOV]\FK HOHPHQWµZLQVWDODFMLĝFLHNL QD]\ZDQHVÇV]DUÇZRGÇ $OHXZDJDĝFLHNL]DZLH UDMÇFHGXľHLORĝFLWĄXV]F]µZ Z\PDJDMÇ LFK RGG]LHOHQLD ]HZ]JOÛGXQD]DEH]SLHF]H QLH NROHMQ\FK HOHPHQWµZ LQVWDODFML  6HSDUDFMD WĄXV]F]µZ LVWRWQLH SRSUDZLD VNXWHF] QRĝÉ L Z\GDMQRĝÉ FDĄHJR XNĄDGX-HVWWRV]F]HJµOQLH ZDľQH Z SU]\SDGNX JG\ RVDGQLN MHVW RGGDORQ\ NLO ND PHWUµZ RG EXG\QNX ,VWQLHMH ZµZF]DV QLHEH] SLHF]HĆVWZR Z\FKĄDG]DQLD ĝFLHNµZ L RVDG]DQLD VLÛ WĄXV]F]X ZHZQÇWU] UXU ND QDOL]DF\MQ\FKFRSURZDG]L GR]PQLHMV]HQLDZ\GDMQRĝFL RF]\V]F]DOQL 3URFHV RG G]LHODQLDWĄXV]F]X]DFKRG]L Z VSHFMDOQ\FK XU]ÇG]H QLDFK W]Z VHSDUDWRUDFK ‫ ٶ‬Z\MDĝQLD SU]HGVWDZLFLHO MHGQHM ] ૼUP ]DMPXMÇF\FK VLÛ LQVWDORZDQLHP SU]\ GRPRZ\FK RF]\V]F]DOQL ĝFLHNµZ

'UXJLHWDSRF]\V]F]DQLD ĝFLHNµZ]ZLÇ]DQ\MHVW]GR F]\V]F]DQLHP WOHQRZ\P : W\P SU]\SDGNX GHF\GX MÇFÇUROÛRGJU\ZDMÇPLNUR RUJDQL]P\ WOHQRZH G]LÛNL NWµU\P ]DFKRG]Ç NROHMQH SURFHV\ELRFKHPLF]QH 2F]\V]F]RQHZWHQVSR VµEĝFLHNLVÇZSURZDG]DQH GR RGELRUQLND 0RľH QLP E\É ZRGD SĄ\QÇFD OXE VWR MÇFD EÇGļ JUXQW :µZF]DV RGE\ZD VLÛ WR ]D SRĝUHG QLFWZHP VWXGQL FKĄRQQHM OXE GUHQDľX UR]VÇF]DMÇFH JR :\EµU RGELRUQLND MHVW X]DOHľQLRQ\ RG URG]DMX ]DVWRVRZDQHM RF]\V]F]DOQL RUD] ZDUXQNµZ JUXQWRZR ‫ ٶ‬SU]HVWU]HQQ\FK ‫ ٶ‬WĄXPD F]ÇQDPZૼUPLH 2F]\V]F]DOQLH VÇ SUR VWH L WDQLH Z HNVSORDWDFML JG\ľ URF]QH Z\GDWNL QD RF]\V]F]DOQLÛ]DZLHUDMÇVLÛ SU]HG]LDOH RG  GR  ]Ą .RV]W LQZHVW\F\MQ\ MHVW UµľQ\ ]DOHľ\ RG ZLHONRĝFL RF]\V]F]DOQL MHM URG]DMX RUD]ZDUXQNµZWHUHQXQD NWµU\P SRZVWDQLH 0LHĝFL VLÛ Z JUDQLFDFK RG  GR W\V]Ą $QQD6]DGH

:\OHZDV]]DWUXZDV] 7275=(%$:,('=,(È

:FLÇľ ]GDU]D VLÛ ľH ĝFLHNL Z WDMHPQLF]\ VSRVµE OÇGX MÇ Z URZLH OXE QD U]DGNR XF]ÛV]F]DQHM ĄÇFH =GDU]D VLÛWDNľHľHZĄDĝFLFLHOGRPX QLHVSHFMDOQLH SU]HMPXMH VLÛ QLHV]F]HOQ\P V]DPEHP ED QLHNLHG\FHORZRMHUR]V]F]HO QLD&KRÉWRQLHPLHĝFLVLÛZ JĄRZLH QDGDO VÇ WDNľH FDĄH RVLHGOD JG]LH QLH PD NDQD OL]DFML VDQLWDUQHM D SRVHVMH SRGĄÇF]RQHVÇGR‫ځ‬EXU]µZNL‫ڀ‬ $ WR ]QDF]\ ľH ]DQLHF]\V] F]HQLD ] ĄDWZRĝFLÇ SU]HGR VWDMÇVLÛLGRJOHE\LGRU]HN LGR]ELRUQLNµZZRGQ\FK &KRÉ ĝFLHNL VNĄDGDMÇ VLÛJĄµZQLH]ZRG\WRFKD UDNWHU\]XMÇ VLÛ WDNľH GXľÇ ]DZDUWRĝFLÇ ]DZLHVLQ RUD] ]ZLÇ]NµZ RUJDQLF]Q\FK L QLHRUJDQLF]Q\FK SRVLDGD MÇ UµZQLHľ QLHEH]SLHF]QH ZLUXV\ L EDNWHULH FKRUR ERWZµUF]H 0RJÇ WR E\É EDNWHULHľµĄWDF]NL]DNDļQHM GXUX EU]XV]QHJR D QDZHW FKROHU\RUD]]DZLHUDMÇMDMD UREDNµZ SDVRľ\WQLF]\FK WDNLFK MDN WDVLHPFH 6WD Ą\P HOHPHQWHP ĝFLHNµZ NRPXQDOQ\FKMHVWSDĄHF]ND

3RGVWDZRZ\PGRNXPHQ WHPXPRľOLZLDMÇF\PUR]SR F]ÛFLHEXGRZ\RF]\V]F]DOQL VWDQRZLSR]ZROHQLHQDEX GRZÛ =JRGQLH ] 3UDZHP EXGRZODQ\P SR]ZROHQLD QD EXGRZÛ QLH Z\PDJD EXGRZD LQG\ZLGXDOQ\FK SU]\GRPRZ\FKRF]\V]F]DO QL ĝFLHNµZ R Z\GDMQRĝFL GR  P V]HĝF QD GREÛ : WDNLP Z\SDGNX ]JRGÛ QD UR]SRF]ÛFLH EXGRZ\ SU]\GRPRZHM RF]\V]F]DOQL -HĝOLFKFHV]Z\SRF]\ZDÉ ĝFLHNµZ Z\GDMH VWDURVWZR Z VSDUWDĆVNLFK ZDUXQNDFK SRZLDWRZH ] GDOHND RG F\ZLOL]DFML SD 3UDZRZRGQH PLÛWDMľHQLHPRľHV]EH]NDU 6SRVµE RGSURZDG]DQLD QLHLQJHURZDÉZĝURGRZLVNR ĝFLHNµZGRZRG\OXEJUXQWX QDWXUDOQH :DľQH ZLÛF E\ RUD]LFKLORĝÉSRFKRG]HQLHD WZµMSRE\WSR]RVWDĄZĄDĝFLZLH WDNľHPLHMVFH]U]XWX G]LDĄND QLHRGF]XZDOQ\ GOD QDWXU\ LQZHVWRUDOXELQQD SRGOHJD 0RľHV] ZLÛF Z\EUDÉ WDNLH XQRUPRZDQLX3RGVWDZRZ\P PLHMVFD QS NHPSLQJL SROD DNWHP SUDZQ\P NWµU\ PD QDPLRWRZHF]\JRVSRGDUVWZD WXWDM]DVWRVRZDQLHMHVW3UDZR DJURWXU\VW\F]QHNWµUHVWDQR ZRGQH-HGQDNMHĝOLEÛG]LHV] ZLÇSLÛNQ\]DNÇWHNSU]\URG\ RGSURZDG]DĄ ĝFLHNL Z LORĝFL D MHGQRF]HĝQLH SRE\W JRĝFL PQLHMV]HM QLľ  P V]HĝF QLHMHVWXFLÇľOLZ\GODĝURGR QD GREÛ QD WHUHQLH VZRMHM ZLVND ER JRVSRGDU]H R WR G]LDĄNL FR MHVW QDMF]ÛĝFLHM ]DGEDOL:WHQVSRVµELNOLHQW VSRW\NDQH Z SU]\SDGNX MHVW ]DGRZRORQ\ L QDWXUD MHGQRURG]LQQHM ]DEXGRZ\ Z\FKRG]L ] WHJR VSRWNDQLD QLH PXVLV] XELHJDÉ VLÛ R ]F]ĄRZLHNLHPEH]ZLÛNV]HJR SR]ZROHQLH ZRGQRSUDZQH XV]F]HUENX -HGQDNľHVDPDHNVSORDWDFMD -HĝOL MXľ WUDૼĄHĝ Z G]LNLH RF]\V]F]DOQL Z\PDJD ]JĄR UHMRQ\ JG]LH OXG]ND VWRSD V]HQLD FR QDMPQLHM  GQL JRĝFLU]DGNR]RVWDZMHZQLH SU]HGUR]SRF]ÛFLHPXľ\WNR QDUXV]RQ\PVWDQLH2WRNLOND ZDQLD Z VWDURVWZLH SRZLD ZVND]µZHNNWµUHWRXĄDWZLÇ ࣦ *G\ Z SREOLľX QLH WRZ\P-HľHOLRUJDQZFLÇJX GQLRG]ĄRľHQLD]JĄRV]HQLD PDWRDOHW]DĄDWZLDMVZRMHM QLHZQLHVLHVSU]HFLZXPRľ SRWU]HE\ Z\VWDUF]DMÇFR QD UR]SRF]ÇÉ HNVSORDWDFMÛ GDOHNR RG ZRG\ V]ODNµZ L RER]RZLVNDSRWHPSRVWD RF]\V]F]DOQL $06 UDM VLÛ ZV]\VWNR ]DNRSDÉ

=WDNLHMQLHZLQQHMUXU\GRU]HF]NLPRJÇZSĄ\ZDÉZRJµOHQLH RF]\V]F]RQHĝFLHNLSURZDG]ÇFGRVNDľHQLDZRG\)RW$UFKLZXP RNUÛľQLF\]QDQDSRGQD]ZÇ (VFKHULFKLL FROL -HVW WR EDNWHULD NWµUD VDPD QLH VWDQRZL ZLÛNV]HJR ]DJUR ľHQLD GOD F]ĄRZLHND OHF] MHľHOLZ\VWÛSXMHZĝFLHNDFK MHVWWRZVNDļQLNREHFQRĝFL F]\QQLNµZ Z\ZRĄXMÇF\FK W\IXV GXU EU]XV]Q\ OXE QDZHWG\]HQWHULÛ

W\V]Ą

1DZHWW\OHPRľH Z\QLHĝÉNDUD ]DSRVLDGDQLH QLHV]F]HOQHJR V]DPED

6NDľHQLH SRZLHU]FKQLR Z\FK L SRG]LHPQ\FK ZµG ĝFLHNDPL E\WRZ\PL MHVW SRZDľQ\P ]DJURľHQLHP KLJLHQLF]Q\P RUD] EDNWH ULRORJLF]Q\P$WRPRľHVLÛ ]GDU]\ÉMHĝOLSR]E\ZDV]VLÛ ĝFLHNµZZVSRVµEQLHOHJDOQ\ &KRÉQLHZLG]LV]MDN]V]DP EDVÇF]\VLÛ]DZLHVLVW\SĄ\Q WR SRZROL PRľH RQ ]DWUXÉ FDĄÇRNROLFÛ3U]\MHPQLHEÛ G]LHZµZF]DVMHĝÉZDU]\ZD ]H VZRMHJR RJUµGND MHĝOL GRMG]LH GR VNDľHQLD JOHE\" 2NDľHVLÛľHWZRMDEH]P\ĝO QRĝÉ ]DV]NRG]LĄD FDĄHPX ĝURGRZLVNX QDWXUDOQHPX NWµUHJRMHVWHĝF]ÛĝFLÇ $06

1LHF]\VWRĝFLQDZDNDFMDFK

-HĝOLWUDᆼV]ZQDSUDZGÛG]LNLHPLHMVFH]RVWDZMHZQLHQDUX V]RQ\PVWDQLH  )RW.DWDU]\QD7RSXV]HN OXE SU]\QDMPQLHM SU]\NU\M ]LHPLÇ ࣦ 1LH P\M VLÛ Z U]HFH OXEMH]LRU]H-HĝOLMXľPXVLV] WRURELÉQDZDNDFMDFKSRG JUXV]Ç WR QDSHĄQLM ZRGÇ QDF]\QLH QS PLVNÛ L UµE WRQDVXFK\POÇG]LH:\OHM ]DZDUWRĝÉPLVNLQD]LHPLÛ : WHQ VSRVµE RV]F]ÛG]LV] SU]HG ]DQLHF]\V]F]HQLDPL HNRV\VWHP\ZRGQH

ࣦ 1LHZ\OHZDMGRZRG\ ľDGQ\FKĝURGNµZFKHPLF] Q\FK D MXľ QD SHZQR QLH P\MZMH]LRU]HVDPRFKRGX :WHQVSRVµEGRZRG\SU]H GRVWDQLHVLÛQLHW\ONRSĄ\Q NWµU\P F]\ĝFLV] NDURVHULÛ DOH WDNľH UHV]WNL EHQ]\Q\ L ROHMX 1DMOHSLHM JG\ SX FRZDQLH DXW RGE\ZD VLÛ Z P\MQLDFK ER WH PXV]Ç E\ÉVNDQDOL]RZDQH $06

Dodatek dofinansowany został przez Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Gdańsku. Fundusz nie ponosi odpowiedzialności za treści zawarte w dodatku.

9


3RPRUVNL(NRORJ

QU

:$572:,('=,(È

3URPLHQLHZ3ROVFH -DNZ\OLF]\OLVSHFMDOLĝFLZ3ROVFH]DOHľQLHRG UHJLRQXZDUWRĝÉQDVĄRQHF]QLHQLDZ\QRVLZRNUHVLHRG NZLHWQLDGRSDļG]LHUQLNDRNN:KPNZ7R R]QDF]DľHSU]\ZĄDĝFLZ\PGRERU]HOLF]E\LRGSRZLHG QLPXV\WXRZDQLXNROHNWRUµZVĄRQHF]Q\FK]DEH]SLHF]D Xľ\WNRZQLNµZZSURFHQHUJLLQLH]EÛGQHMGR SRGJU]DQLDFLHSĄHMZRG\DĝUHGQLRZURNXGRSURF &]\OLľHSU]H]ĝUHGQLRGQLZURNXZRGDPRľHE\É RJU]DQDHQHUJLÇVĄRQHF]QÇGRWHPSHUDWXU\RN VWRSQL&HOVMXV]D7RGODWHJRZQDV]\PNUDMXNROHNWRU\ VĄRQHF]QHQLHVÇZVWDQLH]DSHZQLÉSHĄQHJRSRNU\FLD FLHSĄDZVNDOLURNX7RZDU]\V]ÇZLÛFUDF]HMWUDG\F\M Q\PV\VWHPRPJU]HZF]\PWDNQDZV]HONLZ\SDGHN :V]\VWNRSU]H]VSRUÇOLF]EÛSRFKPXUQ\FKGQL

5RG]DMHLQVWDODFML VĄRQHF]Q\FK

3U]\E\ZDGDFKµZQDNWµU\FKPRQWRZDQHVÇNROHNWRU\VĄRQHF] QH1DMF]ÛĝFLHMVĄXľÇGRZ\WZDU]DQLDHQHUJLLFLHSOQHM

)RW$UFKLZXP

(QHUJLÛVĄRQHF]QÇPRľQD]DPLHQLÉEH]SRĝUHGQLRQD HQHUJLÛHOHNWU\F]QÇ IRWRRJQLZD 1DWRPLDVWNROHNWRU\ VĄRQHF]QHVĄXľÇGRZ\WZDU]DQLDHQHUJLLFLHSOQHM:3RO VFHVWRVRZDQHVÇSU]HGHZV]\VWNLPSĄDVNLHNROHNWRU\ GDFKRZH6ĄXľÇRQHGR]DPLDQ\HQHUJLLSURPLHQLRZD QLDVĄRQHF]QHJRQDHQHUJLÛFLHSOQÇPDJD]\QRZDQÇ ZSRVWDFLFLHSĄHMZRG\7DNDPHWRGDSU]HWZDU]DQLD HQHUJLLVRODUQHMMHVWX]QDZDQD]DV]F]HJµOQLHZ\GDMQÇ LIXQNFMRQDOQÇ.ROHNWRURGELHUDHQHUJLÛVĄRQHF]QÇ LSU]HND]XMHMÇSRSU]H]W]ZF]\QQLNJU]HZF]\LZ\ PLHQQLNFLHSĄD]QDMGXMÇF\VLÛZ]ELRUQLNX ERMOHU]H  GRRJU]DQLDZRG\NWµUDPRľHVĄXľ\ÉMDNRFLHSĄDZRGD Xľ\WNRZDZRGDZVSRPDJDMÇFDSUDFÛXNĄDGXFHQWUDO QHJRRJU]HZDQLDOXEGRLQQ\FKFHOµZQSVXV]HQLD SĄRGµZUROQ\FKF]\RJU]HZDQLDZRG\ZEDVHQLH

:UD]LHQLHSRJRG\‫ډ‬ -DNPLHV]NDĆF\GRPXNWµU\NRU]\VWD]HQHUJLLVĄR QHF]QHMUDG]LVRELHZQLHSRJRGÛ"1LH]QDF]\WRZFDOH ľHGRPRZQLF\PXV]ÇEUDÉ]LPQ\SU\V]QLFOXEPDU]QÇÉ ,QVWDODFMDMHVWZ\SRVDľRQDZSRMHPQLNNWµU\]DWU]\PX MHFLHSĄÇZRGÛSU]H]G]LHĆF]\GZD'ODWHJRGRSDVRZX MÇFNROHNWRUVĄRQHF]Q\GRSRWU]HEURG]LQ\WU]HEDZ]LÇÉ SRGXZDJÛZLHONRĝÉWHJR]DVREQLND)DFKRZF\SRGSR ZLDGDMÇľHGODF]WHURRVRERZHMURG]LQ\]ELRUQLNSRZL QLHQPLHÉSRMHPQRĝÉSU]\QDMPQLHMOLWUµZ2F]\ZL ĝFLHPRľQDNXSLÉPQLHMV]\MHGQDNZUD]LHQLHSRJRG\ ]DSDVFLHSĄHMZRG\VLÛV]\EFLHMVNRĆF]\LZWHG\WU]HED EÛG]LHGRJU]HZDÉZRGÛZVSRVµENRQZHQFMRQDOQ\ $06

9,

']LHQQLN3RPRU]D

.RQNXUVGODSU]HGVLÛELRUFµZ

6LÛJQLMSR]LHORQÇHQHUJLÛ &LHSĄDZRGDZFHQLH]LPQHM"=DGDUPRSUÇG"%U]PLQLHZLDU\JRGQLHDOHMHVW PRľOLZH0RľHZDUWR]DLQVWDORZDÉQDGDFKXNROHNWRUVĄRQHF]Q\F]\]DPRQWRZDÉ EDWHULÛVĄRQHF]QÇ%ÛG]LHWDQLHMZ\JRGQLHMLSU]HGHZV]\VWNLPHNRORJLF]QLHM )81'86=( 2F]\ZLĝFLH

QDMSLHUZ SRWU]HEQH EÛGÇ LQZHVW\FMH 2QH NRV]WXMÇ DOHZDUWRVNRU]\VWDÉ]QLVNR RSURFHQWRZDQ\FKSRľ\F]HN L UµľQ\FK IRUP ૼQDQVRZHM SRPRF\.RU]\ĝFLRVLÇJQLÛWH G]LÛNL UHDOL]DFML ]DGDĆ Z\ NRU]\VWXMÇF\FK RGQDZLDOQH ļUµGĄDHQHUJLLSURFHQWRZDÉ EÛGÇSU]H]GĄXJLHODWD :RMHZµG]NL )XQGXV] 2FKURQ\ ĜURGRZLVND L *R VSRGDUNL:RGQHMZ*GDĆVNX RJĄRVLĄ NRQNXUV ‫=ځ‬LHORQD (QHUJLD‫ ڀ‬6NLHURZDQ\ RQ MHVW GR RVµE NWµUH FKFÇ ]DLQZHVWRZDÉQD3RPRU]XZ RGQDZLDOQH ļUµGĄD HQHUJLL 0RJÇ WR E\É  VSµĄG]LHOQLH PLHV]NDQLRZHSU]HGVLÛELRU F\ૼUP\LLQVW\WXFMHUµľQ\FK EUDQľQSZĄDĝFLFLHOHKRWHOL LRĝURGNµZZF]DVRZ\FK .RV]W LQZHVW\FML PXVL ]PLHĝFLÉ VLÛ Z SU]HG]LDOH FHQRZ\PW\V‫ٶ‬POQ]Ą :RMHZµG]NL)XQGXV]2FKURQ\ ĜURGRZLVNDL*RVSRGDUNL:RG QHMZ*GDĆVNXQDUHDOL]DFMÛ QDMOHSV]\FKSURMHNWµZXG]LHOD SRľ\F]NL GR Z\VRNRĝFL  SURF SRQLHVLRQ\FK NRV]WµZ -HM SURFHQWRZDQLH MHVW VWDĄH SURFZVNDOLURNX2NUHV NUHG\WRZDQLD SU]HGVLÛZ]LÛ FLD PRľH Z\QRVLÉ GR  ODW 1DMOHSV]HLQZHVW\FMH]RVWDQÇ QDJURG]RQH3Rľ\F]NDQDLFK UHDOL]DFMÛPRľH]RVWDÉERZLHP F]ÛĝFLRZRXPRU]RQD

&KFHV]SRVWDZLÉHOHNWURZQLÛZLDWURZÇ"6LÛJQLMSRĝURGNLQDGRᆼQDQVRZDQLHVZRMHMLQZHVW\FML )RW:)2ĜL*:Z*GDĆVNX

1 D  N R Q N X U V  P R ľ Q D ]JĄDV]DÉ WDNLH ]DGDQLD MDN ]DPRQWRZDQLH NROHNWRUµZ F]\ EDWHULL VĄRQHF]Q\FK ]D LQVWDORZDQLH SRPS FLHSĄD SRVWDZLHQLHHOHNWURZQLZLD WURZ\FKLZRGQ\FK]DPLDQD SLHFµZ ZÛJORZ\FK QD RSD ODQH ELRPDVÇ 1LH PRľQD ]JĄDV]DÉLQZHVW\FMLNWµUHMXľ ]RVWDĄ\]DNRĆF]RQH UHG

6SUDZGļV]F]HJµĄ\ 5HJXODPLQ NRQNXUVX RUD] Z]RU\ Z\PDJDQ\FK GRNXPHQWµZ ]DPLHV]F]RQH]RVWDĄ\QDVWURQLHLQWHUQHWRZHM:RMHZµG]NLHJR )XQGXV]X2FKURQ\ĜURGRZLVNDL*RVSRGDUNL:RGQHMZ*GDĆVNX બZZZZIRVLJZJGDSOZ]DNĄDGFHષ.RQNXUV\શ:QLRVNLPRľQD SU]HV\ĄDÉQDDGUHV:)2ĜGRNRĆFDF]HUZFDURNX/LVWD ]DGDĆZVWÛSQLH]DNZDOLILNRZDQ\FKGRGRILQDQVRZDQLD]RVWDQLH RSXEOLNRZDQDGRNRĆFDVLHUSQLDURNX ,QIRUPDFMLQDWHPDW.RQNXUVXXG]LHODMÇWDNľHSUDFRZQLF\:)2Ĝ SRGQXPHUHPWHOHIRQXZHZL

1RZHPRľOLZRĝFLQDNROHMQHODWD ,QVW\WXW (QHUJHW\NL 2GQDZLDOQHM MXľ SR UD] WU]HFL RUJDQL]XMH )RUXP 3U]HP\VĄX (QHUJHW\NL 6ĄRQHF]QHM 7HJRURF]QD NRQIHUHQFMDNWµUDRGEÛ G]LH VLÛ  PDMD QD =D PNX .UµOHZVNLP Z 1LH SRĄRPLFDFK SU]HELHJDÉ EÛG]LHSRGKDVĄHP‫ځ‬1RZH PRľOLZRĝFLUR]ZRMXLZ\ ]ZDQLDGRU‫ڀ‬ -DN ]DSRZLDGDMÇ RU JDQL]DWRU]\ IRUXP PD QD FHOX SU]HGVWDZLHQLH SRWHQFMDĄX JRVSRGDUF]H

JR L NLHUXQNX UR]ZRMX H Q H U J H W \ N L  V Ą R Q H F ] Q H M FLHSOQHM JZDUDQWXMÇFH JR ZGURľHQLH SU]H] 3RO VNÛ XQLMQHM G\UHNW\Z\ :( R SURPRFML VWRVRZDQLDRGQDZLDOQ\FK ļUµGHĄ HQHUJLL ,VWRWQ\P SXQNWHPVSRWNDQLDEÛG]LH G\VNXVMD QD WHPDW QLH ]EÛGQ\FKG]LDĄDĆQDU]HF] ZGURľHQLDSODQXXZ]JOÛG Q L D M Ç F H J R  Z  ] Q D F ] Q L H ZLÛNV]\P VWRSQLX VHNWRU HQHUJHW\NL VĄRQHF]QHM QLľ Z SU]\SDGNX 3ROLW\NL

(QHUJHW\F]QHM 3ROVNL GR  U -DN SU]\SRPLQDMÇ SU]HGVWDZLFLHOH,QVW\WXWX (QHUJHW\NL 2GQDZLDOQHM Z W\P GRNXPHQFLH 0LQL VWHUVWZR*RVSRGDUNLSU]H ZLG]LDĄRXG]LDĄHQHUJHW\NL VĄRQHF]QHM Z FDĄNRZLW\P XG]LDOH HQHUJHW\NL RGQD ZLDOQHMZUZMHG\ QLHQLHZLHONLPVWRSQLXER QDSR]LRPLHSURF'OD WHJRWHľZDUXQNLUHDOL]DFML EDUG]LHM ĝPLDĄHJR VFHQD ULXV]DUR]ZRMXHQHUJHW\NL VĄRQHF]QHMEÛGÇWHPDWHP

SU]HZRGQLP QLHSRĄRPL FNLHJRIRUXP .RQIHUHQFMD REMÛWD MHVW KRQRURZ\P SDWURQDWHP :DOGHPDUD 3DZODND ZL FHSUH]HVD5DG\0LQLVWUµZ L PLQLVWUD JRVSRGDUNL $QGU]HMD .UDV]HZVNLHJR PLQLVWUDĝURGRZLVNDL-DQD 5ÇF]NL SUH]HVD 1DURGR ZHJR )XQGXV]X 2FKURQ\ ĜURGRZLVND L *RVSRGDUNL :RGQHM :LÛFHM LQIRUPDFML QD ZZZLHRSO $06

Dodatek dofinansowany został przez Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Gdańsku. Fundusz nie ponosi odpowiedzialności za treści zawarte w dodatku.


3RPRUVNL(NRORJ

']LHQQLN3RPRU]D

QU

72&,(.$:(

6ĄRĆFHZJPLQDFK

&RZ\EUDÉ

(NVSHUFL SRGDMÇ Lľ NR OHNWRU\PRJÇE\ÉLQVWDORZD QHZV]ÛG]LHWDPJG]LHMHVW ]DSRWU]HERZDQLHQDFLHSĄÇ ZRGÛ D ZLÛF Z GRPDFK MHGQRURG]LQQ\FKKRWHODFK UHVWDXUDFMDFK EXG\QNDFK ELXURZ\FKLSURGXNF\MQ\FK 'HF\GXMÇF VLÛ QD ]HVWDZ\ VRODUQH SDPLÛWDMP\ ľH MHGQ\P ] QDMLVWRWQLHMV]\FK HOHPHQWµZ MHVW GREµU RG SRZLHGQLHJR]HVWDZXMHJR ZLHONRĝFL L PRľOLZRĝFL 3U]\MPXMHVLÛľHRNRĄR P NZ SRZLHU]FKQL F]\Q QHM NROHNWRUµZ SRZLQQR SU]\SDGDÉQDMHGQÇRVREÛ 'ODWHJRXľ\ZDVLÛVWDQGDU GRZRGZµFKNROHNWRUµZGOD GZXWU]\RVRERZHMURG]LQ\ DWU]HFKZSU]\SDGNXF]WH URSLÛFLRRVRERZHMURG]LQ\ WU]HFK NROHNWRUµZ 'REU\ MDNRĝFLRZR ]HVWDZ VRODUQ\ ZUD] ] LQVWDODFMÇ WR G]Lĝ NRV]WU]ÛGXW\V]Ą

/LF]QDHIHNW\ (NRORJLF]QHUR]ZLÇ]DQLD GODGRPXRGELHUDQHVÇMDNR URG]DM GURJLHM L QLHSUDN W\F]QHM HNVWUDZDJDQFML 1LF EDUG]LHM EĄÛGQHJR ER LQVWDQFMDVRODUQDPRľHVLÛ ]ZUµFLÉ ER ZĄDĝQLH HQHU JLD FLHSOQD VWDQRZL MHGQÇ ]ZLÛNV]\FKSR]\FMLQDV]\FK GRPRZ\FKUDFKXQNµZ-DN PµZLÇHNVSHUFLJG\E\ZLÛF SRĄRZD 3RODNµZ ]DLQVWD ORZDĄD QD VZRLFK GDFKDFK NROHNWRU\ VĄRQHF]QH ]QD F]ÇFR SU]\F]\QLOLE\ VLÛ GR RFKURQ\ NOLPDWX L ]PQLHM V]HQLD HPLVML GZXWOHQNX ZÛJOD GR DWPRVIHU\ $OH WHľ QD ELHľÇFR SRF]XĄDE\ WRZVZRLFKSRUWIHODFKER PQLHMSĄDFLĄDE\]DHQHUJLÛ

1DMZLÛNV]D LQVWDODFMD .UDMRZ\ UHNRUG MHĝOL FKRG]L R SRZLHU]FKQLÛ NROHNWRUµZ VĄRQHF]Q\FK RGQRWRZDQR Z &]ÛVWRFKR ZLH7DPWHMV]\:RMHZµG]NL 6]SLWDO 6SHFMDOLVW\F]Q\ LP 1DMĝZLÛWV]HM 0DULL 3DQQ\ G\VSRQXMHLQVWDODFMÇVRODUQÇ ]DMPXMÇFÇ EOLVNR  P NZDGUDWRZ\FK =DVSRND MD RQD ]DSRWU]HERZDQLH QD FLHSĄR Z  SURF 2V]F]ÛGQRĝFL PDMÇ VLÛJDÉ W\V]ĄURF]QLH $06

&RUD]ZLÛFHMPLHV]NDĆFµZUHJLRQXFKFHNRU]\VWDÉ ]DOWHUQDW\ZQHJRļUµGĄDHQHUJLLMDNLPVÇNROHNWRU\ VĄRQHF]QH3U]HV]NRGÇVÇMHGQDNIXQGXV]H

632ă(&=(ą67:2

5RĝQLH]DLQWHUHVRZDQLH3R PRU]DQ]LHORQÇHQHUJLÇ7R PLHV]NDĆF\‫ځ‬Z\PXV]DMÇ‫ڀ‬QD VDPRU]ÇGRZFDFKWZRU]HQLH VSHFMDOQ\FK SURJUDPµZ ']LÛNL QLP ZĄDG]H VLÛJDMÇ SRSLHQLÇG]HNWµUHSµļQLHM PRJÇ SU]HND]DÉ ZĄDĝFL FLHORP GRPµZ 1D GXľÇ VNDOÛWDNLHSU]HGVLÛZ]LÛFLH UHDOL]RZDQH MHVW Z ']LHU] JRQLX SRZLDWV]WXPVNL 7D QLHZLHONDERW\VLÛF]QD JPLQDMHVWQLH]Z\NOHRGZDľ QDMHĝOLFKRG]LRLQZHVW\FMH VSU]\MDMÇFH RFKURQLH ĝUR GRZLVNDWDNľHVLÛJDQLHSR RGQDZLDOQH ļUµGĄD HQHUJLL 7HPX VĄXľ\ SURJUDP ‫ځ‬6ĄR QHF]QH GDFK\ GOD JPLQ\ ']LHU]JRĆ‫ڀ‬  :  U ]DNRĆF]R QR LQVWDODFMÛ NROHNWRUµZ VĄRQHF]Q\FKZEXG\Q NDFKPLHV]NDOQ\FKZJPL QLH ']LHU]JRĆ R ĄÇF]QHM SRZLHU]FKQL  P NZ ']LÛNL NROHNWRURP PLHV]NDĆFµZEÛG]LH PRJĄRNRU]\VWDÉ]FLHSĄHM ZRG\ RJU]DQHM HQHUJLÇ S U R P L H Q L  V Ą R Q H F ] Q \ F K ‫  ٶ‬L Q I R U P X M H  0 L U R V Ą D Z Ľ\ZLFNL ] 8U]ÛGX 0LHM VNLHJR Z ']LHU]JRQLX  3R]D SURMHNWHP ]DPRQ WRZDQR V\VWHP VRODURZ\ R SRZLHU]FKQL  P QD RELHNFLH VSRUWRZ\P 0RMH %RLVNR 2UOLN  ']LÛNL RV]F]ÛGQRĝFLRP ILQDQ VRZ\P NWµUH SRZVWDĄ\ ZWUDNFLHUHDOL]DFMLSURMHN WXJPLQDSRGMÛĄDVWDUDQLD R LQVWDODFMÛ GRGDWNRZ\FK  V\VWHPµZ VRODUQ\FK R SRZLHU]FKQLPNZ ,QZHVW\FMDૼQDQVRZDQD MHVWSU]H]1RUZHVNL0HFKD QL]P)LQDQVRZ\ZZ\VRNR ĝFLW\VHXUR:NĄDG PLHV]NDĆFµZ Z\QLµVĄ  SURF:WHMVDPHMZ\VRNRĝFL ZDUWRĝÉ LQG\ZLGXDOQHJR ]HVWDZXVRODUQHJRૼQDQVR ZDQ\MHVW]JPLQQHMNDV\ 6ZRLPSRP\VĄHP']LHU] JRĆ ]DUD]LĄ FDĄÇ RNROLFÛ ,QLFMDW\ZD Z\NRU]\VWDQLD HQHUJLLRGQDZLDOQHMSU]\MÛĄD VLÛ Z  JPLQDFK SRZLDWX NZLG]\ĆVNLHJRLV]WXPVNLH JR 7DN SRZVWDĄ SURMHNW ‫ځ‬6ĄRQHF]QH GDFK\ GOD 3R

1D 3RPRU]X MHGQÇ ] JPLQ SUÛľQLHM SR]\VNXMÇF\FK HQHUJLÛ FLHSOQÇ ]H ļUµGHĄ RGQDZLDOQ\FK MHVW ']LHU]JRĆ Z SRZLHFLH V]WXPVNLP  )RWVRODU\G]LHU]JRQSO ZLĝOD‫ ڀ‬NWµU\ SU]HZLGXMH PRQWDľ V\VWHPµZ VRODU Q\FKZRNEXG\QNDFK LRELHNWDFKXľ\WHF]QRĝFL SXEOLF]QHM :DUWRĝÉ FDĄHJR SU]HGVLÛZ]LÛFLD MHVW V]D FRZDQD QD RN  POQ ]Ą 1D UD]LH VDPRU]ÇG\ QLH PLDĄ\V]F]ÛĝFLDMHĝOLFKRG]L RGRૼQDQVRZDQLH:SLHUZ V]\PSRGHMĝFLXGRIXQGXV]\ XQLMQ\FKXGDĄRVLÛSURF SRWU]HEQHM NZRW\ $ WR ]D



7\OHRVµE]JĄRVLĄR FKÛÉXG]LDĄX ZSURJUDPLH ષ6ĄRQHF]QHGDFK\ GOD3RZLĝODશ 6]DFXMHVLÛľH] FLHSĄDZ\WZDU]DQHJR SU]H]LQVWDODFMH VRODUQHNRU]\VWDĄRE\ ĄÇF]QLHW\V RVµE]JPLQQD WHUHQLHSRZLDWµZ NZLG]\ĆVNLHJR LV]WXPVNLHJR

PDĄRE\UHDOL]RZDÉSURMHNW QD]DĄRľRQÇVNDOÛ:ĄRGDU]H GHNODUXMÇ MHGQDN ľH EÛGÇ XELHJDÉ VLÛ R SLHQLÇG]H GR VNXWNXERMDNSRGNUHĝODMÇ WDNMDNPLHV]NDĆFRP]DOHľ\ LPQDSR]\VNLZDQLXHQHUJLL ]RGQDZLDOQ\FKļUµGHĄ = G]LHU]JRĆVNLFK GR ĝZLDGF]HĆ FKFH UµZQLHľ NRU]\VWDÉ 0DOERUN -DN LQ IRUPXMHEXUPLVWU]QDUD]LH XU]ÛGQLF\ SU]HSURZDG]DMÇ UR]H]QDQLHMDNLHE\ĄRE\]D LQWHUHVRZDQLHPDOERUF]\NµZ NROHNWRUDPL VĄRQHF]Q\PL $QDOL]D GD RGSRZLHGļ F]\ SRGMÛWH ]RVWDQÇ QDVWÛSQH NURNLLUµZQLHľQDGDFKDFK JURGXQDG1RJDWHPSRMDZLÇ VLÛLQVWDODFMHVRODUQH :SRZLDWDFKSRGUXJLHM VWURQLH:LVĄ\F]\OLZ7F]H ZLH L 6WDURJDUG]LH *GDĆ VNLP QD UD]LH QLH VĄ\FKDÉ R SRGREQHM LQLFMDW\ZLH 1LH ]QDF]\ WR MHGQDN ľH .RFLHZLHQLHVLÛJDSRHQHU JLÛ VĄRQHF]QÇ 8U]ÇG]HQLD PRQWXMÇ WDP QDMF]ÛĝFLHM ZĄDĝFLFLHOHGRPNµZMHGQR URG]LQQ\FK $QQD6]DGH

'R$IU\NLSRQDJURGÛ

']LHU]JRĆVWDĄVLÛ]QDQ\QLHW\ONRZĝUµGVÇVLDGµZ]]DPLH G]\ 2 ]DPLĄRZDQLX VSRĄHF]QRĝFL GR RV]F]ÛG]DQLD HQHUJLL L GEDĄRĝFLRĝURGRZLVNRGRZLHG]LDĄVLÛMXľĝZLDW$WRGODWHJR ľHષ6ĄRQHF]QHGDFK\GODJPLQ\']LHU]JRĆશZĄDG]H]JĄRVLĄ\GR NRQNXUVX(QHUJ\*OREH$ZDUGSU]H]IXQGDFMÛNWµUDRUJDQL]XMH NDPSDQLÛ QD U]HF] RV]F]ÛGQRĝFL HQHUJLL L MHM HIHNW\ZQHJR Z\NRU]\VWDQLD .DľGHJR URNX R QDJURGÛ U\ZDOL]XMH RN  SURMHNWµZ]FDĄHJRĝZLDWD-DNSRFKZDOLĄ\VLÛZĄDG]H']LHU] JRQLDLFKSURMHNW]RVWDĄZ\EUDQ\SU]H]PLÛG]\QDURGRZHMXU\ GR QDURGRZHM QDJURG\ (QHUJ\ *OREH GOD 3ROVNL 7HJRURF]QD JDODWUDQVPLWRZDQDSU]H]WHOHZL]MHFDĄHJRĝZLDWDRGEÛG]LH VLÛZ.LJDOLVWROLF\5ZDQG\

-$.26=&=Ú'=$È"

3U]\NUÛFDMNDORU\IHU 0DV]JÛVLÇVNµUNÛ JG\P\ĝOLV]RUDFKXQ NDFK]DRJU]HZDQLH" &]DVDPLZ\VWDUF]\ UHJXORZDÉNDORU\IHU ERNDľG\]QDVPD LQG\ZLGXDOQHRGF]XFLH NRPIRUWXFLHSOQHJR 6WDW\VW\NDPµZLľH RVRE\ZZLHNXGR ODWQDMOHSLHMF]XMÇVLÛ ZSRPLHV]F]HQLDFK ZNWµU\FKWHPSHUDWXUD Z\QRVLVWRSQL &HOVMXV]D1LHPRZODNL LRVRE\VWDUV]HSUHIH UXMÇWHPSHUDWXUÛR VWRSQLHZ\ľV]Ç1RFÇ JG\ĝSLP\LMHVWHĝP\ ]GURZLWHPSHUDWXUD -HĝOL PDP\ Z GRPX PDOHĆNLH ZSRPLHV]F]HQLXQLH G]LHFNR QLH PRľHP\ SU]HVD SRZLQQDSU]HNUDF]DÉ G]DÉ]RV]F]ÛG]DQLHPFLHSĄDER VWRSQL&HOVMXV]D VNXWNL QLHGRJU]DQLD SRF]XMHP\ 6WDUDMP\VLÛWDN Z SRUWIHOX Z\GDMÇF SLHQLÇG]H Z\UHJXORZDÉ]DZRU\ QDOHF]HQLHSU]H]LÛELHĆ )RW$QQD6]DGH WHUPRVWDW\F]QHDE\ WHPSHUDWXU\ZSRV]F]H JµOQ\FKSRPLHV]F]HQLDFKGRVWRVRZDÉGRLQG\ZL GXDOQ\FKSRWU]HENDľGHJR]QDVRUD]SRU\GQLD

1LH]DVĄDQLDM 3U]\SLOQXMJU]HMQLNDWRSRF]XMHV]UµľQLFÛZVZRMHM NLHV]HQLDNRV]W\FLHSĄDSU]HVWDQÇPUR]LÉFLNUHZ Zľ\ĄDFK=DVĄRQLÛFLHJU]HMQLND]DVĄRQÇVSRZRGXMH ľHRJU]DQHSRZLHWU]HEÛG]LHSUDNW\F]QLHRGUD]X Z\ZLHZDQHSU]H]QDV]HRNQD]ZĄDV]F]DMHĝOLVÇ QLHV]F]HOQH&LHSĄRWR]RVWDQLHEH]SRZURWQLHVWUD FRQHDSRNµMLWDNEÛG]LHQLHGRJU]DQ\'RGDWNRZR ]DVĄRQLÛFLHPHEODPLOXE]DVĄRQÇJU]HMQLNDSRZRGXMH WDNľHQLHSUDZLGĄRZÇSUDFÛ]DZRUXWHUPRVWDW\F]QH JR8WUXGQLRQDZ\PLDQDFLHSĄDPLÛG]\JU]HMQLNLHP DSRPLHV]F]HQLHPVSRZRGXMHľHSRZLHWU]HZRNµĄ WDNLHJRJU]HMQLNDEDUG]RV]\ENRVLÛQDJU]HMHFR VSRZRGXMH]DPNQLÛFLHVLÛ]DZRUXWHUPRVWDW\F]QHJR PLPRľHWHPSHUDWXUDZSRPLHV]F]HQLXMHVW]DQLVND

8ZDľDMQDZRGÛ 1LHZDľQHVNÇGSRFKRG]LFLHSĄDZRGDNWµUHM Xľ\ZDV]:DľQHE\ĝQLHSRWU]HEQLHMHMQLHPDUQRZDĄ -HĝOLNDSLH]NUDQXQDZHWJG\NXUHNMHVW]DNUÛFRQ\ NRQLHF]QLHWRQDSUDZ-HľHOLNUDQNDSLH]F]ÛVWRWOLZRĝ FLÇMHGQHMNURSOLQDVHNXQGÛPRľQDRF]HNLZDÉXWUDW\ W\VOLWUµZZRG\URF]QLH=RVWDQLHWRGRGDQH GRNRV]WµZWZRMHJRUDFKXQNX]DZRGÛLĝFLHNL%LHU] V]\ENLSU\V]QLF]DPLDVWSĄDZLÉVLÛZZDQQLH1LH SR]ZµOE\ZRGDE\ĄDRGNUÛFRQDJG\VLÛJROLV]OXE P\MHV]UÛFH6WDUDMVLÛQLHP\ÉQDF]\ĆSRGELHľÇFÇ ZRGÇ0RľHV]MHQDPRF]\ÉDSRWHPVSĄXNDÉSRG QLHZLHONLPVWUXPLHQLHPELHľÇFHMZRG\=DVWDQµZVLÛ QDGNXSQHP]P\ZDUNL$OHZĄÇF]DMMÇW\ONRZWHG\ NLHG\]RVWDQLH]DSHĄQLRQDOXEXVWDZQDSURJUDP RV]F]ÛGQRĝFLRZ\]Xľ\ZDMÇF\ZRGÛZLORĝFLDGHNZDWQHM GRZLHONRĝFL]DĄDGXQNX7RVDPRGRW\F]\SUDONL $06

Dodatek dofinansowany został przez Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Gdańsku. Fundusz nie ponosi odpowiedzialności za treści zawarte w dodatku.

9,,


3RPRUVNL(NRORJ Ľ\MHNRORJLF]QLHLWDQLHM 0LHV]NDZĝFLDQLHWDNLSVWU\F]HN

QU

']LHQQLN3RPRU]D

.UDMREUD]]ZLDWUDNDPL

7UZDG\VNXVMDF]\HOHNWURZQLHZLDWURZHVÇ]EDZLHQLHPF]\UDF]HM]DJURľHQLHP 5µZQLH ZDľQH MDN SR]\VNLZDQLH HQHUJLL ]H ļUµGHĄ RGQDZLDOQ\FKMHVWRV]F]ÛG]DQLHSUÇGX1DMSURVWV]ÇIRUPÇ GODĝURGRZLVNDQDWXUDOQHJR7RFRMHGQLQD]\ZDMÇF]\VWÇHQHUJLÇGUXG]\RVNDUľDMÇ MHVWSRSURVWXNRQVHNZHQWQHZ\ĄÇF]DQLHZV]\VWNLHJRFR RQLV]F]HQLHHNRV\VWHPµZLSVXFLHNUDMREUD]X ]EÛGQH-HĝOLQLHPXVLV]QLH]DSDODMľ\UDQGRODERPRľH 3U]HFLZQLF\IDUPZLDWUR QRZDľRQ\NUDMREUD]JG]LH Z\VWDUF]\PDĄDODPSNDJG\F]\WDV]JD]HWÛF]\RJOÇGDV] WHOHZL]MÛ1DFRG]LHĆSRSURVWX]PLHĆQDZ\NLLSLOQXM Z\FKQDMF]ÛĝFLHMSU]\ZRĄXMÇ XGDĄR VLÛ Z\SURGXNRZDÉ E\ Z WZRLP GRPX F]\ PLHV]NDQLX QLH SDOLĄR VLÛ FDĄH DUJXPHQW\ R QLV]F]HQLX EH]SLHF]QÇ HQHUJLÛ GOD NUDMREUD]X L ZDORUµZ WXU\ PLOLRQµZOXG]LQLHUXMQXMÇF RĝZLHWOHQLH VW\F]Q\FK PLHMVFRZRĝFL ľ\FLDPLOLRQRPLQQ\FKLVWRW 2EHMU]\M QHJDW\ZQ\PZSĄ\ZLHW\FK NWµUH ]DVLHGODMÇ =LHPLÛ VZRMHľDUµZNL XU]ÇG]HĆ QD ZÛGUµZNL ‫ ٶ‬WĄXPDF]Ç F]ĄRQNRZLH 6SUDZGļ F]HJR Xľ\ SWDNµZ 3ROVNLHJR 6WRZDU]\V]HQLD ZDV]ZVZRLFKODPSDFK 2VRE\NWµUHPDMÇPLHV] (QHUJHW\NL:LDWURZHM 0RGQH VWDĄ\ VLÛ ĝZLHW O µ Z N L  W ] Z NDÉZSREOLľXIDUPREDZLD %UDQľD EURQL VLÛ WDN HQHUJRRV]F]ÛGQH:HGĄXJQLHNWµU\FKNRU]\VWDQLH]QLFK MÇVLÛUµZQLHľKDĄDVXNWµU\ ľH SU]HG VWZLHUG]HQLDPL R]QDF]D ľH Z NLHV]HQL Z FLÇJX URNX ]RVWDQLH RN  WRZDU]\V]\ HOHNWURZQLRP ľH IDUP\ ZLDWUDNµZ PDMÇ ]Ą-HGQDNWDNLFKľDUµZHNQLHQDOHľ\VWRVRZDÉZ LZDKDĆQDSLÛFLDHOHNWU\F] ZSĄ\ZQDVSDGHNFHQQLHUX SRPLHV]F]HQLDFKZNWµU\FK]DSDODVLÛ QHJR FKRPRĝFL]VÇVLHG]WZD2Z ĝZLDWĄRQDNUµWNRDZLÛFZĄD]LHQFH  .DľGD G]LDĄDOQRĝÉ V]HP]GDQLHPLQZHVWRUµZ ZWRDOHFLHF]\ZSU]HGSRNRMX,FK F]ĄRZLHND D V]F]HJµOQLH ZDUWRĝÉ SRV]F]HJµOQ\FK F]ÛVWHZĄÇF]DQLHSU]\F]\QLDVLÛGR LQZHVW\F\MQDWRLQJHUHQFMD GRPµZ OXE LFK QLHZLHONLHM LFKV]\EV]HJR]Xľ\ZDQLD Z ĝURGRZLVNR QDWXUDOQH OLF]E\ PRľH VSDĝÉ -HľHOL : VNOHSDFK PRľHV] WHľ VSRW :V]\VWNR PD ]QDF]HQLH WDND V\WXDFMD PD PLHMVFH NDÉ ľDUµZNL /(' -DN WZLHUG]Ç ZV]\VWNR PD MDNLĝ ZSĄ\Z MHVW ]E\W PDĄR ]QDF]ÇFD VSHFMDOLĝFLVÇRQHREHFQLHQDMEDUG]LHM QD NUDMREUD] SWDNL KDĄDV DE\PLHÉMDNLNROZLHNVWDW\ HQHUJRRV]F]ÛGQ\PļUµGĄHPĝZLDWĄDPRJÇF\PE\ÉVWRVR 3RGVWDZRZÇ NZHVWLÇ MHVW VW\F]QLH]QDF]ÇF\ZSĄ\ZQD ZDQ\P]DUµZQRZHZQÇWU]MDNLQD]HZQÇWU]7HRUHW\F]QLH PLQLPDOL]DFMDWHJRZSĄ\ZX RJµOQÇV\WXDFMÛ )LUP\ VWDZLDMÇFH ZLD ERZLHP FDĄD GRVWDUF]RQD HQHUJLD MHVW ]DPLHQLDQD QD  RGSRZLDGD QD ]DU]XW\ ĝZLDWĄRVÇG]LHVLÛFLRNURWQLHEDUG]LHMHQHUJRRV]F]ÛGQHRG -DURVĄDZ 0URF]HN SUH]HV WUDNL ]DSHZQLDMÇ UµZQLHľ WUDG\F\MQ\FKľDUµZHNRUD]GZXNURWQLHRGľDUµZHNHQHU 3ROVNLHJR 6WRZDU]\V]HQLD RVZRMHMRGSRZLHG]LDOQRĝFL Z]JOÛGHPQDWXU\-DNWĄXPD JRRV]F]ÛGQ\FK3R]DW\PĝZLDWĄRHPLWRZDQHSU]H]ľDUµZ (QHUJHW\NL:LDWURZHM NL GLRGRZH MHVW EH]SLHF]QH GOD RF]X L ]GURZLD ,QZHVWRU]\ NWµU]\ VWD F]ÇLFKSU]HGVLÛZ]LÛFLDQLH 3 R Q D G W R  GLRG\QLHPÛF]ÇZ]URNXLQLH ZLDMÇIDUP\ZLDWURZHEURQLÇ ]DELMDMÇ SWDFWZD 5RF]QLH ZSĄ\ZDMÇ QHJDW\ZQLH QD VLÛľHNUDMREUD]]PLHQLDVLÛ ZLÛFHMSWDNµZJLQLHZZ\QL -HGQLVÇ]GDQLDľHSRMDZLHQLHVLÛZLDWUDNµZSVXMHQDWXUDOQ\ QDV]H VDPRSRF]XFLH JG\ľ QLHW\ONRSU]H]LFKSU]HGVLÛ NXNROL]MLVDPRFKRGRZ\FK NUDMREUD] DOH VÇ WHľ WDF\ NWµU]\ XSDWUXMÇ Z QLFK DWUDNFML WXU\VW\F]QHM   )RW,ZRQD.RZQDFND QLH Z\VWÛSXMH Z QLFK SUR Z]LÛFLDERRGSRZLDGD]DWR $NWXDOQLH FDĄD SURFHGXUD PLHQLRZDQLH 89 L GUJDQLH SRVWÛSF\ZLOL]DF\MQ\ZRJµ SRVWDZLHQLD IDUP\ ZLDWUR VLÛZNRĆFXOLVWRSDGD QD WHUHQDFK LVWQLHMÇF\FK ĝZLDWĄD1RLSUDNW\F]QLHZ OH7\PF]DVHPHOHNWURZQLH ZHMMHVWEDUG]RSU]HSURZD Z*GDĆVNXRUQLWRORJSURI Z 3ROVFH IDUP ZLDWURZ\FK RJµOHVLÛQLHQDJU]HZDMÇ-DN ZLDWURZHORNRZDQHVÇJĄµZ G]DQDEDUG]RVNUXSXODWQLH 3U]HP\VĄDZ %XVVH RPD Z\QLND]NROHLZ\UDļQLHľH SRGNUHĝODMÇ ]ZROHQQLF\ VÇ QLHQDREV]DUDFKZLHMVNLFK ZHZVSµĄSUDF\]HNRORJDPL ZLDMÇF EDGDQLD ZSĄ\ZX RNROLF]QL PLHV]NDĆF\ QLH WHľEDUG]RWUZD ĄHĽDUµZNL/('ĝZLHFÇSRQDG NWµUHZGDOV]\PFLÇJXPRJÇ RUD] RUQLWRORJDPL 3U]HG QD SWDNL ORNDOL]DFML MHGQHM ]DREVHUZRZDOL ľDGQ\FK W\VLÛF\JRG]LQF]\OLRNODWFLÇJĄHMSUDF\SU]\F]\P E\ÉXľ\WNRZDQH VWDZLFLHOH36(:QDVZRMHM ] SODQRZDQ\FK IDUP ZLD PDUWZ\FKSWDNµZZSREOLľX 3RVWDZLHQLHZLDWUDNµZ VWURQLH LQWHUQHWRZHM ZZZ WURZ\FK VNRQVWDWRZDĄ ľH ZLDWUDNµZ =UHV]WÇ  E\ F]ÛVWHZĄÇF]DQLHLZ\ĄÇF]DQLHQLHVNUDFDLFKľ\ZRWQRĝFL 'ODSRUµZQDQLDWUZDĄRĝÉľDUµZHNľDURZ\FKZ\QRVLRNRĄR QLH ]PLHQLD SU]H]QDF]HQLD HOHNWURZQLHZLDWURZH SUDZGRSRGRELHĆVWZR ]GH SU]HNRQDÉ VLÛ MDN EDUG]R  JRG]LQ D ľDUµZHN HQHUJRRV]F]ÛGQ\FK RNRĄR  WHJR WHUHQX QLH LQJHUXMH RUJSO SU]\WDF]DMÇ RSLQLH U]HQLD SWDND ] ZLDWUDNLHP QHXWUDOQD GOD ĝURGRZLVND JRG]LQ1DOHľ\MHGQDN]D]QDF]\ÉľHVSUDZQRĝÉĝZLHFHQLD Z XSUDZ\ QD GDQ\P WHUH HNVSHUWµZ 1D NRQIHUHQFML Z\QRVLSURF=EDGDĆ MHVW IDUPD ZLDWURZD Z\ GLRG\ ] F]DVHP PDOHMH  SR  W\VLÇFDFK JRG]LQ LORĝÉ QLH :LG]ÇF ZLDWUDNL QD SRĝZLÛFRQHM HQHUJHW\FH SU]HSURZDG]RQ\FK SU]H] VWDUF]\ SRGHMĝÉ Z EH]SR HPLWRZDQHJRĝZLDWĄD]PQLHMV]DVLÛRSRĄRZÛ KRU\]RQFLHZLG]LP\]UµZ ZLDWURZHM NWµUD RGE\ĄD 8QLZHUV\WHW :URFĄDZVNL ĝUHGQLÇEOLVNRĝÉZLDWUDND .RORURZ\SRľHUDF]SUÇGX

1LHELHVND ]LHORQD F]HUZRQD ‫ ٶ‬QLHZDľQH Z MDNLP MHVW NRORU]H ZDľQH ľH QLHSRWU]HEQLH SRľHUD HQHUJLÛ 0RZDRZV]HONLFKSU]\FLVNDFKVWDQGE\6ÇSRGĝZLHWORQH PDOXWNLPLGLRGDPLNWµUHZWHQVSRVµEPµZLÇQDPľH MDNLNROZLHN VSU]ÛW MHVW Z VWDQLH JRWRZRĝFL D ZLÛF FDĄ\ F]DV SRELHUD ] VLHFL SUÇG 7DNLH SU]\FLVNL ]QDMGXMÇ VLÛ ZZLHOXXU]ÇG]HQLDFKMDNLHPDP\ZGRPDFKLELXUDFK D NWµUH ZFDOH QLH PXV]Ç F]XZDÉ FDĄ\ F]DV 1DZHW Z ]DVLÛJXQDV]HJRZ]URNXMHVW]Z\NOHNLONDWDNLFK‫ځ‬SRľH UDF]\‫ڀ‬HQHUJLL-DNV]DFXMÇHNVSHUFLZNDľG\PSROVNLP GRPXVÇSU]HFLÛWQLHF]WHU\VSU]ÛW\]IXQNFMÇVWDQGE\R ĄÇF]QHM PRF\ RN  : -HĝOL ZV]\VWNLH ZĄÇF]RQH VÇ QD RNUÇJĄRSURZDG]LWRGR]Xľ\FLDWDNLHMLORĝFLHQHUJLLMDNÇ Z\WZDU]DHOHNWURZQLDĝUHGQLHMZLHONRĝFL:SU]HOLF]HQLX QDSLHQLÇG]HR]QDF]DÉWRPRľHľHZVNDOLNUDMXWUDFLP\ EH]SRZURWQLHQDZHWPOQ]Ą 3DPLÛWDMWHľRZ\FLÇJDQLX]NRQWDNWXZV]HONLFKĄDGR ZDUHNER‫ځ‬FLÇJQÇ‫ڀ‬SUÇGQDZHWMHĝOLQLHĄDGXMÇNRPµUNL F]\DNXPXODWRUNµZ

,9

:LHOHV]XPXRKDĄDV

-DN]DSHZQLDMÇSU]HGVWDZLFLHOHEUDQľ\ZLDWUDNLXPLHV]F]RQH ]JRGQLH ] SU]\MÛW\PL QRUPDPL HPLWXMÇ IDOH NWµUH Z ľDGHQ VSRVµEQLHZSĄ\ZDMÇQDXU]ÇG]HQLD]QDMGXMÇFHVLÛZSREOLľX =JRGQLH]RERZLÇ]XMÇF\SUDZHPGRSXV]F]DOQ\SR]LRPKDĄDVX ZFLÇJXGQLDZ\QRVLRGબGHF\EHOLQDWRPLDVWZFLÇJX QRF\બGHF\EHOL=RVWDĄR]PLHU]RQHľHKDĄDVZRGOH JĄRĝFLPRGWXUELQ\Z\QRVLGHF\EHOL'ODSRUµZQDQLD RGNXU]DF]HPLWXMHKDĄDVRQDWÛľHQLXGHF\EHOL=UDSRUWX SU]\JRWRZDQHJRQD]OHFHQLH3ROVNLHJR6WRZDU]\V]HQLD(QHU JHW\NL:LDWURZHMGļZLÛNLHPLWRZDQHSU]H]WXUELQ\ZLDWURZH QLHQDUDľDMÇQDXWUDWÛVĄXFKXDQLMDNLHNROZLHNLQQHQHJDW\ZQH VNXWNL]GURZRWQHXOXG]L(NVSHUFLSU]\]QDMÇMHGQDNľHQLHNWµUH RVRE\PRJÇRGF]XZDÉLU\WDFMÛZ\ZRĄDQÇGļZLÛNDPLHPLWRZD Q\PLSU]H]WXUELQ\ZLDWURZH,U\WDFMDQLHMHVWMHGQDNMHGQRVWNÇ SDWRORJLF]QÇ -DN SU]\]QDOL EDGDF]H SU]\F]\QÇ ]QDF]Q\FK REDZ ]ZLÇ]DQ\FK ] GļZLÛNDPL HPLWRZDQ\PL SU]H] WXUELQ\ ZLDWURZHMHVWLFK]PLHQQ\FKDUDNWHU1LHNWµU]\OXG]LHUHDJXMÇ LU\WDFMÇQDWDNLHGļZLÛNL5HDNFMDWD]DOHľ\SU]HGHZV]\VWNLP RGLQG\ZLGXDOQ\FKXZDUXQNRZDĆDQLHQDWÛľHQLDGļZLÛNX

3WDNLSRGVSHFMDOQ\PQDG]RUHP 'ZDODWDWHPXSU]HGVLÛELRUF\]EUDQľ\HQHUJHW\NLZLDWURZHML SU]HGVWDZLFLHOH2JµOQRSROVNLHJR7RZDU]\VWZD2FKURQ\3WDNµZ ZUD] ] JURQHP HNVSHUWµZ RSUDFRZDOL Z\W\F]QH Z ]DNUHVLH RGG]LDĄ\ZDQLDHOHNWURZQLZLDWURZ\FKQDSWDNL6WDQRZLÇRQH ]HVWDZ GREU\FK SUDNW\N Z ]DNUHVLH SRV]XNLZDQLD QRZ\FK ORNDOL]DFMLSU]HSURZDG]DQLDPRQLWRULQJXSU]HGUHDOL]DF\MQHJR LSRLQZHVW\F\MQHJRSU]H]GHZHORSHUµZLLQZHVWRUµZ]DLQWHUH VRZDQ\FKUHDOL]DFMÇSURMHNWµZZLDWURZ\FK-XľZSUHDPEXOH GRNXPHQWXZLGDÉNRPSURPLVPLÛG]\PLĄRĝQLNDPLSWDNµZD ષZLDWUDNRZÇશ EUDQľÇ 6WURQ\ SU]\MÛĄ\ ERZLHP ષľH RFKURQD ELRUµľQRURGQRĝFLMHVWSULRU\WHWHPUµZQLHZDľQ\PMDNUR]ZµM RGQDZLDOQ\FKļUµGHĄHQHUJLLFRR]QDF]DľHUHDOL]DFMDLQZH VW\FML ZLDWURZ\FK QLH PRľH RGE\ZDÉ VLÛ EH] SRV]DQRZDQLD SULRU\WHWµZZ]DNUHVLHRFKURQ\SWDNµZશ

Dodatek dofinansowany został przez Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Gdańsku. Fundusz nie ponosi odpowiedzialności za treści zawarte w dodatku.


3RPRUVNL(NRORJ

']LHQQLN3RPRU]D

QU

:OLF]EDFK

&]\PXVLP\ LĝÉ]ZLDWUHP"

P‫ ٶ‬WR ĄÇF]QD PDNV\ PDOQDZ\VRNRĝÉMHGQHJRZLD WUDND6NĄDGDVLÛQDQLÇZLHľD RZ\VRNRĝFLRGGRP RUD] WU]HFK ĄRSDW R GĄXJRĝFL RGNP'ODSRUµZQDQLD Z\VRNRĝÉVWRĄHF]QHJR3DĄDFX .XOWXU\ L 1DXNL WR  P ]LJOLFÇ‫ٶ‬P  ‫ٶ‬W\OHĄRSDWREUDFDMÇF\FK VLÛZRNµĄZĄDVQHMRVLPDQDM F]ÛĝFLHM VSRW\NDQH ĝPLJĄR 7XUELQD SRVDGRZLRQD MHVW QDZLHľ\]HVWDOLPRQWRZD QHM]NLONXVHJPHQWµZ:H ZQÇWU]QLHMELHJQLHLQVWDODFMD HOHNWU\F]QDRGSURZDG]DMÇFD Z\SURGXNRZDQÇ HQHUJLÛ RUD]LQVWDODFMDWHOHWHFKQLF] QD G]LÛNL NWµUHM PRľOLZH MHVW]GDOQHVWHURZDQLHSUDFÇ XU]ÇG]HQLD 6\VWHP ]GDOQHM NRQWUROL ]DSHZQLD PRQLWR ULQJZF]DVLHU]HF]\ZLVW\P SDUDPHWUµZ PDV]\Q\ L NR PXQLNDFMÛ]PDV]WDPLLSRG VWDFMÇHOHNWU\F]QÇ]FHQWUD OL OXE ]GDOQLH ]D SRPRFÇ HPDLODOXEVPVD WRQ‫ٶ‬W\OHZDľ\ĝPLJĄR GXľHMHOHNWURZQLZLDWURZHM 5DPLRQD WDNLHJR ZLDWUDND ]DF]\QDMÇVLÛREUDFDÉSU]\ SUÛGNRĝFLZLDWUXPQD VHNXQGÛ 2G WHM SUÛGNRĝFL GR SUÛGNRĝFL RNRĄR  P QD VHNXQGÛ HOHNWURZQLD ZLDWURZDJHQHUXMHHQHUJLÛ HOHNWU\F]QÇ : SU]\SDGNX SUÛGNRĝFL SRZ\ľHM  PV FRMHVWUµZQRZDľQH]SUÛG NRĝFLÇNPQDJRG]LQÛ  HOHNWURZQLD SU]HFKRG]L Z WU\E SUDF\ EH]SLHF]QHM SRGF]DVNWµUHMQLHJHQHUXMH HQHUJLLHOHNWU\F]QHM ‫ٶ‬W\OHREURWµZQDPL

QXWÛURELÇQDMZLÛNV]HĝPLJĄD HOHNWURZQL ZLDWURZ\FK :DĄ ĝPLJĄDVSU]ÛľRQ\MHVW]SU]H NĄDGQLÇNWµUD]ZLHORNURWQLD LORĝÉREURWµZ=GUXJLHMVWUR Q\SU]HNĄDGQLUµZQLHľ]DSR ĝUHGQLFWZHPZDĄXVSU]ÛľRQ\ MHVWJHQHUDWRUNWµU\JHQHUXMH HQHUJLÛHOHNWU\F]QÇ(QHUJLD Z\SURGXNRZDQDSU]H]JHQH UDWRUSRSU]HWZRU]HQLXSU]H] XNĄDG\ DXWRPDW\NL NWµU\FK ]DGDQLHPMHVWGRVWRVRZDQLH MDNRĝFLHQHUJLLGRZ\PRJµZ .UDMRZHJR6\VWHPX(OHNWUR HQHUJHW\F]QHJRGRVWDUF]DQD MHVWGRVLHFLSU]HV\ĄRZ\FK :LÛFHMLQIRUPDFMLQD ZZZHOHNWURZQLH ZLDWURZHRUJSO

'RSLHUR]DF]\QDP\VZRMÇSU]\JRGÛ]HQHUJHW\NÇZLDWURZÇ &RQDPGDG]ÇZLHONLHVNU]\GĄDFKZ\WDMÇFHZLDWU" 6LÛJDQLH SR RGQD ZLDOQH ļUµGĄD HQHUJLL WR QLH ZLG]LPLVLÛ QD XNRZFµZF]\LQZHVWRUµZ NWµU]\FKFÇ‫ځ‬WRSLÉ‫ڀ‬SLHQLÇ G]HZWÛJDĄÇļJRVSRGDUNL 3RV]XNLZDQLH ‫]ځ‬LHORQHM‫ڀ‬ HQHUJLLWRĝZLDGRP\Z\EµU (XURSHMF]\NµZ XVDQNFMR QRZDQ\ G\UHNW\ZÇ 8QLL (XURSHMVNLHM = GRNXPHQ WµZZ\QLNDľH]DG]LHVLÛÉ ODW SU]\QDMPQLHM  SURF ]Xľ\ZDQHM HQHUJLL PXVL SRFKRG]LÉ ]H ļUµGHĄ RGQD ZLDOQ\FK F]\OL SURPLHQL VĄRQHF]Q\FK ZLDWUX ELR PDV\F]\ELRJD]X0DP\RG NRJRVLÛXF]\É1DSU]\NĄDG +LV]SDQLHZXELHJĄ\PURNX  SURF FDĄHJR SUÇGX SR WU]HEQHJRZW\PNUDMXSUR GXNRZDOL Z HOHNWURZQLDFK ZLDWURZ\FK &]\ GRJRQLP\ (XURSÛ" &DĄHZ\EU]HľH0RU]D%DĄW\ FNLHJRDZLÛFLQDV]UHJLRQ ZJ HNVSHUWµZ MHVW MHGQ\P ] LGHDOQ\FK REV]DUµZ GR VWDZLDQLD IDUP ZLDWURZ\FK ]DUµZQR QD OÇG]LH MDN LQDPRU]X'ODF]HJR]DWHP 3RPRU]DQLH SRZLQQL F]XÉ VLÛ XSU]\ZLOHMRZDQL ] WHJR W\WXĄX" 3U]HGH ZV]\VWNLP GODWHJRľHPRľHP\PLHV]NDÉ Z VÇVLHG]WZLH QDMWDĆV]\FK ļUµGHĄ HQHUJLL RGQDZLDOQHM -DN Z\OLF]\OL HNVSHUFL ] ,Q VW\WXWX(QHUJLL2GQDZLDOQHM Z UDSRUFLH ‫ځ‬:L]MD UR]ZRMX HQHUJHW\NLZLDWURZHMZ3RO VFHGRURNX‫ڀ‬SU]\JRWR ZDQHJRQD]OHFHQLH3ROVNLHJR 6WRZDU]\V]HQLD (QHUJHW\NL :LDWURZHM NRV]W\ SURGXNFML HQHUJLL Z IDUPDFK ZLDWUR

Z\FKEÛGÇSRUµZQ\ZDOQHGR RVLÇJDQ\FKZHOHNWURZQLDFK MÇGURZ\FK$WHXFKRG]Ç]D QDMQLľV]H 'R WHJR WR SUÇG ] ZLDWUX MHVW F]\VW\ ER QD ZHW XZ]JOÛGQLDMÇF HQHUJLÛ SRWU]HEQÇGRSURGXNFMLHNV SORDWDFMLLXW\OL]DFMLXU]ÇG]HĆ Z\NRU]\VW\ZDQ\FK Z HQHU JHW\FH ZLDWURZHM Z\SDGD RQD EDUG]R NRU]\VWQLH MHĝOL FKRG]L R RGG]LDĄ\ZDQLH QD QDWXUÛ&RZLÛFHMPRľHRQD ZSĄ\QÇÉQDREQLľHQLHHPLVML

GZXWOHQNX R  POQ WRQ ZU -DN WZLHUG]Ç HNVSHUFL G]LDĄDMÇF\ Z EUDQľ\ UR] ZµM HQHUJHW\NL ZLDWURZHM R]QDF]DWDNľHLQQHNRU]\ĝFL GODUHJLRQX3U]HGH ZV]\VWNLP ૼQDQVR ZH ER GR JPLQQ\FK NDVPRJÇZSĄ\ZDÉGRGDWNR ZHĝURGNL]W\WXĄXSRGDWNX RG QLHUXFKRPRĝFL 6]DFXMH VLÛľHGRFKRG\VDPRU]ÇGµZ Z  U PRJÇ Z\QLHĝÉ QDZHWPOQ]Ą3LHQLÇG]H PRJÇ]DF]ÇÉOLF]\ÉUROQLF\ SRSRODFKNWµU\FKKXODZLDWU -HĝOL LQZHVWRU]\ ]GHF\GXMÇ VLÛ ]DPLHQLÉ JR Z HQHUJLÛ HOHNWU\F]QÇPRJÇ]RVWDZLÉ ZSRUWIHODFKUROQLNµZQDZHW POQ]ĄURF]QLH]W\WXĄX G]LHUľDZ\ JUXQWµZ : W\P VDP\P F]DVLH GRSĄDW\ EH] SRĝUHGQLHGRW\FKREV]DUµZ ]DPNQÛĄ\E\ VLÛ Z NZRFLH  W\V ]Ą SU]\ VWDZNDFK RERZLÇ]XMÇF\FKZU  5R]ZµM HQHUJHW\NL ZLD WURZHMR]QDF]DWDNľHQRZH PLHMVFD SUDF\ 1D 6WDU\P .RQW\QHQFLH EUDQľD ]D WUXGQLD REHFQLH  W\V RVµE =D  ODW PD E\É LFK  W\V .DľGD QRZD IDUPD ZLDWURZD R]QDF]D WDNľH Z]URVW ]DWUXGQLHQLD Z 3ROVFH 1D NRQLHF  U‫ځ‬SU]\ZLHWU]H‫ڀ‬SUDFRZDĄR  RVµE -HĝOL VSUDZG]Ç VLÛ SURJQR]\ WR Z  U ZH ZV]\VWNLFK REV]DUDFK ]ZLÇ]DQ\FK ] HQHUJHW\NÇ ZLDWURZÇL]SURGXNFMÇNRP SRQHQWµZ GR HOHNWURZQL EÛG]LHSUDFRZDĄRQDZHW W\VRVµE

3LHQLÇG]HDFKSLHQLÇG]H 3U]HGVLÛELRUF\]DLQWHUHVRZDQLEXGRZÇIDUPZLDWURZ\FKPRJÇ SUµERZDÉ VLÛJQÇÉ SR GRWDFMH QD WHQ FHO 5R]ZµM HQHUJHW\NL RSDUWHMQDRGQDZLDOQ\FKļUµGĄDFKHQHUJLLWRMHGHQ]SULRU\WHWµZ 5HJLRQDOQHJR 3URJUDPX 2SHUDF\MQHJR :RMHZµG]WZD 3RPRU VNLHJR$OHXZDJDVWUXPLHĆHXURPRľHSRSĄ\QÇÉW\ONRGRILUP G]LDĄDMÇF\FK Z UDPDFK SDUWQHUVWZD SXEOLF]QRSU\ZDWQHJR 1DEµUZQLRVNµZUDPDFK']LDĄDQLDSODQRZDQHMHVWGRSLHUR ZSU]\V]Ą\PURNXRGOXWHJRGRPDUFD-HVWZLÛFWURFKÛF]DVX E\SU]\JRWRZDÉGRNXPHQW\:DUWRĝÉSU]HGVLÛZ]LÛFLDPXVLZ\QRVLÉPLQLPXPPOQ]Ą)LUP\ NWµUH VÇ ]DLQWHUHVRZDQH ZLÛNV]\PL SURMHNWDPL PRJÇ V]XNDÉ ZVSDUFLD Z UDPDFK 3URJUDPX 2SHUDF\MQHJR,QIUDVWUXNWXUDLĜURGRZLVNR

Ľ\MHNRORJLF]QLHLWDQLHM 6SUDZGļFRNXSXMHV]

8ľ\WNXMÇFPÇGU]HVSU]ÛWJRVSRGDUVWZDGRPRZHJR QD SHZQR QLH EÛG]LHV] PDUQRWUDZLĄ HQHUJLL 2V]F]Û G]DQLHSUÇGXZDUWR]DF]ÇÉMXľZ‫ډ‬VNOHSLH6WDUDMVLÛ NXSRZDÉVSU]ÛW\]QDMZ\ľV]ÇNODVÇHQHUJHW\F]QÇLWH NWµUHRIHUXMÇIXQNFMH(.21DMPQLHMSUÇGX‫]ځ‬MHG]Ç‫ڀ‬WH R]QDF]RQH V\PEROHP $$OXE$.DľGD QDVWÛSQDOLWHUNDR]QD F]D Z\ľV]H ]Xľ\FLH HQHUJLL 'OD SU]\NĄD GX HQHUJRRV]F]ÛGQD ORGµZNDNODV\$RSR MHPQRĝFL  OLWUµZ ]Xľ\ZD RG  GR  N:KQDGREÛ]DĝNODV\ *RWHMVDPHMSRMHPQRĝFLQDZHWN:K:SU]HOLF]H QLXQDNRV]W\GDMHWRRN]ĄPLHVLÛF]QLHDURF]QLH ‫ٶ‬QDZHW]Ą

1LHZLHWU]ORGµZNLLSLHNDUQLND

-HĝOL PDV] HOHNWU\F]Q\ SLHNDUQLN QLH RWZLHUDM GU]ZLF]HN QD ]E\W GĄXJR ER ZUD] ] FLHSĄHP Z\ SXV]F]DV]ZSRZLHWU]HVSRURHQHUJLL0RľHV]JRWHľ Z\ĄÇF]\É QD NLONX PLQXW SU]HG NRĆFHP SLHF]HQLD ER EÛG]LH WU]\PDĄ RGSRZLHGQLÇ WHPSHUDWXUÛ EH] ‫ځ‬SRľHUDQLD‫ ڀ‬SUÇGX .RU]\VWQH VÇ SLHNDUQLNL ] WHU PRRELHJLHPERPRľQDZQLFKXVWDZLÉWHPSHUDWXUÛ QLľV]Ç R  SURF QLľ Z ]Z\NĄ\P FR UµZQLHľ SU]\QRVLRV]F]ÛGQRĝFL 3U]\MU]\M VLÛ WHľ ORGµZFH 1LH SRZLQQD VWDÉ EOLVNR NDORU\IHUDF]\NXFKHQNL=ZUµÉXZDJÛF]\MHVWGREU]H ]DSURJUDPRZDQDERQDMPQLHMSUÇGXSRELHUDJG\MHVW XVWDZLRQDQDVWRSQL&HOVMXV]DD]DPUDľDUNDQD VWRSQL:WHPSHUDWXU]HPQLHMV]HMQLľVWRSQLHSURGXNW\ ľ\ZQRĝFLRZH ZFDOH QLH ]DFKRZDMÇ ĝZLHľRĝFL GĄXľHM D SREµU SUÇGX ]ZLÛNV]\ VLÛ ]QDF]ÇFR 1LHSRWU]HEQLH QLH UR]P\ĝODM SU]HG RWZDUWÇ ORGµZNÇ ER RWZDUFLH GU]ZLF]HNUµZQDVLÛVSRUHMXWUDFLHHQHUJLL6NRQWUROXM WHľ V]F]HOQRĝÉ ]DWU]DĝQLM Z GU]ZLDFK ORGµZNL NDUWNÛ SDSLHUX *G\ EH] WUXGX MÇ Z\FLÇJQLHV] WR ]QDN ľH WU]HED Z\PLHQLÉ XV]F]HONÛ :URJLHP ORGµZNL MHVW V]URQ .DľG\ PLOLPHWU ORGX ]PXV]D ORGµZNÛ GR ]Xľ\ ZDQLDZLÛNV]HMLORĝFLHQHUJLL'ODWHJRZDUWRMÇF]ÛVWR UR]PUDľDÉLQLHSR]ZDODÉE\]DPUDľDOQLN]DPLHQLDĄVLÛ ZEU\ĄÛORGRZÇ

6SU]ÇWDMZ]JRG]LH]QDWXUÇ

-HĝOLRGNXU]DV]ĝUHGQLRPLQXWFRSLÛÉGQLR]QDF]D WRľHURELV]WRSU]H]JRG]LQ\URF]QLH&]\OLSU]H]W\OH F]DVXWRZDU]\V]\FLRGNXU]DF]:DUWRZLÛF]DGEDÉE\ QLHE\ĄSU]HSHĄQLRQ\ERWU]HEDPXZµZF]DV]DSHZQLÉ RSURFZLÛFHMHQHUJLL0QLHMV]HVVDQLHVSUDZLDľH VSU]ÇWDP\GĄXľHM3UDVRZDÉUµZQLHľPRľQD]NRU]\ĝFLÇ GOD ĝURGRZLVND :\VWDUF]\ ]DF]ÇÉ RG U]HF]\ NWµUH Z\PDJDMÇQLľV]\FKWHPSHUDWXUQLHQDGXľ\ZDÉIXQNFML QDZLOľDQLD 3URGXNFMD SDU\ SRFKĄDQLD RN  SURF SUÇGXZLÛFHM

3RZLHG]ષQLHશZ\JDV]DF]RPHNUDQX

-HĝOL URELV] VRELH SU]HUZ\ SRGF]DV SUDF\ SU]\ NRPSXWHU]H SU]HĄÇF] JR QD WU\E ‫ځ‬VSDQLD‫= ڀ‬UH]\JQXM QDWRPLDVW ] Z\JDV]DF]D HNUDQX ER WDNL REUD]HN SR SURVWXQLHSRWU]HEQLH]Xľ\ZDHQHUJLÛ-HľOLHQLHEÛG]LHV] Xľ\ZDÉNRPSXWHUDGĄXľHMQLľSU]H]PLQXWZ\ĄÇF]JR NRQLHF]QLH  PLQXW SUDF\ UµZQRZDľ\ LORĝÉ SUÇGX SR WU]HEQHJRGRSRQRZQHJRZĄÇF]HQLD‫ځ‬SHFHWD‫ڀ‬1DNRQLHF GQLDZ\ĄÇF]QLHW\ONRVSU]ÛWLZV]\VWNLHXU]ÇG]HQLDNWµUH ]QLPZVSµĄSUDFXMÇ=DMU]\MWDNľHSRGELXUNRE\Z\ĄÇF]\É OLVWZÛ]DVLODMÇFÇ

Dodatek dofinansowany został przez Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Gdańsku. Fundusz nie ponosi odpowiedzialności za treści zawarte w dodatku.

9


3RPRUVNL(NRORJ &RPDP\XVLHELH" 32:,$70$/%256.,

622 6SHFMDOQH2EV]DU\2FKURQ\  z  'ROQD :LVĄD બ RGFLQHN :LVĄ\ Z MHM GROQ\P ELHJX RG SRĄXGQLRZHM JUDQLF\ ZRMSRPRUVNLHJRGRPRVWXQDSRĄXGQLH RG7F]HZD:JUDQLFDFKRVWRL]QDMGXMH VLÛWDNľHREV]DUZLGHĄ:LVĄ\L1RJDWXZUHMRQLH%LDĄHM*µU\ : GROLQLH ]DFKRZDQH VÇ VWDURU]HF]D RWRF]RQH ]DURĝODPL ZLHU]ERZ\PLLODVDPLĄÛJRZ\FKDWDNľHSRODPLXSUDZQ\PL LSDVWZLVNDPL

QU

']LHQQLN3RPRU]D

1DV]HNQLHMHRVWRMHLPRF]DU\ 1DWXUDF]ÛVWRNRMDU]RQDMHVWMDNRSU]HV]NRGDGODQLH]EÛGQ\FKGODZLHOX PLHV]NDĆFµZLQZHVW\FMLJĄµZQLHGURJRZ\FK7\PF]DVHPWRNRQLHF]QDLQLH SU]HVDGQDGEDĄRĝÉRWHUHQ\NWµUH]DFKRZDĄ\VZHQLHSRZWDU]DOQHZDORU\ SU]\URGQLF]HQDNWµU\FKľ\MÇZ\MÇWNRZHURĝOLQ\L]ZLHU]ÛWD

262 2EV]DU\6SHFMDOQHM2FKURQ\

z'ROLQD'ROQHM:LVĄ\બRGFLQHN:LVĄ\RG:ĄRFĄDZNDGR3U]H

JDOLQ\5]HNDSĄ\QLHZGXľ\PVWRSQLXQDWXUDOQ\PNRU\WHP ]QDPXOLVNDPLĄDFKDPLSLDV]F]\VW\PLLZ\VHSNDPLZGROLQLH ]DFKRZDQHVÇVWDURU]HF]DLQLHZLHONLHWRUIRZLVNDQLVNLHEU]HJL SRNU\WH VÇ PR]DLNÇ ]DURĝOL ZLHU]ERZ\FK L ODVµZ ĄÛJRZ\FK DWDNľHSµOXSUDZQ\FKLSDVWZLVN

32:,$7.:,'=<ą6.,

622 6SHFMDOQH2EV]DU\2FKURQ\

z'ROQD:LVĄD 262 2EV]DU\6SHFMDOQHM2FKURQ\ 

z'ROLQD'ROQHM:LVĄ\

32:,$77&=(:6.,

622 6SHFMDOQH2EV]DU\2FKURQ\  z:DÉPLHU]SRĄRľRQ\MHVWRNRĄRPQDSRĄXGQLRZ\]DFKµG RGGURJLĄÇF]ÇFHMPLHMVFRZRĝFL:DÉPLHU]L%U]XĝFH3RPLÛG]\ SDJµUNDPL]QDMGXMHVLÛ]HVSµĄQLHZLHONLFK]ELRUQLNµZZRG Q\FK1DMZLÛNV]\]QLFKPDRNRĄRPGĄXJRĝFL*ĄÛERNRĝÉ ZRG\ VLÛJD  P 5RĝOLQQRĝÉ SU]\EU]HľQÇ WZRU]Ç JĄµZQLH WDWDUDN]GRPLHV]NÇWU]FLQ\SRVSROLWHMVNU]\SXPDUNDV]H URNROLVWQHJRLPDQQ\PLHOHF]DĝRGVWURQ\ZVFKRGQLHMWDNľH SDĄNLV]HURNROLVWQHM z'ROQD:LVĄD 262 2EV]DU\6SHFMDOQHM2FKURQ\

z'ROLQD'ROQHM:LVĄ\

32:,$767$52*$5'=.,

622 6SHFMDOQH2EV]DU\2FKURQ\

z.U]HZLQ\REV]DUREHMPXMHFHQQHRELHNW\WRUIRZLVNRZHQD ZVFKRGQLPNUDMX%RUµZ7XFKROVNLFK z6DQGU:G\MHGHQ]QDMFHQQLHMV]\FKSU]\URGQLF]RIUDJPHQ

WµZ%RUµZ7XFKROVNLFKSRĄRľRQ\QDUµZQLQLHZNWµUÇJĄÛERNR ZFLQDVLÛ:GDLMHMGRSĄ\Z\:U\QQDFKSRORGRZFRZ\FKL]D JĄÛELHQLDFKSRĄRľRQHVÇUR]PDLWHFHQQHHNRV\VWHP\ZRGQH LEDJLHQQH:GU]HZRVWDQDFKGRPLQXMHVRVQD

32:,$7.$5786.,

622 6SHFMDOQH2EV]DU\2FKURQ\

z 'ROLQD *µUQHM ăHE\ બ REHMPXMH GROLQÛ U]HNL ăHE\ 5]HND WZRU]\SU]HĄRP\ZNWµU\FKSU]\ELHUDFKDUDNWHUU]HNLSRGJµU VNLHM-HMVSDGHNQDRGFLQNXRNNPZ\QRVLP=ERF]D RZ\VRNRĝFLQLHU]DGNRSU]HNUDF]DMÇFHMPPDMÇQDFK\OHQLH RGRNVWRSQLZRGFLQNDFKU\QQRZ\FKGRRNRĄRVWRSQL ZSU]HĄRPDFK z.XU]H*U]ÛG\REV]DUREHMPXMHGXľ\]ZDUW\NRPSOHNVOHĝQ\ :]QLHVLHQLD]Z\NOHSRURĝQLÛWHVÇEXF]\QDPL:REQLľHQLDFK ]QDMGXMHVLÛF]ÛĝÉ]HVSRĄX-H]LRU3RWÛJRZVNLFKDWDNľHNRP SOHNVWRUIRZLVNRUD]MH]LRUND z6WDQLV]HZVNLH%ĄRWRREV]DUREHMPXMHIUDJPHQWNRPSOHNVX /DVµZ 0LUDFKRZVNLFK RWDF]DMÇF\ WRUIRZLVNR 6WDQLV]HZVNLH %ĄRWDLMH]LRUR/HĝQH2F]NR7RUIRZLVNRMHVWVLOQLHRGZRGQLRQH DOHSHZQHMHJRIUDJPHQW\]DFKRZDĄ\MHV]F]HZ\VRNLHZDORU\ SU]\URGQLF]H'RPLQXMÇF\PL]ELRURZLVNDPLQDWRUIRZLVNXVÇ EµULEU]H]LQDEDJLHQQD z-DU5]HNL5DGXQLU]HNDSĄ\QLHWDPGQHPNDPLHQLVWHJRMDUX WZRU]ÇFPHDQGU\'ROLQDLVWURPH]ERF]D GRVWQDFK\OH QLD  R Z\VRNRĝFL GR  P SRURĝQLÛWH VÇ ODVHP OLĝFLDVW\P PLHMVFDPLQDGQLHZÇZR]XZ\VWÛSXMÇSRGPRNĄHĄÇNL5RĝQLH WX ZLHOH URĝOLQ JµUVNLFK L LQQ\FK U]DGNLFK JDWXQNµZ 2VWRMD PDVSHF\ILF]Q\PLNURNOLPDWRZ\VRNLHMZLOJRWQRĝFLLQLľV]\FK WHPSHUDWXUDFKZSRUµZQDQLX]SU]\OHJĄ\PLWHUHQDPL

,9

0XVLP\FKURQLÉG]LNÇSU]\URGÛSU]HGF\ZLOL]DFMÇERQDWXUDQLHREURQLVLÛVDPD (XURSHMVND 6LHÉ (NROR JLF]QD 1DWXUD  WR QLF LQQHJR MDN VLHÉ REV]DUµZ FKURQLRQ\FKQDWHUHQLH8QLL (XURSHMVNLHM -DN WĄXPDF]Ç VSHFMDOLĝFL SRZVWDĄD SR WR E\FKURQLÉFHQQHSRGZ]JOÛ GHPSU]\URGQLF]\PREV]DU\ VNĄDGDMÇFHVLÛQDUµľQRURG QRĝÉ ELRORJLF]QÇ (XURS\ 7ZRU]HQLHVLHFLWRRERZLÇ]HN NDľGHJRSDĆVWZDF]ĄRQNRZ VNLHJR ZVSµOQRW\ L WR SRG U\JRUHPGRWNOLZ\FKVDQNFML 2EV]DU\ZFKRG]ÇFHZVNĄDG VLHFLVÇEDUG]R]UµľQLFRZD QH 0RJÇ REHMPRZDÉ MXľ LVWQLHMÇFH WHUHQ\ FKURQLRQH SDUNLQDURGRZHUH]HUZDW\ SDUNL NUDMREUD]RZH  MDN L WHUHQ\ZRJµOHQLHSODQRZD QH GR REMÛFLD RFKURQÇ QS REV]DU\ R ]UµľQLFRZDQ\P NUDMREUD]LHUROQLF]\PLGXľHM UµľQRURGQRĝFLJDWXQNRZHM  .DľG\ NUDM VDP SU]\JRWR

ZXMH SURSR]\FMÛ VLHFL QD VZRLP WHU\WRULXP :\]QD F]DQLH2EV]DUµZ6SHFMDOQHM 2FKURQ\ 262  QDVWÛSXMH QD SRGVWDZLH W]Z '\UHNW\ Z\3WDVLHMDXVWDODQLHOLVW\ SURSRQRZDQ\FK6SHFMDOQ\FK 2EV]DUµZ 2FKURQ\ 622   QD SRGVWDZLH NU\WHULµZ RNUHĝORQ\FKZ]DĄÇF]QLNX,,, GR'\UHNW\Z\6LHGOLVNRZHM :\GDZDÉ E\ VLÛ PRJĄR ľH QD SRF]ÇWNX ;;, ZLHNX QLHPDFRG\VNXWRZDÉQDG NRQLHF]QRĝFLÇRFKURQ\SU]\ URG\MHMJLQÇF\FKJDWXQNµZ QLHSRZWDU]DOQ\FK IRUP : NRĆFXZ]GHU]HQLX]F\ZLOL ]DFMÇQDWXUDMHVWEH]EURQQD GDQLHP HNRORJµZ PD WR VZRMHGREUHVWURQ\  1DWXUD  JZDUDQ WXMHľHUR]ZµMNRQNUHWQHJR REV]DUXEÛG]LHU]HF]\ZLĝFLH ]UµZQRZDľRQ\&KURQLP\Z WHQVSRVµEED]ÛGODWXU\VW\

NLLUROQLFWZDZ\VRNLHMMDNR ĝFLD1DWXUDVWDMHVLÛ ‫ځ‬HNRORJLF]QÇPHWNÇ‫ڀ‬G]LÛNL NWµUHMPRľQDZ\SURPRZDÉ NRQNUHWQHPLHMVFH‫ٶ‬WĄXPD F]Ç G]LDĄDF]H RUJDQL]DFML HNRORJLF]Q\FK =GDU]D VLÛ ľH ]DSRPL QDP\ R W\P ľH ľH FKFLH OLE\ĝP\ ]DFKRZDÉ G]LNRĝÉ QDWXUDOQHJR ĝURGRZLVND =ZĄDV]F]D Z PRPHQFLH JG\SU]H]REV]DU\FKURQLRQH SU]HGĄXľDMÇVLÛSU]\JRWRZD QLD GR LQZHVW\FML QD NWµUÇ F]HNDP\ ] XWÛVNQLHQLHP

)RW$QQD6]DGH

:LHG]ÇRW\PGRVNRQDOHGUR JRZF\NWµU]\PXV]ÇJRG]LÉ SRVWXODW\]PRWRU\]RZDQ\FK ]WZDUG\PLZ\W\F]Q\PL  :REHF Z\VRNLFK Z\ PDJDĆ ĝURGRZLVNRZ\FK UHDOL]DFMD LQZHVW\FML PRľH E\É WUXGQLHMV]D ‫ ٶ‬Z\W\ND MÇ VFHSW\F\ NWµU]\ ZLG]Ç Z 1DWXU]H  JĄµZQLH SU]HV]NRGÛ‫ٶ‬3R]DW\PLQ ZHVWRU]\QLHNWµU\FKEUDQľ X]QDZDQ\FK ]D V]NRGOLZH GOD ĝURGRZLVND QLH EÛGÇ PRJOLLQZHVWRZDÉZGDQ\P PLHMVFX

&RPµZLSUDZR

1D REV]DUDFK 1DWXUD  િ  QLH SRGOHJD RJUDQLF]HQLX G]LDĄDOQRĝÉ ]ZLÇ]DQD  ] XWU]\PDQLHP XU]ÇG]HĆ L RELHNWµZ VĄXľÇF\FKEH]SLHF]HĆVWZXSU]HFLZSRZRG]LRZHPXRUD]G]LD ĄDOQRĝÉJRVSRGDUF]DUROQDOHĝQDĄRZLHFNDLU\EDFNDDWDNľH DPDWRUVNLSRĄµZU\EMHľHOLQLHRGG]LDĄXMH]QDF]ÇFRQHJDW\ZQLH QDFHOHRFKURQ\REV]DUX1DWXUDDUWXVWXVWDZ\ RRFKURQLHSU]\URG\]GQLDSDļG]LHUQLNDU

1DWXUDWRZFLÇľ]DJDGND ,QVW\WXW QD U]HF] (NR UR]ZRMXVSUDZG]DĄFRZLH P\RHNRORJLL=PDWHULDĄµZ ]DZDUW\FKZ‫ځ‬ĜZLDGRPRĝFL (NRORJLF]QHM3RODNµZ‫ٶ‬UD SRUW]EDGDĆ‫ڀ‬Z\QLND ľH]QDMRPRĝÉSRMÛFLD‫ځ‬1D WXUD ‫ ڀ‬QLH MHVW REFH MHGQHM WU]HFLHM S\WDQ\FK 2GSRZLDGDOL ľH WR WHUHQ FKURQLRQ\ SURF RUD] REV]DU\RQDMZ\ľV]\FKZD ORUDFK SU]\URGQLF]\FK Z (XURSLH  SURF  'OD NLONX SURFHQW EDGDQ\FK

1DWXUDWRZGDOV]\P FLÇJX SU]HGH ZV]\VWNLP WHUHQ\ NRQ૽LNWµZ VSRĄHF] Q\FK PLPRľHQSEXG]Ç FD VNUDMH HPRFMH NZHVWLD REZRGQLF\ $XJXVWRZD ORNDOL]RZD QHM Z SLHUZRWQLHM ZHUVML ZREV]DUDFK‫ځ‬QDWXURZ\FK‫ڀ‬ ]RVWDĄDUR]ZLÇ]DQD  %DGDF]H ]DREVHUZRZD OL ľH ]QDMRPRĝÉ WHPDWX PD ]ZLÇ]HN ] SR]LRPHP Z\NV]WDĄFHQLD 2VRE\ SR VWXGLDFK Z\ľV]\FK SRQDG

GZXNURWQLH F]ÛĝFLHM E\OL Z VWDQLH SRGDÉ SRSUDZQÇ RGSRZLHGļQLľFL]Z\NV]WDĄ FHQLHPSRGVWDZRZ\P  SURFZREHFSURF  3RQDGWR QD]ZD 1DWXUD  MHVW QDMOHSLHM UR]SR ]QDZDOQD ZĝUµG SUDFXMÇ F\FK QD ZĄDVQ\ UDFKXQHN  SURF  PLHV]NDĆFµZ QDMZLÛNV]\FK PLDVW  SURF  RVµE R GRFKRGDFK SRZ\ľHM]Ą SURF  LPLHV]NDĆFµZUHJLRQXPD ĄRSROVNLHJR‫ٶ‬SURF

SURF

7\OX3RPRU]DQ SRWUDሾZ\MDĝQLÉ F]\PMHVW 1DWXUD :\QLNL ]DZDUWH Z UD SRUFLH]RVWDĄ\RSUDFRZDQH QDSRGVWDZLHEDGDĆSU]H SURZDG]RQ\FKZNZLHWQLX UQDRVRERZHM JUXSLH GRURVĄ\FK 3ROD NµZ

Dodatek dofinansowany został przez Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Gdańsku. Fundusz nie ponosi odpowiedzialności za treści zawarte w dodatku.


3RPRUVNL(NRORJ

']LHQQLN3RPRU]D

QU

:VNUµFLH

5µEZV]\VWNR]JĄRZÇ

6WU]HEODJLQLH

:RMHZµG]WZRSRPRUVNLH RND]DĄRVLÛQDMERJDWV]\PZ NUDMXZVWDQRZLVNDVWU]HEOL EĄRWQHM VĄRGNRZRGQHM U\E\ ] JDWXQNX NDUSLRZDW\FK =RVWDĄDZSLVDQDGR3ROVNLHM &]HUZRQHM.VLÛJL=ZLHU]ÇWL X]QDQD]DJDWXQHNZ\VRNLH JRU\]\NDVLOQLH]DJURľRQ\ 'ODWHJRMHVWHĝP\]RERZLÇ]D QLV]F]HJµOQLHSLHF]RĄRZLFLH ]DEH]SLHF]\ÉZ\VWDUF]DMÇFH ]DVRE\Z\PLHQLRQHJRJDWXQ NXU\E\DE\XFKURQLÉMÇRG Z\JLQLÛFLD]DUµZQRZNUDMX MDNWHľZ(XURSLH

*G]LHQLHWRSHU]H"

1D3RPRU]Xľ\MHJD WXQNµZQLHWRSHU]\1DELHľÇ FRREVHUZXMÇLFKSRSXODFMÛ F]ĄRQNRZLH $NDGHPLFNLHJR .RĄD &KLURSWHURORJLF]QH JR 3ROVNLHJR 7RZDU]\VWZD 2FKURQ\ 3U]\URG\ ‫ځ‬6DOD PDQGUD‫ ڀ‬7HJRURF]QH OLF]H QLH QLHWRSHU]\ RGE\ĄR VLÛ Z OXW\P Z  RELHNWDFK 3RPRU]D *GDĆVNLHJR  IRU WDFKEXQNUDFKSLZQLFDFKL VWXGQLDFKăÇF]QLHGROLF]RQR VLÛWDPQLHWRSHU]\ QRFNµZ GXľ\FK  QRFNL 1DWWHUHUD  QRFNµZ Ą\G NRZĄRV\FKQRFNµZUX G\FKPURF]NµZSµļQ\FK QLHR]QDF]RQHNDUOLNL JDFNµZ EUXQDWQ\FK L  PRSNµZ

OHĝQ\]ELRUQLNRGĄXJRĝFLRN LV]HURNRĝFLRNP0DRQFKDUDN WHU MH]LRUD R JĄÛERNRĝFL RN  P NWµUHJR EU]HJL ]DMPXMH WU]\PHWURZHM V]HURNRĝFL SDV SĄD F]\OL NRľXFKD WRUIRZFRZHJR z-H]LRUND&KRMQLFNLHબREV]DUREHMPXMHNRPSOHNVWRUIRZLVND ] VLHGPLRPD ZRGQ\PL ]ELRUQLNDPL =ORNDOL]RZDQ\ MHVW QD JUDQLF\ ZRGRG]LDĄX 6ĄXSL L ăXSDZ\ 7RUIRZLVNR SRURĝQLÛWH MHVW F]ÛĝFLRZR ERUDPL L EU]H]LQDPL EDJLHQQ\PL 0LQHUDOQH Z\QLHVLHQLDSRNU\ZDMÇ]ELRURZLVNDOHĝQHNZDĝQDGÇEURZD NZDĝQDEXF]\QDLERU\VRVQRZH z 0HFKRZLVND 6XOÛF]\ĆVNLH  NRPSOHNV WRUIRZLVN : F]ÛĝFL REV]DUSRUDVWDMÇQDWXUDOQH]HVSRĄ\ĄÇNK\GURILOQ\FK

32:,$7:(-+(52:6.,

-HĝOLFKFHV]SRVWDZLÉIDUPÛZLDWURZÇQDREV]DU]HREMÛW\P1DWXUÇQLHR]QDF]DWRZFDOH ľHZLDWUEÛG]LHZLDĄFLZRF]\0RľQDWRSRJRG]LÉQDZHWMHĝOLNU\WHULDRFKURQ\SWDVLFKVLHGOLVN VÇZ\JµURZDQH      )RW,ZRQD.RZQDFND 2FKURQDREV]DUXZUD PDFKVLHFL1DWXUD ZFDOHQLHZ\NOXF]DMHJR JRVSRGDUF]HJRZ\NRU]\ VWDQLD .DľG\ SODQ OXE SU]HG VLÛZ]LÛFLH NWµUH PRľH Z LVWRWQ\ VSRVµE RGG]LDĄ\ ZDÉ QD REV]DU ZFKRG]ÇF\ Z VNĄDG (XURSHMVNLHM 6LHFL (NRORJLF]QHM 1DWXUD  PXVL SRGOHJDÉ RFHQLH RG G]LDĄ\ZDQLD MHJR VNXWNµZ QDRFKURQÛGDQHJRPLHMVFD 7UXGQRVRELHZ\REUD]LÉE\ ZHMĝÉ ] EXFLRUDPL Z G]LNLH ĝURGRZLVNRLXORNRZDÉWDP XFLÇľOLZ\ SU]HP\VĄ (NROR G]\QDWHUHQDFKREMÛW\FKWÇ V]F]HJµOQÇ RFKURQÇ ZLG]Ç SU]HGH ZV]\VWNLP QLHLQZD ]\MQHUROQLFWZRNWµUHPRJĄR E\VLÛVNĄDGDÉ]XSUDZ\URĝOLQ ]LHODUVNLFK PLRGRGDMQ\FK DOH L KRGRZOÛ ]ZLHU]ÇW DOH SU]HGHZV]\VWNLPORNDOQ\FK UDVF]\SV]F]HODUVWZR&KR G]L ERZLHP R ]DFKRZDQLH VSHF\ૼF]QHJR HNRV\VWHPX

,QQÇ IRUPÇ NRU]\VWDQLD ]VÇVLHG]WZDQDWXU\MHVW]ELµU VXURZFµZNWµUHRૼDURZXMH QDP ODV RZRFH RU]HFK\ ]LRĄD JU]\E\ F]\ QDVLRQD GU]HZ 6SHFMDOLĝFL VWDZLDMÇ UµZQLHľ QD WXU\VWÛ NWµU\ EÛG]LH FKFLDĄ SRGHMĝÉ MDN QDMEOLľHM QLHSRZWDU]DOQ\FK NUDMREUD]µZ F]\ RZLDQ\FK OHJHQGÇOHĝQ\FKMH]LRU :LDGRPR MHGQDN ľH F]ĄRZLHN QLH PRľH REHMĝÉ VLÛ EH] GUµJ F]\ OLQLL NR OHMRZ\FK NWµUH Z NRĆFX SU]HWQÇWHXURNOLZHPLHMVFD :µZF]DV WU]HED PLQLPD OL]RZDÉ QHJDW\ZQ\ ZSĄ\Z QD QDWXUDOQH ĝURGRZLVND WDNLHJR QLHSU]\MHPQHJR

VÇVLHG]WZD 3RF]ÇZV]\ RG XVWDZLDQLD HNUDQµZ NWµUH Z\JĄXV]ÇKDĄDVGRELHJDMÇF\ ]WDNLHMWUDV\SU]H]EXGRZÛ LNRQVHUZDFMÛEH]SLHF]Q\FK SU]HMĝÉGOD]ZLHU]ÇW7XQHOH SRG GURJDPL NWµUH NLHG\ĝ RJOÇGDOLĝP\ Z ]DFKRGQLFK SURJUDPDFK WHOHZL]\MQ\FK WHUD] VWDĄ\ VLÛ IDNWHP LZ3ROVFHWDPJG]LHSRZVWD MÇ ]XSHĄQLH QRZH GURJL 7R GRW\F]\ UµZQLHľ SRMDZLDQLD VLÛ HOHNWURZQL ZLDWURZ\FK : WDNLP SU]\SDGNX WU]HED QLH]Z\NOH VWDUDQQLH RFHQLÉ V\WXDFMÛ %R UµZQLH ZDľQ\ FRRFKURQDSWDNµZLELRUµľ QRURGQRĝFLMHVWUR]ZµMRGQD ZLDOQ\FKļUµGHĄHQHUJLL

6ÇNRU]\ĝFL 0LHV]NDV]QDREV]DU]HREMÛW\PRFKURQÇSU]H]VLHÉ1DWXUD DOERFKFHV]WDPLQZHVWRZDÉ"6SUDZGļPRľOLZHļUµGĄDILQDQVR ZDQLDRFKURQ\W\FKREV]DUµZ]DUµZQRNUDMRZHMDNL]DJUDQLF] QH ,VWQLHMÇ LQVWUXPHQW\ ILQDQVRZH GR NWµU\FK PRľHV] PLHÉ V]HURNRRWZDUWHGU]ZLDOERQLHEÛG]LHV]PXVLDĄVWDÉZNROHMFH SRWHSLHQLÇG]HERWDNLHG]LDĄDQLDVÇWUDNWRZDQHV]F]HJµOQLH

6WDUDMVLÛE\ÉQLHZLG]LDOQ\ -HĝOL FKFHV] ]REDF]\É ] EOLVND ZV]\VWNLH FXGD NWµUH RૼDUXMH QDWXUD ]D FKRZXM VLÛ WDN MDNE\ FLÛ WDPZFDOHQLHE\ĄR ࡕ1LHĝPLHÉ 1LH]RVWDZLDMZOHĝQ\FK RVWÛSDFK L QD ĄÇNDFK ľDG Q\FK ĝPLHFL :V]\VWNR FR SU]\QLRVĄHĝ]VREÇPXVLV]

z+RSRZRREV]DUVWDQRZLĝUµG

262 2EV]DU\6SHFMDOQHM2FKURQ\

z/DV\0LUDFKRZVNLHબRVWRMDREHMPXMHNRPSOHNVODVµZOHľÇ F\FKZFHQWUDOQHMF]ÛĝFL3RMH]LHU]D.DV]XEVNLHJR:ĝURGNRZHM LSRĄXGQLRZHMF]ÛĝFLODVµZMHVWPDĄRJG\ľ]RVWDĄ\RQHZ\FLÛWH DJUXQW\]DMÛWHSRGXSUDZ\UROQH-HVWWRREV]DUZRGRG]LDĄRZ\ SRPLÛG]\ GZRPD GXľ\PL U]HNDPL SU]\PRUVNLPL ăXSDZ\ L%XNRZLQ\ 

6ÇPRUĝZLQ\

:UHMRQLH=DWRNL*GDĆ VNLHM L 3XFNLHM Z\VWÛSXMÇ PRUĝZLQ\  QLHZLHONLH ZD OHQLHGDOHF\NUHZQLNDV]D ORWDLRUNL'RUDVWDMÇGRRN FPľ\MÇPDNV\PDOQLH NLONDQDĝFLH ODW &KDUDNWH U\VW\F]Q\PL FHFKDPL PRU IRORJLF]Q\PLPRUĝZLQµZVÇ NUµWNLĝFLÛW\ S\VN L QLVND WUµMNÇWQD SĄHWZD JU]ELHWR ZD  FHFK\ Z\UDļQLH Uµľ QLÇFHMHRGGHOૼQµZ']LVLDM JDWXQHN FKURQLRQ\ QD FD Ą\P%DĄW\NXZSU]HV]ĄRĝFL XZDľDQ\]DNRQNXUHQWDGOD U\ERĄµZVWZDE\ĄRELHNWHP UHJXODUQ\FKSRORZDĆ

&RPDP\XVLHELH"

Z]LÇÉ]SRZURWHP ࡕ1LHKDĄDVXM :OHVLHQLJG\QLHQDOHľ\ NU]\F]HÉ JĄRĝQR PµZLÉ L ZĄÇF]DÉ UDGLD =ZLHU]ÛWD VÇEDUG]RSĄRFKOLZHWU]HED WRXV]DQRZDÉ ࡕ1LHGRW\NDM *G\QDSRWNDV]QDVZRMHM GURG]H PDĄH ]ZLHU]ÇWNR

QLJG\ JR QLH JĄDVNDM DQL QLH ELHU] QD UÛFH :LHOH PDPQLHUR]SR]QDMHSRWHP VZRLFKPĄRG\FKLSRSURVWX MHRSXV]F]D ࡕ1LH]U\ZDM 1LH ZROQR ]U\ZDÉ G]L NLFK URĝOLQ ZLHOH MHVW SR SURVWX SRG RFKURQÇ 1LH PRľQD WDNľH GHSWDÉ ]LHPL

ZRNµĄ QLFK L QLV]F]\É LFK NRU]HQL ࡕ1LHUR]MHľGľDM 1DZHWMHĝOLREV]DUFKUR QLRQ\ MHVW DWUDNFMÇ WXU\ VW\F]QÇ QLH SRGMHG]LHV] WDPZĄDVQ\PDXWHP7U]HED SRUXV]DÉ VLÛ Z\W\F]RQ\PL V]ODNDPLQDZHWMHĝOLLG]LHV] SLHV]R

622 6SHFMDOQH2EV]DU\2FKURQ\

z3LDĝQLFNLHăÇNLબWRREV]DUSRNU\W\ZQLHZLHONLHMF]ÛĝFLĄÇNDPL LV]XZDUDPL=QDMGXMÇVLÛWDPVWDURU]HF]D3LDĝQLF\SRĄRľRQH ZĝUµG]ELRURZLVNURĝOLQQRĝFLQLHOHĝQHMLOHĝQHM ODV\JĄµZQLH EU]R]RZRGÛERZH  :ĝUµG QLFK SRMDZLDMÇ VLÛ SĄDW\ ]DURĝOL ZLHU]ERZ\FKLZRVNRZQLF\HXURSHMVNLHM z%LDĄRJµUDREHMPXMHIUDJPHQW0LHU]HL6ĄRZLĆVNLHM=DVDGQL F]ÇF]ÛĝÉVWDQRZLZ\GPD]]DJĄÛELHQLDPLSRURĝQLÛW\PLERUHP EDJLHQQ\PLEU]H]LQÇEDJLHQQÇ z0LHU]HMD6HUEVNDREV]DUPLÛG]\%DĄW\NLHPDNU\SWRGHSUH V\MQ\P-H]6DUEVNRSRQDGWRSRĄRľRQÇQDZVFKµGRGQLHJR UµZQLQÛEĄRWSU]\PRUVNLFKRUD]VDPRMH]LRURNWµUHMHVWMHGQ\P ]Z\VWÛSXMÇF\FKZ3ROVFHMH]LRUSU]\EU]HľQ\FK z  2UOH  IUDJPHQW NRPSOHNVX ĄÇNRZRWRUIRZLVNRZHJR Z\ NV]WDĄFRQHJRQDQDMZLÛNV]\PZ3ROVFH]ĄRľXSRORGRZFRZ\FK MH]LRUQ\FKRVDGµZZDSLHQQ\FK:RVDGDFKVWZLHUG]RQRSRQDG SURFXG]LDĄZÛJODQXZDSQLD z 0DZUD%DJQR %LDĄD  REV]DU Z VWUHILH 3RMH]LHU]D .DV]XE VNLHJR-HVWWXERJDWDVLHÉVWUXPLHQLRFKDUDNWHU]HJµUVNLFK SRWRNµZ7HUHQRVWRLVWDQRZLÇJĄµZQLHODV\EXNRZHLPLHV]DQH ]GRPLHV]NÇEXND z'ROLQD*µUQHMăHE\ z3HĄF]QLFDREV]DU]QDMGXMHVLÛQDZ\VRF]\ļQLH3RMH]LHU]D .DV]XEVNLHJRQDSRĄXGQLHRG:HMKHURZD&KDUDNWHU\]XMHVLÛ PLQU]DGNLPL]ELRURZLVNDPLURĝOLQQ\PL]SRU\EOLQHPMH]LRU Q\PLNROF]DVW\PRUD]OREHOLÇMH]LRUQÇ2WRF]HQLHMH]LRUMHVW ZF]ÛĝFLSRURĝQLÛWHERUDPLLEU]H]LQDPLEDJLHQQ\PL z%LDĄH%ĄRWRZFHQWUDOQHMZ\SLÛWU]DMÇFHMVLÛF]ÛĝFLWRUIRZLVND GRPLQXMHURĝOLQQRĝÉZ\VRNRWRUIRZLVNRZD z.XU]H*U]ÛG\ 262 2EV]DU\6SHFMDOQHM2FKURQ\

z  3U]\EU]HľQH :RG\ %DĄW\NX  ZRG\ SU]\EU]HľQH %DĄW\NX

R JĄÛERNRĝFL RG  GR  P -HM JUDQLFH UR]FLÇJDMÇ VLÛ QD RGFLQNXNPSRF]\QDMÇFRGQDVDG\3µĄZ\VSX+HOVNLHJR DQD=DWRFH3RPRUVNLHMNRĆF]ÇF'QRPRUVNLHMHVWQLHUµZQH UµľQLFHVLÛJDMÇP z/DV\/ÛERUVNLHREV]DUSRPLÛG]\U]HNÇ3LDĝQLFÇDăHEÇ 7HUHQMHVWĄDJRGQLHIDOLVW\VSRUDG\F]QLHSRSU]HFLQDQ\]DJĄÛ ELHQLDPLWHUHQXLZ]QLHVLHQLDPLRVWURP\FK]ERF]DFK6ÇWDP EDJQDRUD]OHĝQHVLHGOLVNDZLOJRWQH z3XV]F]D'DUľOXEVND]ZDUW\NRPSOHNVOHĝQ\RJUDQLF]RQ\ RG SµĄQRF\ 5µZQLQÇ %ĄRW 1DGPRUVNLFK %LHODZVNLH L .DU ZLĆVNLH %ĄRWD  RG ZVFKRGX EU]HJLHP =DWRNL 3XFNLHM RG SRĄXGQLDSUDGROLQÇU]HNL5HG\DRG]DFKRGXQLHUHJXODUQLH ELHJQÇFÇ U\QQÇ MH]LRUD ĽDUQRZLHFNLHJR L F]ÛĝFLRZR GROLQÇ 3LDĝQLF\ : GU]HZRVWDQDFK GRPLQXMH VRVQD D QD GUXJLP PLHMVFXMHVWEXN z/DV\0LUDFKRZVNLH :LÛFHMLQIRUPDFMLQDVWURQLHLQWHUQHWRZHM ZZZQDWXUDPRVJRYSO

Dodatek dofinansowany został przez Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Gdańsku. Fundusz nie ponosi odpowiedzialności za treści zawarte w dodatku.

9


3RPRUVNL(NRORJ

3DOÇF\SUREOHP NDľGHMMHVLHQL -HV]F]H QLH ZV]\VF\ VNRĆF]\OL MHVLHQQH SRU]ÇG NL7XLµZG]LHZLGDÉVĄXS G\PXZ\GRE\ZDMÇF\VLÛ]H VWHUW\]JUDELRQ\FKOLĝFL 1LE\RJQLVNDQLHVÇ]D EURQLRQH 2GSRZLHGQLR ]DEH]SLHF]RQH PRľQD UR]SDOLÉ Z RGOHJĄRĝFL FR QDMPQLHMPRGODVXL PHWUµZ RG EXG\QNX 6SD ODMÇF SR]RVWDĄRĝFL URĝOLQQH QDG]LDĄFHQDOHľ\SDPLÛWDÉ QLHW\ONRRRERZLÇ]XMÇF\FK ZW\P]DNUHVLHSU]HSLVDFK 1DOHľ\ UµZQLHľ D PRľH SU]HGH ZV]\VWNLP PLHÉ QD Z]JOÛG]LH W]Z GREUÇ SUDNW\NÛLGREURVÇVLHG]NLH ,QDF]HM ERZLHP SU]HELHJD VSDODQLHZ\VFKQLÛW\FKOLĝFL L JDĄÛ]L D LQDF]HM GRSLHUR FR ]JUDELRQ\FK L PRNU\FK SR]RVWDĄRĝFLURĝOLQQ\FK 6DPL G]LDĄNRZF\ VÇ ZVSUDZLHSDOHQLDSRG]LHOH QL-HGQLXZDľDMÇľHZV]HO NLH]LHORQHRGSDGNLQDOHľ\ JURPDG]LÉ L ZU]XFDÉ GR NRPSRVWRZQLNDG]LÛNLF]H PXPDVLÛSRGUÛNÇZĄDVQ\ QDZµ] $OH LQQL WZLHUG]Ç ľH Z OLĝFLDFK PRJÇ E\É FKRURE\ L GODWHJR RJLHĆ

]Ą 7\OHPRľH

NRV]WRZDÉ SU]\ĄDSDQLH QDSDOHQLX ĝPLHFL -HĝOLVSUDZDWUDሾ GRVÇGXNDUD PRľHVLÛJQÇÉ QDZHWW\V]Ą MHVW QDMOHSV]\P VSRVREHP QDLFKXQLFHVWZLHQLH 2 LOH NZHVWLD SDOHQLD SR]RVWDĄRĝFL URĝOLQQ\FK MHVW G\VNXV\MQD WR QLH PD RF]\PPµZLÉMHĝOLFKRG]L RGRU]XFDQLHGRSĄRQÇF\FK OLĝFL MDNLFKNROZLHN ĝPLHFL 7RMHVW]DEURQLRQHLMXľ$WR GODWHJR ľH SDOÇF RGSDGNL FKRÉE\ MHGQÇ SODVWLNRZÇ EXWHONÛF]\IROLRZÇWRUHENÛ HPLWXMHP\ GR DWPRVIHU\ ZLHOH WRNV\F]Q\FK VXE VWDQFML &]\OL VDPL VLHELH WUXMHP\ L V]NRG]LP\ SU]\ RND]MLQDWXU]H

6ĄRQRSĄDFLP\ ]DXľ\ZDQLHVROL =EOLľDVLÛ]LPD7RF]DV JG\ VµO QLH EÛG]LH JRĝFLĄD W\ONRQDQDV]\FKWDOHU]DFK 7UDIL UµZQLHľ QD XOLFH L FKRGQLNL &]\ WR GREU\ VSRVµEZDONL]HĝQLHJLHP" :HGĄXJHNRORJµZVĄRQD SRV\SNDURELZLÛFHMV]NRG\ QLľ GDMH SRľ\WNX 3U]H GH ZV]\VWNLP V]NRG]L ĝURGR ZLVNX QDWXUDO QHPXDQLHNWµ U]\ WZLHUG]Ç ľH MHVW ZUÛF] ] D E µ M F ] D  $ WR GODWHJR ľHUR]SXV]F]R QD VµO VSĄ\ZD GR U]HN L ]DVD OD D ZF]HĝQLHM SU]HGRVWDMH VLÛ GR JOHE\ QLV]F]ÇF GU]HZD L WUDZQLNL NWµUH SR SUR VWX XV\FKDMÇ QD QDV]\FK RF]DFK 5RĝOLQ\ XPLHUDMÇ ]SRZRGXVXV]\ૼ]MRORJLF] QHM  QLH PRJÇ SRELHUDÉ ZRG\ ] RWRF]HQLD PLPR

,9

Lľ RQD WDP Z\VWÛSXMH 3R ZRGHPWHJRMHVW]E\WGXľH ]DVROHQLHJOHE\ 6µOQLHMHVWWHľRERMÛWQD GODQDVVDP\FK-HĝOLMHG]LH P\ SR SRVRORQHM GURG]H XOHJDP\ ]ĄXGQHPX ZUD ľHQLX F]DUQHM QDZLHU]FKQL L SU]HVWDMHP\ XZD ľDÉERZ\GDMHQDP VLÛ ľH MHVWHĝP\ EH]SLHF]QL 7\P F ] D V H P  Z R G D ] UR]WRSLRQHJR ĝQLHJX QDZHW WD ] GRGDWNLHP VROL SU]\ JZDĄWRZQ\P VSDGNX WHPSHUD WXU\ V]\ENR SR WUDૼ ]DPLHQLÉ VLÛ ZOµG -HĝOL NWRĝ MHV]F]H QLHGRZLHU]D ľH VµO OHSLHM WU]\PDÉZVROQLF]FHQLHFK SRP\ĝOL R VZRLFK EXWDFK L‫ ډ‬VDPRFKRG]LH NWµU\ ]H Z]JOÛGX QD UR]PDFK GUR JRZFµZZVROHQLXWUDVMHVW QDUDľRQ\QDNRUR]MÛ

QU

']LHQQLN3RPRU]D

5]XWQDJOHEÛF]\OL *OHEDMHVWEDUG]RZUDľOLZDSRQLHZDľ FLÇJOHVLÛ]Xľ\ZDDEDUG]RZROQR UHJHQHUXMH7\PF]DVHPMHVWMHGQ\P ]QDMFHQQLHMV]\FK]DVREµZ=LHPL JG\ľRGQLHM]DOHľ\UR]ZµMURĝOLQ VWDQRZLÇF\FKED]ÛSRNDUPRZÇ ZV]\VWNLFK]ZLHU]ÇWLF]ĄRZLHND *OHED VSHĄQLD ZLHOH IXQNFML L ĝZLDGF]\ XVĄXJL R ZLHONLP ]QDF]HQLX GOD G]LDĄDOQRĝFL F]ĄRZLHND L SU]HWUZDQLD HNRV\VWHPµZ 'ODWHJRWHľMHMRFKURQDMHVW ]ELRURZÇ NRQLHF]QRĝFLÇ Z QDV]\P FRG]LHQQ\P ľ\FLX L GOD GREUD SU]\V]Ą\FK SR NROHĆ : NRĆFX EÇGļ FR EÇGļWRQDV]Dľ\ZLFLHONDD W\ONRSURFSRZLHU]FKQL QDV]\FKJUXQWµZQDGDMHVLÛ SRGXSUDZ\%DUG]RZDľQH MHVW ZLÛF E\ WUDNWRZDÉ MH ] JĄRZÇ L QDGPLHUQLH QLH HNVSORDWRZDÉ :\REUDļP\ VRELHľHXSUDZLDP\FLÇJOH WÛ VDPÇ URĝOLQÛ QD W\P VDP\P SRGĄRľX QLH GDMÇF PX RGSRF]ÇÉ 7R VSUDZL ľHJOHEDEÛG]LH]Z\F]DMQLH Z\F]HUSDQD $ WR GODWHJR ľH VXEVWDQFMH ]DZDUWH Z SUµFKQLF\ ]RVWDQÇ SRFKĄR QLÛWH SU]H] URĝOLQÛ ]DQLP JOHED ]GÇľ\ Z\WZRU]\É NROHMQH =GDU]D VLÛ ľH ND ZDĄHNSRODFDĄNLHPĝZLDGR PLH]RVWDZLDVLÛE\SROHľDĄ VRELH RGĄRJLHP SU]H] URN F]\GZDODWD7RPDE\ÉMDN GREU]HSU]HVSDQDQRFG]LÛ

NL NWµUHM JOHED UHJHQHUXMH VZHVLĄ\ 1LHVWHW\ WDN QDSUDZGÛ UROQLFWZRZVNDOLJOREDOQHM PD QLHZLHOH ZVSµOQHJR ] HNRORJLÇ:V]HFKREHFQHVÇ QDZR]\ FKHPLF]QH NWµUH VÇ VWRVRZDQH E\ SURGX NRZDÉZLÛFHMLZLÛFHM$OH LFKQDGPLDUE\ZDEDUG]LHM V]NRGOLZ\QLľQLHGREµU'R NDUPLDQHV]WXF]QLHURĝOLQ\ QLH VÇ Z VWDQLH SRFKĄRQÇÉ ZV]\VWNLHJR 1DZR]\ SR ]RVWDMÇZJOHELH]NWµUHMVÇ Z\SĄXNLZDQH SU]H] GHV]F] L UD]HP ] QLP SĄ\QÇ GR U]HN L SU]HQLNDMÇ GR ZµG JUXQWRZ\FK1DZR]\V]NR G]Ç QDV]HPX ]GURZLX ER ]DZLHUDMÇ]ZLÇ]NLD]RWRZH L IRVIRUDQ\ 6XEVWDQFMH WH SU]HGRVWDMÇ VLÛ GR NUZL D GRNĄDGQLH GR F]HUZRQ\FK NUZLQHN NWµUH SU]HQRV]Ç WOHQ:WHQVSRVµE]ZLÇ]NL WHPRJÇXWUXGQLDÉGRWOHQLD QLHPµ]JX7RQLHEH]SLHF] QH ]ZĄDV]F]D GOD PDĄ\FK G]LHFLLNRELHWZFLÇľ\ =WURVNLRZ\VRNRĝÉSOR QµZUROQLF\FKÛWQLHVLÛJDMÇ SR ĝURGNL RFKURQ\ URĝOLQ

5]XFLÉRNLHPQD]LHPLÛPRľQD]JµU\0DWRSHZLHQXURNERZLGDÉPQLH 3LHUZV]\PE\Ą]DVWRVRZDQ\  ODW WHPX QD PV]\FH QDSDU]W\WRQLX7RSU]\NĄDG SHVW\F\GXQDWXUDOQHJRNWµ UHJRQDVWÛSFÇVÇSHVW\F\G\ V\QWHW\F]QH 3URGXNW\ WH ]DZLHUDMÇ WRNV\Q\ NWµUH QLV]F]ÇFKZDVW\LSDVRľ\W\ $OH HNRORG]\ NU\W\NXMÇ MH

%RMHGQRF]HĝQLH]DWUXZDMÇ WHľ SV]F]RĄ\ ELHGURQNL GľGľRZQLFH L SRľ\WHF]QH GOD JOHE\ JU]\E\ 3U]H] VWRVRZDQLHSHVW\F\GµZQLH PDZLÛFZLHOXRUJDQL]PµZ NWµUHSU]HZLHWU]DMÇ]LHPLÛ L Z\WZDU]DMÇ QD SRODFK SUµFKQLFÛ=ZLHOXSµO]QL

.XOWXUDUROQD‫ٶ‬GREUDJG\FKUR 7RZDľQHGODUROQLNµZ 2G  U RERZLÇ]XMÇ QRZH QRUP\ ] ]DNUHVX ‫'ځ‬REUHM NXOWXU\ UROQHM‫ڀ‬ ]JRGQHM ] RFKURQÇ ĝUR GRZLVND $JHQFMD5HVWUXNWXU\]DFML L 0RGHUQL]DFML 5ROQLFWZD SU]\SRPLQDRGRGDWNRZ\FK QRUPDFKNWµUHUROQLF\PX V]ÇVSHĄQLDÉRGU&KR G]L R W\FK NWµU]\ XELHJDMÇ VLÛRSĄDWQRĝFLEH]SRĝUHGQLH ZVSDUFLHJRVSRGDURZDQLDQD REV]DUDFKJµUVNLFKLLQQ\FK REV]DUDFKRQLHNRU]\VWQ\FK ZDUXQNDFKJRVSRGDURZDQLD W]ZGRSĄDW\21:SRPRFZ UDPDFKSURJUDPXUROQRĝUR GRZLVNRZHJR RUD] GRSĄDW\ GR ]DOHVLDQLD JUXQWµZ URO Q\FK

2GUNDľG\UROQLN NRU]\VWDMÇF\ ] GHV]F]RZ QL F]\ SRELHUDMÇF\ ZRG\ SRZLHU]FKQLRZH OXE SRG ]LHPQH Z LORĝFL ZLÛNV]HM QLľ  P V]HĝF QD GREÛ GR QDZDGQLDQLD JUXQWµZ OXE XSUDZ PXVL SRVLDGDÉ Z\PDJDQHSUDZHPSR]ZR OHQLHZRGQRSUDZQH 3R]D W\P QD VZRMHM G]LDĄFHHZLGHQF\MQHMUROQLN PXVL]DFKRZDÉFKDUDNWHU\ VW\F]QHHOHPHQW\NUDMREUD ]XWDNLHMDNGU]HZDNWµUH VÇ SRPQLNDPL SU]\URG\ F]\ URZ\ R V]HURNRĝFL GR  PHWUµZ .DľG\ UROQLN Z ]DĄÇF]QLNX JUDILF]Q\P GRĄÇF]RQ\P GR ZQLRVNX R SU]\]QDQLH SĄDWQRĝFL 1RZRF]HĝQLH WR ]QDF]\ Z ]JRG]LH ] QDWXUÇ બ WR MHGHQ ] HOHPHQWµ ]RERZLÇ]DQ\MHVW]D]QDF]\É ]8QLÇ(XURSHMVNÇ

Dodatek dofinansowany został przez Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Gdańsku. Fundusz nie ponosi odpowiedzialności za treści zawarte w dodatku.


']LHQQLN3RPRU]D

3RPRUVNL(NRORJ

QU

FRMHMV]NRG]L

7RFLHNDZH 0DĄHJHVW\DOHZDľQH 6DĄDWND]RĄRZLHP

1D V]F]ÛĝFLH WHFKQROR JLD Z\HOLPLQRZDĄD GRGDWHN RĄRZLX ] SDOLZD $OH QLH ]QDF]\ WR ľH SUREOHP VND ľHQLDQLPJOHE\]QLNQÇĄER V]HUHJ VSUDZFµZWUXFLFLHOL MHVWVSRU\ĄÇF]QLH]SDODF]D PL ĝPLHFL Z SLHFDFK 2ĄµZ ZSURFGRVWDMHVLÛGR RUJDQL]PX F]ĄRZLHND ] SR NDUPHP ] WHJR Z SRĄRZLH Z ZDU]\ZDFK :DU]\ZD NWµUHV]F]HJµOQLHDNXPXOXMÇ RĄµZWRVDĄDWDV]F]\SLRUHN PDUFKHZLSLHWUXV]ND,QQ\P DUW\NXĄHPVSRľ\ZF]\PRGX ľHM]DZDUWRĝFLRĄRZLXPRľH E\ÉPOHNRGRNWµUHJRRĄµZ ZFDĄRĝFLSU]HFKRG]L]SDV]\ VSRľ\WHMSU]H]]ZLHU]Û

.UHWWRSU]\MDFLHO

HMV]F]HJµĄµZ]ZĄDV]F]DQHJDW\ZQ\FKVNXWNµZG]LDĄDOQRĝFLF]ĄRZLHND NDMÇWHľPDNLLFKDEU\‫ٶ‬PD ORZQLF]HGODPLHV]F]XFKµZ OHF]GODUROQLNDWRSRVSROLWH FKZDVW\ 3HVW\F\G\ QLH VÇ SU]\MDFLµĄPL ĝURGRZLVND 1LH XOHJDMÇ UR]NĄDGRZL D ZUÛF]SU]HFLZQLH‫]ٶ‬RVWDMÇ ZJOHELHQDODWD 5ROQLFWZRQLHMHVWMHG\

Q\PļUµGĄHPWUXFL]QNWµUH SU]\F]\QLDMÇ VLÛ GR GHJUD GDFMLJOHE\6ZµMXG]LDĄPD Z W\P UµZQLHľ SU]HP\VĄ VNXWNDPL G]LDĄDOQRĝFL NWµ UHJRVÇPLQNZDĝQHGHV] F]H ]DZLHUDMÇFH Z VRELH V]HUHJ NZDVµZ JĄµZQLH VLDUNRZ\FK L D]RWRZ\FK 

)RW$UFKLZXPSU\ZDWQH

NWµUH ‫ځ‬RGľ\ļQLDMÇ‫ ڀ‬JUXQW\ 1LHEH]]QDF]HQLDGODNRQ G\FMLJOHE\VÇUµZQLHľĝURG NL WUDQVSRUWX HPLWXMÇFH PHWDOH FLÛľNLH ]ZĄDV]F]D ]ZLÇ]NLRĄRZLX$E\]DWU]\ PDÉVSDOLQ\PRľQDVDG]LÉ GU]HZDLľ\ZRSĄRW\Z]GĄXľ WUDVNRPXQLNDF\MQ\FK

RQLQDV]HĝURGRZLVNR

PLHMVFHSRĄRľHQLDW\FKHOH PHQWµZ 1RZH SU]HSLV\ Z\FKR G]Ç WHľ QDSU]HFLZ RF]H NLZDQLRP ZLHOX UROQLNµZ ER GR WHM SRU\ QLH PRJOL XSUDZLDÉ WHJR VDPHJR JDWXQNX ]ERľD F]\OL SV]H QLF\ ľ\WD MÛF]PLHQLD OXE RZVD GĄXľHM QLľ WU]\ ODWD 3U]HSLV\WHZHV]Ą\Zľ\FLH Z OLVWRSDG]LH  URNX L PLDĄ\]RVWDÉSRUD]SLHUZ V]\ ]DVWRVRZDQH Z  U OHF] WHJRURF]QD ]PLDQD GRSXV]F]D RGVWÇSLHQLD RG QLFK 5ROQLN NWµU\ FKFH VNRU]\VWDÉ ] WDNLHM PRľOL ZRĝFLEÛG]LHPXVLDĄMHGQDN Z\ND]DÉLľSURZDG]RQHZ µZ NWµU\ ]\VNDOLĝP\ G]LÛNL LQWHJUDFML W\PVDP\PPLHMVFXQDWHM )RW$QQD6]DGH VDPHM G]LDĄFH HZLGHQF\M

1LHNWµU]\ XZDľDMÇ ľH NUHW\ QLH VÇ SRľ\WHF]Q\PL ]ZLHU]ÛWDPL 1LF EDUG]LHM EĄÛGQHJR1DMOHSLHMZLHG]Ç R W\P FL Z\FKRZDQL QD EDMFH R V\PSDW\F]Q\FK NUHFLNX$OHSRGFKRG]ÇFGR WHPDWXFDĄNLHPVHULRWRWH F]DUQHMDNVPRĄD]ZLHU]ÇW ND URELÇ GOD XSUDZ ZLHOH GREUHJR]MDGDMÇV]NRGQLNL D GUÇľÇF VZRMH NRU\WDU]H GRWOHQLDMÇ JOHEÛ 1LHVWHW\ F]ÛVWR]SRZRGXQLHZLHG]\ VWDZLDLPVLÛWZDUGH]DU]X W\SRGFLQDQLDNRU]HQLURĝOLQ LXV\S\ZDQLDNRSFµZ]]LH PLRNWµUHSRW\NDVLÛE\GĄR 7R ]GDQLHP OXG]L ZURJR QDVWDZLRQ\FK GR NUHWµZ Z\VWDUF]DMÇF\ SRZµG E\ ]QLPLZDOF]\É-HGQDN]DEL MDÉLFKQLHZROQR‫ٶ‬Z3ROVFH VÇSRGRFKURQÇ

7DMHPQLF]\ RJUµGHN

QHM XSUDZ\ WHJR VDPHJR JDWXQNX ]ERľD QLH PDMÇ GHJUDGXMÇFHJR ZSĄ\ZX QD VWDQ JOHE\ L QLH ]XERľDMÇ MHMVNĄDGXRUJDQLF]QHJR3R QDGWRUROQLNEÛG]LHPXVLDĄ XGRZRGQLÉ ľH Z\NRQDQH ]DELHJL DJURWHFKQLF]QH WD NLH MDN QDZRľHQLH RERUQL NLHPSU]\RUDQLHVĄRP\F]\ XSUDZD Z SRSORQLH URĝOLQ PRW\ONRZ\FK SRSUDZLDMÇ VWDQJOHE\$E\WRSRWZLHU G]LÉSRWU]HEQHEÛGÇGRGDW NRZHGRNXPHQW\ 1 R Z H  Q R U P \  E Û G Ç VSUDZG]DQH SU]H] NRQWUR OHUµZ ] $5L05 L UROQLF\ SRZLQQL GRĄRľ\É ZV]HONLHM VWDUDQQRĝFLZLFKSU]HVWU]H JDQLX DE\ QLH QDUD]LÉ VLÛ QDHZHQWXDOQHVDQNFMH

&KFHV] PLHÉ HNROR JLF]Q\ RJUµGHN" =DSRPQLM R V]WXF]Q\FK QDZR]DFK L ĝURGNDFK RZDGREµMF]\FK 0RľHV]VNRU]\VWDÉ]WDMHP QLF SU]\URG\ 3RPLGRURZL GRWZDU]\ZOLĝFLDFKED]\OLL QLH W\ONR QD SµĄPLVNX 7R QLH]ĄH]LµĄNRNWµUHSRZLQQR WRZDU]\V]\ÉPXUµZQLHľQD JU]ÇGFHERZUD]LHSRMDZLH QLDVLÛV]NRGQLNµZ‫ٶ‬VWDQLH ZREURQLH=DWRF]RVQHNWR SUDZG]LZ\SRVWUDFKPV]\F 3UDZG]LZ\P VPDNRV]HP W\FKRZDGµZMHVWELHGURQND NWµUD ZFLÇJD PV]\FH MDN RGNXU]DF]PRľHLFKVSU]ÇW QÇÉ QDZHW L  G]LHQQLH ĜOLPDNµZUDF]HMQLHGDVLÛ ]DSURVLÉQDNDZÛERMHMQLH ]QRV]Ç-HĝOLZ\OHMHV]QLHFR NDZ\SRGURĝOLQÛ‫ٶ‬F]P\FK QÇJG]LHSLHSU]URĝQLH

=DVWDQDZLDV]VLÛZMDNLVSRVµEPRľHV]RV]F]ÛG]LÉ PDĄ\NDZDĄHN]LHPL"7REDUG]RSURVWH‫ٶ‬Z\VWDUF]\ QDFRG]LHĆE\ÉSRSURVWXEDUG]LHMXZDľQ\P'REUH QDZ\NLV]\ENRZFKRG]ÇZNUHZ ࣦ &]ÛVWR ZOHZDV] SDOLZR GR EDNX" 6WDUDM VLÛ QLH UR]OHZDÉ JR SRGF]DV WDQNRZDQLD 7R MHGQR ]H ļUµGHĄ ]DQLHF]\V]F]HĆQDNWµUHPDV]EH]SRĝUHGQLZSĄ\Z ࣦ :\PLHQLDV] ROHM Z VDPRFKRG]LH" 1LH PXVLV] URELÉ WHJR VDP -HĝOL ]DXIDV] PHFKDQLNRP EÛG]LHV] PLDĄ WHľ ]JĄRZ\SUREOHPFR]URELÉ]HVWDU\PROHMHP1LHZ\OHMHV] JRSU]HFLHľJG]LHNROZLHNOXEGRĝFLHNµZERPRľH]DWUXÉĝUR GRZLVNR:ZDUV]WDFLHVDPRFKRGRZ\PMXľEÛGÇZLHG]LHOL FR]URELÉ]H]Xľ\W\PROHMHPNWµU\]JRGQLH]RERZLÇ]XMÇF\P SUDZHPPXVL]RVWDÉSRGGDQ\UHF\NOLQJRZL ࣦ 1LH Z\U]XFDM GR NRV]D SU]HWHU PLQRZDQ\FKOHNµZ =RVWDĄ\RQHX]QDQH ]D RGSDG\ QLHEH] SLHF]QH L GODWHJR PXV]Ç E\É JURPD G]RQH Z NRQWUROR ZDQ\FK SXQNWDFK ]ELµUNL']LÛNLWUDૼÇ GR XQLHV]NRGOLZLH QLD QS ]RVWDQÇ =Xľ\WHEDWHULHNRQLHF]QLHZU]XÉGRVSH FMDOQHJRSRMHPQLNDNWµUHVÇZ\VWDZLD SRGGDQH WHUPLF] QHZV]NRĄDFKXU]ÛGDFKLVNOHSDFK QHM XW\OL]DFML D QLH )RW$QQD6]DGH ZQLHSRZRĄDQHUÛFH DOER ZSURVW GR QDWXU\ 7R GRĝÉ VNRPSOLNRZDQH ]ZLÇ]NL FKHPLF]QHNWµUHSRWHUPLQLHSU]\GDWQRĝFLVÇJURļQHGOD ]GURZLDOXEľ\FLDF]ĄRZLHNDDOH]DFKRZXMÇGXľÇDNW\ZQRĝÉ ELRORJLF]QÇ ࣦ 6SUDZGļ JG]LH Z WZRMHM PLHMVFRZRĝFL ]ELHUDQH VÇ ]Xľ\WH EDWHULH 2GQLHVLHQLH LFK GR SXQNWX ]ELµUNL VSUDZL ľH XQLNQLHV] MHGQHJR ] QDMZLÛNV]\FK ]DJURľHĆ Z\QLNDMÇF\FK]QLHZĄDĝFLZHJRSRVWÛSRZDQLD]H]Xľ\W\PL EDWHULDPL-HVWQLPSU]HGRVWDZDQLHVLÛPHWDOLFLÛľNLFK PLQRĄRZLXNDGPXUWÛFLLOLWXXZDOQLDQ\FKZSURFHVLH UR]SDGX ]Xľ\W\FK EDWHULL GR ĝURGRZLVND QDWXUDOQHJR 6WDPWÇG SRSU]H] ĄDĆFXFK SRNDUPRZ\ WUDૼDMÇ RQH GR RUJDQL]PXF]ĄRZLHNDSRZRGXMÇFSRZDľQHNRQVHNZHQFMH ]GURZRWQH'ODWHJRQDOHľ\]ELHUDÉMHZVSRVµEVHOHNW\ZQ\ DE\QLHWUDૼDĄ\RQHZPDVLH]PLHV]DQ\FKQLHF]\VWRĝFLQD NRPXQDOQHVNĄDGRZLVNDRGSDGµZ ࣦ -HĝOLNXSXMHV]QRZ\WHOHZL]RUSDPLÛWDMľHZVNOHSLH PRľHV] RGGDÉ VWDU\ ER G]LDĄD V\VWHP ‫ځ‬MHGHQ ]D MHGHQ‫ڀ‬ WHJRVDPHJRW\SX-HĝOLQDV]DૼHNXU]\VLÛQLHSRWU]HEQ\ VSU]ÛWUWYOXENRPSXWHURZ\‫ٶ‬UR]HMU]\MVLÛ]DSXQNWHP ]ELHUDQLDHOHNWURĝPLHFL ࣦ =UH]\JQXM]Xľ\ZDQLDZGRPXLRJURG]LHFKHPLF] Q\FK ĝURGNµZ RFKURQ\ URĝOLQ 0RľHV] MH REURQLÉ SU]HG V]NRGQLNDPLLFKRUREDPLZQDWXUDOQ\VSRVµE ࣦ =DPLDVWQDZR]µZV]WXF]Q\FK]DF]QLMVDPSURGXNR ZDÉNRPSRVWQDG]LDĄFHOXEZRJURG]LH:V]\VWNLHUHV]WNL MHG]HQLDZ\SLHORQHFKZDVW\]DJUDELRQHMHVLHQLÇOLĝFLH ĝFLÛWÇ WUDZÛ IXV\ ] NDZ\ L KHUEDW\ ‫ ٶ‬XĄµľ Z VWRVLN OXE ZVSHFMDOQ\PSRMHPQLNX0QLHMZLÛFHMSµĄURNXSµļQLHM PRľHV]XU]ÇG]LÉXF]WÛVZRLPURĝOLQRP1DNDUPLRQHZWHQ QDWXUDOQ\VSRVµEQDSHZQRVLÛRGZG]LÛF]Ç ࣦ . R Q L H F ] Q L H VSUDZGļ VZRMH V]DPER -HĝOLMHVWQLHV]F]HOQH‫ٶ‬F]\P SUÛG]HMMHQDSUDZERPR ľHV]GRSURZDG]LÉGR]DQLH F]\V]F]HQLDEDNWHULRORJLF] QHJRLFKHPLF]QHJRJOHE\ 6]NRG]LV] QLH W\ONR VRELH ER PRľHV] QS ]DMDGDÉ ZDU]\ZD]RJUµGNDZNWµ U\P GRV]ĄR GR VNDľHQLD 1LH SRGU]XFDM ĝPLHFL Z NU]DNL ĜFLHN PRľH ]DQLHF]\ĝFLÉ 3U]\URGDQDW\PFLHUSL3R]DW\P WDNľHRNROLFÛLSU]HGRVWDÉ બMDNWRZ\JOÇGD")RW$QQD6]DGH VLÛGRZµGSRG]LHPQ\FK

Dodatek dofinansowany został przez Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Gdańsku. Fundusz nie ponosi odpowiedzialności za treści zawarte w dodatku.

9


3RPRUVNL(NRORJ

QU

']LHQQLN3RPRU]D

6DPL]DQLHF]\V]F]DP\SRZLHWU]HZRNµĄVLHELH

7RMHVWFLRVSURVWRZQRV =DQLHF]\V]F]DP\SRZLHWU]HSRSU]H]િ SRZLHWU]H&RSUDZGDXZDOQLDP\ GRDWPRVIHU\JD]\NWµUHVÇFDĄNLHP QDWXUDOQHDOHZ\SXV]F]DP\MHZWDNLFK LORĝFLDFKľH]DEXU]DMÇVNĄDGSRZLHWU]D

'R DWPRVIHU\ ZVNXWHN G]LDĄDOQRĝFL F]ĄRZLHND SU]HGRVWDMÇ VLÛ VHWNL W\ VLÛF\ UµľQ\FK VXEVWDQFML 1LHNWµUH ] QLFK XZDľDQH ]D FKDUDNWHU\VW\F]QH ]D QLHF]\V]F]HQLH SRZLHWU]D VÇ SU]HGPLRWHP VWDĄ\FK EDGDĆ =DQLHF]\V]F]H QLD PRJÇ ]QDMGRZDÉ VLÛ ZV]ÛG]LH ]DUµZQR Z VÇ VLHG]WZLH ZLHONLFK PLDVW LRNUÛJµZSU]HP\VĄRZ\FK MDN L Z RGOHJĄ\FK PLHMVFR ZRĝFLDFKERWRSUDZG]LZH RELHľ\ĝZLDW\ 3U]HPLHV] F]DMÇVLÛ]ZLDWUHPLPRJÇ VLDÉ VSXVWRV]HQLH EDUG]R GDOHNR RG PLHMVFD Z NWµ U\PSRZVWDĄ\ 1D V]F]ÛĝFLH GOD QD V]\FKQRVµZVWDQWHJRFR ZG\FKDP\MHVWQDELHľÇFR PRQLWRURZDQH 2FHQÛ MD NRĝFL SRZLHWU]D FRURF]QLH RSUDFRZXMH :RMHZµG] NL ,QVSHNWRUDW 2FKURQ\ ĜURGRZLVND Z *GDĆVNX 3RPLDU\ SURZDG]RQH VÇ QLHW\ONRZ7UµMPLHĝFLHDOH WDNľHZHZV]\VWNLFKZLÛN V]\FK PLHMVFRZRĝFLDFK 3RPRU]D %DGDQLD REHM PXMÇ VWÛľHQLD GZXWOHQNX ZÛJOD GZXWOHQNX D]RWX

,9

VXPÛ WOHQNµZ D]RWX GUR ELQHN S\ĄX PQLHMV]\FK QLľ PLNURPHWU WOHQNX ZÛJOD EHQ]HQX R]RQX ]ZDUWRĝÉ PHWDOLZS\OHRĄRZLXNDG PXQLNOXLDUVHQXDWDNľH EHQ]RSLUHQX 1D WÛ FKZLOÛ GRVWÛSQH VÇ Z\QLNL XELHJĄRURF]Q\FK DQDOL]-HĝOLFKRG]LR]DZDU WRĝÉZSRZLHWU]XGURELQHN S\ĄX WR :,2Ĝ RFHQLD ľH MDNRĝÉSRZLHWU]DMHĝOLFKR G]LRWHQZVNDļQLNQLHXOHJĄ SRZDľQLHMV]\P ]PLDQRP Z SRUµZQDQLX GR  U QDWRPLDVW ]H ĝUHGQLÇ ] ODW  MHVW Z\UDļQLH QLľV]\ =DZG]LÛF]DP\ WR ĄDJRGQLHMV]\P]LPRPG]LÛ NL NWµU\P RJUDQLF]DOLĝP\ RJU]HZDQLH $ WR ZĄDĝQLH ZV]HONLH ļUµGĄD FLHSĄD D ]ZĄDV]F]D GRPRZH SLH FH VÇ RGSRZLHG]LDOQH ]D ]DQLHF]\V]F]DQLH SRZLH WU]D=GDQ\FKX]\VNDQ\FK Z VWDFMDFK SRPLDURZ\FK ZRMHZµG]WZD Z\QLND ľH QLH]QDF]QLH SU]HNURF]RQ\ ]RVWDĄ SR]LRP GZXWOHQNX ZÛJODDOHW\ONRQDWHUHQLH DJORPHUDFML ĝUµGPLHMVNLHM FR LQVSHNWRU]\ RFKURQ\ ĝURGRZLVND SU]\SLVXMÇ Z\

&RV]NRG]L"

 5XFKOLZH XOLFH બ VSDOLQ\ NWµUH HPLWXMÇ VDPRFKRG\ VÇ V]F]HJµOQLHQLHEH]SLHF]QHGODSU]HFKRGQLµZNWµU]\VÇEH] SRĝUHGQLRQDUDľHQLQDWRNV\F]QHVXEVWDQFMH

เ.RPLQ\HOHNWURZQLNRWĄRZQLLGRPµZZV]\VWNLHષSURGXNX MÇશVSRUHLORĝFLGZXWOHQNXZÛJODVLDUNLD]RWXLZLHOHLQQ\FK QLHEH]SLHF]Q\FKVXEVWDQFMLNWµUHQLHNRU]\VWQLHZSĄ\ZDMÇQD ZV]\VWNRFRľ\MHQLHW\ONRQDF]ĄRZLHND

6NXWNLF\ZLOL]DFMLબFKFHP\ľ\ÉFRUD]Z\JRGQLHMDWRR]QDF]D UR]ZµMSU]HP\VĄXZF]RĄµZFHWUXFLFLHOLVÇZ\GRE\FLHLWUDQV SRUWVXURZFµZSU]HP\VĄFKHPLF]Q\UDILQHU\MQ\LPHWDOXUJLF] Q\FHPHQWRZQLHVNĄDGRZLVNDVXURZFµZLRGSDGµZ

เ 6DPD SU]\URGD બ QLH W\ONR P\ ELHU]HP\ F]\QQ\ XG]LDĄ Z ]DQLHF]\V]F]DQLXSRZLHWU]DERURELWRWDNľHQDWXUDSRSU]H] Z\EXFK\ZXONDQµZHUR]MÛZLHWU]QÇVNDĄS\ĄNRVPLF]Q\QLH NWµUHSURFHV\ELRORJLF]QHF]\SRľDU\ODVµZLVWHSµZ

SURF

7DNÇSRZLHU]FKQLÛ QDV]HMSODQHW\ ]DMPXMÇPLDVWD W\PF]DVHPPLHV]ND ZQLFKSRĄRZD OXG]NRĝFL ZVNDļQLND 1DMJRU]HM MHVW Z DJORPHUDFML WUµMPLHM )DFKRZF\]ZUµFLOLXZDJÛľHQDMF]ÛVWV]\PļUµGĄHP]DQLHF]\V] F]HĆSRZLHWU]DVÇGRPRZHNRPLQ\]NWµU\FKZ\GRE\ZDVLÛ VNLHM VWUHૼH NZLG]\ĆVNR ZLHOHWRNV\F]Q\FKVXEVWDQFML)RW$QQD6]DGH WF]HZVNLHM NDUWXVNRNRĝ FLHUVNLHM L SXFNRZHMKH VRNLHM HPLVML VSDOLQ VDPR NWµU\ MHVW VLOQ\P F]\Q URZVNLHM ĜUHGQL SR]LRP FKRGRZ\FK QLNLHP ]ZLÛNV]DMÇF\P ]HZV]\VWNLFKPLHU]RQ\FK 2G GZµFK ODW ]JRG U \ ] \ N R  U R ] Z R M X  Q R Z R  VWDFMLZ]UµVĄZURNX QLH]ZGUDľDQ\PSUDZHP WZRUµZ 8]\VNDQH Z\QLNL RMHGQÇWU]HFLÇ ]GR HXURSHMVNLP Z 3ROVFH SRWZLHUG]LĄ\SU]HZLG\ZD QJQDPV]HĝF  Z\NRQ\ZDQH VÇ RFHQ\ QÇ ZF]HĝQLHM ]ĄÇ MDNRĝÉ  :\VRNLH QRWRZDQLD ]DZDUWRĝFL EHQ]RSLUHQX SRZLHWU]DZ]DNUHVLHWHJR EHQ]RSLUHQX RGQRWRZ\ZD

QHVÇZRNUHVLHJU]HZF]\P ODWHPSR]LRP\ VSDGDMÇ SUDNW\F]QLH GR ]HUD  -HJR JĄµZQ\P ļUµGĄHP VÇ SU]HVWDU]DĄH QLVNRHQHUJHW\F]QH SDOH QLVND GRPRZH RJU]HZDQH SDOLZDPLVWDĄ\PL‫ٶ‬WĄXPDF]Ç LQVSHNWRU]\RFKURQ\ĝURGR ZLVND=XZDJLQDOLF]QH SU]HNURF]HQLDSR]LRPXEHQ ]RSLUHQX RUD] OXNL Z MHJR PRQLWRURZDQLX Z ZLHOX VWUHIDFK E\WRZVNRFKRMQL FNLHM OÛERUVNRVĄXSVNLHM PDOERUVNRV]WXPVNLHM  NRQLHF]QD MHVW UR]EXGRZD VLHFLPRQLWRULQJRZHMZ]D NUHVLHWHJRZVNDļQLND 3HĄQ\WHNVWUDSRUWX QDVWURQLH ZZZJGDQVNZLRVJRYSO

-DNG]LDĄD]DQLHF]\V]F]HQLH" 1LV]F]HMÇFHG]LHG]LFWZR

$WDN]SRZLHWU]D

: SU]\URG]LH QLF QLH JLQLH *D]\ XZDOQLDQH GR SRZLHWU]D ĄÇF]Ç VLÛ ] ZRGÇ FKPXU QDGDMÇF MHM NZDĝQ\ RGF]\Q *G\ SDGDWDNLNZDĝQ\GHV]F] ]DWUXZDU]HNLLMH]LRUDD WDNľH]DELMDURĝOLQ\ 1DWXUDOQH ĝURGRZLVNR QLV]F]Ç WDNľH S\Ą\ ER JG\ RSDGDMÇQD]LHPLÛZQLNDMÇ GR JOHE\ L ]DWUXZDMÇ ľ\FLH URĝOLQRP *D]\ VSU]\MDMÇ UµZQLHľ SRZVWDZDQLX HIHNWX FLH SODUQLDQHJR 7R ]MDZLVNR QDWXUDOQH ]D NWµUH RGSR ZLHG]LDOQHVÇJD]\REHFQH ZSRZLHWU]XNWµUHWZRU]Ç QDG QDPL URG]DM SU]H]UR F]\VWHMV]\E\3RGREQLHMDN Z V]NODUQL FLHSĄR ]RVWDMH ]DWU]\PDQHZDWPRVIHU]HL

3U]H]QDV]HSĄXFDNDľ GHJR GQLD ‫ځ‬SU]HSĄ\ZD‫ڀ‬ W\VOLWUµZSRZLHWU]D QLF G]LZQHJR ľH MHJR MDNRĝÉ QLH MHVW GOD QDV EH]]QDF]HQLD,PZLÛFHM ]DQLHF]\V]F]HĆW\PEDU G]LHMWRRGF]XZDP\ 1DXNRZF\SU]HĝOHG]LOL ]DNUHV L PHFKDQL]P\ RG G]LDĄ\ZDQLD SRV]F]HJµO Q\FK VNĄDGQLNµZ ]DQLH F]\V]F]RQHJR SRZLHWU]D , WDN GZXWOHQHN VLDUNL QDMF]ÛĝFLHM DWDNXMH GUR JL RGGHFKRZH L VWUXQ\ JĄRVRZH 7OHQHN ZÛJOD MHVW QLH]Z\NOH JURļQ\ E R  P R ľ H  V S R Z R G R Z D É FLÛľNLH]DWUXFLHDQDZHW ĝPLHUÉ 'ZXWOHQHN D]RWX G]LDĄD GUDľQLÇFR QD RF]\ LGURJLRGGHFKRZHPRľH

=LHPLDVLÛRJU]HZD$OHFR URNXZZ\QLNXG]LDĄDOQRĝFL F]ĄRZLHND GR SRZLHWU]D SU]HGRVWDMÇVLÛFRUD]ZLÛN V]HLORĝFLJD]µZGZXWOHQNX ZÛJODR]RQXRUD]IUHRQµZ NWµU\FKHIHNWHPMHVWZ]URVW ĝUHGQLHM WHPSHUDWXU\ QD QDV]HM SODQHFLH 6NXWNXMH WR WRSQLHQLHP ORGRZFµZ JZDĄWRZQ\PL ]PLDQDPL SRJRG\ RUD] F]ÛVWV]\P Z\VWÛSRZDQLHPKXUDJDQµZ F]\JUDGRELÉ'DOV]HXWU]\ P\ZDQLH UR]ZRMX JRVSR GDUF]HJREÛG]LHSURZDG]LÉ GR Z]URVWX HPLVML JD]µZ FLHSODUQLDQ\FK'ODWHJRWDN ZDľQHMHVW]DZDUFLHQRZHJR ĝZLDWRZHJR SRUR]XPLHQLD GRW\F]ÇFHJR RJUDQLF]HQLD ]PLDQ NOLPDW\F]Q\FK L LFK QHJDW\ZQ\FKVNXWNµZ

1LHF]\VWH SRZLHWU]H ]DJUDľDEH]FHQQ\P]DE\W NRP NXOWXU\ QDURGRZHM =DQLHF]\V]F]RQDDWPRVIH UD QHJDW\ZQLH ZSĄ\ZD QD ZLWUDľHZV]HONLHPDWHULDĄ\ EXGRZODQH PHWDOH D QD ZHWWZRU]\ZDV]WXF]QH =DJURľRQH VÇ ]ZĄDV]F]D VWDUH EXG\QNL ] ZDSLHQLD L SLDVNRZFD :ĝUµG WDNLFK QDUDľRQ\FK QD EH]SRZURW QH ]QLV]F]HQLH EXGRZOL VÇ PLQĝUHGQLRZLHF]QH]DE\WNL .UDNRZDLĝZLÇW\QLHQD$NUR SROXZ$WHQDFK1DQDV]\FK RF]DFKJLQÇWDNľHSRPQLNL 1DXNRZF\]DREVHUZRZDOL WDNľH QLV]F]ÇFÇ NRUR]MÛ QD WHUHQDFK R GXľ\P XSU]H P\VĄRZLHQLX 5G]D ‫]ځ‬MDGD‫ڀ‬ ZV]\VWNR FR Z\NRQDQH MHVW ] PHWDOX QS WRURZLVND F]\

=DQLHF]\V]F]RQH SRZLHWU]H ZSĄ\ZDQDZV]\VWNRFRZLGDÉ SRWHMVNRURGRZDQHMU]HļELH )RW$UFKLZXP

PHWDORZHNRQVWUXNFMHNWµUH PXV]Ç E\É EDUG]R F]ÛVWR NRQVHUZRZDQH =DQLHF]\V] F]HQLD ZSĄ\ZDMÇ WDNľH QD VNDUE\PX]HµZJDOHULLV]WXNL F]\ELEOLRWHNERQLV]F]\]QDM GXMÇFH VLÛ WDP VWDURGUXNL REUD]\F]\OLWRJUDૼH

Z\ZRĄ\ZDÉFKRURE\DOHU JLF]QH 0HWDOHFLÛľNLH JĄµZQLH RĄµZNDGPLUWÛÉ RGNĄDGD MÇVLÛZV]SLNXNRVWQ\PĝOH G]LRQLHLQHUNDFK:\ZRĄXMÇ DQHPLH ]DEXU]HQLD VQX SRJRUV]HQLH VSUDZQRĝFL XP\VĄRZHM DJUHVMÛ PRJÇ WHľ E\É RGSRZLHG]LDOQH ]D ]PLDQ\QRZRWZRURZH1LH EH]SLHF]QHVÇUµZQLHľS\Ą\ ]ZĄDV]F]D WH QDMPQLHMV]H GR  PLNURPHWUµZ NWµUH SU]HQLNDMÇGRQDV]HJRRUJD QL]PX 6Ç RGSRZLHG]LDOQH ]D SRGUDľQLHQLH QDVNµUND L ĝOX]µZNL ]DSDOHQLD JµU Q\FK GUµJ RGGHFKRZ\FK 0RJÇ Z\ZRĄ\ZDÉ FLÛľNLH VFKRU]HQLDMDNS\OLFDSĄXF RUD] QRZRWZRU\ SĄXF JDU GĄDNUWDQL

Dodatek dofinansowany został przez Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Gdańsku. Fundusz nie ponosi odpowiedzialności za treści zawarte w dodatku.


']LHQQLN3RPRU]D

3RPRUVNL(NRORJ

QU

'REUDDWPRVIHUD]DOHľ\RGFLHELH 1LH PXVLV] PDU]QÇÉ Z ]LPLH EU]\GNR SDFK QLHÉ L ]DZV]H FKRG]LÉ SLHFKRWÇ E\ ]PQLHMV]\É QHJDW\ZQH GOD QDWXU\ VNXWNL F\ZLOL]DFML 0R ľHV]QDGDOľ\ÉZ\JRGQLH DOHEDUG]LHMĝZLDGRPLH .DľG\ ] QDV PRľH Z\ NRQDÉ PDĄ\ JHVW G]LÛNL NWµUHPXPQLHM]DQLHF]\ĝFL ĝURGRZLVNR=DF]ÇĄVLÛMXľ VH]RQ JU]HZF]\ GQL VÇ FRUD] NUµWV]H EÛG]LHP\ SRWU]HERZDOL FRUD] ZLÛFHM HQHUJLL : QDV]\P NUDMX GRMHMSURGXNFMLZFLÇľXľ\ ZD VLÛ SU]HGH ZV]\VWNLP ZÛJODDMHJRVSDODQLHZ\ ZRĄXMH QHJDW\ZQH VNXWNL GOD QDWXU\ =DF]QLM ZLÛF Z\ĄÇF]DÉZV]\VWNRFRDNX UDW ]EÛGQH ‫ ٶ‬RĝZLHWOHQLH LXU]ÇG]HQLD=DSRPQLMWHľ RWU\ELHF]XZDQLDVSU]ÛWX NWµU\ MHVW PDĄ\P SRľHUD F]HPSUÇGX1LH]DSRPQLM Z\FLÇJQÇÉ]NRQWDNWXĄDGR ZDUNLJG\MXľ‫ځ‬QDNDUPLV]‫ڀ‬ VZµM WHOHIRQ NRPµUNRZ\ 3LOQXM WDNľH WHPSHUDWX U\ Z VZRLP PLHV]NDQLX : QRF\ QLH PXVLV] VLÛ SU]HJU]HZDÉ Z\VWDUF]\ MHĝOL WHUPRPHWU SRNDľH  VWRSQL &HOVMXV]D 7DNLH QDZ\NL RGF]XMH QLH W\ONR SODQHWD DOH WDNľH

1DMOHSLHM MHĝOL RG QDMPĄRGV]\FK ODW EÛG]LHP\ XF]\OL G]LHFNR ľHQDOHľ\Z\ĄÇF]DÉ]EÛGQHRĝZLHWOHQLH)RW$QQD6]DGH WZµM SRUWIHO ER UDFKXQNL ]D SUÇG L FLHSĄR EÛGÇ SR SHZQ\PF]DVLHQLľV]H 'UXJD U]HF] WR SR]R VWDZLDQLH VDPRFKRGX QD SDUNLQJX ZµZF]DV JG\ PRľHV] VNRU]\VWDÉ ] NR PXQLNDFML]ELRURZHMOXESR SURVWX VLÛ SU]HMĝÉ &RUD] ZLÛFHMVDPRU]ÇGµZVWDZLD UµZQLHľ QD EXGRZÛ WUDV URZHURZ\FKE\GZDNµĄND VWDĄ\ VLÛ DOWHUQDW\ZÇ GOD HPLWXMÇF\FK VSDOLQ\ SR MD]GµZ $ MHĝOL MXľ WU]HED MHFKDÉ ZĄDVQ\P DXWHP WR QDMOHSLHMNRU]\VWDÉ]Z\VR NLHM MDNRĝFL EH]RĄRZLRZHM

EHQ]\Q\ 3U]HSURZDG]DM WDNľH NRQWUROÛ VSDOLQ VD PRFKRGXSRGNÇWHP]DZDU WRĝFL VXEVWDQFML WUXMÇF\FK SRZLHWU]H $ MHĝOL VWRLV] ZGĄXJLPNRUNXOXEF]HNDV] SU]HG WRUDPL QD SU]HMD]G SRFLÇJX‫ٶ‬JDĝVLOQLN :DUWR VSUDZG]DÉ WDNľH SURGXNW\ NWµUH NXSXMHP\ 0RľHV]SU]HFLHľQDGDOXľ\ ZDÉ GH]RGRUDQWµZ F]\ LQ Q\FKVXEVWDQFMLZDHUR]ROX SRGZDUXQNLHPMHGQDNľH QDRSDNRZDQLXEÛG]LHZ\ UDļQLHQDSLVDQHEH]R]RQX DOERNRU]\VWDÉ]]DSDFKµZ ZV]W\IFLH

=LHORQDIDEU\NDWOHQX : GRPDFK EUDNX MH ĝZLHľHJR SRZLHWU]D ‫ ٶ‬DODUPXMH ĜZLDWRZD 2UJDQL]DFMD =GURZLD :V]\VWNRSU]H]V]F]HOQH RNQDLGU]ZL:\MĝFLHP] V\WXDFMLPRľHE\É]LHOHĆ ZGRQLF]NDFK -DNSRGDMHUDSRUWĜZLD WRZHM2UJDQL]DFML=GURZLD MDNRĝÉ Z MHGQHM WU]HFLHM PLHV]NDĆ QLH RGSRZLDGD

QRUPRP 0RľH E\É QDZHW G]LHZLÛFLRNURWQLH EDUG]LHM ]DQLHF]\V]F]RQH QLľ WR NWµUH MHVW QD ]HZQÇWU] *ĄµZQ\PL ZLQRZDMFDPL VÇ V]F]HOQHRNQDLGU]ZLNWµUH XQLHPRľOLZLDMÇ GRVWDZ\ ĝZLHľHJR SRZLHWU]D &]\OL ]MHGQHMVWURQ\RJUDQLF]DP\ ]Xľ\FLH HQHUJLL FLHSOQHM L HOHNWU\F]QHM DOH ] GUXJLHM ‫ٶ‬VDPLVLÛWUXMHP\GRGDWNR

,OHWU]HED"

'RERZH ]DSRWU]HERZDQLH GRURVĄHJR F]ĄRZLHND QD WOHQ MHVW Z VWDQLH ]DSHZQLÉ RN  P NZ WUDZQLND ,P Z\ľV]D WUDZD W\PZLÛFHMWOHQXSURGXNXMH

6PURGRPVWRS 3UDZRQLHFKURQLQDV]\FK QRVµZ&RSUDZGDWUZDMÇSUD FHQDGW]ZXVWDZÇRGRURZÇ DOH QLH ZLDGRPR NLHG\ VLÛ ]DNRĆF]Ç -HM DXWRU]\ FKFÇ XVWDOLÉ PLQ GRSXV]F]DOQH QRUP\ ]DSDFKµZ QD NWµUH

F]ÛVWR VNDUľÇ VLÛ VÇVLHG]L IHUPWU]RG\FKOHZQHMGURELX ]ZLHU]ÇWIXWHUNRZ\FK]DNĄD GµZ XQLHV]NRGOLZLDQLD RG SDGµZRF]\V]F]DOQLĝFLHNµZ F]\VWDFMLSDOLZ0LQLVWHUVWZR ĜURGRZLVND  FKFH RNUHĝOLÉ

:DľQDMHVWWHľUHGXNFMD HPLVML]DQLHF]\V]F]HĆSU]H] WUXFLFLHOL SU]HP\VĄRZ\FK 'ODWHJR WDN ZDľQH VÇ QLH W\ONRૼOWU\QDNRPLQDFKDOH PRGHUQL]DFMD VWRVRZDQ\FK WHFKQRORJLLF]\HNRORJLF]QH SDOLZDZSLHFDFK3RGW\P Z]JOÛGHP MHVW MXľ QLHFR OHSLHM6WDW\VW\NLPµZLÇľH RGSRF]ÇWNXODWZ3ROVFH XGDĄRVLÛRJUDQLF]\ÉHPLVMÛ S\ĄµZRSURFGZXWOHQNX VLDUNLRSURFDWOHQNµZ D]RWXRSURF$OHPLPR WR SRWU]HEQH VÇ NROHMQH G]LDĄDQLD 7H PRľHV] SRG MÇÉ QD ZĄDVQ\P SRGZµUNX :\VWDUF]\ ľH Z W\P URNX QLHVSDOLV]OLĝFL]JUDELRQ\FK Z RJURG]LH .DľGH WDNLH RJQLVNR QLH SR]RVWDMH EH] ZSĄ\ZX QD ĝURGRZLVNR 7R VDPRGRW\F]\UROQLNµZNWµ U]\GRQLHGDZQDQDPDVRZÇ VNDOÛ Z\SDODOL ĝFLHUQLVND :DUWR]DMU]HÉWDNľHGRSLHFD LZ\MÇÉ]QLHJRZV]\VWNRFR WDN QDSUDZGÛ GR VSDODQLD VLÛQLHQDGDMHDZLÛFSODVWL NLLNRORURZHPDJD]\Q\ 0RľHP\ WHľ FKURQLÉ ODV\7RZLÇľHVLÛL]RJUD QLF]DQLHPHPLVMLWUXFL]QGR DWPRVIHU\DOHLRV]F]ÛG]D QLHPSDSLHUX-HĝOLQLHPX VLP\QLHGUXNXMP\HPDLOL DNDľGÇNDUWNÛZ\NRU]\VWXM P\]RE\GZXVWURQ

3DWU]QD]QDNL

&KFHV]E\ÉRGSRZLHG]LDOQ\PNRQVXPHQWHPNWµU\NRU]\VWD] SURGXNWµZEH]SLHF]Q\FKGODĝURGRZLVND"7RĝFLÇJDGODZV]\VW NLFKNWµU]\FKFÇZLHG]LHÉFRZU]XFDMÇGRNRV]\ND =QDNWHQ]RVWDĄZ\P\ĝORQ\SU]H]QLHPLHFNLH0LQL VWHUVWZRĜURGRZLVND3RUD]SLHUZV]\SU]\]QDQRJR ZURNX0RľQDJRVSRWNDÉQDSURGXNWDFKUµľ QHJRURG]DMXRGSLĄ\PHFKDQLF]QHMSU]H]]HJDUNL GRNRPSXWHUµZ3RPDJDLGHQW\ILNRZDÉSRQDGW\VSURGXNWµZ 2SU]\]QDQLX]QDNXGHF\GXMÇPLQRV]F]ÛGQRĝÉZ]Xľ\FLXHQHUJLL ZSĄ\Z]DVWRVRZDQ\FKPDWHULDĄµZQDĝURGRZLVNRWDNľHSRZLHWU]H LPRľOLZRĝFLSU]HWZRU]HQLDSURGXNWX 7HQV\PEROLQIRUPXMHNRQVXPHQWDľHSURGXNWQLH ]DZLHUDIUHRQµZNWµUHQLV]F]ÇZDUVWZÛR]RQRZÇD W\PVDP\PSU]\F]\QLDMÇVLÛGRJOREDOQHJRRFLHSOH QLDNOLPDWX1DSURGXNWDFKF]ÛVWRVÇWRNRVPHW\NL PRľQDVSRWNDÉQDSLV\2]RQ)ULHQGO\ 3U]\MD]Q\GODR]RQX  (QHUJ\ 6WDU WR HNRORJLF]Q\ ]QDN VSHFMDOQHJR SURJUDPX$PHU\NDĆVNLHM$JHQFML2FKURQ\ĜURGR ZLVNDL$PHU\NDĆVNLHJR'HSDUWDPHQWX(QHUJLL -HVWSU]\]QDZDQ\MDNRZ\UµľQLHQLHGODHQHUJRRV]F]ÛGQ\FKSUR GXNWµZ,VWQLHMHRGULMHVWVSRW\NDQ\QDFDĄ\PĝZLHFLH 2GUZSURJUDPLHXF]HVWQLF]\WDNľH8QLD(XURSHMVND 0DUJHU\WND]GZXQDVWRPDJZLD]GNDPLPDE\ÉDO WHUQDW\ZÇGODSDĆVWZRZ\FKHNRORJLF]Q\FK]QDNµZ WRZDURZ\FK NUDMµZ ]U]HV]RQ\FK JZDUDQWXMÇFÇ RNUHĝORQÇMDNRĝÉWDNľHSR]DSROLW\F]Q\PLJUDQLFD PLSDĆVWZF]ĄRQNRZVNLFK.U\WHULDSU]\]QDZDQLD]QDNX]RVWDĄ\ XVWDORQHGODJUXSSURGXNWµZPLQSUDOHN]P\ZDUHNGR QDF]\ĆSDSLHUXWRDOHWRZHJRSDSLHUXNXFKHQQHJR =QDNPRJÇRWU]\P\ZDÉZ\URE\NUDMRZHL]DJUD QLF]QHQHJDW\ZQ\FKVNXWNµZGODĝURGRZLVNDRUD] VSHĄQLDMÇFHXVWDORQHNU\WHULDGRW\F]ÇFHRFKURQ\ ]GURZLD ĝURGRZLVND L HNRQRPLF]QHJR Z\NRU]\ VWDQLD]DVREµZQDWXUDOQ\FKZWUDNFLHFDĄHJRF\NOXľ\FLDZ\ UREX'RW\FKF]DVSROVNLષ(NR]QDNશSU]\]QDQRNLONXG]LHVLÛFLX Z\URERPJĄµZQLHQDZR]RPV]WXF]Q\PLRUJDQLF]Q\PRUD] PDWHULDĄRPZĄµNLHQQLF]\P

3DODF]HV]NRG]ÇVRELHLNOLPDWRZL

2ND]XMH VLÛ ľH ]D ZRRWDF]DMÇFXU]ÇG]HQLDPL ]DWUXFLH SRZLHWU]D QLH NWµUHZ\G]LHODMÇV]NRGOLZH PRľQD ZLQLÉ W\ONR SU]H GOD]GURZLD]ZLÇ]NL P\VĄX L VDPRFKRGµZ 5DWXQNLHPPRJÇE\ÉUR 3U]\F]\QLD VLÛ GR WHJR ĝOLQ\ GRQLF]NRZH NWµU\PL WDNľH]SR]RUXQLHZLQQ\ RWRF]\P\ VLÛ Z GRPX %R G\PHN]SDSLHURVD WDND KRGRZOD WR QLH W\ONR 1DXNRZF\ DODUPXMÇ GHNRUDFMD=LHOHĆSRSURVWX SDODF]H ]DQLHF]\V]F]DMÇ SR GRVWDUF]DQDPWOHQX3R]D ZLHWU]H NWµU\P RGG\FKD W\P]ZLÛNV]DMÇZLOJRWQRĝÉ QLHSDOÇFD F]ÛĝÉ VSRĄHF]HĆ SRZLHWU]D]NWµUÇWHľPRľH VWZD :\QLNL EDGDĆ PµZLÇ P\PLHÉSUREOHPZPLHV] ľH ZG\FKDQLH SU]H] RVREÛ NDQLDFK ]ZĄDV]F]D JG\ QLHSDOÇFÇG\PXW\WRQLRZHJR MXľ MH RJU]HZDP\ :J QD SU]H]  JRG]LQ Z FLÇJX XNRZFµZURĝOLQ\PRJÇE\É GQLDMHVWUµZQR]QDF]QH]Z\ 'RPRZÇSURGXNFMÛĝZLHľHJR WDNľH QDWXUDOQ\PL ૼOWUDPL SRZLHWU]DVÇQDPZVWDQLH]D SDOHQLHP NLONX SDSLHURVµZ SRZLHWU]DERRF]\V]F]DMÇMH SHZQLÉURĝOLQ\GRQLF]NRZH $OHWRQLHZV]\VWNRERG\P ]HV]NRGOLZ\FKVXEVWDQFML )RW$QQD6]DGH SDSLHURVRZ\ Z ]QDF]Q\P VWRSQLX SU]\F]\QLD VLÛ GR RFLHSOHQLD NOLPDWX =DZLHUD NDWDORJ G]LDĄDĆ MDNLH PRJÇ LFK XFLÇľOLZRĝFL QD GDQ\P W]ZJD]\FLHSODUQLDQHNWµUH PRJĄ\ SRGHMPRZDÉ JPL WHUHQLH3U]HGVLÛELRUF\EÛGÇ SU]HGRVWDMÇ VLÛ DWPRVIHU\ Q\ ZREHF SU]HGVLÛELRUFµZ PXVLHOLQSXV]F]HOQLDÉ]ELRU 3R]D W\P SU]\ SURGXNFML NWµU\FK G]LDĄDOQRĝÉ HPLWXMH QLNL]UµľQ\PLVXEVWDQFMDPL SDSLHURVµZ ]Xľ\ZD VLÛ XFLÇľOLZ\]DSDFK6DPRU]ÇG\ OXE PRGHUQL]RZDÉ XU]ÇG]H GXľHLORĝFLHQHUJLLERW\WRĆ EÛGÇ PLDĄ\ SUDZR QDND]\ QLDWHFKQLF]QH3RQDGWRPDMÇ WU]HED GRNĄDGQLH Z\VXV]\É ZDÉ QS XVXQLÛFLH SU]\F]\Q PLHÉ RERZLÇ]HN XVWDODQLD 3U]HJU\ZDMÇ WDNľH GU]HZD XFLÇľOLZ\FK ]DSDFKµZ OXE WUDVSU]HMD]GX]VXEVWDQFMDPL NWµUH PRJĄ\E\ RJUDQLF]DÉ Z\PXV]DÉ QD ILUPDFK SR PRJÇF\PLSRZRGRZDÉXFLÇľ REHFQRĝÉ GZXWOHQNX ZÛJOD VWÛSRZDQLH RJUDQLF]DMÇFH OLZRĝÉ]DSDFKRZÇ ZSRZLHWU]XDVÇ]DPLHQLD

QH Z ELEXĄNÛ L SDSLHURZH RSDNRZDQLD (NRORG]\ Z\W\NDMÇ WDN ľH ľH QD QLHZLHOH ]GDÉ VLÛ PRJÇ ]DND]\ SDOHQLD Z PLHMVFDFK SXEOLF]Q\FK 2JUDQLF]HQLD WĄXPDF]R QH VÇ SU]HGH ZV]\VWNLP ]PQLHMV]HQLHPU\]\NDELHU QHJRSDOHQLDL]QLHFKÛFHQLD W\FKNWµU]\GRWHMSRU\SR SDSLHURVDQLHVLÛJQÛOL$OH ]DND]\ SRĝUHGQLR SU]\F]\ QLDMÇ VLÛ GR‫ ډ‬JOREDOQHJR RFLHSOHQLD $ WR GODWHJR ľH ZĄDĝFLFLHOH QLHNWµU\FK ORNDOL NWµU]\ QLH FKFÇ VWUDFLÉ NOLHQWµZSDODF]\ FKFÇLP]DSHZQLÉPLQLPXP NRPIRUWX SRGF]DV SDOHQLD QD ]HZQÇWU] UHVWDXUDFML ,QVWDOXMÇRJU]HZDQLHE\Z FKĄRGQLHMV]HGQLX]DOHľQLHQL RGQLNRW\Q\QLHPDU]OL3D SLHURVRZ\G\PLWDNXQRVL VLÛ ZLÛF Z SRZLHWU]X D GRGDWNRZR WU]HED MHV]F]H Z\SURGXNRZDÉVSRURHQHU JLLFLHSOQHMNWµUHMVNXWNLHP XERF]Q\PUµZQLHľVÇ]DQLH F]\V]F]HQLDSRZLHWU]D

Dodatek dofinansowany został przez Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Gdańsku. Fundusz nie ponosi odpowiedzialności za treści zawarte w dodatku.

9


3RPRUVNL(NRORJ

QU

']LHQQLN3RPRU]D

0RľHV]MHļG]LÉFLV]HM 7UXFL]QDVÇF]\VLÛGRQDV]\FKXV]X

-HĝOLW\ONR]HFKFHV]PR ľHV]]DGEDÉRXV]\VZRMHL LQQ\FKVLHG]ÇF]DNLHURZQL FÇ VDPRFKRGX :\VWDUF]\ ľHQLHEÛG]LHV]EH]RSDPLÛ WDQLDQDFLVNDĄSHGDĄXJD]X ,P ZROQLHM MHG]LHV] W\P MHG]LHV]FLV]HMERSLVNRSRQ Z]UDVWDZUD]]SUÛGNRĝFLÇ ]ZĄDV]F]D SRZ\ľHM  NP QD JRG]LQÛ (IHNW WDNLHJR ZROQLHMV]HJR SRGUµľRZD QLD RGF]XMH ĝURGRZLVNR QDWXUDOQH3RSLHUZV]H‫ٶ‬QLH EÛG]LHV]ļUµGĄHPXFLÇľOLZH JR KDĄDVX 3R GUXJLH ‫] ٶ‬X ľ\MHV]PQLHMSDOLZDDZLÛF SU]\ RND]ML Z\HPLWXMHV] GRĝURGRZLVNDPQLHMWUXMÇ

F\FK VSDOLQ $ WR SU]HĄRľ\ VLÛ WDNľH QD VWDQ WZRMHJR SRUWIHOD :DUWR PLHÉ WHJR ĝZLDGRPRĝÉ VLDGDMÇF ]D NµĄNLHP &RSUDZGDMDNZ\OLF]\OL VSHFMDOLĝFLSRVWÛSWHFKQLF] Q\SU]HĄRľ\ĄVLÛQDQDWÛľH QLH KDĄDVX HPLWRZDQHJR SU]H] VLOQLNL VDPRFKRGµZ 2VRERZH VÇ FLFKV]H R  GHF\EHOLFLÛľDURZH‫ٶ‬R GHF\EHOL 0DUQD WR MHGQDN SRFLHFKD ER MHGQRF]HĝQLH QD GURJDFK SU]\E\ĄR DXW ZLÛFHIHNW\SUDF\NRQVWUXN WRUµZSUDNW\F]QLHQLHPDMÇ ZSĄ\ZXQDWRFRVĄ\V]\P\ SU]\UXFKOLZHMWUDVLH

ĻUµGĄDKDĄDVXQDGURG]H બG%બSRMD]G\MHGQRĝODGRZHPLQPRWRU\ બG%બVDPRFKRG\FLÛľDURZH બG%બDXWREXV\LFLÇJQLNL બG%DXWDRVRERZH બG%બVDPRFKRG\RF]\V]F]DQLDPLDVWD

']LHĆEH]6DPRFKRGX MXľZU]HĝQLD

3U]HVLÇGļ VLÛ ] VDPRFKRGX QD URZHU OXE GR PLHMVNLHJR DXWREXVX,PZLÛFHMPLHV]NDĆFµZSRGHMPLHWDNÇGHF\]MÛW\P ZPLDVWDFKEÛG]LHPQLHMXOLF]QHJR]JLHĄNX)RW$UFKLZXP 2G  ZU]HĝQLD REFKR G]LÉ EÛG]LHP\ (XURSHMVNL 7\G]LHĆ =UµZQRZDľRQHJR 7UDQVSRUWX$NFMÛNRĆF]\ ZU]HĝQLD (XURSHMVNL ']LHĆ EH]6DPRFKRGX+DVĄRSU]H ZRGQLHWHJRURF]QHMNDPSDQLL WR ‫ځ‬3RSUDZ NOLPDW VZRMHJR PLDVWD‫ ڀ‬:DUWR VSUDZG]LÉ F]\ Z WZRLP PLHMVFX ]D PLHV]NDQLD SURPRZDQD EÛG]LHZW\PF]DVLHNRPX QLNDFMD]ELRURZDURZHURZD L SLHV]D MDNR DOWHUQDW\ZD GOD RVRERZ\FK F]WHUHFK NµĄHN 7R ĝZLHWQD RND]MD E\ NDľG\ ] QDV ĝZLDGRPLH ]DDQJDľRZDĄVLÛZG]LDĄDQLD ]ZLÇ]DQH]RFKURQÇĝURGRZL VNDQDZĄDVQ\PSRGZµUNX &R PRľHV] ]URELÉ" =DF]QLM NRU]\VWDÉ ] SXEOLF]Q\FK ĝURGNµZWUDQVSRUWXZVLÇGļ QDURZHUL]DF]QLMQLPMHļG]LÉ GRSUDF\F]\GRV]NRĄ\1LH PXVLV] WHľ ]DZV]H MHļG]LÉ VDPRFKRGHP QD ]DNXS\

,9

‫ٶ‬VNRU]\VWDM]HVNOHSXNWµU\ MHVW EOLVNR GRPX =DF]QLM ]ZUDFDÉ XZDJÛ QD WR FR URELÇ WZRMH ZĄDG]H ‫ ٶ‬F]\ ]PLHU]DMÇ GR RJUDQLF]DQLD UXFKXVDPRFKRGRZHJRF]\ QDGÇľDMÇ ] EXGRZÇ ĝFLHľHN URZHURZ\FK 6SUDZGļ F]\ QLHFKFÇ]DPLHQLÉNROHMQHJR ]LHORQHJR VNZHUX QD LQIUD VWUXNWXUÛVĄXľÇFÇZ\ĄÇF]QLH ]PRWRU\]RZDQ\P‫ٶ‬SDUNLQJ VWDFMÛEHQ]\QRZÇF]\GURJÛ -HĝOLDNW\ZQLHZĄÇF]\V]VLÛZ ľ\FLH VZRMHM PLHMVFRZRĝFL EÛG]LHV] PLDĄ ZSĄ\Z QD WR E\ VWDĄD VLÛ PLHMVFHP SU]\MD]Q\P F]ĄRZLHNRZL L QDWXU]H :\NRU]\VWDM ZLÛF SUH WHNVW MDNL GDMH (XURSHMVNL 7\G]LHĆ =UµZQRZDľRQHJR 7UDQVSRUWXE\SRUR]PDZLDÉ QD WHQ WHPDW ] VÇVLDGDPL ]H ]QDMRPL ] SU]\MDFLµĄPL =UµEFLHFRĝUD]HPE\SRSUD ZLÉNOLPDWVZRMHJRPLDVWD

:QDV]\FKSRZLDWDFK MHVW JĄRĝQR 1DMZLÛFHM Q L H S U ] \ M H P Q \ F K  G O D XV]XGļZLÛNµZMHVWSU]\ GURJDFK NWµU\PL QD FR G]LHĆSRUXV]DMÇVLÛW\VLÇ FH VDPRFKRGµZ Ľ\MHP\ Z QDSUDZGÛ Z KDĄDĝOL Z\PĝURGRZLVNX 'LDJQR]D NWµUÇ VDPR U]ÇG\ SRZLDWRZH RNUHĝOL Ą\ Z VZRLFK SURJUDPDFK RFKURQ\ ĝURGRZLVND MHVW ZĄDĝFLZLH MHGQDNRZD GOD FDĄHJRUHJLRQXQDMJĄRĝQLHM MHVWZSREOLľXGUµJ]ZĄDV] F]DZFHQWUDFKPLDVWDWDN ľHQDWUDVDFKWUDQ]\WRZ\FK NWµU\PLSRUXV]DMÇVLÛVDPR FKRG\ FLÛľDURZH :LHG]Ç RW\PGRVNRQDOHPLHV]NDĆ F\QDV]HJRUHJLRQXNWµU]\ PLHV]NDMÇ Z VÇVLHG]WZLH GUµJ NUDMRZ\FK &KRÉE\ FLNWµU\FKGRP\VWRMÇSU]\ GURG]HQUZ7F]HZLHQU  Z 6WDURJDUG]LH *GDĆ VNLPL0DOERUNXF]\QU L Z JURG]LH QDG 1RJDWHP LZ.ZLG]\QLH $OHKDĄDVE\ZDXFLÇľOLZ\ WDNľH Z GXľ\FK OXG]NLFK VNXSLVNDFK ,OHľ UD]\ E\OL ĝP\ EXG]HQL SU]H] ĝPLH FLDUNÛ NWµUD RSUµľQLDĄD SRMHPQLNL QD RGSDG\" ,OHľ UD]\ ]DP\NDOLĝP\ RNQD JG\ SUDFRZQLF\ ILUP NR PXQDOQ\FKNRVLOLWUDZQLNL" 1DU]HNDP\WHľQDPDVRZH LPSUH]\JG\PX]\NDSĄ\QÇ FD]JĄRĝQLNµZSU]HNUDF]D WROHUDQFMÛ QDV]\FK XV]X L‫ډ‬GRSXV]F]DOQHQDWÛľHQLH GļZLÛNX=UHV]WÇE\ZDľH PµZLP\PDP\XFLÇľOLZ\FK VÇVLDGµZNWµU]\XZLHOELDMÇ SXV]F]DÉ UDGLR ‫ځ‬QD FDĄ\ UHJXODWRU‫ ڀ‬3DPLÛWDMP\ ZLÛF ľH Z ZLHORURG]LQ Q\PEXG\QNXQLHMHVWHĝP\

1DMJĄRĝQLHMMHVWZVÇVLHG]WZLHGUµJNUDMRZ\FKNWµUHVÇWUDVDPLWUDQ]\WRZ\PL:FLÇJXGRE\ SU]H]FHQWUXP0DOERUNDSU]HMHľGľDFRQDMPQLHMNLONDQDĝFLHW\VLÛF\SRMD]GµZ7RZĄDĝQLHGODWHJR GļZLÛNLFKVLOQLNµZMHVWWDNLXFLÇľOLZ\)RW,ZRQD.RZQDFND VDPL GODWHJR QLH SXNDMP\ EH] VHQVX Z SRGĄRJÛ QLH WU]DVNDMP\ GU]ZLDPL QLH VĄXFKDMP\ JĄRĝQR XOXELR Q\FK SU]HERMµZ : P\ĝO ]DVDG\‫ځ‬QLHF]\ĆGUXJLHPX FRWRELHQLHPLĄH‫ڀ‬ 1DV]F]ÛĝFLHFRUD]U]D G]LHM PÛF]\ QDV RGJĄRV ]KDOSU]HP\VĄRZ\FKERWH V\WXRZDQHVÇZRGGDOHQLX RGRVLHGOLPLHV]NDQLRZ\FK :LÇľH VLÛ WR UµZQLHľ MDN SRGNUHĝODMÇ DXWRU]\ UD SRUWµZ R VWDQLH ĝURGRZL VND QD VNXWHN UHJUHVX JRVSRGDUF]HJRDOHLVWRVR ZDQLD GļZLÛNRFKĄRQQ\FK UR]ZLÇ]DĆ-HGQDNE\ZDľH VNDUľ\P\ VLÛ QD GUREQ\FK SU]HGVLÛELRUFµZ NWµU\FK G]LDĄDOQRĝÉ PD ]ZLÇ]HN ] HPLVMÇ KDĄDVX &KRÉ LFK

]DVLÛJ RGG]LDĄ\ZDQLD MHVW ORNDOQ\WRMHGQDNE\ZDľH PÛF]\QDVEOLVNRĝÉZDUV]WD WX PHFKDQLNL SRMD]GRZHM EODFKDUVNLHJR ĝOXVDUVNLH JR NDPLHQLDUVNLHJR F]\ VWRODUVNLHJR 1LH]DGRZR OHQL E\ZDMÇ WDNľH FL NWµ U]\ PLHV]NDMÇ Z SREOLľX FHQWUµZ KDQGORZ\FK F]\ VWDFMLEHQ]\QRZ\FKDWR]D VSUDZÇ GXľHM OLF]E\ NOLHQ WµZ NWµU\FK VDPRFKRG\ E\ZDMÇJĄRĝQH $FRPDMÇSRZLHG]LHÉFL NWµU]\RVLHGOLOLVLÛZSREOLľX SRGPDOERUVNLHJR ORWQLVND ZRMVNRZHJR" 6WDUWXMÇFH VDPRORW\0L*E\ZDMÇQD SUDZGÛKDĄDĝOLZH:]ZLÇ] NX ] SU]HNURF]HQLHP GR SXV]F]DOQ\FK QRUP KDĄDVX Z\]QDF]RQD ]RVWDĄD VWUHID

RJUDQLF]RQHJR Xľ\WNRZD QLD REHMPXMÇFD ]QDF]QÇ F]ÛĝÉWHUHQµZJPLQ\6WDUH 3ROH:VWUHૼHWHM]DND]DQR EXGRZ\QRZ\FKRUD]UR]EX GRZ\LQDGEXGRZ\ZV]HONLHM ]DEXGRZ\ PLHV]NDQLRZHM RELHNWµZ RĝZLDW\ VĄXľE\ ]GURZLD RSLHNL VSRĄHF]QHM L VRFMDOQHM L LQQ\FK RELHN WµZ ]ZLÇ]DQ\FK ] ZLHOR JRG]LQQ\PSRE\WHPG]LHFL L PĄRG]LHľ\ RUD] RELHNWµZ PRJÇF\FK ]ZLÛNV]\É SR ]LRPKDĄDVXZĝURGRZLVNX 2EHFQLHWUZDG\VNXVMDE\ ZVSRPQLDQÇ VWUHIÛ QLH FR ]PQLHMV]\É ER QRZV]\ W\S VDPRORWµZ ]GDQLHP PLHV]NDĆFµZ QLH MHVW Dľ WDN XFLÇľOLZ\ -HGQDN QLH ZLDGRPR F]\ WH SRVWXODW\ ]RVWDQÇVSHĄQLRQH

=E\WGXľRKDĄDVXWRQDV]SUREOHP :VLHUSQLX&%26SU]H SURZDG]LĄEDGDQLDZĝUµG GRURVĄ\FK3RODNµZ :\QLND]QLFKľHSRQDG  SURF ] QDV VNDUľ\ VLÛQDXFLÇľOLZ\KDĄDV 5DSRUW ‫=ځ‬DJURľHQLH KD ĄDVHP ‫ ٶ‬RSLQLH ] ODW  ‫ڀٶ‬SRND]XMHľHJĄRĝQH GļZLÛNLVÇQDMEDUG]LHMXFLÇľ OLZHGODPLHV]NDĆFµZGXľ\FK PLDVW   SURF F]ÛVWR QD QLHJRQDU]HND=GHF\GRZDQLH FLV]HM MHVW QD ZVLDFK ‫ ٶ‬ SURFEDGDQ\FKVWZLHUG]LĄRľH U]DGNRVSRW\NDVLÛ]KDĄDVHP DW\ONRSURF‫ٶ‬F]ÛVWR 1DMEDUG]LHMMHVWHĝP\]D JURľHQLKDĄDVHPQDXOLFDFK

LGURJDFKSURFUHVSRQ GHQWµZZSUDF\RGF]XZD JRSURF]DWUXGQLRQ\FK Z ĝURGNDFK ORNRPRFML   SURF Z VXSHUPDUNHWDFK FHQWUDFK KDQGORZ\FK   SURF Z PLHV]NDQLX   SURF Z PLHMVFDFK Z\SR F]\QNXMDNSDUNLSODľH SURF‫ٶ‬F]\WDP\ZUDSRUFLH 'ODSURF]DWUXGQLRQ\FK ļUµGĄHPKDĄDVXZSUDF\VÇ QDMF]ÛĝFLHMPDV]\Q\LVSU]ÛW ELXURZ\GODSURFXOLFD OXEGURJD]DRNQHPDGOD SURFZVSµĄSUDFRZQLF\ = RSXEOLNRZDQ\FK GD Q\FK Z\QLND ľH VSRĝUµG JUXS]DZRGRZ\FKQDGPLHU

SURF

7\OXEDGDQ\FK VWZLHUG]LĄRľH QLHURELQLF E\FKURQLÉVLÛ SU]HGKDĄDVHP SURFSU]\]QDĄR ľHSUµEXMH Z\WU]\P\ZDÉ KDĄDVLJQRURZDÉ JROXE SU]\]Z\F]DLÉ VLÛGRQLHJR

QHJR KDĄDVX GRĝZLDGF]DMÇ QDMF]ÛĝFLHMZ\NZDOLૼNRZD QL URERWQLF\ D QDMU]DG]LHM UROQLF\ 2JµOQLHQDKDĄDVQDU]HND ZLÛFHMRVµE]Z\ľV]\PZ\ NV]WDĄFHQLHP RUD] Z\VRNÇ SR]\FMÇ]DZRGRZÇLૼQDQVR ZÇ=GDQLHPDXWRUµZUDSRU WXPRľHWRZ\QLNDÉ]IDNWX ľHSU]HGVWDZLFLHOHW\FKJUXS VSRĄHF]Q\FKF]ÛĝFLHMPLHV] NDMÇZGXľ\FKPLDVWDFK&R FLHNDZH QLH VÇ RQL MHGQDN EDUG]LHM]DJURľHQLKDĄDVHP ZGRPXF]\ZSUDF\ER]D ]Z\F]DMPLHV]NDMÇLSUDFXMÇ Z OHSV]\FK ZDUXQNDFK QLľ LQQLUHVSRQGHQFL

Dodatek dofinansowany został przez Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Gdańsku. Fundusz nie ponosi odpowiedzialności za treści zawarte w dodatku.


']LHQQLN3RPRU]D

3RPRUVNL(NRORJ

QU

1LHPDFLV]\ZGRPX

0LHV]NDQLH SRZLQQR E\É HQNODZÇ VSRNRMX 7\ONR Z WHQ VSRVµE PR ľHP\ ]DSHZQLÉ VRELH RGSRF]\QHN 6SUDZGļ F]\ QLH QLHSRNRMÇ FLÛ QLHSRWU]HEQHGļZLÛNL 1DV]H XV]\ Z SU]HFL ZLHĆVWZLHGRRF]XQLHPDMÇ SRZLHN 'ODWHJR VĄ\V]\P\ ]DZV]H QDZHW JG\ ĝSLP\ ERQDV]Pµ]JQLHSU]HVWDMH SUDFRZDÉ 7\P ZDľQLHMV]H ZLÛF E\ ZRNµĄ QDV E\ĄR Z]JOÛGQLHFLFKR-HĝOLPLHV] NDP\ Z JĄRĝQHM RNROLF\ PXVLP\ ]DGEDÉ R GļZLÛ NRV]F]HOQÇ HOHZDFMÛ NWµUD PRľH]DWU]\PDÉMHGQÇWU]H FLÇ KDĄDVX GRELHJDMÇFHJR ]]HZQÇWU]:DUWRWHľZ\GDÉ SLHQLÇG]H QD GREUH RNQD NWµUHQLHEÛGÇSU]HSXV]F]DÉ ]EÛGQ\FK GļZLÛNµZ QD F]\PQDSHZQRVNRU]\VWDMÇ QDV]H XV]\ :DUWR VSUDZ G]LÉWDNľHLQVWDODFMÛZRGQÇ LNDQDOL]DF\MQÇE\UXU\QLH JUDĄ\QDPQDQHUZDFK 1LHVWHW\ QDMF]ÛĝFLHM VDPLIXQGXMHP\VRELHZLHOH QLHSRWU]HEQ\FK ERGļFµZ &]DVDPL Z PLHV]NDQLX R QLHZLHONLHM SRZLHU]FKQL MHVWMHGQRF]HĝQLHZĄÇF]RQ\ WHOHZL]RU UDGLR NRU]\VWD P\ ] NRPSXWHUD NWµUHJR ZHQW\ODWRU V]XPL Z ĄD ]LHQFHZLUXMHSUDONDMHGHQ GRPRZQLNSU]\U]ÇG]DVRELH

7RUWXUDGļZLÛNLHP

-DNF]\WDP\Z:LNLSHGLL Z VWDURľ\WQ\FK &KLQDFK KDĄDV VWRVRZDQ\ E\Ą MDNR Z\MÇWNRZR FLÛľND WRUWXUD ‫ځ‬.WR REUDľD 1DMZ\ľV]HJR QLHEÛG]LHSRZLHV]RQ\OHF] ૽HFLĝFLGRERV]HLKHUROG]L EÛGÇ ZRNµĄ QLHJR F]\QLÉ KDĄDVGQLHPLQRFÇSµNLQLH SDGQLH PDUWZ\ DOERZLHP WR MHVW ZĄDĝQLH QDMFLÛľV]D NDļĆ‫] ٶ ڀ‬GHF\GRZDOL SD QXMÇF\

8V]\િSDPLÛWDMÇ

1DV]H XV]\ UR]SR]QDMÇ RNRĄR  W\V GļZLÛNµZ 6DPHGRNRQXMÇDQDOL]\IDOL DNXVW\F]QHMLSRUµZQXMÇZ\ 1LHGRĝÉľHGRFLHUDMÇGRFLHELHGļZLÛNL]]HZQÇWU]WRMHV]F]H QLNL]GDQ\PL]QDMGXMÇF\PL IXQGXMHV]VZRLPXV]RPGRGDWNRZHERGļFHZĄÇF]DMÇFMHGQRF]Hĝ VLÛZQDV]HMSDPLÛFL']LÛNL QLHZLHOHXU]ÇG]HĆNWµUHG]LDĄDMÇFVWDMÇVLÛļUµGĄHPKDĄDVX WHPX SRWUDILP\ RGUµľQLÉ )RW,ZRQD.RZQDFND EU]PLHQLH૽HWXRGGļZLÛNX NRNWDMOPLNVHUHPDGUXJL‫ ٶ‬QSJĄRĝQÇPX]\NÇVĄXFKDQÇ VNU]\SLHFRUD]SR]QDÉJĄRV RGNXU]DZVDORQLH:WDNLFK SU]H] VĄXFKDZNL NRU]\VWDM ]QDMRPHJRSU]H]WHOHIRQ ZDUXQNDFK QD SHZQR QLH MHGQRF]HĝQLHW\ONR]MHGQH GD VLÛ Z\WU]\PDÉ GĄXľV]\ JR URG]DMX VSU]ÛWX JRVSR 6ĄXFKPDOXFKD F]DV=ZUDFDMZLÛFXZDJÛ GDUVWZDGRPRZHJRĝFLV]DM ']LHFNR Z ĄRQLH PDP\ E\QLHNDWRZDÉVZRLFKXV]X WHOHZL]RU PD ZLHOH UR]U\ZHN ER Z EU]XFKX ZFDOH QLH MHVW FL FKR -Xľ PQLHM ZLÛFHM RG  W\JRGQLD FLÇľ\ RĝURGHN 3U]\PLHU]DV]VLÛGRNXSQDRNLHQ"=ZUµÉXZDJÛQDWDMHPQLF]\ QHUZRZ\ PDOXFKD NWµU\ ZVNDļQLN5Z7RWDNQDSUDZGÛNOXF]GRિFLV]\NWµU\RW\P RGSRZLDGD]DVĄXFKEXG]L MDNRNQRL]ROXMHSRPLHV]F]HQLHRGGļZLÛNµZSRFKRG]ÇF\FK] VLÛGRľ\FLD&RVĄ\V]\PD ]HZQÇWU]EXG\QNX,PZVNDļQLN5ZSRGDZDQ\ZGHF\EHODFK OHĆVWZR"3U]HGHZV]\VWNLP MHVWZ\ľV]\W\POHSV]HWĄXPLHQLHKDĄDVX3ROVNLHQRUP\GR ELFLH VHUFD VZRMHM PDP\ SXV]F]DMÇZPLHV]NDQLDFKSR]LRPKDĄDVXQDSR]LRPLHGR DOHWDNľHMHMRGGHFKV]XP G%ZFLÇJXGQLDLG%ZQRF\F]\OLPQLHMZLÛFHMWDNLMDN SĄ\QÇFHM NUZL 'RFLHUDMÇ V]XPPRUVNLFKIDO WHľGRMHJRXV]XGļZLÛNL]H ĝZLDWD]HZQÛWU]QHJRFKRÉ SU]\WĄXPLRQH SU]H] ZRG\ SĄRGRZH

2NQRQDGļZLÛN

6ĄXFKDQLHV]NRG]LWZHPX ]GURZLXDQDZHWľ\FLX - H ĝ O L  S U ] H E \ Z D P \ ZKDĄDĝOLZ\PĝURGRZLVNX MHVWHĝP\]PÛF]HQLSRGH QHUZRZDQL]GDU]DVLÛľH ZSDGDP\ Z ]ĄRĝÉ MDNE\ EH] SRZRGX 1D GĄXľV]Ç PHWÛPRľHZ\ZRĄDÉWDNľH JURļQHFKRURE\ 'ĄXJRWUZDĄ\KDĄDVSRZ\ ľHMGHF\EHOLPRľHVSRZR GRZDÉ WUZDĄH XV]NRG]HQLH VĄXFKX D QDZHW GRSURZD G]LÉGRJĄXFKRW\FKRÉZFDOH WHJR QLH F]XMHP\ %ÛEHQNL EROÇGRSLHURZµZF]DVJG\ GR QDV]\FK XV]X GRFLHUDMÇ GļZLÛNL R PRF\ SRZ\ľHM GHF\EHOL$OHZµZF]DV PRľQD ]URELÉ VRELH ]URELÉ QLHRGZUDFDOQÇNU]\ZGÛ 7DNQDSUDZGÛMHGQDNQLH W\ONRRQDU]ÇGVĄXFKXFKRG]L 1DXNRZF\DODUPXMÇ‫ٶ‬SU]H E\ZDQLH Z KDĄDVLH V]NRG]L ]GURZLX D QDZHW ľ\FLX ER G]LDĄDWDNMDN]DQLHF]\V]F]R QHSRZLHWU]H6WDĄ\LXFLÇľOL Z\ PÛF]\ QDV SV\FKLF]QLH Lૼ]\F]QLH3RMHG\QF]HJĄRĝ

7RFLHNDZH =ZLHU]ÛWDOÛNDMÇVLÛ

QH GļZLÛNL SU]HV]NDG]DMÇ ZRGSRF]\QNXDXSRUF]\Z\ LXFLÇľOLZ\KDĄDVPRľHRVĄD ELÉNRQFHQWUDFMÛLZ\]ZROLÉ DJUHVMÛ-HĝOLZRNµĄQDVMHVW JĄRĝQR WR PRľH SRG]LDĄDÉ WDNľHQDXNĄDGSRNDUPRZ\ FKRÉE\EµOHEU]XFKDDWDNľH

-DNQDGZRUFX

NUÇľHQLD FR REMDZLDÉ VLÛ EÛG]LH NRĄDWDQLHP VHUFD F]\ V]\ENLP PÛF]HQLHP VLÛ2EMDZ\MDNLHPRJÇE\É RGF]XZDOQHWRWDNľHRJµOQH ]ĄH VDPRSRF]XFLH F]ÛVWH EµOH JĄRZ\ RUD] REQLľHQLH QDV]HMVSUDZQRĝFL

&R]XV]XWR]VHUFD

+DĄDV NWµU\ GR QDV GRFLHUD PRľH Z EDUG]R UµľQ\ VSRVµE RGG]LDĄ\ZDÉQDQDV]RUJDQL]P SRQLľHMG% V]HOHWOLĝFLV]HSW બQLHZ\ZRĄXMH]QDF]ÇF\FK ]DEXU]HĆFKRÉPRJÇE\ÉGHQHUZXMÇFHLSU]HV]NDG]DÉZSUDF\ Z\PDJDMÇFHMVNXSLHQLD બG% ĝFLV]RQDUR]PRZDXPLDUNRZDQLHJĄRĝQRJUDMÇFH UDGLRJĄRĝQLHMV]DUR]PRZD ZSĄ\ZDMÇQD]PÛF]HQLHXNĄDGX QHUZRZHJRF]ĄRZLHNDSRZDľQLHXWUXGQLDMÇ]UR]XPLDĄRĝÉPRZ\ ]DV\SLDQLHLZ\SRF]\QHN G% UXFKXOLF]Q\JĄRĝQDPX]\ND ZSĄ\ZDMÇQD]QDF] QH]PQLHMV]HQLHZ\GDMQRĝFLSUDF\]PLHQLDMÇSXOVLFLĝQLHQLH NUZLSRZRGXMÇXV]NRG]HQLHVĄXFKX   બ  G% KDĄDV FLÛľDUµZNL PRWRF\NOD EH] WĄXPLND VDPRORWXRGU]XWRZHJR બSRZRGXMÇOLF]QHVFKRU]HQLDRUJD QL]PXOXG]NLHJRXQLHPRľOLZLDMÇ]UR]XPLDĄRĝÉPRZ\QDZHW] RGOHJĄRĝFLSµĄPHWUD SRZ\ľHMG% QSHNVSOR]MD SRZRGXMÇWUZDĄHXV]NRG]HQLH VĄXFKXZ\ZRĄXMÇSREXG]HQLHGRGUJDĆRUJDQµZZHZQÛWU]Q\FK F]ĄRZLHNDSRZRGXMÇFLFKVFKRU]HQLD

3RGF]DVSU]HUZ\ZV]NR OHKDĄDVMHVWSRUµZQ\ZDOQ\ ] ĄRVNRWHP ZMHľGľDMÇFHJR QD GZRU]HF SRFLÇJX 'R XV]XGRFLHUDZWDNLHMV\WXD FMLGHF\EHORZ\GļZLÛN 1DWRDNXUDWZLHONLHMUDG\ QLH PD 0RľQD QDMZ\ľHM Z\PDJDÉ RG G]LHFL L PĄR G]LHľ\‫ ډ‬NXOWXU\ RVRELVWHM NWµUHM RERZLÇ]XMÇFH NDQR Q\ QLH SU]HZLGXMÇ G]LNLFK ZU]DVNµZ 1LHVWHW\ QD GĄXľV]Ç PHWÛ SU]HE\ZDQLH QD V]NROQ\FK NRU\WDU]DFK JUR]LQDZHWXWUDWÇVĄXFKX

JĄRĝQ\FKGļZLÛNµZ 2ND]XMH VLÛ ľH QLH W\ONROXG]LHFLHUSLÇ]SR ZRGXKDĄDVX5HDJXMÇQD QLHUµZQLHľ]ZLHU]ÛWD 7DPJG]LHGRFLHUDF\ZL OL]DFMDFLHUSLSU]\URGD,P EDUG]LHMJÛVWDVLHÉGUµJW\P JRU]HMľ\MHVLÛPLHV]NDĆFRP G]LNLFKWHUHQµZ=PRWRU\]R ZDQLF]ÛVWRQLH]GDMÇVRELH VSUDZÛMDNKDĄDVZ\ZRĄDQ\ SU]H] VDPRFKRG\ ZSĄ\ZD QD ]ZLHU]ÛWD 5\N VLOQLNµZ Z\ZRĄXMH X QLFK VWDQ\ OÛ NRZH SRG MHJR ZSĄ\ZHP ]PLHQLDMÇ VZRMH VLHGOLVND =GDU]DVLÛľHSWDNLVNĄDGDMÇ PQLHMMDM5XFKSRMD]GµZPD QDZHWZSĄ\ZQDNURZ\FKRÉ Z\GDMÇVLÛRQHRERMÛWQHJG\ OHľÇ QD ĄÇNDFK L SU]HľXZD MÇ 7\PF]DVHP MHGQ\P ]H VNXWNµZVÇVLHG]WZDV]ODNµZ NRPXQLNDF\MQ\FK L WRZD U]\V]ÇF\LPKDĄDVPRľHE\É VSDGHNPOHF]QRĝFLNUµZ *ZDĄWRZQ\FK GļZLÛNµZ ERMÇ VLÛ WDNľH ]ZLHU]DNL ľ\MÇFHZPLDVWDFK1DSHZ QR ZLHOH GR SRZLHG]HQLD PLHOLE\ Z W\P Z]JOÛG]LH RSLHNXQRZLH F]ZRURQRJµZ NWµU]\ GUľÇ QLH PQLHM QLľ LFKSXSLOHSU]HGNROHMQÇV\O ZHVWURZÇ ]DEDZÇ 3U]HĄRP URNX R]QDF]D ]Z\NOH KXN Z\VWU]HOLZDQ\FKSHWDUGNWµ

&]ZRURQRJL WDNľH UHDJXMÇ QD KDĄDV6ÇNRW\NWµUHSDQLF]QLH ERMÇVLÛEXU]\LKXNXV\OZHVWUR Z\FKSHWDUG)RW$UFKLZXP U\ Z\ZRĄXMH X SVµZ NRWµZ L LQQ\FK ]ZLHU]ÇW SRWÛľQ\ OÛN6WDMÇVLÛZµZF]DVEDU G]LHMSREXGOLZHLQHUZRZH 3U]HGHZV]\VWNLPF]XMÇVLÛ MHGQDN ]DJURľRQH L ]GH] RULHQWRZDQH =ZLHU]ÛWD VÇ EDUG]RZ\F]XORQHQDZV]HO NLHJRURG]DMXGļZLÛNL3Uµ EXMH WR Z\NRU]\VWDÉ SROVND NROHM:\FLHZLONµZXMDGDQLH SVµZLU\N]DU]\QDQHMĝZLQL PDRGVWUDV]\ÉG]LNÇ]ZLHU]\ QÛRGWRUµZJG\QDGMHľGľD SRFLÇJ3LHUZV]HXU]ÇG]HQLD VWDQÛĄ\ MXľ QD ZVFKRG]LH 3ROVNL6WHURZDQ\NRPSXWH URZRV\VWHPPD]DSRELHJDÉ Z\SDGNRPQDWRUDFKNWµU\P XOHJDMÇ]ZLHU]ÛWD

6SU]ÇWDÉĝZLDWNDľG\PRľH 0LHV]NDĆF\ QDMRGOH JOHMV]\FK ]DNÇWNµZ QD V]HMSODQHW\RGGR ZU]HĝQLD ZĄÇF]Ç VLÛ GR WHJRURF]QHMHG\FML6SU]Ç WDQLDĝZLDWD1LHLQDF]HM EÛG]LH Z QDV]\P NUDMX JG]LH DNFMD SURZDG]RQD MHVWRGURNX 6HUGHF]QLHSURVLP\DE\ Z DNFML 6SU]ÇWDQLH ĝZLDWD ‫ٶ‬3ROVNDV]F]HJµOQÇRSLHNÇ REMÇÉODV\NWµUHZFLÇľZ\ PDJDMÇQDV]HMWURVNL/LF]ED G]LNLFK Z\V\SLVN Z ODVDFK MHVW ROEU]\PLD  3*/ /DV\ 3DĆVWZRZH Z\GDMÇ URF]QLH ZLHOH PLOLRQµZ ]ĄRW\FK QD LFK XSU]ÇWDQLH $ SU]HFLHľ Z\VWDUF]\ QLH ĝPLHFLÉ  ER WRQLH0DUVMDQLHSRGU]XFDMÇ QDPĝPLHFL$ODVWRĝZLHW Q\ SRFKĄDQLDF] GZXWOHQNX ZÛJODVWDELOL]DWRUORNDOQH JR NOLPDWX ZLHONLH ERJD FWZR IRUP ľ\FLD UµZQLHľ ļUµGĄRZLHOXVXURZFµZDOH LZVSDQLDĄHPLHMVFHZNWµ U\PGREU]HVLÛF]XMHP\ -DN ]DZV]H SURVLP\ QLH W\ONR R VSU]ÇWDQLH DOH Z SLHUZV]HM NROHMQRĝFL 

RQLHĝPLHFHQLHLSLOQRZDQLH DE\QLHĝPLHFRQR1LHWROH UXMP\ WHJR  NDľGH Z\NUR F]HQLHQDOHľ\]JĄDV]DÉSROLFML OXEVWUDľ\PLHMVNLHMZVZRLP XU]ÛG]LHJPLQ\DZDUWRWDN ľHPHGLRP7DNDZVSµĄSUDFD MHVW SRWU]HEQD L NRU]\VWQD 3U]\RUJDQL]DFMLDNFMLVSU]Ç WDQLD]DFKÛFDP\GRNRQWDN WX]QDGOHĝQLFWZDPLNRĄDPL ĄRZLHFNLPLL]ZLÇ]NDPLZÛG NDUVNLPL =QDMG]LHFLH WDP IDFKRZÇ L ľ\F]OLZÇ SRPRF ]ZUDFDVLÛZLPLHQLXRUJD QL]DWRUµZ 0LUD 6WDQLVĄDZ VND0H\V]WRZLF] SUH]HV )XQGDFML‫ځ‬6SU]ÇWDQLHĜZLDWD ‫ٶ‬3ROVND‫ڀ‬ 0RľHV] SU]\ĄÇF]\É VLÛ Z QDMEOLľV]\ ZHHNHQG GR DNFML PRľHV] WHľ NDľGHJR GQLD SRVWÛSRZDÉ ]JRGQLH ]KDVĄHP‫ځ‬3RPDJDMP\=LHPL ‫ ٶ‬FRG]LHQQLH‫ ڀ‬7RZDU]\V]\ RQRSURZDG]RQHMZ3ROVFHRG GZµFKODW.DPSDQLLQDU]HF] =UµZQRZDľRQHJR5R]ZRMX NWµUDSURPXMHLXF]\MDNSUDN W\F]QLHLQDFRG]LHĆFKURQLÉ ĝURGRZLVNR:LÛFHMQDVWURQLH ZZZQDV]D]LHPLDSO

Dodatek dofinansowany został przez Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Gdańsku. Fundusz nie ponosi odpowiedzialności za treści zawarte w dodatku.

9


3RPRUVNL(NRORJ

QU

0ÇGU\NLHURZFDGEDRĝURG

1LHELHVNLH DXWRQDVĄRĆFH -Xľ Z SU]\V]Ą\P URNX QD HXURSHMVNLFK XOLFDFK PDSRMDZLÉVLÛQRZ\HOHN WU\F]Q\VDPRFKµG3RMD]G RQD]ZLH%OXH&DUPD]D PRQWRZDQHQD GDFKX ED WHULH VĄR QHF]QH N W µ U H ZVSR P R J Ç ]DVL O D Q L H  $XWR ]D GHELXWRZD ĄR SRGF]DV PLÛG]\ QDURGRZHJR 6DORQX 6D PRFKRGRZHJRZ*HQHZLH

.RQVWUXNWRU]\ SRMD]GX ]DSHZQLDMÇ ľH SUÛGNRĝÉ PDNV\PDOQDZ\QLHVLH NPKDQDMHGQ\PĄDGRZD QLX‫ڔ‬1LHELHVNLVDPRFKµG‫ڕ‬ PDSU]HMHFKDÉQDZHW NLORPHWUµZ

)RWZZZEOXHFDUIU

'ZXRVRERZH FDFNRQDSUÇG )DEU\ND ,PSDFW $X WRPRWLYH 7HFKQRORJLHV Z 3UXV]NRZLH UR]SRF]\ QD SURGXNFMÛ GZXRVR ERZ\FK HOHNWU\F]Q\FK VDPRFKRGµZ $XWD EÛGÇ WU]\NRĄRZH =D NRQFHSFMÛ SRMD]GX RGSRZLDGD  V]ZDMFDUVND ஆUPD 6$0 &UHH $* ] =X U\FKX$XWRSRPLQXWR Z\PĄDGRZDQLXSU]HMHG]LH QDZHW  NP 6DPRFKµG

)RWZZZLPRWLYHSO

EÛG]LH PµJĄ VLÛ UR]SÛG]LÉ GRNPK7RZ\VWDUF]D MÇFD SUÛGNRĝÉ QLH W\ONR GOD RVµE NWµUH ]DZV]H SU]HVWU]HJDMÇ SU]HSLVµZ $OH PLQXVHP MHVW FHQD NWµUDPRľHZ\QLHĝÉQDZHW NLONDQDĝFLHW\VLÛF\HXUR=D WRFHQDMHGQHJRGRĄDGRZD QLDPDZ\QLHĝÉ]DOHGZLH ]Ą7\PVDP\PPRľH]LĝFLÉ VLÛ VHQ R PLDVWDFK EH] VSDOLQ-DNRSLHUZV]DFKFH SRVWDZLÉ QD WDNÇ NRPXQL NDFMÛ:DUV]DZD7DPWHMV]\ PDJLVWUDW]DSRZLHG]LDĄľH Z VWROLF\ VWDQLH EOLVNR  VWDFML GR ĄDGRZD QLD HOHNWU\F]Q\FK VDPRFKRGµZ 3 L H U Z V ] H PDMÇ SRMDZLÉ VLÛQDXOLFDFK MHV]F]HZW\P URNX

3U]\MD]QHGZDNµĄND 5RZHUX]QDZDQ\MHVW]D MHGQHJR]ZLÛNV]\FKSU]\MD FLµĄQDWXU\ERQLHHPLWXMH VSDOLQ QLH KDĄDVXMH QLH Z\ZRĄXMHJURļQ\FKZ\SDG NµZ 3R]D W\P MHVW GREU\ GOD ]GURZLD WHJR NWR QLP SHGDĄXMH QD ZDNDFMH L SR SUDZLDNRQG\FMÛ=DNRFKDQL ZGZµFKNµĄNDFKWZLHUG]Ç ľHWRSRMD]GGREU\QDNDľGÇ SRJRGÛ L PRľQD QLP ]ZLH G]LÉQLHW\ONRQDMSLÛNQLHMV]H ]DNÇWNL3RPRU]DDOHLFDĄ\ ĝZLDW-HĝOL]GHF\GXMHP\VLÛ QD RGSRZLHGQL PRGHO QLH

,9

']LHQQLN3RPRU]D

EÛG]LHP\ PLHOL SUREOHPX ] SRGUµľÇ ER EÛG]LHP\ PRJOLSRNRQDÉNDľGÇWUDVÛ WDNľHSROQÇGURJÛF]\OHĝQ\ WUDNW $ SU]\ W\P FR EDU G]R ZDľQH QLH ]DWUXMHP\ SU]\URG\ ER URZHU\ QLH PDMÇ VLOQLNµZ QDSÛG]DP\ MH VLĄÇ QDV]\FK PLÛĝQL -HĝOLSRGF]DVZDNDF\MQHJR Z\SDGXSU]HNRQDP\VLÛGR URZHUX PRľH ]GHF\GXMH P\ VLÛ SU]HVLÇĝÉ QD QLHJR WDNľH Z PLHĝFLH JG\ MXľ ZUµFLP\ GR FRG]LHQQ\FK RERZLÇ]NµZ"

-HĝOLZ\ELHUDV]VLÛ]GDOV]ÇSRGUµľ ZĄDVQ\PVDPRFKRGHPWR]ZUµÉXZDJÛ QDWRMDNMHG]LHV]2GF]XMHWRLQDWXUD ERPQLHMMÇ]DQLHF]\ĝFLV]VSDOLQDPLLW\ ER]Xľ\MHV]PQLHMSDOLZDFRSU]HĄRľ\ VLÛQDVWDQSRUWIHOD :]URVW FHQ SDOLZ RUD] ]ZLÛNV]RQD ĝZLDGRPRĝÉ HNRORJLF]QD VSRĄHF]HĆ VWZD VSUDZLĄ\ ľH NLH URZF\ V]XNDMÇ VSRVREµZ QD ]PQLHMV]HQLH ]Xľ\FLD SDOLZD VZRLFK SRMD]GµZ RUD] QD UHGXNFMÛ JD]µZ FLHSODUQLDQ\FK -HGQ\P ]EDUG]RSRSXODU\]RZDQ\FK L VNXWHF]Q\FK VSRVREµZ MHVW MD]GD HNRORJLF]QD F]\ WHľDQW\F\SXMÇFD]QDQDQD ĝZLHFLH SRG QD]ZÇ VPDUW GULYLQJ L HFRGULYLQJ 2E\ GZDVW\OHMD]G\QLHGRF]H NDĄ\ VLÛ MHV]F]H SROVNLFK QD]Z 7\P FR VSUDZLĄR ľH HFRGULYLQJ ]GRE\ĄR ZLHOX ]ZROHQQLNµZ E\Ą\ ] SHZ QRĝFLÇ HIHNW\ Z SRVWDFL PDWHULDOQHM:HGĄXJEDGDĆ .RPLVML (XURSHMVNLHM NLH URZF\NWµU]\Z\NRU]\VWXMÇ ZVND]µZNL HFRGULYLQJX FLHV]ÇVLÛRV]F]ÛGQRĝFLDPL U]ÛGX5RF]QLHED GDQ\NLHURZFD]DRV]F]ÛG]LĄ SRQDG]Ą :DUWR]DSDPLÛWDÉZVND ]µZNLNWµUHVÇNZLQWHVHQFMÇ HNRORJLF]QHMLLQWHOLJHQWQHM MD]G\:\ELHUDMÇFVLÛZGDO V]Ç SRGUµľ VDPRFKRGHP ZDUWR MÇ GREU]H ]DSODQR ZDÉ DE\ XQLNQÇÉ ]ZLÛN V]RQHJR QDWÛľHQLD UXFKX UREµW GURJRZ\FK HWF 7R JĄµZQLH VWDQLH Z NRUNDFK VSUDZLD ľH NRQVXPSFMD

SDOLZD MHVW ]ZLÛNV]RQD .RV]WXMH WR UµZQLHľ F]DV L QHUZ\ &]DVHP ZDUWR Z\MHFKDÉ QD Z\FLHF]NÛ ZF]HVQ\PUDQNLHPEÇGļWHľ MHFKDÉ QRFÇ : SU]\SDGNX Z\PXV]RQ\FK SRVWRMµZ QSSU]\SU]HMD]GDFKNROH MRZ\FKF]\NRUNDFKZDUWR Z\ĄÇF]\ÉVLOQLN :HGĄXJ VSHFMDOLVWµZ QDMEDUG]LHM HNRQRPLF]QD SUÛGNRĝÉ GOD ZLÛNV]RĝFL VDPRFKRGµZ WR JUDQLFD ‫ ڋ‬NPK ,P V]\EFLHM MHG]LHP\ W\P NRQVXPSFMD SDOLZD EDUG]LHM Z]UDVWD *G\ ZĄÇF]\V] VLOQLN QLH F]HNDMDľVLÛUR]JU]HMH]D QLP UXV]\V] 6DPRFKµG SU]\ ZĄÇF]RQ\P VLOQLNX ]Xľ\MHSDOLZRDQLHVSUDZL ľH RV]F]ÛG]LV] QD SDOLZLH F]\ Z\GĄXľ\V] MHJR ľ\ZRW :\VWDUF]\ MHFKDÉ SĄ\QQLH QDW\FKPLDVW SR ZĄÇF]HQLX VLOQLND 3R]D W\P ]PLHQLDM ELHJLQDMV]\EFLHMMDNVLÛGD JG\WZµMVLOQLNRVLÇJDÉEÛ G]LHPLÛG]\DRE URWµZQDPLQXWÛ:F]HĝQLHM SU]\ VDPRFKRGDFK GLHVOD SµļQLHMZSU]\SDGNXVDPR FKRGµZ QD EHQ]\QÛ -HVW WRUR]ZLÇ]DQLHEH]SLHF]QH RV]F]ÛGQH L JZDUDQWXMÇ FH GXľÇ SĄ\QQRĝÉ MD]G\ 8WU]\PXM Z PLDUÛ VWDĄÇ SUÛGNRĝÉ SU]\ ZĄÇF]RQ\P QDMZ\ľV]\PELHJXLQLVNLFK REURWDFK REUR

6WUµľHSUDZDLHNRORJLL -HĝOLZ\ELHUDV]VLÛQDXUORSGRNWµUHMĝ]PLHMVFRZRĝFLZRMH ZµG]WZD ]DFKRGQLRSRPRUVNLHJR VSUDZGļ NRQLHF]QLH VWDQ WHFKQLF]Q\VZRMHJRVDPRFKRGX=DFKRGQLRSRPRUVNDGURJµZ ND]DLQLFMRZDĄDZĄDĝQLHSURJUDPૃ(NRORJLF]Q\.LHURZFDૄ=SR PRFÇVSHFMDOLVW\F]QHJRVSU]ÛWXSROLFMDQFLVSUDZG]ÇF]\DXWD QLHSU]HNUDF]DMÇGRSXV]F]DOQ\FKQRUPKDĄDVXLHPLVMLVSDOLQ 0DWRSRPµFZXVXZDQLX]GUµJQLHVSUDZQ\FKSRMD]GµZNWµUH ]DJUDľDMÇĝURGRZLVNXQDWXUDOQHPX:UDPDFKSU]HGVLÛZ]LÛFLD VWUµľHSUDZDFKFÇUµZQLHľHGXNRZDÉNLHURZFµZLSRGQRVLÉ LFK ĝZLDGRPRĝÉ FR GR ZSĄ\ZX VWDQX WHFKQLF]QHJR SRMD]GX QDEH]SLHF]HĆVWZRQDGURJDFKRUD]QDĝURGRZLVNRQDWXUDOQH 'ODWHJR NDľG\ NLHURZFD NRQWURORZDQHJR SRMD]GX RWU]\PD XORWNÛ ] SRUDGDPL ]DZLHUDMÇF\PL VSRVRE\ QD HNRORJLF]QH NRU]\VWDQLH]DXWD =DFKRGQLRSRPRUVNDSROLFMDGRVWDĄDQDSURJUDPૃ(NRORJLF]Q\ .LHURZFDૄ GRWDFMÛ ]H ĝURGNµZ :RMHZµG]NLHJR )XQGXV]X 2FKURQ\ĜURGRZLVNDL*RVSRGDUNL:RGQHMZ6]F]HFLQLH']LÛNL SRQDG  W\V ]Ą IXQNFMRQDULXV]H GURJµZNL PDMÇ DQDOL]DWRU VSDOLQ ] G\PRPLHU]HP VRQRPHWU\ DJUHJDW SUÇGRWZµUF]\ RUD]NRPSXWHUZUD]]GUXNDUNÇ

-HĝOLGREU]H]DSODQXMHV]VZRMÇSRGUµľXQLNQLHV]QHUZµZVWRMÇFZNRUN VZµMFHQQ\F]DVSU]H]QDF]RQ\QDZ\SRF]\QHNDWDNľHSDOLZRLSLHQLÇG] WµZQDPLQXWÛ ,VWRWQHMHVW DQW\F\SRZDQLHRWDF]DMÇFH JRQDVUXFKX3R]ZROLWRQD SĄ\QQÇ MD]GÛ EH] RVWUHJR KDPRZDQLD F]\ WHľ JZDĄ WRZQHJRSU]\VSLHV]DQLDFR SR]D PQLHMV]\P ]Xľ\FLHP SDOLZD ZSĄ\ZD NRU]\VWQLH QDWUZDĄRĝÉVLOQLNDKDPXO FµZ L RSRQ 3R]D W\P MHVW WRVW\OEDUG]LHMEH]SLHF]Q\ LMDNSRWZLHUG]DMÇEDGDQLD ]ZLÛNV]DMÇF\ SĄ\QQRĝÉ UX FKX L RJUDQLF]DMÇF\ NRUNL 3U]\ ]ZDOQLDQLX PRľHV] KDPRZDÉ VLOQLNLHP SR]R VWDZLDMÇFELHJZĄÇF]RQ\ :DUWR ]DGEDÉ R RGSR ZLHGQLH FLĝQLHQLH Z RSR QDFK VDPRFKRGX 1LHRG SRZLHGQLH FLĝQLHQLH PRľH E\É SU]\F]\QÇ ]ZLÛNV]R

QHJR ]Xľ\FLD SDOLZD FR GRGDWNRZRSRFLÇJD]DVREÇ ]ZLÛNV]HQLH HPLVML GZX WOHQNXZÛJODGRDWPRVIHU\ 3RQDGWR ľ\ZRWQRĝÉ RSRQ VNUDFD VLÛ Dľ R  SURF 3U]\NĄDGRZR]DQLVNLHR SURF FLĝQLHQLH Z RSRQDFK ]ZLÛNV]DWDUFLHRSURF L]Xľ\FLHSDOLZDRSURF 3DPLÛWDM WHľ ľH NOLPD W\]DFMD ]QDF]ÇFR SRGQRVL ]Xľ\FLH SDOLZD :DUWR NR U]\VWDÉ ] QLHM RV]F]ÛGQLH  UR]ZDľ RWZRU]HQLH RNQD SU]\ QLVNLFK SUÛGNRĝFLDFK Z PLHĝFLH  3DPLÛWD MHG QDN ľH SU]\ ZLÛNV]\FK SUÛGNRĝFLDFK SRZ\ľHM  NP RWZDUFLHRNQD]XZDJL QD]ZLÛNV]RQ\RSµUSRZLH WU]D PRľH E\É PQLHM HNR

3RG]LHOVLÛDXWHP -HĝOLQDZDNDFMHMHG]LHV]VDPDOERPDV]ZROQHPLHMVFDQDW\O Q\PVLHG]HQLXSRG]LHOVLÛWÇSU]HVWU]HQLÇ]LQQ\PL=DELHUDMÇF LQQHRVRE\NWµUHPRJĄ\E\SRMHFKDÉZRVREQ\PVDPRFKRG]LH VSUDZLDV]ľHSRGURG]HSRUXV]DVLÛMHGHQVDPRFKµGPQLHM7R ZDľQHERG]LÛNLWHPX]PQLHMV]\VLÛHPLVMDGZXWOHQNXZÛJOD SU]\SDGDMÇFÇQDMHGQÇRVREÛ:DUWRZLHG]LHÉľHSU]HFLÛWQ\ QRZ\ VDPRFKRGµZ Z\WZDU]D  JNP WHM VXEVWDQFML QD MHGQHJRSDVDľHUDVDPRORWJNPDXWREXV JNPDSRFLÇJJNP-HĝOLSRGUµľXMHV]VDPRFKRGHP ]DELHU]ZLÛFMDNQDMZLÛFHMSDVDľHUµZ

-HGļQDJD]LH :OHZDMÇFGRVDPRFKRGRZHJR]ELRUQLND/3*F]\OLJD]SĄ\QQ\ URSRSRFKRGQ\]RVWDZLDV]ZNDVLHPQLHMSLHQLÛG]\QLľWDQNXMÇF HW\OLQÛ*D]MHVWSDOLZHPEDUG]LHMHNRORJLF]Q\PQLľEHQ]\QD ઺WR]ZLÇ]HNZÛJODLZRGRUXEH]LQQ\FKGRPLHV]HN7ZRU]\ EDUG]LHMMHGQRURGQÇPLHV]DQNÛSDOLZRZRSRZLHWU]QÇLVSDOD VLÛZFDĄRĝFLQDZHWSU]\]LPQ\PVLOQLNX6SDOLQ\VÇF]\VWV]H QLľ]EHQ]\Q\઺LFKJĄµZQ\PVNĄDGQLNLHPMHVWGZXWOHQHNZÛJOD EH]RĄRZLXWOHQNµZD]RWXF]\VLDUNL6LOQLNSUDFXMHFLV]HMER JD]QLHPDVSDODQLDVWXNRZHJR

Dodatek dofinansowany został przez Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Gdańsku. Fundusz nie ponosi odpowiedzialności za treści zawarte w dodatku.


3RPRUVNL(NRORJ

QU

GRZLVNR :LHONDVLĄDZNROHL

NDFK=DRV]F]ÛG]LV]ZWHQVSRVµEWDNľH ]H)RW0LFKDĄ*UDGRZVNL QRPLF]QHQLľNOLPDW\]DFMD :\ĄÇF]HQLH NOLPDW\]DFML SR]ZROLFLQD]PQLHMV]HQLH ‫ڋ‬SURFSDOLZD ]D]Z\F]DM MHVWWR‫ڋ‬OLWUD  &KRÉ Z\SDG QD GĄXľ V]\ XUORS Z\PDJD VSRUHM LORĝFL EDJDľX WR VWDUDM VLÛ ]PLHĝFLÉJRZVDPRFKRG]LH -HĝOL]DPRQWXMHV]EDJDľQLN QD GDFKX DOER XFKZ\W QD URZHU\ WR ] EDNX V]\E FLHMEÛG]LHXE\ZDÉSDOLZD .DľG\ Z\VWDMÇF\ HOHPHQW ]ZLÛNV]\ RSµU SRZLHWU]D DZLÛFL]Xľ\FLHSDOLZD*G\ GRMHG]LHV] QD PLHMVFH WR UR]SDNXMVDPRFKµGE\QLH ZR]LÉZQLPQLHSRWU]HEQHJR EDODVWX .DľGH GRGDWNRZH  NJ NWµUH REFLÇľD DXWR WR]ZLÛNV]HQLH]Xľ\FLDSD OLZDSU]\QDMPQLHMROLWUD QDNP -HĝOL MHVWHĝ QD ZF]D VDFKVWDUDMVLÛ]DSRPQLHÉ R VDPRFKRG]LH QLH ZDUWR GR QLHJR ZVLDGDÉ QD Z\ SUDZ\ NUµWV]H QLľ  NP =LPQ\VLOQLN]Xľ\ZDSUDZLH GZXNURWQLH ZLÛFHM SDOLZD D NDWDOL]DWRU SRWU]HEXMH RNRĄR  PLQXW DE\ E\Ą ]DF]ÇĄ G]LDĄDÉ HIHNW\ZQLH 8QLNDQLH NUµWNLFK Z\SD GµZ QS GR SREOLVNLHJR VNOHSX]SHZQRĝFLÇSR]ZR OL ]DRV]F]ÛG]LÉ SLHQLÇG]H L]PQLHMV]\HPLVMÛGZXWOHQ NXZÛJODGRDWPRVIHU\1D ZDNDFMDFK ZDUWR Z RJµOH RGVWDZLÉ VDPRFKµG QS QDVWU]HľRQ\SDUNLQJDMDN QDMZLÛFHMFKRG]LÉ7HQZ\ VLĄHN QD SHZQR SRPRľH ]DFKRZDÉOLQLÛ $QQD6]DGH

3RFLÇJNDUPLVLÛSUÇ GHPXZLHOELDGĄXJLHG\ VWDQVHLMHVWEH]SLHF]Q\ 7R DWXW\ NWµUH SRZLQQL Z]LÇÉ SRG XZDJÛ Z\ ELHUDMÇF\ VLÛ Z GDOV]Ç SRGUµľ : NROHL WNZL ZLHOND VLĄD ER PRľH MHGQRUD]R ZR ]DEUDÉ EDUG]R ZLHOH RVµELSU]HZLHļÉMHQDGXľH RGOHJĄRĝFL ] GXľÇ PQLHM V]ÇV]NRGÇGODĝURGRZLVND QLľ VDPRFKRG\ DXWREXV\ L VDPRORW\ ER ZLÛNV]RĝÉ SRFLÇJµZ MHVW ]DVLODQ\FK SUÇGHP 3RGUµľ W\P ĝURG NLHP WUDQVSRUWX VWDMH VLÛ FRUD]EDUG]LHMNRPIRUWRZD L V]\EV]D G]LÛNL PRGHU QL]DFML OLQLL NROHMRZ\FK =GDQLHPIDFKRZFµZE\ĄE\ WR LGHDOQ\ VSRVµE SRGUµ ľRZDQLD JG\E\ HQHUJLD SRWU]HEQD GR QDSÛG]DQLD SRFLÇJµZ SRFKRG]LĄD ]H ļUµGHĄRGQDZLDOQ\FK $OH ]DWZDUG]LDOL HNROR G]\Z\W\NDMÇľHNROHMZFDOH QLHMHVWWDNDEH]SLHF]QDGOD ĝURGRZLVND QDWXUDOQHJR MDN VLÛ MHV]F]H QLHGDZQR Z\GDZDĄR7RGODWHJRľHGR WHMSRU\]ZUDFDQRJĄµZQLH XZDJÛQDHPLVMÛ]DQLHF]\V] F]HĆVDP\FKSRFLÇJµZ-HĝOL MHGQDN GRGD VLÛ GR WHJR V]NRGOLZHVXEVWDQFMHNWµUH SRZVWDMÇ SU]\ HNVSORDWDFML WDERUXFKRÉE\F]\V]F]HQLD LUHPRQWµZQLHMHVWWRMXľ WDN ]LHORQ\ ĝURGHN WUDQV SRUWX 1DXNRZF\ Z]LÛOL

6DPRORW\VÇX]QDZDQH ]D MHGQH ] ZLÛNV]\FK V]NRGQLNµZ WUDQVSRUWR Z\FK SU]\F]\QLDMÇF\FK VLÛGRHIHNWXFLHSODUQLD QHJR6ÇWDNľHQLH]Z\NOH KDĄDĝOLZH 7UDQVSRUWORWQLF]\FKRÉ V]\ENL L Z\JRGQ\ QLH MHVW QDMEDUG]LHM HNRORJLF]Q\P UR]ZLÇ]DQLHP6DPRORWMXľ GDZQR ]RVWDĄ X]QDQ\ ]D JURļQ\GODQDWXU\-DNSRG 2SLQLHQDWHPDWHNRORJLF]QHMVWURQ\MD]G\SRFLÇJLHPVÇSRG]LHORQH NUHĝODMÇ HNRORG]\ ZSĄ\Z -HGQDNLWDNHPLWXMÇRQHPQLHM]DQLHF]\V]F]HĆQLľVDPRFKRG\ WHQ QLH MHVW EH]SRĝUHG )RW0LFKDĄ*UDGRZVNL QLR RGF]XZDQ\ SU]H] QDV WR MHGQDN

$OWHUQDW\ZDGODNRUNµZ

2G  OLSFD XUXFKRPLRQH ]RVWDĄR QRZH SRĄÇF]HQLH NROHMRZH QD WUDVLH *UXG]LÇG] ઺ .ZLG]\Q ઺ 6]WXP ઺ 0DOERUN ઺ 1RZ\ 'ZµU *GDĆVNL ઺ 6WHJQD ઺ 6]WXWRZR 7R ZVSµOQD LQLFMDW\ZD $UULYD 3&& RUD] 3RPRUVNLHJR 7RZDU]\VWZD 0LĄRĝQLNµZ .ROHL ĽHOD]Q\FK NWµU]\ UHDNW\ZRZDOL PLQ QLHF]\QQ\ RG  ODW RGFLQHN6]\PDQNRZR઺1RZ\'ZµU*GDĆVNL7DPQDVWÛSXMH SU]HVLDGND]NODV\F]QHJRSRFLÇJXGRXQLNDOQHMNROHMNLZÇVNR WRURZHMGR6WHJQ\L6]WXWRZD3RFLÇJQDGPRU]HMHVWĝZLHWQÇ DOWHUQDW\ZÇ GOD ]DNRUNRZDQ\FK Z ZDNDFMH GUµJ ZLRGÇF\FK QD0LHU]HMÛ:LĝODQÇ

WDNľH SRG OXSÛ ļUµGĄD ]D QLHF]\V]F]HĆHPLWRZDQ\FK SU]H]SURGXFHQWµZHQHUJLL QLH]EÛGQHMGR RĝZLHWOHQLD GZRUFµZ SHURQµZ L ERF] QLF NROHMRZ\FK QLH W\ONR SUÇGXSRWU]HEQHJRGR]DVL OHQLDWUDNFML:\QLNLEDGDĆ SRWZLHUG]LĄ\ľHNROHMZUD] ] FDĄÇ LQIUDVWUXNWXUÇ MHVW UµZQLHľRGSRZLHG]LDOQD]D

HPLVMÛ JD]µZ FLHSODUQLD Q\FKFKRÉGRWHMSRU\PLDĄD EDUG]RGREUÇRSLQLÛ 0LPR ZV]\VWNR MHG QDN ZDUWR MHļG]LÉ NROHMÇ -HGQD RVRED SRGUµľXMÇFD SRFLÇJLHP SRZRGXMH HPL VMÛ WU]\NURWQLH PQLHMV]HM LORĝFL GZXWOHQNX ZÛJOD GR DWPRVIHU\ QLľ MDGÇFD SR FLÇJLHP

'ODF]HJRZDUWRMHļG]LÉDXWREXVHP" $XWREXVHP PRľHV] GRWU]HÉSUDZLHZV]ÛG]LH 1D ZDNDF\MQHM PDSLH NUDMX VÇ PLHMVFRZRĝFL ]ZĄDV]F]D QLHZLHONLH NWµUH RPLMDMÇ WRU\ NR OHMRZH D L R ORWQLVNR SDVDľHUVNLHWUXGQR -HĝOLQLHPDV]ZLHONLHJR EDJDľXPRľHV]SRSURVWX ZVLÇĝÉ GR DXWREXVX 1D GĄXľV]\FK WUDVDFK MHľGľÇ Z\JRGQH DXWRNDU\ Z NWµ U\FK QLH RGF]XMHV] WDN EDUG]R WUXGµZ SRGUµľ\

%XMDQLHZREĄRNDFK V]NRG]LQDWXU]H

$ MHĝOL MHVWHĝ NLHURZFÇ WR QD XUORS QLH GRMHG]LHV] ]PÛF]RQ\SRZLHORJRG]LQ Q\PVLHG]HQLX]DNµĄNLHP 0DVRZD NRPXQLNDFMD MHVW ]DZV]HEDUG]LHMHNRORJLF] QD 'ODF]HJR" :\REUDļ VRELH ľH MHG]LHV] UD]HP ]LQQ\PLSDVDľHUDPLZ WÛVDPÇVWURQÛ-HĝOLNDľG\ ] QLFK Z\EUDĄE\ VLÛ QD Z\SUDZÛVZRLPVDPRFKR GHPWRQDGURG]HRGUD]X ]URELĄRE\VLÛEDUG]LHMWĄRF] QR L KDĄDĝOLZLH ER VLOQLNL

ZDUF]DĄ\E\ Z FKµU]H QLH VROR MDN DXWREXVRZ\ 1LH PµZLÇFMXľRHPLVML]DQLH F]\V]F]HĆ -HGHQ SRMD]G QDZHW ZLÛNV]\ WR MHGQDN PQLHMVSDOLQZDWPRVIHU]H QLľVDPRFKRGµZ 1D NUµWV]\FK WUDVDFK FRUD]F]ÛĝFLHMSRMDZLDMÇVLÛ ]UHV]WÇ DXWREXV\ ]DVLODQH EDUG]LHMHNRORJLF]Q\PSDOL ZHPFKRÉE\QDJD]]LHPQ\ QD NWµUH GHF\GXMH VLÛ FR UD] ZLÛFHM PLDVW :HGĄXJ HNVSHUWµZ VÇ VDPH SOXV\ WDNLHJRUR]ZLÇ]DQLD]DQLH F]\V]F]HĆ MHVW R  SURF PQLHM Z SRUµZQDQLX GR VLOQLNµZ]DVLODQ\FKROHMHP QDSÛGRZ\PQLHPDHIHNWX ]DG\PLHQLD L QLHSU]\MHP QHJR ]DSDFKX SRGF]DV SR VWRMX$VDPVLOQLNSUDFXMH FLV]HM MDN VWZLHUG]RQR R RNSURFFRPDZSĄ\Z QLHW\ONRQDSR]LRPKDĄDVX Z PLDVWDFK DOH L NRPIRUW SRGUµľXMÇF\FK

3U]\URGD QLH OXEL VD PRORWµZ WDNľH ] LQQHJR SRZRGXQDLFKSU]HORWDFK FLHUSLÇ SWDNL =GHU]DMÇ VLÛ ] ODWDMÇF\PL PDV]\QDPL RG SRF]ÇWNX LFK LVWQLHQLD 7R UµZQLHľ QLHEH]SLHF]QH GOD ORWQLFWZD ER F]ÛVWÇ SU]\F]\QÇNDWDVWURIVÇSWD NL NWµUH QS ZSDGDMÇ GR VLOQLNµZ 6 ] N R G O L Z \  Z S Ą \ Z WUDQVSRUWX ORWQLF]HJR RG F]XZDOQ\ MHVW L QD ]LHPL :RNROLFDFKGXľ\FKORWQLVN QLHPRľOLZDMHVWEXGRZDEX G\QNµZ PLHV]NDOQ\FK ER Z WDNLP VÇVLHG]

)RWZZZF]\VWDSODQHWDSO

]DQLHF]\V]F]HQLH PDMÇFH PLHMVFHQDGXľ\FKZ\VRNRĝ FLDFKQLH]PLHUQLHSRJDUV]D JOREDOQ\VWDQĝURGRZLVND ']LHMHVLÛWDNSRQLHZDľ ]DQLHF]\V]F]HQLD ORWQLF]H Z\G]LHODQHQDZ\VRNRĝFLNLO NXW\VLÛF\PHWUµZSR]RVWDMÇ ZVWUDWRVIHU]HSU]H]GĄXľV]\ F]DV L QLRVÇ ]D VREÇ W\P JURļQLHMV]H NRQVHNZHQFMH GOD ĝURGRZLVND 2 W\P MDN ZLHONLH LORĝFL V]NRGOLZ\FK VXEVWDQFML GRVWDMÇ VLÛ GR DWPRVIHU\ ĝZLDGF]\ LORĝÉ SDOLZD VSDODQHJR SU]H] VD PRORWSRGF]DVMHGQHMJRG]L Q\ORWXQS%RHLQJ WRQ%RHLQJ WRQ$75WRQ\6ÇWR OLF]E\RJURPQHELRUÇFSRG XZDJÛMDNZLHOHVDPRORWµZ NDľGHJRGQLDODWDQDG]LHPLÇ ‫ڋ‬WĄXPDF]ÇHNVSHUFL

WZLH QLH GD VLÛ ]QLHĝÉ SR]LRPX GHF\EHOL NWµU\FK ļUµGĄHP VÇ VDPR ORW\ 6WZLHUG]RQR WDNľH ľH ZLHONLH SĄ\W\ ORWQLVN L EXG\QNL MH REVĄXJXMÇFH ]DMPXMÇFHG]LHVLÇWNLKHNWD UµZSRZLHU]FKQLSURZDG]Ç GR GHJUDGDFML ĝURGRZLVND QDROEU]\PLFKREV]DUDFK (NVSHUFL UDG]Ç ZLÛF MHĝOLPXVLV]ODWDMRGSRZLH G]LDOQLHF]\OLQDRGOHJĄRĝÉ SRQDGNP0QLHMV]HG\ VWDQVHPRľQDSRNRQDÉQS SRFLÇJLHP7URFKÛWUXGQRWR VRELHZ\REUD]LÉDOHSU]HORW WUDQVDWODQW\FNL JHQHUXMH SUDZLH SRĄRZÛ LORĝFL GZX WOHQNXZÛJODZ\WZDU]DQHJR SU]H]MHGQÇRVREÛZFLÇJX URNX]DVSRNDMDMÇFÇZV]\VW NLHVZRMHSRWU]HE\WDNLHMDN RĝZLHWOHQLH RJU]HZDQLH LSRGUµľVDPRFKRGHP

:RGDGDMHSRF]XFLHZROQRĝFL =QDNRPLW\P ĝURGNLHP GRSRGUµľRZDQLDVÇNDMDNL OXEľDJOµZNL3LHUZV]H]DVL ODQHVÇVLĄÇQDV]\FKUDPLRQ GUXJLH ‫ ڋ‬Z\NRU]\VWXMÇ VLĄÛ ZLDWUXNWµU\GPLHZľDJOH MDFKWX ,QIUDVWUXNWXUD GOD ZRGQLDNµZ MHVW FRUD] EDU G]LHMUR]ZLQLÛWD1RLGDMH ZLHOH QLH]DSRPQLDQ\FK SU]Hľ\É &L NWµU]\ E\OL QD VSĄ\ZLH NDMDNRZ\P QD SHZQR ]QµZ Z\UXV]Ç QD V]ODN7RVDPR]EDNF\OHP ľHJODUVWZD %R ZRGD GDMH SRF]XFLHZROQRĝFL ,QQ\P VSRVREHP SU]H PLHV]F]DQLDVLÛVÇWUDPZDMH ZRGQH:VH]RQLHMHVWZLHOH SRĄÇF]HĆ ] 7UµMPLDVWD QD

)RW$UFKLZXP*&((

']LHQQLN3RPRU]D

+HO G]LÛNL NWµU\P SRGUµľ QD SµĄZ\VHS Z\GDMH VLÛ VDPÇ SU]\MHPQRĝFLÇ -HĝOL PDVLÛGRZ\ERUXV]QXUDXW RWRF]RQ\FKVPURGHPVSDOLQ FLÇJQÇF\FKSRZROLZVWURQÛ PRU]DDOEROHNNLHNRĄ\VDQLH ZRGQHJRWUDPZDMXLPRUVNÇ EU\]ÛQDWZDU]\WRGHF\]MD SU]\FKRG]LEH]WUXGX

Dodatek dofinansowany został przez Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Gdańsku. Fundusz nie ponosi odpowiedzialności za treści zawarte w dodatku.

9


3RPRUVNL(NRORJ

QU

']LHQQLN3RPRU]D

'RNXPHQW\HNRF\NOLVW\ 0LHMVNLHVDPRU]ÇG\ZUHJLRQLHRSRUQLHVWDZLDMÇQDGZDNµĄND

5RZHUWR QLH SU]\MDFLHO"

-HĝOL GXľR MHļG]LV] URZHUHP Z UD]LH F]HJR PLHM SU]\ VRELH GRNXPHQW\NWµUHSRWZLHUG]ÇWZRMÇWRľVDPRĝÉ )RW0LFKDĄ*UDGRZVNL

-HĝOL ]DPLHU]DV] SU]H VLÇĝÉ VLÛ ] VDPRFKRGX OXE DXWREXVX QD URZHU D VNRĆF]\ĄHĝ  ODW QLH PXVLV] PLHÉ VSHFMDOQ\FK XSUDZQLHĆE\SRUXV]DÉVLÛ SR GURJDFK SXEOLF]Q\FK 2F]\ZLĝFLHZDUXQNLHPVÇ XPLHMÛWQRĝFL NLHURZDQLD MHGQRĝODGHP NWµUH QLH EÛGÇ]DJUDľDÉLQQ\P1D VWRODWNLSU]HGZ\MD]GHPQD XOLFÛPXV]Ç]DRSDWU]\ÉVLÛ ZNDUWÛURZHURZÇ

'ODZĄDVQHJRGREUDOH SLHME\GRURVĄ\URZHU]\VWD PLDĄSU]\VRELHGRZµGRVR ELVW\ OEX MDNLNROZLHN LQQ\ GRNXPHQW]H]GMÛFLHP1LH W\ONRGODWHJRE\XGRZRG QLÉVZµMZLHN-HĝOLSRSHĄ QLV]Z\NURF]HQLHL]DXZDľ\ WR SROLFMDQW PXVL XVWDOLÉ WZRMH GDQH SHUVRQDOQH -HĝOLQLHEÛG]LHV]PLDĄSU]\ VRELH GRNXPHQWµZ PRľH Z\ZRĄDÉ WR QLHSRWU]HEQH QHUZRZHV\WXDFMH

.DQDUHNQDGURG]H Ľ \ F L H  Z  ] J R G ] L H ] QDWXUÇ PXVL R]QDF]DÉ WDNľH EH]SLHF]HĆVWZR 'ODWHJR QLH]EÛGQ\P Z\ SRVDľHQLHP URZHUX VÇ MHGHQ VSUDZQLH G]LDĄD MÇF\ KDPXOHF ODPSD ]H ĝZLDWĄHPELDĄ\P]SU]RGX

D F]HUZRQ\P ] W\ĄX RG EODVNLL]SU]RGXL]W\ĄX L G]ZRQHN : PLHĝFLH ZDUWR]DĄRľ\ÉNDVN$QRFÇ GREU]H Z\JOÇGDÉ MDN ND QDUHNE\QLHVWUDFLÉSLµU F]\OL ZĄRľ\É RGEODVNRZÇ NDPL]HONÛ

*DGDV]QLHMHGļ 5RZHU]\VWD WDN MDN N L H U R Z F D  V D P R F K R G X  QLH PRľH Z WUDNFLH MD]G\ UR]PDZLDÉ SU]H] WHOHIRQ NRPµUNRZ\ 3URZDG]HQLH URZHUX MHGQÇ UÛNÇ SRZR GXMH GXľH ]DJURľHQLH GOD LQQ\FKXF]HVWQLNµZUXFKX GURJRZHJR EH] Z]JOÛGX

QD WR F]\ MHG]LHP\ SR ĝFLHľFHF]\MH]GQLÇ*DGX Ą\SRZLQQ\ZLÛF]DRSDWU]\É VLÛZ]HVWDZVĄXFKDZNRZ\ DOER SR SURVWX ]DWU]\ PDÉ VLÛ JG\ ]DG]ZRQL ‫ږ‬NRPµUND‫ ڕ‬L GRSLHUR SR ]HMĝFLX ] URZHUX SRGMÇÉ UR]PRZÛ

-HVLHQLÇEH]DXWD &R URNX  ZU]HĝQLD REFKRG]LP\']LHĆEH]6D PRFKRGX -HJR SRP\VĄR GDZFÇMHVW)UDQFMDJG]LH SR UD] SLHUZV]\ SU]H] FDĄ\ G]LHĆ XOLFH PLDVW ]RVWDĄ\]DPNQLÛWHGODVD PRFKRGµZ Z  URNX 3RP\VĄHP ]DUD]LĄR VLÛ ZLHOH HXURSHMVNLFK NUD MµZWDNľH3ROVNDZNWµUHM REFKRG]LP\ ']LHĆ EH]

,9

6DPRFKRGXRGURNX .DPSDQLDUR]FLÇJQÛĄDVLÛ WHUD] QD FDĄ\ (XURSHMVNL 7\G]LHĆ=UµZQRZDľRQHJR 7UDQVSRUWXSRGF]DVNWµ UHJR UR]SRZV]HFKQLDQH VÇLQIRUPDFMHRQHJDW\Z Q\FK VNXWNDFK Xľ\ZDQLD VDPRFKRGµZ L SURPRZD QH DOWHUQDW\ZQH ĝURGNL WUDQVSRUWX Z W\P UR ZHU\

ĜFLHľNLURZHURZH WRRFKURQD F]\VWHJR SRZLHWU]D ZDOND]KDVĄHP LSURSDJRZDQLH ]GURZHJRL DNW\ZQHJRVW\OX ľ\FLD-HGQDN ZĄDG]HZFLÇľQLH GRFHQLDMÇWHJR HNRORJLF]QHJR ĝURGNDORNRPRFML

] JU]HFKµZ NWµUH ]RVWDMÇ SRSHĄQLRQH SU]\ LFK WZR U]HQLX‫ڋ‬PµZLÇPLHV]NDĆF\ VNXSLHQL Z :HMKHURZVNLP 7RZDU]\VWZLH&\NOLVWµZ

7F]HZVNLH NµĄNDSXEOLF]QH

:0,(Ĝ&,( -D]GDQDUR 1LHVWHW\ ZFLÇľ RJOÇGDP\ WDNLH ZLGRNL Z QDV]\FK PLDVWDFK

ZHU]HMHVWERGDMQDMWDĆV]\P VSRVREHP SU]HPLHV]F]DQLD VLÛSR]DFKRG]HQLHPSLHFKR WÇRF]\ZLĝFLH5D]NXSLRQ\ VSU]ÛWZ\PDJDW\ONRELHľÇ FHM NRQVHUZDFML QLH WU]HED SĄDFLÉ ]D MHJR WDQNRZDQLH QLHSRľHUDWHľSLHQLÛG]\MDN QSMD]GDDXWREXVHPZNWµ U\P WU]HED NDVRZDÉ ELOHW\ 1D GZµFK NµĄNDFK PRľQD QD FR G]LHĆ GRMHľGľDÉ GR SUDF\F]\GRV]NRĄ\1RLQLH ‫ږ‬VPURG]Ç‫ ڕ‬MDN VDPRFKRG\ F]\ DXWREXV\ $OH E\ E\ĄR WR PRľOLZH ZĄDG]H PLDVW PXV]Ç ZVSLHUDÉ F\NOLVWµZ L ]DSHZQLÉ LP EH]SLHF]QH SU]HPLHV]F]DQLHVLÛ

:\V]ĄRWDN DQLHLQDF]HM

:0DOERUNXZNWµU\P PLHV]NDSRQDGW\V OXG]LMHVW]DOHGZLH NLORPHWUD ĝFLHľHN UR ZHURZ\FKSU]\F]\P ZLÛNV]RĝÉ]QLFKZRJµOH QLHMHVWR]QDNRZDQD1D PDORZDQLH]QDNµZQDQRZHM WUDVLH]DMÛĄRVĄXľERPNRPXQDO Q\PNLONDQDĝFLHPLHVLÛF\1LH FRLQDF]HMMHVWZ.ZLG]\QLH SRUµZQ\ZDOQ\P ZLHONRĝFLÇ GRJURGXQDG1RJDWHP  &DĄH QDV]H PLDVWR ]R VWDĄR MXľ SU]\JRWRZDQH GR XSUDZLDQLD WXU\VW\NL URZHURZHMSRSU]H]Z\]QD F]HQLHSDVDURZHURZHJRQD FKRGQLNDFK Z FDĄ\P PLH ĝFLH : QDV]\FK SUDFDFK Z NDľGHM QRZR UHDOL]RZD QHM LQZHVW\FML GURJRZHM XZ]JOÛGQLDP\ ĝFLHľNL UR ZHURZH‫]ڋ‬DSHZQLD$QGU]HM .U]\V]WRILDN EXUPLVWU] .ZLG]\QD 3RGREQLH MHVW Z 6WDUR JDUG]LH *GDĆVNLP F]\ .DU

URZHU]\ĝFLĝPLJDMÇSRFKRGQLNXRERNSU]HFKRGQLµZERQLHPD Z\W\F]RQHMĝFLHľNLGODURZHUµZ)RW$QQD6]DGH

WX]DFK FKRÉ F\NOLĝFL L WDN QLHVÇGRNRĆFD]DGRZROHQL 1DWUDVDFK‫ږ‬Z\UDVWDMÇ‫ڕ‬WDP QDJOH ODPS\ XOLF]QH ]QDNL GURJRZH DOER ĝPLHWQLNL  3UREOHP SR F]ÛĝFL OHľ\ ZNZHVWLL]DEXGRZDQLD.DU WX] ‫ ڋ‬WĄXPDF]Ç XU]ÛGQLF\ 1LHNWµUHXOLF]NLVÇQDW\OH ZÇVNLH ľH SR SURVWX QLH PD PRľOLZRĝFL SRVWDZLHQLD WDP V]ODNµZ URZHURZ\FK NWµU\FKEDUG]RE\ĝP\FKFLH OL -HľHOL FKRG]L R ZV]HONLH SU]HV]NRG\QDW\FKWUDVDFK WRQLHVWHW\DOHGURJLWHE\Ą\ URELRQH SU]\ RND]ML PRGHU QL]DFML FLÇJµZ NRPXQLND F\MQ\FKLSRSURVWXQLH Z\VWDUF]\ĄR PLHM VFD QD SDV ]LH OHQLQDNWµU\P PRJĄ\E\]RVWDÉ SRVWDZLRQH WH

W\V]Ą

7RĝUHGQLNRV]W EXGRZ\MHGQHJR NLORPHWUDĝFLHľNL URZHURZHM ]SUDZG]LZHJR ]GDU]HQLD ZSROVNLFK PLDVWDFK:LHOH WUDVURELRQ\FK MHVWWDQLHMER PLHMVFHQDGZD NµĄNDZ\JRVSR GDURZ\ZDQHMHVW NRV]WHPFKRGQLND GODSLHV]\FK

]QDNL 'ODWHJR WHľ Z\V]ĄR WDNDQLHLQDF]HM

:HMKHURZRZDOF]\

:HMKHURZVNLH 7RZDU]\ VWZR &\NOLVWµZ SRVWDQRZLĄR DNW\ZQLHZĄÇF]\ÉVLÛZ‫ږ‬VSUD Z\ URZHURZH‫ ڕ‬Z PLHĝFLH :UD] ] SU]HGVWDZLFLHODPL LQQ\FK G]LDĄDMÇF\FK Z :HM KHURZLHRUJDQL]DFMDPLSR]D U]ÇGRZ\PLPLĄRĝQLF\GZµFK NµĄHN UR]SRF]ÛOL UR]PRZ\ ] ZĄDG]DPL PLDVWD -HGQ\P ]XVWDOHĆE\ĄRSRZRĄDQLHVSH FMDOQHM JUXS\ URERF]HM SU]\ WDPWHMV]\PPDJLVWUDFLHNWµUD ]DMPRZDÉVLÛEÛG]LHSODQDPL UR]ZRMRZ\PL RSLQLRZDQLHP RUD] DXG\WHP RGGDZDQ\FK ĝFLHľHNURZHURZ\FK :W\VLÛF]Q\P:HMKH URZLHWUDVGODURZHU]\VWµZ SUDZLHQLHPDERLVWQLHMÇFH OLF]Ç VRELH ]DOHGZLH RN SLÛFLXNLORPHWUµZ 6WDQLVWQLHMÇF\FKĝFLHľHN Z :HMKHURZLH SR]RVWDZLD ZLHOH GR ľ\F]HQLD :\VRNLH NUDZÛľQLNLQLHSU]\VWRVRZD QDQDZLHU]FKQLDSU]HV]NRG\ QDGURG]HWRW\ONRQLHNWµUH

URZHUµZSXEOLF]Q\FK PDE\ÉZURNZ7F]H ZLH QD MXELOHXV] OHFLD PLDVWD 7R MHGHQ ] SLRQLHU VNLFKVDPRU]ÇGµZZ3ROVFH ]DLQWHUHVRZDQ\FKWHPDWHP URZHUµZ PLHMVNLFK GR WHM SRU\ SRMDZLĄ\ VLÛ RQH QD XOLFDFK .UDNRZD ăµG]L L :URFĄDZLD D SU]\PLHU]D VLÛUµZQLHľ:DUV]DZD*UµG 6DPERUD R VZRLFK G]LDĄD QLDFK ZRNµĄ NRPXQLNDFML URZHURZHMFKFHLQIRUPRZDÉ (XURSÛ : PDMX ]RVWDQLH RJĄRV]RQ\Z%UXNVHOLSLHUZ V]\ Z 3ROVFH PLÛG]\QDUR GRZ\ DXG\W NWµU\ SR]ZROL ]HEUDÉLQIRUPDFMHQDWHPDW IXQNFMRQRZDQLDNRPXQLNDFML URZHURZHMZ7F]HZLHLQIUD VWUXNWXU\ RNUHĝOL SRWU]HE\ LPRľOLZRĝFLMHMUR]ZRMX 1DUD]LHZPLHĝFLHMHVW QLHZLHOHWUDVGODURZHUµZ ]DOHGZLHNLONDNLORPHWUµZ  ,VWQLHMH RSLQLD ľH SR FR QDP URZHU\ VNRUR QLH PDP\ĝFLHľHNURZHURZ\FK $OH ] GUXJLHM VWURQ\ SR FR QDPĝFLHľNLVNRURQLHMHľGľÇ SR QLFK URZHU\" ‫ ڋ‬S\WD /X GZLN .LHGURZVNL QDF]HOQLN %LXUD 3URPRFML Z 8U]ÛG]LH 0LHMVNLP  7R EĄÛGQH NRĄR )DFKRZF\ ZVND]XMÇ ľH QLH PXVL E\É ĝFLHľHN URZHUR Z\FK ER PRľQD MHļG]LÉ QDWXUDOQ\PL ĝFLHľNDPL DOER Z\G]LHORQ\PL SDVDPL MH]GQL 6NĄDGDĄHP MXľ WDNÇ LQWHUSHODFMÛDOHZW\PSU]\ SDGNXNRQLHF]QDMHVWZ\VRND NXOWXUD MD]G\ URZHU]\VWµZ LNLHURZFµZDE\FLSLHUZVL EH]SLHF]QLHSRUXV]DOLVLÛSR GURJDFK$QQD6]DGH

6Ą\FKDÉLF]XÉZPLHĝFLH 6DPRFKRG\ RGSRZLDGDMÇ ]D ZLÛNV]RĝÉ ]DQLHF]\F]HĆ DWPR VIHU\F]Q\FK:V]\VWNRSU]H]VSDOLQ\]UXUZ\GHFKRZQ\FK7R SU]H]QLHGRGRDWPRVIHU\WUDILDQLHW\ONRNRV]PDUQ\VPUµG DOHWHľV]NRGOLZHWOHQNLD]RWXVLDUNLL]ZLÇ]NLRĄRZLXLS\Ą\$XWD VÇWDNľHļUµGĄHPKDĄDVXNWµU\GODPLHV]F]XFKµZQDGĄXľV]Ç PHWÛE\ZDEDUG]RXFLÇľOLZ\ $OH્ VDPRFKµG WR Z\JRGD 7DN QDSUDZGÛ ZLÛF E\ ľ\É HNRORJLF]QLHWU]HEDSU]HPµFZĄDVQHOHQLVWZR7\PEDUG]LHM ľHZLÛNV]RĝÉSU]HMD]GµZVDPRFKRGHPQDWHUHQLHPLDVWQLH SU]HNUDF]D GZµFK NLORPHWUµZ 7DNÇ WUDVÛ PRľQD VSRNRMQLH SU]HMHFKDÉQDURZHU]H$MHĝOLQDPVLÛQLHVSLHV]\઺SU]HMĝÉ SLHFKRWÇER]DMPLHQDPWRJµUDPLQXW

Dodatek dofinansowany został przez Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Gdańsku. Fundusz nie ponosi odpowiedzialności za treści zawarte w dodatku.


3RPRUVNL(NRORJ

QU

'XľROHSLHMZWHUHQLHERWDPGXľRWUDV

0LDVWRSU]HJU\ZD ]UHNUHDFMÇ

1DZHWSĄDVNLHĽXĄDZ\PRJÇRF]DURZDÉURZHU]\VWµZVLHOVNLPLNUDMREUD]DPL)RW0LFKDĄ*UDGRZVNL

&RUD]ZLÛFHMVDPRU]ÇGµZGHF\GXMHVLÛ QDLQZHVWRZDQLHZĝFLHľNLURZHURZH OLF]ÇFQDVSUDJQLRQ\FKZ\SRF]\QNX PLHV]F]XFKµZ

ļUµGĄRZZZZURWDSRPRU]DSO

785<67<.$:HHNHQGR ZHZ\SDG\]DPLDVWRVWDMÇ VLÛ FRUD] SRSXODUQLHMV]H :\MHľGľDP\ QD ĄRQR QDWX U\ V]XNDMÇF Z SU]\URG]LH XNRMHQLD 3DPLÛWDMP\ ľH ZDUWR ]RUJDQL]RZDÉ WDNÇ Z\FLHF]NÛ QD GZµFK NµĄ NDFK D QLH WDUJDÉ URZHU\ QD GDFKX VDPRFKRGX : NRĆFX FKFHP\ XFLHF RG VSDOLQ D QLH SU]\ZR]LÉ MH ]VREÇ

3RPRUVNLH VDPRU]ÇG\ Z\ZÛV]\Ą\MXľLQWHUHVZWHM PRG]LHQDDNW\ZQ\UHODNV &RUD]ZLÛFHMJPLQ]ZĄDV] F]DMHĝOLVÇPDORZQLF]RSR ĄRľRQHVWDZLDMÇQDUR]ZµM WXU\VW\NLURZHURZHM1RZH V]ODNLPQRľÇVLÛMDNJU]\E\ SRGHV]F]XZVSLHUDQHIXQ GXV]DPL]8QLL(XURSHMVNLHM : QDV]\P UHJLRQLH MHVW WHľ ZLHOH R]QDNRZDQ\FK

V]ODNµZ NWµU\PL PRľQD ]MHļG]LÉ 3RPRU]H Z]GĄXľ LZV]HU]=LHORQH.DV]XE\ .RFLHZLHF]\3RZLĝOHNXV]Ç LVWQLHMÇF\PL WUDVDPL D ZLHOH PLHMVFRZRĝFL PD Z SODQLH EXGRZÛ QRZ\FK :\VWDUF]\ ]DMU]HÉ QD GR ZROQÇVWURQÛLQWHUQHWRZÇ JPLQ\ZQDV]\PUHJLRQLH E\SU]HNRQDÉVLÛľHSU]H ELHJD WDPWÛG\ SU]\QDM PQLHM NLOND DWUDNF\MQ\FK WUDVGODF\NOLVWµZ=UHV]WÇ PLĄRĝQLNRP SHGDĄRZDQLD F]DVDPLZ\VWDUF]\]Z\NĄD SROQD GURJD E\OH SURZD G]LĄD SU]H] XURNOLZH ]D NÇWNL1LHPDOľHZNDľG\P SRZLHFLH G]LDĄD JUXSND ]DSDOHĆFµZ NWµUD ZROQH FKZLOH VSÛG]D QD SR]QD ZDQLX QDMEOLľV]HM RNROLF\ QDURZHUDFK 1LHVWHW\ VDPRU]ÇG\ F]ÛĝFLHM LQ ZHVWXMÇ Z V]ODNL WXU\ VW\F]QHQLľ ZXĄDWZLDQLH ľ\FLD URZHU]\VWRP Z PLHĝFLH MDNE\ QLH GRVWU]HJDMÇF S R W U ] H E \ SURPRZDQLD WHM DOWHUQD W\ZQHMIRUP\ SU]HPLHV]F]D QLDVLÛ $QQD6]DGH

=QDQL 0DU]HQLDPLHMVNLHJR QDNµĄNDFK URZHU]\VW\ :VSµĄF]HVQH VĄDZ\ FR UD] F]ÛĝFLHM SU]HVLDGDMÇ VLÛ QD URZHU\ 1LHGDZQR ĝZLDWRELHJĄDLQIRUPDFMDľH /HRQDUGR GL &DSULR DNWRU RG GDZQD ]DDQJDľRZDQ\ ZRFKURQÛĝURGRZLVNDUR] ZDľDUH]\JQDFMÛ]HVZRMHJR SU\ZDWQHJR VDPRORWX 0D Z\U]XW\ VXPLHQLD ľH ]D EDUG]R ]DWUXZD QDWXUÛ = WHJR VDPHJR SRZRGX QD RWZDUFLH QRZRMRUVNLHM JDOHULL V]WXNL SU]\MHFKDĄ‫ڞ‬ QDURZHU]H-D]GÛQDGZµFK NµĄNDFK XZLHOELDOL WDNľH 3LRWUL0DULD&XULH2WU]\ PDQHZZHVHOQ\PSUH]HQ FLH SLHQLÇG]H SU]H]QDF]\OL QD ]DNXS URZHUµZ : LFK ZVSRPQLHQLDFKF]\WDP\ľH GĄXJLHZ\FLHF]NLURZHURZH E\Ą\LFKXOXELRQÇUR]U\ZNÇ L RGSRF]\QNLHP RG PRQR WRQQHJRľ\FLDQDXNRZFµZ 7DNLHSU]HMDľGľNLXZLHOELDĄ WDNľH $OEHUW (LQVWHLQ -DN VDP SU]\]QDĄ SRGF]DV SH GDĄRZDQLD UR]P\ĝODĄ QDG WHRULÇZ]JOÛGQRĝFL

5RZHU ]GURZLD GRGD -D]GD QD URZHU]H QLH W\ONR ]EOLľ\ FLÛ GR QDWXU\ DOH SRSUDZL IXQNFMRQRZD QLH XNĄDGX RGGHFKRZHJR LXNĄDGXNUÇľHQLD6SHFMD OLĝFLWĄXPDF]ÇľHSRGF]DV Z\VLĄNX ZĄRľRQHJR Z SH GDĄRZDQLH URĝQLH OLF]ED XGHU]HĆ VHUFD QD PLQXWÛ SU]H] FR NUHZ ]DF]\QD V]\EFLHMNUÇľ\ÉLRUJDQL]P RWU]\PXMH ZLÛFHM WOHQX : HIHNFLH SRSUDZLD VLÛ VSUDZQRĝÉஆ]\F]QDVDPR SRF]XFLH Z]UDVWD SR]LRP ľ\FLRZHMHQHUJLL 5RZHU MHVW GREU\ WDNľH GOD W\FK RVµE NWµUH FLHU SLÇ ] SRZRGX ľ\ODNµZ QD QRJDFK -D]GD QD URZHU]H ZVSRPDJD SU]HSĄ\Z NUZL D MHGQRF]HĝQLH XUXFKDPLD FDĄ\ V\VWHP PLÛĝQLRZ\ SU]HFLZG]LDĄDMÇF ]DNU]H SRPZľ\ĄDFK -HĝOLZLÛF]DOHľ\QDPQD NRU]\ĝFLDFK ]GURZRWQ\FK Z\VWDUF]\ ZLÛF GZD WU]\ UD]\ Z W\JRGQLX XGDÉ VLÛ QDNUµWNÇZ\FLHF]NÛURZH URZÇDRGF]DVXGRF]DVX QDGĄXľV]\Z\SDG

%\SU]HV]NRG\QLHF]\KDĄ\QDWUDVLH )RW0LFKDĄ*UDGRZVNL

']LHQQLN3RPRU]D

6WRMDNLSU]HGNDľG\PVNOHSHPXU]ÛGHPV]NRĄÇ઺RW\PĝQLÇ F\NOLĝFLNWµU]\QDFRG]LHĆNRU]\VWDMÇ]URZHUµZ

,1)5$6758.785$ U]\ĝFLZROÇMHļG]LÉSRMH]GQL

&L NWµU]\ MXľ NRU]\VWDMÇ ] GZµFK NµĄHN Z PLHĝFLH FKFÇ MDN QDMV]\EFLHM GR WU]HÉGRFHOXMDNQDMNUµWV]Ç GURJÇ 1LH FKFÇ ]ZDOQLDÉ MHļG]LÉSRGJµUNÛDOER]VLD GDÉ]URZHUX]E\OHSRZRGX LSFKDÉJREH]VHQVX 0DU]HQLHP NDľGHJR F\ NOLVW\MHVWZLÛFLGHDOQDLQIUD VWUXNWXUD G]LÛNL NWµUHM QLH WU]HED EÛG]LH UH]\JQRZDÉ ]H ĝQLDGDQLD F]\ ‫ږ‬XU\ZDÉ‫ڕ‬ FRG]LHQQLHSµĄJRG]LQ\VQX E\ VLÛ QLH VSµļQLÉ 6NRUR ZLÛF FKFH ľ\É WDN E\ MDN QDMPQLHM V]NRG]LÉ QDWXU]H QLH PRľH QD NDľG\P NURNX QDSRW\NDÉ QD SU]HV]NRG\ 'ODWHJR GOD URZHU]\VW\ WDN ZDľQH MHVW E\ QLH WU]HED E\ĄR MHļG]LÉ GRRNRĄD DOER SR ]ĄHM QDZLHU]FKQL ER WR GODQLHJRVWUDWDF]DVX7\P F]DVHPXU]ÛGQLF\]XSRUHP PDQLDND Z\NĄDGDMÇ ĝFLHľNL URZHURZH NRVWNÇ EUXNRZÇ WDNÇ VDPÇ MDN FKRGQLNL GOD SLHV]\FK W\OH ľH LQQHJR NRORUX%R‫ڞ‬WDNMHVWĄDGQLH $OHPQLHMIXQNFMRQDOQLHER URZHU\ PLHMVNLH F]ÛVWR SR ]EDZLRQHVÇDPRUW\]DWRUµZ &]\OLQDMOHSV]\E\ĄE\DVIDOW ERZSĄ\ZDQDNRPIRUWMD]G\ DOHWHQZFLÇľMHVWU]DGNRĝFLÇ QDPLHMVNLFKĝFLHľNDFKURZH URZ\FK &]ÛVWR ZLÛF URZH

PLÛG]\VDPRFKRGDPLERQLH QDWNQÇ VLÛ WDP FKRÉE\ QD ]E\WZ\VRNLNUDZÛľQLN $OH GURJD WR MHGQR SR WHP MHV]F]H WU]HED PLHÉ JG]LHURZHU]RVWDZLÉE\QLH WDUJDÉJRQDWU]HFLHSLÛWUR GR VZRMHJR ELXUD JG]LH L WDN EÛG]LH SU]HV]NDG]DĄ 'ODWHJR NRQLHF]QH Z\GDMH VLÛ XVWDZLDQLH VWRMDNµZ QDURZHU\ZV]ÛG]LHSU]HG XU]ÛGDPL SU]HG FHQWUDPL KDQGORZ\PL SU]HG SU]HG VLÛELRUVWZDPLSU]HGV]NRĄD PL:GXľ\FKPLDVWDFKNWµ U\FKSU]HMHFKDQLH]MHGQHJR NUDĆFD QD GUXJL ]DMPXMH ]E\W GXľR F]DVX F\NOLĝFL SU]HVLDGDMÇVLÛGRDXWREXVX F]\WUDPZDMX7DPIXQNFMR QXMÇ‫ږ‬JDUDľH‫ڕ‬GODURZHUµZ F]\OL ]DP\NDQH ERNV\ Z NWµU\FKPRľQDEH]SLHF]QLH ]RVWDZLÉ URZHU 6Ç L WDNLH PLDVWD JG]LH IXQNFMRQXMÇ MXľZ\SRľ\F]DOQLHURZHUµZ W]ZFDOOEDMNLZNWµU\FKDX WRPDW\F]QLHZ\V\ĄDMÇF606 VWÇGQD]ZD Z\SRľ\F]DVLÛ GZDNµĄND 1DMZDľQLHMV]H MHGQDN E\FLNWµU]\GHF\GXMÇREX GRZLHQRZHMLQIUDVWUXNWXU\ URZHURZHM NRQVXOWRZDOL WH LQZHVW\FMH]]DLQWHUHVRZD Q\PLERWRLPPDVĄXľ\É $06

1LHNXĝ]ĄRG]LHMD *G\ URELV] VRELH QDZHW QDMNUµWV]Ç SU]HUZÛ Z MHļG]LH QLH ]DSRPQLMR]DEH]SLHF]HQLXURZHUXSU]HGNUDG]LHľÇ1DMOHSLHM ]QDMGļPLHMVFHGRNWµUHJRPRľHV]SU]\WZLHUG]LÉSRMD]GVSH FMDOQ\P]DSLÛFLHP$LPZLÛFHM]DVWRVXMHV]]DEH]SLHF]HĆW\P EDUG]LHMXWUXGQLV]ľ\FLH]ĄRG]LHMRZL%ÛG]LHRQERZLHPPXVLDĄ SRĝZLÛFLÉZLÛFHMF]DVXQDRGEORNRZDQLHWZRLFKGZµFKNµĄHN 7RPRľHJR]QLHFKÛFLÉJG\ľૅZDOF]ÇFૄ]WZRMÇOLQNÇPµJĄE\ ]ZUµFLÉQDVLHELHF]\MÇĝXZDJÛ

Dodatek dofinansowany został przez Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Gdańsku. Fundusz nie ponosi odpowiedzialności za treści zawarte w dodatku.

9


3RPRUVNL(NRORJ

']LHĆ=LHPL WRZVSµOQHĝZLÛWR =UµEFRĝGODQDWXU\

NZLHWQLDREFKRG]LP\ ']LHĆ =LHPL7R GRVNRQDĄD RND]MD E\ VSUDZG]LÉ F]\ ľ\MHV]HNRORJLF]QLH ( N R O R G ] \ RGOLF]DMÇ MXľ J R G ] L Q \ G R  ' Q L D = L H P L  'ODQLFK WR SUH W H N V W  E\ SU]\ SRPL QDÉ ZV]\VWNLP R NRQLHF]QRĝFL ľ\FLD Z ]JRG]LH ]QDWXUÇ:LHOHRU JDQL]DFMLSR]DU]ÇGRZ\FK L LQVW\WXFML ]DMPXMÇF\FK VLÛ RFKURQÇ ĝURGRZLVND SU]\JRWRZXMHZW\FKF]DVLH

ૃ'ODQDV]HJRSLÛN QHJRVWDWNX NRVPLF]QHJR =LHPLPRJÇ QDGHMĝÉZ\ĄÇF]QLH 'QL=LHPLSHĄQH SRNRMXLGDMÇFH UDGRĝÉSRGF]DV NLHG\QDV]SRMD]G NUÛFLVLÛRUD]NUÇľ\ ZPURļQHMSU]H VWU]HQL]HVZRLP FLHSĄ\PLZUDľOL Z\PĄDGXQNLHP Rľ\ZLRQHMQDWXU\ૄ 87KDQWVHNUHWDU] JHQHUDOQ\21= PDUFDU

LPSUH]\ PDVRZH NWµUH ]DFKÛFDMÇGRHNRORJLF]Q\FK ]DFKRZDĆ 6SUDZGļ F]\ Z WZRMHM PLHMVFR ZRĝFL ]DSOD Q R Z D Q H ]RVWDĄR M D N L H ĝ Z\GD U]H Q L H  NWµUH P D XF]FLÉ WR Z\ M Ç W N R Z H ĝZLÛWR QD V]HMSODQHW\ $OH MHĝOL QLNW QL F]HJRQLH]RUJDQL]RZDĄWR QLH ]QDF]\ ľH QLH PRľHV] ĝZLÛWRZDÉ 0RľHV] ]DU]Ç G]LÉZLHONLHZVSµOQHVSU]Ç WDQLHVZRMHMRNROLF\0RľHV] ]PLHQLÉ ZV]\VWNLH ľDUµZNL QD ĝZLHWOµZNL Z ODPSDFK $OERZNRĆFX]PRELOL]RZDÉ VLÛLRGWHJRGQLDZNRĆFX ]DF]ÇÉVHJUHJRZDÉRGSDG\ ‫]ڋ‬ELHUDÉRGG]LHOQLHSODVWLN V]NĄRLSDSLHU,RGQLHĝÉGR SXQNWX ]ELHUDQLD VSU]ÛW HOHNWU\F]Q\ NWµUHJR QLH Xľ\ZDV]0RľHV]WHľ]DGEDÉ RVZµMEDONRQLREVDG]LÉJR NZLDWDPL ‫ ڋ‬EÛGÇ SURGXNR ZDĄ\ WOHQ D MHGQRF]HĝQLH EÛGÇFLHV]\Ą\RNR ']LHĆ=LHPLREFKRG]RQ\ MHVWRGURNX:3ROVFH REFKRG]LP\ JR RG  URNX 2UJDQL]DWRU]\ WHJR V\PEROLF]QHJRĝZLÛWDFKFÇ XĝZLDGRPLÉSROLW\NRPLRE\ ZDWHORP MDN NUXFK\ MHVW HNRV\VWHPSODQHW\OXG]L

$QW\QDJURGDGOD3ROVNL 72&,(.$:(5HJLR6FDUV ZLHOH SRľ\WNX DOH PRľQD

 DQW\QDJURGD HNRORJLF]QD SU]\]QDZDQD ]D QDMJRU]HM Z\NRU]\VWDQH ĝURGNL XQLM QH SU]\SDGĄD Z W\P URNX 3ROVFH &]HFKRP L ăRWZLH :\ĝPLDQR QDV ]D Z\GD ZDQLH JµU\ SLHQLÛG]\ QD VSDODUQLH ĝPLHFL ]DPLDVW QD WHFKQRORJLH UHF\NOLQJX 2UJDQL]DFMH )ULHQGV RI WKH (DUWK (XURSH RUD] %DQ NZDWFK 1HWZRUN SU]\]QDĄ\ QDJURG\ 5HJLR6FDUV NWµUH PDMÇ E\É SDURGLÇ QDJUµG 5HJLR6WDUV SU]\]QDZDQ\FK SU]H] .RPLVMÛ (XURSHMVNÇ ]D QDMFLHNDZV]H SURMHNW\ :V]\VWNRGODWHJRľHXQLMQH SLHQLÇG]H PRJÇ SU]\QLHĝÉ

,9

WHľ ]D QLH QDURELÉ VSRUR NĄRSRWµZ1LHVWHW\]GDQLHP HNRORJµZSU]\]QDMÇF\FKWÛ DQW\QDJURGÛ 3ROVND SU]R GXMHZW\PGUXJLP1DJURGÛ GRVWDOLĝP\]DSODQ\EXGRZ\ ]XQLMQ\FKIXQGXV]\VSD ODUQLĝPLHFL3RFKĄRQÇÉRQH PDMÇNZRWÛPOG]ĄF]\OL ZLÛNV]RĝÉĝURGNµZSU]\]QD Q\FKQDPQDJRVSRGDUNÛRG SDGDPL(NRORG]\RGGDZQD DODUPXMÇľHVSDODQLHĝPLHFL ZZLHONLPNRWOHWRPHWRGD URGHP];,;ZLHNXDZ;;, VWDZLD VLÛ QD VRUWRZQLH LUHF\NOLQJRGSDGµZ :LÛFHM LQIRUPDFML QD VWURQLHZZZHNRPLNRSO

QU

']LHQQLN3RPRU]D

=HOHNWURĝPLHFLDPLSRVWÛSXMZF\ZLOL]RZDQ\VSRVµE

1LHZ\U]XFDMGR ĝPLHWQLNDLZNU]DNL 3RVWÛS WHFKQRORJLF]Q\ VNUDFDGĄXJRĝÉ ľ\FLDZLHOX XU]ÇG]HĆ HOHNWU\F]Q\FK LHOHNWURQLF]Q\FK

.XV]ÇSUHPLHU\QRZ\FK XOHSV]RQ\FK L EDUG]LHM QRZRF]HVQ\FK PRGHOL &KÛWQLH ]DPLHQLDP\ VWDUH VSU]ÛW\ QD QRZH QRZH QD QDMQRZV]HSU]H]FR]Xľ\W\ VSU]ÛW HOHNWU\F]Q\ L HOHN WURQLF]Q\ VWDQRZL FRUD] ZLÛNV]\ SURFHQW RGSDGµZ SURGXNRZDQ\FKSU]H]F]ĄR ZLHND (OHNWURĝPLHFL WR QLH EH]SLHF]QH RGSDG\ NWµ U\FK QLH ZROQR Z\U]XFDÉ GR ĝPLHWQLND D W\P EDU G]LHM Z\ZR]LÉ XNUDGNLHP GR ODVX F]\ SU]\GURľQHJR URZXSRQLHZDľ]DZLHUDMÇ Z VZRLFK PHFKDQL]PDFK V]NRGOLZHVXEVWDQFMH3U]H ]QDF]RQHVÇGRUHF\NOLQJX LSRGOHJDMÇVHOHNW\ZQHPX ]ELHUDQLX=JRGQLH]XVWD ZÇ R ]Xľ\W\P VSU]ÛFLH HOHNWU\F]Q\P L HOHNWUR QLF]Q\PZV]\VWNLH]Xľ\WH XU]ÇG]HQLD HOHNWU\F]QH L HOHNWURQLF]QH G]LDĄDMÇFH NLHG\ĝQDSUÇGOXEQDEDWH ULH VWDUH SUDONL ORGµZNL ]HSVXWHNRPSXWHU\]DEDZ NLLJDGľHW\HOHNWURQLF]QH NODV\ஆNRZDQHVÇMDNRRG SDG\QLHEH]SLHF]QHSU]H ]QDF]RQH GR UHF\NOLQJX (OHNWURĝPLHFL Z\U]XFRQH GR ĝPLHWQLND OXE SRU]X FRQH QD ĄRQLH SU]\URG\ ]DQLHF]\V]F]DMÇ ĝURGRZL VNRVWZDU]DMÇFW\PVDP\P EH]SRĝUHGQLH ]DJURľHQLH GOD ]GURZLD OXG]L 6]NRG OLZHVXEVWDQFMH QSIUHRQ ZORGµZNDFKUWÛÉZĝZLHW

7DNLZLGRNQLH]DFKZ\FL]DSHZQHQLNRJR'ODWHJRMHĝOLZ\PLHQLDV]VSU]ÛWQDQRZ\PRGHOEÇGļ XF]FLZ\ZREHFĝURGRZLVND)RW$UFKLZXP OµZNDFK L NLQHVNRSDFK RĄµZZSRĄÇF]HQLDFKOXWR ZDQ\FK WRNV\F]QH ]ZLÇ] NL FKURPX  PRJÇ ĄDWZR Z\GRVWDÉVLÛQD]HZQÇWU] ]HļOH]DJRVSRGDURZDQ\FK OXE]GHPRQWRZDQ\FK]Xľ\ W\FK XU]ÇG]HĆ QDVWÛSQLH SU]HQLNDMÇ]GHV]F]HPGR JOHE\ L ZµG JUXQWRZ\FK : NRQVHNZHQFML QLHZĄDĝ FLZHSR]E\ZDQLHVLÛ]Xľ\ W\FK VSU]ÛWµZ PRľH E\É Z SU]\V]ĄRĝFL SU]\F]\QÇ SUREOHPµZ ]GURZRWQ\FK XOXG]LL]ZLHU]ÇW 2GVW\F]QLDVÇDľF]WH U\ PRľOLZRĝFL RGGDZDQLD HOHNWURĝPLHFL SRFKRG]Ç F\FK]JRVSRGDUVWZGRPR Z\FK 3LHUZV]D WR VNOHS MHĝOL NXSXMHV] QRZV]\ PR GHO VSU]ÛWX VWDUV]\ EH] Z]JOÛGXQDPDUNÛPRľHV] ]RVWDZLÉZSXQNFLHVSU]H GDľ\ 'UXJD WR JPLQQ\ SXQNW ]ELHUDQLD R NWµU\ PXVLV] ]DS\WDÉ Z VZRLP

NJ

7\OHHOHNWURĝPLHFL QDPLHV]NDĆFDWR Z\PDJDQ\Z3RO VFHSR]LRP]ELH UDQLDZ\QLNDMÇF\ ]PRF\G\UHNW\Z\ XQLMQHM1DUD]LH PRľHP\SRFKZDOLÉ VLÛZ\QLNLHP NJERWDNLE\ĄZ URNX XU]ÛG]LH JPLQ\ 7U]HFLD PRľOLZRĝÉ MHVW QRZRĝFLÇ ER VWDUH XU]ÇG]HQLD MHĝOL LFK QDSUDZD QLH MHVW MXľ PRľOLZD PRľHV] RGQLHĝÉ GR SXQNWX VHUZLVRZHJR $OHVHUZLVDQWPRľHRGPµ ZLÉSU]\MÛFLDHOHNWURĝPLH FL MHĝOL NOLHQW ZFDOH QLH FKFH VSU]ÛWX QDSUDZLDÉ DMHG\QLHSR]E\ÉVLÛJROXE

MHĝOLHOHNWURĝPLHFLPRJĄ\E\ ]DJUDľDÉ ľ\FLX OXE ]GUR ZLXSUDFRZQLNµZVHUZLVX &]ZDUW\P PLHMVFHP GR NWµUHJR PRľHV] RGVWDZLÉ VWDUHOXE]EÛGQHXU]ÇG]H QLD MHVW SXQNW ]ĄRPX DOH W\ONRWDNLNWµU\PDSR]ZR OHQLHQD]ELHUDQLH]Xľ\WHJR VSU]ÛWX 7R R]QDF]D ľH PXVLE\ÉE\É]DUHMHVWURZD Q\Z*ĄµZQ\P,QVSHNWRUD FLH 2FKURQ\ ĜURGRZLVND -HĝOL QLH MHVW L SURZDG]L G]LDĄDOQRĝÉ QLHOHJDOQLH JUR]LPXNDUDRGW\VGR W\V]Ą =Xľ\W\VSU]ÛWRGGDZDQ\ GR SXQNWµZ ]ELHUDQLD SR ZLQLHQE\ÉNRPSOHWQ\1LH SRZLQQR VLÛ VDPRG]LHOQLH UR]ELHUDÉ ]Xľ\W\FK XU]Ç G]HĆ 'HPRQWDľ WR VNRP SOLNRZDQ\ SURFHV NWµU\ PXVL E\É SU]HSURZDG]RQ\ ZRGSRZLHGQLFKEH]SLHF] Q\FKZDUXQNDFK $QQD6]DGH

7\WXĄGRDSOL 1DV]SDUWQHU

6DPHNRU]\ĝFL

(OHNWUR(NRWRQDMZLÛNV]DZ3ROVFHRUJDQL]DFMDRG]\VNXVSU]ÛWX HOHNWU\F]QHJRHOHNWURQLF]QHJR3RZRĄDQD]RVWDĄDGRľ\FLD OXWHJRUSU]H]QDMZLÛNV]HILUP\LRUJDQL]DFMH]U]HV]DMÇFH SURGXFHQWµZLLPSRUWHUµZVSU]ÛWX$*'579LQIRUPDW\F]QHJR LRĝZLHWOHQLD']LDĄDMÇFQD]DVDGDFKQRWIRUSURILWZV]\VWNLH SR]\VNDQHĝURGNLSU]H]QDF]DQDWZRU]HQLHZ3ROVFHV\VWHPX JRVSRGDURZDQLD ]Xľ\W\P VSU]ÛWHP HOHNWU\F]Q\P L HOHNWUR QLF]Q\PF]\OL]ELHUDQLDRGELHUDQLDSU]HWZDU]DQLDRG]\VNX Z W\P UHF\NOLQJX VXURZFµZ L XQLHV]NRGOLZLDQLD VXEVWDQFML V]NRGOLZ\FK:LÛFHMLQIRUPDFMLQDVWURQLHZZZHOHNWURHNRSO

=H]Xľ\WHJRNRPSXWHUDLPRQLWRUDRZDG]HNJPRľHP\ RG]\VNDÉPLQNJV]NĄDNJWZRU]\ZDV]WXF]QHJR RNNJVWDOLRNNJDOXPLQLXPRNNJPLHG]L RUD]NJRĄRZLX=PLHORQHWZRU]\ZRV]WXF]QH]HVWDUHM ORGµZNLQDGDMHVLÛGRSURGXNFMLNRĄSDNµZVDPRFKRGRZ\FK D RG]\VNDQ\ IUHRQ GR QDSHĄQLHQLD QRZHM FKĄRG]LDUNL 0DWHULDĄ\ ]H ]Xľ\W\FK WHOHIRQµZ NRPµUNRZ\FK ]ĄRWR SODW\QÛVUHEURPLHGļPRľQDZ\NRU]\VWDÉGRZ\WZDU]D QLD F]DMQLNµZ SORPE GHQW\VW\F]Q\FK DOER LQVWUXPHQWµZ PX]\F]Q\FK

Dodatek dofinansowany został przez Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Gdańsku. Fundusz nie ponosi odpowiedzialności za treści zawarte w dodatku.


']LHQQLN3RPRU]D

3RPRUVNL(NRORJ

QU

8QLD(XURSHMVNDZ\NUÛFLQDPľDUµZNL

1DGFKRG]LHUDĝZLHWOµZHN 7UDG\F\MQHľDUµZNLľDURZHZNUµWFH ]XSHĄQLH]QLNQÇ]XQLMQHJRU\QNX

SURF

7\OH]NDľGHM ]Xľ\WHMĝZLHWOµZNL PRľQDZ\NRU]\VWDÉ GRSURGXNFMLQRZHM

3U]\QLHVLHWRQLHW\ONRNRU]\ĝFLGOD ĝURGRZLVNDQDWXUDOQHJR]SRZRGX PQLHMV]HMHPLVMLGZXWOHQNXZÛJODDOH WDNľHNRQNUHWQH]\VNLተQDQVRZHER PQLHM]DSĄDFLP\]D]Xľ\WÇHQHUJLÛ JUXGQLDXELHJĄHJRURNX Z %UXNVHOL QD VSRWNDQLX .RPLWHWX 5HJXODF\MQHJR (FRGHVLJQHNVSHUFLSDĆVWZ F]ĄRQNRZVNLFK 8QLL (XUR SHMVNLHMSU]\MÛOLSURSR]\FMÛ .RPLVML(XURSHMVNLHMZNZH VWLLZ\FRIDQLDWUDG\F\MQ\FK ľDUµZHN ľDURZ\FK ] U\QNX XQLMQHJR=RVWDQÇRQH]DVWÇ SLRQHSU]H]HQHUJRRV]F]ÛG QHĝZLHWOµZNLNRPSDNWRZH SRWRF]QLHQD]\ZDQHľDUµZ NDPL HQHUJRRV]F]ÛGQ\PL  RUD]ľDUµZNLKDORJHQRZH

3ODQ .RPLVML (XURSHM VNLHM]DNĄDGDľHRGZU]Hĝ QLDURNX]U\QNXXQLM QHJRZ\FRIDQH]RVWDQÇľD UµZNLZDWRZH: URNX ZVWU]\PDQD ]RVWDQLH WDNľH VSU]HGDľ VĄDEV]\FK ľDUµZHN 0D WR SU]\QLHĝÉ NRU]\ĝFL GOD ĝURGRZLVND ZSRVWDFL]PQLHMV]HQLDHPL VMLGZXWOHQNXZÛJODRRN PLOLDUGµZWRQURF]QLH$OH ]PLDQ\EÛGÇPLDĄ\UµZQLHľ Z\PLHUQ\ ]\VN ஆQDQVRZ\ D RV]F]ÛGQRĝFL PDMÇ Z\

7RUR]HEUDQHQDF]ÛĝFLĝZLHWOµZNL]NWµU\FKPRľQDSRQRZ QLHXľ\ÉZLÛNV]RĝÉVXURZFµZ]NWµU\FKE\Ą\Z\NRQDQH )RW$UFKLZXP

QLHĝÉ QDZHW  PLOLDUGµZ HXURZVNDOLURNX =GDQLHP HNVSHUWµZ ĝZLHWOµZNL VÇ SU]\MD]QH ĝUR GRZLVNX L EDUG]LHM Z\GDMQH QLľ WUDG\F\MQH ľDUµZNL ľD URZH =Xľ\ZDMÇ RN SLÛFLX

UD]\ PQLHM HQHUJLL L ĝZLHFÇ QDZHW GR G]LHVLÛFLX UD]\ GĄXľHM SU]H] FR ]PQLHMV]DMÇ HPLVMÛ GZXWOHQNX ZÛJOD GR DWPRVIHU\RGSRZLHG]LDOQHJR ]D JOREDOQH ]PLDQ\ NOLPDWX ĜZLDWĄR HPLWXMÇ Z Z\QLNX

Z\ĄDGRZDĆ Z SDUDFK UWÛFL QLH QDJU]HZDMÇF VLÛ L QLH Z\G]LHODMÇF SU]\ W\P GRGDW NRZHJR FLHSĄD ĜZLHWOµZNL NRPSDNWRZH VÇ ODPSDPL இXRUHVFHQF\MQ\PL VNRQVWUX RZDQ\PL Z WDNL VSRVµE DE\ QDGDÉLPFHFK\IXQNFMRQDOQH ]Z\NĄ\FKľDUµZHNL]SRZR G]HQLHPPRJÇE\ÉVWRVRZDQH Z WUDG\F\MQ\FK RSUDZDFK 2GSRZLHGQLH HOHNWURQLF]QH XU]ÇG]HQLD VWDELOL]DF\MQR]D SĄRQRZH ]DSHZQLDMÇ QDW\FK PLDVWRZ\]DSĄRQEH]PLJRWD QLDLQLH]DZRGQHG]LDĄDQLH $QQD6]DGH

:LÛNV]RĝÉQLHZLH

=Xľ\WHRGGDMGRVNOHSX

*U]HJRU]6NU]\SF]DNSUH]HV]DU]ÇGX(OHNWUR(NR2UJDQL]DFML2G]\VNX6SU]ÛWX(OHNWU\F]QHJR L(OHNWURQLF]QHJR -DNZ\QLND]EDGDĆRSLQLLVSRĄHF]QHMSU]HSURZDG]RQ\FKQD]OHFHQLH(OHNWUR(NRZ]DNUHVLHSR VWÛSRZDQLD]H]Xľ\W\PLXU]ÇG]HQLDPLHOHNWU\F]Q\PLLHOHNWURQLF]Q\PLZLÛNV]RĝÉVSRĄHF]HĆVWZD QLHZLHľH]Xľ\WHĝZLHWOµZNLUµZQLHľ]DOLF]DQHVÇGRNDWHJRULLHOHNWURĝPLHFLNWµU\FKQLHZROQR Z\U]XFDÉGRĝPLHWQLNDUD]HP]LQQ\PLRGSDGDPL=DZLHUDMÇRQHV]NRGOLZÇGODĝURGRZLVNDUWÛÉ GODWHJRSR]Xľ\FLXPXV]ÇE\ÉZHZĄDĝFLZ\VSRVµESU]HWZRU]RQH 3UDZLH  SURF UHVSRQGHQWµZ EDGDĆ ]DS\WDQ\FK R WR FR UREL ] SU]HSDORQÇ ĝZLHWOµZNÇ RGSRZLHG]LDĄRľHZ\U]XFDMÇSRSURVWXGRĝPLHWQLNDPDMÇFSU]\W\PĝZLDGRPRĝÉLľMHVWWR QLHSRSUDZQH]DFKRZDQLH7\ONRSURFGHNODUXMHľHRGGDMHVWDUHĝZLHWOµZNLGRVNOHSXSU]\ ]DNXSLHQRZ\FK

=Xľ\WHĝZLHWOµZNLPRľQDRGGDÉZVNOHSLHOXEKXUWRZQLSU]\ ]DNXSLHQRZ\FKQD]DVDGDFKZ\PLDQ\VWDUD]DQRZÇ3XQNW\ VSU]HGDľ\PDMÇRERZLÇ]HNSU]\MÇÉMHZWHMVDPHMOLF]ELHFR ]DNXSLRQHEH]Z]JOÛGXQDPDUNÛ=Xľ\WHĝZLHWOµZNLSU]\MPXMÇ WDNľHZ\EUDQHSXQNW\]ELHUDQLDHOHNWURĝPLHFL=HVNOHSµZ KXUWRZQLRUD]SXQNWµZ]ELHUDQLD]Xľ\WHĝZLHWOµZNLSU]HND ]\ZDQHVÇGR]DNĄDGXSU]HWZDU]DQLDJG]LHLFKSRV]F]HJµOQH HOHPHQW\]RVWDMÇSRGGDQHSURFHVRPRG]\VNX LUHF\NOLQJX:SURFHVDFKRG]\VNXRWU]\PXMHVLÛRF]\V]F]RQH V]NĄR DOXPLQLRZH NRĆFµZNL OXPLQRIRU L PHWDOLF]QÇ UWÛÉ :V]\VWNLHWHVXURZFHQDGDMÇVLÛGRSRQRZQHJRXľ\FLD

6H]RQQDSĄRPLHQLHQLV]F]ÇFHĝURGRZLVNR

=DELMDV]ľ\FLHZ\SDODMÇFWUDZ\ -DN]Z\NOH]QDGHMĝFLHPZLRVQ\ UR]SRF]ÛĄRVLÛZ\SDODQLHWUDZ 7R]JXEQ\GODQDWXU\]Z\F]DMNWµU\ SU]\QRVLQLHSRZHWRZDQHVWUDW\ 7R SR SURVWX EUXWDOQ\ VSRVµE QLV]F]HQLD ]LHOHQL $OH QLH W\ONR 3RľDU ĄÇN L ]DURĝOL WR Z\URN ĝPLHU FL GOD QLH]OLF]RQHM LORĝFL ]ZLHU]ÇWRGGUREQ\FKEH] NUÛJRZFµZ GľGľRZQLFH NURFLRQRJL SDMÇNL ĝZLHU V]F]H SDVLNRQLNL PRW\OH PUµZNL SV]F]RĄ\ RV\  SR ZLHOHJDWXQNµZNUÛJRZFµZ URSXFK\MDV]F]XUNL]ZLQNL Lľ\ZRURGQH DWDNľHOLF]QH JDWXQNL SWDNµZ L LFK OÛJL :LHOH ] QLFK QLH PD V]DQV QD XFLHF]NÛ SU]HG SĄRPLH

QLDPL *LQLH Z QLFK WDN]H PLNURIORUD FR SRZRGXMH Z\MDĄRZLHQLH JOHE\ L ]DKD PRZDQLH UR]NĄDGX UHV]WHN RUJDQLF]Q\FK :\SDODMÇF WUDZÛ SU]\ F]\QLDV]VLÛWDNľHGR]DWUX ZDQLD DWPRVIHU\ 7\VLÇFH WDNLFK SRľDUµZ Z VNDOL NUDMXR]QDF]DHPLVMÛG]LH VLÇWNµZ WRQ WOHQNX ZÛJOD VLDUNLLLQQ\FKQLHEH]SLHF] Q\FK ]ZLÇ]NµZ FKHPLF] Q\FK:]PDJDWRW]ZHIHNW FLHSODUQLDQ\ Z\ZRĄXMÇF\ DQRPDOLHSRJRGRZH

7RZDľQH

]Ą

7DNÇJU]\ZQÛ PRľHV]]DSĄDFLÉ]D Z\SDODQLHWUDZ\

:\SDODQLHWUDZL]DURĝOLWRSU]HGHZV]\VWNLPEUXWDOQHQLV]F]HQLH ]LHOHQLNWµUHNRĆF]\VLÛEDUG]RļOHGODFDĄHJRHNRV\VWHPX )RW$UFKLZXP

1LHZLQQH SRGSDOHQLH WUDZ\PRľHZ\ZRĄDÉWDNľH ZLÛNV]\SRľDUERSĄRPLHQLH PRJÇZVSRVµEQLHNRQWUR ORZDQ\UR]SU]HVWU]HQLÉVLÛ QD GRP ]DEXGRZDQLD JR VSRGDUF]HRUD]QDSU]\NĄDG

QDODVF]\‫ڋ‬FRJRUV]D‫ڋ‬QD WHUHQRV]F]HJµOQ\FKZDOR UDFKSU]\URGQLF]\FKMDNľH EH]FHQQ\Z;;,ZLHNX -HĝOL L WR QLH SRG]LDĄD QDZ\REUDļQLÛSRGSDODF]\ SRZLQQL RQL ZLHG]LHÉ ľH

FRURF]QLH Z QDV]\P NUDMX Z WUDNFLH WDNLFK SRľDUµZ JLQLHRGNLONXGRNLONXQDVWX RVµE*ÛVW\G\P]Z\SDOD Q\FK]DURĝOLĝFLHOÇF\VLÛQD GURJDFKRJUDQLF]DNLHURZ FRP ZLGRF]QRĝÉ VWDMÇF VLÛ SU]\F]\QÇ Z\SDGNµZ GURJRZ\FK :DUWR L R W\P SDPLÛWDÉLQLHVLÛJDÉZLRV QÇSR]DSDĄNÛ:LRVQDVDPD REXG]L SU]\URGÛ GR ľ\FLD QLH WU]HED MHM Z W\P SR PDJDÉZWDNEDUEDU]\ĆVNL VSRVµE$QQD6]DGH

: ]DNĄDG]LH SU]HWZDU]DQLD ]H VSU]ÛWX Z\GRE\ZDQH VÇ ZV]\VWNLHSRG]HVSRĄ\ )RW$UFKLZXP

&]\GRĝPLHWQLND"

=JRGQLH]SUDZHPZV]\VF\ PDMÇRERZLÇ]HNVHJUHJRZD QLD RGSDGµZ HOHNWU\F]Q\FK L HOHNWURQLF]Q\FK RUD] RG GDZDQLDLFKGRVSHFMDOQ\FK SXQNWµZ ]ELHUDQLD OXE GR VNOHSµZ =D Z\VWDZLHQLH WDNLHJRVSU]ÛWXSU]HGGRP Z\U]XFHQLH GR ĝPLHWQLND OXE Z\ZLH]LHQLH GR ODVX JUR]L NDUD JU]\ZQ\ QDZHW GR]Ą

*G]LHRGGDÉ"

.DľG\ VNOHS L KXUWRZ QLDNWµUDVSU]HGDMHVSU]ÛW HOHNWU\F]Q\LHOHNWURQLF]Q\ PXVLSU]\MÇÉRGQDV]Xľ\W\ VSU]ÛWSU]\]DNXSLHQRZHJR WHJRVDPHJRURG]DMX2ER ZLÇ]XMHWX]DVDGDZ\PLDQ\ F]\OLMHGHQ]DMHGHQ .XSX MHV]QRZ\PLNVHUVWDU\ZLÛF RGGDMHV] 3R]RVWDĄ\ ]Xľ\W\ VSU]ÛW Z GRZROQHM LORĝFL PRľHP\RGGDÉGRSXQNWµZ ]ELHUDQLD NWµU\FK DGUHV\ PRľHV] ]QDOHļÉ Z NDľG\P XU]ÛG]LHJPLQ\

&]\WU]HEDSĄDFLÉ"

(OHNWURĝPLHFLPRľQDRG GDÉ EH]SĄDWQLH ]DUµZQR GR VNOHSXMDNLGRSXQNWX]ELH UDQLD3RQRZHOL]DFMLXVWDZ\ UµZQLHľ GR SXQNWX VNXSX ]ĄRPXNWµU\PDSR]ZROHQLH RUD] QDSUDZF]HJR SXQNWX VHUZLVRZHJR $OH XZDJD ]Xľ\W\VSU]ÛWPXVLV]GRZLHļÉ QD ZĄDVQ\ NRV]W 1LHNWµUH VNOHS\ PRJÇ SRELHUDÉ GR GDWNRZÇRSĄDWÛ]DWUDQVSRUW MHĝOLRIHUXMÇJRNOLHQWRP

&RGDOHM"

: SXQNFLH ]ELHUDQLD ]Xľ\WH VSU]ÛW\ 579 $*' NRPSXWHURZH L RĝZLHWOHQLR ZH VÇ RGSRZLHGQLR SU]H FKRZ\ZDQH L VHJUHJRZDQH 6WDPWÇG WUDQVSRUWRZDQH VÇ GR ]DNĄDGX SU]HWZDU]DQLD JG]LHZEH]SLHF]Q\FKZDUXQ NDFKSRGOHJDMÇGHPRQWDľRZL ']LÛNLWHPXV]NRGOLZHVXE VWDQFMH VÇ QHXWUDOL]RZDQH DSU]\GDWQHLFHQQHVXURZFH RG]\VNLZDQHSRQRZQLHSU]H WZDU]DQH L Z\NRU]\VW\ZDQH GRNROHMQ\FKSURGXNFML

Dodatek dofinansowany został przez Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Gdańsku. Fundusz nie ponosi odpowiedzialności za treści zawarte w dodatku.

9


3RPRUVNL(NRORJ

7DQLJD]]Z\V\SLVND : N U µ W F H  E Û G ] L H PRľQDRG]\VNLZDÉLSR QRZQLH Z\NRU]\VW\ZDÉ ZV]\VWNRFROÇGXMHZQD V]\FKNRV]DFKQDĝPLHFL RELHUNL UHV]WNL URĝOLQ D QDZHW NXU]H NRVWNL NRFLH ERENL E\ SURGX NRZDÉELRJD] 7H RUJDQLF]QH RGSDGNL IHUPHQWXMÇF Z\WZDU]DMÇF JD]1DVNĄDGRZLVNDFKRG SDGµZELRJD]Z\WZDU]DVLÛ VDPRF]\QQLH VWÇG QD]ZD JD] Z\V\SLVNRZ\ 0RľH ZLÛF E\É WDQLP ļUµGĄHP HQHUJLL HOHNWU\F]QHM F]\ SRWU]HEQHM GR RJU]DQLD ZRG\ 7R QLH MHG\Q\ SOXV ERMHVWWDNľHNRU]\VWQ\GOD ĝURGRZLVND Z\QLNX MHJR VSDODQLD SRZVWDMH PQLHM V]NRGOLZ\FK GOD ĝURGR ZLVND WOHQNµZ D]RWX QLľ ZSU]\SDGNXWUDG\F\MQ\FK SDOLZNRSDOQ\FK

3R WR QDWXUDOQH ļUµGĄR HQHUJLLVLÛJQÛOLMXľ3RPR U]DQLH]3U]HFKOHZDJG]LH G]LDĄDMÇ MXľ ELRJD]RZQLH 7\ONR MHGQD ] QLFK RG GDQD Z XELHJĄ\P URNX Z 3ĄDV]F]\F\ SURGXNXMH PQLHMZLÛFHMW\OHSUÇGXLOH ]Xľ\ZDJRVSRGDUVWZ UROQ\FK :URNX3ROVNDPD SURGXNRZDÉ FR QDMPQLHM  POG P V]HĝF ELRJD]X WDN Z\QLND ] SURJUDPX SU]\JRWRZDQHJR SU]H] 0LQLVWHUVWZR 5ROQLFWZD :  URNX WD ZLHONRĝÉ PD VLÛ SRGZRLÉ =GDQLHP HNVSHUWµZ ZFLÇľ PDP\ ZLHOH QLHZ\NRU]\VWDQ\FK RGSDGµZSRZVWDĄ\FKZURO QLFWZLH L SU]HWZµUVWZLH UROQRVSRľ\ZF]\P NWµUH ]DPLDVWWUDஆDÉQDZ\V\SL VNDOXEGRXW\OL]DFMLSRZLQ Q\E\ÉļUµGĄHPELRJD]X

1LHSDOE\OHF]\P -HĝOL PDV] Z GRPX ZĄDVQ\ SLHF ZDľQH E\ĝ QLHUR]SDODĄJRE\OHF]\P 1LHFKRG]LW\ONRRXFLÇľOL Z\VPURGOLZ\G\PNWµU\ XQRVL VLÛ QDG RNROLFÇ ZNWµUHMZĄDĝFLFLHOGRPX ZU]XFLĄ GR SDOHQLVND FR PLDĄSRGUÛNÇ 3RGF]DVVSDODQLDĝPLHFL GR DWPRVIHU\ SU]HGRVWDMÇ VLÛS\Ą\NWµUHPRJÇRGNĄD GDÉVLÛZJOHELHLSRZRGX MÇ V]NRGOLZH GOD QDV]HJR ]GURZLD ]DQLHF]\V]F]HQLD PHWDODPLFLÛľNLPL=NRPL QD Z\ODW\ZDÉ WDNľH PRľH WUXMÇF\GODOXG]LL]ZLHU]ÇW WOHQHN ZÛJOD RUD] WOHQHN D]RWX NWµU\ SRZRGXMH SR GUDľQLHQLDDQDZHWXV]NR G]HQLDSĄXF 1DZHWSRGF]DVVSDOH QLDQLHZLHONLHMLORĝFLĝPLHFL PRľQDZ\F]XÉľHGRDWPR VIHU\SU]HGRVWDMÇVLÛV]NRG OLZH ]ZLÇ]NL ‫ ڋ‬RVWU]HJDMÇ HNRORG]\])XQGDFML1DV]D =LHPLD$LWRQLHZV]\VWNR 7HQ WUXMÇF\ G\P ]DZLHUD MHV]F]H GZXWOHQHN VLDUNL FKORURZRGµUF\MDQRZRGµU DWDNľHUDNRWZµUF]H]ZLÇ]NL ]ZDQHGLRNV\QDPLLIXUDQD PL6SDODMÇFNLORJUDPRG SDGµZ]SROLFKORUNXZLQ\OX 39& EXWHONL SODVWLNRZH IROLH LWS  Z\WZDU]DP\ Dľ OLWUµZJD]RZHJRFKOR URZRGRUX NWµU\ ] SDUÇ ZRGQÇ WZRU]\ NZDV VROQ\ 7UXMHP\ VLHELH WUXMHP\ ]LHPLÛZQDV]\FKRJURGDFK

,9

=NRPLQµZZLHOXGRPµZZFLÇľ XQRVLVLÛXFLÇľOLZ\G\PV]NRG OLZ\LGODĝURGRZLVNDLGODQDV OXG]L)RW$UFKLZXP D WDNľH QLV]F]\P\ FHQQH VXURZFHNWµUHPRJÇ]RVWDÉ SRGGDQHUHF\NOLQJRZL6SD ODQLH ĝPLHFL MHVW UµZQLHľ ļUµGĄHP JD]µZ FLHSODUQLD Q\FK RGSRZLHG]LDOQ\FK ]D ]PLDQ\ NOLPDW\F]QH L JOR EDOQHRFLHSOHQLH

W\V]Ą 7\OHPRľQD]DRV]F]Û G]LÉQLHSDOÇF ĝPLHFLERQDZHWWDNÇ NDUÛPRľHQDĄRľ\É VÇGJURG]NLQDWHJR NWRSDOLZVZRLP SLHFXĝPLHFL ăDJRGQLHMV]ÇGOD NLHV]HQLSRVWDFLÇMHVW PDQGDW.RU]\ĝFL GODĝURGRZLVNDVÇ EH]FHQQH

QU

']LHQQLN3RPRU]D

(NRORG]\HQHUJLDMÇGURZDQLHMHVWF]\VWDLWDQLD

&]\EÛG]LHP\PLHOL SUÇG]DWRPX" 3ROVNDGRWHM SRU\QLHXľ\ZD HOHNWU\F]QRĝFL ]HOHNWURZQL MÇGURZ\FK FKRÉQDĝZLHFLH SRFKRG]LQLFK SURFHQHUJLL HOHNWU\F]QHM 6HNWRUMÇGURZ\PD ]DOHWÛERPDĄR ]DQLHF]\V]F]D DWPRVIHUÛ$OH PDWHľZDGÛ MHVWļUµGĄHP QLHEH]SLHF]Q\FK RGSDGµZ 32025=( 0DUV]DĄHN ZRMHZµG]WZD DSHOXMH GR U]ÇGX R ZVSDUFLH EXGRZ\ HOHNWURZQL MÇGURZHM Z QD V]\PUHJLRQLH ‫ ڋ‬2G NLONX PLHVLÛF\ SURZDG]RQD MHVW Z ZR MHZµG]WZLH SRPRUVNLP GHEDWD GRW\F]ÇFD EH]SLH F]HĆVWZD HQHUJHW\F]QHJR 3ROVNL Z V]F]HJµOQRĝFL MHM SµĄQRFQHJR UHJLRQX : SU]HSURZDG]RQ\FK GHED WDFK L NRQVXOWDFMDFK ELRUÇ XG]LDĄ ]DUµZQR VSHFMDOLĝFL L HNVSHUFL ] VHNWRUD HQHU JHW\F]QHJR MDN UµZQLHľ SU]HGVWDZLFLHOHVDPRU]ÇGX ZRMHZµG]WZD SRPRUVNLH JR ZĄDG] ORNDOQ\FK RUD] SU]HGVWDZLFLHOHRUJDQL]DFML SR]DU]ÇGRZ\FK : SURZD G]RQ\FKG\VNXVMDFK]ZUDFD VLÛ V]F]HJµOQLH XZDJÛ QD ]DJURľHQLH EH]SLHF]HĆ VWZD HQHUJHW\F]QHJR Z VHNWRU]H HOHNWURHQHUJH W\F]Q\PRGSRZLHG]LDOQ\P ]D SURGXNFMÛ L GRVWDZÛ HQHUJLLHOHNWU\F]QHMMXľZ SHUVSHNW\ZLHNLONXQDMEOLľ V]\FK ODW 3RGNUHĝODP\ ľH UHMRQ 3RPRU]D Z W\P ZRMHZµG]WZR SRPRUVNLH MHVW LPSRUWHUHP HQHUJLL HOHNWU\F]QHM SRNU\ZDMÇF SRQDG  SURF ]DSRWU]H ERZDQLD QD HQHUJLÛ HOHN WU\F]QÇ GRVWDZDPL ] SRĄX GQLDLFHQWUXPNUDMX7DND VWUXNWXUD GRVWDZ HQHUJLL HOHNWU\F]QHMZV\WXDFMLVWD OH URVQÇFHJR SRS\WX SUR

(OHNWURZQLHMÇGURZHVÇMDNNRFLRĄHNSDURZ\HPLWXMÇGRDWPRVIHU\SDUÛZRGQÇ$OHVÇWDNľH ļUµGĄHPQLHEH]SLHF]Q\FKRGSDGµZ)RW$UFKLZXP ZDG]L GR ]QDF]ÇF\FK VWUDW ]ZLÇ]DQ\FK ] G\VWU\EXFMÇ HQHUJLL HOHNWU\F]QHM RJUD QLF]D]QDF]ÇFRPRľOLZRĝFL GRVWDZ WHM HQHUJLL QRZ\P RGELRUFRP D W\P VDP\P EDUG]R REQLľD NRQNXUHQ F\MQRĝÉ3RPRU]DZRFHQDFK SRWHQFMDOQ\FK LQZHVWRUµZ ‫ ڋ‬WĄXPDF]\ -DQ .R]ĄRZVNL PDUV]DĄHN ZRMHZµG]WZD SRPRUVNLHJR =GDQLHP JRVSRGDU]D QDV]HJRUHJLRQXPRľQDWHQ SUREOHPUR]ZLÇ]DÉMHGQ\P SRVXQLÛFLHP .RQLHF]QHZWHMV\WXD FMLMHVWUR]ZDľHQLHEXGRZ\ QRZRF]HVQHJR EH]HPLV\M QHJRGXľHJRļUµGĄDHQHUJLL HOHNWU\F]QHM D WDNLP EH] ZÇWSLHQLD MHVW HOHNWURZQLD MÇGURZD ‫ ڋ‬XZDľD -DQ .R ]ĄRZVNL 3UDJQÛ SRGNUHĝOLÉ ľH HNVSHUFLLVSHFMDOLĝFLHQHU JHW\F\MDNUµZQLHľ]QDF]Ç FDF]ÛĝÉRSLQLLSXEOLF]QHMZ ]DLVWQLDĄHMV\WXDFMLNRQLHF] QRĝFL RJUDQLF]DQLD HPLVML GZXWOHQNXZÛJOD]QDMGXMH X]DVDGQLHQLHGODWHJRW\SX LQZHVW\FMLQDWHUHQLHZRMH ZµG]WZDSRPRUVNLHJR 5]ÇGQLHPµZL‫ڔ‬QLH‫ڕ‬  'R URNX  SUÇG SRZLQLHQSRSĄ\QÇÉ]MHGQHM OXE GZµFK HOHNWURZQL MÇ GURZ\FK‫ڋ‬WZLHUG]LSUHPLHU 'RQDOG7XVN $OHWHPXSRP\VĄRZLND WHJRU\F]QLH VSU]HFLZLDMÇ VLÛ HNRORG]\ 1LH Z\NOX

F]DMÇQDZHWGHPRQVWUDFML E\SURWHVWRZDÉSU]HFLZNR WDNLHPXUR]ZLÇ]DQLX 1LHPDF]\VWHMHQHUJLL MÇGURZHMMHVWQLHHIHNW\Z QDHNRORJLF]QLHJRVSRGDU F]RLVSRĄHF]QLH:LÛNV]RĝÉ SDĆVWZ HXURSHMVNLFK VLÛ ] QLHM Z\FRIXMH 3R UD] NROHMQ\U]ÇG]DPLDVWXF]\É VLÛ QD EĄÛGDFK LQQ\FK UREL ZV]\VWNR ľHE\ SRSHĄ QLÉ ZĄDVQH  NRV]WHP QDV ZV]\VWNLFK‫ڋ‬XZDľDMÇSU]H FLZQLF\EXGRZ\HOHNWURZQL MÇGURZHM  (QHUJHW\ND MÇGURZD MHVW QDMGURľV]\P URG]DMHP HQHUJLL 'RW\FK

F]DVRZH GRĝZLDGF]HQLD SRND]DĄ\ ľH MHVW WR WDNľH HQHUJLD SRWHQFMDOQLH QDM EDUG]LHM QLHEH]SLHF]QD 3RZDľQHNDWDVWURI\]GDU]D Ą\VLÛL=655LZ86$7H RVWDWQLH RG ODW QLH EXGXMÇ HOHNWURZQLDWRPRZ\FK=D VNXWNL &]DUQRE\OD GR G]Lĝ SĄDFLVSRĄHF]HĆVWZR8NUD LQ\L%LDĄRUXVL1LHUR]ZLÇ ]DQ\ SR]RVWDMH SUREOHP UDGLRDNW\ZQ\FK RGSDGµZ SRZVWDMÇF\FK SU]\ SUDF\ HOHNWURZQL MÇGURZ\FK  ]RVWDZLDP\JRQDVWÛSQ\P SRNROHQLRP $QQD6]DGH

3UREOHPRGSDGµZ

1DMZLÛNV]ÇZDGÇVHNWRUDMÇGURZHJRVÇRGSDG\F]\OLZV]\VWNLH SR]RVWDĄRĝFL]ૃUR]V]F]HSLHQLDDWRPRZHJRૄL]WHJRFR]RVWDĄR QDSURPLHQLRZDQHZW\PSURFHVLHF]\OLVNUDZNLPHWDOLDQD ZHWNRPELQH]RQ\RFKURQQHURERWQLNµZ2GSDG\WHVÇEDUG]R UDGLRDNW\ZQH7RR]QDF]DľHHPLWXMÇSURPLHQLHNWµUHPRJÇ E\É]DEµMF]HSU]H]W\VLÇFHODW1DMVLOQLHMV]HSURPLHQLHUDGLRDN W\ZQHPRJÇZQLNQÇÉGRQDV]HJRRUJDQL]PXLZV]\VWNRZQLP UR]UHJXORZDÉ3RGREQLHMHVW]URĝOLQDPLL]ZLHU]ÛWDPL 1DUD]LHQLH]QDOH]LRQRVNXWHF]QHJRUR]ZLÇ]DQLDWHJRSUREOH PX2GSDG\UDGLRDNW\ZQHVÇSRSURVWXVNĄDGRZDQH2EQLľD VLÛLFKWHPSHUDWXUÛPLHV]D]HV]NĄHPLDVIDOWHPDOER]DP\ND ZEHWRQRZ\FKSRMHPQLNDFK

3OXV\DWRPX

0LPRľHHOHNWURZQLHMÇGURZHVÇ]DNĄDGDPLZ\VRNLHJRU\]\ND WRVHNWRUWHQPD]DOHW\:SU]HFLZLHĆVWZLHGRUDILQHULLURS\ QDIWRZ\FKF]\IDEU\NZ\NRU]\VWXMÇF\FKZÛJLHOHOHNWURZQLH DWRPRZH QLH HPLWXMÇ ľDGQ\FK WRNV\F]Q\FK JD]µZ MHG\QLH SDUÛZRGQÇ3R]DW\PXUDQMHVWVNDĄÇQDMERJDWV]ÇZHQHUJLÛ JXUDQXF]\OLJUXGNDZLHONRĝFLPDĄHMSHUĄ\Z\G]LHODW\OH FLHSĄDLOHWRQ\ZÛJOD

Dodatek dofinansowany został przez Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Gdańsku. Fundusz nie ponosi odpowiedzialności za treści zawarte w dodatku.


']LHQQLN3RPRU]D

3RPRUVNL(NRORJ

QU

6]XNDP\RGQDZLDOQ\FKļUµGHĄHQHUJLL

3RPRU]HLG]LH]ZLDWUHP )HUP\ZLDWURZHSRMDZLDMÇVLÛ ZQDV]\PUHJLRQLHMDNJU]\E\SR GHV]F]X.ROHMQHVÇMXľZSODQDFK 7RļUµGĄRMHVWWDQLHLFK\EDQLJG\VLÛ QLHZ\F]HUSLH 32025=( 5HJLRQDOQD Z\EU]HľX QD Z]JµU]DFK

6WUDWHJLDHQHUJHW\F]QDGOD 3RPRU]D ]DNĄDGD ]ZLÛN V]HQLH XG]LDĄX HQHUJLL SR ]\VNLZDQHM]RGQDZLDOQ\FK ļUµGHĄHQHUJLL:URNX SURGXNFMD ] Z\NRU]\VWD QLHP QDWXUDOQ\FK ļUµGHĄ PDZ\QLHĝÉSURFZ URNX‫ڋ‬SURFDZ URNX ‫  ڋ‬SURF :DľQ\P HOHPHQWHPQDWHMOLĝFLHVÇ HOHNWURZQLHZLDWURZH1DV] UHJLRQ SODVXMH VLÛ Z F]R ĄµZFHMHĝOLFKRG]LROLF]EÛ MXľXVWDZLRQ\FKWXUELQER PDP\VSU]\MDMÇFHZDUXQNL ,QVWDOXMH VLÛ MH Z EDUG]R ZLHWU]Q\FK PLHMVFDFK QD

ER JG\ ZLDWU FLFKQLH QLH PRJÇZ\WDU]DÉHQHUJLL 1D SHZQR NDľG\ FKRÉ UD] ZLG]LDĄ NUÛFÇFH VLÛ UDPLRQD ZLDWUDNµZ NWµUH JµUXMÇQDGRWRF]HQLHP6Ç WDNLHZ\VRNLHERERZJµ U]H ZLHMH VLOQLHMV]\ ZLDWU GODWHJR PDV]W PD ĝUHGQLR RN  PHWUµZ Z\VRNRĝFL 0XV]ÇWRE\ÉEDUG]RVROLGQH NRQVWUXNFMHERĝPLJĄDPDMÇ PHWUµZĝUHGQLF\LVÇ EDUG]RV]HURNLH:V]\VWNR SR WR E\ Z\FKZ\W\ZDĄ\ MDNQDMZLÛFHMZLDWUX3UDZ GRSRGREQLHWRļUµGĄRQLJG\ VLÛ MHGQDN QLH Z\F]HUSLH L MHVW QDSUDZGÛ SU]\MD]QD GOD ĝURGRZLVND -DN WZLHUG]ÇVSHFMD OLĝFL JG\E\ĝP\ Z \ N R U ] \ V W D O L FDĄÇ VLĄÛ ZLDWUX ZLHMÇFHJR QD =LHPL PRJOLE\ ĝP\ Z\SURGX NRZDÉ  UD]\ ZLÛFHM HQHUJLL QLľ SRWU]HEXMH P\ $ O H  V Ç  W H ľ SU]HFLZQLF\ SR

7XUELQ\ZLDWURZHZSLVDĄ\VLÛMXľZNUDMREUD]ZLHOX]DNÇWNµZ 3RPRU]D)RW$UFKLZXP ]\VNLZDQLD HQHUJLL ] WHJR ļUµGĄD&LWZLHUG]ÇľHWXU ELQ\ZLDWURZHV]SHFÇNUDMR EUD],QQLľHREUDFDMÇFHVLÛ UDPLRQD ]E\WQLR KDĄDVXMÇ -HV]F]H LQQL SRGQRV]Ç DU JXPHQW\ ľH ZLDWUDNL VÇ ]DEµMVWZHPGODSWDNµZ 0LPR WR NROHMQH VD PRU]ÇG\ GHF\GXMÇ VLÛ QD XORNRZDQLHW\FKLQZHVW\FML QD W\P WHUHQLH 'OD ZĄR GDU]\ WR ļUµGĄR GRFKRGX $OHE\XQLNQÇÉNRQஇLNWµZ

Z ORNDOQHM VSRĄHF]QRĝFL ZDľQD MHVW L GHEDWD SXE OLF]QDLSUDZLGĄRZDLEDU G]R XF]FLZLH VSRU]ÇG]RQD DQDOL]D RGG]LDĄ\ZDQLD QD ĝURGRZLVNR 7\ONR ZµZ F]DV RGF]XMHP\ NRU]\ĝFL ]VLĄ\ZLDWUXRGHOHNWURZQL ZLDWURZHM QLH SU]\E\ZD GZXWOHQNX ZÛJOD Z DWPR VIHU]H QLH WU]HED VLÛ WHľ ]DVWDQDZLDÉ FR ]URELÉ ]RGSDGDPL $QQD6]DGH

‫ڔ‬%LDĄ\ZÛJLHO‫ڕ‬SĄ\QLH 5D]HP]HVĄRĆFHP .ROHNWRU\ VĄRQHF]QH ]DVLODQH GDUPRZÇ QLH Z\F]HUSDOQÇHQHUJLÇFR UD]F]ÛĝFLHMLQVWDORZDQH VÇ QD GDFKDFK GRPµZ ĜUHGQLHQDVĄRQHF]QLHQLH Z3ROVFHSR]ZDODZURNX ]DEH]SLHF]\ÉZRN SURF  ]DSRWU]HERZDQLH QDFLHSĄÇZRGÛ :WHQVSRVµELFKZĄDĝ FLFLHOH ]DSHZQLDMÇ VRELH FKRÉE\ SRGJU]DQLH ZRG\ Xľ\WNRZHM  L OLF]Ç SLH QLÇG]HNWµUH]RVWDMÇZLFK NLHV]HQLDFK ,QZHVW\FMD Z NROHNWRU\ VĄRQHF]QH Z SU]\SDGNX WDNLHM URG]LQ\ ]ZUDFD VLÛ Z RNUHVLH RG SLÛFLXGRRĝPLXODW 3RWÛHNRORJLF]QÇHQHU JLÛFRUD]F]ÛĝFLHMVLÛJDMÇ

SRPRUVNLHLQVW\WXFMHLVD PRU]ÇG\ &KFÇ NRU]\VWDÉ ]H6ĄRĆFDFKRÉE\SRWRE\ SRGJU]HZDÉ ZRGÛ Z SOD FµZNDFKRĝZLDWRZ\FKF]\ RJU]HZDÉ ERLVND :RMH ZµG]NL )XQGXV] 2FKURQ\ ĜURGRZLVND L *RVSRGDUNL :RGQHM Z *GDĆVNX UR] G\VSRQRZDĄ Z W\P URNX PLÛG]\ VLHGPLX ZQLRVNR GDZFµZ SRQDG  POQ ]Ą QD SURMHNW\ ]JĄRV]RQH GR NRQNXUVX ‫ڔ‬6ĄRQHF]QH 3RPRU]H‫]' ڕ‬LÛNL WHPX VĄRĆFH ]DĝZLHFL SU]HGH ZV]\VWNLP GOD JPLQQ\FK N D V     S R  Z \ N R Q D Q L X QLH]EÛGQHM LQZHVW\FML GDUPRZD HQHUJLD EÛG]LH SRFKRG]LĄD ] SURPLHQL VĄRQHF]Q\FK

7]Z ELDĄ\ ZÛJLHO WR QD]ZDHQHUJLLZµGSĄ\QÇ F\FKNWµUDPRľHE\ÉZ\ NRU]\VW\ZDQDGRSURGXN FMLHQHUJLLHOHNWU\F]QHM 6]DFXMHVLÛľHZV]\VWNLH HOHNWURZQLH ZRGQH NWµUH IXQNFMRQXMÇ QD 3RPRU]X ]DVSRNDMDMÇ]DSRWU]HERZD QLHQDHQHUJLÛHOHNWU\F]QÇ Z ZRMHZµG]WZLH Z RN  SURFHQWDFK -DN Z\OLF]\OL VSHFMDOLĝFLQDU]HNL3RPR U]DSU]\SDGDSURF]DVR EµZ K\GURHQHUJHW\F]Q\FK QDV]HJRNUDMX3RPRU]DQLH FRUD]FKÛWQLHMEXGXMÇPDĄH HOHNWURZQLHZRGQH6ÇRQH ]DOLF]DQHGRHNRORJLF]Q\FK LRGQDZLDOQ\FKļUµGHĄHQHU JLL]HZ]JOÛGXQDLFKPDĄH RGG]LDĄ\ZDQLH QD QDWXUÛ

*RG]LQDGOD=LHPL .DľG\PRľHUDWRZDÉNOLPDW $.&-$PDUFDRJRG]  Z\ELMH ‫*ڔ‬RG]LQD GOD =LHPL‫ ڕ‬1D FDĄ\P ĝZLHFLH PLOLRQ\ OXG]L QD  PLQXW ]JDVL ĝZLDWĄD E\ ZDOF]\É ] JOREDOQ\P RFLHSOHQLHP ‫*ڔ‬RG]LQD GOD =LHPL‫ ڕ‬WR RJµOQRĝZLDWRZD LQLFMDW\ZD ]RUJDQL]RZDQD SU]H] PLÛ G]\QDGRURGRZÇ RUJDQL]D FMÛ HNRORJLF]QÇ ::) -HM SRP\VĄRGDZF\ FKFÇ Z WHQ VSRVµESU]HFLZZVWDZLÉVLÛ QDMZLÛNV]HPX ]DJURľHQLX GOD QDV]HM SODQHW\ F]\OL ]PLDQRPNOLPDWX *RG]LQDGOD=LHPLWRLQL FMDW\ZDNWµUDPDSRND]DÉ ľHQDZHWPDĄH]PLDQ\Zľ\ FLX FRG]LHQQ\P VÇ ZDľQH DZVSµOQHG]LDĄDQLD]SR]RUX GUREQHPRJÇZLHOH]PLHQLÉ 2G;,;ZGRG]LVLDMĝUHGQLD WHPSHUDWXUD QD ĝZLHFLH Z]URVĄDRr& 7\PF]DVHPZ\ELWQLHNV SHUFL]FDĄHJRĝZLDWDPLQ ]0LÛG]\U]ÇGRZHJR3DQHOX 21= GV =PLDQ .OLPDW\F] Q\FK ,3&&  RVWU]HJDMÇ ľH SU]HNURF]HQLH JUDQLF\ r&VSRZRGXMHľHVWRSQLH MH ORGRZLHF SRNU\ZDMÇF\ *UHQODQGLÛ D HNVWUHPDOQH ]MDZLVND SRJRGRZH QDVLOÇ VLÛ GR QLHZ\REUDľDOQ\FK G]LVLDM UR]PLDUµZ 0RľH Z\JLQÇÉ Dľ  JDWXQNµZ LVWQLHMÇF\FKG]LĝQD=LHPL 1LHVWHW\ SHV\PLVW\F]QH VFHQDULXV]H SU]HZLGXMÇ ľH GR NRĆFD WHJR VWXOHFLD WHPSHUDWXUDPRľHZ]URVQÇÉ QDZHW R r& 3U]\F]\QD WHJR ]MDZLVND WR SU]HGH ZV]\VWNLP QDGPLHUQD HPL VMDJD]µZ FLHSODUQLDQ\FK Z W\P JĄµZQLH GZXWOHQNX ZÛJOD 'ODWHJR NRQLHF]QH MDN QDM V]\EV]H SRGMÛFLH G]LDĄDĆ DE\]DKDPRZDÉWHQSURFHV ‫ڋ‬WĄXPDF]ÇHNRORG]\]:)) $NFMDMHVWSURVWDERSR OHJDQDZ\ĄÇF]HQLXĝZLDWHĄ

QD MHGQÇ JRG]LQÛ ]DUµZQR SU]H]RVRE\SU\ZDWQHஆUP\ DWDNľHPLDVWDJG]LHZ\JD V]DQHVÇLOXPLQDFMHVSHNWD NXODUQ\FKEXG\QNµZ -Xľ G]LVLDM ZLDGRPR ľH QD 3RPRU]X RILFMDOQLH SRWZLHUG]LĄ\ VZµM XG]LDĄ GZD VDPRU]ÇG\ *GDĆVND RUD] 0DOERUND &KÛÉ SU]\ ĄÇF]HQLD VLÛ GR ‫*ڔ‬RG]LQ\ GOD =LHPL‫ ڕ‬L SRJUÇľHQLD Z FLHPQRĝFLDFK ]JĄRVLĄR WDNľH PDOERUVNLH 0X]H XP =DPNRZH 2]QDF]D WR ľH QDMZLÛNV]D ZDURZQLD Z(XURSLHSRJUÇľ\VLÛQD PLQXWZFLHPQRĝFLDFK=QDM G]LHVLÛZWHQVSRVµEZEDU G]R GREU\P WRZDU]\VWZLH ER ]JDVQÇ PLHG]\ LQQ\PL RĝZLHWOHQLD WDN VĄDZQ\FK PLHMVF MDN 3DĄDF .XOWXU\ L 1DXNL Z :DUV]DZLH SR PQLN&KU\VWXVD=EDZLFLHOD Z5LR0HUOLRQZ6LQJDSX U]H 2SHUD Z 6\GQH\ 6WD GLRQ 0LOOHQLXP Z &DUGLஅ *µUD 6WRĄRZD Z .DSV]WD G]LH -Xľ G]LVLDM ZLDGRPR ľH QD FDĄ\P ĝZLHFLH SUD ZLHPLDVW]NUDMµZ SRWZLHUG]LĄR VZµM XG]LDĄ ZDNFMLZW\PDľVWROLF L QDMVĄ\QQLHMV]\FK PLDVW ]FDĄHJRĝZLDWDSRJUÇľ\VLÛ ZFLHPQRĝFLDFK .DľG\NWR]HFKFH]URELÉ FRĝGODQDV]HMSODQHW\PRľH ]DUHMHVWURZDÉVLÛQDVWURQLH LQWHUQHWRZHM ZZZZZI SOJRG]LQDGOD]LHPL

*RU]HM ] GXľ\PL NWµU\FK LQJHUHQFMD Z ĝURGRZLVNR MHVW ]QDF]QD %\É PRľH ZUµFLP\GRV\WXDFMLVSU]HG ,, ZRMQ\ ĝZLDWRZHM JG\ FKÛWQLHM Z\NRU]\VW\ZDQR SRWHQFMDĄSRPRUVNLFKU]HN (OHNWURZQLHZRGQH]DSHZ QLDĄ\ZµZF]DVHQHUJLÛHOHN WU\F]QÇSRUWRZLPRUVNLHPX Z *G\QL .DUWX]RP RUD] *GDĆVNRZLLRNROLFRP 1LHVWHW\ PLPR NRU]\ĝFL GOD ĝURGRZLVND NWµU\FK QLH VSRVµE Z\FHQLÉ MDN FKRÉE\ RV]F]ÛGQRĝFL SDOLZ NRSDO Q\FKF]\]PQLHMV]HQLHHPLVML JD]µZ FLHSODUQLDQ\FK GR DWPRVIHU\PDĄHHOHNWURZQLH ZRGQH PDMÇ WHľ ZDG\ 7R =DPHNZ0DOERUNXMHGQD]QDMFKDUDNWHU\VW\F]QLHMV]\FKEX SU]HGH ZV]\VWNLP Z\VRNLH GRZOL3RPRU]DPDUFDRJRG]QDJRG]LQÛSRJUÇľ\VLÛ NRV]W\EXGRZ\LHNVSORDWDFML ZFLHPQRĝFLDFK)RWZZZPDUMXV]IRWRVLNSO

Dodatek dofinansowany został przez Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Gdańsku. Fundusz nie ponosi odpowiedzialności za treści zawarte w dodatku.

9


eokolg19