Issuu on Google+

polska na filmowo

353

Czterej pancerni i pies Lotna Rejs

Zalew Zegrzyński

55


354

polska na filmowo

awantury himilsbacha

GPS 52.450278 N, 21.041389 E

Statek wycieczkowy ,,Neptun’’, którym podróżowali bohaterowie Rejsu rozpoczął swą filmową wędrówkę w Toruniu, a zakończył na Zalewie Zegrzyńskim niedaleko Warszawy. Statek dopłynął Wisłą do stolicy, a potem przepływał wielokrotnie przez Zalew, aby ekipa filmowa zdołała dokręcić wszystkie potrzebne sceny. Zalew Zegrzyński powstał w 1963 r. – zaledwie 6 lat przed produkcją filmu. Doskonale nadawał się do wycieczek podobnych do tej, w której uczestniczyli bohaterowie Rejsu. Po zbiorniku mogły bez problemu poruszać się bowiem statki wycieczkowe – powstał jako zbiornik retencyjny w wyniku spiętrzenia wody na Narwi. Liczy 41 kilometrów długości a jego głębokość dochodzi nawet do siedmiu metrów. Jak pisze Mirosław Pakuła w internetowym serwisie kulturalno-informacyjnym o Zalewie Zegrzyńskim, na filmie dobrze widoczne są brzegi Narwi w Zegrzu i Ryni. W czasie słynnej rozmowy Zdzisława Maklakiewicza (Mamoń) i Jana Himilsbacha (Sidorowski) o polskim filmie w tle widać budynek starej prochowni w Zegrzu zbudowanej w 1907 r. Statek przepływa także w tym czasie obok przystani ośrodka wypoczynkowego Polskiej Agencji Prasowej. Podobny krajobraz jest widoczny również w scenie gimnastyki na statku. Często w filmowych kadrach daje się także zauważyć wysoką skarpę w Zegrzu. Nocą parostatek cumował nad brzegiem Zalewu, w porcie Pilawa w Nieporęcie (w rzeczywistości statek nazywał się nie ,,Neptun’’, ale ,,Dzierżyński’’, a po zakończeniu obsługi turystycznej został ostatecznie zdemontowany i zatopiony koło portu w Jadwisinie). Nocą także rozpoczynało się drugie, mniej oficjalne życie filmowej produkcji. Na statku, a także w restauracji hotelu ,,Mazowsze’’ w pobliskich Białobrzegach filmowcy dość intensywnie spędzali wolny czas. Czasami kończyło się na awanturach, których głównym bohaterem był oczywiście Jan Himilsbach. Z  wielu opresji – w tym milicyjnych aresztów – wybawiał go najczęściej


polska na filmowo

355

 Na planie zdjęciowym Rejsu. Ta kultowa scena rozmowy Sidorowskiego i inżyniera Mamonia o polskim kinie została nakręcona na Zalewie Zegrzyńskim. Siedzą od lewej: Wanda Stanisławska-Lothe, Irena Iżykowska, Jan Himilsbach oraz Zdzisław Maklakiewicz.

reżyser Marek Piwowski. Tak było na przykład wtedy, gdy obsługa restauracji ,,Mazowsze’’ nie wpuściła po kolejnej awanturze Himilsbacha do środka. Aktor próbował tam się dostać w filmowym kostiumie pirata (występował w nim wcześniej w scenie balu maskowego). Niezadowolony Himilsbach udał się na poszukiwania alkoholu do Zegrza Południowego, gdzie zatrzymała go milicja.

Zamknęli się w kotłowni Słynna scena rozmowy Maklakiewicza i Himilsbacha o polskim kinie kręcona była na Zalewie Zegrzyńskim. Tekst wymyślił Maklakiewicz i mówił go na planie z pamięci, improwizował. Ta prosta scena powstawała jednak przez cały dzień, bo filmowcy próbowali doprowadzić do porządku pijanych aktorów. W pewnym momencie słynna aktorska para zamknęła się w kotłowni na statku, odmawiała wyjścia na pokład i broniła się przy pomocy hydranta. Wersja, którą oglądamy na filmie była jedyną, w której nie widać, że aktorzy byli mocno zamroczeni.

himilsbach na cmentarzu Podczas kręcenia Rejsu Jan Himilsbach, genialny aktor-naturszczyk, kamieniarz z zawodu, pisarz i scenarzysta, lubił ,,urywać się’’ z planu. Najwięcej okazji miał do tego właśnie podczas pobytu nad Zalewem Zegrzyńskim. O ucieczkach z planu Himilsbacha – Sidorowskiego reżyser Marek Piwowski opowiada w książce ,,Rejs, czyli szczególnie nie chodzę na filmy polskie’’: ,,Po zazwyczaj długich poszukiwaniach odnajdywałem go w różnych miejscach: w knajpie, w izbie wytrzeźwień, na komisariacie, a nawet na cmentarzu. Tam pewnego dnia Himilsbach obrabiał dłutem granitową płytę nagrobną. Janek, co ty robisz? – mówię do niego. Tam czterdzieści osób na ciebie czeka, kamera włączona, światła się palą, a ty co? A Janek na to mówi: Marku, to, co ja zrobię w kamieniu, przetrwa wszystkie twoje filmy – opowiada Piwowski’’. →1 →1 Maciej Łuczak, Rejs, czyli szczególnie nie chodzę na filmy polskie, Warszawa 2002


356

polska na filmowo

przeciw socjalizmowi Stanisław Tym – Kaowiec na statku: – Nakręciliśmy kilkanaście kilometrów taśm. Dużo było scen gimnastyki, moich rozmów z Dobrowolskim, jakieś sceny kłótni, moje ucieczki. Tego wszystkiego nie było potem w filmie, ale w tym przypadku raczej nie chodziło o cenzurę. Po prostu sceny te się nie montowały. Natomiast co do ironicznej wymowy Rejsu nie było żadnych wątpliwości. Władze wiedziały, że film jest przeciwko socjalizmowi i że godzi w sojusze. Na spotkaniach z kolektywami robotniczymi film atakowano ile wlezie. Kolaudacja też była jednym wielkim atakiem na Piwowskiego i zespół.

Rejs jak z Rejsu Akwen Zalewu Zegrzyńskiego – a właściwie zgodnie z nazewnictwem Jeziora Zegrzyńskiego – sprzyja aktywnemu wypoczynkowi. Jezioro jest rajem dla żeglarzy i wędkarzy. Branża turystyczna wykorzystuje popularność Rejsu i próbuje nawiązać do faktu, iż kręcono tutaj zdjęcia do filmu. Na statku ,,Albatros’’ – jak zapewniają organizatorzy – można przeżyć ,,rejs jak z Rejsu’’ w klimacie lat 60. Statek pływa po Zalewie Zegrzyńskim oraz Narwią do Pułtuska. Z kolei na statku wypływającym z Warszawy organizator gwarantuje m.in. ,,program artystyczny w klimacie filmu Rejs’’.

Nad Jeziorem Zegrzyńskim dość łatwo odnaleźć także ślady po kręconym tutaj serialu Czterej pancerni i pies. Powstało bowiem w tym miejscu wiele scen do odcinka ,,Klin’’ oraz odcinka ,,Pierścienie’’. W pierwszym z wymienionych odcinków można w kilku ujęciach zobaczyć most we wsi Wolica nieopodal Ryni. Zwykły most został przez filmowców przerobiony na most zwodzony łączący oba brzegi kanału. W jednej ze scen Gustlik podnosi go wraz z Magneto i uniemożliwia przejście hitlerowców. Odwiedzając to miejsce warto pamiętać, że dotarł w to miejsce Rudy z 102 wraz z załogą oraz jej ,,nadprogramowym’’ członkiem, czyli Honoratą. Próżno jednak szukać dziś we wsi zwodzonego mostu, bo mechanizm charakterystyczny dla takiej konstrukcji był filmową atrapą. Ujęcia prawdziwego zwodzonego mostu pochodziły z Rybina niedaleko Sztutowa i wmontowane zostały w sceny kręcone nad Zalewem Zegrzyńskim. Niedaleko tego miejsca – w lasach między Białobrzegami i Rynią – ekipa Pancernych nakręciła także pamiętną scenę ucieczki Gustlika i Honoraty w generalskim wozie. Z kolei w odcinku ,,Pierścienie’’ Rudy 102 zmierzając w kierunku Berlina przejeżdża w pewnej chwili po betonowej drodze. Są to początkowe sceny odcinka. Owa filmowa betonówka to droga leśna prowadząca do Beniaminowa, odchodząca od trasy Białobrzegi-Wolica. W tych okolicach nakręcono także sceny ucieczki Lidki, felczera Zubryka oraz Szawełłów z polowego szpitala (Małgorzata Niemirska, Wiesław Michnikowski, Mieczysław Czechowicz, Jerzy Turek). Przygotowują się oni do ucieczki w autentycznym – istniejącym do dziś – Forcie Beniaminów, który stanowi część umocnień twierdzy Zegrze. Fortyfikacja w Beniaminowie ma ciekawą historię: wybudowali ją Rosjanie na przełomie dziewiętnastego i dwudziestego wieku, w czasie wojny służyła hitlerowcom jako obóz jeniecki dla Rosjan, a w 1944 r. została przez tych ostatnich częściowo wysadzona. Obecnie jest własnością dilera samochodów terenowych i  wykorzystywana do rajdów oraz jazdy testowej. Filmowy fort znajduje się przy drodze Białobrzegi – Radzymin


polska na filmowo

357

 Prapremiera filmu w Oficerskiej Szkoły Łączności w Zegrzu 12 września1959 r. W środku reżyser Andrzej Wajda, po jego prawej stronie autor scenariusza Wojciech Żukrowski.

lotną kręcono w zegrzu W Zegrzu i najbliższej okolicy Andrzej Wajda kręcił Lotną, historię szwadronu polskich ułanów walczących w kampanii 1939 r. Tytułowa Lotna to piękny wierzchowiec, który jest obiektem pożądania kawalerzystów z oddziału. Koń przynosi jednak pecha, bo giną na nim kolejni jeźdźcy. Ekipa filmowa korzystała przy produkcji ze wsparcia Oficerskiej Szkoły Łączności w Zegrzu. Ośrodek szkolenia istnieje tam do dziś pod nazwą Centrum Szkolenia Łączności i Informatyki. Ppłk dr Mirosław Pakuła, szef wydziału dydaktycznego Centrum i członek Stowarzyszenia ,,Nasze Zegrze’’ opowiada o pobycie tutaj filmowców: – W kronice szkoły zachowała się wzmianka na temat filmu oraz zdjęcia z prapremiery, którą przygotowano specjalnie dla naszych żołnierzy. Przyjechali na nią m.in. Andrzej Wajda oraz pisarz Wojciech Żukrowski, który był współautorem scenariusza. Zdjęcia do filmu powstawały na zegrzyńskim poligonie w Skubiance oraz nad rozlewiskami Narwi. W kadrach filmowych widoczne są także umocnienia Twierdzy Zegrze, a konkretnie fosa i wyłożona kamieniami przeciwskarpa tak zwanego Umocnienia Dużego. Zdjęcia kręcono również na polach koło Zegrzynka oraz w dworku Jerzego Szaniawskiego. Wnętrza i elewacja frontowa dworku są w filmie dobrze widoczne. Po pożarze we wrześniu 1977 r. po dworku zostały jedynie ruiny. Na potrzeby filmu wynajęto także zagrodę we wsi Skubianka. To właśnie tam odbywa się scena z księdzem jeżdżącym na klaczy.


358

polska na filmowo


PolskaNaFilmowo